ALPER SEDAT ASLANDA 1 9 6 5 t e Bünyan'da doğdu. 1986'da Anlara ÜNİVERSİTESİ

Hukuk Fakültesini bitirdi. Avukatlık, serbest araştırmacılık ve CHP Meclis Grubu Hukuk Danışmanlığı yaptı. 1991'de " 1 9 8 2 Anayasasında Cumhurbaşkanlığı" adlı (Baskın Bıçakçı ile ortak) çalışmasıyla Milliyet gazetesinin Sosyal Bilimler Araştırına Ödülünü; 1992'de '"Siyasi Gelişmeler ve Demokratikleşme" adlı çalışmasıyla yine Milliyc/'in Türkiye'nin Sorunları konulu Araştırma Ûdülü'ııü kazandı.

B A S K I N B I Ç A K Ç I 1 9 6 4 t e Adaııa'da doğdu..îlk, orta ve liseyi Ankara'da okudu.

İ 9 8 7 ' d e Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden nıezuıı oldu. 1991'de Gazi Üniversitesi Uluslararası ilişkiler B ö l ü m ü n d e n master derecesi aldı. Aynı yıl, Alper S. Aslandaş'kı birlikte yaptığı, " 1 9 8 2 Anayasasında Cumhurbaşkanlığı"

başlıklı çalışmasıyla Milliyet gazetesi Sosyal Bilimler Ödülü'ııü alclı. Serbest avukatlık, muhabirlik, çevirmenlik, düzeltınenlik yaptı. 1 9 9 3 t e n bu yana reklam yazan olarak çalışıyor.

i l e t i ş i m Y a y ı n l a r ı 3 2 9

I S B N 9 7 5 - 4 7 0 - 5 1 . 0 - 0

© 1 9 9 5 İletişim Y a y ı n c ı l ı k A. S.

1. B A S K I 1.995, İ s t a n b u l

KAPAK Ü m i t K i v a n ç

DİZGİ R e m z i A b b a s

UYGULAMA H ü s n ü A b b a s

DÜZELTİ Sait K ı z ı l ı r m a k

KAPAK BASKİSİ S e n a O f s e t

/<; BASKİ ve Ctll Şefik Matbaası

İletişim Yayınları

K l o d f a r e r C a d . İletişim H a n N o . 7 C a ğ n l o ğ l u 3 4 4 0 0 İ s t a n b u l Tel: 2 1 2 . 5 1 6 2 2 6 0 - 6 1 . - 6 2 • F a x : 2 1 2 . 5 1 6 1 2 5 8

ALPER SEDAT ASLANDAŞ - BASKIN BIÇAKÇI

Siyasî

7'

.er Sözlüğü

IÇINDEKILER

Sunuş 11

Balyoz Harekatı 37

Bankerzedeler 39

Adil Düzen 13

Barajlar Kralı 40

Aferistler 13

Başbuğ 41

Ağır Sanayi Hamlesi 14

Batı Kulübü 41

Ak Devrim IS

Bayrak Harekatı 42

Ak Günler 15

Bebek Davası 42

Akıncılar 16

Ben Bu Orduyu Yedek

Aksaklılar 17

Subaylarla da İdare Ederim 42

Alışamadım 17

Besleme Basın 43

Allah Bu Geceyi Bir Daha

555 K .• 44

Göstermesin 18

Beyaz İhtilal 45

Allende-Büllende 19

Beyaz Tren 45

Ailende Gidişi 20

Beyin Kabinesi : 45

Altı Kasım Partileri 20

Beyin Takımı 46

Altı Ok 21

1402'likier 46

Altı Yedi Eylül 21

Bir Bilen 47

Altılar 22

Bir Bölen 48

6. Filo 24

Bir Gece Ansızın Gelebilirim 49

6. Lenin 26

Bir Koyup Üç Almak 49

68'liler 27

Bir Oya Bir Bakanlık 49

Alyans Evler 28

Birinci MC 49

ANAP Selamı 28

Birlik Beraberlik 49

Ankara Hilton 28

Bol Elbise 50

Ankara Kulisleri 29

Bozkurtlar 50

Antrenör 30

Bölücülük 50

Apo 30

Bölünmez Bütünlük 51

Ara Rejim 30

Bu Kış Komünizm Gelecek 51

Ara Rejim Kara Rejim 30

Bursa Nutku 51

Asmayalım da Besleyelim mi 31 Büllende S2

Aşkale 33

Bütçe Tamam Orduya Selam 53

Ayşe Tatile Çıksın 34

Büyük Koalisyon 55

Azot Fabrikası mı

Büyük Taarruz 56

İspat Hakkı mı 34

Büyük Türkiye 56

Baba 35

Cemal Aga 57

Babıali'den de Geçeceğiz 35

Cephe Başkanı 57

Babıali'nin Pravda'sı 36

Cephe Hükümeti 57

Bahar Havası 1

Cephe Partileri 57

Balkanlar ve Ortadoğu'nun 37 CHP + Ordu = İktidar 57

5

Cici Demokrasi 57

Gardrop Atatürkçülüğü 92

Geldi İsmet Kesildi Kısmet 93

Çankaya 59

Go Home 93

Çankaya Hükümeti 59

Göbekçiler 95

Çankaya Protokolü 60

Görülmemiş Kalkınma 95

Çıkar Çevreleri 64

Gözlerimizin İçine Bakın

Çivileme 65

Anlarsınız 95

Çoban Sülü 65

Güçbiriiği 95

Güldürmeyin Beni 97

Dağ Türkleri 66

Güleryüzlü Sosyalizm 98

Dava (Dava Adamı) 66

Güniz Sokak 98

Davulu Delen Jaguar 67

Gürler Olayı 98

Demirkırat 67

Demli Çay fi'S

Hacıağa 99

Demokrat Parti'nin C Takımı 58 Hal Müdürü 99

Devr-i Sabık Yaratmayacağız 69 Halk Kumar Oynamıştır 700

Devrim Otomobili 70

Hanedan 100

Devrim Şehidi 70

Harbiyeli Aklanmaz 101

Devrimciler 70

Hassolar-Memolar 101

Dış Mihraklar 72

Hayali Mobilya Olayı 102

Dinar Bandosu 73

Hayırda Hayır Vardır 704

Dokuz Işık 73

Her Mahalleye Bir Milyoner 104

Dokuz Mart 75

Hışımlılar 105

9 Subay Olayı 76

Hıyanet Şebekeleri 706

Dokuzlar 77

Hileli Seçim 106

Dosyalı Muhalefet 78

Hizmet Yarışı 707

Dört Ağustos Kararlan 80

Hoca 707

Dört Eğilimi Birleştirmek 81

Huzur ve Güven 107

Dörtlü Takrir ..: 82

Hükümetin Başı 108

Dün Dündür 83

Hülle Partisi 108

Düşük-Kuyruk 84

Hürriyet Misakı 108

Hürriyet Şehitleri 770

Ebedi Şef S6

Edirne'den Ardahan'a 86

İcazetliler 112

Efendim Çizerler 87

İhtilal Beyannameleri 113

Ehli Salip Cephesi ... 87

İhtilalin Kudretli Albayı 7 74

55'ler 87

2CDC/Iİ Yıllara Taşımak 775

Emanetçi 88

İkinci Cumhuriyet 7 75

Eminsular 89

İkinci MC 116

Enkaz 90

226 (226'yı Bulmak) '..117

Eşkıyanın Bu Gece Ne Yapacağı

İktidarın Uşak Valisi 118

Belli Oimaz 90

ilk Hedefler Beyannamesi 779

İnkılap Şehidi T 79

Fiyat Ayarlaması 91

İsmail Hakkı 779

Filipin Demokrasisi 97

İspat Hakkı 7T9

Fruko 91

Ispatçılar 779

6

İstanbul Komisyonu 121

Mamak 148

İstanbul Park Otel 121

MC 149

İş Bankası Grubu 121

Mebus Pazarı 149

işte Paşam İstanbul 121

Menderes Traktörü 150

İzmarit 121

Merdivenaltı 151

MESS Başkanı 151

Johnson Mektubu 124

Milli Anlaşma 151

Milli Deklarasyon 151

Kadayıfın Altı 126

Milli Görüş 153

Kanlı Pazar 127

Milli Husumet Andı 154

Kanlı Perşembe 129

Milli Mutabakat 155

Kara Cübbeliler 129

Milli Şef 155

Kara Ses 129

Milliyetçi Cephe Hükümetleri..756

Karanlık Güçler 130

Mini Vali 758

Karaoğlan 131

Missouri 158

Kardeş Kavgası 131

Mr. Referandum 759

Ka rıştır-Barıştır 132

Morrison Süleyman 160

Kasketliler 133

Moskovacılık 767

KEK Hükümeti 134

Motel Hükümeti 162

Kendim İçin Bir Şey İstiyorsam

Muğlalı Olayı 163

Namerdim 134

Muhbir Vatandaş 765

Kerhen Destek 134

Mustafa Kâmil Zorti 167

Kerhen MC 134

Mutat Zevat , 767

Kırat 134

Mülkiye Cuntası 768

46 Ruhu 134

41'ler : 135

Nazar Boncuğu 170

47'! er 135

Netekim 170

Kırşehir 135

Kimliği Belirsiz Kişiler 135

Okumuşlar Meclisi 174

Kimseye Verecek Bir Avuç 136

Onar Komisyonu 774

Koca Reis 136

15-16 Haziran 775

Komandolar 137

11'ler 777

Komünistler Moskova'ya 138

19'lar 777

Kontrgerilla 138

14'ler 777

Konuşan Türkiye 139

12 Eylül 178

Köpek-Bebek Davaları 139

12 Mart 779

Kukla Başbakan 141

12 Temmuz Beyannamesi 779

Kuyruk 141

18 Türk Büyüğü 180

Kuyudan Adam Çıkarma 141

13 Namuslu Adam 787

Kuzu Partisi 142

17'ler 181

Küçük Amerika 143

Ortadirek 787

Küçük Vali 143

Ortanın Göbekçileri 182

Kütük Bakanı 144

Ortanın Solu 182

Kütük Marifetleri 144

35'ler 184

Lüks Anayasa 146

Özalp Olayı 785

7

Papatyalar 186

Üç Aliler Mahkemesi 221

Plan mı Pilav mı 186

Ülkücüler 221

Prensler 187

Üs Yok Tesis Var 223

Psikopat Olayı 188

Pulliam Davaları 189

Vatan Cephesi 225

Vatandaş Türkçe Konuş 225

Reform Hükümeti 191

Viski 225

Reşad-ı Sâni 193

Ruh ve Felsefe 194

Ya Taksim Ya Ölüm 227

Yahya Han Formülü 228

Sancar Komisyonu 195

Yapıcı Muhalefet 229

Sayırı Muhbir Vatandaş 195

Yasaklılar 230

Seçim Hükümeti 195

Yassıada Davaları 232

864 Rakımlı Tepe 196

Yassıada Mahkemesi 233

83 Rejimi 196

Yaylacılar 233

Selanik Dönmesi 196

7 Eylül Kararlan 233

Sine-i Millete Dönmek 198

7'ler 234

Sofra 2 00

Yeğen 235

Sof Amigolar 200

Yeğenler- Yiyenler 235

SS Kararnameleri 201

Yeminliler .235

Su Müdürü 202

Yeni Bir Dünya Kurulur. 236

Sunay Formülü 202

Yerii Malı Kullanmalı 236

Süper Vali 204

Yeter Söz Milletindir 237

70 Sente Muhtaç Olmak 238

Şaicı Erim 20S

72'ler 239

Şapka 2,05

26'lar 239

Şapkayı Alıp Gitmek 206

21,Ekim Protokolü 239

Şehir Eşkıyası 206

21 Mayıs 239

Şer Odakları 208

24 Ocak Kararları 240

22 Şubat ve 21 Mayıs 242

Taban 209

28-29 Nisan 244

Tabutluk 209

27 Mayıs 245

Tahkikat Komisyonu 210

Yollar Yürümekle Aşınmaz 245

Tak Tak Tak 212

Yorganl ılar 246

Taklitçi İkizler 213

Yuvarlak Masa Toplantıları 246

Takunyalılar 213

Yüz Gün (Beşyüz Gün) 246

Tır t Osman 214

Yüzerlikler 247

Tonton 214

141, 142, 163 248

Türbanlılar 214

147'ler 249

Tüyü Bitmemiş Yetim 217

Zehir Hafiye 251

Uyarı Mektubu ,, 218

Zindrbozan 251

Uzaktan Kumandalı

Zinde Kuvvetler 252

Hükümet 219

Ziverbey Köşkü 253

8

Desteğini bizden hiç esirgemeyen

Avukat Mustafa Avcı'ya...

İki yıllık yoğun bir çabanın ürünü olan bu sözlü-

ğün hazırlanması sırasında pek çok kişiden yar-

dım aldık. Bunlar arasında özellikle, katkıları dolayısıyla sözlüğün yalnızca editörü değil, hazırlayanlarından biri olarak kabul ettiğimiz sevgili Tanıl Bora'ya, Yalçın Kuzucu'ya, Bahadır Sina Şener'e, Kemal Çan'a, Meliha ve Ömer Selvi'ye,

T B M M Kütüphanesi Müdür Yardımcısı Ali Rıza

Cihan'a, Ömer Laçiner'e, aylar süren arşiv çalış-

mamıza hoşgörüyle yaklaşan Cumhuriyet gazetesi Ankara bürosu çalışanlarına. Bahar Avcı

VVarchol'a, Yavuz Sarıalioğlu'na, geniş kütüpha-nesini ve zengin arşivini cömertçe açan sayın Levent Erçin'e, Prof. Rıfkı Salim Burçak'a, A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi araştırma görevlilerinden Filiz Çulha'ya, Zeliha Aslıtıırk'e, Tuba Asrak Has-demir'e, sevgili Edi'ye, Barış Bıçakçı'ya teşekkür borçluyuz.

Ve sevgili eşlerimiz Gül ve Şule... Sabır ve hoş-

görüleriyle hep yanımızdaydılar...

SUNUŞ

Elinizdeki kitap, Cumhuriyet dönemi siyasal hayatımızın ürettiği kendine özgü bir "dil"e, sınırlı bir yaklaşma çabasıdır. Tu-ristler için hazırlanmış "kolay konuşma" kılavuzları bir dili ne kadar kapsayabilirse, bu sözlük de siyasal edebiyatımızı o denli kapsıyor. Tabii, bu sınırlılığın, "işin doğası" ve sözlüğü hazırlayanların yetersizliklerinden çok daha iradi bir nedeni de var: bu sözlükte yer alan deyimleri seçerken gözettiğimiz ölçütler. .Bu ölçütleri şöylece sıralamak mümkün: Her şeyden önce, deyimin belirli bir siyasal olaya bağlı olarak üretilmiş olmasına dikkat edildi. Bu nedenle, örneğin, halk arasında kullanılan ve kararlı bir siyasal tercihin bulunmadığını, partiler arasındaki program ve ideoloji farklarından çok geçim sıkıntısıyla ilgilenildiğini anlatan "Ekmek Partisi"

ya da siyasetçilerin hamasi nutuklarını tiye alan "Vatan-Millet-Sakarya" gibi siyasal içerikli pek çok deyim kapsam dışın-da tutulmuştur. Gerçi, örneğin "Ekmek Partisi" deyimi de bir siyasal gelişmeye -çok partili hayata- bağlıdır ancak, bu söz-lük çerçevesinde bizi ilgilendiren çok daha belirli siyasal olaylardan hareketle üretilen deyimler oldu. Örneğin Cumhuriyet Halk Partisi-Demokrat Parti ilişkilerinin zaman zaman yumu-

şaması ve duruma "Bahar Havası" denilmesi gibi.

11

ikinci olarak, deyimin olgusal içeriğinin zengin olmasına, bu deyimden hareketle siyasa! hayatımızın herhangi bir ânı-

nı, dönemini ya da belirli bir yönünü anlama/anlatma olana-

ğının bulunmasına dikkat edildi. Pek çok: deyimi de böyle bir özelliğinin bulunmadığını ya da görece sınırlı olduğunu dü-

şündüğümüz için dışarıda bıraktık. (Bu kitabın tamamlanma-sıyla yayımlanması arasında geçen sürede, genel çerçeveyi biraz deforme eden ama sonuçta okuyucu yararına bir gelişme oldu; ve yayınevinin önerisi üzerine, popüler siyasi söylemin demirbaş ifade kalıplarından kimi örnekler de sözlüğe dahil edildi: "Dış mihraklar" ya da "tüyü bitmemiş yetim" gibi...

Sayıları yirmiyi bulan bu tür maddelerin tamamı Can Kozanoğlu tarafından yazılmıştır. Kendisine özel olarak teşekkür borçluyuz.)

Dikkate alman diğer bir ölçüt de deyimin popülerliği oldu.

Ne var ki, sanılabileceğinin aksine, bir deyimin gerçekten po-püler olup olmadığını saptamak, son derece insani bir engel -

algıda seçicilik- yüzünden hiç de kolay olmadı. Deyimleri saptamak amacıyla yardım istediğimiz kişilerin ve bu arada bizlerin hatırladıkları o kadar farklıydı ki... Bu nedenle, popülerliği saptayabilmek için deyimlerin gazete ve konuyla ilgili kitap-larda sıklıkla yer alıp almadığını dikkate aldık. Tabii böylece gazeteci ve yazarların seçimlerini genelleştirmiş olduk., ancak onların zaten bizlerle tarihimiz arasında bulunduklarını düşü-

nünce...

Sözlüğün bir de zaman sınırı var. Deyimler, 20 Ekim 1991

genel seçimlerinin sonrasına taşımayacak şekilde sınırlandırıldı.

Hemen farkedilebilecek bir eksiklik de sözlüğün, siyasal hayatımızın "ınerkez"ine odaklanmış olması. Umarız bu çalış-

ma, Sosyalist, islamcı, Milliyetçi vs. kesimlerin "dil"leri üzerine de bir ilgi çeker ve bu konuda çalışmayı düşünenleri şevklen-dirir. Bu arada, yerel siyasal deyimleri toplayan sözlükler de ilginç olabilir.

Sonuç olarak, öyle umuyoruz ki, bütün eksikliklerine rağ-

men, heırı bir başvuru kaynağı hem de bir 'popüler tarih" kitabı olarak tasarlanan bu sözlük her iki yönüyle de işlevli olur.

BASKIM BIÇAKÇI

12

ımmımmımıtmm"iıiı:ı.:

€ İ

Adil O üzen • Refah Partisi (RP), 20 Ekim 1991 genel seçimleri öncesinde anahtar slogan olarak "Adil Düzen"i ortaya attı. Aynı yıl yayınlanan 98 sayfalık Adi! Ekonomik Düzen kitapçığıyla açıklanan "Adil Düzen" programı, MNP-MSP-RP geleneğinin ekonomiye ilişkin süregelen önerilerinin bir yeniden sunumuna dayanıyordu (bkz.

BATI KULÜBÜ, MİL1.1 GÖRÜŞ). "Faizci kapitalist sistemin gayrı adil düzenine" karşı, "kapitalizmin ve komünizmin yararlı yanlarına" yer veren bir üçüncü yol olma iddiasındaki Adil Düzen, para=mal eşitliği yoluyla "uzmanlar-ca tespit edilmiş memleket ihtiyacı ile ferdi arz dengesi"

doğrultusunda "herkesin tüketeceği kadar üretmesini" dü-

zenlemekteydi. Bu programın eşitlikçi-adaletçi söylemi, RP'nin özellikle kentlerde yoksul kitlelerden oy almasına katkıda bulunan bir imaj oluşturdu.

RP önderi Necmettin Erbakan'ın 1991 seçimleri arife-sinden itibaren Adil Düzen'i her sorunun çözümü olarak her vesileyle telaffuz etmesi, bu sloganın alay konusu olmasını da getirdi. Toplumun karmaşık yapısını ve ekonominin çetrefil işleyiş mekanizmalarını Robinson Cnısoe'va-ri bir naifliğe indirgeyen ve statik bir kurguya dayanan Adil Düzen yaklaşımı; çok geçmeden İslamcı sosyalbilim-cilerce de sorgulanmaya başlandı. Öte yandan, RP'nin yö-

netimindeki lslanbul-Kağıthane Belediyesi'ndeki işlerinden çıkartılan emekçiler, aylarca yürüttükleri kampanyada

"işte Adil Düzen" sloganım kullanarak RP'niıı eşitlikçi-adaletçi imajının sahte olduğunu sergilemeyi amaçladılar.

A f f e f i s t l t a r * Cumhuriyetin ilk yıllarında, sermaye çevreleriyle devlet arasında üstlendikleri rol nedeniyle kendile-13

rine maddi çıkarlar sağlayan bir bürokrat ve politikacı grubu ortaya çıktı. Birçoğu İş Bankası'yla ilişkili bulunan bu kimselere "İş Bankası grubu" ya da "aferistler"denirdi.

Deyim, İş Bankası'nm Fransızca karşılığı olan Banquc cPAffaires'den esinlenerek üretilmişti. Ancak, "affairiste"

Fransızcada "çıkarcı" anlamına geliyordu ve sözcük daha çok bu anlamda kullanıldı.

1924 yılında Mustafa Kemal'in öncülüğünde kurulan İş

Bankası bir "politikacılar bankası" gibiydi. Bankanın genel müdürlüğüne, İmar vekilliğinden istifa eden Celal Bayar getirilmiş, ilk yönetim kurulunun tamamı da milletvekillerinden oluşmuştu. Banka, bu yapısıyla yerli ve yabancı sermaye, ile hükümetin bütünleşme sürecinde etkin bir rol oynadı. Dönemin asker ve sivil bürokratlarıyla politikacı-

larının önemli bir kısmı sermaye çevreleriyle girdikleri temsilcilik, komisyon, acenta ve ortakhk ilişkileri sayesinde sahip oldukları siyasi nüfuzu paraya tahvil etme olana-

ğını elde ettiler. Yakup Kadri'nin ifadesiyle, "Dünkü milli mücadeleciler ve o günkü devrimciler kadrosu bir kazanç ve menfaat şirketi karakterini taşımaya başlamıştı". Üstelik "aferizm" sırf İş Bankası çevresinde gelişen ilişkilerle de sınırlı değildi.

Ağıir Sanayi Hamilesi » 1974-1978 arasında kurulan üç koalisyon hükümetinde (CliP-MSP, Birinci ve İkinci Milliyetçi Cephe hükümetleri) de yer alan Milli Selamet Partisi, bu yıllarda, sürekli olarak bir "ağır sanayi hamlesi"

gerçekleştirilmekte olduğunu iddia etmiştir. Her üç koalisyonun kuruluş pazarlıklarında Milli Selamet Partililer Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nı almakta ısrarlı oldular ve bu bakanlığı üstlenmeyi başardılar. (1. Ecevit ve 4. Demirci hükümetlerinde Abdülkerim Doğru, 5. Demirel hükü-

metinde Oğuzhan Asiltürk MSP adına Sanayi ve Teknoloji 14

Bakam olmuşlardır.) Genel başkan Necmettin Erbakan da sık sık "büyük projeler" ve temel atma törenleriyle kamuoyunun karşısına çıkıyordu. Ne var ki, bu "büyük projeler" iyi hazırlanmış ve gerçekçi olmaktan uzaktı. Örneğin, Erbakan'm "Cumhuriyet tarihinin en önemli ve en büyük kalkınma hamlesi" dediği motor, çelik konstrüksiyoıı ve traktör fabrikası projeleri, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından "alelacele ve acemice hazırlanmış ön proje taslağı"

olarak nitelenmiştir. Erbakan "ağır sanayi hamlesi" ach al-tında, her fırsatta temel almakla kamuoyunda gülünçleş-

miş, temeli atılıp öylece bırakılan tesisler sık sık gazete haberlerine konu olmuştur. Bunlardan birinde, Erbakan'm attığı ve gerisi gelmeyen "temel"i arabasının bagajına dol-durup Ankara'ya getiren bir vatandaştan söz edilmektedir.

Ancak herhalde, "ağır sanayi hamlesi"nin gerçek içeriğini en iyi biçimde ortaya koyan olay, Erbakan'm Dumlu ilçesinde ağır elektronik tesislerinin temelini attıktan sonra, halkın çağrısı üzerine Pasinler ilçesine geçerek, hazır ora-dayken, "ikinci bir ünite"nin de temelini atabilmesidir.

"Ağır sanayi hamlesi" iddiası, MSP'nin ve Erbakan'm ideolojisinde ağırlıklı yeri olan kalkınmacı/tekııokratik söylemin en popüler siyasî ifadesidir.

Ak Dsvrim • (nsr Beyaz İhtilâl)

Ak € İÜ iriler • Cumhuriyet Halk Partisi'nin sosyal demokrat yöneliminin Bülent Ecevit'in önderliğinde programa-tikleştiği 1973 Seçim Beyannamesi, Ak Günlere başlığıyla sunulmuştur. Ak Günlere programı gerek içeriği gerek söy-lemiyle, nail denebilecek bir toplumsal gelişme ve iyileş-

me umudunu yansıtıyordu. "Ak Günlere" ifadesi, CHP'nin 1973 seçim kampanyasına damgasını vuran (Şenay'ın) Sev Kardeşim şarkısı gibi başka örneklerle birlikte; bu umutla 15

seferber olan büyük toplumsal enerjinin coşkulu, nail, iyimser havasının tipik bir simgesidir. 1970'lerin ortaların-da kimi CHP taraftarları birbirlerini "Ak Günlere" diye se-lâmlar olmuş; kimi anlatımlara göre CHP'ye yakın bürokratlar da "Ak Günlere" selâmını âdet haline getirmişlerdi.

1970'lerin sonlarına doğru, arkasındaki büyük toplumsal ve siyasal güce rağmen iktidarda etkili bir icraat yapamaya-rak ("hükümet olup iktidar olamayarak") yarattığı hayal kırıklığı, CHP'ye ve Ecevit'e "hayalci", "romantik" eleştiri-lerinin yöneltilmesini getirdi; bu eleştiriler çerçevesinde

"Ak Günler" ifadesinin naili iği de alay konusu edildi.

AK GÜNLERE SEÇİM BİLDİRGESİNİN "SONUÇ" BÖLÜMÜ: Bir düzen ki herkes kendi yaşamında mutlu, çocuğunun geleceğinden daha ela umutlu olabilsin. Bir düzen ki herkes güvenle bakabilsin yaşlılığına...

Emeğin yarattığı değer emeği verenlerde biriksin. Çalı-

şanlar elele yüceltebilsin ülkeyi. İnsan insanı, yabancılar yurdu sömürmesin.

Ne yoksulluk ne baskı.,. Ne ezilen ne ezen... İnsanca, hakça bir düzen...

Kaynaklar daha gür akacaktır o düzende... Türkiye da-ha bağımsız, insanlar özgür olacaktır... Barış gelecektir topluma.

Ak günler ülkemize öyle bir düzenle doğacaktır.

Akıncılar • 1978-1980 yıllarında, yurdun çeşitli bölgelerinde kurulan kamplarda ideolojik ve askerî eğitimden ge-

çen Milli Selâmet Partisi yanlısı gençler, "Akıncılar" olarak bilinir. MSP'li yerel yöneticilerin önderliğinde, Akıncılar Derneği, Akıncı Gençlik Derneği, Akıncı Sporcular Derne-

ği gibi örgütler çevresinde biraraya gelen "Akıncılar", Dev-rimcilerin ve Ülkücülerin karşısına, Islâmcı gençliği topar-16

layan üçüncü bir odal< olarak çıkmayı hedefledilerse ele o denli yaygınlaşamadılar. Akıncı gençler ancak 1979/80'de İran'daki Islâmî devrimin etkisiyle radikalleşmeye ve si-lâhlı mücadeleye yönelmeye başladılar. Bu yönelim 12 Ey-lülle akamete uğradı.

Aksaçlılar • Anavatan Partisi Genel Başkanı ve Başbakan Turgut Özal'm cumhurbaşkanı olmasına karşı çıkan, aralarında eski Meclis başkanlarından Necmettin Karadli-man ve Kaya Erclem'in de bulunduğu, çoğu eski bakan olan "küskün" ANAP milletvekilleri "Aksaçlılar" diye adlandırılmıştır. Aksaçlılar, parti başkanı olarak kalmasının daha yararlı olacağım ve cumhurbaşkanı seçilmesinin do-

ğuracağı tartışmaları öne sürerek Özal'ın adaylığını des-teklemiyorlardı. Aslında, Aksaçlılar parti içinde "liberaller" diye adlandırılan grubun içindeydiler ve bir süredir, hükümetten dışlandıkları gerekçesiyle Özal'a muhalefet etmekteydiler. Partideki "muhafazakârlardın Özal'a desteği ise tamdı. Muhafazakârların önde gelen isimlerinden Mehmet Keçeciler, "Biz gözü karayız. Özal'ı cumhurbaş-

kanı seçeriz" eliyordu. Yaklaşık otuz milletvekilinden olu-

şan Aksaçlılar'm gücünün sınırı, 1989 Eylül'ünde adaylı-

ğına karşı çıktıkları Yıldırım Akbulut'un, Özal'ın desteğiy-le TBMM Başkanı seçilmesiyle ortaya çıkLı. Özal, 31 Ekim 1989 günü yapılan oylamada üçüncü turda cumhurbaşka-nı seçildi.

Alışamadığın • 1987 genel seçimlerinden % 36.3 oyla birinci parti olarak çıkan Anavatan Partisi, 1989 yerel se-

çimlerinde oyların ancak % 21.75'ini alabildi ve ANAP

hükümetinin meşruiyeti kamuoyunda tartışmalı hale geldi. Muhalefet partileri ANAP'lıların çoğunlukta olduğu bu meclisin yeni cumhurbaşkanını seçemeyeceğini savunu-17

yor, derhal erken seçime gidilmesini istiyordu. Bu koşullar altında, ANAP genel başkanı ve başbakan Turgut Özal'ın, muhalefet partilerinin katılmadığı oturumda yalnızca kendi partisinden milletvekillerinin oylarıyla cumhurbaşkanı seçilmesi tepkilere yol açtı. Özal'ın tepkilere "Zamanla alı-

şırlar" diyerek kayıtsız kalması üzerine, "alışamadım" mesajı veren protesto gösterileri yapıldı. Bunlar arasında en meşhuru, Teğmen Murat Şeref Baba'nm 17 Şubat 1990 gü-

nü Özal'a bir lelgral çekerek "Sizin cumhurbaşkanı olmanıza alışamadım" detnesidir. Teğmen Baba telgrafında ayrı-

ca, "Atatürk'ün makamında oturan bir kişinin itibar deyince aklına bazı devlet başkanları ile fotoğraf çektirmek geliyor olmasına, devleti dolandıranlardan, vurguncular-dan hesap soran kamu görevlileri sürülürken, dolandırıcı ve vurguncuların kahkahaları ile mahkeme koridorlarını çınlatıyor olmasına, eğitimde birlik ilkesi çiğnenerek, eğitimin imam hatip ve normal liselerde yapılıyor olmasına alışamadım" diyordu. Psikolojik rahatsızlık gerekçesiyle Haydarpaşa Askeri Hastananesi'nde gözetim altına alınan Murat Şeref Baba, daha sonra ordudan alıldı.

Allah Btu Gecefii Bir Daha Göstermesin • 1957

seçimleri DP ile CHP arasında kıyasıya bir çekişmeye sahne oldu. Yürürlükteki -en çok oy alan partinin o ildeki tüm milletvekilliklerini aldığı- çoğunluk sistemi nedeniy le, seçim gecesi oylar sayılırken, pek çok ilde oyları başa-baş giden DP ve CHP' den hangisinin parlamentoda ço-

ğunluğu alacağı uzun süre belirsiz kaldı. DP genel başkanı ve Başbakan Adnan Menderes iktidarın belki de kaybedi-lebileceği endişesiyle yaşadığı o gerilimli saatlerin sonunda seçimi kazandıklarını öğrenip ferahladıysa da yakınları-

na; "Allah bu geceyi bir daha yaşatmasın" demekLcn kendini alamamıştır.

18

Bu sözler sonraları, DP ve Adnan Menderes'in iktidarda kalmak için herşeyi yapabilecek tıynette olduklarının bir kanıtı olarak yorumlandı ve kullanıldı. 1957'den sonraki DP iktidarının en büyük rakibi CHP'ye karşı giderek sertleşen, hukuk ve yasa sınırlarını yer yer aşan önlemler almaya, -Vatan Cephesi gibi- girişimlerde bulunmaya yönelen bir politika uygulamaya başlaması kimilerince hep bu sözler hatırlatılarak değerlendirildi.

Bu 27 Mayıs 1960 askeri darbesini yapanların da kullandıkları bir argümandı. Onlara göre DP iktidarı bir tür diktatörlük kurmaya kararlıydı. DP ve Adnan Menderes cn sonunda CliP'yi -ve ardından öteki partileri de- kapatma girişimine varan çabalarıyla "bir daha öyle bir gece ya-

şamayacağı" bir rejime, geçmeyi tasarlıyordu. 27 Mayıs'ı savunanlar darbenin bir gerekçesinin de bu olduğunu, ordunun iktidara el koymasıyla bu tehlikenin bertaraf edildiğini ileri sürdüler.

A l l e n c i e - l B Ü l l I e i n d e • Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı Bülent Ecevil ile, 1970 yılında seçimle geldiği iktidardan 1973'te askeri darbeyle devrilen ve öldürülen Şili-li sosyalist lider Salvador Ailende arasında AP önderi Demirci'ce yapılan benzetme.

1973 seçimlerine, genel af, toprak reformu, madenlerin ve petrolün devletleştirilmesi vaadleriyle gireıı CHP, 19ö9'da % 27.4 olan oylarım % 33.3'e çıkarırken, Ecevit'in popülaritesi de hızla yükseliyordu. Halkla bütünleşmekten, düzenin değişmesi gerektiğinden söz eden Ecevit'in yükselişi sağ kesimi, kaygılandırdı. Sağ basın Eccvit'ten, gazeteci Bedii Faik'in yakıştırmasıyla "Biillende'" diye söz ediyor, böylelikle, seçmene, "komünist" olduğu mesajı ve-rilirken, Ecevit'in kendisine de Allende'nin sonu hatırlatı-

lıyordu. Aclalet Partisi genel başkanı Süleyman Demirci 19

de, 1975 yılında Ecevit'i "Ailende taklitçisi" ilan etli. Ecevit; ise Allende-Büllende benzetmesine tepkisini, bir Ailende olmak istemediğini, "düzeni çarkı durdurarak değil çark dönerken" değiştireceğini söyleyerek belirtti.

Ailende benzetmesi Ecevit'in 1978'de başbakan oluşuyla birlikte sıklaştı. Bu dönemde, Demirel'in hükümet uygulamalarını "Ailende gidişi" diye nitelemesi tartışmalara yol açtı. Ecevit'i, Şili'de olduğu gibi, ardında Amerika'nın ol-duğu bir askeri darbenin beklediğini mi söylemek istediği sorusuna Demirel, "Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Amerikalı-

lara falan alet olacağına ihtimal vermem. Yalnız bunların icra ettikleri program Ailende programıdır. Sonları aynı mı olur onu da bilmem" diyerek, "Ailende gidişi" imasında ısrar etti. DemireTin, "bu millet artık yumuşak söz istemiyor. Sert söz istiyor" tespiti uyarınca sarfetliği bu ürkütü-

cü sözler, aralarında eski koalisyon ortakları Milli Selamet Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi'nin de bulunduğu pek çok örgüt tarafından sertçe eleştirildi. CHP, "Türkiye Şili değildir. Türk ulusu demokrasiye bağlıdır. Onun demokrasiye bağlı ordusu da ne Demirel'e ne de başkasına Pinochet olma imkanı vermeyecektir" derken, sol basında, Allende'ye benzemenin bir onur olduğu, Ecevit'in Demirel gibi, "şapkasını alıp kaçmak yerine Ailende gibi faşizme direneceği" öne sürüldü. Bu arada, Otomobilciler ve Şo-förler Federasyonu'nun AP yandaşı yöneticilerinin akarya-kıia yapılan zamları protesLo amacıyla Şili'deki ünlü kam-yoncular grevini andırır biçimde "kontak kapama" eyle-mine karar vermeleri siyasi gerilimi daha da tırmandırclıy-sa da, daha sonra bu eylemlerden vazgeçildi.

Alilerinle Gidişi • (u3r Allende-Büllende)

Alta Kasım Partileri ® (ısr İcazetliler)

20

Alt® Ok • Cumhuriyet Halk Partisi'nin (CHP) 1931 kurultayında, partinin "ana vasıfları" olarak kabul edilen ve 1937'de anayasaya da alınarak Türkiye devletini niteleyen altı temel ilke: Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, inkılâpçılık ve laiklik.

1950'lerden sonra Altı Ok rejimin simgesi olmaktan çı-

karak CHP'yle özdeşleşti. 80'lerde ve 9(Tlı yılların başında, sosyal demokratlar arasındaki en ciddî ideolojik tartışmalardan birini ele Altı Ok'un güncel anlamı oluşturdu. Sos-yaldemokrat Halkçı Parti (SHP) içinde "Yenilikçiler" ve

"Yeni Sol" adıyla ortaya çıkan kanat ve genel olarak sosyal demokrasinin evrensel çizgisini benimsemekten yana olan sosyal demokratlar, Alır Ok'un parti ideolojisinde belirleyici olmaktan çıkartılmasını, içeriğinin yeniden tanımlanmasını veya tamamen sımgeselleştirilerek marjinalleştirilmesini önerdiler. Hatta kimileri, Altı Ok'un tamamen tas-fiyesini önerdi. Bu talepler, sosyal demokrat hareketin resmî ideolojisiyle bağlarını koparmanın gereği olarak açıklanıyordu. Buna karşılık, SHP'deki "devletçi" veya "muhafazakâr" eğilimli denebilecek kadrolar, bu ilkelere Türkiye'de sosyal demokrat hareketin özgün kaynakları, evrensel ilkelerin bir uyarlanması olarak sahip çıktılar. Bu eği-limdekilerin bazıları, Altı Ok ve dolayısıyla Kemalizm'le bağlarını diri tutmanın, Türkiye'de sosyal demokrasi hareketinin "devrimci", "ilerici" damarını diri tutacağını ileri sürdüler.

6 » ? E y l ü l • Atatürk'ün Selanik'teki evine bomba atıldığı haberi üzerine, 6 Eylül 1955'te İstanbul ve İzmir'de azın-lıklara karşı girişilen tahrip ve yağmalama hareketleri 6-7

Eylül olayları olarak anılır.

Atatürk'ün evinin bombalandığı haberi (gerçekte, Atatürk'ün eviyle hemen yakınındaki Türk konsolosluğu ara-21

smdaki bahçeye iki bomba bırakılmış, bombalardan birisi patlamış ve camlar kırılmıştı) öğleyin radyo haber bülte-ninde duyurulmuş, öğleden sonra da iktidardaki Demokrat Parti yanlısı istanbul Ekspres gazetesi konuyla ilgili olarak ikinci bir baskı yapmıştı. Haber üzerine, üniversite öğ-

rencilerinin gösterileriyle başlayan olaylar halkın katılmasıyla genişledi: 70 kilise, azınlıklara ait 40 okul yakılıp tahrip edildi, Rumlara ait evler taşlandı, Rumca yayınlanan gazetelerin bürolarına saldırıldı, özellikle Beyoğ-

lu'ndaki azınlıklara ait dükkânlar yağmalandı. Olaylarda çok sayıda gayrimüslim yurttaşımız yaralanırken, gazetelere yansıdığı kadarıyla 1 kişi de "linç" edilmişti, izmir'de-ki olaylarda ela, fuardaki Yunan pavyonu, Yunan kilisesi ve konsolosluğu yakıldı, limanda demirli iki Yunan motoru batırıldı.

6-7 Eylül olayları sırasında Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, Kıbrıs konusunu görüşmek üzere Londra'daydı.

Yassıada davaları sırasında, Selanik'teki bombalama olayı-

nın DP iktidarı tarafından bir ajana yaptırıldığı ve Loncl-ra'daki görüşmeleri etkilemek amacıyla halk gösterilerinin de önceden planlandığı anlaşıldı. Ne var ki gösteriler konLrolden çıkmış, halkın taşkınlığı bir "azınlık serveti düşmanlığı"na dönüşmüştü. Olaylardan sonra İçişleri Bakanı Namık Gedik istifa ederken, resmi açıklamalar olaydan komünistleri sorumlu tutuyordu. Yassıada yargılamaları sonucunda, Başbakan Adnan Menderes ve Londra gö-

rüşmelerinde güç kazanmak için gösteriler yapılmasını istediği -Coşkun Kırca'nın tanıklığıyla- anlaşılan Dışişleri Bakanı Zorlu 6-7 Eylül olayları nedeniyle 6'şar yıl hapis ve ağır para cezasına çarptırıldılar.

Alttılar 11 5 Ocak 1978 günü güvenoyu alan III. EceviL hü-

kümeti, Adalet Partisi'nden ayrılan 11 bağımsız milletve-22

kilinin desteğiyle kurulmuş, ll'lerden 10'u hükümetle bakan olarak görev almıştı. Bu bakanların altısı, 14 Nisan 1979 günü ortak bir açıklamayla, Cumhuriyet Halk Partili bakanlıklarda partizanlık yapılmasını eleştirmiş, "aşırı uç-

lardın devlet kadrolarına sızmasının önlenmesini ve Türk Ceza Kanununun 141 ve. 142. maddelerinin kaldırılmasından vazgeçilmesini istediler. Bu altı bakan "6'lar" olarak bilinir.

Göreve, başladıktan 15 ay sonra, "bugüne kadar alınmış

olan ekonomik önlemlerin birçoğu bilgimiz dışında cerc-yan etmiştir" diyen 6'lar, "geri kalmış yörelerimizde vatandaşlarımızın ekonomik ve sosyal sorunları bazı çarpık ide-olojilerce istismar edilmektedir" diyerek "bölücülük" konusunda "ivedi çözümler" aranmasını istiyorlardı. Hükü-

metin diğer bağımsız bakanlarından Mete Tan, Hilmi İş-

güzar, Tuncay Mataracı 6'larm bildirisini haklı buldukları-

nı, Şerafettin Elçi ise katılmadığını açıkladı.

6'larm bildirisi bakanlar kurulunda tartışılmadan ve baş-

bakan Bülent Ecevit'e gösterilmeden basma açıklanmıştı.

Açıklamadan üç gün sonra, Bakanlar Kurulunun 6'larm bildirisiyle ilgili olarak 17 saat süren toplantısının ardından bir açıklama yapan başbakan Ecevit, "hükümet dimdik ayaktadır" dedi. "Bölücülüğe ve sömürücü akımlara bile-rek veya bilmeden alet olan kişilere, derneklere veya başka kuruluşlara karşı en etkin yasal önlemler alınacaktır. Türkiye devletinin ülkesi ve milletiyle, bölünmez bütünlüğünü korumak için milletin bireyleri arasında her türlü ayrımı reddeden Atatürk milliyetçiliğine ve laikliğe bilinçli ve sımsıkı sarılmak gerektiğinde. Bakanlar Kurulu birleşmektedir" diyen Ecevit'in bu sözleri 6'ları tatmin etti ve aralarından ikisinin, Ali Rıza Septioğlu ve Enver Akova'nın istifasına rağmen, CHP'nin ara seçimlerde büyük bir yenilgiye uğradığı Ekim 1979'a kadar hükümet işbaşında kaldı.

23

Bu arada, 1 Elerden biri olan Bayındırlık Bakanı Şerafcl-lm Elçi "bölücülük" konusunda, 6lardan ve hükümetten farklı bir tutum sergileyerek, "Ben Kürdüm. Ben Türkiye'de etnik bir grubun varlığını kabul ederim. Eğer Kürt unsuru olmasaydı, Kürtçülük sorunu bugün gündemde ol-mazdı" diye konuştu. Elçi bu sözleri nedeniyle 12 Eylül 1980'den sonra Yüce Divan'da yargılandı ve mahkûm oldu.

6'lar, Orhan Alp; Enver Akova, Güneş Öngüt, Ali Rıza Septioğlu, Ahmet Karaaslan ve Mustafa Kılıç'ian oluşuyordu.

6 . Fil© • 1965-1970 yılları arasında sık sık Türkiye limanlarına gelen, ABD'nin Akdeniz'deki donanmasına bağ-

lı gemiler (6. Filo), Amerikan emperyalizminin bir simgesi olarak görülmüş ve büyük protesto gösterileriyle karşı-

lanmıştı. Önceleri, 6. Filo'yla gelen Amerikan askerlerinin keplerini başlarından kapmak, üzerlerine oyuncak taban-calarla mürekkep püskürtmek, üniformalarını yırtmak, tartaklamak gibi bireysel yöntemlerle dışavurulan tepkiler, Temmuz 1968'de İstanbul'da, protestocu öğrencilerden Vedat Demircioğlu'nun polis tarafından dövülerek öldü-

rülmesinden sonra çok daha kitlesel boyutlara ulaştı. 6.

Filo'nun, bu olaydan 7 ay sonra yeniden istanbul'a gelişini protesto etmek amacıyla düzenlenen gösteriler ve çıkarı olaylar için Kanlı Pazar maddesine bakınız.

"... 6. Filo, 54 tane ikili anlaşmanın ve 101 tane Amerikan üssünün bekçisidir ve halkımıza dost değil düşman bir kuvvettir.

6. Filo, düşük ücretlerle ağır şartlar altında çalıştırılan işçilerin değil, bu işçileri sömüren, bu işçileri ücret kölesi olarak çalıştıran sömürgen şirketlerin düzenini beklemektedir...

24

6. Filo, Türkiye'de ağır sanayinin kurulmasını engelleyen ve montaj sanayiiyle Türkiye'yi daha kolay sömürme ortamını hazırlayanların düzenini beklemektedir.

6. Filo, tütün üreticilerinden tütünü 8 liraya alıp 80 liraya satanların düzenini beklemektedir...

Kısacası 6. Filo bu çürümüş halk düşmanı düzenin bek-

çiliğini yapmaktadır. Daha değişik bir söyleyişle Türkiye'yi soyan emperyalizmin bekçiliğini yapmaktadır..."

"AMERİKAN GÂVURUNA VE 6. FİLOYA

DİRENİYORUZ SEN DE KATIL

Türkiye Halkına

AMERİKAN 6. FİLOSU GENE GELİYOR

1969 YILI İÇİNDE 6 DEFA GELECEK

HANİ KIBRIS'TAKİ KARDEŞLERİMİZE

YARDIMA GİDEN TÜRK

DONANMASININ YOLUNU KESEN

BİR FİLO VARDI YA,

İŞTE O FİLO GELİYOR."

Gençlik örgütlerinin 1969 Şubat'ında

yayınladıkları bildirilerden

Gazeteci Metin Toker'in belirttiği gibi.. "Amerikan aleyhtarlığının çok kuvvetlenip, eline kozlar da geçirdiği devrelerde, -örneğin Kıbrıs işinden sonra- meşhur ve Türkler için çok antipatikleşmiş 6. Filo'yu Amerika'nın Türk limanlarına illâ da göndermekteki ısrarı" hiç de an-laşılır bir şey değildi. Aşağıdaki kronoloji, bu ısrarın "an-laşılrnazlığı" düşüncesini doğruluyor:

"24.3.1961: Amerikan 6. Filosu Türk sularına girdi; iki gemisi Karadeniz'e geçti. Filo komutanı James Davis,

"Amerika'nın daima Türk dostluğuna ihtiyacı vardır" dedi.

8.4.1966: İstanbul'a gelen 6. Filo aleyhinde gösteriler yapıldı.

7.10.1967: İstanbul'da 6. Filo aleyhinde gösteriler yapıl-dı ve hatta deniz erlerinin karaya çıkması imkansız bir ha-25

le geldi. Subaylar helikopterle Yeşilköy'e götürüldü. 12

Ekim'de İzmir'de gösteriler yapıldı.

15.7.1968: 6. Filo istanbul'a geldi. Aleyhte gösteriler ol-du; gösteri yapanlarla Toplum Polisi arasında çıkan çatışma bu tür olayların ilki idi... sonraki günlerde Ankara'da Amerika aleyhinde gösteriler yaplıdı ve tutuklananlar oldu.

21.8.1968: 21 Ağustos tarihli Cumhuriyet gazetesi Dışiş-

leri Bakanlığının ve Deniz Kuvvetlerinin 30 Ağustos Zafer Bayramı ve 9 Eylül İzmir'in kurtuluşu ile aynı zamana rastlayan 6. Filo'nun ziyaretlerine karşı çıktığını yazıyordu

- Buna rağmen 6. Filo geldi ve bu illerde aleyhte gösteriler yapıldı.

10-13.2.1969: 6. Filo'ya karşı gösteri yapanlarla polis arasında çatışmalar çıktı. İstanbul Üniversitesi 11 Şubat'tan 3 Mart'a kadar kapandı.

16.2.1969: Kanlı Pazar

26.2.1969: Basın... Amerikan hükümetinin 6. Filo'nun Türkiye ziyaretlerini bir süre için ertelemeye karar verdi-

ğini bildiriyordu.

19-22.12.1969: İzmir'de, 6. Filo aleyhinde istanbul ve Ankara'dan da gençlerin katıldığı büyük gösteri yürüyüş-

leri yapıldı.

4.3.1970: Ankara Radyosu 6. Filo'nun 4 ve 17 Mart'ta izmir'e yapacağı ziyaretlerinin iptal edilmiş olduğunu haber verdi."

Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, Türkiye'de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945-1971, Ankara 6. Lemiir* • V l a d i m i r Ilyiç L e n i n . 12 M a r t d a r b e s i d ö n e -

m i n d e g ü v e n l i k k u v v e t l e r i n c e g e r ç e k l e ş t i r i l e n e v b a s -

k ı n l a r ı n d a " y a s a k v e s a k ı n c a l ı " k i t a p a r a m a s ı y a p ı l ı r k e n ; k i m i g ö r e v l i l e r L e n i n ' i n k i t a p l a r ı n ı n s ı r t ı n d a b u l u n a n

"V.I. ( V l a d i m i r l l y i ç ) L e ı ı i n " y a z ı s ı n d a k i " V I . " h a r f l e r i -

n i n , R o m a r a k a m l a r ı y l a " a l t ı " y ı i f a d e e t t i ğ i n i d ü ş ü n d ü -

ler ve tuttukları listelerde V.I. Lenin'i "6. Lenin" diye kaydettiler. 6. Lenin, 12 Mart döneminde yaşanan ko-münizm paranoyasının ardındaki gülünç cehaletin simgelerinden biri oldu. Tıpkı, o dönemin mahkeme belge-lerinde rastlanan "Marksist Leninist ve hatta Maoist"

suçlaması gibi!

6 8 ' I İ I e r • Batı Avrupa.ve Amerika'da 1968 yılındaki ey-lemlerle doruklaşan sosyalist ve radikal özgürlükçü genç-

lik muhalefeti dalgasına atıfla; Türkiye'de de 1960'ların ikinci yarısında radikal gençlik ve üniversite hareketi için-de yer alan kuşak için kullanılan ad. Aslında bu kuşak için, 1970'li yıllarda, doğum yıllarından hareketle "47'liler" adlandırması kullanılmıştı. (Füruzan'm, 12 Mart dö-

nemini anlatan romanının adı da 47'lilef dir.) Bu kuşak, Türkiye'deki popüler kitlesel nitelikli ilk gençlik harekeli-ni ve sol muhalefeti yaşayan kuşaktı. Kitlesel bir şekilde devletin sistematik baskısıyla karşılaşan ilk kuşak da,

"47'liler" oldu.

Türkiye'de "68'liler" adlandırması, 1980'li yıllarda, biraz da Batı'daki "'68" olayının popüler (hatta moda) olarak medyada işlenmeye başlamasına koşut olarak yerleşti.

Medyada Türkiye "68"i, muhalif ve sosyalist içeriği oldukça bulandırılıp, nostaljik bir hava içinde, -özellikle silahlı eylemlerin olmayışı veya sınırlılığı itibarıyla- "ma-s u m " bir gençlik radikalizmi olarak işlendi. "68'liler" ku-

şağı, "kendilik", "kalitelilik" gibi seçkin değerlerin taşıyı-

cısı olması bakımından yüceltildi. Bu niteliğiyle medyatik

"68'lilik" söylemi, kıyaslandığı, 70'li yıllardaki sol muhalefeti karalamak için de değerlendirildi. "68'liler"in medya, üniversite, iş hayatı ve politikada etkili konumlara gelmiş olmalarının, "68"in bu şekilde "sulandırılmasın-da" önemli pay taşıdığı söylenebilir. "68'liler"den muhalif 27

sosyalist bir çizgiyi sürdürenler bu nedenle "68'lilik" söylemine itibar etmediler. 1990'ların başında bazı sol kö-

kenli "68'liler"in, "68 ruhu"nu canlı tutmak, dayanışmak ve 68 hareketini belgelemek gibi amaçlarla bir vakıf oluş-

turmaya girişmeleri de yine sosyalist çevrelerde tepki gör-dü. 68'de sosyalist gençlik hareketinin en dinamik ve simgesel örgütü olan Dev-Genç'in (ve Türkiye Halk Kurtuluş Partisi/Cephesi'nin) önderlerinden Ertuğrul Kürk-

çü, vakıf girişiminde bulunanların -yaşları itibarıvla-

"Kalp Vakfı"na katılmalarının uygun olacağı yönünde bir açıklama yaptı.

A l y a n s Evler • 27 Mayıs'ın hemen ertesinde, "devlet hazinesindeki altın stokunu takviye etmek" amacıyla Silahlı Kuvvetler mensupları, ile ailelerinin başı çektiği bir kampanya başlatıldı ve binlerce kişi alyanslarını hazineye bağışladı. Kimi yerlerde halkın gelirinin bir kısmını hazineye bıraktığı, esnafların fiyat indirdiği de oluyordu. Alyanslarını bağışlayanlara Milli Birlik Komitesi yönetimi tarafından bakır "Devrim" yüzükleri verildi. Sonraları, Ankara Yücetepe'deki askeri lojmanlar, halkın bağışladığı al-tınlarla yapıldığı gerekçesiyle "Alyans evler" olarak anıl-mıştır.

AIUAP Selâmı» ® (ısr Dört Eğilimi Birleştirmek) A m k a r a Hilton • Demokrat Parti iktidarı, resmi, bir öl-

çüde de özel ilanlarla yandaşı gazeteleri desteklerken (bkz. Besleme basın), muhalif gazetecileri de yargı kanalıy-la baskı altında tutmaya çalışmıştır. 19.54 ile 1958 yılları arasında 1161 basın mensubu hakkında takibat yapılmış, bunlardan. 238'i mahkûm olmuştur.

DP iktidarım eleştiren yazıları nedeniyle tutuklanan ga-28

İ

zeteciler, kaldıkları Ankara Merkez Cezaevi'ne "Ankara Hilton" adını takmışlardı. Volta için kullanılan dar korido-ra da "Adnan Menderes Bulvarı" deniliyordu.

Ankara Hilton'un ünlü konukları arasında, Şinasi Nahil Berker, Cüneyt Arcayürek, Metin Toker, Kurtul Altuğ ve Osman Bölükbaşı sayılabilir.

İstanbullu gazeteciler de Toptaşı cezaevine "İstanbul Park Otel" diyorlardı. Park Otel, başbakan Adnan Menderes'in sık sik geldiği İstanbul'da kaldığı, muhaliflerine göre

"devleti idare ettiği" otelin adıydı.

A n k a r a Kulisleri * Özellikle siyasi belirsizlik dönemlerinde, Ankara'claki havayı, parti merkezleri ve Meclis çevresindeki söylentileri, beklentileri genel bir kaynağa at-federek yansıtmak için kullanılan tamlama... Çokpartili hayata geçişle birlikte, Ankara'daki "siyaset", sözcüğün gerçek anlamına görece yakınlaştı ve Ankara'nın soluduğu siyaset havasında, tek parti merkezinin belirleyiciliği ortadan kalktı. Bu gelişme, tnerkez dışındaki birçok şey gibi kulisleri renklendirdi ve kulislerin işlevini artırdı. Siyaset alanındaki mekanizmaların şeffaf işleyişten uzak kalmaları kulisleri giderek daha önemli hale getirdi. "Meclis kulisi"

fiziksel bir mekânı ifade etmenin ötesinde anlam kazanırken, parti kongrelerinin nabzı "otel kulisleri"nde atmaya başladı vs. "Ankara kulisleri" sözü ise tüm bu alt-kulis faaliyetlerini de içermekle birlikte, tekil kurumlardan çok ülke genelini ilgilendirecek gelişmeler çerçevesinde kullanılır oldu ve basından büyük rağbet gördü. "Ankara kulis-lerinde bir erken genel seçimden söz edildiği", rutin haberler arasına gireli, örneğin. Özellikle"80 sonrasında, ba-sının siyaseti doğrudan etkileme-yönetme çabalarının uzantısında, "Ankara kulisleri" tamlaması, genel bir "haber kaynağı"nt ifade etmenin ötesinde, eğilim yaratma ve 29

nabız yoklama niyetlerinin de aracı haline geldi. Kamuoyunu etkilemek için "pompalanması" gerektiği düşünü-

len söylentiler ve eğilimler Ankara kulislerine mal edildi...

Antrenör • («sr Bir Bilen)

A p ö • PKK (Partiya Kerkeran Kürdistan-Kürdistan İşçi Partisi) örgütünün kurucu önderi Abdullah Ocalaırm isminin kısaltması. 1978'de kurulan PKK 1980'lerin ortası-

na dek, gerek genel kamuoyunda gerekse Türk solunda

"Apocular" diye anıldı. Bu adlandırma, örgütün politik ve ideolojik temellerinin zayıflığını ve toplumsal tabandan yoksunluğunu ima etmeye de yarıyordu. 1980'lerin ikinci yarısında PKK'nin güçlü ve kitlesel bir örgüt haline gelip Türkiye'de politik gelişmelerde belirleyici bir etken konumunu edinmesiyle birlikte, "Apocular" adlandırması daha az kulamlmaya başlandı. Ancak Abdullah Öcalan'a, daha sık olarak "Abdullah Öcalan", "Öcalan" vb. diye anılmakla birlikte, "Apo" da denmeye, devaıu edildi. Bazı yabancı in-celemeciler, "Apo" adının Kürtçe "amca"yı (ape.) çağrıştırmasının üzerinde durarak, bu çağrışımın PKK'nin popüler kimliğine katkısına veya onu shngeleyişine değindiler.

A r a R e j i m • 27 Mayıs, 12 Mart ve 12 Eylül'de Silâhlı Kuvvetlerin müdahalesiyle çok partili siyasal hayatın ola-

ğan akışının durdurulduğu, iktidarın doğrudan ya da dolaylı olarak ordunun eline geçtiği dönemler "ara rejim"

olarak adlandırılmıştır. 27 Mayıs sonrasında sınırlı biçim-de kullanılan "ara rejim" deyimi yaygın olarak 12 Mart için kullanıldı. 1.2 Mart döneminin yoğun baskı ve işken-celeri, "ara rejim kara rejim" deyimini ele yaratmıştır.

Ara Rejiıtııı HCara Rejim • (esr Ara Rejim)

30

Asmayalım da Besleyelim mi * 12 Eylül darbesi-

nin i id eri ve yedinci Cumhurbaşkanı Kenan Evren 12 Ey-lül dönemindeki idamları bu tüyler ürpertici "açılda-ma"yla savunmuş; 12 Eylül'ün hukuk anlayışının en simgesel özetlerinden biri de bu sözler olmuştur.

Yaklaşık 7.000 kişi hakkında idam cezasının istendiği 12 Eylül döneminde sıkıyönetim mahkemeleri, yüzlerce kişi hakkında, daha çok siyasi saiklerden hareketle ve hu-kukiliği tartışmalı bir biçimde idam kararı verdiler. Verilen idam cezalan ve bir kısmının infazı nedeniyle Türkiye uluslararası kuruluşlarca kınanırken, idamların durdurulması için yurtiçinden ve dışından gelen tepkiler üzerine, Cumhurbaşkanı Kenan Evren, 3 Ekim 1984'l.e Muşla yaptığı bir konuşmada, ünlü "hainleri asmayıp ela bcslcycceh miyiz" sözleriyle, konuyla ilgili duyarlılığını ortaya koydu.

Bu konuşmanın yapıldığı tarihte, 1983 seçimlerinden sonra ilk kez TBMM Genel Kurulu'nda bir idam cezası onay-landı. Hıdır Aslan'ın mahkûmiyeti ANAP ve MDP milletvekillerinin oylarıyla kesinleşti. Kenan Evren, 1991'de ya-yımlanan anılarında, bu konuşmayı yapma gereğini, "bu Meclis de daha evvelki Meclisler gibi, idam kararlarını onaylamayacak" tespitine dayanarak duyduğunu belirtmiş

ve şu notu düşmüştür: "Aradan birkaç sene geçti, yasaklar kalktı. Solcu yazarlar konuşmanın bu bölümünü ele alarak beni tenkid ettiler."

"... Sokaktan g e ç e n otobüse otorrîatik silahlarla ateş

açacaklar, hiçbir şeyden haberi o l m a y a n masum vatandaşları, çoluk çocuk d e m e d e n öldürecekler..., ben de bunları idam etmeyip, senelerce besleyeceğim. Buna gönlü-

nüz razı olur m u ? Nitekim dün gece Şemdinli civarında bir olay oldu. A r a n a n anarşistlerden bazıları gece vakti vazifeden dönen bir cip aracına ateş ediyorlar ve bir su-31

bayımızla bir erimizi şehit ediyorlar. Şimdi ben, bunu ya-kaladıktan sonra mahkemeye vereceğim ve ondan sonra da idam etmeyeceğim, ömür boyu ona bakacağıhn. Bu vatan için kanını akıtan, bu Mehmetçiklere silah çeken o haini ben senelerce besleyeceğim. Buna siz razı olur musunuz?

... Türkiye'de idamlar vardır. İdamları kaldırma hakkı bize aittir. Başka ülkelerin zorlamasıyla kaldıracak olursak o ülkelerin tahakkümleri altına gireriz...

... İdam cezası bizim dinimizde de vardır. İncil'de de vardır... Allah'ın uygun bulduğu bir şeyi şimdi biz tutup kaldıracak mıyız? İdam olmazsa anarşik olaylar daha kolay yapılacaktır. Nasıl olsa af çıkar diye anarşistlere güç gelecektir..."

Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in Muş Konuşması'ndan, 4 Ekim 1984 tarihli gazeteler

12 EYLÜL 1980- 12 EYLÜL 1990

12 Eylül ve idamlar

idamı istenen insan sayısı

7000

Ölüm cezası verilen

517

Askeri Yargıtay'ın onadığı

124

İnfaz edilen

50

İnfaz edilen sol görüşlü

18

İnfaz edilen sağ görüşlü

8

İnfaz edilen "ayrılıkçı Ermeni"

1

Adi Suçlu

23

Gözaltında veya hapishanelerde ölenler

Toplam ölü sayısı

229

Kuşkulu ölüm

144

Açlık grevinde ölenler

14

"Kaçarken" vurulanlar

16

"Çatışmada" öldürülen

74

"Doğal ölüm" raporu verilen

73

— •

32

"İntihar" ettiği bildirilen

43

Nedeni belirsiz ölüm

2

işkence sonucu öldürülenler

17

İşkence yaptığı için yargılanan güvenlik

görevlisi sayısı

9.962

Hüküm giyen güvenlik görevlisi sayısı

544

Aşkale ® Erzurum'un ilçelerinden biri olan Aşkale, siyasi tarihimize, Varlık Vergisi'ni ödemeyen mükellefler için bir zorunlu çalışma yeri olması dolayısıyla geçmiştir.

Varlık Vergisi, Kasım 1942-Mart 1944 arasında, bir kere-ye mahsus olarak alınan bir Servet Vergisi, dönemin İstanbul Defterdarı Faik Ökle'nin ifadesiyle bir "facia" idi. Kanun Lasarısına göre Varlık Vergisi, başta tüccarlar olmak üzere, "iktisadi şartların darlığından doğan güçlükleri istismar ederek" yüksek kazançlar sağladığı halde, kazancıyla orantılı vergi vermeyenleri hedefliyordu. Mükelleflerden alınacak verginin matrahını ve oranını özel olarak oluşturulan takdir komisyonları beliriiyor, komisyonun tespit et-tiği vergi borcuna karşı itiraz veya yargı yoluna gidilemi-yordu. Tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde vergisini ödemeyenler Aşkale'deki çalışma kampına gönderilecekti.

Varlık Vergisi Kanunu herhangi bir ayrım öngörmüyordu, ancak vergi takdir komisyonlarının geniş yetkileri, o yıllardaki yoğun milliyetçi havayla birleşince, Varlık Vergisi özellikle azınlıklar aleyhinde uygulandı. Aşkale'de yol yapımın-da çalıştırılan, -1.229'u İstanbul'dan- 1400 vergi mükellefi-nin tamamı müslüman olmayan azınlıklardı. Mükelleflerin çalışına kampındaki yiyecek, giyecek ve yatacak masrafla-rıyla, hastalanmaları durumunda tedavi ve bakım ücretleri de kendilerine aitti. Erzurum-Sivas yolunda taş kırıp toprak kazan 1400 mükelleften 21'i çalışma yerinde öldü.

33

15 Mart 1944'te, tahsil edilemeyen bütün Varlık Vergisi borçları silindiğinde, 114.368 mükelleften 315 milyon lira tahsil edilmişti. Bu miktar 1943 yılı devlet harcamalarının

% 38'ini oluşturuyordu. En çok vergi tahsilatının yapıldığı istanbul'da Defterdar sıfatıyla uygulamanın başında bulunan Faik Ökte, Varlık Vergisi'yle ilgili kitabını şu sözlerle bitirir: "Ben kendi hesabıma, bu mevzuda devletin vakar ve haysiyetine vurulan bu darbe dolayısıyla, başta başbakan olmak üzere, hepimizin Yüce Divan'a sevkedilmeyişimize hâlâ hayret ederim".

Ayşe Tatille Çıksın * 20 Temmuz 1974 günü başlayan

"Kıbrıs Barış Harekâtı", 22 femımız'da ateşkes ilan edilmesi üzerine durdu ve üç garantör devlet, Türkiye, ingiltere ve Yunanistan arasında görüşmeler başladı. Türkiye, Cenevre'deki görüşmelerde bir anlaşma sağlanamaması durumunda harekata devam etme kararındaydı. "Ayşe tatile çıksın", Cenevre konferansında Türkiye'yi temsil eden Dışişleri Bakanı Turan Güneş ile Başbakan Bülent F.cevit arasında bir parolaydı ve konferansın sonuçsuz kaldığını harekâta geçilebileceğini belirtiyordu. "Ayşe", Turan Gü-

neş'in kızının adıydı (bugün. Doç. Dr. Ayşe Güneş Ayata).

Turan Güneş'in "Ayşe tatile çıksın" mesajı üzerine Türk birlikleri 13 Ağustosta yeniden ilerlemeye başladılar, üç gün sonra "İkinci Barış Harekatı" sona erdi.

Azot Fabrikası mı İspat Hakkı mı • (uy İspatlılar) 34

I S a b a • Süleyman Demirel'in, 1985'ten sonra kullanılmaya başlanan lâkabı. Her ne kadar seçmen kitleleri 1946-60

yılları arasında, önce Celâl Bavar'a, sonra İsmet İnönü'ye

"babamız" demişlerse de, siyasal edebiyatımızda esas "ba-ba", Süleyman Demirel'dir.

Babıâli'den de Geçeceğiz • 27 Mayıs 1960 darbe-

sinden sonra oluşturulan Milli Birlik Komitesi, ülke ve dünya kamuoyuna, gerekli düzenlemeleri yaptıktan sonra iktidarı yeniden sivillere devredecekleri sözünü vermişti.

Komite, üyelerinin ve Silahlı Kuvvetlerin büyük kısmı devlet mekanizması bünyesiyle sınırlı bir "temizlik" ve yeni bir anayasadan ibaret bir "düzenleme"yi yeterli sayarken, -

daha sonra "14'ler" adıyla tasfiye edilecek- "radikal kanat"

daha geniş bir "temizleme" ve kurumlaşmadan yanaydı.

Nitekim birlikte üniversiteden 147 öğretim üyesini, ordudan da beşbine yakın subayı emekliye ayıran tasfiye ve temizleme oparasyonunu yaptıktan sonra, bu kanatlar arasındaki ayrılık su yüzüne çıkmaya başladı. 1960 yazında Milli. Birlik Komitesi üyelerinin ihtilalin amaçlarını halka anlatmak üzere gruplar halinde katıldıkları yurt gezilerinde 14'lere mensup Komite üyelerinin yaptıkları konuşmalar bu açıdan dikkatle izleniyordu. Bu ortamda "14'ler"e mensup Kur. Yab. Muzaffer Özdağ'm İstanbul'da söylediği

"Babıâli'den de geçeceğiz" sözü büyük yankılara yol açtı.

Bu sözler 14'lerin sadece devlet aygıtiyla sınırlı kalmaya-cak ve ilkin basından başlayıp tüm topluma şamil kılınacak bir geniş "temizlik" harekâtı tasarladıklarının, dolayı-

sıyla da iktidarı devretmeye pek niyetli olmadıklarının ka-nıtı sayıldı. Silahlı Kuvvetler ve Milli Birlik Komitesi için-35

deki ılımlı kanadın 14'leri tasfiye karan alması ve bunu uygulaması sürecini hızlandırdı.

Babıâli'nin Pravda'sı • Pravda, eski Sovyet. Sosyalist Cumhuriyetler Biriiği Komünist Partisi'nin resmi yayın organıydı. Cumhuriyet gazetesi de 80'li yıllarda Tercüman gazetesi ve kimi sağ çevrelerce "Babıali'nin Pravda'sı" olarak nitelenmiştir.

"Babıali'nin Pravda'sı" yakıştırmasını ilk kullanan, Tercüman gazetesi yazarlarından Ergun Göze oldu. Göze, böylelikle Cumhuriyet yazarlarını "komünist" olmakla suçluyor ve dolaylı olarak 12 Eylül askerî yönelimine ihbar ediyordu. 1982 yılında "Pravda" benzetmesi bu kez dönemin Başbakan Yardımcısı Turgut Özal tarafından yinelendi. İktisatçı Arşları Başer Kafaoğlu'nun, 1.2 Eylül hü-

kümetindeki Başbakan Yardımcılığı görevinden yeni istifa eden Özal'ın ekonomik görüşlerini ve icraatlarını eleştiren bir değerlendirmesi Cumhuriyet gazetesinde yayınlanmıştı.

Özal, yazı hakkında görüşlerini soran gazetecilere, "Babı-

ali'nin Pravda'sı mı? O gazetede bazı şeyler yayınlandı"

karşılığını vererek, Cumhuriyet'i ve yazıyı önemsemediğini ima etti. Tercüman gazetesinin, Özal'ın bu sözlerini man-

şetten vermesinden sonra "Babıali'nin Pravda'sı" tartışması yeniden alevlendi. Göze, Tercüman ve Özal aleyhine taz-minat davaları açan Cumhuriyet gazetesi, bu davaları kazandı.

Bahar Mawasn * 1946-1960 yılları arasında, Cumhuriyet llalk Partisi - Demokrat Parti ilişkilerinin normal bir zemine oturması, iki parti arasındaki havanın yumuşaması, basın yayın organlarında "Bahar Havası" olarak nitele-nirdi. Örneğin, Cumhurbaşkanı İsmet inönü'nün, yanına bir Demokrat Parti milletvekilini alarak yurt gezisine çık-36

ması ya da Adnan Menderes'in CHP'nin bir mahalle kong-resini ziyareti gibi olaylar "Bahar Havasf'nm işaretleri olarak kabul ediliyordu.

1957 yılma kadar, dönem dönem normal seyreden

CHP-DP ilişkileri bu tarihten sonra bir daha hiç "Bahar Havasf'na girmedi. 57 seçimlerinden birkaç ay önce, CHP

genel sekreteri Kasım Gülek, "Bahar Havası"nın bilişini şu sözlerle dile getirdi: "Seçimlere hazırlanın, kütüklerdeki isimlerinizi kontrol edin. Bahar havası bitmiş, yaz gelmiş-

tir... Ne tehdit ne baskı bizi korkutabilir... Beni 126 kere mahkemeye götürdüler, gene bir o kadar daha gitmekten korkmam."

Balkanlar ve Ortadoğu'nun... • 1950-i980 döne-

mindeki kalkınmacı söylemin gurur vc öğünme vurgusu...

1980 sonrasına kıyasla dışa kapalı bir ekonomik yapının oturtulmaya çalışıldığı vc hedeflerin görece küçük tutulduğu sözkonusu dönem boyunca, kalkınmanın gösterge-lerini karşılaştırmak için kullanılan temel ölçüt yakın çev-re, yani Balkanlar ve Ortadoğu'ydu. Başta sanayi tesisleri olmak üzere tüm tesislerin, tüm atılımların Balkanlar vc Ortadoğu çapında bir önem arz etmesi hedellenir, "Balkanlar ve Ortadoğu'nun en büyük..." tesisini açmakla, en parlak göstergesini yakalamakla öğünülürdü. "Globalleş-

me" rüzgarı, Doğu Bloku'nun çökmesi, Avrupa'yla bütün-leşme adımları, ANAP dönemiyle başlayan değişim, sermaye birikiminin belli ellerde büyük toplamlara ulaşması gibi etkenler 80'li yıllarda "Balkanlar ve Ortadoğu'nun..."'

söylemini demode hale getirdi; Avrupa ve dünyayla kıyas-lamaya dayanan bir söylem egemen oklu.

Balyoz Harekât» • 17 Mayıs 1971 günü, İsrail'in istanbul Başkonsolosu Efraîm Elrom'un, Mahir Çayaıı vc ar-37

kadaşları tarafından kaçırılmasından sonra solcu oldukları ya da sola sempati besledikleri bilinen yüzlerce aydının gözaltına alınması ve genel olarak 12 Mart döneminde so-la karşı yürütülen baskı ve işkence politikası, "Balyoz Harekatı" diye. anılır.

12 Mart döneminin ilk başbakanı Nihat Erim, Nisan 1971'de, "Türkiye parçalansın diye gayret sarfedenlere karşı alamayacağımız tedbir yoktur. Tedbirler balyoz gibi kafalarına inecektir" demişti. Elrom'un kaçırılması üzerine yayınlanan "Hükümet Başkanlığı Bildirisi", hükümetin gerçekten "her türlü" tedbiri alma kararlılığında olduğunu gösteriyordu. 17 Mayıs 1971 gecesi, radyoda Başbakan Yardımcısı Sadi Koçaş tarafından okunan bildiride, Elrom'un derhal serbest bırakılmaması halinde, kaçıranlarla uzak yakın ilişkisi bulunanlar ile, "masum gençlerimizi kışkırtıcı yayım ve sözleriyle kanunsuz hareketlere teşvik eden, kimlikleri güvenlik kuvvetlerince öteden beri bilinen kimseler, sıkıyönetim bölgeleri dışında bulunsalar da-hi Sıkıyönetim Kanunu gereğince derhal gözaltına alınarak en yakın Sıkıyönetim Komulanlığı'na teslim edilecek-lerdir..." deniliyor, "makabline şamil" kanunlar çıkarma tehdidinde bulunuluyordu.

"Hükümet Başkanlığı Bildirisi"nclen birkaç saat sonra tüm yurtta, bilimadamları, gazeteciler, yazarlar ve özellikle de öğretmenler gözaltına alınmaya başladı. Bildiriden on gün sonra Milliyet gazetesi Başyazarı Abdi İpekçi şunları yazıyordu: "... uygulama o hale gelmiştir ki, ortaya kanun dışı eylemleri değil, tüm aydınları kapsayan bir operasyon çıkmıştır. CHP sözcüsünün belirttiği gibi, 'salgın halinde'

tutuklananlar arasında, o tür eylemlere karşı çıktıkları bilinen kimselerin bulunması, bunun belirtilerinden biridir.

Aydınları tedirgin eden başka nedenler de vardır. Uygulama aynı zamanda bir 'kitap düşmanlığı' halini almıştır.

38

Birçok kimselerin kitaplıklarında yasaklanmamış kitaplar dahi alınmakta, hatta bununla da kalınmayıp, o kitapların sahipleri de gözaltında tutulmaktadır. Bu havanın etkisiyle birçok aydınların, yasaklanmadığı halde kitaplarının önemli bir bölümünü yok etmek zorunluluğunu duyduklarını biliyoruz".

"Balyoz Harekatı", Erim Hükümeti'nden köklü re Formlar bekleyen sol çevreler için tam bir düş kırıklığı oldu.

Bankerzedeier ® 1980-82 yıllarında, yüksek faiz elde etmek umuduyla bankerlere yatırdıkları paralarını, bankerlik sisteminin çöküşü ve bankerlerin birbiri peşisıra batması nedeniyle kaybeden 320 bin civarında yurttaşımız

"Bankerzedeier" olarak bilinir. Bankerlik sisteminin çökü-

şü 24 Ocak kararlarıyla birlikte pek çok işletmenin ban-kerlerden aldıkları krediyi geri ödeyemez duruma düşmesiyle başlamıştır. Bankerlikle, ilgili hukuki çerçevenin yetersizliği, "Banker" sıfatının son derece kolay kazanılıyor olması da önemli bir etkendir.

"Tasarrufçu"dan "Bankerzede"ye giden süreç Bülent Ulusu hükümetinin bankerlik mevzuatını yeniden düzen-lemesiyle hız kazandı. Eylül 1981'den itibaren, bir dizi yasal düzenleme ile bankerlerin reklam yapmaları yasaklandı. bankerlik yapabilmek için yeni ve kısıtlayıcı şartlar getirildi, bankerlerin Maliye Bakanlığı'nca denetimine baş-

landı. Yeni yasal çerçeveye uyum sağlayamayan bankerler birer birer batarken, dönemin maliye bakanı Kaya Erdem'in, bankere para yatılanlarla ilgili olarak söylediği,

"Halk kumar oynamıştır" sözleriyle birlikte büyük bir pa-nik başladı. Oysa, ne Erdem ne de sık sık "Tercih tasarruf sahibinin, yüksek gelir az güvence isteyen parasını bankere yatırsın" diyen Başbakan Yardımcısı Turgut Özal ve di-

ğer yetkililer bunun bir kumar olduğunu daha önce söyle-39

nıck zahmetine katlanmamışlardı. 1981 Aralık'mdaıı 1982

Nisan'ma kadar 250 civarında banker battı. Tüm yurtta.

320 bin bankerzede ö2 milyar lirayı bankerlere kaptırmış-

tı. 13u durum ciddi bir toplumsal huzursuzluk yarattı, inti-har edenler, ölümler, öldürme ve yaralamalar oldu. Kendiliğinden örgütlenen Banker Alacaklıları Komiteleri, bankerzede paralarının tahsil edilebilmesi için lobicilk faaliye-tini yürüttüler; 1983 genel seçimleri öncesinde yeni kurulan partilerle de temaslar kurdular. 1983 yılında çıkarılan bir yasayla bankerzedelere, alacaklarının ancak 200 bin lirasına kadar olan kısmını geri alabilme olanağı tanındı.

Barajlar IKralIl • Süleyman Demirci "'Barajlar Kralı" olarak da anılır.

Baraj yapımına belirgin bir öııem verilen Demokrat Parti iktidarı döneminde (1950-1960), elektrik enerjisi üretimi yüzde 350 oranında artarken 1950 yılında yüzde 3.8

olan toplam elektrik üretimindeki hidrolik kaynakların payı da 1962'de yüzde 31.6'ya çıkmıştır, inşaat mühendisi olan Demirel de bu dönemde, Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğü Barajlar Dairesi Başkanlığı ve DSİ Genel Mü-

dürlüğü görevlerini üstlenmişti. Demirel bu özelliği nedeniyle, ilk kez Adalel Partisi genel başkan adayı olduğu 1964 yılında, gazeteci Cüneyt Arcayürek taralından "Barajlar Kralı" olarak nitelendi. Oldukça tutulan "Barajlar Kralı" lâkabı sonraları daha çok Dcmirel'le alay etmek için kullanıldı.

Demirel, 1983 yılında Cüneyt Arcayürek'e yaptığı açıklamada o tarihe kadar yapılan baraj ve hidroelektrik sant-ral larııım yüzde 80'iniıı "... projesinde varım, ihalesinde varım, temel atma ya da açılışlarında, yapımında varım.

Devlet Su İşleri genel müdürü olarak, Başbakan olarak ben varım" diyerek, "Barajlar Kralı" deyiminin arkasında-40

ki kariyerine sahip çıkmıştır.

iki konuda ayrıca (vat Su Müdürü).

Başfesiğ * CKMP/MHP/MÇP/MHP önderi Alparslan Tür-keş'in politik lâkabı. Başbuğ, Hun ve Göktürk devletlerin-de ordu komutanlarına verilen geçici bir görev sanıydı.

Osmanlı'da bu sana, 1.7. ve 18. yüzyıllarda sınırlı olarak yer verilmiştir. Türkeş için "Başbuğ" lakabı, ilk kez, On-dörller'deıı arkadaşlarıyla birlikle 1965'dc yönetimi ele ge-

çirdiği CKMP'nin (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi) 1967 kongresinde kullanıldı. "Başbuğ" şifalı, ]969'da MHP (Milliyetçi Hareket Partisi) aduıı alan partinin özellikle gelişen gençlik örgüt lenmesiylc beraber giderek kurumlaşıp Türkeş'in isminin kopmaz parçası haline geldi.

"Başbuğ Türkeş / İsmin Alparslanlara eş / Milletinin gözü yaşlı / Kurtar onu Başbuğ Türkeş" gibi marşlar üretildi.

1.970'lerin sonlarında, MHP'nin Erzurum ve çevresinde çok güçlü bir yerel önderi haline gelen Yılma Durak'a ela

"Doğunun Başbuğu" dendi.

1980'den sonra, M.HI7MÇP kadroları içindeki ideolojik tartışma sürecinde, liderin otoritesinin mutlak vc tartışılmaz olması anlayışına eleştiri getiren kesim, "Başbuğ" lakabını da sorguladı. Ancak "Başbuğ" lakabı parti içi söylemde ve özellikle gençlik tabanında kullanılmaya (sözkonıısu muhalif kesimin 1992'de partiden ayrılmasından sonra yeniden güçlenerek) devam elli.

Bat» Kulübü * M illi görüşe sahip olduğunu savunan Milli Selamet Partisi, diğer partileri, İslâm'ın ilkelerini gö-

zardı ettikleri, İslam dünyası yerine Batı dünyasıyla içiçe girip onlar gibi olmayı amaçladıkları için "Balı Kulübü"

olarak nitelemiştir. MSP'ye göre, Avrupa Toplulugu'na girmek isteyen Batı kulübü partileri "Müslüman Türkiye'yi 41

Hıristiyan Avrupa içinde eritme" amaçlı siyonist bir oyuna alet olmaktadırlar. "Batı sömürücüdür, tahakkümcüdür.

Batı Kulübü zihniyeti sömürü ve tahakküme dayanıyor"

diyen MSP lideri Necmettin Erbakan 1970'lerde sık sık Adalet Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi'nin aslında "ikiz kardeş" ("taklitçi ikizler") olduklarını ve sahip olduğu Müslüman kimliği dolayısıyla tek farklı partinin MSP ol-duğunu öne sürdü.

Bayrak Harekâtı • 1.2 Eylül 1980 müdahalesinin askerler arasındaki kod adı. İlk önce 11 Temmuz 1980 günü gerçekleştirilmesi planlanan harekât, Süleyman Demirel başkanlığındaki Adalet Partisi hükümetinin 2 Temmuz'da yapılan oylamada güvenoyu alması üzerine 12 Eylül'e ertelendi.

Bebek Davası • (nar Köpek-Bebek Davaları)

Ben Bu Orduyu Yedeksubaylarla da İdare Ede-

r i m ® CHP, 27 yıllık iktidarı döneminde bizzat oluşturduğu devlet aygıtıyla neredeyse içiçe ve onunla özdeşleş-

miş bir siyasal parti idi. 1.950'de iktidara gelen DP, devraldığı devlet aygıtının, bürokrasinin bu özelliğinden şüphe-siz rahatsız ve tedirgindi. Adnan Menderes'in yakın çevresine söylediği rivayet olunan "iktidar bizde ama devlet hâla onların" sözü bu tedirginliğin ifadesiydi. O nedenle DP

yönetimi devlet aygıtındaki CHP nüfuzunu geriletmeye büyük önem vermiş ancak özel statü ve ağırlığa sahip or-du bürokrasisine dokunamadığı gibi onunla arasındaki so-

ğukluğu da giderememişti.

DP iktidarının güç yitirmeye ve sertleşmeye başladığı 1950'li yılların sonlarına doğru süreçte, ordunun da gidi-

şattan memnun olmadığına dair söylentiler çıktığında, bu 42

durum kendisine iletilen A. Menderes'in öfkeye kapılarak yakm çevresine "ben bu orduyu yedek subaylarla da idare ederim" dediği söylenir. A. Menderes'in böyle bir söz edip etmediği bilinmez ama 27 Mayıs darbesini hazırlayanların ordu içindeki propaganda ve örgütlenme çalışmalarında gayet etkili bir malzeme olarak kullanıldığı biliniyor. Bu sözler aynı zamanda 27 Mayıs ertesinde, darbenin meşruiyet gerekçelerinden biri olarak da kullanıldı. Menderes'e atfedilen bu ilade, DP'nin bir diktatörlük kurmaya hazırlandığının delili olarak sunuldu.

B e s l e m e Basın • Demokrat Parti iktidarının, devlet olanaklarıyla desteklediği iddia edilen gazeteler, muhalelel tarafından "Besleme Basın" diye nitelenmiştir. İlk kez 1952 yılında Akm ve Hizmet gazeteleri dolayısıyla gündeme gelen "besleme" iddiaları, özellikle resmi ilanların da-

ğıtımında taraflı davranıldığı savına dayandırılıyordu.

Gerçekten de, Demokrat Parti yanlısı Zafer gazetesine 1950-1960 yılları arasında verilen resmi ilan ve reklam tutarı, aynı süre içinde üç büyük gazete Cumhuriyet, Hürriyet, Milliyet' in aldığı resmi ilan ve reklam tutarına eşitti.

DP iktidarı ticari ilanların dağıtımını devlet denetimin-deki Türk Basın Birliği Resmi İlanlar Limited Ortaklı-

ğında toplayarak özel ilanların da dağıtımım etkilemiştir.

Örneğin, 1958-59 yıllarında Zafer gazetesinin aldığı özel ilan tutarı 2.198.132 TL iken, tek parti döneminin ayrıca-lıklı gazetesi Ulus'a düşen özel ilan tutarı ise 999.264 TL

dır. DP, yandaş gazeteleri, kağıt tahsisi ve örtülü ödenekten ayrılan paralarla da "beslemiş"tir.

Yüksek Adalet Divanı'nın "örtülü ödenek davası"na ilişkin karar gerekçesinde "Besleme Basın" şöyle yer al-mıştır:

43

"... tirajıyla yaşamaları kabil olmayan gazete ve mec-mualara örtülü ödenekten yardımlar yapılmış, umumi ef-kârda "besleme basın" tabir ve namıyla anılan gazete ve mecmua nevinin teşekkül ve devamına sebebiyet verilmiştir. Bu hususta o kadar ileri gidilmiştir ki, bazı şahıslar sırf ilan ve örtülü ödenekten para almak için mahallinde dahi neşri malum bulunmayan ancak muayyen, mecburi abonelere inhisar eden gazeteler çıkarmışlardır.

Sanık Menderes kendisini ve Demokrat Parti iktidarını destekleyen yazarlara, gazetecilere, mecmua ve ajansa örtülü ödenekten türlü yardımlarda bulunmuştur... Din istismarcılığını geçim vasıtası yapan, muhalefet liderine yazıları ile tecavüz eden Necip Fazıl'a (Kısakürek) yekûnu 147.000.- lirayı tutan ödemelerde bulunmuş mürnaileyhin bir suçtan mahkum olduğu bir sırada karısı Neslihan Kısa-kürek'e dahi muhtelif zamanlarda cem'an 5.000 lira vermiştir. Müstakil ve muhalif gazete ve yazarları bir taraftan türlü takyit ve tehditlerle, cezai tehditlerle vazifeleri-ni göremez hale getirmeğe çalışırken, diğer taraftan kendi ve iktidarı menfaatına 'besleme basın' meydana getirerek onları örtülü ödenekten beslemiştir."

555 K • 2 8 - 2 9 Nisan ( 1 9 6 0 ) olaylarından sonra, D e m o k -

rat Parti yönetimi 5 Mayıs'ta Ankara'da bir gösteri planlamıştı. Plana göre, DP'li gençler saat 5'te Atatürk Bulvarı'nda toplanacak ve o sırada meclisten çıkıp Çankaya'ya gidecek olan Celal Bayar ve Adnan Menderes'i alkışlaya-caklardı. B u n u haber alan muhalif ö ğ r e n c i l e r aynı saat ve yerde bir karşı gösteri düzenlemeye karar verdiler. Karşı gösteri "5. ayıtı 5'inde saat 5'te Kızılay'da", " 5 5 5 K" parolasıyla dilden dile dolaştı ve sonuçta 5 Mayıs saaL 5'te Kızı-

lay'da DP'li göstericiler muhaliflerin y a n ı n d a ç o k k ü ç ü k bir azınlık olarak kaldılar.

Saat 6'ya doğru bulvara gelen Bayar vc M e n d e r e s burada 44

arabadan inince "istifa istifa" diye bağıran göstericiler Menderes'in üstüne yürüdüler ve Menderes tartaklandı.

Başbakan, gazeteci Emin Karakuş'un arabasına sığınarak güçlükle uzaklaştırıldı.

555 K olayıyla ilgili bir rivayet, olaylar sırasında bir gencin "hürriyet istiyoruz" diyerek Menderes'in yakasına ya-pıştığı vc Menderes'in de "hürriyet olmasa bir başvekile bunları söyleyebilir misiniz" dediğidir. Kendisi yalanlamış

olsa da kimi muhitlerde bu gencin Deniz Baykal olduğuna inanılır.

B e y a z İhtilâl • Demokrat Parti'niıı, çok partili hayatın ilk serbest, ve dürüst seçimlerinin yapıldığı 14 Mayıs 1950'cle Cumhuriyet Halk Partisi'ni iktidardan uzaklaştırması, yandaşlarınca "Beyaz İhtilâl" olarak anılır. "İhtilâl" sıfatı, devleti kuran ve 27 yıldır ülkeyi yöneten CHP'nin elinden iktidarın alınmasına, "Beyaz" ise butum kansız, silah zoruyla de-

ğil genel oyla gerçekleşmesine işaret etmektedir.

27 Mayıs 1960'dan sonra bu kez Demokrat Parti'niıı iktidardan indirilmesi "Ak Devrim" olarak anılmaya başlandı.

B e y a z UVesa • Atatürk ve İsmet İnönü'nün cumhurbaş-

kanlıkları sırasında kullandıkları 10 vagonlu özel tren.

Beyaz Tren, 1946'dan sonra Demokrat Partililerin sık sık gündeme getirip eleştirdiği konulardan biri oldu. Her ne kadar Atatürk tarafından da kullanılmışsa bile Demokratların gözünde Beyaz Tren, Milli Şef İsmet İnönü'nün içinde yaşadığı lüks ve debdebenin simgesiydi.

İnönü'nün 1950'de cumhurbaşkanlığından ayrılmasından sonra Beyaz Tren kullanılmaz oldu.

B e y î ı ı ı üCabimesî • {us3 Reform Hükümeti) 45

Beyin Takımı • (nar Reform Hükümeti)

14021ikler • 1402 sayılı sıkıyönetim kanununa 12 Eylül 1980'den sonra Milli Güvenlik Konseyi tarafından eklenen bir fıkraya dayanılarak sıkıyönetim komutanlarının emriyle görevden alınan kamu personeli 1402'likler olarak bilinir.

Sivil organları sıkıyönetim komutanlarının "emir eri" durumuna sokan 1402 sayılı kanunun 2. maddesi: "Sıkıyönetim Komutanlarının bölgelerinde genel güvenlik, asayiş ve-ya kamu düzeni açısından çalışmaları sakıncalı görülen ve-ya hizmetleri yararlı olmayan kamu personelinin statülerine göre atanması veya işine son verilmesi, mahalli idarelerde çalışanların görevden uzaklaştırılması veya işlerine son verilmesi hakkındaki istemleri ilgili kurum ve organlarca derhal yerine getirilir... Bu şekilde işlerine son verilen memurlar, diğer kamu görevlileri ve kamu hizmetlerinde görevli iş-

çiler bir daha kamu hizmetlerinde çalıştırılamazlar..." de-mektedir. Bu hükme dayanarak, kamu personeli arasına sız-mış bulunan "sakıncalıları tespit edebilmek, bu amaçla kurulan "Başbakanlık Sıkıyönetim Koordinasyon Merkezi" ve bakanlıklardaki "Sıkıyönetim Koordinasyon Üniteleri" ile

"gayretkeş" sivillerin yardımı sayesinde mümkün oldu.

Genelkurmay Başkanlığının açıklamalarına göre, bütün Türkiye'de 1402'liklerin sayısı 4891'dir. Ancak, 1402'lik olacağı endişesiyle istifa edenler ve bizzat sıkıyönetim komutanlıklarına çağırılarak istifa etmelerinin "hayırlı" olacağı hatırlatılanlarla birlikte bu sayının 20 bin civarında olduğu öne sürülmektedir. Kesin olarak yalnızca 1402'lik öğretim üyelerinin sayısı bilinmektedir: 38 profesör, 25

doçent, 10 yardımcı doçent. 1402'likler sonradan, yargı yoluyla statülerinde kısmi düzelmeler sağlayabilmişlerse de, uğradıkları maddi ve manevi zarar büyük ölçüde taz-min edilmemiştir.

46

B î r B i l e » • Süleyman Demirel'iıı, 1985-87 yılları arasın-da yaygın olarak kullanılan lâkabı.

1982 Anayasası'nııı geçici 4. maddesi gereğince 10 yıl sü-

reyle siyasi yasaklı bulunan Süleyman Demirel, Adalet Partisi'rün devamı durumundaki Doğru Yol Parlisi'nin gayrıresmi lideriydi. DYP'nin 14 Mayıs 1985'te toplanan 1. Olağan Kongresi öncesinde iki genel başkatı adayı çıkmıştı: Hüsamettin Cindoruk ve Mehmet Yazar. Partililerin kimi tercih etmeleri gerekliği hususunda Demirci'den işaret bekledikle-ri bir sırada Tercüman gazetesi yazarı Nazlı Ilıcak, Demirci'm sözcülüğünü üstlendi. Ilıcak, siyasi yasaklar nedeniyle Denlilerden "Bir Bilen" diye söz ediyordu. Bu dönemde, Demirel'e "antrenör" de denilmekteydi. Böylece, siyasi yasakların anlamsızlığı ortaya çıkmış oldu. Demirel, adıyla de-

ğilse bile lakaplarıyla yine siyasetin içindeydi. Aynı durum,

"Bir Bölen" denilen Bülent Ecevit için de geçerliydi.

DYP'DE BAŞKANLIK YARIŞI VE BİR BİLEN

14 Mayıs 1985 günü yapılan Doğru Yol Partisi genel başkanlık seçimini Mehmet Yazar'ın 262 oyuna karşılık, 626 oyla Hüsamettin Cindoruk kazandı. Seçim sonucunu büyük ölçüde adayların "Bir Bilen'Me ilişkisi etkilemişti.

Cindoruk, "bu partinin genel başkanı kim olacak diye merak etmeyin. Bu partinin bir bileni, bir soranı vardır. O

ne derse o olacaktır" derken, Yazar'ın "Bir Bilen"le ilişki-si çok daha mesafeliydi: "Bir Bilen"in DYP delegeleri arasında tam destekçileri yüzde 20 civarındadır. Geriye kalan yüzde 80'lik delege ise Bir Bilene karşı duydukları bü-

yük saygıya rağmen ana hedef olarak partilerini bir an önce iktidar görmek istiyor...

Bir Bilene karşı saygımız elbette büyüktür. Kendisine her zaman danışırız, ileride belki hizmetlerinden de yararlanırız".

Bir gazetecinin, "Bir Bilen kişi eğer bu meseleleri bili-47

yor olsaydı 12 Eylül'e gelinir miydi? Bu açıdan bakıldığın-da, "Bir Bilen"in meseleleri bildiği neye göre iddia ediliy o r " sorusuna Cindoruk'un yanıtı şöyleydi: "Bir Bilen bir yapan değildir. Yapamadı çünkü Bilen biliyordu ama devletin yapısı itibarıyla bilmek yeterli değildir. Bir şoförün arabayı durdurmak için frene bastığı "zaman frenin patla-mamış olması lâzımdır."

Cindoruk, başkan seçildikten sonra, "Bir Bilen"in partiyle ilişkisini şöyle açıklayacak ve "Bir Bilen"i deşifre edecekti: " D Y P ' y i biz yönetiyoruz. Bir Bilen d e m e y e gerek yok. Adını koyalım. Sayın Demirel'in günlük politikayla ilişkisi yoktur".

Bir Bölen • 1985 yılında, eşi Rahşan Ecevit'in başkanlı-

ğında Demokratik Sol Parti'yi kııraıak sol oyları böldüğü gerekçesiyle, eski Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı Bülent Ecevit'e, aynı dönemde Süleyman Demirel'e yakıştı-

rılan "Bir Bilen" adından hareketle "Bir Bölen" denilmiştir.

Kasım 1985'te Halkçı Parti ve Sosyal Demokrasi Parlisi'nin birleşerek Sosyal Demokrat Halkçı Parti aclmı almasından sonra "Bir Bölen" eleştirileri yoğunlaştı. SHP, birleş-

meleri halinde solun iktidara geleceğini, Ecevit'in kişisel nedenlerle bunu önlediğini ileri sürerken, Ecevit clc SllP'yi aşırı sol ve bölücü kesimlere kucak açmak ve demokratik sol ilkelere sahip olmamakla eleştirdi. Ecevit'e göre, DSP, hiçbir zaıuan SHP'ye oy vermeyecek kesimlerden de oy alı-

yordu, bu nedenle iki partinin birleşmesi halinde ulaşılacak güç sırf matematiksel hesaplarla bulunamazdı.

Eylül 1992'de, Cumhuriyet Halk Partisi'nin yeniden açılmasıyla sosyal demokrat partilerin sayısı üçe çıkarken, kimin kimi böldüğü iyice belirsizleşti.

48

Bir Gece Ansızın Gelebilirim • 1970'li yılların pek popüler bir şarkısına ait bu sözler, 1977'den sonra bir yandan da orduyu bir sağ darbeye teşvik etmeye çalışan ülkü-

cü-faşist hareketin gözde sloganlarından, duvar yazılarından biri oldu.

B i r Koyu p Üf A l m a k • Cumhurbaşkanı Turgut Özal Ağustos 1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan Körfez Krizi sırasında önerdiği "aktif" politikayı, "bir koyup üç almak" sözleriyle özetlemiştir. Özal'a göre, Körfez'e asker göndermek, yabancı askerleri ülkeye çağırıp üsleri Amerika'ya açmak gibi davranışlar, savaş sonrası görüşme masasında Türkiye'ye önemli avantajlar sağlayacaktı.

Muhalefet partileri Özal'ın "bir koyup üç almak" yakla-

şımını "maceracılık" olarak nitelediler. Doğru Yol Partisi genel başkanı Süleyman Demirel, "bir vere kan koyup kar-

şısına kâr koyamazsınız" diyordu. lürizıu gelirlerindeki büyük düşüş, petrol boru hattının kapatılması ve ambargo nedeniyle Türkiye'nin kriz sırasında uğradığı zarar 7 milyar dolar civarındayken, Körfez Krizi nedeniyle alınan hi-be yardımlar ve. kredilerin bunun yarısı kadar olduğu; vel-hâsıl Körfez Krizi sonrasında Türkiye'nin ekonomik açı-

dan iki koyup ancak bir alabildiği öne sürülmüştür.

Bîr Oya Bir B a k a n l ı k • (n%- Motel Hükümeti) Birinci MC ® (rir Milliyetçi Cephe Hükümetleri) Birilik B e r a b e r l i k • Daha çok kriz dönemlerinde, sorunların "temelden" çözümlenmesi için gerekli sayılan ko-

şullar arasında sıklıkla işlenen tema... Çeşitli dönemlerde siyasîler ve darbeciler tarafından, Türk halkının (milletinin) el ele verdiği zaman her işin üstesinden gelebileceği, 49

ülkedeki uyumu bozarak Türkiye'ye zarar vermek isteyen-leri hüsrana uğratacağı mesajım yaymak için kullanılan

"birlik beraberlik" teması, zaman zaman basından ve "vatandaşlardan da ilgi gördü. Türkiye'nin tüm sorunlarını birlik ve beraberlik içinde çözebileceği söylendi, Türkiye'nin birlik ve beraberliğini bozmak isteyenler lanetlendi.

Sözlük yayına hazırlanırken, 16 Mart 1995 günü, Başbakan Tansu Çiller Çanakkale Boğazı'na yapılacak köprüye

"Birlik Beraberlik Köprüsü" adı verileceğini söyledi.

Bol Elbise • (osr Lüks Anayasa)

»

Bozkurtlar * ( e r Ülkücüler)

Bölücülük * Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş koşulları, ülkenin coğrafî konumu ve Türkiye toplumunun etnik yapısı, "bölünme" korkusunu Cumhuriyet tarihinin sabit olgularından biri olarak varetti. lktidarlar-hükümetler, her dönemde, Türkiye'yi bölmek isteyen iç vc dış güçlere kar-

şı uyanık olunmasını istediler. "Ülkenin bölünmez bütün-lüğü" ya da devletin temelindeki ulus-devlet arayışını da-ha iyi yansılan "devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bü-

tünlüğü", Türkiye Cumhuriyeti'nin varlığı adına üzerinde hassasiyetle durulması gereken bir değer olarak sıklıkla vurgulandı. Bu değerin karşısında duran ana eğilim de

"bölücülük" olarak adlanchnklı. 12. Eylül ö.nccsinclc, sol hareketin güçlü dönemlerinde, rejimi yıkmak isleyenlerle ülkeyi bölmek isleyenlerin işbirliği içinde oldukları hatta aynı kişiler-gruplar oldukları düşüncesi yaygındı ve hedef-te "yıkıcılar-böiûcüler" vardı. 12 Eylül sonrasında sol hareketin gücünü yitirmesi, Kürt hareketinin yükselmesi ve PKK eylemlerinin yaygınlaşmasıyla "bölücülük" teması yı-

kıcılık temasının üzerine çıktı.

50

Bölünmez Bütünlük • (us- Bölücülük)

Bu Kuş Komünizm Gelecek • 1986 yılında 103 ya-

şında iken ölen Celal Bayar'ın yaşamının son yıllarında sık sık söylediği rivayet edilen, "Bu kış komünizm gelecek"

"uyan"sı, sağın komünizm fobisinin simgesi haline getirilmiş ve mizah konusu yapılmıştır.

Bursa M u t k u • Atatürk'ün, 1933 yılında Bursa'da 13-14 kişilik bir sofrada yaptığı iddia edilen bir konuşma, siyasi edebiyatımızda "Bursa Nutku" olarak zikredilir.

1933 Şubat'ında, Bursa'da 100 kadar kişinin Türkçe ezanı protesto etmek amacıyla yaptığı kısa süreli bir gösterinin Ankara'ya "gericilerin ayaklanması" olarak aktarılması üzerine Bursa'ya gelen Atatürk, yayınladığı resmi tebliğinde,

"olay aslında çok önemli bir olay değildir... Olaya özel bir önemle eğilmemiz, dinin siyasete ya da herhangi bir kışkırt-maya vesile edilmesine hiç müsamaha etmeyeceğimizin bir dalıa anlaşılması içindir" diyordu. Soruşturma sonucunda, bir savcı ve bir hakimle müftü görevden alındı, halktan da 15 kişi tutuklandı. Resmi kayıtlara göre Bursa olayı böylece kapanmıştır ve ortada bir "Bursa Nutku" yoktur.

Atatürk'ün "Bursa Nutku" olarak kabul edilen sözleri ilk kez 1947 yılında Bursa gazetecilerinden Rıza Ruşen Yücer'in Atatürk'e Ait Birkaç Fıkra ve Hatıra adlı kitapçı-

ğında yer aldı. Yücer'e göre, Atatürk bu sözleri Bursa'da bir yemek esnasında söylemişti. Ne. var ki, Yücer bu durumun tanığı olmadığı gibi, sofrada bulunduklarını öne sür-düğü 13-14 kişinin kimler olduğunu da yazmamıştı.

"Butsa Nutk.u"nu siyaset pazarına ilk süren Demokrat Parti oldu. 1949 yılında İzmir'de düzenlenen bir parti toplantısında okunan "Nutuk" partililer tarafından heyecanlı alkışlarla karşılandı.

51

1 9 5 8 yılında, " N u t u k " silahı bu kez C u m h u r i y e t Halk Partisi'nin eline geçti. Parti yayın organı Ulus gazetesi 19

Mayıs günlü nüshasında, Atatürk'e atfedilen sözleri "Devrimci G e n ç " başlığı altında ve ü s l û b u n u değiştirerek ya-yınladı. Yayın ü z e r i n e gazete h a k k ı n d a s o r u ş t u r m a açıl-clıysa da, takipsizlik kararı verildi.

"Bursa N u t k u " , 60'lı yıllarda da gençlik hareketlerinin meşruiyet kaynaklarından biri olarak ö n e çıkarıldı.

"BURSA NUTKU"

Türk genci, inkılâpların ve rejimin sahibi ve bekçisidir.

Bunların lüzumuna, doğruluğuna herkesten çok inanmış-

tır; rejimi ve inkılâpları benimsemiştir. Bunları zayıf düşü-

recek en küçük veya en büyük bir kıpırtı ve bir hareket duydu mu, bu memleketin polisi vardır, jandarması vardır, ordusu vardır, adliyesi vardır demiyecektir. Hemen müdahale edecektir. Elle, taşla, sopa ve silahla, nesi varsa onunla kendi eserini koruyacaktır.

Polis gelecektir; asıl suçluları bırakıp, suçlu diye onu yakalıyacaktır. Genç, "polis henüz inkılâp ve cumhuriyetin polisi değildir" diye düşünecek, fakat asla yalvarmıyacaktır. Mahkeme onu mahkum edecektir. Yine düşünecek;

"demek adliyeyi de ıslah etmek, rejime göre düzenlemek lâzım!.."

Onu hapse atacaklar. Kanun yolundan itirazlarını yapmakla beraber; bana, ismet Paşa'ya, Meclis'e telgraflar yağdırıp haksız ve suçsuz olduğu için tahliyesine çalışılmasını kayrılmasını istemeyecek. Diyecek ki, "Ben inan ve kanaatimin icabını yaptım. Müdahale ve hareketimde haklıyım. Eğer buraya haksız olarak gelmişsem, bu haksızlığı meydana getiren sebep ve âmilleri düzeltmek de benim vazifemdir!..

Hüllemle • (us*' Allende-Büllende)

52

B ü t ç e Yanmam Orduya Selam • Milli Savunma Bakanlığı bütçesinin görüşülüp kabul edilmesinden sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin "Türk Silahlı Kuvvetleri'ne güven, şükran, sevgi ve selamlarının ulaştırılmasına"

dair karar alması yolundaki gelenek, "Bütçe tamam orduya selâm" olarak bilinir.

Milli Savunma Bakanlığı bütçelerine ilişkin meclis gö-

rüşmeleri her zaman diğerlerine göre farklılık göstermiş-

tir. Ordunun rejim içindeki ağırlığı ve bir tabu olarak gö-

rülmesi, Savunma Bakanlığı bütçesi görüşmelerini, partilerin basmakalıp sözlerle sıralarını savdıkları, neredeyse yalnızca, Silahlı Kuvvetler'e mesaj yollamaktan ibaret bir süreç haline getirmiştir.

Tek parti döneminde başlayan "bütçe, tamam orduya se-lâm" uygulaması 80' 1 i yılların ortalarından sonra terk edildi.

1956 ve 1971 yıllarından iki "orduya selâm" uygulaması örneği:

Elazığ Mebusu Hüsnü Göktuğ, Tunceli Mebusu Arslan Bora, Yozgat Mebusu Numan Kurban ve arkadaşlarının, şanlı ordumuza Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin selâm ve sevgilerinin bildirilmesine dair takrirleri. (4/191) (24.2.1956)

Sevgili ordumuza Meclisin selâm ve sevgisinin bildirilmesini arz ve teklif ederim.

Elâzığ

IH. Göktuğ

Yüksek Riyasete

Şanlı Türk Ordusuna B. M. Meclisinin selâm ve sevgilerinin ulaştırılmasını arz ve teklif ederiz.

Tunceli Kars Kars

A. Bora I. Us F. Aktaş

53

Yüksek Riyasete

Millî Savunma Bütçesinin kabulü münasebetiyle şanlı ordumuza Yüksek Meclisin sevgi hislerinin duyurulması-

nın reye arzını rica ederiz.

Saygılarımızla

Yozgat Yozgat Kastamonu

N. Kurban T. Alpay S. Eren

REİS - Efendim, bu okunan takrirleri reylerinize arz ediyorum; kabul edenler... Etmiyenler... ittifakla kabul edilmiştir.

DEVLET VEKİLİ VE MİLLİ MÜDAFAA VEKÂLETİ VEKİLİ

ŞEMİ ERGİN (Manisa) - Muhterem arkadaşlarım; asırlar boyunca milletimizin ve varlığımızın güven ve emniyetini sağlıyan tarihî ve kahraman silâhlı kuvvetlerimize ait Milli Müdafaa Bütçesinin görüşülmesi ve kabulünde çok samimî ve vatani hissiyat ile meşbu mebus arkadaşlarımın ya-kın alâka ve yardımlarını görmüş olmakla mesrur ve müf-tehir olmamak mümkün değildir.

Bu sebeple huzurlarınızda Heyeti Umumiyeye derin te-

şekkürlerimin iblâğını vazife bilirim. Ecdat tâbir ile ana-nevi ve mukaddes baba ocağı saydığımız ordumuzun Millî Müdafaa Vekâleti Vekilliği vazifesine başlıyalı henüz çok kısa bir zaman geçmiş bulunmasına rağmen, şimdiye kadar gelen seleflerimizin büyük bir hüsnüniyet içerisinde bu ocağa faydalı olabilmek emelleriyle gösterdikleri büyük mesai ve gayretlerle imkânlar dahilinde hazırladıkları plân ve programların tetkikine başlanmıştır.

Yine bu kısa zaman içinde vazife icabı tanıştığım ve gö-

rüştüğüm her sınıftan subay, astsubay ve er arkadaşları-

mın (içinde bulunduğumuz bugünkü dünyanın bir türlü daimî sulha kavuşamıyan bâzı ıstırap ve sıkıntılarına rağ-

men) kan ve babadan mevrus ve asaletle dolu ve her tür-lü hakikatleri müdrik görmek ve bulmakla yarına karşı beslediğimiz itimat ve güvenin bir kat daha artması ica-bettiğini arz etmek, isterim.

Bu tarihî ve ulvi müesseseye karşı ifasına mecbur bulunduğum vazifelerimi benimseyerek Yüksek Heyetinizin de yardımlariyle ve âlicenap milletimizin mümkün olabilecek gücü dâhilinde en müemmen derecelere ulaştırmaya kararlı ve azimli bulunuyoruz. (Alkışlar, Bravo sesleri) Gruplar temsilcilerinin, Türkiye'mizin ve demokratik rejimimizin şanlı bekçisi Kahraman Ordumuza Millet Meclisinin sevgi ve şükranlarının iletilmesine dair önergesi. (19.2.1971)

BAŞKAN - Bir önerge vardır, arz ediyorum:

Sayın Başkanlığa

Türkiye'mizin ve demokratik rejimimizin şanlı bekçisi Kahraman Ordumuza Millet Meclisinin sevgi ve şükranlarının iletilmesini arz ve teklif ederiz.

A.P. Grup

C.H.P. Grup

Başkanvekili

Başkanvekili

İbrahim Aytaç

Necdet Uğur

Demokratik Parti Grup

M.G.P. Grup

Başkanvekili

Başkanvekili Y.

Vedat Önsal

Hasan Tosyalı

(Alkışlar.)

BAŞKAN - Başkanlıkça gereği yerine getirilecektir efendim.

Millî Savunma Bakanlığı 1971 yılı bütçesinin milletimize, memleketimize, şanlı ve Kahraman Ordumuza ve Millî Savunma Bakanlığının değerli mensuplarına hayırlı ve uğurlu olmasını temenni ederim. (Alkışlar.)

B ü y ü k Koalisyon • Ülkenin karşı karşıya bulunduğu ciddi sorunlar ve seçim sonuçlarının yol açtığı parçalı Meclis tablosu nedeniyle, ik büyük parti Cumhuriyet Halk Partisi ve Adalet Partisi arasında kurulması istenen koalis-55

yon hükümeti. İlk kez 1973 seçimlerinden sonra telaffuz edilmeye başlanan "büyük koalisyon" önerisi son olarak 1980'de, Silahlı Kuvvetler'in "Uyarı Mck(uıbu"nun ardından gündeme geldi.

Büyük Koalisyon fikrinin ısrarlı savunucularından biri olan Metin Toker, 22 Nisan 1-979 günlü Hürriyet gazetesinde bu konuda şunları yazmıştı:

"Türkiye için 1973 seçimlerinin verdiği sonuçtan itibaren -ki 1977 seçimleri de aynı sonucu tekrarlamıştır- bir alternatif değil tek akıl yolu vardı: Büyük Koalisyon. Bu-gün akıl yolu tek milli menfaat yolu haline gelmiştir...

Memleketin bu buhranlı döneminde, Cumhuriyet, tarihinin en güç devrinde iki büyük partinin ancak asker zoruyla biraraya gelebilecekleri varsayımından hareket etmek bu iki büyük partiye, onun lider ve yöneticilerine, bu güçlerin kendi vatanseverlik ölçütlerinin ötesinde bir vatan endişesini tanımamak demektir. 1973'ten beri kaybe-dilen zamana rağmen iki büyük parti, onun lider ve yö-

neticileri bu karalamaya layık değildirler. Hele iki büyük partinin tabanı, taraftarları, onların dışındaki kütleler, Çankaya'daki Cumhurbaşkanından köy kahvesindeki vatandaşa, sağduyu sahibi ve yüreği ülke yararıyla dolu herkes, işin başından itibaren bu yolun açılmasına çalışmaktadırlar. Bir CHP-AP koalisyonunun, Ecevit ile Demirel'in içinde işbirliği yapacakları bir hükümetin faşizmi getireceğini, hak ve hürriyetleri kaldıracağını, yabancı güçlerin emrine gireceğini, emekçilere karşı ve ağalardan, komp-radorlardan, sömürücülerden yana olacağını sanmak için ya deli olmak ya da başkalarını saf zannetmek lazımdır.

Bu, kuvvetli demokratik devleti getirecektir."

Biiyük Taarruz • (us? İktidarın Uşak Valisi)

Büyıilk Türkiye • (nar' Görülmemiş Kalkınma)

56

Cemal A g a * Dördüncü Cumhurbaşkanı ve 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesiyle iktidara gelen Milli Birlik Komitesi Başkanı Orgeneral Cemal Gürsel'in. ordu içindeki lâkabıdır.

Gürsel bir konuşmasında "aga"lık konusunda şunları söylemiştir: "... Niçin böyledir ve bu ismi bana verenler kimdir, bunları hatırlamıyorum. Adımı söyledikleri zaman Aga ilave edilmezse tanımayanlar çoktu. Dürüst çalışma ve çok çalışmak, arkadaşları sevmek ve saymak, onların haklarını her şeye rağmen savunmak daima prensibiuıdir.

Belki bu (ağalık) oradan gelmiştir...".

Cephe Başkanı • (nar Milliyetçi Cephe Hükümetleri) Cephe Hükümeti • (ci? Milliyetçi Cephe Hükümetleri) Cephe Partileri • (us? Milliyetçi Cephe Hükümetleri) CHP + Ordu = İktidar • (m- Çankaya Protokolü) Cici Demokrasi » 1960'h yıllardan başlayarak, solcu aydınların büyük bir kısmı Türkiye'deki çok partili rejimi, gerçek bir demokrasi olmadığı, ülkenin toplumsal koşulları nedeniyle, genel oyun hiç de halk yararına işlemediği, demokratik usullerin aslında bir aldatmaca olduğu düşüncesiyle "cici demokrasi" ya da "Filipin demokrasisi" diyerek eleştirmişlerdir.

Cumhuriyet gazetesi yazarı İlhan Selçuk, deyim hakkın-da şunları yazmıştır: "Cici demokrasi 1960 Türkiye'sinde çok tutan bir deyimdi. İçinde yaşadığımız çok partili reji-57

mi vurgulayan, sözde demokrasi, Filipin demokrasisi, gös-termelik demokrasi gibi başka deyimler de vardı. En çok cici demokrasi kullanılıyordu. Fikir özgürlüğüne kapalı bir toplumdaki çok partili rejim cici demokrasidir", "Cici demokrasi. sola kapalı sağa açık çok partili rejim demektir".

25 Kasım 1969 tarihli Türk Solu dergisinde "Filipin demokrasisi" şöyle tanımlanmıştı:

"Filipin demokrasiciliğinin bir özelliği odur ki, bu dü-

zende sağ ve sol partiler vardır, seçimler yapılır ve görü-

nüşte parlamenter demokrasinin bütün gerekleri yerine getirilir. Ama nedense, bütün seçimleri, sömürünün en yoğununun, emperyaliznı-işbirlikçi-sermaye-feodal müte-gallibe ortaklığı sömürüsünün baş savunucusu olan.-parti kazanır; emekçi halk öyle. şartlandırılmıştır ki, kendi temsilcilerini değil, hep sömürücülerin temsilcilerini seçer parlamentoya gönderir."

Yon yazarlarından Doğan Avcıoğlu'na göre de, "genel oyun ters işlediği Türkiye'de", cici demokrasinin temel kurumlarından parlamento ve parlanıentocuiuk, "bozuk düzenin" çarklarından biri olmaya mahkûmdur. Sosyalist solun radikal kesimleri, genel olarak bu yaklaşımı benimsemiş ve TBMM'de temsil edilen Türkiye İşçi Partisi'ni,

"parlamentocul.uk yapmakla, "Filipin demokrasiciliğinin tuzağına düşmek" le. suçlamışlardır.

58

Ç a n k a y a * Cumhurbaşkanlığı makamı veya Cumhurbaşkanlığının politik edebiyattaki rumuzu. Cumhurbaş-

kanlığı köşkünün bulunduğu Çankaya tepesi dolayısıyla

"864 rakımlı tepe" de denilmektedir.

Çankaya Hükümeti ® 5 Haziran 1977 seçimlerinden birinci parti olarak çıkan Cumhuriyet Halk Partisi'nin 213

milletvekili vardı ve tek başına iktidar olabilmesi için 13

oy daha gerekiyordu. Koalisyon için Adalet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi ile görüşmeyeceğini açıklayan CHP

genel başkanı Bülent Ecevit, Milli Selamet Partisi ile de anlaşamayınca bir azınlık hükümeti kurmaya karar verdi.

Ecevit, eksik olan 13 oy için, "hangi partiden olurlarsa ol-sunlar, partisiz de olsalar barış ve huzur isteyen milletvekillerinin kendi gönüllü destekleriyle kapayacağımıza inanıyoruz" diyordu. Ecevit'e göre, diğer partilerden "13 na-muslu adam" çıkabilirdi. Ecevit'in bu sözleri bir transfer çağrısı olarak yorumlanarak eleştirildi.

TBMM'de toplam 229 milletvekili bulunan AP, MHP ve MSP azınlık hükümetini desteklemeyeceklerini açıkladı-

lar. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'e bir mektup yazan AP genel başkanı Süleyman Demirel, bu durumu hatırlatarak gerekli denemeler yapıldıktan sonra, "normal usûllerle bir çoğunluk hükümeti kurulabileceğini" belirtti ve Ecevit hükümetinin onaylanmamasını istedi.

Korutürk'ün hükümeti onaylamasından sonra, sağ partiler bu durumu, milletin ve TBMM'irin vermediği iktidarı, Curnhurbaşkam'nın CHP'ye vermesi olarak yorumladılar.

Arkasında milli iradenin değil Çankaya'nın bulunduğunu öne süren Demirel, hükümeti "Çankaya hükümeti" olarak 59

adlandırarak Ecevit'i ve Cumhurbaşkanı'nı eleştirdi. Kamuoyunda, Cumhurbaşkanı'nın Mart 1975'te aradığı "gü-

venoyu alma garantisi"ni -Korutürk, Birinci Milliyetçi Cephe hükümetini, 9 milletvekilinin Demokratik Parti'den istifa ederek hükümeti destekleyeceklerini açıklamaları üzerine onaylamıştı- bu kez neden aramadığı soru-luyordu.

Birinci Milliyetçi Cephe deneyiminden sonra basın ve iş

çevreleri genel olarak bir CHP hükümetinden yanaydı. Ba-zı iş adamlarının "bu hükümet güvenoyu almalı" diye ko-nuşması üzerine Ecevit'in azınlık hükümeti "KEK (Korıı-

türk-Ecevit-Vehbi Koç) hükümeti" olarak da nitelendi.

3 Temmuz 1977 güııü 217 kabul oyuna karşılık 229 red oyu ile güvenoyu alamayan azınlık hükümeti istifa etti. 21

Temmuz'da istifa üzerine, "işgalci Çankaya hükümetinin işgaline son verilmiştir. Geldikleri gibi gitmişlerdir. Çankaya'dan gelmişlerdir ve Çankaya'ya gitmişlerdir. Şimdi Millet Meclisi hükümeti kurulacaktır" diyen Süleyman Demirel'in başkanlığında AP-MSP ve MHP'den oluşan ikinci Milliyetçi Cephe, hükümeti kuruldu.

Çankaya Protokolü • 27 Mayıs darbesinden sonraki ilk genel seçimin (15 Ekim 1961) sonuçları "Menderes'in zaferi" niteliğindeydi. Demokrat Parti'nin mirasını paylaş-

ma durumunda bulunan Adalet Partisi, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi oyların %

62'sini alarak Cumhuriyet Halk Partisi'nin 173 milletveki-line karşılık 277' milletvekili çıkarmışlardı. Bu sonuç askerleri rahatsız etti. 14'ler in tasfiyesinden sonra ordu içindeki genel eğilim, "Gürsel cumhurbaşkanı İsmet İnönü başbakan" şeklindeydi.

O sırada, ordu içindeki güç dengesi de değişmiş, Silahlı Kuvvetler Birliği adlı cunta, yönetimdeki Milli Birlik Ko-60

ınitesi kadar etkili olmaya başlamıştı. "Albaylar cuntası"

olarak da anılan SKB'ne bağlı askerlere göre, seçimler milli iradeyi tam olarak gerçekleştirememişti ve yeni bir askeri müdahale gerekiyordu. Bu amaçla, cuntanın İstanbul kanadını oluşturan 1.0 general ve 28 albay, 28 Ekim 1961. gü-

nü yaptıkları toplantıda, en geç 25 Ekim tarihine kadar yönetime el koyacaklarını bir "zabıt varakası" ile tespit ettiler. 21 Ekim ProLokolü olarak bilinen bu belgenin imzalanmasından bir gün sonra, bu kez Ankara kazandı, "Mür-teci Protokolü" adı verilen, aynı içerikteki belgeyi imzaladı. Ancak, Silahlı Kuvvetler Birliği'nin sembolik başkanı durumunda bulunan Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay'ııı girişimiyle müdahale protokolleri askıya alındı ve yerine, siyasi parti liderleriyle bir uzlaşma protokolü imzalanmasına karar verildi. Bunun üzerine, 24 Ekim günü, Çankaya'da toplanan siyasi parti liderleri Ragıp Gümüşpa-la (AP), İsmet İnönü (CHP), Ekrem Alican (YTP) vc Osman Bölükbaşı (CKMP), yirmi küsur general, Genelkurmay Başkanı Sunay ve MBK başkanı Cemal Gürsel'in önünde, Yassıada hükümlülerine al çıkarılmayacağına, Eıninsular'ın orduya geri alınmayacağına ve Gürsel'in cumhurbaşkanı seçilebilmesi için çalışacaklarına dair protokolü imzaladılar. Askerlerin 147'Ieriıı affedilmesine iliş-

kin talebi ise liderlerin kabule yanaşmamaları üzerine

"Çankaya Protokolü" olarak anılan bu belgede yer almadı.

Çankaya Protokolü'nün imzalanmasından sonra, 25

Ekim'de TBMM ilk toplantısını yaptı ve 26 Ekim günü -

AP'niıı sivil adayı Prof. Ali Fuat Başgil'in MBK üyeleri tarafından ölümle tehdit edilmesi üzerine çekilmesiyle- tek aday olarak seçime giren Cemal Gürsel 607 oyun 434'ıınü alarak Cumhurbaşkanı seçildi. Gürsel'in orgeneral üniformasıyla cumhurbaşkanı yemini etmesinden sonra, CHP ve AP'nin Cumhuriyet tarihinin ilk koalisyon hükümetini 61

kurmalaııyla (20 Kasım 1961) ordu gölgesinde bir sivil yönelime geçildi.

Aslında, Metin Toker'in yazdığı gibi, "seçim sonuçlarının doğal hükümeti AP-YTP-CKMP ( 1 9 6 2 - 6 3 ) iktidarıydı".

Ancak, 1961-65 döneminin üç hükümeti de İsmet İnö-

nü'nün başkanlığında kuruldu: CHP-AP (1961-62), C.HP-YTP-CKMP (1962-63) ve CHP-Bağımsızlar (1963-65). An-laşılan, İnönü'nün başbakanlığı Çankaya Protokolü'nün yazılmamış bir maddesiydi. Aslında, seçim sonucunu be-

ğenmeyen askerlerin yönetime el koyacaklarını, tarih belirterek zabıt varakasıyla tespit edebildiği bir ortamda, bunun açıkça söylenmesi de gerekmiyordu. Ordunun açıkça CHP'nin arkasında yer alması muhaliflerce "CHP + Ordu =

İktidar" formülüyle ifade edildi ve eleştirildi. "CHP + ordu

= İktidar" diyenler, CHP'nin sandıktan çıkarak değil ancak, ordu desteğiyle iktidar olabileceğini ileri sürüyorlardı.

GÜRSEL NASIL SEÇİLDİ

Çankaya Protokolü'nün maddelerinden biri de Cemal Gürsel'in cumhurbaşkanı olmasıydı. Örsan Öymen, protokol hükmünün nasıl yerine getirildiğini anlatıyor:

"... Seçim için demokratik önlemler alındı. Kapısında

"Hakimiyet Kayıtsız Şartsız Milletindir" yazısı bulunan meclis binası, "milletin ehliyetli temsilcileri" tarafından kuşatıldı. Garnizondaki birlikler alarm durumuna geçirildi. Binanın dışı Muhafız Alayı içi de SKB'nin şilahlı subayları tarafından güvence altına alındı.

Neye karşı?

Seçimle gelen milletvekillerinden bazılarının son anda bir şaka yapıp da Gürsel dışında başka bir adaya oy ver-melerine karşı...

Arkasında "Hakimiyet Kayıtsız Şartsız Milletindir" yazı-

sı bulunan başkanlık kürsüsünde Yakup Kadri Karaosmanoğlu oturuyordu.

62

Oy verme işleminden sonra kampanayı çalarak şu uyarıda bulundu:

•• Arkadaşlar tasnif bitinceye kadar kimse dışarı çıkmasın, zaten kapılar kapatılmış ve kilitlenmiştir...

Kapılar dışarıdan kilitlenmişti ve anahtarları da subayların elindeydi."

(Örsan Öymen, Bir İhtilal Daha Var,

İstanbul 1986, s. 342-3)

21 EKİM PROTOKOLÜ

1- Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları, aşağıda açık im-zaları bulunanlar, 21 Ekim 1961 günü saat. 14.30'da toplanmışlar ve gündemlerinde mevcut olan konuları müştereken müzakere etmişler ve ittifakla aşağıdaki karara varmışlardır:

a) Türk Silahlı Kuvvetleri, 15 Ekim 1961 günü yapılmış

olan seçimlerden sonra gelecek yeni Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantısından evvel,fiilen duruma müdahale edecektir.

b) İktidarı milletin hakiki ve ehliyetli mümessillerine tevdi edecektir.

c) Bütün siyasi partiler faaliyetten men edilecek, seçim neticeleriyle Milli Birlik Komitesi feshedilecektir.

d) Bu kararın tatbiki 25 Ekim 1961'den sonraki bir gü-

ne tehir edilmeyecektir.

2- İşbu zabıt varakası üç nüsha olarak tanzim edilmiş

ve bütün üyeler tarafından aynı anda imza edilmiştir.

ÇANKAYA PROTOKOLÜ

1- Af müessesesinin ortadan kaldırılması mahiyetinde istikbale muzaf bir taahhütte bulunmak, milli hakimiyet ve hukuk prensiplerine ve Anayasa esaslarına aykırıdır.

Bununla beraber siyasi mülahazalarla yersiz ve zaman-63

sız olarak af müessesesinin kullanılmasına da aleyhtarız.

Yassıada hükümlüleri hakkında şimdilik bir af kanunu çıkarılması yolunda partilerce alınmış herhangi bir karar olmadığı gibi, partilerde böyle bir temayül de mevcut de-

ğildir.

2- Ordu mensuplarının maddi ve manevi huzur içinde vazife görmeleri başlıca emelimizdir. Onlarla alâkalı her mevzuu bu çerçevede mütalaa etmekteyiz.

Bu meyanda ordu mensuplarına tanınmış herhangi bir hakkı geri almayı da asla düşünmüyoruz.

42 numaralı kanunu değiştirmeyi düşünmediğimiz gi-bi, bu mevzuda kimseye verilmiş bir sözümüz de yoktur.

Prensip olarak ordu bünyesinde ihtilat yapacak her türlü tasarrufun aleyhindeyiz.

3- Partiler Cumhurbaşkanlığı için namzet göstermiye-ceklerdir.

Gürsel'e rey verilmesi için liderler elden gelen gayreti gruplarında sarfedeceklerdir.

AP Genel Başkanı

CHP Gen. Bşk.

Ragıp Gümüşpala

İsmet İnönü

YTP Gen. Bşk.

CKMP Gen. Bşk.

Ekrem Alican

Osman Bölükbaşı

Ç ı k a r Ç e v r e l e r i • B ü l e n t E c e v i t ' i n y ö n e t i m i n d e k i CHP'nin 1970'lerdeki popülist söylemi içinde, CHP iktidarı-

na muhalif sermaye kesimlerini tanımlamak için kullanılan terim. "Çıkar çevreleri", sadece sosyal demokrat (demokratik sol) hareketin değil, Ecevit CHP sinin söylemindeki ana özııe olan "halk"ın da uzlaşmaz karşıtı olan bir rakip/düş-

man imgesidir. "Çıkar çevreleri" ile "aracılar, tefeciler, spekülatörler, tekelci sermaye" kastediliyor ve sermayenin bu fraksiyonları, "halkın ve ülkenin" çıkarı doğrultusunda faaii-64

yette bulunduğu varsayılan sermaye çevrelerinden ayırdedi-liyordu. Ama güncel politik gelişmelere bağlı olarak, "ulusal kalkınmacı" sayılan sermaye gruplarının da "çıkar çevreleri"

imasına dahil edilmeleri ihtimal dahilindeydi.

"Çıkar çevreleri" terimi, popüler zihniyette, sermaye sı-

nıfının çıkar kovalayan ve biraz da "şaibeli' bir odak olarak algılanmasını getirmiş; böylelikle popüler sol bilincin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Öte yandan, dolaylı olarak "ulusal çıkara/halkın çıkarına dayalı" bir sermaye sınıfına gönderme yapması ile, aynı zamanda anti-kapitalist ve sol bilincin sınırlarını da oluşturmuştur.

Çivileme * İsmet İnönü'nün denize "çivileme" (ayak üs-tü, dik olarak) atlayışı ünlüydü. Milli Şef olduğu yıllardan ölümüne dek, hemen her yaz basında İnönü'nün denize girişine ilişkin yazı ve resimlere rastlanırdı. İnönü'nün "çivileme"si, siyasi edebiyatın sık kullanılan metaforlarmdan biriydi aynı zamanda. Örneğin, İnönü'nün Heybeliada'da denize girişinden söz eden 11 Ağustos 1956 tarihli Ahi: s dergisi şunları yazıyordu; "Hep çivileme atlıyordu, ihtimal ki çömleklemeyi başkalarına bırakmıştı".

Çoban Siilii • Süleyman Demirel'e, 70'1 i yıllarda, kendisinden yana yayın organlarınca, köy kökenli oluşuna izafeten, "Çoban Sülü" lâkabı takılmış böylelikle "halktan bi-ri" olduğu vurgulanmak istenmiştir. Demircl'i "Çoban Sü-

lü" imgesiyle tanıtmak için bizzat Adalet Partisi de çaba harcadı. Bu durum, 1954 öncesinde Cumhuriyet Halk Partisi'nin, Celal Bayaı'ı, köyde davar güderken gösteren bir fotoğrafım dağıtarak yıpratmak istemesine Demokrat Parti örgütünün gösterdiği sert tepkiyle karşılaştırılarak, Türkiye'de siyaseti kavrayış düzeyindeki köklü bir değişimin ifadesi olarak yorumlanmıştır.

65

D a ğ Türkleri * Cumhuriyetin ilk yıllarından haşlayarak, Türkiye sınırları içerisindeki Kürt varlığım inkâr eden resmi görüş, 12 Eyliiî'den sonra Kürtlerin aslında "Dağ

Türkleri" olduğunu ilan etmiştir. 1980'lerde Genelkurmay Başkanlığı tarafından bastırılıp dağıtılan bir "Beyaz Kitap" ta sonradan alay konusu olan bu "gerçek" şöyle açıklanıyor:

"Dağların yüksek kısımlarında, tepelerde yaz kış erime-yen karlar vardı. Güneş açınca üzerleri buzlaşan camsı parlak bir tabaka ile örtülürdü karın yüzü. Üstü sert altı yumuşak olurdu.

Bu karın üstünde yürününce, ayağın bastığı yer içeriye çöker, 'kırt-kürt.' diye ses çıkarırdı. Doğulu Türkmenlere, Kürt denmesinin nedeni buydu. Bölücülerin Kürt dedikleri, yüksek yaylalarda., karlık bölgelerde yaşayan Türklerin karda yürürken ayaklarından çıkardıkları sesin adıydı as-lında."

D a v a (Dava A d a m ı ) • "Türk sağTnın, ideoloji, hedef ve aksiyonu içerecek biçimde., mücadele çizgisi anlamında kullandığı sözcük... "Ülkü" sözcüğünün, mefkûreye denk düşen anlamının üzerinde, örgütlü hareket olgusunu da kapsayan "Cumhuriyet versiyonu"yla yakın işlevli olduğu da söylenebilir. Zaten "dava" uzun yıllar boyunca mücadeleye dayalı her tür hareket için kullanılmış, inandıkları şeyler uğruna taviz vermeden savaşan ilkeli insanlara da

"dava adamı" elenmiştir. Ancak, özellikle 27 Mayıs sonrasında, merkez sağdaki politikacılar Demokrat Parti'yle olan bağlarını, DP çizgisindeki konumlarını vurgulamak için sık sık "bir büyük dava"dan söz etmişler, 12 Eylül 66

sonrasında ise "Yassıacla'lardan, Zincirbozan'larclaıı gelen dava adamları"nın alkışlanmasını istemişlerdir. Dava söz-cüğü, faşizan çizgideki hareketler için de önemli olmuş, örneğin, soy-ırkçı ve "kendilerince" kalkınmacı bir grubun "Dinamik Ana Strateji" adlı projeyi duyurmak için kurdukları yayınevine "Dava Yayınları Anonim Şirketi" adı verilmiş; Alparslan Türkeş'in "Davadan döneni vurun!"

sözü ele hafızalarda yer etmiştir.

Davulu Delen Jaguar • DYP yandaşlarınca 1986 yı-

lında kurulan Büyük Anadolu Partisi'nin sonradan aklığı amblemdir, isim kapma saikiyle. 30 tanınmamış kişi tarafından kurulan parti Eylül 1986 ara seçimlerine kadar hiç-

bir etkinlikte bulunmadı. Seçim yasasında yapılan bir de-

ğişiklik sonucu seçimlere girme olanağını elde edince, radyo ve televizyondan propaganda konuşması yapma hakkından yararlanmak için faaliyete geçti. Zihinleri ka-rıştırmak için dönemin iktidar partisi ANAP'ı çağrıştıran BANAP kısaltılmış adım kullandı. Yüksek Seçim Kurulu'na Anavatan Partisi'nin yaptığı itiraz nedeniyle adım ve amblemini değiştirmek zorunda kalan parti, BAP kısaltıl-mış adıyla birlikte Davulu Delen Jaguar amblemini aldı.

BAP, bu amblemle o günlerde kamuoyuna yansıyan Başbakan Turgut Özal'ın kızı ve. damadına Jaguar marka otomobil hediye edilmesi olayım hicvediyordu. Damat Asını Ek-ren, çaldığı müzik aletinden dolayı "davulcu" olarak anıl-maktaydı.

D e m i r K ı r a t • 7 Ocak 1946 günü kurulan Demokrat Parti'niıı adı halka zor geliyor, pek bilinmeyen, "demokrat"

sözcüğü yerine çoğu kez "Demir kırat" deniliyordu. Demokrat Parti, halk dilinde "Demir kırat Partisi"ydi.

Daha sonraları "kırat" Demokrat Parti'nin devamı ol-67

mak iddiasındaki partilerce de kullanılan bir simge oldu.

Adalet Partisi, 1965 Temmuz'unda kitap ve güneşten olu-

şan amblemini değiştirerek Ekim 1965'teki genel seçimlere kırat amblerniyie girdi. Böylece, AP'nin Demokrat Parti'nin devamı olduğu bir kez daha vurgulanmak isteniyordu. AP'nin bu tutumu eleştirilere yol açtı; muhalifleri Adalet Partisi'ni "ikinci Demirkırat partisi" olarak nitelediler.

Partinin yeni genel başkanı Süleyman Demirel'in bu eleştirilere yanıtı, "neden bu attan korkuluyor, bir türlü anlamadım. At kimseye zarar vermiş değil ki. Orta Asya'dan Anadolu'ya at sırtında geldik nihayet," idi.

12 Eylül 1980'den sonra bütün diğer partiler gibi AP'nin de kapatılması üzerine kurulan ve DP-AP çizgisinin devamı durumundaki Doğru Yol Partisi de 1985 yılında yapı-

lan değişiklikle kendisine kıratlı bir amblem seçti.

Demli Çay • (csr Mr. Referandum)

Demokrat Parti'nin C Takımı * Şubat 1961'de

kurulan Adalet Partisi, 27 Mayıs müdahalesinden sonra kapatılan Demokrat Parti'nin siyasal mirasına sahip çıkan bir partiydi. Bununla birlikte, siyasi yasaklı durumunda bulunan eski DP'li yöneticiler, veni ve tecrübesiz AP kadrolarını hiçbir zaman tam olarak benimsemedi. Onların gözünde AP, "Demokrat Parti'nin C takımı"ydı. AP'ııin kuruluşunda aktif rol oynayan yeni kuşak politikacılar,

"DP'nin C takımı" (veya "B takımı") gibi isimlendirmele-rin yamsıra, "Hışıınlıhır" ve. "Müfritler" adıyla da anıldı.

Bu adlandırmada, sözkonusu ekibin milliyetçi-muhafazakâr uçlara görece yakınlığı yanında; Milli Birlik Komitesine, orduya ve. CHP'ye karşı daha sert, tavizsiz bir çizgi-den yana olmaları ela rol oynadı. AP lideri Süleyman Demirel'i de "bizim su müdürü" diyerek küçümseyen DP'li 68

eskilerle, AP li yeniler arasındaki gerilini, partinin kapatıldığı 80'li yıllara dek sürdü.

Devr-i Sabuk Yaratmayacağız • 14 Mayıs 1950 se-

çimleri öncesinde yayınladığı bildiride "Bir iktidar deği-

şikliği halinde memlekette maddi ve ruhi hiçbir sarsıntıya meydan vermeyeceğiz" diyen Demokrat Parti, iktidar olduktan sonra da Başbakan Adnan Menderes'in ağzından aynı hedefi yineledi: "Devr-i sabık yaratmayacağız". Menderes'in TBMM'de hükümet programını okurken söylediği bu sözler, kamuoyunda, DP'nin bir tepki iktidarı olmayacağı, zaten oldukça gergin bulunan CHP-DP ilişkilerinin yumuşayacağı yolunda bir beklenti yarattı. Ne var ki DP

Meclis Grubuna "27 yıllık CHP iktidarı"ndan. mutlaka hesap sorulması gerektiği görüşü hakimdi. "Devr-i sabık yaratmayacağız" sözüne rağmen sürekli olarak DP'lilerin suçlamalarına maruz kalan CHP, bir bildiri yayınladı vc zamanaşımı da kaldırılarak CHP döneminde işlenmiş ve cezasız kalmış suçlar var ise bunların takip edilmesini istedi; CHP Genel Başkanı ismet İnönü de, DP'nin bu tavrıyla huzursuzluk yarattığını öne sürdü: "Memleket baş-

tan sona huzursuzluk içindedir. Siyasi emniyetimiz perva-sız ve apaçık tehdit altındadır. Ordudan tapu memuruna kadar devlet teşkilatında memurlar yataklarını bağlamış-

lar, kimin bir iftirası ile ne muamele göreceklerini bekle-mektedirler".

CHP mallarının hazineye devri dışında geçmişin hesabı-

nı görmeye yönelik bir tavır sergilemeyen -DP'nin CHP

içinden çıkan bir parti olması ve.önde gelen yöneticilerinin o dönemin sorumluları arasında bulunması nedeniyle zaten tersi pek mümkün olamazdı- Demokrat Parti, yine de, kendisine yöneltilen her eleştiriyi tek parti döneminden örnekler göstererek karşılamaya çalıştı; CHP ve mu-69

halif basın da her fırsatta "Devr-i Sabık Yaratmayacağız"

sözlerini hatırlatarak DP'nin bu tavrını eleştirdi.

Devrim Otomobili * 1961 yılında Devlet Başkanı Cemal Gürsel'in isteği üzerine yapılan "ilk Türk otomobili".

Makine mühendislerinin "Türkiye'de otomobil yapılamaz" görüşünü ciddiye almadığını açıklayan Gürsel, "bu millet gerektiğinde donanmasının yelkenlerini atlastan, halatlarını ibrişimden yapabilecek kudrette bir millettir.

Böyle bir millet, elbette otomobil de yapabilir" deyince, 22

Nisan 1961'de "çok gizli" bir başbakanlık yazısıyla, Ulaş-

tırma Bakanlığından, "memleketimize has bir otomobil motoru" ve "bir yerli otomobil numunesi" meydana getirilmesi istendi. TCDD fabrikalarında yapımına başlanan ve "Devrim" adı verilen otomobil. 29 Ekim günü TBMM

binası önündeki törenle Gürsel'e sunuldu. Ancak, "Devrim" birkaç yüz metre ilerledikten sonra durdu. Sinirle otomobilden inen Gürsel'in söyledikleri, gündelik konuş-

malarda yıllarca yinelendi: "Batı kafasıyla otomobil yaparız, Şark kafasıyla içine benzin koymayı unuturuz".

Devrim Şehidi * 1- Aralık 1930'cla İzmir'in Menemen ilçesinde şeriat isteğiyle ayaklanan Derviş Mehmet liderli-

ğindeki bir grupça öldürülen Asteğmen Mehmet Fehmi (takma adı Kubilay) Devrim (İnkılap) Şehidi olarak anılır.

2- 60'lı yılların Kemalist sol söylemi içinde, bir ara Kurtuluş Savaşı'nda ölenlerin tümü devrim şehitleri olarak anılmış, ancak bıı spz 70'li yıllardan bugüne, sol örgütlerin söylemine-sloganlarına mal olmuş, öldürülen devrimciler, sosyalistler için kullanılagelmiştir.

DevrimcîBer • "Emperyalizme karşı bağımsız Türkiye"yi, "faşizme karşı direniş"i ve "sosyalist devriıir'i ger-70

çekleştirmek isteyen kitleye verilen ortak ad.

Devrimciler ve devrimci örgütler 1960 lı yılların ortalarından itibaren öğrenci hareketi içerisinden yükselmiştir.

Öğrenci ve gençlik hareketi içinde yer alan sol eğilimli gençler, Kurtuluş Savaşı'na da göndermeyle, "emperyalizme karşı bağımsız Türkiye" şiarıyla mücadele ediyorlardı.

Bu, milliyetçi yanı ağır basan ve daha çok ABD aleyhtarlığı çerçevesinde gelişen bir mücadeleydi. 601arın sonunda öğ-

renci hareketinin "devrim" ve "sosyalizm." hedefine yöııelmesiyle birlikte "devrimciler"in ortaya çıkışı da başladı.

Türkiye İşçi Partisi içinde yer alan gençlerin önemli bir kısmını bünyesinde toplayan Fikir Kulüpleri Federasyonu'nun 1969 yılında Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu (TDGF) adını alması, kitlesel öğrenci hareketinden silahlı mücadeleye yönelişin önemli bir aşaması oldu.

TDGF, "Devrimci Gençlik"in kısaltılarak söylenmesinden oluşan "Dev-Genç" adıyla tanındı.

Dev-Genç içinde yer alan, "silahlı mücadele"yi örgütlenme, propaganda ve iktidarı ele. geçirme yöntemi olarak benimseyen gençler Filistin cephelerine ve Türkiye'nin kırsal bölgelerine giderek bu doğrultuda hazırlıklar yapmaya başladılar. Bu dönemde Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu (THKO) ve Türkiye. Halk Kurtuluş Partisi ve. Cephesi (THKP-C), Türkiye İşçi ve Köylü Kurtuluş Ordusu (Tİ.KKO) kuruldu ve eylemlere başladı. Bu örgütlerin kurucuları ve kısa sürede öldürülerek yok edilen çekirdek kadro içinde yer alan Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan, Yusuf Aslan, Mahir Çayan, Ulaş Bardakçı, Hüseyin Cevahir, İbrahim Kaypakkaya, Sinan Cemgil devrimci önderler olarak kabul edildi.

12 Mart 1971 müdahalesinden sonra büyük bir darbe .

yiyen devrimci kadro ve örgütler 1974 yılından sonra yeniden toparlanmaya başlayarak; THKO ve THKP-C için-71

deki farklı eğilimlerin çizgisinde Devrimci Yol, Kurtuluş, Devrimci Sol, Halkın Kurtuluşu gibi çok sayıda yasadışı ör-güt kurdular.

70'li yıllarda devrimciler, toplumsal hayatın değişik alanlarına dönük faaliyetler yanında, silahlı mücadele çer-

çevesinde örgütlendiler. Bu arada, lıayat tarzı, ahlâkı, giyi-nişi, dış görünüşü, ilişkileriyle bir "devrimci" tipi ortaya çıktı.

Sürekli bir bölünmüşlük içinde olan devrimciler ne

"sosyalist devrim" mücadelesinde, ne de acil bir görev olarak önlerine koydukları "faşizme karşı clircniş"te 'birle-

şik" bir cephe oluşturabildiler. 12 Eylül askeri darbesinden sonra devrimci örgütlerin büyük bir kısmı dağılırken, devrimci kitle de büyük ölçüde küçüldü.

İÖBŞ Mihraklar • Türkiye'nin yaşadığı sorunlara, dö-

nem dönem başgösteren krizlere hazır ve muğlak sorumlular bulmak, Cumhuriyet tarihi boyunca hem resmi söylemin hem ele siyaset kesiminin alışkanlıkları arasında yer almış, krizin ya da sorunun niteliğine göre "sabit sorumlular listesinden seçimler yapılarak "kamuoyu"na duyurulmuştur. Sorumlular listesinde komünistler, yobazlar-şeriatçılar türünden görece somut nitelemelerin yanında "iç ve. dış mihraklar" gibi toptancı bir niteleme de sıklıkla kullanılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin dış politika gelenekleri uyarınca, resmî söylem herhangi bir ülkenin adını doğrudan zikretmekten kaçındığı için, iç mihraklar konusunda zaman zaman rastlanan görece somut ifadelere dış

mihraklar konusunda hemen hiç rastlanmamıştır. "Türkiye'nin kötülüğünü isteyen yabancılar" temasının yaygınlı-

ğını koruması sayesinde, "dış mihraklar" sözü, fazla yadır-ganmadan varlığını sürdürmüş, kiıni zaman Almanya, ki-mi zaman bütünüyle Avrupa, kimi zaman Sovyetler (ya da 72

Rusya), kimi zaman Arap ülkeleri gibi imalar üzerinden algılanırken kimi zaman herhangi bir ima içermeyen aza-mi muğlaklığıyla kabul görmüştür.

Diııııaır Bandosu • S. Demirel, 1980'li yıllarda ve özellikle ANAP iktidarı döneminde ve hele "yasaklı" olduğu yıllarda kısıtsız, "Batı" yorumlarına tamamen uygun bir demokrasi talebinin havarisi rolüne soyunmuştu. "Verilen kadarıyla", "bize uygun" bir demokrasiyle yetinmemiz gerektiğini söyleyenlere karşı mücadele ediyordu, işte bu dönemde S. Demirel, 1982 Anayasasının çizdiği "bize uygun" demokrasi ile demokrasi arasındaki farkı, beşinci sen-foninin, Berlin Filarmoni Orkestrası ile Dinar Belediye Bandosu tarafından icra edilişi arasındaki farkla açıklayan ünlü benzetmesini yaptı: "Beethoven'in beşinci senfonisini Berlin Filarmoni Orkestrası da çalar, Ali Çavuş'un Dinar Bandosu da".

Dinar Belediye Bandosu ve pek kıdemli şefi Ali Çavuş

bu benzetmeden epey alındılar. S. Demirel sonradan onların gönlünü aldı ve bu bandoyu dinlemekten pek zevk al-dığını ısrarla belirtti. Yıllar geçtikçe görüldü ki Demirci'm bu sözleri gerçekten de samimidir.

iktidara geçtikten sonra Demirci'm 5'inci Senfoniyi dinlemek için hiçbir özel gayret göstermediği gibi, Dinar Ban-dosunu muhafaza için de uğraşmadığı ortaya çıktı. Dinar Belediye Reisi bandonun ilgisizlikten dağılmakta olduğu-nu Cumhurbaşkanı DemireTe birkaç kez duyurmalarına rağmen cevap alamadıklarından yakınmaktaydı.

D o k u z Işık * Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi-Milliyetçi Hareket Partisi çizgisindeki ülkücü-milliyctçı hareketin, "milli doktrin" olarak benimsediği, Alparslan Tür-keş tarafından formüle, edilen dokuz ilke.

73

Türkeş'e göre, "bütün davalarımızın çözümü kendimize dönmek, her şeyi 'Türk milleti için Türk'e doğru ve Türk'e göre' kılmak mecburiyeti vardı ve "yüzde yüz yerli, yüzde yüz milli bir doktrin" olarak Dokuz Işık, "Türk milletini güçlendirecek tek vol"du. Türkeş, Dokuz Işık'ın daha ak-tüel bir işlevini, Ocak 1%9'da şöyle dile getiriyordu:

"Marksizm bir fikir cereyanıdır. Gençlere dolduruluyor.

Biz de karşılarına bir başka fikirle, fakat Türkiye'nin milli hasletlerine uyan bir diğer fikirle, Dokuz Işık doktrini ile çıkıyoruz. Komünizmi başka türlü karşılayamayız. Komando dedikleri gençler Dokuz İşık'ı benimsemiş ve kabul etmişlerdir".

Komünizme ve kapitalizme karşı bir "Türk üçüncü yo-lu" olarak nitelenen bu "toplumcu-milliyelçi" doktrinde asıl ağırlığı, kişinin kendisini Türk milletine adaması olarak tanımlanan milliyetçilik oluşturuyordu. Toplumculuk-tan kastedilen ise, özel teşebbüsü koruyup desteklerken, işverenle işçi münasebetlerinin "milletin zararına olmayacak şekilde kontrol edilmesi", küçük tasarrufların birleştirilerek büyük ekonomik teşebbüslere dönüştürülmesi ve

"yapılması icab eden birçok büyük işlerin" devlet eliyle yapılmasıydı. "Türk milletini içine alacak bir sosyal yardımlaşma ve güvenlik teşkilatının" kurulması, halkın boş

vakitlerini, "hiçbir dakikasını heder etmeyecek bir şekilde organize etmek" ve sanatın toplum yararına kullanılması da "toplumculuk" çerçevesinde anlam kazanıyordu.

Türkeş'in, eskiden Türklerin dokuz rakamının uğuruna inanmalarından esinlenerek, dokuz madde altında topladığını belirttiği "ışık"l.ar şunlardı: milliyetçilik, ülkücülük, ahlâkçılık, toplumculuk, ilimcilik, hürriyetçilik, köyliıcü-

lük, gelişmecilik ve halkçılık, endüstricilik ve teknikçilik.

Dokuz Işık, 1969 Şubat'ında Milliyetçi Hareket Partisi adını alan Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi taralından.

74

genel başkan Alparslan Türkeş'in "Başbuğ" ilan edildiği Kasım 1967'de parti doktrini olarak benimsendi.

12 Eylül'den sonra MHP'nin mirasını sürdüren Milliyet-

çi Çalışına Partisi'nin (MÇP) ilk döneminde, Dokuz İşık doktrini pek anılmadı. 1987'de siyasî yasakların kalkıp Türkeş'in MÇP Genel Başkanı olmasından sonra Dokuz İşık yeniden öne çıkartılmaya başlandı. Parti içindeki İslamcı kanat, tartışılmaz bir doktrin olarak dayatıldığı gerekçesiyle, Dokuz İşık'a muhalefet etmeyi sürdürdü; onlara göre Kuran dışında her likir tartışmaya açık olmalıydı.

1992'de İslamcı kanadın MÇP'yi terk etmesinin ardından, Dokuz İşık parti söyleminde daha vurgulu biçimde kullanılır oldu.

D o k u z M a r t • 1969 seçimlerinden galip çıkan AP'nin hemen ardından bölünmesi ve hükümetin mecliste kılpayı bir çoğunluğa dayanır hale gelmesi, 15-16 Haziran olayları ve Ağustos devalüasyonu, ordu içindeki "ilerici darbe"

hazırlıklarını hızlandırmış, "cunta" adı verilen çeşitli grupların birleşerek ortak hareket konusunda anlaştıkları-

na dair söylentiler yaygınlaşmış ve örneğin 1970 sonbaha-rına girilirken darbenin Kasım ayında yapılacağına dair havadisler ortalığa yayılmıştı. O günlerde basında işle bu söylentiler kasdedilerek "Kasım kuşkusu" üzerine yazılar yavın lanmaktayd ı.

Bu kuşku ve söylentiler 1970 Kasımından sonra da devam etti. Birkaç kez "kesin tarilı'M veren fısıltı gazetesi ar-dından ertelendiği haberini duyurmaktaydı. Man 197l'e böyle gelindi ve nihayet 9 Mart günü Ankara'da öğrenci çevrelerinde ve. bazı garnizonlarda o gece darbenin ger-

çekleşeceği haberi uçurulup tetikte beklenilmesi istendi.

Gerçi beklenen darbe yine olmadı ama Genelkurmay ve Kuvvet Komutanlıkları karargahlarında oldukça hareketli 75

bir gecenin yaşandığına dair karineler de vardı. Ne olup bitliği kesin olarak anlaşılamadı ama olayda adı geçenlerin bölük pörçük anlattıklarından çıkan şuydu ki; Ordu yüksek komuta heyeti, alı kademeden gelen darbe yapılması yönündeki baskıya boyun eğmiş ama buna mukabil hem darbenin "emir komuta zinciri içinde" yapılması koşulunu kabul ettirmiş hem de biçimini parlamenter rejime son vermeyecek bir "müdahale" olarak saptamıştır.

"12 Mart muhtıra"smın bu gelişmeden sonra hazırlandı-

ğı söylenir. Muhtıranın hemen akabinde emekliye scvkc-clilen bazı general ve üst rütbeli subayların bu formüle karşı çıktıkları öne sürülmüştür.

9 S u b a y o l a y ı • Demokrat Parti iktidarı (1950-1960) başından beri ordu içinde bir rahatsızlık kaynağıydı.

1950'de, seçimleri DP'nin kazandığının anlaşılmasından hemen sonra, ordu komutanları "seçimlere komünistlerin hile karıştırdığı" gerekçesiyle müdahale edebileceklerini Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'ye duyurmuş, izin istemiş-

lerdi. İnönü teklifi reddetliyse de darbe fikri ordu içiıide yayılmaya devam etti. Kamuoyu, ordu içindeki bu eğilim-den ilk kez, -biri emekli- 9 subayın hükümete karşı bir darbe hazırlığı içinde olmaları nedeniyle tutuklandığının açıklandığı Ocak 1958'de haberdar oldu. Aslında, kısmen açığa çıkarılan bu komitenin kuruluşu 1954 yılına kadar gidiyordu. O yıl, İstanbul'da Dündar Seyhan ve Orhan Kabibay'ın (sonradan Milli Birlik Komitesi -MBK- üyesi) ilk adımını attığı komiteye daha sonra Faruk Güveııtürk, Necati Urısalan, Ahmet Yıldız (MBK üyesi), Suphi Gürsoyl-rak (MBK üyesi), Orhan Erkanlı (MBK üyesi) gibi subaylar da katıldı. Bu araçla Ankara'da, Talat Aydemir, Adnan Çelikoğlu (dönemin Milli Savunma Bakanı'nın emir subayı), Sezai Okan (MBK üyesi) ve Osman Koksal (MBK üye-76

si) darbeyi amaçlayan bir başka komite kurmuşlardı. Ankara'da Sadi Koçaş'm başkanlığında küçük bir komite da-ha vardı.

1957 yılında, Ankara ve İstanbul'daki iki büyük komite birleşti. Birleşik komite, 27 Ekini 1957'de yapılacak se-

çimleri DP'nin kaybedeceği ancak iktidarı bırakmayacağı varsayımıyla 29 Ekim günü yönetime müdahale etmeyi kararlaştırdı. O gün, Cumhuriyet Bayramı törenleri sıra-sında, zırhlı birlikler şeref tribününden geçerken, Löreni izlemekte olan DP'li yöneticiler tutuklanacaktı. Ancak se-

çimleri DP'nin kazanması üzerine darbe 1958 Şubat'ıııa ertelendi. Bu arada, Samet Kuşçu adlı subayın durumu Milli Savunma Bakanına bildirmesi üzerine -Kuşçu'nun da aralarında bulunduğu- 9 subay tutuklandı. Ne var ki, ordu içindeki dayanışma nedeniyle, yargılama sonunda 8 subay beraat ederken, Samet Kuşçu "iftira" suçundan mahkûm oldu. 9 Subay olayı olarak bilinen bu olaydan sonra Demokrat Parti hükümeti, Milli Savunma Bakanını değiştirip, bazı yüksek rütbeli subayları emekli ederken, ordu içinde faaliyet gösteren komiteler ele faaliyetlerini bir süre için askıya aldılar.

Dokuz Subay şunlardı: Emekli Kurmay Albay Cemal Yıldırım, Kurmay Albay Naci Aşkın, Kurmay Albay İlhamı Barut, Yarbay Faruk Güventürk, Binbaşı Ata Tan, Binbaşı Ahmet Dalkılıç, Yüzbaşı Kazım Ûzfırat, Yüzbaşı Hasan Sa-buncu, Kurmay Binbaşı Samet Kuşçu.

HütokMzIail' • 1975 yılında partilerinden istifa ederek, birinci Milliyetçi Cephe hükümetine güvenoyu veren dokuz Demokratik Parli milletvekili.

Kurulacağı açıklanan Milliyetçi Cephe hükümetini oluşturan Adalet Partisi, Milli Selâmet Partisi, Milliyetçi Hareket Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi'nin toplam 77

milletvekili sayısı güvenoyu almaya yetmiyordu. 1970 yı-

lında AP'den ihraç edilen 26'larm başı çekmesiyle kurulan Demokratik Parti yönetimi, Süleyman DemireFin başkanlığındaki bir hükümete katılmama ve güvenoyu vermeme kararı almıştı. 'Komünizm tehlikesi" nedeniyle "iktidarı sola kaptırmamak" düşüncesinde olan dokuz DP milletvekili ise partilerinden istifa ederek Milliyetçi Cephe hükü-

metini destekleyeceklerini açıkladılar. Celal Bayar da Dokuzlar'dan yana tavır aldı. Dokuzların desteği üzerine cumhurbaşkanı Fahri Korutürk kabineyi onayladı ve MC

hükümeti 218 red oyuna karşı 222 kabul oyuyla güvenoyu aldı.

Dokuzlar, Saadettin Bilgiç, Nilüfer Gürsoy, Ata Bodur, Mutlu Menderes, Bahri Dağdaş, Kubilay İmer, Abdullah Çilli, Talat Asal ve M. Ali Arsan'dan oluşuyordu. Bilgiç, Asal, İmer, 1970'de AP'den ihraç edilen Demirel muhalif-leriydi.

Dosya İl Muhalefet • Adalet Partisi içinde 1964'ten beri süren mücadele 1969 seçimlerinden sonra şiddetlen-di. AP Meclis Grubunda, gübreden demire, kağıttan, genel başkan Süleyman Demirel'iıı kardeşlerine verilen kredilere kadar pek çok alanda yolsuzluk yapıldığı gerekçesiyle hü-

kümet suçlanıyordu. AP milletvekili Etlıem Kılıçoğlu'nun, yolsuzlukları kanıtlayacak dosyalar hazırlanacağını, hükü-

mete karşı bir "dosyalı muhalefet"e başlayacaklarını açıklamasından sonra, parti içindeki Demirel karşıtları bu adla anılmaya başlandı. "Dosyalı muhalefet" Saadettin Bilgiç'e yakın isimlerden oluşuyordu. Muhalefetin iddialarını gö-

rüşen M.ecli.s Grubu, iddiaların "mesnetsizliğine" karar verdi. "Dosyalı muhalelet"in iki ismi Ethem Kılıçoğlu vc Cevat Önder'in partiden ihracını görüşen Genel İdare Kıı-

rulu'nda çıkan tartışmada önele gelen muhalifler. Saadettin 78

Bilgiç, Faruk Sükan, Yüksel Menderes ve Mehmet Turgut toplantıyı terkederek, ihraç kararlarının anti-demokratik olduğunu ve partide "şahıs hakimi.yeti"ne gidildiğini açıkladılar.

"Dosyalı muhalefet" parti içindeki mücadelenin sertleş-

mekte olduğunun ilk işaretiydi. 1970 yılı boyunca, AP'nin bölünerek, Demokratik Parti'nin doğmasıyla sonuçlanan bir sürecin yeni safhaları yaşandı. 'Bu sürecin ilk safhası,

"72'lcr muhtırası" oldu. 17 Ocak 1970'de 72 AP'li milletvekili ve senatör Demirel'e verdikleri bir muhtırayla ihraç işlemlerinin durdurulmasını, parti yönetiminde tarafsız hareket edilmesini, ekonomik ve siyasi istikrarsızlığın önlenerek, "asayişin düzelmesi için köklü tedbirler alınması"nı istediler. Demirci'm 72'lere cevabı, "dağ fare doğur-du. Bu arkadaşlar gelsinler konuşalım" oldu. Muhtıradan sonra da partiden ihraçların durmaması üzerine, Saadettin Bilgiç, Faruk Sükan, Yüksel Menderes, Mehmet Turgut, Cihat Bilgehan ve Talat Asal Genel İdare Kurulundan istifa eltiler. 72'lerden bir kısmı, bütçe görüşmelerini de parti içi mücadelenin alanı olarak kabul ediyordu. 11 Şubat 1970'de 41 AP milletvekili kendi hükümetlerinin bütçesine red oyu verdi. Red oyu vermenin gerekçesini, "partinin başbakandan güçlü olduğunu gösterdik" diyerek açıklayan Saadettin Bilgiç'in de ortaya koyduğu gibi, 41'leri asıl ilgilendiren bütçe değil Demirel'di. Demirel hükümeti Genel İdare Kurulu kararına uyarak 13 Şubat'ta istila etti.

41'ler parti disiplinine aykırı davranmakla suçlanıp Haysiyet. Divanı'na sevkedilirken, Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, yeni hükümeti kurma görevini yine Demirel'e verdi.

Demirel istifa eden kabinede hiçbir değişiklik yapmadan, aynı bakanlarla "yeni" hükümeti kurdu ve güvenoyu aldı.

41'lerden bazılarının da hükümete güvenoyu vermesi, Demirci'm oy satııı almakla suçlanmasına yol açtı. Gazeteler 79

•bir "mebus pazarı" kurulduğundan söz ediyordu.

25 Haziran 1970'de 41'lerden 26'sı partiden ihraç edildi.

26'lar olarak anılmaya başlanan bu milletvekillerinin arasında Saadettin Bilgiç, Faruk Sükan ve. Yüksel Menderes de vardı. Milliyetçi Hareket Partisi'nin kendilerine katılma çağrısını reddeden 26'lar Demirci'm "af düşünülebilir" de-mesine rağmen AP'ye geri dönmeyi de düşünmediler.

Ekim 1970'de toplanan AP Büyük Kongresi, 1964'den beri süren parti içi mücadeleyi sona erdirdi. Kongrede, Demirel 1425 oyla genel başkan seçilirken diğer adaylardan Hayri Domaniç 28, Aydın Yalçın ise 15 oy alabildi. Bundan sonra 26'lar ve onlarla birlikte hareket edenler açısından AP içinde bir şeyler yapmak olana ksızlaştı. 26'lar, Demirel hakkında soruşturma açılmasının TBMM'de redde-dilmesinden hemen soııra AP'den istifa eden diğer milletvekilleriyle birlikte Demokratik Parti'yi kurdular. Kurucular arasında, Saadettin Bilgiç, Faruk Sükan, Mehmet Turgut ve Ferruh Bozbeyli'den başka Adnan Menderes'in iki oğlu Yüksel ve Mutlu ile Celal Bayar'ın kızı Nilüfer Gürsoy da vardı. 1973 seçimlerine "Sağcıyız, Milliyetçiyiz, Demokratız" sloganıyla gi,ren Demokratik Parti, oyların % 11.9'unu alarak 45 milletvekilliği kazandı. 1975 yılında, aralarında Bilgiç, Mutlu Menderes ve Nilüfer Gürsoy'un da bulundu-

ğu 9 Demokratik Parti milletvekili, Milliyetçi Cephe hükü-

metini desteklemek amacıyla partilerinden ayrılarak Adalci Partisi'ne girdiler. Bayar'ın da Milliyetçi Cephe hükümetini desteklemesiyle Demokratik Parti giderek küçüldü; 1977

genel seçimlerinde oyların % 1.86'sını alarak bir tek milletvekili (Faruk Si'ıkan-Konya) çıkarabildi.

Ayrıca (cSf Dokuzlar, Yeminliler, Koca Reis)

4 Ağmstos Kararları » Demokrat Parti iktidarının 1958 yılında aldığı "istikrar kararları".

80

1953 yılından itibaren dış borçlarını ödemekle zorla-nan, bu yüzden aldığı dış yardımlar azalmaya başlayan Türkiye, 50lerin ikinci yarısına, ciddi bir döviz darboğazı ve yüksek bir enflasyonla girmişti. 1957 yılında Türkiye Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, Uluslararası Para Fo-nu ve ABD arasında yapılan bir anlaşmayla bir ekonomik istikrar paketinin uygulamaya konulması karşılığında Türkiye'ye yeni kredi verilmesi ve dış borçların ertelenme-si kararlaştırıldı. Bunun üzerine alman 4 Ağustos kararları, bütçe harcamalarının kısılmasını, ithalata bazı serbesti-ler getirilmesini ve Türk lirasının devalüasyonunu öngö-

rüyordu. Kararlardan sonra, 7 Eylül Kararlarıyla 2.80 Ku-ruş olan 1 ABD Doları karşılığı resmen değiştirilıncmekle birlikte, alınan vergilerle fiilen 9 Türk Lirasına çıkarıldı. 4

Ağustos kararları, 27 Mayıs sonrası iktisat politikalarının da genel çerçevesini oluşturmuştur.

Dört Eğilimi Birleştirmek • 1983 yılında kurulan Anavatan Partisi, siyasal hayata, 12 Eylül askeri müdahalesinden sonra kapatılan Adalet Partisi, Cumhuriyet Halk Partisi, Milli Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi'nde ifadelerini bulan dört siyasal eğilimi birleşüren, yeni bir parti olma savıyla girmiştir. 6 Kasım 1983 seçimleri öncesinde, ısrarla hiçbir partinin devamı olmadıklarını belirten ANAP genel başkanı Turgut Özal, seçim meydanlarında sık sık iki elini başının üstünde kenetleyerek, "dörl eğilimi birleştireceğiz" diyordu. Sonradan "ANAP selâmı"

olarak adlandırılan bu hareket dört eğilimin.birleşmesinin simgesiydi. Özal'a göre, "33 yıllık demokrasimiz ııe çek-mişse siyasi kavgadan çekmişti" ve "dört eğilimi birleştirmek" siyasi kavgayı önlemenin formülüydü.

Dört eğilimi birleştirmenin hiç de kolay olmadığı ANAP'm seçimleri kazanmasından sonra ortaya çıktı. Parti 81

içindeki belli başlı gruplar, "muhafazakârlar" (eski MSP'liler), "milliyetçiler" (eski MHP'liler) ve "liberaller" (eski AP'liler ve az da olsa CHP'liler) arasında sürekli bir gerginlik yaşanıyordu. İç çekişmelerin partiyi zayıflattığını düşünen Özal I985"den itibaren "artık dört siyasi eğilim lafını duymak istemiyorum" diyerek, "ANAP var dört eğilim yok" tezini ortaya attı. Ancak, parti içindeki grupları eritmek kolay olmadı ve zaman zaman partiden küçük kopmalar oldu. En önemli kopuş, partinin muhalefette bulunduğu 1992 yılında, genel başkan Mesut Yılmaz'm

"liberaller" ve. "milliyetçiler" ittifakını gerçekleştirerek

"rnuhafazakârlar"ı parti yönetiminden uzaklaştırması üzerine yaşandı. "Muhafazakâr" kanatlan bazı milletvekilleri Vılmaz'ı ANAP'ın kuruluş felsefesini ortadan kaldırmakla suçlayarak partiden istifa etliler.

Dörtlü Takrir • Demokrat Parti kurucuları Celal Bayar, Fuacl Köprülü, Refik Koraltan ve Adnan Menderes'in, he-nüz Cumhuriyet Halk Partisi milletvekili oldukları 7 Haziran 1945 günü, parti Meclis Grubu Başkanlığı'ııa sunduk-ları önerge.

Demokrat Parti'nin kuruluşuna giden yolda ilk ve eıı önemli belge kabul edilen "Dörtlü Takrir"de, Anayasaya hakim olan "demokratik ruhu bugünkü siyasi, havai ve teşkilatımızda kuvvetle tecelli ettirmek zamanı geldiği"

belirtiliyor ve takrire ilerin bu amacın gerçekleşebilmesi için düşündükleri şöyle sıralanıyordu:

"1- Milli hakimiyetin en tabii neticesi ve, aynı zamanda dayanağı olan Meclis murakabesini Anayasamızın yalnız şekline, değil, ruhuna da tamamiyie uygun olarak tecellisi-ni sağlayacak tedbirlerin aranması.

2- Yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerini daha ilk Teş-

kilâtı Esasiye Kanunumuzun gerektirdiği genişlikte kulla-82

rıabilmeleri imkânlarının sağlanması.

3- Bütün parti çalışmalarının yukarıdaki esaslara tama-miyle uygun bir şekilde yeni baştan tanzimi".

•Takrirde ayrıca, İsmet İnönü'nün "siyaset ve fikir hayalı-

mızda demokrasi prensiplerinin dalıa geniş bir ölçüde hü-

küm süreceği"ııi açıkladığı İ9 Mayıs 1945 tarihli nutku-nun da "teklifimizin, vakitsiz ve yersiz olmadığı hakkındaki inancımızı büsbütün kuvvetlendirmiştir" deniliyordu.

CHP Meclis Grubu, 12 Haziran 1945 günü, 7 saat süren gizli bir toplantıdan sonra, takriri, mevcut kanunların de-

ğişmesine yol açacak bu gibi tekliflerin ancak Millet Mcc-lisi'nde görüşülebileceği gerekçesiyle usul bakımından reddetti, inönü'nün daha çok demokrasi vaatleriyle uyum içinde bulunan bu takririn reddedilmesinin bir muhalelet partisinin kurulmasını teşvik amacına yönelik olduğu öııc sürülmüştür. Dörtlü Takrircileri kastederek, "bunu parti içinde yapmasınlar, çıksınlar karşımıza geçsinler, teşkilatlarını kursunlar ve ayrı bir parti olarak mücadeleye giriş-

sinler" diyen İnönü'nün bu tavrı da böyle bir yorumu des-teklemektedir.

Dürt DÜimdİİS" * Süleyman Demircl'in, söz ve davranışla-rında zaman içinde meydana gelen çelişkileri kendine öz-gü "izah tarzı".

Demirci'm bilinen ilk "dün clündür" açıklaması, 197.3

yılında Cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında oldu. Seçimle ilgili olarak 15 Mart'ta Genelkurmay başkanı Semih Sancar'la görüşen ancak görüşmediğini söyleyen Demirel, Sancar'ın 16 Mart günü durumu açıklamasından sonra, görüştüklerini kabul etmek zorunda kaldı. Demirci'm, gazetecilerin daha öııce görüşmeyi neden gizlediği sorusuna verdiği yanıt, "dün başkadır, bugün başka"ydı.

Demirel, 20 Ekim. 1991 seçimleri öncesinde İstanbul Sa-83

nayi Odası'nda yaptığı bir konuşmada, işadamlarına şu güvenceyi vermiştir: "Gelecekte, burada söylediklerim için 'dün dündür' demeyeceğim".

Dİnşük - Kuyruk » 17 Mayıs 1960'da iktidardan uzaklaştırılan Demokrat Partililer darbenin ilk günlerinden itibaren "Düşükler" olarak anılmıştır. Radyo ve gazeteler sü-

rekli olarak DP'lilerden "düşükler" diye söz ediyor; sine-malarda, askeri yönetim tarafından hazırlatılan "Düşükler Yassıada'da" adlı film gösteriliyordu.

Ocak 1961de, siyasi partilerin kurulmasına izin verilmesinden sonra, Demokrat Parti'nin izinde oldukları dü-

şünülenlere de "kuyruklar" denilmeye başlandı. "Kuyruk1'

deyimi, DP yanlılarının partileşme çabalarına yönelik bir baskı aracı olarak yaygın bir biçimde kullanıldı. Milli Birlik Komitesi Başkanı Ceırıal Gürsel, "basit kuyruklar" olarak nitelediği, Demokrat Parti'yi "hortlatmak isteyenler"!,

"tehlikeli bir ateşle oynadıklarının farkında değiller" diye tehdit ediyordu. 2 Mart 1961 tarihli Milliyet gazetesindeki başyazı o günlerin havasını oldukça iyi yansıtıyor:

"Eski DP mensuplarının tümünün günahkâr olduğu nasıl iddia edilemezse, hepsinin sadece iyi niyet taşıdığı ileri sü-

rülemez. 'Kuyruklar' tabiri durup dururken yaratılmamış-

tır. Nitekim, son günlerde eski Demokratlardan gerici ve sorumsuz bir zümrenin tırmanışları, bu gibi insanların korkunç niyetlerini ortaya çıkaran mahiyetledir. Endişemiz, bunların kitle halinde bir partinin kademelerine nü-

fuz etmeleri ve sonra ellerine geçirdikleri teşekkül vasıta-sıyla memleketi karanlığa sürüklemeleridir..."

O günlerde, Demokrat Partili seçmene dayanmayı he-defleyen başlıca iki yeni parti vardı: ihtilal, yönetiminin desteğiyle kurulan, Ekrem Alican başkanlığındaki Yeni Türkiye Partisi ve bir Emihsu olan orgeneral Ragıp Gıi-müşpala başkanlığındaki Adalel Partisi. "Düşük-kuyruk"

edebiyatının revaçta olduğu günlerde, Ragıp Gümüşpa-la'nın, "Düşük ve kuyruk yoktur, vatandaş vardır" şeklindeki çıkışı DP tabanını cesaretlendirdi ve Adalet Partisi ne yönelmesinde etkili oldu.

"Kuyruk" yakıştırması ilk kez Adnan Menderes tarafından, 1955 Ekim'inde "hpatçılcır"m parti içinde kalan yandaşları için kullanılmışsa da, deyim, 27 Mayıs sonrasında olduğu kadar yaygınlaşmamıştır.

85

©

Ebedi Şef • Aralık.I938'de, Cumhuriyet Halk Partisi tü-

züğü değiştirilerek İsmet İnönü partinin değişmez genel başkanlığına getirilirken, Kemal Atatürk de "Partinin Ba-nisi (kurucusu) ve Ebedi Başkam" olarak kabul edildi. Bu tarihten sonra İsmet İnönü "Milli Şef" olarak adlandırılırken, Atatürk de "Ebedi Şef" olarak anılmaya başlandı.

Atatürk yaşarken, "Büyük Önder", "Gazi Hazretleri",

"Büyük Halaskar" gibi nitelemelerin yanında "Şef", "Bü-

yük Şef" ya da "Yüksek Şef" olarak da adlandırılırdı. Ger-

çekle, tek parti yönetimi boyunca, hakim siyasi ideoloji-nin merkezi kavramı ve kurumsal yapının en tepedeki organı, "şeflik" olmuştur. Başbakan Celâl Bayar'ın Kasım 1937'de okuduğu hükümet programı bu durumu ortaya koymaktadır: "Hükümet, Şef'in bu kürsüden verdiği ana direktiflerin ışığı altında çalışacaktır...

Bütün direktifler Şef'in lisanında aydınlanmaktadır...

Şef'in bize verdiği emir ve ideoloji budur...

Şef'in emrettiği ikinci endüstrileşme planı için hazırız.

Türk milleti Şef'in iradesi istikametinde yürüyecektir"...

Tarihçi Mete "îünçay, "Ebedi Şef" kültünün, "Milli Ş e f e karşı bir muhalefet aracı olarak ortaya çıktığım söylemek-tedir. "Yani Atatürk'ü övmekle, dolaylı olarak baştaki Cumhurbaşkanı İsmet Paşa küçültülüyor". 14 Kasım 1938'de. ilk kez "Ebedi Şef" deyimini kullanan Nadir Nadi de, Atatürk'ün "Ebedi Şef" olarak kabulüyle, "bundan böyle yaşayan 'kudretli'lere artık şef denmeyeceği umudu-na" kapıldığını yazar.

Edirne'den Ardahan'a • "Tüm Türkiye'yi kapsayacak biçimde" mesajının simgesi olarak kullanılan söz... En 86

batıdaki Edirne'den en doğudaki Ardahan'a bir çizgi çeken bu söz, güneyi eksen-dışı bıraktığı, sözgelimi "Edirne'den Ardahan'a" millî birlik ve beraberliği, topluca paylaşılan bir heyecan ve coşkuyu vurgulamak için de kullanılmış

olmasına rağmen, daha çok kalkınmacı söylemin parçası haline gelmiş, kalkınmanın ve refahın tüm yurda yayıldı-

ğını vurgulamak isteyen cümlelerde dile getirilmiştir. Ardahan'ın henüz il olmadığı dönemlerde, "il hiyerarşisi"ni bozmamak için "Edirne'den Kars'a" versiyonu da kullanıl-mıştır. 1977 seçimleri öncesinde Adalet Partisi mitingle-rinde satılan kaset ve 45'lik plaklardaki bir şarkı, bu versi-yonun kullanımına örnektir: "Adalet Partisi güreşti başa/

Özgürlük getirdi her vatandaşa/ Kars'tan Edirne'ye bir baş-

tan başa/ Cennet Anadolum sen binler yaşa..."

Efendinin Çizerler • (usf İcazetliler)

Ehl-i Salip Cephesi * (iris- Güçbirliği)

55'ler • 27 Mayıs yönetimince Batı Anadolu'da mecburi iskâna tabi tutulan 55 Kürt "ağa"sı.

27 Mayıs darbesinin hemen ertesinde, "Doğu illerinde bazı olaylara sebebiyet vermeleri ihtimali ile" 244 Kürt Sivas'ta bir kampta gözaltına alındı. 5 aydan fazla gözaltında tutulan bu Kürtlerden 55'i, 19 Ekim 1960'ta İskân Kanununa eklenen bir kanunla Batı Anadolu'ya sürüldü. (Hakkında sonradan ayrı bir kararname çıkarılan bir kişiyle birlikte sürgün edilenlerin sayısı 56 olmuştur). Sürgünün gerekçesi, Doğu Anadolu'nun toprak ağalarından ve din istismarcılarından temizlenmesi olarak sunulmuşsa da asıl neden Kürtçülük hareketlerinden duyulan tedirginliktir.

Nitekim, Devlet Başkanı Cemal Gürsel, Ağustos 1960'da İsmet İnönü ile yaptığı görüşmede, ağalar tarafından kış-

87

kırlıları Kürtçülük hareketlerinden rahatsız olduklarını ve önlem alınacağın: söylemiştir.

Sivil yönetime geçilmesinden sonra, Eylül 1962'de kabul edilen bir kanunla 55'lerin yerlerine dönmeleri, ancak 5000 dönümden fazla topraklarının kamulaştırılması kabul edildi.

55'lerle ilgili olarak, sadece 14'ünün gerçekten toprak ağası olduğu ve Cumhuriyet Halk Partisi yanlısı ağalara da dokunulmadtğı öne sürülmüştür.

Emanetçi • Hüsamettin Cindorıık'a, 14 Mayıs 1985-9

Eylül 1987 tarihleri arasında Doğru Yol Partisi genel baş-

kanlığını yürüttüğü dönemde takılan lâkap.

Kapatılan Adalet Paı tisi'nin devamı durumundaki DYP'nin, 14 Mayıs 1985 tarihinde toplanan vc ilk genel başkan Yıldırım Avcı'mn yeniden aday olmadığı Birinci Olağan Kongresinde iki başkan aclayı yarışıyordu: Mehmet Yazar ve Hüsamettin Cindoruk. Eski Adalet Partisi İstanbul 11 Başkanı Cindoruk, DYP genel başkam olmak amacıyla siyasete giren ve çoğu partilinin "aile dışından"

kabul ettiği Odalar Birliği başkanı Mehmet Yazara karşı Süleyman Demirel'in desteklediği aclay olarak çıkarılmıştı.

Gerçekten de, Demokrat Parti Gençlik Kolları'nda çalışan, Yassıadcı davalarında savunma avukatlığı yapan , 1980'den sonra Zincirbozanda tutulan Cindoruk, Yazarla kıyaslan-mayacak ölçüde "aile"dendi. Oylama sonucu, Yazar 900

delegenin 262'sinin oyunu alırken Hüsamettin Cindoruk, 626 oyla genel başkan seçildi. Cindoruk, genel başkan se-

çildikten sonra "bu bir emanettir. Bu emaneti kimseye teslim etmem, sadece sahibine teslim ederim. Bu seçimde ka-zanan ben değilim, demokrasidir. Türkiye bir kilometre taşını daha aştı... Tam demokraside siyasi yasak yoktur.

Biz siyasi yasakları ve siyaset yasaklarını kaldıracağız" bi-88

çiminde konuşunca, kendisinden "emanetçi" olarak söz edilmeye başlandı. "Emanet" AP-DYP çizgisinin liderliği, emanetin sahibi de, "yasaklı" bulunan Süleyman Demirel'e! i. Cindoruk, genel başkanlığı süresince, kendisine

"emanetçi" denilmesinden "şeref duyduğunu", emanetin

"istenildiği zaman teslim edileceğini", "emanete hıyanet etmeyeceğini" ısrarla vurguladı.

6 Eylül 1987'de yapılan referandumla yasakların kaldı-

rılmasından sonra genel başkanlıktan istifa ederek "emaneti" Süleyman Demirel'e teslim eden Cindoruk, 20 Ekim 1991 seçimlerinde Eskişehir milletvekili olarak meclise girdi ve TBMM başkanı seçildi.

Ayrıca (ısr Bir Bilen, Yasaklılar)

Eminsular • Ağustos 1960-Şubat 1961 tarihleri arasında Milli Birlik Komitesi yönetimi tarafından emekliye sevkedilen 235 general ve amiral ile 5.000'e yakın subay, kurdukları derneğin (Emekli İnkılap Subayları Derneği) adıy-la "Eminsular" olarak anılır.

MBK'yi ordu içinde böyle büyük çapta bir tasfiyeye, iten neden, görünüşte, ordunun gençleştirilmesi ve reorgaııi-zasyoııuydu. Ancak tasfiyeyle, çoğu genç subaylardan olu-

şan MBK'nin ordu içindeki konumunu güçlendirip, muhaliflerin temizlenmesinin de amaçlandığı ortadaydı. En yüksek rütbeli Eminsu olan Genelkurmay Başkanı Ragıp Gümüşpala'nın siyaset sahnesine Demokrat Parti'nin devamı olma iddiasındaki Adalet Partisi"nin genel başkanı olarak çıkması anlamlıdır.

Emekliye sevkedilen subaylar "Eminsu" derneği vasıta-sıyla orduya dönebilmek için ilk günlerden başlayarak mücadele ettilerse, de, MBK'nin kesin tavrı dolayısıyla so-nuç alamadılar. MBK yönetimi Ekim 1961'de imzalattığı ve sivil hayata dönüş şartlarını içeren Çankaya Protoko-89

lü'nde 42 sayılı kanunla emekli edilen Eminsularııı bir da-ha orduya geri dönemeyeceklerine dair siyasi parlilerdeıı de güvence aldı.

E n k a z • İktidara gelen siyasi partilerin devraldıkları ko-

şulları "enkaz" diye nitelemeleri, çok partili siyasal hayatı-

mızın geleneklerinden biridir. Özellikle 1970'lerin ikinci yarısında siyasal gündemimize giren "enkaz edebiyatı"nın ilk örneklerini Demokrat Partililer vermişlerdir. Örneğin, Devlet Bakanı Mükerrem Sarorun 1955 yılında söylediği şu sözler "enkaz edebiyatı"nın klişelerindendir: "Enkaz halinde bir vatan devraldık. Bütün gayretlerimizle memleketi refaha götürüyoruz".

"Enkaz devraldık" diyen iktidarlardan biri de, Ocak 1978'de Bülent Ecevit başkanlığında, Adalet Partisi'nclen ayrılan bağımsız milletvekillerinin desteğiyle kurulan Cumhuriyet Halk Partisi hükümeti oldu. Gazeteci Yavuz Donat, o dönemde CEIP milletvekili olan eski Dışişleri Bakanı Turan Güneş'den "enkaz"la ilgili şöyle bir anekdot aktarır:

"Prof. Turan Güneş'e sordular:

'liocam Avrupa Konseyi nasıldı?'

İyiydi..'

'Yunan parlamenter Melina Mercouri nasıldı?'

'Melirıa mı?'

'Evet hocam, Melina Mercouri nasıldı?'

'Aaaah, ah!.. Bizim kaderimiz bu. Hep enkazla karşılaşı-

yoruz..'"

Eşkıyanın Bu Gece Me Yapacağı Belli Olmaz •

(dr* Zehir Hafiye)

90

Fiyat Ayarlaması • İktidarlarının nezdinde Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) ürün ve hizmetlerinin fiyatlarındaki artışlar "zam" değil de "fiyat ayarlamasidır. Örneğin, Haziran 1958'de diğer gazeteler "zanidaıı söz ederken, iktidardaki Demokrat Parti'nin yayın organı durumundaki Zafer gazetesi, "Sümerbank mamüllerinin fiyatlarının ayar-landığını" bildiriyordu. Bir başka örnek de, Cumhuriyet Halk Partisi - Milli Selâmet Partisi koalisyon hükümetinin başbakanı Bülent Ecevit'in Şubat 1974'teki bir demecinden:

"Bazı fiyat ayarlamaları zorunlu hale geliyor. Ne kadar tatsız ve üzücü olursa olsun bu ayarlamaları yapacağız".

Filipin Demokrasisi • (csr Cici Demokrasi)

F r u k o • 1965-1982 yılları arasında görev yapan Toptum Polisi'ne halk arasında verilen ad. Toplum polislerinin araçlarının Fruko gazozları servis araçlarına benzetilme-sinden doğan deyim 1960'larda özellikle öğrenciler arasın-da yaygındı. Toplum Polisi teşkilâtı, 1960 sonrası artan toplantı, gösteri yürüyüşü, grev ve lokavt gibi toplumsal olaylara müdahale etmek üzere 1965 yılında Adana, İstanbul, Ankara, Zonguldak ve İzmir'de kuruldu. Başlıca gö-

revleri, "kanun dışı sokak ve meydan hareketlerini önlemek, toplumun ve kişinin maddi ve manevi varlıklarının kanunlara aykırı grev ve lokavtlar yüzünden kısmen ya da tamamen tahribe uğramasının önüne geçmek, her çeşit kanunsuz toplumsal olayların meydana gelmemesini sağlamak ve geldiğinde gerekirse zor kullanarak etkisiz hale getirmek"ti. Toplum Polisi, 17 yıl boyunca pek çok gençlik ve işçi gösterisine müdahale etti. 1982 yılında kaldırıldı, yerine yine aynı amaçlı Çevik Kuvvet birimi kuruldu.

91

g N B

M

G a r d r o p A t a t ü r k ç ü l ü ğ ü • Milli mücadelenin anti-empeıyalist y ö n ü n ü ön plana çıkaran, Kuvayı Milliye ru-h u n u vurgulayan, Atatürkçülüğün sol bir y o r u m u olarak nitelenebilecek bir anlayış; devrimcilik, devletçilik, halk-

çılık ilkelerine d ü ş m a n olmakla suçladığı, sığ ve sağ bulduğu Atatürkçülük anlayışlarını "gardrop A t a t ü r k ç ü l ü ğ ü "

olarak nitelemiştir.

Halkına yabancı, Batı hayranı Tanzimat aydınının C u m -

huriyetteki karşılığı olarak tasvir edilen gardrop Atatürk-

çüsü, Atatürk devrimlerini yalnızca kılık kıyafete ilişkin bir şekil değişikliği olarak algılamakla, " k ö k l ü reformlar"a karşı olmakla eleştirilir.

"GARDROP ATATÜRKÇÜLERİ"

Türkiye'de hiç kimse gardrop Atatürkçüsü kadar Atatürkçülüğe zarar vermedi. Hiç kimse gardrop Atatürkçüsü kadar devrimleri kemirmedi. Hiç kimse Türkiye'nin çağ-

daş medeniyet seviyesine erişmek çabasını gardrop Atatürkçüsü kadar baltalayamadı...

... Bunların menfaatleri uğruna yapmayacakları hiçbir şey yoktur. Çünkü onlar gerçekte Atatürkçü değil Osmanlı tenperestleridir. Atatürk'ün bükülmez iradesi altına girip hizmet görmeyi bir zamanlar çıkarlarına uygun bulmuşlardır...

Bunların yüzündendir ki, devrimler halka maledileme-miştir, bunların yüzündendir ki Atatürkçülük anlayışı fakir halk tabakaları karşısında iktisadi muhtevadan yoksurı bir anlamsızlık içinde kalmıştır...

Atatürk'ün şekilde yaptıkları devrimlerin yanında gö-

rünürler ama Atatürkçülüğün devletçilik-devrimcilik-halkçılık ilkeleri köklü reform gerektirdiği için karşıdırlar.

92

Şapka giymek haksız kazançlarla ilgili değildir, Latin harfleriyle de yazsan Arap harfleriyle de yazsan kompradoru ilgilendirmez...

Bugün, Asya'nın ve Afrika'nın mazlum milletlerinin emperyalizme başkaldırmasını yeren kişiler, şapka da giyseler, çarşafa karşı da olsalar Atatürkçü sayılmazlar. Onlar devrim hareketlerini gardrop değişikliği sanan zavallılardır."

İlhan Selçuk, Yön, 9 Eylül 1966

€e8«ii İsmet Kesildi Kısmet • Büyük ölçüde savaş

koşullarında geçen Milli ŞeJ yılları (1938-1946) genel bir yoksullaşma dönemiydi. Kaynak yetersizliği yüzünden makineleşmenin gerilemesi ve sulama projelerinin gerçek-leştirilememesi gibi nedenlerle tarımsal üretimde belirgin bir düşüş yaşanıyordu. Örneğin 1936-40 yılları arasında üretilen buğdayın ortalaması .3 milyon 636 bin ton iken 1941-46 yılları arasında bu miktar 2 milyon 988 bine düş-

müştü. Aynı gerileme tütün ve pamukta da geçerliydi. Hemen hemen bütün tüketim maddelerinde kıtlık çekiliyor-du; ekmek, şeker ve bez karneye bağlanmıştı.

"Geldi İsmet kesikli kısmet" deyimi, halkın, hoşnutsuz-luğunun ve. yaşanan yoksulluğun sorumlusu olarak İsmet İnönü'yü kabul edişinin günlük dildeki ifadesiydi; ve tabii o yıllarda söylenen fakat yazılamayan bir deyimdi.

Go H o m e * 1960:lı yıllarda, Türk-Amerikaıı ilişkilerin-deki eşitsizliğe dikkat çekip, tam bağımsızlığı vurgulayan sol çevrelerin etkisi ve Johnson mektubu'mın yarattığı havayla, Türkiye'de güçlü bir Amerika aleyhtarı kamuoyu oluştu. Gizli anlaşmalarla ABD'ye verilen haklar, askeri üslerin varlığı ve Türkiye'deki Amerikalı personele tanı-

nan ayrıcalıklar tartışılıyor, Amerikalı askerlerin Türklere 93

karşı saldırgan davranışları büyük tepkilere yol açıyordu.

6 0 1 ı yıllarda sık sık d ü z e n l e n e n protesto gösterilerinde, A m e r i k a n varlığından duyulan rahatsızlık - b ü t ü n dünyada o l d u ğ u gibi- " G o H o m e " ( E v i n e D ö n ) y a d a " G o H o m e Yaııkee" (Evine D ö n Amerikalı) sloganıyla dile getirildi.

Ayrıca (ES? 6. Filo)

Nadir Nadi, 30 Haziran 1966'da Cumhuriyette "go home edebiyatı" hakkında şöyle yazmıştı:

... Bu devletle (ABD) aramızdaki bağlar NATO çerçevesi içinde barışı korumak ve muhtemel saldırılara beraberce karşı koymak amacına dayanır. Yirmi yıl önceki Fransa'da olduğu gibi savaştan yeni çıkmış bulunma mazeretine de dayanmadıkları halde yurdumuzda görevli kimi Amerikalıların arada bir kendilerini tutamayıp içki zoru ile giriş-

tikleri sarkıntılık, bayrak yırtma ve benzeri yakışıksız hareketleri biz Fransızlara kıyasla çok daha büyük bir sabır ve tahammülle karşılamaktayız.

Go home edebiyatı bizde böylesine yakışıksız davranış-

lardan ötürü değil, doğrudan doğruya Kıbrıs meselesinde Amerikan hükümetinin bize karşı takındığı dostlukla güç bağdaşır tavır yüzünden doğmuştur. Şu halde duygular-dan ziyade gerçeklere dayanmaktadır. Gerçekleri dile ge-tirenlerin sayısı da henüz pek az, sesleri cılızdır. Ne olmuş

yani? Birkaç yazar Türk-Amerikan dostluğunun aleyhimi-ze işlediğini yazmış, bir avuç genç de sokakta Amerikan denizcilerine "go home" diye bağırmış!

Vay efendim bu ne rezalet, bu ne cinayet! Kim oluyor-muş bunlar da sayın müttefiklerimize dil uzatıyorlarmış.

Kahraman Amerikalılar olmasa Ruslar bizi bir lokmada yutarlarmış. Gidi Moskova köpekleri satılmışlar, Allahsız komünistler. Polis yetiş, savcı koştur, tıkın içeri, susturun şu herifleri!

Bir de bunun adına demokrasi diyorlar, fikir özgürlüğü diyorlar, şahsiyetli, bağımsız dış politika diyorlar.

94

Göbekçiler • (csr Ortanın Solu)

Görülmemiş Kalkanıma « Dış yardımların da etkisiyle önemli bir iktisadi büyüme gerçekleştiren Demokrat Parti iktidarı (1950-1960) bu durumu "görülmemiş kalkınma''

deyimiyle sloganlaştırmıştı. Muhalefet çevreleri ise iktidarın "görülmemiş kalkınma edebiyatı"nı eleştirir, dış borçlar ve gelir dağılımındaki adaletsizlik üzerinde dururdu.

1960'taıı sonra, Adalet Partisi de, DP'nin kalkınmayı, büyümeyi öne çıkaran yaklaşımını "Büyük Türkiye" sloganıyla sürdürdü. AP Genel Başkanı Süleyman Demirel, Büyük Türkiye adlı kitabında şöyle bir tanım yapıyordu:

"Büyük Türkiye tarih içinde Türk'ün yüksek şeref ve şanı-

nı abideleştirmiş bir Türkiye olacaktır. Yarının güçlü Türkiye'si ilimde, sanayi ve teknolojide ilerlemiş, sanayileş-

miş, verimini yükseltmiş, fakirliği, hastalığı, cehaleti sınırlarından uzaklaştırmış, adam başına milli geliri yükselmiş, milli dayanışması daha kuvvetli insanlığa bağlılığı ve hizmetleri daha yüksek seviyelere, erişmiş, Türk vatandaşları-

nın her türlü kısır mücadelelerden sıyrılarak sevgi ve anlayışla birbirlerine, milletlerine ve insanlığa hizmet ettikleri ileri bir medeniyet ülkesi olacaktır."

"Büyük Türkiye." 80'li ve 90'lı yıllarda da sağ partilerin sık kullandığı sloganlardan biri olmaya devam etti.

Gözlerimizin İçine Bakın Anlarsınız • (IST MR.

Referandum)

Güçbirliği • Muhalefet partilerinin Demokrat Parti yö-

netimine karşı yürüttükleri ortak çabalar "güçbirliği" olarak bilinir.

Muhalefet partileri, Cumhuriyet Halk Partisi, Cumhuriyetçi Millet Partisi ve Hürriyet Partisi'nin ortak tavır alışla-95

rı 1956 yılında başladı. O yılın Temmuz ayında, üç partinin meclis grupları yaptıkları ortak açıklamada, ülkenin en önemli meselesinin "teminatlı bir demokratik rejimin kurulması" olduğunu belirtip, "demokratik rejimi yaşatma mücadelesine devam azminde" olduklarını ilan eltiler.

Muhalefet partilerinin seçimlerde güçbirliğini gerçekleştirme yollarının arayışı içinde bulundukları bir sırada DP'liler seçim kanununu değiştirdi. Partilere bütün seçim çevrelerinde tam aday listesi yapmak zorunluluğu getiren ve bir partilinin diğer bir parti taralından aday gösterilmesini yasaklayan yeni hükümler muhalefetin güçbirliği olanaklarını büyük ölçüde kısıtlıyordu. Bir başka yöntemde ele anlaşamayınca, 1957 seçimlerinde "güçbirliği" lâfta kaldı.

Güçbirliğinin fiilen gerçekleşmesi, 1958 İ kim incir Türkiye Köylü Partisi ile Cumhuriyetçi Millet Partisinin birleşmesi (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi) ve Kasım ayında da Hürriyet Partisi'nin CHP'ye katılmasıyla müm-kün oldu. Başbakan Adnan Menderes, HP ile CHP'nin birleşmesini bir "ehlisalip (haçlılar) cephesi" olarak niteledi.

CHP ile birleşmeye karşı çıkan HP liler de 'güçbirliği değil suçbirliği" diyordu. Menderes'in ehlisalip yakıştırması tepkiyle karşılandı. Cumhuriyet gazetesinde Naclir Nadi, "...bir ehlisalip cephesine benzetmekle Sayın Menderes, bunlardan yalnız yurtseverlik değil, aynı zamanda Müslümanlık vasfını esirgiyor" diye yazarken, İsmet İnönü de, "yaptığı-

mız güçbirliği karşısında Demokrat Parti genel başkanı bizi ehlisalip olarak, yani kâlir olarak ilan ediyor. Bu düpedüz kanlı bir irtica teşebbüsüdür. Bunun neticelerinden ve akı-

betinden kendisini sakınmaya davet ederim" diyordu.

Ocak 1959'da toplanan 14. CHP kurultayı, "İlk Hedefler Beyannamesini kabul etti. CHP-HP birleşmesinden önce hazırlanan beyanname, güçbirliğinin manifestosu niteli-

ğindeydi ve başlıca şu hedefleri içeriyordu: Anayasa malı-

kemesi, İkinci Meclis, Yüksek Hakimler Meclisi, üniversite özerkliği, Yüksek İktisat; Şurası, basın özgürlüğü ve se-

çim güvenliğinin sağlanması. Beyannamenin bedelleri bü-

yük ölçüde 1961 Anayasasıyla gerçekleşti.

Demokrat Parti, güçbirliği hareketine Vcılan Cephesi ocaklarını açarak karşılık verdi. (27 Mayıs'tan sonra Milli Birlik Komitesi tarafından kapatılmcaya kadar, siyasi partilerin köy ve mahalle düzeyinde de teşkilatları -ocak- bu-lunurdu). DP iktidarı, çeşitli kesimleri Vatan Cephesi ocaklarına katılmaya zorluyor, örneğin, DP'li bakanlar bu amaçla iş adamlarına bizzat "tavsiye"le,rcle bulunuyor, köylülere ocak açmaları halinde köylerine yol, cami vs.

yaptıracağı söyleniyor, Vatan Cephesi'ne katılanların adları radyodan okunuyordu. Vatan Cephesi'nden, manidar bir biçimde V.C. diye söz eden muhalif gazetelerde ise cephe-ye katıldığı söylenen kişilerin tekzipleriyle, bebeklerin ve ölülerin üye kaydedildiğine ilişkin haberler yer alıyordu.

1959'dan itibaren, partilerarası husumet artan bir biçim-de halk arasında da yayılmaya başladı. Taraflar, Güçbirliği ve Vatan Cephesi'ydi. Yine ele, siyasi çekişme halk katında, örneğin 70'li yıllara kıyasla son derece "naif" bir biçimde yaşanıyordu: 18 Ocak tarihli Cumhuriyet gazetesi, partilerarası deve ve horoz güreşlerinin yapıldığını ve "Vatan Cephesi" adlı horozun, "Güçbirliği."ni yendiğini haber vermektedir.

Güldürmeyin Beni • 12 Mart muhtırası ile istifaya zor-lanan ve istifa eden Süleyman Demirci'm bu olaydan sonra siyasal hayatının biteceği kanısı, özellikle muhtırayı destekleyen çevrelerde yaygındı. Nitekim AP'den de bakanların. yer aldığı Nihat Erim hükümetinin CHP'li üyelerinden ve kabine sözcülüğünü de yürüten İsmail Arar, gazetecilerin "Demirel yeniden başbakan olabilir mi?" mealindeki 97

sorusunu "Güldürmeyin beni" diyerek cevaplamıştı.

Oysa Demirel siyasal hayatıiıı hiçbir şey olmamışçasına sürdürdü. "Güldürmeyin beni" diyen İsmail Arar ise 12

Mart döneminden sonra aktif politikadan çekildi.

Güleryüzlü Sosyalizm • Ağustos 1968'de Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı kuvvetlerinin Aleksanclr Dubçek yönetimini devirmek amacıyla Çekoslovakya'yı işgal etmeleri Türkiye'deki sosyalistleri de ikiye böldü. Büyük bir kesim onaylayıcı bir tavır alırken, TBMM'de 1.5 milletveki-liyle temsil edilen Türkiye İşçi Partisi genel başkanı Mehmet Ali Aybar Sovyet müdahalesine karşı çıktı ve sert bi-

çimde eleştirdi. Aybar'a göre Çekoslovakya deneyimi, demokratik yollarla kurulması gerektiğini öne sürdüğü

"Türkiye'ye özgü sosyalizmdin mutlaka "hürriyetçi" ve

"güleryüzlü" olması gerektiğini bir kez daha ortaya. koy-muştu. Aybarin "hürriyetçi" ve "güleryüzlü sosyalizm" ta-nımlaması TİP içinde bölünmelere yol açtı. Sovyet müdahalesini onaylayan ve başını Saclun Aren ile Bellice Bo-ra n'ın çektiği grup, bir "tek" ve "bilimsel" sosyalizm oklu-

ğunu, Aybar'm bundan saptığım öne sürerek genel baş-

kanlıktan alınması için kampanya açtılar. Parti içi muhalefetin güç kazanmasıyla Aybar Aralık 1969'da genel baş-

kanlıktan, Şubat 1971'de TİP'ten istifa etti.

Güniz Sokak • Yıllarca AP ve DYP Genel Başkanlığı, Başbakanlık ve Cumhurbaşkanlığı yapan Süleyman Demirel, "Güniz Sok. No: 31 Kavaklıdere-Ankara" adresinde mukîmdir. Uzun yıllardır ikametgâhının bulunduğu bu sokak, Süleyman DemirePle özdeşleşmiştir. Siyasal edebiyatımızda '"Güniz Sokak", Demirci'dir.

G ü r l e r Olay» • (er Sunay Formülü)

98

Hacıağa * İkinci Dıinya Savaşı yıllarında halkın büyük bir kısmı açlıkla mücadele ederken, küçük bir azınlık, sa-vaş koşullarından yararlanarak zenginleşme "beceri"sini gösterebilmişti. Cumhurbaşkanı İsmet Inör.ü toprak ağası, tüccar ve politikacılardan oluşan bu azınlığı 1 Kasım 1942'de yaptığı bir konuşmada şöyle betimliyordu: "Bulanık zamanı bir daha ele geçmez fırsat sayan eski batakçı çiftlik ağası ve elinden gelse teneffüs ettiğimiz havayı ticari meta yapmaya yeltenen gözü doymaz ve vurguncu tüccar ve bütün bu sıkıntıları politika ihtirasları için büyük fırsat sanan ve haııgi milletin hesabına çalıştığı belli olmayan birkaç politikacı, büyük bir milletin bütün hayatına küstah bir surette kundak koymaya çalışmaktadır".

Savaş sırasında zenginleşen Anadolu'nun büyük toprak sahipleri ve toptan gıda tüccarlarının önemli bir bölümü İstanbul'a yerleşti. Hesapsız kitapsız para harcayan bu sa-vaş zenginlerine halk "hacıağa" adını takmıştı. "Hacıağa",

"istıfçi" ve "vurguncu" gibi o dönem karikatürlerinde sık rastlanan bir tipti. "Hacıağaların gelişi İstanbul'un eğlence hayatını da etkiledi. Hüseyin Avni, 1943'te Yurl. vc Dün-ya dergisinde yazdığı bir yazıda bu gelişmeyi şöyle anlatı-

yor: "Kasaba tüccarı ve zengin köylüyü eğlendirmek için çalgılı gazinolar çoğalmıştır. Bu gazinolarda ekseriyetle Anadolu şarkıları söylenmekte, köylü kıyafetine girmiş

kadın artistler Konya'nın kaşık havasını taklit ederek rum-ba ile karışık oyunlar oynamaktadır",

H a l fVltidünü ® Turgut Özal'ın, Kasım 1989'cla Cumhurbaşkanı seçildikten sonra başbakanlığa atadığı Yıldırım Akbulut'un, tamamen Özal'ın güdümünde bulunduğuna ve as-99

Imda bu makama pek de "uygun" olmadığına inanılıyordu.

Bir "taşra avukatı" oluşu, yabancı dil bilmeyişi, konuşma üs-lûbu nedeniyle küçümsenen, hakkında fıkralar üreLilen Akbulut'a "Hal Müdürü" de denilmekteydi. Yıldırım Akbulut, hukuk fakültesini bitirdikten sonra, bir dönem Erzincan Be-lediyesinde hal müdürlüğü görevinde bulunmuştu.

H a l k K u m a r Oymamaştıır • (mı Bankerzedeler) H-iarieelasi * Turgut Özal ve eşi Semra Özal, Anavatan Partisi iktidarı döneminde ( 1 9 8 3 - 1 9 9 1 ) akrabalarını ve yakın çevrelerini devlet olanaklarıyla zengin ettikleri, şa-

şaalı bir hayat sürdükleri gerekçesiyle "hanedan" olmakla eleştirilmiştir. New York Times gazetesinde yayınlanan bir yorumda belirtildiği gibi, "hanedan" denilerek, "Özal çifti Osmanlı hükümdarlarının kibir ve küstahlıklarının çağdaş

bir uyarlaması olmakla" da suçlanıyordu. "Hanedan"

1985'ten sonra muhalefet partilerinin her fırsatta işlediği bir konu haline geldi. Örneğin, 1989 Aralık'ında Roman-ya'da Çavuşesku rejimi çökerken, bizim hanedanın ne zaman yıkılacağını soranlar vardı. Turgut Özal'ın da sonradan kabul ettiği gibi, "hanedan" suçlamaları seçmeni etkiledi ve Anavatan Partisi oylarında belli bir düşüşe yol açtı.

ASIL HANEDAN KİM?

Bir dönem Anavatan Partisi İstanbul II Başkanlığını da üstlenen Semra Özal, "halkın gücü hanedanın gücünden kat kat üstündür. Halkın gücü ile hanedan sabun köpüğü gibi dağılacaktır. Biz hanedandan Kurtuluş Savaşından sonra kurtulduk. Türkiye'den çıkardık, ulusal egemenliği kurduk. Şimdi tekrar gelmesine izin verecek miyiz?" diyen Sosyal Demokrat Halkçı Parti genel başkanı Erdal İnö-

nü'ye, Ekim 1991'de şu cevabı verdi:

100

"Hanedanın lügat karşılığı, kendisine tavsiye ederim iyice okusun. Onun manası gayet açık şudur: Babadan oğula geçen, devredilen bir ünvan, bir servet bir şeydir.

Halbuki hanedan kelimesi en uygun kendisine yakışır. Hakiki hanedan odur. Babasının adıyla profesör oldu. Babasından ötürü parti liderliği devam ediyor. Babadan kalma arazileri satıp satıp maaşallah üstüne apartmanlar koydu-rup milyarlar üstüne milyarlar katıyor. Eh işte, hakiki hanedan o. Biz çok şükür Allah'a, Turgut bey ve ben biliyor-sunuz, orta halli ailelerden yetişen, hiçbir şeyi olmayan, sadece kendi gücü, kendi gayreti ve enerjisiyle kendi hizmet aşkı ve insan sevgisiyle bu noktaya gelmiş insanlarız.

Bizim hanedanlıkla ne alakamız var?".

Harbiyeli Altlanmaz • (nar 21 Şubat ve 21 Mayıs) Hassolar IVlem©Bar • Ocak 1949'da tanınmış şair, Cumhuriyet Halk Partisi milletvekili Behçet Kemal Çağlar, CHP yöneticileri ve hükümetlerinin "gün geçtikçe altı il-keden ayrıldığını" ve güvenilirliğini yitirdiğini öne sürerek partisinden istifa etti. CHP, istifanın yarattığı tepkileri ya-tıştırmak amacıyla yurdun çeşitli bölgelerine parti müfettişleri ve propaganda görevlileri gönderdi. Sinop milletvekili Cevdet Kerim Incedayı da bunlardan biriydi. Ne var ki onun Aydın Halkevi'ncle yaptığı konuşma CHP'ye kaışı daha büyük bir tepkinin doğmasına neden oldu. înccdayı konuşmasında, özellikle doğu bölgelerinde yaşayan halkın büyük çoğunluğunun okuryazar olmadığını belirterek

"ben bu bölgelere gittiğimde, birtakım kimselerle öğrencilerin tercümanlık yapması sayesinde konuşabildim. Onları şimdi serbest bırakırsak oylarını ya Hasso'ya ya Memo'ya verirler. Büyük Millet Meclisi'ne Ilassoların Meıuoların dolmasına sizin vicdanınız razı olur mu?" demişti.

101

Incedayfya ilk tepki Sedat Simavi'den geldi. Simavi, Hürriyet gazetesindeki yazısında, "Hasso'ya oy veren Hasso'ya güveniyor demektir. Eğer doğuda oturan vatandaşlar cahilse, tercüman aracılığıyla konuşuyorlarsa bunun sorumluluğu herhalde kendilerine ait değildir. Bırakalım bu millet kendi milletvekillerini kendi seçsin" diyordu.

Çeşitli yerlerde düzenlenen toplantılarla lncedayfnuı sözleri protesto edildi. "Hassolar Memolar" deyişi hem demokrasiye inançsızlığın ifadesi lıern de bir bölücülük olarak algılandı. Örneğin, tslanbul Üniversitesi lalebe birliğinin düzenlediği protesto toplantısında öğrenciler "bu memlekette şark garp yok, Hasso-Memo yok, topyekün Türkiye ve Türk milleti var" diye bağırıyordu.

Tepkiler üzerine Inceclayı bu sözleri söylemediğini öne sürdüyse de -çok sayıda Aydınlının, söylediği yolunda mahkemede "yeminli ifade" vermeye hazır olduklarını açıklamaları üzerine- inandırıcı bulunmadı.

Neyzen Tevfik'in şu sözleri o günlerde herkesin eli 1 indeydi: "Rızk için Allah kerim, fısk (ahlâksızlık, hak yoldan çıkma) için Cevdet Kerim".

Hayali Mobilya Olayı * 1975 yılında, dönemin başbakanı Süleyman DemireTin yeğeni Yahya Demirel'in, İsviç-

re'deki "hayali" firmalar aracılığıyla, kağıt üstünde İtalya, Libya ve Kıbrıs'a mobilya ihraç ettiğini gösterip devletten 20 milyon liralık vergi iadesi aldığı ortaya çıktı. (1975 yılın-da asgari ücret 40 TL idi) "Hayali mobilya olayı" olarak bilinen bu olay, sonradan hayali ihracat olarak adlandırılan soygun yönteminin ilk örneklerinden birini oluşturuyordu.

1969-70 yıllarında, adları yolsuzluklara karışan kardeş-

leriyle ilgili olarak suçlanan Süleyman Demirel bu kez ele yeğeni dolayısıyla suçlandı ve istifaya davet edildi. Demirel'i eleştirenler, ülkede "Yeğenler-Yiyenler" düzeninin ha-102

kim olduğunu söylüyordu. "Mobilya öyküsü Türkiye'de kapitalizmin nasıl işlediğini ortaya koymaktadır" diyen Uğur Mumcu, şunları yazıyordu: "Yurttaşın binbir güçlük-le verdiği vergiler, kapitalizmin 'türlü-çeşitli' oyunlarıyla Başbakanın yeğenine aktarılmakta ve demokratik düzen, kardeşler, yeğenler saltanatı sağlamaya yaramaktadır".

Iiâyali mobilya olayıyla ilgili olarak hiçbir sorumluluğunun bulunmadığını söyleyen Demirel istifa etmedi. Ancak artık "yeğen" denilince akla Yahya Demirel gelir oldu ve bu "çağrışım" Denıirel'in peşini uzun zaman bırakmadı.

"Yeğen" Yahya, 90'lı yıllarda, Denıirel'in başbakanlığı vc cumhurbaşkanlığı sırasında da karıştığı yolsuzluklar dolayısıyla kamuoyunun gündemine girdi.

BİR TERTİP?

Süleyman Demirel'e yakınlığıyla bilinen Tercüman gazetesi yazarı Nazlı Ilıcak, 2 Mart 1976 günü, "Mobilya ihracatı ve Vergi ladesi" başlıklı makalesinde şunları yazmıştır:

"Demirel'e gelince, yeğeni mobilya ihracatını CHP-MSP

koalisyonu zamanında yapmış, vergi iadesini de yine aynı hükümet zamanında almıştır. Üstelik Milliyetçi Cephe Hü-

kümeti devrinde ihracat talebi reddedilmiştir...

Ecevit, hükümeti sokakla veya Meclis'le yıkamayınca, Yahya Demirel hadisesini istismar ederek gayesine ulaş-

mak istemektedir. Bu önceden planlanmış siyasi bir ter-tiptir. izah edelim: Yahya Demirel hakkındaki ihbarın tarihi 27 Temmuz 1974'tür. Soruşturma ise hemen hemen 1

ay sonra 23 Ağustos'ta açılmıştır. Soruşturma başladıktan sonra durum sorumlu makamlara bildirilmediği için Yahya Demirel bu tarihten sonra tekrar ihracat yapabilmiş ve vergi iadesi almıştır. Halbuki soruşturmanın hemen ihbar tarihinde açılması ve bütün ilgili kişilerin anında haberdar edilmesi gerekirdi. Ecevit hükümetinin hazineyi zara-ra sokan bu davranışını sadece ihmale bağlamak müm-103

kün müdür? Hayır... CHP, uygun bir zamanda kullanabil-mek için hadiseyi gizli tutmak istemiştir. İhbardan sonra bir müddet ağırdan almaları, sonra sorumluluklarının bü-

yük olacağını düşünerek tahkikata girişmeleri, fakat olayın duyulmasını engellemek maksadıyla mes'ul kişileri haberdar etmemeleri, hep bu gayretlerin sonucudur.

Ecevit, 'Demirel'in mani olacağını bildiğimiz için tahkikatı gizli tuttuk' diyor. İnsaf... Kendi iktidarı zamanında açılan bir soruşturmayı Demirel nasıl engelleyebilirdi?

CHP-MSP koalisyonundan sonra Milliyetçi Cephe hükü-

meti kuruluncaya kadar 6-7 aylık bir zaman geçmiştir. Bu devrede de mobilya yolsuzluğu hakkında bir açıklama ya-pılmamıştır. Demirel'in başvekil olması beklenmiştir..."

Hayırda Hayır Vardır • (itiv Mr. Referandum)

Her Mahalleye Bir Milyoner • Demokrai Parti'nin ünlü sloganı.

"Her mahalleye bir milyoner", DP'niıı, özel teşebbüsü güçlendirerek bir kalkınma ve refah sağlamak biçiminde özetlenebilecek iktisat politikasının bir özetiydi. Aslında bu, Cumhuriyet Halk Partisi'ııin yaklaşımından çok farklı değildi. Nitekim, "Her mahalleye bir milyoner" sözü Mustafa Kemal'in 1923 yılında söylediği "Memleketimizde bir-

çok milyonerin, hatta milyarderlerin yetişmesine çalışaca-

ğız" sözünün devamı gibidir.

Demokrat Parti, iktidarının ilk yıllarında, dış yardımların da katkısıyla "milyoner yaratma" konusunda oldukça başa-rılı oldu. 1955 Kasım'tnda bir DP milletvekili bu "başa-rı"nm ardında yatanları şöyle özetliyordu: "Bu memlekette herkes aynı fedâkârlığı yaparsa kalkınma olabilir. Fakat bir taraftan halktan fedâkârlık istenirken diğer taraftan her gün beş on milyonerin doğuşu halka ızdırap vermektedir".

104

"Türkiye toplumu, bugüne kadar, kendisinin ergin bir özne olarak aklı selimiyle kurduğu bir toplumsal düzen içinde yaşadığını tahayyül edememiştir. Yakın dönemde buna göreli tek istisna 1946-50 yılları arasındaki gelişme-lerdir. "1946 ruhu", "Yeter Söz Milletindir" sloganıyla özetlenebilir. Siyasi kadroları ve siyasi pratikleri açısından olmamakla beraber, ifade ettiği toplumsal beklentiler açısından, Türkiye'ye özgü bir liberal dünyayı yansıtabil-mektedir. Örneğin DP'nin çekinmeden kullandığı "küçük bir Amerika olmak" sloganının topluma ilettiği mesaj sadece iktisadi hedefler içermez, il. Dünya Savaşı ertesinde Amerika, dünya demokrasi cephesinin timsali ve bekçisidir... O dönemin konjonktüründe, "küçük Amerika" olmak imajı, milliyetçi-devletçi iktidara karşı çıkışın ifadesidir. Ayrıca muhafazakârların bu liberal söylemi belli tak-tik nedenlerle desteklemeleri, onların kapitalist iktisat ve bireyci toplum düzenine çok kapalı olmadıklarına da işaret eder.

"Her mahalleye bir milyoner" sloganı bu açıdan belki en anlamlısıdır. Toplumsal değerler içinde zenginleşmeye karşı bir tavır toplumun alt tabakalarında zenginleşmeye ve zengine karşı açık tepki yoktur, ama buna karşılık zen-ginden sosyal işlevler beklenir. Bu nedenle zengin, mahallenin zengini olmalıdır. Mahalle ise dar cemaat örgü-

tünün kalıntısıdır. Kendi içinde dayanışma prensipleri vardır. Her mahalleye bir karakol veya okul değil de bir milyoner vaat edilmesi, devletle toplum arasındaki ilişkilerin artık sivil kurumlar aracılığıyla da gerçekleştirileceğini, sivil kurumların toplumsal faaliyet alanlarının zenginleşe-ceğini ima eder. Çünkü artık mahallenin yardımına koşacak tek güç "devlet baba" olmayacaktır."

Ahmet Insel, Türkiye Toplumunun Bunalımı,

İstanbul 1990, s. 80-1.

ll-flışımİBİlar • (er Demokrat Parti'nin C Takımı) 105

Hıyanet Şebekeleri • Cumhuriyet tarihinin ve Türkiye'deki yaygın siyaset tarzının sorumlu yaratma, suçlu ilân etme geleneğinde "hıyanet şebekeleri" tamlamasının da önemli yeri vardır. "Hıyanet şebekeleri", daha çok rejim karşıtı olarak görülen örgütlerin toplu halde ifade edilmesinde kullanılır, kimi zaman bunun da ötesine geçen bir muğlaklık düzeyine ulaşır. "Hıyanet şebekeleri" sözü, özellikle darbe dönemlerinin devlet söyleminde geniş bir kullanım alanı bulmuştur. "Şer odaklan" tamlaması ela benzer bir biçimde ve benzer bir anlamı ifade etmek üzere telaffuz edilir ancak "şer odaklarinın yurtdışına gönder-meler içeren kullanım biçimlerine de rastlanır.

Hileli Seçim • Çok partili havaim ilk milletvekili seçimi olan 1946 seçimlerinin resmi sonuçlan oldukça tartışmalı-

dır ve bu seçim siyasal tarihimize "hileli seçim" olarak geçmiştir.

Açık oy, gizli tasnif ve sayılan oyların hemen yakılması gibi esaslara dayanan 46 seçimlerinin usulsüzlüğü, bizzat ismet inönü, Kasım Gülek, Faik Ahmel Barutçu gibi, Cumhuriyet Halk Partisi'nin önde gelen yöneticileri tarafından da kabul edilmiştir. Metin Toker'e göre, seçimleri

"kirletenler" CHP yöneticilerinden çok parti örgütleridir.

46 seçimlerinde pek çok yerde sandıklar kaçırılmış, oylar imha edilerek uydurma mazbatalar düzenlenmiş, seç-

menler jandarma baskısıyla karşılaşmış, hatta yer yer dö-

vülmüştü. Sandık başlarındaki jandarmalar, oy vermeye gelenlere, "Kime veriyorsun? Tayyare hırsızı Bayar'a mı vereceksin, milli mücadele kahramanı, Atatürk'ün yakın arkadaşı İnönü'ye mi?" diye soruyordu.

Cumhuriyet gazetesinde Doğan Nadi, seçimlerin hemen ertesinde şunları yazıyordu: "Meşhur hokkabaz Zati Sungur İzmir'den gitmiş. Ayol ne oldu? Güzel güzel temsiller 106

verirken niye birden bire kaçtı? Merak ettik, telgraf çektik.

Şu cevap geldi: Rey sandıklarının başında yapılan numara-ları gördükten sonra izmir'de bana iş kalmadı".

H i z m e t Yarışı • İktidarların, hükümetlerin, partilerin devlete, millete ve "vatanda.ş"a hizmet götürme gayretleri-ni vurgulamak için kullanılan söz... Farklı kullanım bi-

çimleri vardır. Nadiren "devlette süreklilik esastır" anlayı-

şının uzantısında, her gelen hükümetin bir öncekinden daha iyi hizmetler verme niyeti taşıdığını vurgulamak için kullanılır. Daha yaygın biçimde, devlet-hükümel-parli kadrolarının iyi hizmet vermek için birbirleriyle yarış halinde oldukları ya da ülkenin bir an önce kalkınması için zamana karşı bir yarışa girildiği mesajını iletmek amacıyla telaffuz edilir.

Hoca » Milli Nizam Partisi - Milli Selamet Partisi - Refah Partisi çizgisinin lideri Necmettin Erbakan'ın lâkabı.

Hoca lakabı, hem mühendislik alanında profesörlük un -

vanına sahip olan Erbakan'ın bu yanına hem de müslü-

maıı kimliğine izafeten kullanılmaktadır.

H u z u r ve Güven • 12 Eylül öncesindeki kargaşa ortamında ve şiddel eylemlerinin yoğunlaştığı dönemde Türkiye'nin "huzur ve güven" aradığı söylenmeye başlamıştı.

"Huzur ve güven", 12 Eylül 1980 günü Kenan Evren tarafından okunan "darbe bildirisinde öncelikle vurgulanan bir tema oldu ve cunta yönetimi sırasında, gerek resmi söylemde gerekse TRT haberlerinde "12 Eylül sonrası huzur ve güven ortamindan sık sık söz edileli. "Huzur ve güven", '801erclen bugüne, hemen her şiddet olayından sonra telaffuz edilen bir "klasiğe" dönüştüyse de hiçbir zaman 12 Eylül'cleki yaygın kullanım düzeyine ulaşamadı.

107

Hükümetin Başı • (cif Motel Hükümeti)

Hülle Partisi • 12 Eylül 1980'den önce çok sık pasla-nan, partilerarası milletvekili transferlerine ve kurulan

"mebus pazarları" na bir tepki olarak 1982 Anayasası, partisinden istifa ederek bir başka partiye giren milletvekillerinin üyeliğinin TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğunun kararı ile düşürülebileceğini düzenlemiştir (madde 84). Ne var ki, 84. maddenin milletvekili transferlerini önlemede etkisizliği kısa sürede ortaya çıktı. 82 Anayasa-srıım 84. maddesi partisinden ayrılan milletvekilinin istifa tarihinde mevcut bir partiye girmesini önlüyor ancak, müstafi milletvekilinin bir başka partinin kurucusu olmasına engel olamıyordu. Bu boşluktan yararlanmak isteyen milletvekilleri, kendilerini girmek istedikleri partiye taşı-

yacak "aracı" partiler kurup 84. maddeyi bertaraf edebildi-ler. Kurulduktan hemen sonra kendilerini feshederek "hedef parti"ye katılan bu aracı partilere "hülle parlisi" denilmektedir.

Hürriyet IVlîsakl • Demokrat Parti'nin 7 Ocak 1947 gü-

nü toplanan Birinci Büyük Kongresi'nde kabul edilen ve Cumhuriyet Halk Parlisi iktidarını tek parti zihniyetini sürdürmekle eleştiren rapor, Hürriyet Misakı olarak bilinir.

DP'nin ilk büyük kongresi CHP-DP ilişkilerinin olduk-

ça gergin olduğu bir dönemde, "psikopat olayı"nm ertesinde toplandı. 46 seçimlerinin yarattığı ruh halini henüz üzerlerinden atamamış olan DP'lilerde, CHP'nin muhalefete uyguladığı baskıya karşı mutlaka ve derhal bir şeyler yapılması inancı hakimdi. İzlenecek politikanın saptanması için özel bir komisyon, Ana Davalar Komisyonu kuruldu. Komisyon başkanı Adnan Menderes'ti. Kenan Öner, Samet. Ağaoğlu, Mükerrem Sarol gibi komisyon üyeleri, 108

baskılar karşısında DP milletvekillerinin TBMM'den çekilmesi ve "sine-i millete" dönülmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Çalışmalar sonucunda, içinde Adnan Menderes, Fevzi Lütfü Karaosınanoğlu ve Refik Koraltan'm da bulunduğu "ılımlılar"ııı görüşü hakim oldu ve ikLidara yönelik bir uyarı metni kaleme alındı. Ana Davalar Komisyon u ' n u n "Hürriyet Misakı" adı verilen ve ayakta, oybirliğiy-le kabul edilen raporu başlıca şu üç sorunun çözülmesini istiyordu:

"1- Vatandaş hak ve hürriyetlerini haleldar eder mahi-yette olan ve anayasamızın ruhuna ve metnine uymayan hükümlerin kaldırılması.

2- Vatandaş reyinin emniyet ve masuniyetini sağlamak ve milli hakimiyet prensiplerini teminat altına almak maksatlarıyla seçim kanununda değişiklikler yapılması.

3- Devlet reisliği ile fiili parti reisliğinin bir zat uhdesin-de birleşememesi esasının kabulü."

Bu uyarıların dikkate alınmaması durumunda Mec-

lis'ten çekilmenin DP için kaçınılmaz hale geleceğini belirten Hürriyet Misakı, hükümet ve CHP yanlısı basın organlarınca sert biçimde eleştirildi. Demokrat Parti'nin seçim emniyeti bulunmadığı gerekçesiyle Nisatı 1947'de yapılan kısmi ara seçimlere katılmaması CHP-DP ilişkilerini daha da gerginleştirdi.

Cumhurbaşkanı ve. CHP genel başkanı İsmet İnönü'nün iki parti arasında bir diyalog kurulmasına yönelik çabaları ve yayınladığı 12 Temmuz Beyannamesi gerginliği azalttı ve partiler arasında bir bahar havasına yol açtı.

Fler ne kadar Hürriyet Misakı oybirliğiyle kabul edildiy-se de "sine-i millete" dönüp dönmeme çerçevesinde geli-

şen tartışmalar, DP içindeki çatışmaların, Samet Ağaoğ-

lu'nun. sözleriyle "başlangıç kaynağı" oldu.

109

Hürriyet Şehitleri • 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinden sonra, Milli Birlik Komitesi yönetimi, üniversite ve basın, Demokrat Parti iktidarının 28 Nisan-27 Mayıs 1960

arasında yüzlerce genci öldürüp cesetlerini sakladığını iddia etmişler ve bu gençleri "Hürriyet Şehitleri" olarak adlandırmışlardır.

"Hürriyet Şehitleri" konusunu ilk ortaya ataıı, 2 Haziran 1960'da, "memleketi, hürriyete kavuşturmak için şehit di'ı-

şenler"in hatırasına bir anıt inşa etmeye karar verdiklerini açıklayan İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu oklu.

Üniversite rektörü Sıddık Sami Onar'a göre, "kamyonlarla mezarlıklara getirilip gömülen talebeler"den bahsediliyor-du ve "ölenler hakkında ileri sürülen rakamlar mübalağalı değirdi.

Milli Birlik Komitesi (MBK), 3 Haziran'cla "Hürriyet Şehitleri"yle ilgili olarak şu tebliği yayınladı: "Hürriyet Şe-hitlerimizin teshili işine Silahlı Kuvvetlerimizin idareyi al-dığı andan itibaren ehemmiyetle devam edilmektedir...

Şehitlerin gizli yerlere gömüldükleri, ıssız yerlerdeki kuyulara atıldıkları, bir kısmının buzclolaplarına konuldu-

ğu ve bir kısmının da hayvan yemi yapılan makinelerde kıyılarak toz haline getirildiği hakkında korkunç haberler alınmaktadır. Aramalara dikkat ve hassasiyetle devam edilmektedir. Korkunç bir vahşetle işlenen bu cinayetler er veya geç mutlaka meydana çıkarılacak ve sayın umumi efkarın Ittılaına arz edilecektir".

9 Haziran'cla, "Hürriyet Şehitlerinin bir türlü ortaya çı~

karılamamasına rağmen inancım yitirmeyen rektör Onar.

"naaşlarını belki bulamayacağız ama ölülerimiz vardır" di-ye konuştu. Nihayet, 10 Haziran'cla, 28 Nisan olayları sıra-sında polis tarafından vurulan Turan Emeksiz, tanktan dü-

şerek ezilen Nedim Küçükpolat ve 27 Mayıs sabahı kaza kurşunuyla ölen Teğmen Ali İhsan Kalmaz devlet törçniy-110

le Aıııt Kabir'deki "Hürriyet Şehitliğine gömüldü. Aynı gün yayınlanan MBK tebliğine bakılırsa, diğer "şehüler"in bulunacağına dair inanç yitirilmemişti: "28 Nisan ile 27

Mayıs tarihleri arasında milletçe girişilen hürriyet mücadelesinde, istanbul ve Ankara'da şehit edildikleri inanılır kaynaklardan ihbar edilen öğrencilerimiz hakkında tahkikat devam etmektedir.

Üniversitelerin tatilde olmaları ile cinayetler mesulleri-nin almış oklukları tedbirler ve araştırmaların bir ay kadar bir zaman geçtikten sonra başlamış olması, diğer cesetlerin bulunmasını güçleştirmektedir. Sayın halkımızın ve idarecilerin bu husustaki bilgilerini resmi makamlara ulaş-

tırmaları rica olunur".

Bu tebliğden kısa bir süre sonra gerçek ortaya çıktı: yüzlerce vatandaşın DP yönetimince öldürüldüğü doğru değil-di. Yine de "Hürriyet Şehitleri" propagandası, 27 Mayıs darbesinin meşruiyet gerekçelerinden biri olarak işlevli oldu.

111

M

İcazetliler • 12 Eylül askeri müdahalesinden sonra ya-pılan ilk genel seçimlere (6 Kasrın 1983) katılmaları Milli Güvenlik Konseyi'nce uygun bulunan siyasi partiler ve se-

çilen milletvekillerine "icazetliler" denilmiştir.

Askeri yönetim döneminde çıkarılan Siyasi Partiler Kanunu'na göre, ilk genel seçimin sonuçları ilan edilinceye kadar MGK, partilerin kurucuları üzerinde, "incelemede bulunma yetkisine sahipti ve en az 30 kurucusu MGK'ca onaylanmayan partiler 6 Kasım seçimlerine katılamaya-caklardı. 1983 yılında çıkarılan milletvekili seçim kanunuyla, Konsey'e, milletvekili adaylarını da veto edebilme yetkisi tanındı. Sonuçta, seçime yalnızca üç "icazetli" parti, Milliyetçi Demokrasi Partisi, Halkçı Parti ve Anavatan Partisi girerken, kurucuları sistemli bir biçimde veto edilen Sosyal Demokrasi Partisi, Doğru Yol Partisi ve Refah Partisi, Konsey onayından geçmiş 30 kurucu üyeyi sağlayamadıkları için kanlamadılar. Seçime katılan MDP, ANAP

ve EIP, DYP genel "başkanı H üsamettin Cindoruk'un yakış-

tırmasıyla "6 Kasım partileri" olarak da anılmıştır. Cinclo-ruk'a göre, "6 Kasım partileri" "milletin değil devletin kurduğu partiler "di.

Konsey'in veto yetkisi, kurucu ya ela milletvekili adaylarının saptanmasında aşırı bir hassasiyete yol açtı. O dö-

nemde telaffuz edilen "efendim çizerler" deyimi., Konsey'e beğendirilecek bir aday bulma gayretine işaret ediyordu.

Birbirlerinin ayağını kaydırmaya uğraşan adaylar da "fişlidir", "yukarısı istemiyor" gibi gerekçelerle her fırsatta

"efendim çizerler"e sığındılar.

Bu konuda ayrıca (ısr Tak Tak Tak)

112

İMilâii BeyanıııaBiraelerî • 1960 Nisanında kurulan TBMM Tahkikat Komisyonu, Cumhuriyet Halk Partisi.-

Demokrat Parti ilişkilerini daha da gerginleştirdi. CHP ile bazı gazete ve dergilerin "yıkıcı ve kanun dışı" faaliyetlerini araştırıp sonuçları Meclise bildirmek üzere kuruları Tahkikat Komisyonu, sahip olduğu geniş yetkilerle, kısa zamanda DP iktidarının baskı araçlarından biri haline geldi. Komisyonun ilk icraatı, kuruluşuna dair Meclis gö-

rüşmelerinin ve çalışmalarıyla ilgili bülün neşriyatın yasaklanması oldu. Bu yasaklar nedeniyle basma yansımayan İsmet. İnönü'nün konuşmaları vc. CHP'nin açıklamaları partililer tarafından çoğaltılarak bildiri gibi sokaklarda dağıtılıyor, elden ele dolaştırılıyordu. CHP'yi ihtilal kışkır-tıcı! ığıyla suçlayan DP yönetimi bir kısmı Genelkurmay binasında çoğaltılan bu konuşma ve. açıklamaları, "ihtilal beyannameleri" olarak nitelemiştir.

İsmet İnönü'nün "bu yolda devam ederseniz beıı de sizi kurtaramam", "şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilâl meşru bir haktır" ya da Kore'de, halkın ayaklanıp, iktidarı düşürmesini hatırlatarak söylediği "Türk milleti Kore milletinden daha az haysiyetli değildir" gibi ünlü sözleri Tahkikat Komisyonunun yasağına rağmen, "ihtilal beyannameleri" ve "fısıltı gazetesi" aracılığıyla geniş kitle-lere ulaşabildi, inönü yasaklanan konuşmalarında şöyle diyordu: "Şimdi iktidarda bulunanların milletleri ihtilâle nasıl zorladıkları, insan hakları beyannamesine girmiştir.

Eğer bir idare insan haklarını tanımaz, baskı rejimi kurar-sa, o memlekette ihtilâl behemehal olur. Böyle bir ihtilal dışımızda, bizimle münasebeti olmayanlar tarafından ya-pılacaktır. Bu yolda devam ederseniz ben de sizi kurtaramam. Şimdi arkadaşlar, şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilâl meşru bir haktır. İhtilâl meşru bir hak olarak kullanılacaktır".

113

İnönü, 27 Nisan 1960 günü yaptığı ve 12 oturum için Meclis'e girmeme cezasına çarptırıldığı konuşmada da şunları söylemişti: "Biz aldığımız tedbiri aldık, yürütece-

ğiz diyorsunuz. Gayrımeşru baskı rejimine girmiş oları idarelerin hepsi böyle söylemişlerdir. Siz de öyle diyorsunuz. Fakat muvaflak olamayacaksınız. Kore başkanı. Syng-marı Rhee kurtuldu mu? Üstelik onun ordusu, polisi., memuru elinde idi. Halbuki sizin elinizde ne ordu var, ııe memur ne üniversite ve hatta ne de. polis var... Olur mu böyle, baskı rejimi? Muvaffak olur mu bu iş? Bir baskı rejimi kurulduğu zaman onu kuranlar artık mukavemet kal-mayacak zannederler. Bizdeki baskı rejimini kuranlar ela öyle zannediyorlar. Baskı tertipçileri bilsinler ki Türk milleti Kore milletinden daha az haysiyetli-değildir."

İnönü bu konuşmaları, özellikle de "sizi beri bile kurtaramam" uyarısı üzerine DP sözcülerince "ihtilale davetiye çıkarmak"la suçlanmıştı, inönü'nün bu sözleri söylerken, epey ilerlemiş olan darbe hazırlıklarından ne öiçück: haberdar olduğu da bilinmemektedir. Ancak claiıa sonraki gelişmelere, bakıldığında, İnönü'nün somut bir darbe ha-zırlığını ima etmek ya da bu yolla DP'yi tehdit etmekten çok, gerçekten de DP'yi meşruiyet sınırları içine çekmek için uyarmak istediği yorumu daha doğru sayılmalıdır.

İhtilalin Kudretli Albayı » ilk kez Mısır'daki Kral Faruk'u deviren askeri darbenin (1952) gerçek lideri Albay C. Abdünnasır için kullanılmıştı bu ifade. A. Nasır, kendisinin örgütlediği askeri darbenin orduda ve Mısır toplumunda destek bulabilmesi için harekatın az öncesinde General Necib'i başa geçmesi için ikna etmiş ama iplerin kendi elinde toplanmasını da ihmal etmemişti.

27 Mayıs darbesi olduğunda, olaya bu "Mısır'mode-linden bakanlar, İhtilal Komitesinin başında bir orgeneral 114

olmasına, Komitede birçok general bulunmasına rağmen, asıl kudretin kendisinde olduğu bir albay arıyorlardı. Hem Komite üyesi hem de Başbakanlık müsteşarlığını yürüten Kur. Alb. Alparslan Türkeş bu sıfata uygun görüldü ve onun "ihtilalin kudretli albayı" olduğu öne sürüldü.

Ne var ki Albay Türkeş ve 13 arkadaşı, 27 Mayıs üzerinden dört ay geçmeden tasfiye edilip, yurtdışına gönderildiler.

2000İİ Yıllara Taşımak • 2000'1 i yıllar teması, gerek 2000 yılma az bir sure kalması gerekse Turgut Özal ve çevresinin "vizyon iddiası" nedeniyle, 80'li yılların ikinci yarısında sık sık işlenir oklu. "21. yüzyılın Tüık asrı olacağı" yönündeki yine Turgut Özal kaynaklı beklenti, 2000"li yıllar söylemini yaygınlaştırdı, 2000'li yıllar heyecanını artırdı. Birçok eleştiri, "2000'li yılların eşiğinde olmaması gereken şeyler" temelinde geliştirilirken, "Böyle giderse 2000'li yıllara varamayız" gibi anlamı laırı olarak kestirilemeyen bir söz de sık sık duyulmaya başlandı, So-nuçta, çoğu proje Türkiye'yi 2000'li yıllara taşımanın aracı olarak lanse edildi; parti kadroları ve teker teker adaylar Türkiye'yi (ya da kentlerini) 2000'li yıllara taşıma iddiasıyla ortaya çıktılar. 20 Ekim 1991 seçimleri öncesinde de yaygın biçimde kullanılan bu tema, 27 Mart. 1994'teki yerel seçimlerin öncesinde "aşırı kullanım" düzeyine ulaş-

tı. 2000'li yıllara taşıma iddiası, zaman içinde siyasal çer-

çeveyi kırarak dernek seçimlerine, spor kulübü kongrele-rine kadar uzandı.

ikinci Cumhuriyet * i- 27 Mayıs hareketi ve 1961

Anayasası'yla başlayan dönem Fransız geleneğinin de. etkisiyle "İkinci C-ümhuriyel" olarak adlandırılmıştır.

27 Mavıs'ın hemen ertesinde telâffuz edilmeye başlanan 115

"ikinci cumhuriyet" deyimi, o günlerde, bir tarihsel dö-

nemlendirme ihtiyacından çok ihtilâli savunmak, yapılan işin "Birinci Cumhuriyet" mertebesinde olduğunu göstermek isteğinin ifadesiydi. Devlet Başkanı Cemal Gürsel

"1961 yılını II. Cumhuriyetin kuruluş yılı" olarak ilan ediyor ve "ikinci Cumhuriyet, milletimizin inkişâf ve tekâmü-

lünde mühim bir âmil olacaktır" diyordu. Gürsel, başkanlı-

ğındaki hükümetin görevini de "teminatlı bir demokratik nizam içinde, hakka, adalete, hürriyete, eşitliğe ve fazilete dayanan II. Cumhuriyeti kurmak" olarak açıklamıştı.

2- "ikinci Cumhuriyet" deyimi, 1991 yılından itibaren başka bir içerikle yeniden telâffuz edilmeye başlandı. 1923

Cumhuriyeli'nin demokratik ve çoğulcu bir niteliği bulunmadığı, egemenliğin halka değil bürokrasiye ve orduya ait olduğu, devletçi ekonomik anlayışın bir "soygun sisle-mi"ne dönüştüğü tespitlerinden hareketle ortaya atılan, cumhuriyetin demokratikleşmesi ve siyasal sistemin yeniden yapılanması amacı, ikinci Cumhuriyetin kurulması olarak nitelendi. "İkinci Cumhuriyet" fikrini ortaya atan ve ısrarla savunan Mehmet Altan'a göre bu, rejimin bürok-ratik yapısının değiştirilmesi, devletin ekonomik ağırlığı-

nın azaltılması, şeffaflaşması, vergi verenlerin vergilerinin nereye harcandığını denetleyebilecek hale gelmesi, rejimin, üzerindeki ordu vesayetinden 'arındırılması ve "tüm toplumsal tabakaların katılımıyla devlet çatısının üretken ve demokrat olarak yeniden çatılma" önerişiydi.

Atatürkçü/Kemalist aydınlar ise, Türkiye Cumhuriyeli'nin kuruluşundaki modern, laik, anti-emperyalist karakterini yozlaştırmaya dönük bir girişim saydıkları "İkinci Cumhuriyetçiliğe" büyük tepki gösterdiler.

i k i m e ! MC • (car Milliyetçi Cephe Hükümetleri) 116

2 2 6 (226'yi i î ı u l m a l c î • 1961 Anayasası döneminde Millet Meclisi üye tam sayısının (450) salt çoğunluğu olan 226, bir hükümetin düşürülebilmesi için gerekli oy sayı-

sıydı. 1960-1980 arası dönemde, seçimlerin çoğunlukla herhangi bir partinin tek başına iktidarına olanak verecek biçimde sonuçlanmaması, partilerdeki bölünmeler ve milletvekili transferleri sonucunda "meclis aritmetiği" önem kazandı ve sürekli olarak "226'yı bulmak" gibi bir sorun yaşandı.

"Meclis aritmetiği"ne ve "226"nm hikmetine dikkati ilk çeken Süleyman Demirel oldu. Demirel, Adalet Partisi Genel Başkanı olduğu 1964 Kasım'mm hemen ertesinden başlayarak, "226 oy temin edersek hükümeti düşürürüz"

diyerek, ismet İnönü başkanlığındaki Cumhuriyet Halk Partisi ve. bağımsızlardan oluşan hükümeti tehdit etmeye başladı.

12 Mart öncesinde, ülkeyi kargaşaya sürüklemekle suç-

lanan Demirel hükümetinin istilası, muhalif çevreler, Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay ve ordudan başka Adalet Partisi içinde de destek bulan bir talepti. Başbakan Demirel, istifa çağrısına Ocak 1971'cle şu karşılığı verdi: "Kimsenin sayesinde iktidar olmadık. Kimsenin dümeninde de-

ğiliz. Bizim dümenimiz kendi elimizdedir. Bulurlar 226'yı düşürürler bizi..." Bu sözler, "siyaseti yalnızca matematik rakamlara bağlayan" bir dargörüşlülük. olarak yorumlandı ve eleştirildi. Demirel, "226" tartışmalarının sürdüğü bir sırada, "meclis aritmetiği"ni bütünüyle anlamsız kılan 12

Mart muhtırası üzerine, istifa etmek zorunda kaldı.

70'li yıllar boyunca, "226'yı bulmak" parlamenter yaşa-mın en. önemli sorunlarından biri oldu. Hükümetler arit-metik hesaplarla kuruldu ve düşürüldü; 226'yı bulup hü-

kümet olmak için mebus pazarları kuruldu. 226, prog-ramlan, ilkeleri, ahlâkî değerleri unutturdu.

117

12 Eylül darbesinin ardından, 1 9 8 3 - 9 1 döneminde ANAP çoğunluklu parlamentoda "226" sorunu olmadı. 20

Ekim 1991 seçimlerinden sonra hiçbir partinin tek başına hükümet kuracak çoğunluğu elde edememesi üzerine

"226"nm anlam ve önemi yeniden hatırlandı.

iktidarın " U ş a k " Valisi * Cumhuriyet Halk Partisi 1969 Nisan ında DP iktidarına karşı bir propaganda kampanyası başlattı. İsmet İnönü Uşak'tan başlayarak bir yurt gezisine çıkacaktı. CHP'liler bu geziye "Büyük Taarruz"

achm takmışlardı. Bu arada, İçişleri Bakanı Namık Gedik, halkın heyecan içinde olduğu ve güvenliğinin sağlanama-yacağı gerekçesiyle İnönü'den geziden vazgeçmesini istedi. Ancak İnönü, bu isteği geri çevirerek, 29 Nisanda ilk durak olarak seçtiği, milli mücadelede Yunan Başkumandanı Trikopis'i esir aldığı Uşak'a doğru hareket etti. 46

CHP milletvekili de İnönü'ye eşlik ediyordu. Uşak'ta İnö-

nü'yü büyük bir kalabalık karşıladı. Bu kalabalık DP il binasının önünden geçerken, DP il başkanının fırlattığı çay bardağı İnönü'nün yanındaki bir gazeteciye isabet edince,

"Uşak olayları" başladı. CHP'liler DP binasına saldırdı, CHP il başkanının evi yakılmak istendi... Ertesi gün İnönü ve arkadaşları şehirden ayrılırken, bu kez DP'lilerin istasyon çevresini sardıkları görüldü. İnönü tek başına kalabalığı yararak trene binmeye çalışırken bir çocuğun attığı taşla başından yaralandı. Olaylardan sonra gerekli önlemleri almadığı, İçişleri Bakanının direktifleri doğrultusunda İnönü'nün gezisini engellemeye çalıştığı gerekçesiyle muhalif gazeteler, Uşak valisinden "İktidarın uşak valisi" olarak söz etmeye başladılar.

"Büyük Taarruz"u İzmir'de bitirip 4 Mayıs'ta istanbul'a gelen İnönü burada da "Töpkapı olayları" olarak bilinen olaylarda DP'lilerin saldırısına uğradı ve ancak civarda bu-118

lunan askerlerin müdahalesiyle kurtulabikli. Uşak ve Top-kapı olayları, partilerarasmdaki husumetin, halk kitleleri-ne de mal olmaya başladığını gösteriyordu.

İlk Hedefler Beyannamesi • (usr Güçbirliği)

İ n k ı l â p Şehidi • (ıtsr Devrim Şehidi)

İsmail! Hakkı • (nar İspatçılar)

ispat Hakkı • (ıiss" İspatçılar)

İspatçılar 1955 Nisaıı'mda, Türk Ceza Kanununa, bakanların açtığı hakaret davalarında da sanığa iddiasını ispat hakkı tanıyan bir madde eklenmesi yolunda kanun teklifi veren (10 milletvekili) ve sonradan bu öneriyi des-Lekleyeıı (9 milletvekili) Demokrat Parti milletvekilleri,

"19'lar" ya da "İspatçılar" olarak bilinir.

İspat hakkının bakanlara karşı kullanılmasını yasaklayan, 1949 tarihli bir Yargıtay içtihadı birleştirme kararı idi. Konu Yargıtay'ın gündemine, Yücel-Öner Davası olarak bilinen, Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel'in Demokrat Parti İstanbul il başkanı Kenan Öner aleyhine açtığı hakaret davası dolayısıyla gelmişti. Bu davada, bakan hakkında "komünistleri koruyor ve komünizmin yayılmasına yardımcı oiuyor" dedi-

ği için yargılanan Kenan Öner'e iddialarını ispat hakkı tanın-mış ve Öner beraat etmişti. Temyiz safhasında, Ceza Genel Kurulu'nun ispat hakkı bulunduğu yolunda verdiği karar, eski tarihli bir başka kararla çelişince, konu Yargıtay Genel Kuruluna intikal etti. Genel Kurul, kanun hükmündeki içii-hadı birleştirme kararında özel ve kural dışı bir yargılamaya bağlı olan bakanların açtıkları hakaret davalarında, sanıkların, bakana hakaret konusu eylem ve davranışlarını ispatla-119

ma laleplerinin kabul edilemeyeceğini belirtiyordu.

Demokrat Partili bakanlar hakkında yoğun yolsuzluk söylentilerinin dolaştığı bir ortamda, ispatçıların istemi Ceza Kanunu'na Yargıtay'ın bu kararını kaldıracak bir maddenin eklenmesiydi. Demokrat Parti yönetimi ve adı sık sık yolsuzluklarla birlikte anılan Mükerrem Sarol gibi bakanlar ispatçılara şiddetle karşı çıktılar. Onlara göre "ispat hakkı" parli içi mücadelede muhalefetin bir oyunuy-du. Ispatçılar ise kanun teklifinin yalnızca "kamu hizme-tinde görevli kimselerin yapacakları yolsuzlukların kamu-ya duyurulmasını" sağlamayı amaçladığını öne sürdüler.

14 Ekim 1955'te, kanun teklifini sonradan imzalayan 9

milletvekili partiden ihraç edildi. Parti yönetimi böylelikle ispatçıları bölmeye çalışıyordu ancak başardı olamadı. Ertesi gün, teklif sahibi 10 milletvekili partiden istifa etti ve 19'lar Aralık ayında Fevzi Lütfü Karaosmanoğlu'nun baş-

kanlığında, 1958'de Cumhuriyet Halk Partisi'ne katılacak olan Hürriyet Partisi'ni kurdular.

Bu arada, "ispat hakkı", parti içi bir mesele olmaktan çıkmış, DP yönetimine tepkinin bir ifadesi olarak bütün ülkenin gündemine girmişti. Ancak, DP yönetimi konuya tam bir kayıtsızlıkla yaklaşıyordu. Parti Genel İdare Kurulu üyesi Atıf Benderlioğlu Adapazarı'nda bir azot fabrikası-

nın temel atma töreninde, ispat hakkını soran gazetecileri,

"şu günlerde basma ispat hakkı tanıma keyfiyeti sizce bir azot fabrikasının temelinin atılmasından daha mı mühim-dir?" diye yanıtlamıştı. O günlerde dilden dile dolaşan

"azot fabrikası mı ispat hakkı mı" deyimi Demokrat Parti'nin tavrım simgeliyordu. DP'lilerin, halk arasında, "hır-sıza hırsız diyebilme hakkı" olarak tanımlanan "ispat hakkı"na ilişkin kayıtsızlığını sergileyen bir başka örnek de, Celal Bayar ve Adnan Menderes'in, ispai hakkından "İsmail Hakkı" diye söz etmeleriydi. Örneğin, başbakan 120

Menderes, partiden ayrılan EL. Karaosmanoğlu için, "ispat hakkı mıdır yoksa ismail Hakkı mıdır bilinmez nedir, onu bahane edip partiden ayrıldı" diyordu.

İspatçılar (19'lar) şu isimlerden oluşuyordu: Fevzi Lütfü Karaosmanoğlu, Şerafettin Karanakçı, ismail Hakkı Akyüz, Muzaffer Timur, Sabahattin Çıracıoğlu, İbrahim Öktem, Turan Güneş, Muhlis Bayramoğlu, Fethi Çelikbaş, Mustafa Ekinci, Ekrem Hayıi Üstündağ, Ragıp Karaosmanoğlu, Behçet Kayaalp, Ziyad Ebüzziya, Kasım Küfrevi, Rail Aybars, Ekrem Alican, Enver Güreli ve Şeref Kamil Mengü.

İstanbul İIC©mis;sır<»nîiJ • (csr Onar Komisyonu) İstanbul Park Oteli • (nar Ankara Hilton)

İş Bankası Grubu • (erir Aferistler)

işte Paşam İstanbul ® İsmet İnönü, 1950 seçimlerinden önce son konuşmasını 10 Mayıs'ta İstanbul'da yapmıştı. O gün Taksim meydanında toplanan kalabalığı gu-rurla İnönü'ye gösteren Vali Fahrettin Kerim Gökay, "İşte Paşam İstanbul" diyordu.

Kalabalıktan etkilenen Gökay bu sözlerle. Cumhuriyet Halk Partisinin istanbul'da seçimi kazanacağına olan inancını dile getirmişti. Oysa Demokrat Parti'nin 27 milletve-kiline karşılık CHP İstanbul'dan hiç milletvekili çıkaramadı. "işte Paşam İstanbul" meydanları dolduran kalabalıklara aldanılmamasına işaret: eden bir deyim olarak siyasal edebiyatıınızdaki yerini aldı.

İzmarit • 10 Ekim 1965 tarihinde yapılan milletvekili genel seçimlerinde Nisbi Temsil sistemiyle birlikte uygulanan "Milli bakiye, (ulusal artık)" usulü nedeniyle milletve-121

killikleriniu dağıtımı hesaplanırken artan oylara ve millet-vekilliklerine yapılan yakıştırmadır.

1946-1960 yılları arasında milletvekili seçimlerinde "ço-

ğunluk sistemi" uygulandı. 27 Mayıs 1960 sonrası yapılan değişiklikle Nisbi Temsil Sistemi uygulanmaya başlandı.

1961 milletvekili seçiminde bu sistemle birlikte dllondt usulü birlikte uygulandı. 1965 yılında yapılan kanun deği-

şikliğiyle "milli bakiye (ulusal artık)" usulü benimsendi.

Milli bakiye sisteminde, ilk olarak bir seçim çevresindeki oylar çıkacak milletvekili sayısına bölünerek "seçim sa-yısı" bulunmakta ve her bir "seçim sayısı'Tıa bir milletvekilliği dağıtılmaktadır. Dağıtım sonunda "seçim sayısı"nın altında kalan miktardaki oylar "artık" olmaktadır. İkinci olarak, her partinin "artık oyu" ülke düzeyinde toplanarak

'"milli bakiye" (ulusal artık) tesbit edilmektedir. Bu oylar, dağıtılamayan milletvekili sayısına bölünerek "milli seçim sayısı" bulunmakta, partilerin "artık oy'Tarı "milli seçim sayısı'Tıa bölünerek, milletvekillikleri dağıtılmaktadır.

Adalet Partisi ile Millet Partisi Genel Başkanı Osman Bölükbaşı "milli bakiye" sistemini getiren kanun değişikli-

ğine karşı çıktılar-Bu değişiklik AP yöneticilerince "milli felaket", "siyasi nifak" kanunu olarak adlandırıldı.

1965 milletvekili genel seçimlerine allı siyasi parti (AP, CHP, CKMP, MP, TİP, YTP) katıldı. Nisbi temsil sistemine karşın, seçim sonucunda bir siyasi parti (AP) tek başına parlamentoda çoğunluğu sağladı. Bunun dışında, "milli bakiye" sistemi doğal olarak küçük partiler lehine sonuç-

lar doğurmuştur. 1965 seçimlerinde TBMM'ye. giren kü-

çük partilerden her biri ülke genelinde oyların % 3-3.5'utıu almışlardır. CKMP hiçbir ilde doğrudan milletvekili çıkaramamış, "artık oy'Tarla 1.1 milletvekilliği kazanmıştır. YTP Genel Başkam Ekrem Alican (Sakarya), CKMP

Genel Başkanı Alparslan Türkeş (Ankara) illerinde doğrudan seçilme için gerekli oyu alamamışlar, ve "milli bakiye"

sistemi sonucunda milletvekili seçilmişlerdir. İlk kez bir sosyalist parti (TİP) Meclis'e girerek, grup kurmuş, "artık oy'Marla da 13 milletvekilliği kazanmıştır.

"Milli Bakiye" sistemi küçük partilerin, özellikle de sosyalist TlP'in Meclis'e girmesinin yarattığı rahatsızlık sonucu, AP'nin Meclis çoğunluğu tarafından kaldırılmıştır.

Doç. Dr. Nermin Abadan'ın yaptığı bir değerlendirmeye göre 1965 seçimleri 1960 yılından önce uygulanan çoğunluk sistemine göre yapılmış olsaydı, milli düzeyde oyların

% 53'ünü alınış bulunan AP, 429 milletvekilliği kazanarak, milletvekilliklerinin % 95'iııi elde etmiş olacaktı. CHP ise, sadece 17, Millet Parlisi 3 ve YTP de bir milletvekili elde edecekti.

(Anayasa Hukuku vc Siyasi Bilimler Açısından 1965 Se-

çimlerinin Tahlili, Ankara 1966)

SEÇİM SİSTEMİ AÇISINDAN 1965 SEÇİM SONUÇLARI

Seçmen Sayısı

13.679.753

Oyunu Kullanan Seç men Sayısı

9.748.678

Katılım Oranı

% 71.26

Geçerli Oy Sayısı

9.307.563

Milli

Milli

seçim

seçim

çev.

II seçim

II seçim

çevre-

çıkan

Katılan çevresinde millet-

sinden

millet- Top-

partiler alınan oy

' vekili % alınan oy

vekili % lam

A P

4.908,125

204

85

658.138

36

15

240

CHP

2.675.808

102

76

589.433

32

24

134

CKMP

208.694

-

-

208.694

11

100

11

MP

582.710

6

19

457.004

25

81

31

TİP

276.100

2

13

235.872

13

87

15

YTP

246.476

3

16

293.385

16

84

19

Toplam 317 133 450

(Abadan, Doç. Dr. Nermin, Anayasa Hukuku ve Siyasi Bilimler Açısından 1965 Seçimlerinin Tahlili, Ankara 1966.) 123

m

1

Johnson Mektubu • Türkiye, 1964 Haziranında Kıb-rıs'taki Türk toplumuna yönelik saldırıları önlemek amacı ve garantör devlet sıfatıyla adaya müdahale kararı almıştı.

Bu karar üzerine, ABD Başkanı Johnson'uıı, dönemin baş-

bakanı İsmet İnönü'ye yolladığı 5 Haziran 1964 tarihli mesaj "Johnson mektubu" olarak bilinir.

Bir ültimatom niteliğindeki Johnson mektubunda, Türkiye'nin böyle bir karardan önce ABD'ye danışması gerektiği, meşru kabul edilmeyen bu müdahaleden sonra Sovyetler Birliği saldıracak olursa NATO'nun Türkiye'ye yardım etmeyeceği ve ABD'nin Türkiye'ye verdiği silahların böyle bir müdahalede kullanılmasına izin vermeyeceği bil-diriliyordu. Johnson mektubu üzerine Türkiye Kıbrıs'a müdahaleden vazgeçti. Gerçekte, kara ve denizden ger-

çekleştirilecek böyle bir müdahale için askeri olanaklar da yeterli değildi.

Johnson mektubu, Türkiye-ABD ilişkilerinde ilk ciddi pürüz oldu ve sınırlı bir Sovyetler Birliği-Türkiye yakın-laşmasına yol açtı. Başbakan İsmet inönü, "yeni şartlarla yeni bir dünya kurulur. Türkiye de bu dünyada kendisine yeni bir yer bulur" derken, Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin de Kasım 1964'te Sovyetler Birliği'ne gitti.

1965-67 yıllarında iki Türk başbakanı, Suat Hayri Ürgüp-lü ve Süleyman. Demirel Sovyetleri, Sovyet başbakanı Ko-sigiıı de Türkiye'yi ziyaret etti. Bu yoğun diplomatik tra-fik sonucu Türk-Sovyet ticari ilişkilerinde bir canlanma başladı.

Türkiye-ABD ilişkilerinin gerçek yüzünü sergileyen Johnson mektubu kamuoyunda ABD aleyhtarı, bağımsız-lıkçı Lepkileri güçlendirdi. Varlığı ilk günden beri bilinen 124

ancak kamuoyuna resmen açıklanmayan mektubun tam metni 1966 yılında yayınlandı.

ABD, Türkiye'nin 1974'teki müdahalesi sırasında Johnson mektubu ile ortaya koyduğu tavrım sürdürdü. Ancak,

"Kıbrıs Barış H a r e k â t i m önleyemeyen ABD, harekâtta Amerikan silahları kullanıldığı gerekçesiyle 1975-78 yılları arasında silah ambargosu uyguladı.

"125

K a d a y ı f ı n Altı • III. Ecevil hükümetinin istifasından sonra. Adalet Parlisi, Süleyman Denıirel'in başbakanlığın-'

da bir azınlık hükümeti kurdu. Milli Selamet ParLisi'ııin,

"hükümete alınırsa bir iç savaş çıkar" dediği Milliyetçi Hareket Partisi ile ortaklığa yanaşmaması üzerine 3. Milliyet-

çi Cephe hükümeti kurulamamıştı. MSP ve MHP'ııin dışa-rıdan desteğini alan azınlık hükümeti 12 Kasım 1979-12

Eylül 1980 tarihleri arasında işbaşında kaleli. Şubat 1980'de, MSP genel başkanı Necmettin .Erbakan, partisinin hükümeti arlık "kerhen" (iğrenerek, istemeyerek, zorla) desteklemekte olduğunu açıkladı. Bir yandan "kerhen"

destekle Demirdi işbaşında tutan öle yandan "zamanı geldiğinde" hükümeti düşürmeye kararlı olduğunu açıklayan Erbakan, MSP'niıı "anahtar parti" konumunu (AP-CI1P

koalisyonu dışında MSP'ye dayanmayan bir hükümet kurulamıyordu) kullanarak başbakan olmak isliyor gibiydi.

Kerhen desteklediği hükümeti düşürmek için neyi beklediği sorulduğunda Erbakan'm yanıtı "kadayıfın altının kı-

zarması", oldu. Erbakan 13 Mart I980'dc "kadayıfın altı kızarmadan bu hükümeti uzaklaştıracak olursanız, bu zihniyet milleti aldatmanın gene fırsatını bulacaktır. Onun için kadayılııı altının kızarmasını bekleyeceğiz. Evet bir ay daha kan ve gözyaşı" eliyordu. Bir ay sonra, 23 Nisan 1980'dc kadayıflı bir basın toplantısı düzenleyen Erbakan, bu sefer de "1.8 Mayıs'a, MSP il başkanları toplantısına kadar bekleyeceğiz. Kadayıfın altının kızarıp kızarmaclığına bakacağız" diye konuştu.

"Kadayıfın altı" esprisi çok tuttu. MSP, hükümete, muhali! çevrelerce kadayıfın aituıı yakmakla suçlandı. Erbakan, muğlak ve ciddiyetsiz bulunan tutumuyla ortalığı bıılaıı-

"126

dırma-kla da eleştiriliyordu. Nazlı İlıcak, 5 Haziran 1980

günlü Tcrcûman gazetesinde şunları yazmıştı:

"Bütün mesele, Türkiye'de anahtarı elinde tutan partinin liderinin ve yakın çevresindeki bazı şahısların karakle-riııdedir. Aynı tabandan gelmelerine rağmen MSP bu yüzden Adalet Partisi ile istikrarlı bir hükümet kuramamakla-dır. Demirel'in güvenoyu almasından 3 ay sonra MSP. desteğini her an çekebileceği fikrini yaymaya başlayarak siyasi manzarayı bulandırmıştır. Yıkılmanın eşiğinde bir iktidar havası yaratmak hem dış münasebetleri çıkmaza so-kar, hem bürokrasiyi mclluç hale getirir...

... Son seçimlerde oy oranı % 10'un altına düşen bir siyasi parti "kadayıfın allı kızardı kızarıyor", "araba devrildi devriliyor" gibi cümlelerle bir memleketin kaderiyle nasıl da oynuyor! Adalet bunun neresinde!

Ya karar verip hükümeti düşürmek ya da çeneyi tutup oturmak lâzım". .

Adalet Partisi azınlık hükümeti; MHP ve MSP'nin deste-

ği nedeniyle "Kerhen MC" olarak, da anılmıştır.

Kanlı Pazar • ABD 6. Filosunun gelişini protesto amacıyla düzenlenen "emperyalizme ve sömürüye karşı işçi yürüyüşü"ne sağcıların saldırmaları sonucu 2 kişinin öl-düğü 16 Şubat 1969 günü "Kanlı Pazar" olarak anılır.

1966'dan beri her yıl Türkiye'ye gelen 6. Filo'nuıı ziyaretleri sürekli olarak protesto gösterilerine neden oluyordu. Temmuz 1968'de düzenlenen gösteriler olaylı geçmiş

ve ardından İstanbul Teknik Üniversitesi öğrenci yurdunu basan polis, öğrencileri ağır biçimde dövmüştü. Dövülen öğrencilerden Vedat: Demircioğlu bayatım kaybetti.

Bu olaylardan yedi ay sonra yemden Türkiye'ye gelen 6.

Filo bu kez daha büyük bir tepkiyle karşılandı. Ankara, İzmir ve Trabzon'da protesto gösterileri yapıldı. Islan-

ıl 27

bul'da da çeşitli gösterilerden sonra, 16 Şubat pazar günü,

"emperyalizme ve sömürüye karşı işçi yürüyüşü" düzenlendi. Bu arada, 14 Şubat'ta İstanbul'da Milli Türk Talebe Birliği ve Komünizmle Mücadele Derneği'nin başı çekmesiyle düzenlenen "Bayrağa saygı" mitinginde, "komünistlere karşı savaş açıldığı" ilan edilmiş, halk pazar günü ya-pılacak 6. Filo aleyhindeki mitinge, "komünistlere gereken dersi vermek üzere" davet edilmişti. Mitingde konu-

şan lllıan Darendelioğlu, "memlekete ihanet eden bu hainleri toprağa gömmenin zamanı gelmiştir. Bayrağımızı onların pis kanları üzerine dikmeye geldik" diyordu. Sağcı gazete ve dergilerin de aynı minval üzere yayın yaptıkları bir ortamda olay çıkacağı "ayan beyan ortadaydı". Gerçekten de, pazar günü, 2-3 biıi kişilik bir grup, toplu namaz-dan sonra Taksim alanına girdi ve burada izinli olarak gösteri yürüyüşü yapan gruba taş, sopa ve bıçaklarla saldırdı. Yasadışı olarak toplanan sağcı grubu dağıtması gereken polis de onlarla birlikte yürüyüşe katılanlara saldırdı.

Ertesi gün gazetelerde çıkan fotoğraflar, polisin saldırgan-larla işbirliği içinde bulunduğunu açıkça ortaya koyuyor-du. Saldırılar sonucu Ali Turgut Aytaç ve Duran Erdoğan adlı işçiler öldü, yüzlerce kişi yaralandı. Dönemin İçişleri Bakanı Faruk Sükan, "polis normal görevini yerine gelir-di" derken kimi Adalet Partililer bile kendi hükümetlerini suçladılar. AP senatörü Mahmut Vural, "... bir şer kuvvetin karşısında diğer bir şer kuvvet görev yapacaksa... bu düzensizliktir, anarşidir" diyerek olaylar hakkında bir genel görüşme açılmasını istedi. Hürriyet gazetesinde Cü-

neyt Arcayürek, "İstila etmelisiniz Beyler" başlıklı makalesinde şunları yazıyordu:

"AP Genel İdare Kurulu'nun bir toplantısında, bir grubun sola karşı sağı harekete geçirmekten bahsettiğini bizzat o toplantıda bulunanların bazıları açıkça söylüyorlardı.

"128

Korkunç bir şey: sola karşı sağı harekete geçirmek... Yani kardeşin kardeşe, şu anda bıçakla başlayan saldırısı ve so-nu hangi öldürücü unsurlara gidebileceği bilinmeyen bir macera hevesi içinde olabilmek".

Kanlı Pazar, sonraları hızlanarak gelişen bir sürecin ilk işareti oldu. "Mahalle içlerinde evlerinden fırlayan halk, yaralananlara ilk tedaviyi yapmıştır" diyen gazete haberi-nin de gösterdiği gibi, bu "ilk" kanlı pazarda, henüz kimi insani değerler yenik düşmemişti.

Kamili Perşembe ® (ıra? 28-29 Nisan Olayları)

ICara C ü b b e l i l e r • 2/ Mayıstan iki hafta önce Ege gezisine çıkarı Başbakan Adnan Menderes, burada yaptığı ko-nuşmalarda, 28-2.9 Nisan ve 5 Mayıs (555 I<) olaylarının da etkisiyle, "Kara cübbeliler" olarak nitelediği üniversite hocalarım, öğrencileri kışkırtmak ve devlet işlerine karış-

makla suçladı. "Kara cübbeliler" sözü, zaten bozuk olan üniversite-hüküınet ilişkilerini daha da gerginleştirirken, 27 Mayıs'tan sonra Demokrat Parti yönetiminin üniversiteye yaklaşımının simgesi olarak sık sık zikredildi.

BCara Ses • Türkiye'de bir Islâmî devrim gerçekleştirmek amacıyla Almanya'da örgütlenen İslam'ı Cemiyetler ve Cemaatler Birliği lideri Cemalettin Kaplan kamuoyunda "Ka-ra Ses" olarak bilinir. "İsim babası", yurtdışından Türkiye'ye gönderdiği propaganda malzemesinden sözederken Cemalettin Kaplan'ı "Kara Ses" diye anaıı Kenan Evren "d. ir.

1980 öncesinde Diyanet İşleri başkan yardımcılığı ve Adana müftülüğü görevlerini de üstlenen Cemalettin Kaplan 1981 yılında Almanya'ya yerleşti. Kendi iddiasına gö-

re, yurtdışına çıkıp Milli Görüş teşkilatı bünyesinde çalış-

"129

masını bizzat Necmettin Erbakan istemişti. Bir şiire, Milli Selamet Partisi-Refah Partisi çizgisindeki Milli Görüşçü-

lerle çalışan Kaplan, 1983 yılında onlardan ayrılarak İslami Cemiyetler ve Cemaatler Birliği'ni kurdu (1985).

Siyasi mülteci statüsünde okluğu Almanya'dan yolladığı kitap, broşür ve video kasetlerle Türkiye'de taraftar topla-maya çalışan Kaplan, büyük ölçüde Ayetullah Humeyni ve İran örneğinden etkilenmiştir. Uğur Mumcu'nun ortaya koyduğu gibi, hazırladığı "İslam Anayasası" neredeyse kelime kelime İran İslam Cumhuriyeti Anayasası ndan kopya edilmişti. Kendisini "İnkılâpçı Hoca" olarak adlandıran Kaplan Türkiye'de bir İslam devrimi hazırlamakta olduklarım ve bir anda "50 bin camide 50 bin hocanın ayağa kalkacağını" ileri sürmüştür. Cemalettin Kaplan hareketi., Türkiye'deki İslamcı hareket içinde önetnsenmemekle birlikte, ajitatif görünümünden, İran taklidi mesajlarından ve Islâmî düzen hedefini en açık seçik "sahneleyen" çevre olmasından ötürü; İslamcı radikalizmin gündemde ön plana çıktığı dönemlerde rutin olarak konu edilmekledir.

Karanlık Güçler • "Karanlık güçler", kriz dönemlerinde tedavüle sokulan sorumlu yaratma-suçlu ilan etme söylemlerinin en muğlak parçalarından biridir. İç ve dış mihraklar, şer odakları, hıyanet şebekeleri gibi nitelemeler, az-

çok bilinen ama telaffuz edilmeyen kötüniyet-suç merkezlerini ifade ederken, "karanlık güçler" saptanması zor ya da henüz saptanmamış merkezlere işaret eder. Buradaki

"karanlık" sözcüğünün hem "karanlıkta kalmış" anlamın-da belirsizliği ifade etmek hem de "aydınlık görüşlerden nasibini almamış" anlamında kötüniyeti ifade etmek üzere çifte işlevi vardır. Ancak, devlet söylemindeki "karanlık güçler"in, bazı noktalarda, devletin bazı birimleri için hiç belirsiz olmadıkları da özellikle 70'lerden bugüne sıklıkla

"130

iddia edilmiştir. "Karanlık güçler", faili meçhul cinayetle-rin yoğunlaştığı dönemlerde ve provokasyon şüphesi uyandıran olaylara ilişkin tartışmalarda, devlet söylemi dı-

şında da kullanım alanı bulmuş; devlet örgütlenmesi "karanlık güçlei'i barındırmakla suçlanmıştır.

Karaoğlan • 1972 yılında Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanlığına seçilen Bülent Ecevit'e halkın taktığı isim.

Romancı Abdullah Ziya Kozanoğlu ve ressam Suat Ya-laz'ın birlikte yarattıkları bir çizgi roman karakteri olan Karaoğlan, Orta Asya bozkırlarında Türk boylarının zaferi için çarpışan bir kahramandı. Karaoğlan 60'lı yıllarda si-nemaya aktarılmış, "Karaoğlan-Altay'clan Gelen Yiğit",

"Karaoğlan Geliyor" gibi filmler halkın ilgisini çekmişti.

Halkın Ecevit'e neden Karaoğlan adını verdiği, Ilumeyni yönetiminin elkoyduğu, Tahran'daki ABD elçiliğindeki belgeler arasında bulunan bir CIA raporunda şöyle açıklanıyor: "... ona Karaoğlan lâkabını taktılar. Bu yakıştırmanın nedeni, Ecevit'te var olduğu iddia edilen cesaret, dü-

rüstlük, esmer ten ve çocuksu ifade idi..."

1973 seçimleri öncesinde, meydanlarda "Karaoğlan geliyor", "Halkın kara bahtını Karaoğlan yenecektir" gibi slo-ganlarla karşılanan Ecevit'e duyulan sempati "Kıbrıs Barış

HarekâtT'nclan sonra iyice arttı. CHP'nin 1969 seçimlerinde % 27.4 olan oyları 1973'te % 33.3'e, 1977'de % 41.4'e yükselirken, evlerin ve dükkânların duvarlarını film yıl-dızlarının posterleri kaçlar "Karaoğlan" Ecevit'in resimleri de süslüyordu.

Kardeş IICaMjÇfasn « Türkiye'nin yaşadığı iç çatışmaları ya da yaşaması muhtemel iç çatışmaları, bazı güçlerin

"kardeşi kardeşe kırdırma" hesaplarına bağlayan yaklaşı-

mın yaygın ifade aracı... "Kardeş kavgası", Türkiye'nin ge-

"131

leneksel'siyasî söylemleri içinde, çatışma taraflarından birini dışlama tavrına kıyasla göreceli bir hoşgörüyü içerir.

Belki taraflardan biri haklı biri haksızdır ama sonuçta çatı-

şanlar kardeştir vs. Ancak kardeş taraflardan birinin "kandırılmış zavallılardan oluştuğu vurgusu da zaman zaman bu temaya eşlik eder. B.u yaklaşıma göre, "dış mihraklar"

bir takım temelsiz ayrımlar yaratarak Türkiye'yi kardeş

kavgasına sürükleme hesapları içindedirler; 12 Eylül öncesinde sağ-sol çatışmasını yaratan bu mihraklar, her dö-

nemde farklı bir ayrım çizgisi üzerinden emellerine ulaş-

maya çalışmaktadırlar... "Kardeş kavgası" söylemi zaman zaman millî birlik çağrısı işlevi de görür. "Türkiye'nin bu gidişle kardeş kavgasına sürükleneceği" uyarısı da siyaset kesiminin "rutin öngörüleri" smıfındandır.

Karıştır Barıştır • Askeri ceza ve tutukevlerinde sağ

ve sol görüşlü tutuklu ve hükümlülerin ayın koğuşta kalmalarına yönelik uygulamadır. Uygulama ilk kez, 12 Eylül askeri darbesinden kısa bir süre önce Mamak Askeri Cezaevi müdürlüğüne getirilen Albay Raci Tetik tarafından başlatıldı. "Anarşi ve teröre çare yöntemleri" içinde düşü-

nülen karıştır-barıştır formülü 12 Eylül'den sonra, sıkıyö-

netim komutanlıklarmca bütün ceza ve tutukevlerinde uygulandı. Aynı koğuşlara konulan farklı siyasi görüşlere sahip tutuklu ve hükümlüler arasında ölünı ve yaralama-larla sonuçlanan büyük kavgalar çıktı. Karıştır-barıştır yöntemi, cezaevi idareleri darafmdan, günlerce süren baskı ve dayaktan sonra kabul ettirilebilmişti. Ancak, bu durum sıkıyönetim komutanlıklarının bildirilerine şöyle yansıyordu:

"Mamak Askeri Ceza ve Tutukevinde bulunan yasadışı örgüt mensupları aralarındaki, husumeti unutarak, kardeş-

lik duyguları içinde birbirlerine sarılmışlar ve kcııdi arzu-l

132

larıyla koğuşlarını birleştirmişlerdir".

"Bursa, ve Urfa cezaevinde siyasi hükümlü ve tutuklular barıştı. Ayrı ayrı koğuşlarda tutulan sol ve sağ görüşlü hü-

kümlü ve tutuklular aynı koğuşta kalacaklar".

Basının büyük bir kısmı da, tarafların özgür iradeleri yerine baskı ve işkenceye dayanan karıştır-banştır uygulamasına 'barış harekatı Mamak'a kardeşlik getirdi" türünden yaklaşımlarla alkış tuttu.

Karıştır-barıştır uygulaması, tutuklu ve hükümlülerin cezaevi yönetimlerine karşı yürüttükleri mücadele sonucu, koğuşların ayrılması talebinin kabul edilmesiyle 1987

yılında son buldu.

Kasketliler • Halk yığınlarına işaret eden "kasketliler"

deyimi siyasal edebiyatımıza ilk olarak 1950 seçimlerinden sonra gireli. Cumhuriyet Halk Partili yöneticiler halkın oylarıyla tek parti yönetimini deviren Demokrat Parti'yi "kasketlilerin partisi" diyerek küçümsüyor, halkın siyasette etkili olmaya başlamasına, "bizi kasketliler mi yö-

netecek" diye tepki gösteriyordu. 1.950 seçimlerine, üıılü

"Yeter Söz Milletindir" sloganıyla giren Demokrat Parti ise her fırsatta "kasketlilerin partisi" olduğunu vurgulamaya özen gösterdi. O yıllarda yayılan bir söylenti, DP genel başkanı Celal Bayar'm cumhurbaşkanı seçildikten sonra, CHP'nin halka yaklaşımını protesto etmek amacıyla, Cumhurbaşkanlığı köşküne üstü açık bir ciple ve "kasket-lilerden oluşan bir konvoyla çıktığıydı.

1960'tan sonra "kasketliler" e bu kez DP'ııin devamı durumundaki Adalet Partisi "sahip çıktı". AP Genel Başkanı Süleyman Demirel, bir bayramlaşma töreni sırasında elini sıkmaya gelen, birinin kasketini çıkarmasını şöyle engelli-yordu: "Kasketinizi çıkartmayın. Kasket halkın işaretidir.

Utanılacak bir şey değildir. Biz kasket ve kasketliyi savun-

"133

maya devam edeceğiz".

1970'li yıllarda Cumhuriyet Halk Partisi oylarını önemli ölçüde arttırırken de Genel Başkan Bülent Ecevit'i simgeleyen şeylerin başında "kasket" geliyordu.

K E K H ü k ü m e t i * (es- Çankaya Hükümeti) Kendim İçin Bir Şey İstiyorsam Namerdim •

(car Yasaklılar)

K e r h e n D e s t e k • (ısr Kadayıfın Altı) K e r h e n MC • (1er Kadayıfın Altı)

Kırat • (nar Demirkırat)

4 6 Ruhu • 7 Ocak 1946 günü kurulan Demokrat Parti, halkın Cumhuriyet Halk Partisi iktidarına yönelik tepkisini ve siyasete katılma heyecanını dile getiren dinamik bir siyasi oluşumdu. İlk DP'lilerin, kapatılma tehditlerine ve ünlü 46 seçimlerine rağmen, siyasal mücadeleyi sürdürmek için gösterdikleri kararlılık, bütünlük ve coşku, sonradan "46 ruhu" olarak nitelenmiştir. Kendisi de DP milletvekili olan tarihçi Mahmut Goloğlu, 46 ruhunu şöyle tanımlıyor:

"... demokrasiye geçiş döneminde 1946 yılının özel bir yeri vardır.

Bu dönemde, her türlü fedâkârlığı göze alarak ve her türlü baskılara göğüs gererek demokrasiyi getirmek için mücadele veren Demokrat Partililere 'kırkaltı demokratları' elenir.

Ve her türlü fedâkârlığı göze alarak, her türlü kötülüğe dayanarak yasal yollarla demokrasiyi getirmek için veri-

"134

len özgürlük savaşını doğuran enerjinin adı da kııkaltı ruhudur.

Kırkaltı demokratı olanlar ve kırkaltı ruhunu yaşayanlar ömür boyu bununla övünmüşlerdir".

4 T i e r • (ısr Dosyalı Muhalefet)

47'Iiler * (ısr 68'liler)

Kırşehir » Demokrat Parti iktidarının 30 Haziran 1954'te çıkarılan bir kanunla ilçe haline getirdiği Kırşehir ili, siyasi tercihleri nedeniyle şehirlerin cezalandırılmasının simgesi olmuştur.

Demokrat Parti 1 9 5 4 s e ç i m l e r i n i , tüm oyların %

56,61'ini alarak kazandı. Ancak, Kırşehir'de 5 milletvekilliğinin tamamını Osman Bölükbaşı'nın Cumhuriyetçi Millet Partisi almıştı. Malatya, Sivas, Kars gibi Kırşehir de Demokrat Parti'ye muhalif illerden biriydi. DP iktidarı hem Kırşehir'i cezalandırmak hem de gelecek seçimler için baş-

ka illere gözdağı vermek amacıyla Kırşehir'i ilçe yaptı ve yeni il yapılan Nevşehir'e bağladı. Bundan on beş gün ön-ce de, muhalif illerden Malatya ikiye bölünerek Adıyaman ili kurulmuştu. Kırşehir, Haziran 1957'de erken genel se-

çimlerden birkaç ay önce yeniden il yapıldı.

Kimliği Belirsiz Kişiler » Faili meçhul yada faili he-nüz belirlenememiş suç eylemlerinin faillerini belirtmek için kullanılan söz... Zaman zaman siyasî yönü bulunmayan suç eylemlerinin failleri için de kullanılmakla birlikte, aslen siyasî nitelikli eylemlerin ardından kullanılır. 90'lardaki faili meçhul cinayet ^'patlaması", "kimliği belirsiz ki-

şiler" kalıbının kullanımında da paralel bir patlamaya yol açmıştır... Devletin güvenlik birimleri adına yapılan açık-

"135

lamalarda, genellikle, kimliği belirsiz kişilerin eşkallerinin belirlendiği söylenir...

Kimseye Verecek Bir Avuç... • Türkiye'nin top-

raklarında birçok devletin gözü olduğu düşüncesi ve Türkiye'nin bölüneceği endişesi, Cumhuriyet tarihi boyunca hemen her dönemde varlığım sürdürdü. Sovyetler'in Doğu Anadolu'yu ilhak edeceğinden, Yunanistan'ın megalo-ulccı uzantısında İstanbul'u ele geçirmeye çalışacağından, Türkiye topraklarında Ermeni ve Kürt devletleri kurulacağından, Suriye'nin ilk fırsatta Hatay'ı geri almayı deneyece-

ğinden endişe duyüldu ya da bu yolla gündem değiştirildi.

(İşin doğrusu, bu endişeler bazı ülkelerde, "hayal" biçiminde karşılığını buluyordu.) Bu konular gündeme geldi-

ğinde "Kimseye verecek bir avuç toprağımız yoktur" demek, siyasî söylemin standarL parçalarından biri olageldi.

Özellikle Kürt sorununun alevlendiği dönemlerde, bu söz, resmî açıklamalarda ve siyasîlerin demeçlerinde sık sık kullanıldı; Tansu Çiller tarafından da çok tutuldu.

Koca Reis • Adalet Partisi (AP) ve Demokratik Parti'cle (DP) genel başkan yardımcılığım üstlenen, 1961-65 döne-mi İsparta, 1965-80 dönemi istanbul milletvekili, Türk sa-

ğının tanınmış isimlerinden Saadettin Bilgiç'in lâkabıdır.

1964 yılında AP genel başkanlığına adaylığını koyan ancak Süleyman Demirel karşısında seçimi kaybeden Bilgiç, bu tarihten sonra, parii içinde Demirel'e muhalif grubun -

Bilgiççiler- lideri oldu. Eski Demokrat Partililere dayanan Bilgiççiler parti yönetimine kıyasla daha sağda, "milliyet-

çi-mukaddesatçı" bir çizgideydiler.

Ocak 1970'te, kendi hükümetlerinin bütçesine red oyu veren 41 AP'li milletvekilinden biri olan Bilgiç, Haziran 1970'de 25 arkadaşıyla birlikte partiden çıkarıldı. Daha

"136

sonra, Demokratik Parti'nin kurucu ve yöneticileri arasın-da yer aldıysa da, 1975 yılında Birinci Milliyetçi Cephe hükümetini destekleyerek DP'den istifa edip Adalet Partisine döndü. 12 Eylül'den sonra bir süre Zincirbozuı fda kaldı.

Ayrıca (csf- Dosyalı Muhalefet, Yeminliler)

BComaıtieiollar • CKMP/Milliyetçi Hareket Partisi'nin ve onun gençlik örgütü Ülkü Ocaklarinm 1968'i izleyen yıllarda özellikle üniversitelerde anti-komünist terör uygula-yan sokak gücü. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) yöneticisi, Ondörtler'clen Rıfat Baykal, 11 Temmuz 1968'de düzenlediği basın, toplantısında "Gençleri her bakımdan dinamik ve etkin duruma getireceklerini"

açıkladı; bu çerçevede "kursiyer" gençlerin komando uzmanlarınca eğitilmeye başlandığını duyurdu. Gümüldür-Akrepkaya, Silivri, Karaburun, Gaziantep ve Ankara-Eski-

şehir yolu üzerinde kurulan komando kamplarında "kursiyer" Milliyetçi Hareket Partili gençlere ideolojik eğitimin yanısıra dövüş teknikleri bilgisi verildi. Bu kamplarda On-clörtler'den Mustafa Ok ve Dündar Taşer yöneticilik yaptı-

lar. CKMP önderi Alpaslan Türkeş (usr Başbuğ) 18 Ağustos 1968'cle şu açıklamayı yaptı: "Komando kampları adı verilen mahallerde gençlik kolları çeşitli sportif ve kültü-

rel faaliyetlerde bulunuyorlar. Bu arada kendilerine judo da öğretiliyor. Komünistler memleketi sahipsiz saıııp da sokak hakimiyeti kuramazlar. Onların anlayacağı dilden konuşacak, memleketçi, milliyetçi çocuklarımız vardır.

Bunun içm gençlerimizi mücadeleci yetiştiriyoruz."

Aynı yıl CKMP/Milliyetçi Hareket Partisi yanlılarının üniversitelerde yoğunlaşan saldırılarıyla, "komandolar"

adı kamuoyunda ünlendi ve tepkiyle karşılanmaya başlandı. Gerek bu tepkiler, gerekse komandoların eylemlerinde

"137

silah kullanılmaya ve öldürmeler olmaya başlaması üzerine; Türkeş "komando" adı altında bir sokak gücü teşkil ettiklerini reddetmeye yöneldi.

Faşist terörün kitleselleştiği ve sistematikleştiği 19701i yıllarda, ülkücüler "komando" adım yavaş yavaş terkettiler. "Komando", ülkücü-faşist militanları tanımlamak için, karşıtlarınca kullanılan bir adlandırma haline geldi ve 70'lerin sonunda bu kullanımı da azaldı. 70'lerde pekçok ünlü ülkücü, basında ve kamuoyunda "komando" sıfatıyla anılmıştır. (Örneğin, Milliyetçi Cephe döneminin Öğretmen Okulları Genel Müdürü Ayvaz Gökdeırür, "Komando Ayvaz" nitelemesiyle ünlenmiştir).

Kömiirıiistieır Moslkcewa*fa • (nar Moskova Yolu) Htorrftrgerilla • Üye ülkelerin işgal edilmesi durumunda düşmana karşı yeraltı faaliyeti yürütmek üzere kurulan ancak İtalya'da olduğu gibi, iç politikayı etkilemek amacıyla büyük boyutlu terör olaylarına karışan gizli NATO örgütü-

nün Türkiye'deki uzantısı Kontrgerilla olarak bilinir.

1990'h yıllarda- NATO ülkelerinde Yeraltı Müttefik Komitesi ya da Süper NATO olarak adlandırılan ve CIA ile bağlantılı gizli örgütlerin varlığı ortaya çıktı. Bu gizli örgü-

tün Almanya'da Gehlen Harekâtı, Belçika'da SD A-8, Hol-landa'da NATO-Command, Yunanistan'da B-8 Sheepskin, İtalya'da Gladio ach altında faaliyet gösterdiği anlaşıldı.

Özellikle Gladio pek çok faili meçhul terör olayından sorumlu tutuluyordu. Türkiye'de ise Kontrgerilla adı verilen bu gizli örgütün 1952 yılında NATO üyesi olduktan kısa bir süre sonra kurulan Özel Harp Dairesi (o dönemdeki adıyla Seferberlik Tetkik Kurulu) bünyesi içerisinde yer aldığı ve Özel Harp Dairesi'nin sivil uzantısının 1980 öncesinde Milliyetçi Hareket Partili militanlardan oluştuğu

"138

ileri sürülmektedir. İlk olarak 12 Mart döneminde Ziverbey köşkündeki işkenceler sırasında gündeme gelen Kontrgerilla'mn, aralarında 1 Mayıs 1977 katliamı, Kültür Sarayı yangını, Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı Bülent Ecevit'e suikast girişiminin de bulunduğu pek çok terör eyleminden sorumlu okluğuna inanılmaktadır. Ayrıca, Haziran 1988'de başbakan Turgut Özal'a suikast girişiminde bulunan Kartal Demirağ, Afyon'da "Koııtrgerilla" bünyesinde eğitim gördüğüne dair açıklamalar yapmıştır.

BCuntımşaın Türkiye • (cr Yasaklılar)

HCÖpek-Betiek Davaları ® 27 Mayıs darbesiyle iktidardan uzaklaştırılan Demokrat Partilileri yargılamak üze-re Milli Birlik Komitesi tarafından oluşturulan Yüksek Adalet Divanı, Yassıada'daki duruşmalarına 14 Ekim 1960

günü başladı. Divanın ele aldığı ilk davada, Afgan Kralı tarafından kendisine hediye edilen bir Afgan tazısını değerinin çok üstünde fiyatla Atatürk Orman Çiftliği'ne satıp parasıyla bir köye kendi adına çeşme yaptırmakla suçlanan "düşük" cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın 5 yıl hapsi isteniyordu. Bayar, kamuoyunda "köpek davası" olarak adlandırılan bu davada mahkûm oldu.

Yassıada'da görülen ilk davasında başbakan Adnan Menderes'e yöneltilen suçlama ise, opera sanatçısı Ayhan Aydan'dan olan gayrımeşru çocuğunu doğumu sırasında öl-dürttüğüydü. Aslında Yassıada'da savcılık makamını üstlenen Yüksek Soruşturma Kurulu "bebek dosyası" hakkında

"men-i muhakeme" kararı verdi ancak MBK'nin itirazı üzerine konu Yüksek Adalet Divanı'nın önüne gelmişti. Menderes, "bebek davası" olarak bilinen bu davada beraat c.tti.

Anayasayı ihlâl ettiği, kanlı bir kardeş davasına yol açtı-

ğı iddia edilen hükümetin kamuoyunda merakla beklenen

"139

duruşmalarının "köpek-bebek" davalarıyla başlaması 27

Mayıs darbesine karşı olumsuz tepkileri artırırken, Yüksek Adalet Divam'nm güvenilirliği konusunda kuşkulan çoğalttı.

Yüksek Adalet Divanı üyelerinden Nahit Saçlıoğlu, neden "köpek-bebek" davalarıyla başladıklarını şöyle açık-lamaktadır:

"Yüksek Soruşturma Kurulu bize tam, her yönüyle tamamlanmış bir anayasayı ihlal dosyası gönderemedi.

Gönderemeyince, o anayasaya aykırılıkların maddi vaka-larına ait dosyaların gelmesini beklemek mecburiyetinde kaldık. Onların hepsi gelecekti ki, tümü ile bütünleştirme yapılsın. Bunu yapamadığımız için mecbur kaldık parça parça küçük davaların dosyasına bakmaya..."

M. Ali Birand, Can Dündar, Bülent Çaplı,

Demirkırat, Bir Demokrasinin Doğuşu,

İstanbul 1991, s. 242)

MBK üyesi Orhan Erkanlı'ya göre ise "köpek-bebek"

davalarıyla başlamak Celal Bayar ve Adnan Menderes'in Yüksek Adalet Divanı'nı yetkisiz ilan edip suçlamalara cevap vermekten kaçınmalarını önlemek içindi: "Dava dosyaları o derece çirkin ve haysiyet kırıcı ithamları ihtiva ediyordu ki, Bayar ve Menderes mutlaka bu ithamları ce-vaplandıracaklar, kendilerini savunmak ihtiyaç ve mecbu-riyetini duyacaklardı. Bir defa mahkemeyi kabul edip, ko-nuşmaya başladıktan sonra artık geri dönemeyecekler ve devam edeceklerdi. Nitekim öyle oldu. Dosyalar, sanıklar üzerinde beklenen tesiri, psikolojik baskıyı yaptı; konuş-

maya başladılar, korktuğumuz tehlike gerçekleşmedi..."

Orhan Erkanlı, Anılar... Sorunlar... Sorumlular, İstanbul 1972, s. 122

"140

Kukla Başbakan • (car Uzaktan Kumandalı Hükümet) Kuyruk • (fcSf Düşük-Kuyruk)

Kuyudan Adam Çıkarma • 1969 seçimleri öncesin-

de gündeme gelen, eski Demokrat Partililerin siyasi haklarının geri verilmesine ilişkin gelişmeler, aftan yana tavır koyan Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı İsmet İnö-

nü'nün "kuyuya clüşen adamı kurtaracağım" şeklindeki sözlerinden hareketle "kuyudan adam çıkarma" olarak anılmıştır.

Eski DP'lilere siyasi haklarının iadesi 219 Adalet Partisi milletvekilinin bıı amaçla verdiği anayasa değişikliği öne-risiyle Mayıs 1969'da gündeme geldi. AP'Iilerin önerisini desteklediğini açıklayan hıönü, 14 Mayıs'ta Celal Bayar'la

-27 Mayıs 1960'dan sonra ilk kez- görüştü. İnönü'nün bu tavrı ordunun tepkisine, yol açtı ve darbe söylentileri çıktı, ismet inönü, böyle bir affa kesin olarak karşı olduğunu belirtmiş bulunan Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'a yazdığı mektupta o günlerin havasını şöyle anlatıyordu:

".. Anayasa değişikliği teklifini destekleme kararı aldığı-

mızdan beri, gerek zâtı devletlerinin gerek bazı yüksek komutanların uyarı ve ısrarlarına muhatap olmaktayız.

Bu Anayasa değişikliği gerçekleştiği takdirde, önüne ge-

çilemeyecek vahim olaylar cereyan edebileceği, bu olayların önlenmesi için Cumhuriyet Halk Partisi'nin Anayasa değişikliğini desteklemekten vazgeçmesi gerektiği bize telkin edilmektedir".

Genel başkan İnönü ve genel sekreter Bülent Ecevit'in

"kuyudan adam çıkarma" operasyonunu desteklemeleri CHP içinde, ele huzursuzluklara yol açtı, birçok kişi istifa etti. İstilacılar arasında, Mukbil Özyörük ve eski Milli Birlik Komitesi üyesi, milletvekili Orhan Erkaıılı vardı. Ner-

"141

inin Abadan, Muammer Aksoy ve Jale Candan da parti meclisinden istifa edenler arasındaydı.

Eski DP'lilere siyasi haklarının geri verilmesi Adalet Partisi'nde de çalkantılara yol açtı. Genel başkan Süleyman Demirel'in, "seçimlere gidelim. Vatandaşa hadiseyi bütün açıklığıyla anlatalım. Yeni gelecek meclis meseleyi ele almak imkanını bulur" diyerek konuyu ertelemek islemesi tartışma yarattı. Demirel, kendisine rakip olmalarından korktuğu eski DP'lilerin siyasete dönmelerini gerçekten istememekle suçlandı.

Bütün bu parti içi gerilimlere ve ordunun yönetime el koyacağı söylentilerine rağmen CHP'iilerin desteğiyle eski DP'lilere siyasi haklarım iade edecek anayasal düzenleme yapıldıysa da Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı üzerine DP'lilerin siyasete dönebilmeleri ancak 1974'de.n sonra mümkün olabildi.

K u z u Partisi • Çok partili dönemin ilk siyasi partisi Milli Kalkınma Partisi idi. Partinin kurucuları, Nuri Demirağ, Hüseyin Avni Ulaş ve. Cevat Rıfat Atilhan, kuruluş

başvurularım Türkiye'nin Birleşmiş Milletler anlaşmasını imzaladığı 26 Nisan 1945'ten yalnızca 10 gün sonra 7

Ternmuz'da yaparak partiyi 18 Temmuz'da kurmuşlardı.

Milli Kalkınma Partisi genel başkanlığına getirilen Nuri Demirağ, TBMM binasının inşası ile Sivas-Erzurum de-miryolunun da müteahhitliğini üstlenmiş zengin bir işadamı, ilginç bir kişilikti. İstanbul'daki evinin bahçesinde gazetecilere sık sık kuzu ziyafetleri verirdi. Bu yüzden, ba-sında ve halk arasında Milli Kalkınma Partisi, gerçek adından çok "Kuzu Partisi" adıyla tanınmıştır.

Nuri Demirağ 1954 seçimlerinde Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili olarak TBMM'ye girdi. Milli Kalkınma Partisi de 1958 yılında kapandı.

"142

Küçük A m e r i k a • İkinci Dünya Savaşının hemen sonrasında Türkiye'nin ABD ile girdiği yakın ilişki, yeni bir ideali de. beraberinde getirdi: Küçük bir Amerika olmak.

"Küçük Amerika" deyimi daha çok Demokrat Parti iktidarından söz ederken kullanılırsa da, böyle bir hedefi ilk kez açıklayan Cumhuriyet Halk Partisi'nin başbakan yardımcısı Nihat Erim'dir. Erim, 1949 yılında yaptığı bir ko-nuşmada, "eğer bir dış felâkete uğramazsak ben memleketin geleceği için çok ümitliyim. Yakın bir gelecekte Türkiye. küçük bir Amerika halini alacaktır" demiştir.

Celal Bayar, 1957 yılında aynı ümidi şöyle dile getiriyordu: "Biz memleketimizde Amerikalıların ilerleyiş seyrini takip ederek çalışmaktayız. Öyle ümit ediyoruz ki, 30 se-ne sonra bu mübarek memleket 50 milyon nüfusuyla kü-

çük bir Amerika olacaktır".

"Küçük Amerika" deyimi, 1960'ların ikinci yarısından itibaren, yükselen sol akım tarafından bu kez eleştirel olarak; derinleşen toplumsal eşitsizlikleri, yoğunlaşan sömü-

rü ilişkilerini ifade etmek için ironik bir tarzda kullanılır oldu.

Küçük Vali * 1950 seçimleri yaklaşırken, Cumhuriyet Halk Partisi iktidarında belirgin bir yumuşama görülüyordu. İstiklal Mahkemesi Kanunu yürürlükten kaldırıldı, se-

çim kanunu değiştirilerek gizli oy açık sayım ilkesi getirildi, gazete kapatma yetkisi hükümetten alınarak mahke-melere tanınıp basın suçları affedildi. Öte yandan, ilkokul-lara -isteğe bağlı^ cliıı dersleri koyan imam-hatip okulları ve bir İlahiyat Fakültesi açan, tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına iişkin kanunda değişiklik yapan CHP, böylelikle geniş halk kesimlerinin oyunu almayı umuyordu.

Bu çerçevede, halkla iyi bir ilişki kuramamış olan istanbul Valisi Lütfi Kırdar'm değiştirilmesi de gündeme geldi.

"143

Kırdar'ın yerine valiliğe (o dönemde valiler aynı zamanda belediye başkanlığını da üstlenirdi) getirilen Fahrettin Kerim Gökay "sosyal işler'Me de uğraşan bir psikiyatri profesörüydü ve halka yakın biri olarak iktidara yararlı olacağı düşünülüyordu. Gerçekten de, Fahrettin Kerim kısa boyu, kendine özgü yönetim biçimi ve "şov"larıyla kısa zamanda büyük bir sempati topladı. Nadir Nadi, boyu dolayısıyla

"Küçük Vah" ya da "Mini Vali" olarak anılan Gökay hakkında şunları yazıyor: "Sık sık futbol maçlarını seyrelmeye gittiği Dolmabahçe stadyumunda halk onu, yarı şaka yarı ciddi, "Ya ya ya şa şa şa, Küçük Vali çok yaşa" diye alkışlar olmuştu. Bu sempati gösterilerine karşılık vermeyi iş edi-nen Gökay, her selerinde bir gladyatör azameti ile koşu pisti üzerinde yaya bir tur atar, elinde şapkası, halkı se-lamlayarak gradosu gittikçe yükselen coşkun alkışların devamını sağlardı". Zamanla, halk arasında Fahrettin Kerim adı küçük boy rakı için de kullanılmaya başlandı.

Hulki Aktunç bu durumu şöyle açıklıyor: "Fahrettin Kerim Gökay, alkol düşmanlığıyla tanınırdı; kısa boyu, tık-nazlığıyla da o dönemde kullanılan tırtıllı rakı şişelerini anımsatıyordu".

"İşte paşam İstanbul" sözüyle de ünlenen "Küçük Vali"yi Demokrat Parti iktidarı da görevden almadı ve Gökay, Bern Büyükelçiliğine atandığı 1957 yılına kadar İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı olarak görev yaptı.

Kütük Bakanı • (ırr Kütük Marifetleri)

K ü t ü k Marifetleri • 1957 seçimlerinde yapılan usulsüzlükler, ismet inönü'nün yakıştırmasıyla "kütük mari-fetleri" olarak bilinir.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin iddialarına göre, Demokrat Parti, 1957 seçimlerini, seçmen kütüklerinde ve seçim tu-

"144

tartaklarında yaptığı "marifetler" sonucunda kazanmıştı.

Pek çok yerde CHP'li seçmenler kütüklere yazılmamış, DP'liler birden fazla sandıkta oy kullanmış, hatta bazı sandıklarda seçim sonuçları değiştirilmişti.

Kayseri, Giresun, Çanakkale ve Samsun'da seçim sonuç-

ları gösterilere, kavgalara neden oldu. Diyarbakır'da il se-

çim kurulu ildeki seçimlerin yenilenmesine karar verdiyse de reddedildi.

1957 seçimlerinin en olaylı şehri ise Gaziantep'ti. Radyo ve gazeteler burada CHP'uiu kazandığını ilan etmişti. Ancak, daha sonra, köylerden gelen oyların sonucu değiştirdiği ve seçimi DP'nin kazandığı ilan edildi. Bu arada, CHP'niıı itirazları nedeniyle oy pusulaları Adliye binasına getirilmiş, ancak tatile girildiği için sayını işlemi pazartesi gününe bırakılmıştı. Ne var ki pazar günü Gaziantep Adliyesi içindeki oy pusulatarıyla birlikte yandı. Ertesi gün şehirde olaylar çıktı ve hükümet "Aııtep hadisesi" haberlerine yayın yasağı koydu.

CHP genel başkanı İsmet İnönü, seçmen kütükleriııdeki usulsüzlüklerden sorumlu tuttuğu dönemin İçişleri Bakanı Namık Gedik'i "Kütük bakanı" olarak niteledi ve se-

çimleri meşru kabul etmediğini göstermek amacıyla Meclisteki kutlama törenlerine katılmadı.

"145

Lüks Anayasa • 1961 Anayasası'nın hükümetin elini kolunu bağladığı, böyle bir anayasayla ülkenin yönetilc-meyeceği, anayasanın tanıdığı hak ve özgürlüklerin anar-

şiye yol açtığı, 1965-1971 arası Adalet Partisi iktidarının sık sık öne sürdüğü savlardı. 12 Menfin "parlilerüslü baş-

bakan"! Nihat Erim de, başbakan olduktan kısa bir süre sonra, 61 Anayasası'nın "lüks" olduğunu ilan etti. Erim, yabancı gazetecilere yaptığı bir açıklamada, "Türkiye anayasası birçok Avrupa ülkesinin anayasalarından daha liberal bir anayasadır. Türkiye böyle bir lüksü kaldıramaz.

Anayasada değişiklikler yapılarak temel hak ve hürriyetlerin ortadan kaldırılmasını önlcyecek hükümler getirilecektir" diye konuştu. Eski bir Cumhuriyet Halk Partili olarak, yıllardır 1961 anayasasını savunan Erim, başbakanlığının ilk günlerinde de "doğan durumun suçlusu anayasa değildir. Anayasanın isteklerini yerine getirme-yenlerdir" demişti. Ne var ki, anayasa konusunda AP paralelinde bir yaklaşıma sahip olan ordunun baskısı sonucunda görüşünü değiştirmek durumunda kaldı.

1971 ve 1973'de, 1961 Anayasası büyük ölçüde değiştirildi: Temel hakların kullanılmasına yeni sınırlamalar getirildi, gözaltında tutma süresi artırıldı, memurların sendi-kalara üye olmaları yasaklandı, TRT'nin özerkliği kaldırıl-dı, Devlet Güvenlik Mahkemeleri kuruldu, hükümete kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi tanındı. Yapı-

lan değişiklikler hakkında AP senatörü İhsan Sabri Çağlayangil şöyle diyordu: "1961 Anayasası belki bizim bünye-ye bol gelen bir elbise yaratmıştı. Biçip kesip kendi vücu-dumuza uyclurmaktansa, şişmanlayıp şu elbisenin, içine sığmaya çalışalım dedik, olmadı. Şimdi bol elbiseyi claralt-

"146

maya çalışıyoruz".

"Bol elbise" ve "lüks anayasa" deyimleri, devleti birey-den koruma gereğine ve halkın kimi özgürlükleri henüz hak etmediğine inanan bir zihniyetin veciz ifadeleri olarak yıllarca yinelendi. Örneğin Kenan Evren, Ağustos 1982'de şöyle diyordu: "6.1 Anayasası bize bol geldi. 12 Eylül'e bu bolluk içinde oynaya oynaya geldik".

"147

m

IVIam«ık • Özellikle, siyasi tutuklu ve hükümlülerin belli (''ara") dönemlerde, tutuldukları askeri hapishaneler arasında en bilinenlerinden birisidir.

4. Kolorduya ait askeri ceza ve tutukevi, Ankara'nın Mamak semtinde bulunması nedeniyle aynı adla anılmıştır.

"Mamak", 12 Mart ve 12 Eylül sıkıyönetim uygulamaları ve sonrasında "ünlenmiştir". Binlerce devrimci, sosyalist, ülkücü, İslamcı örgüt ve parti mensupları, sendikacı-

lar, politikacılar, yazarlar, sanatçılar ve sıkıyönetim mah-kemelerinin görev alanına giren adi suç sanıkları, Mamak'da her yönüyle olumsuz koşullar içerisinde tutulmuşlardır.

Dönemlerin bütün askeri hapishanelerinde olduğu gibi

"Mamak"ta da, işkence ve insanlık dışı muameleler rutin uygulama olmuştur.

Özellikle 12 Eylül askeri darbesi sonrası dönemde, tutuklular ("tutsak" olarak da adlandırılmışlardır), sağlıksız, yetersiz beslenme ve havalandırma, sistematik dayak ve ideolojik baskı altında yaşamak zorunda bırakılmışlardır.

Askeri disiplin, eğitim ve kurallar içinde, tutukluların ki-

şiliklerine, düşüncelerine, onurlarına "topyekün taarruz"

edilerek tümüyle ezilmeye çalışıldı. İnsanların yaklaşık bir metrekare boyutunda hücrelerde (tabutluk) günlerce, haf-talarca cezalandırma için tutulması; tek tip elbise, "Atatürkçülük" eğitimi, görüş yasakları sindirme politikasının diğer örnekleri arasındaydı.

Devrimci tutuklular bu uygulamalara karşı direnişe gittiler, açlık grevleri yaptılar, can verdiler. Tutuklu ve hü-

kümlü yakınları da bu direnişe dışardan destek vererek, 12 Eylül koşullarında "çocuklarımızı öldürtmeyiz" sloga-

"148

nıyla sinıgeleşen onurlu bir muhalefet yarattılar.

12 Eylül döneminde sağ görüşlü tutuklular tarafından da "zulüm kalesi" olarak nitelenen Mamak, türkülere, edebiyat ve sanat yapıtlarına konu oldu.

Ayrıca (Ksf Karıştır-Barıştır ve Tabutluk)

• (car Milliyetçi Cephe Hükümetleri)

M e b u s P a M H ® 1946-1980 yılları arasında TBMM'ye seçilen her 6 milletvekilinden biri (2795'te 445'i) parti de-

ğiştirmiştir. Bu kadar çok insanın bazı çıkarlar peşinde partiden partiye savruluşu, "irade"leri üzerinde yapılan pazarlıklar, milletvekillerinin alınıp satıldığına dair yaygın. bir inanç yaratmıştır. "Mebus pazarı" deyimi, bu inancın ifadesidir.

Deyim ilk kez, 15 Mart 1970'de güvenoyu alan Süleyman Demirel başkanlığındaki Adalet Partisi hükümetinin kuruluşu sırasında telaffuz edildi. Kendi partisinden 41

milletvekilinin bütçeye red oyu vermesi üzerine istila eden Demirci'm yeni hükümetinin güvenoyu alıp alamayacağı, 41'lerin tutumu nedeniyle belirsizliğe girince, AP'lıier Birlik Partisi milletvekilleri ve bağımsızlarla temas kurdular. Girişimler sonucu, Birlik Partisi'nclen beş milletvekili, parti kararının aksine hükümete güvenoyu verdi. O

günlerde Demirel hükümetinin aldığı güvenoyunun çok büyük paralara ve rüşvete mal olduğu söyleniyordu. Bu durumu, "şimdiye değin at pazarı, eşek pazarı, tavuk pazarı görmüştük ama mebus pazarına ilk kez rastlıyoruz''

biçiminde değerlendiren gazeteci İlhan Selçuk, kendi i İadesiyle "mebus pazarı deyiminin isim babası" oldu.

70'li yıllar boyunca, "parlamento aritmetiği'' önem kazanırken, "titreyen arhmetik"e. dayanan hükümetlerin ku-, rulması, devamı ve düşürülmesi için partisinden ayrılan

"149

ya da başka partiyle birlikte hareket eden milletvekilleri görüldü. 1975 yılında 1. Milliyetçi Cephe hükümetinin kuruluşunda, 1977'de CHP genel başkanı Bülent Ecevit'iıı azınlık hükümeti kurma girişiminde, 78'de 2. Milliyetçi Cephe hükümetinin düşürülmesi ve EceviL hükümetinin kuruluşu sırasında, sürekli olarak bir "mebus pazarı" kurulduğundan söz edildi.

1982 Anayasasının 84. maddesiyle, geçmişe bir tepki olarak, partisinden istifa ederek, bir başka paıliye giren veya seçim hükümetleri hariç hükümette görev alan milletvekillerinin üyeliğinin düşürülmesi olanağı yaratıldıysa da, "hülle partileri" ile bu anayasal hüküm etkisiz kılındı ve "mebus pazariııdan söz edilmeye devam edileli.

Ayrıca (usr Hülle Partisi)

M e n d e r e s T r a k t ö r ü • Demokrat Parti iktidarının özellikle ilk yılları tarımda makineleşmenin hızlandığı bir dönemdi. Orta ve büyük çiftçiler, önemli bir kısmı ziraate harcanan Marshall yardımıyla genişletilip alınması kolaylaştırılan Ziraat Bankası kredileriyle daha çok zirai maki-neye ve traktöre sahip olabildi. 1948 yılında 1750 olan traktör sayısı 1955'e gelindiğinde 40 binin üzerine çıkmış-

tı. Yeni gelen traktörlere halk arasında "Menderes traktö-

rü" de deniliyordu.

Şevket Süreyya Aydemir, bir "Menderes traktörü"nün köye gelişini şöyle anlatır:

"Önüne kocaman bir bayrak takılmış bir traktörün, hem üstü hem arkasındaki römorku salkım gibi insan dolu olarak köye girişini gördüm. Direksiyondaki köylü delikanlısı klakson sesleriyle etrafı çınlatır. Damlardan, tepelerden ko-

şuşanlar sokakları doldurur. Hikâye bir bakıma basittir: Bulunan ve uygulanan yeni usullerle çarşıda traktörü-

"150

nü kendi seçen ve muamelesini bankada tamamlatan bu köylü şehirde traktörünü teslim almıştır ve önüne de bir bayrak asınca, pazar yerine koşmuştur. Köylüsünden, hemşerisinden, kadın erkek bulabildiklerini traktöre, rö-

morka atmıştır. Direksiyonu kullananın arkasında yeni mal sahibi zaptettiği şehre giren bir kumandan edasıyla dikilir. İşte şimdi köydedir. Ve halk, haklı veya haksız bü-

tün bu olup bitenlerin kerametini bir insana ve onun adı-

na bağlamaktan hoşlanır. Hatta 'Menderes traktörü' o günden bir yakıştırmadır".

Merdivenaltı • İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi binasında milletvekillerinin "kulis" yaptığı bölme "merdivenaltı" olarak bilinir. Özellikle Milli Şef döneminde, kullanılan "merdivenaltı" Cumhuriyet Halk Partisi'ııdeki "muhalefetin buluşma yeriydi. Demokrat Parti'nin kurucularından Celal Bayar, Adnan Menderes ve. Refik Koraltan da

"merdivenaltı" kulisinin müdavimlerindendi.

M E S S Başkanı • Turgut Özal 1977-79 yıllarında Ma-deni Eşya İşverenleri Sendikası'nın (MESS) yöneticiliğini yapmıştı. MESS, 70'li yılların ikinci yarısında işçilere karşı sert ve uzlaşmaz tavır alan bir işveren örgütüydü ve Özal dönemindeki saldırgan politikası kimi iş çevrelerinde bile yadırganıyordu. Sonradan Özal'a "MESS Başkanı" denilerek, onun işveren sallarında bir yönetici olduğu ve daha önce MESS'te yaptıklarım bu kez iktidar olanaklarıyla yapmaya çalıştığı vurgulanmak istenmiştir.

M i l i Anlaşma • (ıtsr Milli Deklarasyon)

IVIİIIİ peklairasyon ® 27 Mayıs 1960 darbesiyle iktidarı ele geçiren Milli Birlik Komitesi, yönetimi sivillere, devret-

"151

me surecinde, bir yandan tabii senatörlük makamıyla ko-mitecilerin kişisel geleceklerini güvence altına alırken, öte yandan, siyasi partilere imzalatılan protokollerle rejimin geleceğini de vesayet altına almaya çalışmıştır. Askeri yö-

netimin siyasi partilere imzalattığı ilk metin, "Milli Deklarasyon" ya da "Milli Anlaşma" olarak bilinen metindir.

Aslında, siyasi partilerle askeri yönetim arasında bir mutabakat metni imzalanması likri ilk kez Nisan !<•)(-> l'dc, 10 büyük gazetenin (A/cşarn, Cumhuriyet, Dünyti, Havadis, Hürriyet, Hür Vatan, Milliyet, Tanin, Tercüman, Vatan) ortak teklifiyle gündeme gelmişti. Gazeteler, Devlet Başkanı Cemal GürseTin başkanlığında bir "Yuvarlak Masa" etrafında biraraya gelecek partilerin, Atatürk devrimlerine ve yeni anayasaya bağlı kalacaklarını, "millet iradesini çiğneyen düşük iktidarın milli vicdanda yer eden mahkumiyetinin hiçbir şekilde temyize tabi tutulmasına imkan bırakmaya-caklarım" ve Yassı ada kararlarını "toplu olarak tasvip"

edeceklerini açıklamalarım istiyordu.

Askeri yönetimle siyasi partiler (Cumhuriyet Halk Partisi, Adalet Partisi, Yeni Türkiye Partisi, Cumhuriyetçi Köy-lü Millet Partisi ve Memleketçi Serbest Parti) arasında 31

Ağustosta başlayan ve "Yuvarlak Masa Toplamdan" olarak bilinen görüşmeler sonunda, partiler ortak bir bildiri ya-yınladılar. Bu "Milli Deklarasyon"da, "... 27 Mayıs İhtilâlinin siyasi maksatlarla ve her ne suretle olursa olsun istismarına müsâade etmeyeceğimizi kesin olarak beyan ve bu ihtilalin yıktığı ve milli vicdanın mahkum ettiği Demokrat Parti zihniyetini ve onu temsile veya devam ettirmeye te-

şebbüs mahiyetindeki her türlü davranışı şiddetle redde-deriz" diyen partiler:

- İslâmiyeti siyasal amaçlara alet etmeyeceklerini,

- Aşırı sol, aşırı sağ ve bölgecilik gibi cereyanlara karşı koyacaklarını,

"152

- Yassıada Mahfcemesi'nde alman kararlan tartışmayacaklarını,

- Milli Birlik Komitesi'ııin seçim siyasetini eleştirmeye-ceklerini,

- Dış politika konusunda birlik olacaklarını ve

- "Orman davasını milli bir dava olarak bütün vatandaş-

lara benimseteceklerini", "bir taahhüt vesikası halinde Bü-

yük Türk Milletine" ilan ettiler.

"Milli Anlaşma", MBK yönetimiyle, devrilen Demokrat Parti'nin devamı durumundaki Adalet Partisi arasındaki sürtüşmeyi ortadan kaldıramadı. 15 Ekim 1961 seçimleri öncesinde, AP'lilerin DP'nin devamı olduklarını çeşitli bi-

çimlerde ortaya koymaları üzerine Devlet Başkanı Cemal Gürsel, "Bunlar ne imzasını tanıyan ne. memleket menfaati tanıyan ne de milli vicdanı hesaba katan adamlardır" diye konuştu. 15 Ekim seçimlerinin askerlerin umduğu gibi sonuçlanmaması üzerine, siyasi partilere daha dar kap-samlı bir başka protokol (Çankaya Protokolü) imzalatıldı.

KVIİI1İ c ö r ü ş • Yönetici kadrolar ve ideolojik itibarıyla birbirlerinin devamı durumunda bulunan Milli Nizam Partisi (1970-1972), Milli Selamet Partisi (1972-12. Eylül 1980) ve Refah Partisi'nin (1983) siyasi felsefesi -kendileri taralından- Milli Görüş olarak adlandırılmıştır.

Dış kaynaklı oldukları, yalnızca maddi kalkınmaya önem verdikleri için "solcu" ve "liberal" görüşleri reddeden "Milli Görüş'', Islami içerikli bir "ahlak nizamı" ve

"manevi kalkınma" öngörür. "Milli. Görüş"ün politik reçetesi, Islami geleneklerle bağdaşan bir hızlı sanayileşme,

"ağır sanayi hamlesi" ve zenginliğin tslâmi yardım ve dayanışma ilkeleri çerçevesinde eşit dağılımını sağlayacak bir sosval adalet olarak özetlenebilir. Özel mülkiyeti, özellikle ele küçük müteşebbisleri teşvik etmekle birlikte laiz

"153

ve israfa karşı olmak, müslııman ülkelerle bir orlak pazar kurma projesi, Batılılaşmanın başta aile olmak üzere bü-

tün sosyal kurum ve değerlerde çöküntüye yol açtığını ve Türkiye'de laikliğin "inanmayanların inananlara tahakkü-

mü" biçiminde gerçekleştiği tespitleri, "Milli Görüş"ütı ara başlıkları arasında sayılabilir.

"Milli Görüş" açısından "millet", sözcüğün Arapça aslı-

nın içerdiği, "aynı inanç etrafında meydana gelen toplu-luk" anlamına paralel olarak, Türkleri değil Müslümanları işaret eder. Bu nedenle "külür milleti" karşısında bir "İslam milletinden söz edilirken, "İslam milliyetçiliği" dı-

şında bir milliyetçilik kabul edilmemektedir.

Mim Husume t A n d ı • Demokrat Parli'nin 20-25 Haziran 1949 tarihlerinde toplanan ikinci büyük kongresinde kabul edilen bir rapor, Cumhuriyet Halk Partililerin ya-kıştırmasıyla "Milli Husumet Andı" olarak bilinir. Basının bir kısmı bu belgeye "Milli And" ya da "Milli Teminat An-dı" aclını veriyordu. DP'lilere göre ise kongrede kabul edilen andın özel bir anlamı yoktu.

İkinci büyük kongrede en önemli konu seçimlerdi ve DP'lilerin en büyük endişesi, yaklaşan seçimlerde 46 "me-todlarinm uygulanması olasılığıydı. Böyle bir havada kaleme alınan kararda, seçim kanunlarına aykırı bir hareket vatandaşın doğal haklarını ihlâl anlamı taşıyacağından vatandaşı yasal savunma durumunda bırakacaktır deniliyor,

"milli husumete" maruz kalınmaması için vatandaşın do-

ğal haklarının ihlâlinden çekinilmesi tavsiye ediliyordu.

CHP'lilerin büyük tepkisini çeken karar hakkında, dö-

nemin Yargıtay Başkanı Halil Ûzyörük, "bu karar karşısın-da Demokrat Parti kapatılabilir. İş Yargıtay'a gelirse Yargı-

tayca da aynı görüş uygulanır" dediyse de DP aleyhinde takibata geçilmedi.

"154

M i l l i M u t a b a k a t • Büyük krizler karşısında ve ülke için hayatî sayılan gündem maddelerinin çevresinde "millî mutabakat" oluşturulması, çokpartili dönem boyunca yi-nelenen çağrılar arasında yer alır. Türkiye'nin bazı sorunları ya da bazı dönemleri millî mutabakat sağlanmadan aşamayacağı söylenir... Millî mutabakat hedefi, 80'li yıllarda, MC'lerin alternatifi olarak merkezde kurulacak bir C.HP-AP koalisyonuna kilitlenmiş, merkez dışında kalan partileri ikinci plana itme yaklaşımı Türkiye'nin 90'larda yaşadığı merkeze kaymaları-merkez belirsizliği sonucunda varlığını yitirmiştir. Tüm partilerin katılımıyla oluşturula-cak bir "millî mutabakat hükümeti"nin temel sorunları çözdükten sonra "oturmuş Türkiye"yi genel seçime götürmesi, 90'lı yılların sabit önerileri arasında yer almıştır.

Ayrıca (EST Büyük Koalisyon)

Milli Şef • İkinci Cumhurbaşkanı ismet İnönü, Cumhuriyet Halk Partisi'nin Değişmez Genel Başkanı olduğu 1938-1946 yılları arasında, parti ve ülke yönetimindeki mutlak güç ve egemenliğini yansıtan bu isimle anılırdı.

İnönü, Atatürk'ün ölümünden sonra (Aralık 1938) toplanan CHP Birinci Olağan Kurultayında yapılan tüzük de-

ğişikliğiyle partinin Değişmez Genel Başkanlığına getirildi. Değişikliğin gerekçesinde, CHP'nin bütün milletin partisi olduğu, bu nedenle, partinin şefinin de doğal olarak

"Milli Şef" olacağı öne sürülüyordu. Kurultaydan bir gün sonra, 27 Aralık 1938 günlü Cumhuriyet gazetesi ilk kez Milli Şef deyimini kullandı. Milli Şef nitelemesinde, o dö-

nem Kıta Avrupasında görülen, otoriter yönetimlerin güç-

lenmesi (İtalya'da "Duçe", Almanya"da "Führer") olgusu-nun da etkili olduğu öne sürülmüştür.

Hakkında söylenen şu sözler Milli Şef'in yandaşlarınca nasıl algılandığını gösterebilir:

"155

"Milli Şef demek, milli hayatımızın uyanık başı demektir. O maddi ve manevi cepheleriyle milli hayatı bir bütün olarak yalnız temsil etmez, güder ve yeder (peşi sıra götü-

rür)".

"Şeref ve kahramanlığın timsali... bu çelik başlı adam imkânsız denecek derecede kuvvetli bir realite duygusuna maliktir".

"Her adım attığı yerden bir yıldız kümesi ezilmiş gibi zafer ve hürlük aydınlığının fışkırdığını gördüğümüz bü-

yük adam..."

"Milli Şef' sıfatı, Değişmez Genel Başkanlıkla birlikte, CHP'nin, 10.5.1946'daki Olağanüstü Kurultayında, ittifakla kaldırıldı.

Ayrıca (ısr Ebedi Şef)

Milliyetçi Cephe Hükümetleri • 1975 ve 1977 yıllarında sağ partilerce kurulan koalisyon hükümetleri.

1975 yılında Adalet Partisi, Milli Selamet Partisi, Milliyetçi Hareket Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi arasında kurulan koalisyon Birinci Milliyetçi Cephe, 1977'de AP, MSP ve MHP arasında kurulan koalisyon hükümeti ise ikinci Milliyetçi Cephe olarak bilinir.

Sola karşı bir milliyetçi cephe kurulması önerisini ilk ortaya atan, 1973 seçimlerinin ardından çıkan hükümet buhranı sırasında, Demokratik Parti genel başkanı Ferruh Bozbeyli'dir. Ne var ki, Bozbeyli'nin milliyetçi olmadığı gerekçesiyle Süleyman Demirel'i dışlayan cephe önerisi gerçekleşmedi.

Ardından bu projeyi sağ entelijensiyamn etkili lobi ör-gütü Aydınlar Ocağı hararetle desteklemeye başladı. Ay-dınlar Ocağı'nm öııdegelen isimlerinden Prof. Dr. Muhar-rem Ergin, 1974 Ekim'inden başlayarak Ortadoğu gazetesinde yazdığı yazılarla, ısrarla, bütün milliyetçi partileri

"156

hükümeti beraber oluşturmak için biraraya gelmeye çağır-dı. Ergin, AP, MSP, DP, CGP ve MHP'ııin "Milliyetçi Cephe Birliği"ııde yeralmasını istiyordu.

Cumhuriyet Halk Partisi-Milli Selamet Partisi koalisyonunun dağılması ve Sadi İrmak başkanlığındaki parlilerüstü hükümetin güvenoyu alamamasından sonra, partilerinden ayrılan 9 Demokratik Parti milletvekilinin (Dokuzlar) de desteğiyle 31 Mart 1975'te Birinci Milliyetçi Cephe hükü-

meti kuruldu. Aslında, dört partinin (AP-MSP-MHP-CGP) genel başkanları Aralık 1974'de yayınladıkları ortak bildi-riyle bir "Milliyetçi cephe" oluşturarak "belli görüşler vc hedefler etrafında toplanarak beraberce çalışmaya karar verdiklerini" açıklamışlar ve mecliste birlikte hareket etmeye başlamışlardı. Kısaca MC, olarak anılan hükümete, "cephe hükümeti", kurucu partilere "ceplıe partileri", başbakan Sü-

leyman Demirel'e de "cephe başkanı" deniliyordu.

MC iktidarıyla birlikte şiddet, olayları da arttı. Bir yandan bürokrasi içinde sağ kadrolaşma, öte yandan "komünizm tehlikesi"ne karşı "devlete yardımcı güçler" olarak kabul edilen MHP'ye bağlı "k.omanclo"lann sola karşı yürüttüğü saldırılar yoğunlaştı. Hemen her gün sol görüşlü insanlar öldürülürken, "cephe başkanı" Demirel, "bana sağcılar ve milliyetçiler cinayeL işliyor dedirtemezsiniz" (25 Aralık 1978) deme inadını sürdürdü. Demirel, koltuğu bırakma-mak uğruna MHP kökenli teröre gözyummakla, "kıra!" m kuyruğunu "kurda" (MHP'niıı simgesi) kaptırmakla eleştiriliyordu. MC'nin baskıcı politikaları sol muhalefetin tepkisiyle karşılaştı. Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu, MC iktidardan düşene kadar ülkede "genel yas" ilan etti, geniş çaplı protesto gösterileri düzenlendi.

Derinleşen siyasal bunalıma döviz darboğazı ve hayat pahalılığı da eklenince. 1977 seçimleri öncesinde Cumhuriyet Halk Partisi lideri Bülent Ecevit halkın "umudu" ha-

"157

liııe geldi. 5 Hazirandaki genel seçimleri CHP kazandıysa da, tek başına iktidar olacak çoğunluğu sağlayamadı. Ecevit'in, güvenoyu için gereken 13 oyu diğer partilerden vc bağımsızlardan tamamlamayı umarak kurduğu azınlık hü-

kümeti güvenoyu alamayınca, 21 Temmuz 1977'de yeni bir AP-MSP ve MHP koalisyonu kuruldu. Milliyetçi Cephe adının yarattığı tepki dolayısıyla yetıi koalisyona '•milliyetçi partiler topluluğu" adı verildiyse de tutmadı, hükü-

met 2. MC olarak adlandırıldı 2. MC döneminde ekonomik koşullarda bir düzelme görülmezken, siyasal "şiddet tırmanmayı sürdürdü. Ülkedeki kaos Adalet Partisi içinde de sorunlara yol açtı. MHP'ııin hükümetteki varlığından rahatsız olan ve AP tabanının MHP'ye kaymakta olduğundan endişe eden kimi AP milletvekillerinin istifasıyla mecliste yeterli desteği kalmayan 2. MC hükümeti, 31 Aralık 1977'de güvenoyu alamayarak düştü.

1991 seçimlerinden sonra kurulan DYP-SHP koalisyon hükümeti, eleştirildiği ve yıprandığı anlarda, pekçok sol aydın ve sosyal demokrat tarafından "bu koalisyon yıkılır-sa yerine yeni bir MC'nin kurulacağı" tehlikesine işaret edilerek savunulmuştur. Buna karşılık, bazı sol aydınlar ve politikacılar, MÇP/MHP'nin ve DYP'niıı hükümet üzerindeki etkisi ve baskısı nedeniyle zaten "III. MC'nin yürür-lükte olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Mini Vali • (mr Küçük Vali)

Missmiiri ® .5 Nisan 1946 günü, VVashinglon'da ölen Bü-

yükelçi Münir Ertegün'ün cenazesini İstanbul'a getiren, o dönemde ABD donanmasının en büyük savaş gemisi Missouri, Türkiye-ABD ilişkilerinde 2. Dünya Savaşı sonrasın-da başlayan yakınlaşmanın simgesidir. Sovyet yetkililerce bir kışkırtma olarak yorumlanan Missouri'nin gelişi, Türk

"158

basınında büyük bir heyecan yarattı. Ulııs gazetesinde Fa-blı Rıfkı Alay, "Missoııri" başlıklı yazısında "Amerika'nın ne istediğini biliyoruz: hür, eşil ve egemen milletlerin ortaklaşa güvenliğine dayanan harpsiz, saldırışsız, sadece ahlâk ve kanun, bağlaşma ve antlaşmaların hüküm sürdü-

ğü bir dünya: Böyle bir dünyada yaşamak isteyen herkes Amerikan bayrağında kendi talih yıldızını da görür" diyordu. Cumhuriyetle .Nadir Nadi'ye göre de, Amerika yeryüzü-

nün bir numaralı kuvvetiydi ancak "bu kuvvet, saldırganlı-

ğın, istilâ ve tahakküm hırsının değil, barışın, adaletin ve milletler arasında eşitlik hakkını kurup yaşatmak isteyen temiz bir idealin emrinde"ydi. Missouri'yle gelen Amerikalı yetkililerden 500 milyon dolar kredi isteyen Cumhurbaş-

kanı İsmet inönü de geminin gelişini "Türk-Amerikan dostluğunun parlak bir iladesi" olarak yorumladı.

istanbul genelevinin, Amerikan denizcilerinin muhtemel ziyareti için beyazlara boyanması ve duvarlara üzerinde İngilizce "Hoşgeldin Denizci" yazan, levhalar asılması da Missouri'nin hatırlattıkları arasındadır.

IfMllr. R e f e r a n d u m • Türk siyasal hayatında ilk referandum, 1961 Anayasasının kabulü için 9 Temmuz 1961'de yapıldı. Referandum öncesinde anayasaya "evet" demeyen bir tek parti yoktu. "Evet"*kampanyasına katılanlar arasın-da, yeni anayasanın İslâm ile bağdaştığına dair bir beyan-nameyi bütüıı yurda dağıtan Diyanet İşleri Başkanlığı da bulunuyordu. İktidardan düşürülen Demokrat Parti'nin devamı olma iddiasındaki Adalet Partisi de "yeni anayasanın 1924 Anayasası'na kıyasla getirdiği hukuki teminat bakımından siyasi hayatımızda ileri bir adını teşkil ettiği düşüncesiyle" anayasayı desteklediğini açıklamıştı. Ne var ki AP'nin desteği sonraları açıkça ortaya koyacağı gibi, hiç de içten değildi. Nitekim AP'liler halk arasında yaptıkları

"159

propagandada "hayırda hayır vardır", "hayır deyin hayırlı olsun" diyerek anayasanın reddedilmesini istediler. Eski DPI ilerden bohçacılara, ev kadınlarından muhtarlara kadar geniş bir insan grubunun katıldığı büyük bir siyasi ça-lışma ile AP, gayrıresmi ancak oldukça etkili bir "hayır"

kampanyası yürüttü. Kampanyada sık kullanılan sloganlardan biri de "hayır" oyunun rengi olan kırmızıyı çağrış-

tırması bakımından "demli çay"clı. Bir başka popüler slogan olan "gözlerimizin içine bakın anlarsuuz"hı da, hem bu koşullarda her şeyi söylemenin mümkün olmadığı anlatılmak isteniyor hem de bakılan gözlerde Yassıada'daki DP'liler ve. Adnan Menderes için duyulan acının görülece-

ğine dair bir işaret veriliyordu.

Mr. Referandum da gayrıresmi "hayır" kampanyasının parçalarından biriydi. Köy köy, ev ev dolaşan AP'liler, Mr.

Referandum'un bir Amerikalı olduğunu "evet" denilmesi-nin Mr. Referanduma evet demek olacağını ve ülkeyi bundan böyle onun yöneteceğini anlattılar. Çok partili yaşam deneyimi ancak 15 yılı bulan bir ülkede Mr. Referandum motifi etkili bir propaganda unsuru oldu. % 83 oranında bir katılımın gerçekleştiği referandum sonucunda % 39.6

"Hayır" oyuna karşılık % 60.4 oranında "Evet" oyu çıktı.

M o r r i s o n Süleyman • Süleyman Demirel, 1960'h yılların başında temsilciliğini yaptığı Amerikan şirketi Morrison/Knudson'a izafeten "Morrison Süleyman" olarak da anılmıştır.

Morrison lirması, Ereğli Demir Çelik tesisleriyle Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nin (ODTÜ) bazı tesislerinin ya-pımını üstlenmişti. Demirel'in maliyetteki artışı öne sürerek ODTÜ'deki inşaatlar için temsilcisi olduğu Morrison firmasına fazla ödeme yapılmasını islemesi tepkilere yol açtı. Morrison firması, Ereğli Demir Çelik'teki iş uyuşmaz-

"160

lıkları nedeniyle de kamuoyunun gündemindeydi. Süleyman Demirel'in "Amerika'nın adamı" olduğunu düşünen çevreler 60'lı yıllarda kendisinden sık sık "Morrison Sü-

leyman" olarak söz elti.

Moskovacillk • Uzun. yıllar, siyasi edebiyatımızın gözde ithamlarından biri olan "Moskovacf'lık ilk kez Cumhuriyet Halk Partililer tarafından Demokrat Partililere karşı kullanılmıştır. Bu yolda ilk suçlamalardan birini, DP'ııin ülkede seçiırı emniyeti bulunmadığı eleştirisine karşı, CHP'nin ya-yın organı Ulus gazetesindeki sütununda Falih Rıfkı Atay yaptı. Atay 1946 seçimleri öncesinde yazdığı bir makalede şöyle diyordu: "Seçimlerin serbest olacağından yalnız Demokrat Parti ile. Moskova şüphe ediyor". CHP'liler daha sonraları da sık sık DP'nın Moskova'nın emriyle hareket et-tiğini, hatta para yardımı aldığını iddia ettiler. DP iktidarı döneminde ise "Moskovacı" olmakla suçlanan CHP oldu.

Örneğin, Başbakan Adnan Menderes'e göre, CHP'nin Ulus gazetesi aracılığıyla DP hükümeti aleyhinde yaptığı propaganda "Moskova radyosunun yayınları kadar iğrenç"ti. Sovyetler Birliğinin İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dostluk-tan uzak tutumunun yarattığı hava içerisinde "Moskovacı"

olmak, yalnızca "komünistlik" ithamını içermiyor, aynı zamanda "düşmanla işbirliği yapmak" anlamını taşıyordu.

1965'ten sonra, kendi yerini "ortanın solu" olarak tanım-layan CHP, bu kez Adalet Partililer tarafından "ortanın so-lu Moskova yolu" denilerek "Moskovacıhk'Ma suçlandı.

Altmışlı ve yetmişli yıllarda, sağ parti ve örgütler solun bütün kesimlerini Moskovacılıkla suçladılar. "Komünistler Moskova'ya" o yılların popüler sloganlarından biriydi.

80'lerin ortalarından itibaren Sovyeder'de başlayan deği-

şikliklerle bizzat kendilerinin "Moskovacıhk"ı reddetmeleri böyle bir suçlamayı anlamsızlaştırdı.

"161

M o t e l H ü k ü m e t i • Adalet Partisi, Milli Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket- Partisi'nden oluşan 2. Milliyetçi Cephe hükümetinin 31 Aralık 1977 günü bir gensoru ile dü-

şürülmesinden sonra yeni hükümeti, Cumhuriyetçi Gü-

ven Partisi, Demokratik Parti ve Adalet Partisi'nden istila eden 11 milletvekilinin desteği ile Cumhuriyet Halk Partisi kurdu. Bülent Ecevit başkanlığındaki hükümetin kuruluşu yolunda girişimler daha 2. MC düşürülmeden önce başlamıştı. 22 Aralık 1977 ğünü, İstanbul Florya'daki Gü-

neş Motelinde AP'den ayrılan milletvekilleriyle -gazeteci-lerden kaçmaya çalışarak- görüşen Ecevit, İller le, hükü-

met aleyhindeki gensorunun desteklenmesi ve yeni bir hükümetin kurulması konusunda anlaştı. CHP'ye verilen bu desteğin karşılığı bakanlık koltuğu oldu. 5 Ocak 1978'de 229 güven oyu alan 3. Ecevit hükümetinde, 11

bağımsız milletvekilinin 10'una bakanlık verilmişti. 1 Elerden bir tek Oğuz Alalay bakanlık istememişti.

Adalet Partililer, CHP'nin aldığı bu desteği "bir oya bir bakanlık" diyerek eleştirdiler. Yeni hükümet kamuoyunda, Güneş Molel'de yapılan pazarlıklara izafeten "Motel hü-

kümeti" olarak da adlandırılıyordu. "Florya motellerinde milletin iradesini hiçe sayarak kurulan hükümetin, milletin ve meclisin çoğunluğuna dayanmadığı" bu yüzden, ele

"gayrımeşru" olduğunu iddia eden AP ve Süleyman Demirel bu gerekçeyle Ecevit'i başbakan olarak kabul etmediler; hükümetin işbaşında kaldığı 22 ay boyunca kendisinden "hükümetin başı" diye söz ettiler.

14 Ekim 1979'cla yapılan ara seçimler iktidardaki CHP

için tam bir hezimet oldu. AP'nin, boşalmış bulunan 5

milletvekilliğinin tamamım kazanması ve kısıui senato se-

çimlerinde gösterdiği başarı üzerine, seçmen iradesine saygı gösteren Ecevit, bir gensoruyla düşürülmeyi bekle-meden, parlamenter geleneğe uygun olarak istifasını açık-

"162

laclı. D e m i r e l , istifa ü z e r i n e , 22 aydan s o n r a ilk kez E c e -

vii'e " b a ş b a k a n " diye hitap etti.

i l l e r , E n v e r A k o v a (Devlet B a k a ı i ı ) , Ali Rıza S e p l i o ğ l u ( D e v l e t B a k a n ı ) , M u s t a f a Kılıç ( D e v l e t B a k a n ı ) , Şerafettin E l ç i ( B a y ı n d ı r l ı k ) , M e t e Tan ( S a ğ l ı k v e S o s y a l Y a r d ı m ) , T u n c a y Mataracı. ( G ü m r ü k v e T e k e l ) , G ü n e ş O n gül ( U l a ş -

t ı r m a ) , O r h a n A l p ( S a n a y i v e T e k n o l o j i ) , A l ı m e t K a r a a s l a n ( İ m a r v e I s k a n ) , H i l m i İ ş g ü z a r ( S o s y a l G ü v e n l i k ) v e O ğ u z Atalay'dan o l u ş u y o r d u .

"... Geçenlerde gazetelerde yayınlanan fotoğraflara bakan herkes önce şunu merak etmiştir: Taşra hacıağalarının istanbul'a geldikleri ve kaçamak yaptıkları, vakit vakit de uygunsuz kadınlarla basıldıkları bir semtin bir mo-telinde acaba bu sefer kim yakalandı? Allahtan ki resimlerde gözler üzerine çekilmiş siyah bantlar yoktu ve olayın ahlâk zabıtasını ilgilendirmediği çabuk anlaşılıyordu.

Lütfen söyler misiniz, CHP genel başkanının "gizlice" istanbul'a gelip Florya'da bir motelde '12 bağımsız' (12.

milletvekili Cernalettin inkaya'nın bu görüşme sonrasında ayrılmasıyla geriye 11'ler kaldı -A.A./B.B.) ile gazetelerin hemen diline düşeceği aşikâr bir görüşme yapmasının kırk paralık anlamı, kırk paralık mantığı, sağlıklı bir yarı-

na kırk paralık yararı var mıdır? Yok mudur bu CHP'nin konuşmak istediği kimseleri genel başkanın kabul edece-

ği bir genel merkezi, parlamento binasında bir genel baş-

kan odası, eğer görüşme başkent dışında yapılacaksa bir il merkezi?"

Metin Toker, Hürriyet, 25 Aralık 1977

M inip a İH Olayı • 1943.yılında Van'ın Özalp ilçesinde 32

K ü r t y u r t t a ş ı m ı z ı n 3 . O r d u m ü f e t t i ş i O r g e n e r a l M u s t a f a M u ğ l a l ı ' n m e m r i y l e k u r ş u n a d i z i l m e s i , " Ö z a l p " y a d a

" M u ğ l a l ı O l a y ı " o l a r a k bilinir.

"163

Resmi kayıtlara göre, kaçakçılara yataklık eden 32 kişi, geçit yollarını göstermek amacıyla sınıra götürülürken, Iran sınırından ateş açılmasıyla başlayan çarpışmada iki ateş arasında kalarak ölmüşlerdi. Ancak, Demokrat Parti milletvekillerinin, 1.948 yılında konuyu TBMM gündemine getirmesi üzerine, Mustafa Muğlalı ve olaya karışanlar Genelkurmay askeri mahkemesinde yargılandılar. Yargıla-ma sırasında, sanıkların ve bizzat. Mustafa Muğlalı'nın itirafıyla olayın bir kurşuna dizme olduğu ve eniri Muğla-h'nın verdiği onaya çıktı. İdama mahkûm edilen Muğla-h'nın cezası 20 yıl ağır hapse çevrildi. Askeri Yargıtay kararı bozdu ancak, dava yeniden görülmeden, Mustafa Muğlalı, Aralık 1951'de hapiste öldü.

Aslında Özalp olayı, kurşuna dizilenler arasından yaralı olarak kurtulup İran'a kaçan bir köylünün kardeşi taralından telgraf ve dilekçelerle aynı yıl TBMM ve ilgili makamlara duyurulmuş ancak, tek parti koşullarında olay yok sa-yılabilmişti. Olaydan bir süre sonra Erzurum'da yaptığı bir konuşmada, "Muğlalı Doğu'nun kralıdır. Ben, onun burada bulunması sayesinde rahat uyuyorum" diyen Milli Şef ismet İnönü, "huzur"un nasıl sağlandığını pek önemsemi-yor gibiydi.

Muğlalı olayı, tek parti yönetiminin Kürt politikasını ve köylüye baskısının derecesini ortaya koyan bir örnektir.

14lerden Orhan Erkanlı'nm şu sözleri, askeri çevrelerin Muğlalı olayına nasıl yaklaştıkları konusunda bir fikir ve-rebilir: "Demokratlar, bitmez tükenmez müsademelerde eşkıya takiplerinde şehit düşen Türk ordusunun evlatları-

nın hesabını soracak yerde kendi siyasi çıkarları uğruna, Kâzım Karabekir Paşa'dan sonra Doğu da ilk defa nisbi bir sükûnet sağlayan büyük kumandan Muğlalı'yı mahkeme

' huzuruna çıkarmayı tercih ettiler. Elbette bu uygulama-dan devrin hükümetlerinin ve inönü'nün de haberi vardı.

"164

Fakat yiğit Muğlalı, askerliğin, kumandanlığın ezeli kuralına uyarak (kumandan yapılan ve yapılmayan her şeyden sorumludur) suçlamaları üzerine aldı ve neticede ölüme mahkûm edildi".

Muğlalı örneği, zaman zaman askerî ve sivil yetkililerce, genel olarak "anarşiyle mücadelede", özelde ise. Güneydo-

ğu/Kürt meselesinde, siyasî otoritenin yapabileceklerinin olumsuz sınırına (yetersizliğine) işaret edecek biçimde kullanılmıştır.

12 Eylül öncesinde, generaller hükümet yetkililerine anarşinin üzerine, kararlı ve "radikal" biçimde gidemiyor olmalarını, "kimsenin 'Muğlalı olmak' istemediği"ne dair imalarla izah etmişlerdir.

M u h b i r Vatandaş • Tam bir solcu avına girişilerek, resmi bildirilerle insanların birbirlerini ihbar etmeye çağı-

rıldığı 12 Mart döneminde bir "muhbir vatandaş" katego-risi yaratıldı. Radyodan sürekli olarak yayınlanan bildirilerde, "muhbir vatandaş"m ödüllendirileceği hatırlatılıyor, ölçüsüz ve ahlâk dışı bir ihbar furyasına zemin hazırlanı-

yordu. "Muhbir vatandaş tanımı 12 Martın ürünüdür. Bir insanın ötekini ihbar etmesi gibi daha ilkokul sıraların-da... küçümsenen bir davranış, 12 Martın en yücelttiği de-

ğerler arasındadır" diyen yazar İsmail Cem, Ağustos 1971'de yazdığı bir yazıda yaşananları şöyle anlatıyor:

"Jurnal hareketleri özellikle öğretmen kitlesine karşı bir süredir uygulanmaktadır. Bir öğretmenin okuduğu gazete, beğendiği, yazar, söylediği sözler, ilkokul alışkanlığını ye-nememiş kişilerin şikâyetnamelerine konu olmaktadır.

Üniversite çevreleriyle, ilgili jurnaller ise gerçekten ürkü-

tücüdür. En sorumsuz kişi vc kuruluşlar, bir savcı edasıyla ortaya çıkarak "muhtıralar" düzenlemekte; yüzlerce, bilimadamının görevden uzaklaştırılmasını isteyebilmektedir.

"165

(...) Hemen her gün, yaşından ve başından sıkılmayan bir parmak, bir gazete köşesinden 'öğretmenim...' diye yükselmektedir..."

O yıllarda telâffuz edilen "sayın muhbir vatandaş" deyi-.

mi de, devletin ihbarcılığı özendiren, "muhbir'i yücelten tavrını eleştirip alaya almak amacıyla kullanılıyordu.

"Sosyalist düzende müteahhitlik olmadığını" söylediği ya da "klasik müzik" dinlediği için ihbar edilerek hakkın-da dava açılan ve dava sonunda beraat ettiği halde eski görevine dönemeyen pek çok kamu görevlisi arasında askerler de bulunuyordu. "Bu ihbarlar neden yapılmış, nasıl destek görmüştü?" diye soran Uğur Mumcu, sorusunu şöyle yanıtlıyor: "Kara Kuvvetleri Komutanı Faruk Gürlerin 2 Kasım 1971 gün ve PER: 3059-13-71 DİSİPMOR I Ks (31-34) - 256 sayılı emrini okursak, o günlerin koşullarını çok daha yakından bir kez daha yaşarız.

Orgeneral Gürler, Uğur Semerci adlı bir üsteğmenin tutuklanmasını sağlayan "sayın muhbir vatandaşlar" ile ilgili olarak şu kutlama mesajını yayınlamıştır:

1- Ütğm. Uğur Semerci, 1956-12'nin Ankara Sıkıyönetim Mahkemesince "komünizm propagandası yapmak ve kanunun cürüm saydığı bir fiili açıkça övmek" suçundan tutuklanmasını, yaptıkları mevsuk ihbarlarla sağlayan K.K. Havacılık Okulu kursiyerlerinden aşağıda kimlikleri yazılı kişilere bu vatansever hareketlerinden dolayı takdir ve teşekkürlerimi bildiririm.

2- Milletimizin muasır medeniyet seviyesine ulaşmasını amaç edinmiş Cumhuriyete ve demokrasiye bağlı, komutanlarına inanmış Silahlı Kuvvetlerimiz içerisinde, az da olsa menfi düşünceliler çıkabilir. Bu gibilerin derhal ve en yakın komutanlara bildirilmesinin bir vatanseverlik borcu olduğunu, bu vesile ile K.K. mensuplarına bir defa daha hatırlatmayı faydalı görmekteyim.

3- İlgi (a) emir 1 ve 2 nci maddelere çıkarılmıştır. Emrin toplu olarak subay ve astsubaylara okunmasını arz ve rica

"166

ederim...

Uğur 5emerci de yapılan yargılama sonunda beraat et-ti. Ama, hapis yattı, aç kaldı, işsiz kaldı. Silahlı Kuvvetlere dönmesi de artık olanaksız. Çünkü sicili bozulmuş beraat neye yarar?"

Uğur Mumcu, Sakıncalı Piyade,

İstanbul 1977, 6. Basım, s. 108-109

Mustafa Kamil Zorti • (tıîy Netekim)

M u t a t Z e v a t • Atatürk'ün, gezilerinde ve «>/rcısında sü-

rekli olarak yanında bulunan yakın arkadaşları, dönemin gazetelerinin verdiği adla "mutat zevat" olarak bilinir.

Atatürk, "her akşamki" davetliler yüzünden, sofrasında gençlerin yeterince yer alamadığından yakınan Cemal Iiüsnü Taray'ı yanıtlarken 'mutat zeval"ı şöyle tanımlar:

"Soframda hemen her akşam bulundurduğum arkadaş-

larım kurtuluş mücadelesi için yola çıktığım zaman bana inanmışlar, benimle, beraber gelmişler, davaya baş koy-muşlar, canlarını bana siper etmişler ve bir an bile benden ayrıhnayarak türlü eziyet ve cefaya katlanmış kişilerdir.

Hepsi bana canlarıyla başlarıyla bağlıdır, benim onlara ve-fa borcum büyüktür. Hiçbirini bırakamam ama sofram gene aydınlara açıktır ve daima açık olacaktır. Ben onlara ne yaptım, nc verdim. Benim, onların da inandıkları dü-

şüncelerimi yerleştirmek için onları meclise soktum. Orada bana yardımcı oluyorlar. Fakat hiçbirini bakan yapmadım. Bakanlıkların basına hep sizin gibi iyi okumuş genç-

leri getirdim."

"Mutat zevat" olarak bilinenler arasında, Salih Bozok, Nuri Coııker, Recep Zülıtü Soyak, Cevacl Abbas, Kılıç Ali,

"167

Mazlıar Mü fil Kansu, Hasan Reşit Tankul, Asım Us, Reşit Galip, Fabreüin Altay sayılabilir.

Mutat Zeval'la ismet Iııönü arasında her zaman belirgin bir uzaklık bulunmuş, Milli Şef döneminde, aralarından bazıları yeniden milletvekili seçilemeıniştir.

Mülkiye Cuntası • 1969 yılından başlayarak, o dö-

nemde Cumlıuriyel Halk Partisi (CHP) genel sekreteri olan Bülent Eccvit'in yanında yer alan, Tuıan Güneş, Deniz Bay kal, Besim Üstünel, Ahmet Yüeekök ve Haluk Ci-ma n'a partililer ve basın taralından "Mülkiye Cuması" adı verilmiştir. Bu beş ismin ortak vanı, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, eski adıyla Mülkiye Mektebi'nde okumuş veya öğretim üyeliği yapmış olmalarıydı. "Cunta", parti içinde yoğun eleştirilere konu oldu. Muhalifler, 1970 yılındaki olağanüstü kurultayda, "Ecevit'e evet, etrafına hayır" sloganıyla ortaya çıktılar. "Etraf", partiyi mace-raya sürüklemekle suçlanan "Mülkiye Cuntası" idi.

CHP'nin 1992 Eylül'ünde yeniden açılıp, Deniz Baykal'm genel başkanlığa, Besim Üstünel ve Haluk Ülmaıı'ın da Genel İdare Kurulu üyeliklerine seçilmeleri üzerine, basında, CllP'ye yeniden "Mülkiye Cuntasinın halcim ol-duğu yolunda yorumlar yapıldı.

TURAN GÜNEŞ VE MÜLKİYE CUNTASI

"Aslına bakarsanız, CHP içinde bir de üniversiteden gelen öğretim üyeleri arasında çekişme vardı. Bunlardan bir kısmı. Turan Güneş'e karşı oldukları için karşı çıkıyorlardı.

Örneğin bir Muammer Aksoy'la bir Mukbil Özyörük'le ve hatta bir Nermin Abadan Unat'la aynı fakültede ders veren Güneş'in araları pek o kadar iyi değildi. Hatta, birinin ak dediğine diğeri kara diyordu. Güneş'e sorarsanız, Mülkiye'den CHP'ye gelenlerin çoğunun hangi yoldan geldik-

"168

lerini bilmemektedir. Ve Turan Güneş, Mülkiye Cuntası ile ilgili olarak konuşurken böyle bir cuntanın bulunmadığı-

nı, bulunsa bile kendisinin içinde olmadığını, zira Mülkiye'nırı ağırtopları Aksoy, Abadan ve Özyörük'ün 1969'da, eski DP'lilerin affı sırasında partiden ayrıldıklarını belirtiyor ve şöyle devam ediyor:

"- işin enteresan tarafı, ben Mülkiyeli değilim. 1969

sonrasında da ortaya çıkartılan "Mülkiye Cuntası"nın söz-de mensupları arasında lanse edilenlerden Haluk Ülman'ın dışında Mülkiyeli olan da yoktur. Deniz Baykal, Haluk Ülman ve Besim Üstünel, Ecevit'in Genel Sekreter oluşundan kısa bir süre sorıra partiye gelmişlerdir...

Büyük kavgalar olduğu sırada, Ecevit'in yanında sadece bu arkadaşlar yoktu... Kaldı ki Ecevit, yola sadece Mülki-yelilerle de çıkmamıştı. Bu okulla hiç ilgisi olmayan pek çok arkadaşlar vardı aramızda. Onların daha az etkili olduklarını sanmıyorum. Ben, politikada işe yarayan insanların sadece profesörler arasında bulunacağına inanan-lardan değilim. Akademik kariyer görmeden, çok işe yarayan insanların da bulunduğunu bilirim".

Akın Simav, Turan Güneş'in Siyasal Kavgaları, İzmir 1975, s. 101-102

"169

İ l

Nazar Boncuğu • 1950 seçimlerinde, Demokrat. Parti ve Cumhuriyet Halk Partisi'nden başka Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girebilen tek parti Millet Partisi oldu.

Millet Partisi'nin de bir tek milletvekili vardı: Genel Baş-

kan, Kırşehir milletvekili Osman Bölükbaşı, Bu durumun-dan dolayı Bölükbaşı'na "Nazar boncuğu" denilmiştir.

Bölükbaşı için ayrıca (Eif Tırt Osman)

N e t e k i m * Konuşmalarında sık sık kullandığı "nelekim"

sözü, akıl yürütme tarzının simgesi olarak, 12 Eylül darbesinin lideri 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in lâkabı haline gelmiştir. Lâkap, Limon dergisinin Temmuz 1.988'de

"Netekim" başlıklı bir köşe açmasından sonra kullanılmaya başlandı. Kenan Evren mantığı ve üslûbu içinde kaleme alman -daha sonra kitap haline de getirilen- yazılardan oluşan "Netekim" köşesinin yazarı Şükrü Yavuz'un kullandığı müstear ad da, Evren'in ikinci Atatürk olma heve-sini hicveder biçimde Mustafa Kâmil Zorti'ydi.

Mustafa Kâmil Zorti, 12 Eylül 1993'de 12 Eylül'ün yıldö-

nümü şerefine Cumhuriyete "Netekim" başlıklı şu köşe yazısını yazdı:

12 EYLÜL'ÜN BAZI NOKSANLARI OLABİLİR...

Geçen gün balkonda istirahat ederken yan gözle de neşriyatı takip ediyordum. Kenan Evren'in resim sergisi açtığına ve "Ölünce resimlerim para edebilir, o bakımdan almakta fayda var" şeklinde bir beyanına şahit oldum.

Eh, ben bunu da bundan 3 sene evvel neşrolunan ikinci Netekim kitabımda, "ölünce, yaptığım karakalem çalış-

"170

malar belki de meşhur olacak diye söylememiş miydim"

diye hayret ettim. Taklitçilik bizde bir hayli ileri gitmiş., onu bir defa daha anladım!

O esnada telefon çaldı. Arayan zat '12 Eylül'ün 13. se-ne-i devriyesi münasebetiyle, benden Cumhuriyete bir makale istedi. Kendisini refüze edemedim.

Lakin ahizeyi yerine koyduktan sonra da düşündüm.

Niçürı 12 Eylül'den, 12 Eylül'e hatırlanıyordum da, misal 7

mart veyahut da 18 ağustosta fikrimi soran olmuyordu?

Ola ki, bunun sebebi önyargılardır. Adın çıkacağına ca-nın çıksın, boşuna dememişler! Oysa ki, benim biricik ilgi alanım 12 Eylül ve askeri müdahaleler değil ki. Mesela resim de yapıyorum, çiçek de suluyorum, vesaire... Amma bunu anlayacak insan nerede? Marko Paşa da yok ki, der-dinizi ona anlatsanız!

Neyse, demek ki 12 Eylül'ün müdafaası da şu 60 mil-yonluk memlekette bir benim tekaüt omuzlarıma yük kalmış. Tabii, onlar istiyorlar ki, "12 Eylül muvaffak olamadı" diyeyim. Bunu itiraf etsem, sevinçten zil takıp oy-nayacaklar mevcut pusuda. Mütemadiyen ve inatla bek-lediklerinin de farkındayım netekim.

Halbuki her fırsatta ilan ve ikaz ettiğim gibi, bırakalım 12 Eylül'ün hükmünü de tarih versin. Ki, verecektir de.

Ama 50, ama 100 sene sonra... ille de 12 Eylül'den sitayiş-

le bahsetmek istiyor değilim. Lakin, Sezar'ın hakkı Sezar'a, Zorti'nin hakkı da Zorti'ye! Şimdi, elinizi vicdanını-

za koyun. Bu 12 Eylül'ün hiç mi yaptığı iyi iş yoktu, Allah'ınızı severseniz?

Bir defa, 12 Eylül evvelini aklımızdan çıkarmayalım.

Farzımuhal müdahale olmasaydı ne olacaktı? Onu size ben tekrar edeyim: Memleket bir kardeş kavgasına gire-cekti. Bunu söyledim diye, yine aynı teraneye müracaat ediyor, afaki konuşuyor diyenler olmayacak mıdır şimdi?

Olsun! Bu gibi şeyler demokrasinin cilvelerinderıdir.

Amma velakin, kardeş kavgası diye geçiştirdikleri şeyin sonu nereye varır; işte onu düşünen yok! Murat Karayal-

çın dahi, 12 Eylül 1980'in hesabını soracağız diyor. Kendi-

"171

sinin çok üzerinde durduğu bir diğer husus da kıtlık rantı dediği şeydir. Yani, şehirlerimizde nüfusa kafi gelecek miktarda arsa yok, ev yok, o kıtlığın parsasını da birileri topluyor... Bunu dilinden düşürmüyor.

Şimdi içinizde, lafına yekun tut diyenler muhakkak ki mevcuttur... Amma, kardeş kavgasının ehemmiyeti işte bu noktada kendisini göstermektedir. Kardeş kardeşe düştü, darıldı, babaevinden ayrıldılar, ataerkil yani peder-

şahi dediğimiz müessese tarumar oldu, nüve yani çekirdek aile dediğimiz sisteme meyledildi. Üç kardeş, beş kardeş bir evde ikamet ederken ayrı ayrı evlere taşınmaya tevessül ettiler.

O vakit ne olacak? Ev bulamayacaklar! Zira bizde kafi miktarda ev yok ki! O vaziyette kıtlık başgösterecek. Karayalçın'm bahsettiği kıtlık rantı ve onun neticesindeki suiistimallerin, yolsuzlukların, rüşvetin tohumları da böy-le böyle ekilmiş olmayacak mı?.. Alın size 12 Eylül'ün bir faydası!

Şunu da ilave etmekte fayda var. 12 Eylül günü müdahale yapıldı, bu seneki 12 Eylül'de SHP kurultayı yapılı-

yor... Sıkı mıydı, '80'in, '81 'in, '82'nin Eylül'ünde, böyle içinde Kürdü, Alevisi, Allah bilir hâlâ saman altından su yürütmeye çalışan komünistlerinin olduğu bir partinin kurultay tertip edebilmesi?.. Bakın, bu 12 Eylül'de yapılı-

yor. Yapılabiliyor... Demek ki, her şey o kadar da kötüye gitmemiş. 12 Eylül idaresi isteseydi, partileri bir daha ila-nihaye açılmamak üzere kapatamaz mıydı? O vakit yandı gülüm keten kurultay olurdu! Birkaç sene kapatmakla ik-tifa etti.

Bunlar sadece iki misal. Elbette ki, 12 Eylül idaresinin noksanları olabilir. Onları da şimdikiler tamamlasın!

Ben isterdim ki, bu 12 Eylül günü size bu gibi didişme-lerden değil de, sanattan, resimden, Fikret Mualla'nın benim tesirimde kalmış olmasından bahsedeyim. Lakin kısmet değilmiş ki, olmadı... Bugünün Mustafa Kamil Zoıti'si 13 sene evvelinin MKZ'si değildir ki! Şartlar değiştikçe ademoğlu da değişiyor, hoşgörüsü artıyor.

Şimdi misal, Apo bana dese ki sana modellik edeyim de benim bir portremi yap... 13 sene evvel vereceğim gibi bir cevap verir miyim?

Fakat hissiyatımı anlatacak imkânlardan mahrumum.

Kalkıp, Netekim FM diye bir radyo istasyonu dikip de millete fikirlerimi anlatsam; layığı o mudur?

Atatürk boşuna dememiş, "Beni hatırlayınız" diye. De-

ğil mi netekim?

"173

O k u m u ş l a r Meclisi • 1961 Anayasasına göre Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi'nden oluşuyordu. Senatör olabilmek için aranan yükseköğrenim yapmış olmak koşulu nedeniyle, Senato'ya

"okumuşlar meclisi" de denilirdi. 12 Eylül müdahalesiyle kapatılan Cumhuriyet Senatosu'na 1982 Anayasası'nda yer verilmedi.

O n a r Komisyonu • 27 Mayıs 1960 darbesini gerçek-leştiren askerler, daha ilk günden başlayarak yeni bir anayasa için harekete geçtiler. Bu amaçla İstanbul Üniversitesi öğretim üyelerinden Sıddık Sami Onar, Hılzı Velclct Veli-cledeoğlu, Naci Şensoy, Ragıp Sarıca, Tarık Zafer Tunaya, Hüseyin Nail Kübalı ve İsmet. Giritli 27 Mayıs sabahı askeri bir uçakla Ankara'ya getirildi.

28 Mayıs günü, darbenin meşruluk sebeplerini açıklayan ve "fetva" olarak ela anılan belgeyi hazırlayan profesörler, Ankara'dan Muammer Aksoy, ilhan Arsel ve Bahri Savcfmn da katılımıyla yeni bir anayasa için çalışmalara başladı. Başkanlığa getirilen Sıdclık Sami Onar'm adıyla

"Onar Komisyonu" ya da "istanbul Komisyonu" olarak anılan bu kurulun hazırladığı taslak seçilmiş organlara gü-

vensizliği, iktidarın aşırı bölünüp paylaşılması vc taşıdığı korporatif özellikler nedeniyle çeşitli çevrelerce eleştirildi.

Bu arada, komisyonda tam bir hakimiyet, kurmaya çalışan Onar'la görüş ayrılıkları bulunan İsmet Giritli ve Tarık Zafer Tunaya, Cemal Gürsel'in sözleriyle "lüzumundan fazla ince eleyip sık dokudukları için", Milli Birlik Komitesi taralından görevden alındılar.

Onar Komisyonunun ve hazırladığı taslağın kamuoyun-

"174

da tartışma konusu olması üzerine anayasanın, nispeten geniş bir temsile dayanan bir kurucu meclis tarafından ha-zırlanması kararlaştırıldı. 1961 Anayasası, Temsilciler Meclisi ve Milli Birlik Komitesi'nin biraraya gelmesiyle oluşturulan bu "Kurucu Meclis" tarafından hazırlandı.

15-16 Haziran • Sendikalar Kanununda yapılan deği-

şiklikleri protesto amacıyla işçilerin İstanbul ve Kocaeli'nde kitlesel olarak başlattıkları işi bırakma ve gösteri yürüyüşlerine polisin müdahalesi üzerine 6 kişinin öldü-

ğü, yüzlerce kişinin yaralandığı 15-16 Haziran 1970.

Adalet Partisi hükümetinin girişimiyle hazırlanan ve 12

Haziran'da TBMM'de kabul edilen yasa değişiklikleri arasında, işçilerin tepkisini uyandıran başlıca hükümler şunlardı:

- Sendika üyeliği, sendika yetkili organının kabulü şartı-

na bağlanıyordu,

- Sendika kurucusu olabilmek için. en az üç yıldan beri çalışıyor olmak gerekecekti,

- Bir sendikanın ülke çapında faaliyet göstermesi, o iş-

kolundaki işçilerin üçte birini üye kaydetmesiyle müm-kün olabilecekti,

- İşçi sendikaları konfederasyonu ancak Türkiye'deki si-gortalı işçilerin üçte birini biraraya getirerek kurutabili-yordu,

- Uluslararası kuruluşlara katılma hakkı yalnızca en fazla işçiyi temsil eden konfederasyona tanınmıştı; sendikaların kooperatif kurmaları, ekonomik yatırım yapmaları da en çok üyesi bulunan işçi konfederasyonunun onayına bağlanmıştı.

Bütün bu değişikliklerin gerekçesi, Türkiye'deki "sendika bolluğuna son vermek" ve. "güçlü bir sendikacılığı kur-nıak"tı. Ne var ki, uygulamanın, dönemin iki büyük işçi

"175

konfederasyonundan Dcvrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonunun (DİSK) kapatılmasıyla, TÜRK-lŞ'in ise artan yetkileriyle, işçi örgütlenmesinin "tekel"i haline gelmesiyle sonuçlanacağı apaçık ortadaydı. Nitekim Adalet Parlisi hükümetinin Çalışma Bakanı Seyfi Özlürk açıkça "DİSK

kapatılacaktır" derken, değişiklikleri ve TÜRK-lŞ'i- şöyle savunuyordu: "Hür sendikacılığın kadrini bilmeyenlere, bunu bildirecek hükümler getirilmektedir. TÜRK-lŞ kızıl dikta isteyen şer kuvvetleri karşısında demokrasinin teminatıdır". Genel olarak Cumhuriyet Halk Parlisi de hükü-

mete paralel bir yaklaşım içindeydi. Üçte bir oranında iş-

çiyi temsil şartı, TÜRK-lS üyesi CHP'li milletvekillerinin önerişiydi ve TBMM'de. CHP grubu adına konuşan Bu iha-nettin Asulay, "Bu tasarı sendikacılığımızın güçlü hale gelmesini temin edecektir. ... adaleti, müsavatı, hürriyeti ve birliği sağlayacak bu kanuna CHP olarak müspet oy vcrc-ceğiz" diyordu.

Bu koşullar altında değişikliklerin yasalaşmasını, önleme çabaları sonuçsuz kalan DİSK yöneticilerinin, yeni mücadele yolları aradığı bir sırada, 15 Haziran 1970 günü AEG-Eti, Arçelik, Türk Demir Döküm, Olosaıı, Grunclig, Phi-lips, Singer, Aygaz, Profilo gibi İstanbul ve. Kocaeli'niıı belli başlı büyük işyerlerinde işçiler işi bırakarak yürüyüşe, geçtiler. Gün boyunca, 115 işyerinden 70 bin işçi sokak-lardaydı ancak hiçbir önemli olay çıkmadı. 16 Haziran gü-

nü yeniden yürüyüşe geçen işçilerle güvenlik kuvvetleri arasında çatışmalar çıktı, biri toplum polisi, 5 kişi öldü, 200'den fazla kişi yaralandı. Olaylar üzerine İstanbul vc Kocaeli'nde sıkıyönetim ilan edildi. Başbakan Süleyman Demirel olayları bir "ayaklanma" olarak niteliyor vc "rejim tehlike altındadır" diyordu. Olaylardan sonra, işçileri teşvik ettikleri gerekçesiyle tutuklanan DİSK yöneticileri yargılama sonunda beraat ettiler. 13u arada, önce Türkiye

"176

İşçi Parlisi sonra da Cumhuriyet Halk Partisi değişikliklerin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurdu, mahkeme, yasa değişikliklerinin çok büyük bir bölümünü iptal etLi.

15-16 Haziran, sağ kesimin gözünde, Demirel'in ilade ettiği gibi, rejime yönelik bir ayaklanmadır. SosyalisL sol açısından ise Türkiye'de işçilerin sınıf bilinci kazanışının milâdı ve işçi sınıfının tarihsel devrimci önderliğinin bir kanıtı olarak görülür.

11'ler • 1- Birinci Nihat Erim hükümetinden (26.3.1971-3.12.1971) toplu olarak istifa eden 11 bakan. Bu konuda (cif Reform Hükümeti).

2- Partilerinden istifa ettikten sonra 3. Ecevit hükümetinde (5.1.1978-17.10.1979) -biri hariç- bakanlık verilen Adalet Partili 11 milletvekili, (nar Motel Hükümeti) 19'iar • (n3f İspatlılar)

14'ler • 27 Mayıs darbesiyle yönetime gelen Milli Birlik Komitesi homojen bir grup değildi. Darbeden kısa bir süre sonra, izlenecek yol konusunda görüş ayrılıkları iyice belirgin leşti. Cemal Gürsel ve Cemal Madanoğlu'nun başını çektiği grup, iktidarın bir an önce sivillere devredilmesi taraftarıydı. Halta Madanoğlu, daha 27 Mayıs günü, yeni bir anayasa hazırlamak üzere İstanbul'dan gelen profesörlere "Siz profesörler heyeti, Yargıtay, Danıştay, Askeri Şura hepinizi Millet Meclisine toplayalım, Kurucu Meclissiniz diyelim... Müddet yarın l.2'ye kaçlar. Saat 12'ye kadar hü-

kümetinizi ilan edin Kurucu Meclis olarak. Ben askeri çe-keyim" demiş ancak profesörlerin, askerlerin çekilmeyip, yasama yetkisine sahip bir ihtilal komitesi kurmalarını önermesi üzerine Milli Birlik Komitesine giden yol açıl-mıştı.

"177

Önde gelenleri arasında Orhan Kabibay, Alparslan Tür-keş ve Orhan Erkanlı'nın bulunduğu diğer grup ise, her lürlü toplumsal, ekonomik ve hukuki reformlar yapılmadan önce yönetimin sivillere devredilmemesini, hemen gitmenin, iktidarı Cumhuriyet Halk Partisi'ne devretmek anlamına geleceğini savunuyordu.

iki grup arasındaki mücadele Gürsel-Maclanoğlu grubunun diğerlerini tasfiyesiyle sonuçlandı. Devlet Başkanı Cemal Gürselin 13 Kasım 1960 günü yayınladığı tebliğle 14

MBK üyesi emekliye sevkedildi ve bir süre sonra yurtdı-

şındaki temsilciliklere müşavir olarak gönderildiler. Yurtdışında da, ülkedeki gelişmeleri izleyen, ilişkilerini sürdü-

ren 14'ler, Temmuz 1962'cle Brüksel'de yaptıkları toplantı-

da, liderlik ve ülkeye dönüşte izleyecekleri yol konuların-da anlaşamayınca, topluluğun dağılmasına, herkesin dile-diği gibi hareket etmesine karar verildi.

Fazıl Akkoyunlu, Orhan Kabibay, Alparslan Türkeş, Mustafa Kaplan, Orhan Erkanlı, Muzaffer Karan, Şefik So-yuyüce, Dündar Taşer, Münir Köseoğlu, Rıfat Baykal, Ahmet Er, Numan Esin ve İrfan Solmazer'den oluşan 14'ler çoğunlukla Türkçü subaylardı. Nitekim aralarından 10'u, 1965 yılında, Tıirkeş'in liderliğinde sonradan Milliyetçi Hareket Partisi adını alacak olan Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisine girmiştir.

12 Eylül • Türk Silahlı Kuvvetlerinin "emir komuta zinciri içinde" bir darbe ile yönetime el koyduğu, iktidarın, Genelkurmay Başkanı Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahiııkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Sedat Celasun'clan. oluşan Milli Güvenlik Konseyince ele alındığı 12 Eylül 1980. 12 Eylül dönemiyle ilgili olarak (c3f Altı Kasım Partileri, Asmaya-

"178

Iım da Besleyelim mi, Bayrak Harekâtı, 1402'likler, Ham-zakoy, icazetliler, Karıştır-Barıştır, Netekim, 83 Rejimi, Tak Tak Tak, Yasaklılar, Zincirbozan).

12 livifairt * Türk Silahlı Kuvvetleri adına Genelkurmay Başkam Memduh Tağınaç, Kara Kuvvetleri Komutam Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur vc Deniz Kuvvetleri Komutanı Celal Eyiceoğlu'nun imzala-rıyla Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'a bir muhtıra verilerek, Adalet Parlisi hükümetinin istifaya zorlanıp, ordu güdümünde "partilerüstü hükümetler" döneminin açıklı-

ğı 12 MarL 1971. 12 Mart dönemiyle ilgili olarak (ıret1 Ara Rejim, Balyoz Harekâtı, Kontrgerilla, Lüks Anayasa, Reform Hükümeti, Sayın Muhbir Vatandaş, Seçim Hüküme-ti, Sunay Formülü, Şehir Eşkıyası, Yahya Han Formülü, Ziverbey Köşkü).

12 T e m m u z Beyannamesi • Cumhuriyet Halk Parlisi-Demokral Parti ilişkilerinin oldukça sertleştiği, hatla çok partili hayata son verileceği söylentilerinin yaygınlaş-

tığı bir dönemde, Cumhurbaşkanı ismet inönü'nün, ilişkileri normal bir zemine oturtmak amacıyla, 11 Temmuz 1947 akşamı radyoda yaptığı konuşma "12 Temmuz Beyannamesi" olarak bilinir.

46 seçimlerindeki usulsüzlüklere tepki olarak sert bir muhalefet yürüten DP, seçim kanununun değiştirilmemesi üzerine Nisan 1947'deki ara seçimlere de katılmamıştı. DP

lideri Celal Bayar'la, CHP'li başbakan Recep Peker'in kar-

şılıklı suçlamalarıyla gerginleşen havayı, yumuşatmak için önce Bayar'la sonra da Pekerle görüşen İnönü, beyanna-mede şöyle diyordu: "Benim bu son dinlediğim karşılıklı şikayetler içinde mübalağa payı ne. olursa olsun, hakikat payı da vardır, ihtilalci bir teşekkül değil bir kanuni siyasi

"179

partinin melodları ile çalışan muhalif partinin, iktidar partisi şartlan içinde çalışmasını temin etmek lazımdır. Bu ze-minde ben, Devlet reisi olarak, kendimi iki parLiye karşı müsavi derecede vazifeli görürüm...

... Muhalefet teminat içinde, yaşayacak ve iktidarın kendisini ezmek niyetinde olmadığından müsterih olacaktır.

İktidar, muhalefetin kanun haklarından başka bir şey dü-

şünmediğinden müsterih bulunacaktır. Büyük vatandaş

kitleleri ise iktidarın bu partinin veya öteki partinin elinde bulunması ihtimalini vicdan rahatlığı ile düşünebile-cektir".

inönü bu sözleriyle ülkenin geri dönülmez biçimde çok partili hayata geçmiş olduğunu da ilan ediyordu. Dernok-raL Parti milletvekillerinden Prof. Rıfkı Salim Burçak, çok partili hayata geçiş sürecinde İnönü'nün pozisyonunu de-

ğerlendirirken şunları yazmaktadır: "Türkiye'de demokratik rejim iç ve dış şartların zorlaması sonunda kurulmuş

olmakla birlikte. Milli Şefin tek partili otoriter idareyi sür-dürme hususunda bir inat ve bir mukavemeti ile karşılaş-

madı. Tersine olarak, Milli Şef, otoriter yönetimin devam ettirilmesi yolunda CHP'nin bazı aşırıları tarafından kendisine yapılan ısrarlı telkinlere uymamış olmak gibi bir basireti gösterdi. Bu basiret, memleketimizde tek partili otoriter rejimden çok partili sisteme sarsıntısız bir surette geçişi sağlamakta başlıca etken olmuştur". 12 Temmuz Beyannamesi İnönü'nün bu işlevinin veciz bir kanıtıdır.

18 T ü r k B ü y ü ğ ü • Anavatan Partisi genel başkanı vc Başbakan Turgut Özal, cumhurbaşkanı olmaya karar ver-dikten sonra, yerine geçecek kişiyi belirlemek amacıyla ANAP meclis grubunda bir anket uyguladı. Özal ANAP

milletvekillerinden, 18 kişilik başbakan adayları listesinden, istenilen ve istenilmeyen dörder kişinin adlarının işa-

"180

retlenmesini istedi. Sözkonusu 18 aday basında ve siyasi kulislerde "18 Türk büyüğü" (veya "büyük Türk büyükleri") olarak hicvedilmiştir.

Parti içi dengeleri gözeterek, kendisine "veliaht" arayan Özal, anket sonrası aday sayısını sekize indirdi ve adaylardan aralarında görüşüp, üzerinde anlaşmaya vardıkları ki-

şiyi kendisine, bildirmelerini istedi. Farklı gruplara mensup ve. her biri kendisinin başbakan olması gerektiğine inanan 8 adayın anlaşması mümkün olmadı. Parti içindeki

"muhafazakârlar" grubundan Mehmet Keçeciler, Hüsnü Doğan ve Yusuf Özal harekele geçerek, "liberaller"clen bi-risinin başbakan atanması durumunda olağanüstü kongrede başka bir adayı destekleyecekleri tehdidinde, bulundu-lar. özal, cumhurbaşkanı seçildikten sonra, başbakan olarak "18 Türk büyüğü" arasında adı geçmeyen TBMM. baş-

kanı Yıldırım Akbulut'u atadı. Atama, kamuoyunda,

"adayları yıldırım çarptı" biçiminde yorumlandı. Akbıı-

lut'un başbakanlığı parti içindeki "muhafazakârların başa-rısı olarak değerlendirildi.

"18 Türk büyüğü", Ali Bozer, Cemil Çiçek, Orhan De-mirtaş, Hüsnü Doğan, Kaya Erdem, Safa Giray, Hasan Celal Güzel, Kâınran İnan, Lütfü Kayalar, Mehmet Keçeciler, ibrahim Özclemir, Ekrem Pakdemirli, Oltan Sungurlu, Mükerrem Taşçıoğlu, Güneş Taner, Cengiz Tuncer, Mesul Yılmaz ve Namık Kemal Zeybek'ti.

13 Namuslu Adam • (es* Çankaya Hükümeti)

17'ler • (ıs? 7'ler)

OrtadErek * işçi, memur, emekli, küçük esnaf ve çiftçi gibi dar ve çoğunlukla sabit gelirli toplum kesimlerine işaret eden "ortadirek" deyimi, siyasi edebiyatımıza yoğun

"181

olarak 1983 seçimleriyle birlikte girmiştir. Seçimlerden önce "ortadireği" güçlendirmek iddiasıyla çeşitli vaadlerde bulanan Anavatan Partisi genel başkam Turgut Özal birinci parti ol arak çıktıkları seçimlerden sonra, aldıkları oyu şöyle yorumluyordu: "Önemli bir çoğunluklan oy aldık.

Bunlar ortadirektendir. Biz orladirek partisiyiz".

Anavatan Partisi iktidarı (.1983-91) icraatlarını "orladirek yararına" diye sunarken muhalefet de orladirek edebiyatına katıldı ve yapılan zamların ortadireği yıktığını, orladireğiıı "bel verdiğini" öne sürdü.

20 Ekim 1991 genel seçimlerinde Doğru Yol Partisi'nin sloganlarından biri "Ortadirek yeniden güçlenccek" idi.

Ortanın Göbeklileri • (nar Ortanın Solu)

Ortanın Solu • Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı İsmet İnönü, 1965 seçimleri öncesinde, partisinin "ortanın solu"nda yer alacağını ilan elti. Ne var ki "ortanın so-lu" nun ne olduğu konusunda parti içinde tam bir uyuşma yoktu. Örneğin, İnönü'nün şu sözlerine bakılırsa "ortanın solu" yaklaşımı-özde hiçbir yenilik içermiyordu: "CHP

bünyesi itibariyle devletçi bir partidir ve bu sıfatla elbette ortanın solunda bir anlayıştadır." "Aslında, laikiz dediğimiz günden beri ortanın solundayız. Halkçıysan ortanın solunda olursun".

CHP'nin merkez parlisi karakterini değiştirmemesi gerektiğine inanan "muhafazakâr" grup açısından "ortanın solu" seçmenin CHP'nin solundaki oluşumlara, özellikle Türkiye İşçi Parlisi'ne kaymasını önleyebilecek bir araçtı.

Bu grup, tek parli döneminin Ankara valisi Nevzat Tanclo-

ğan'ııı, " solculuk gerekirse onu da biz yaparız" sözlerinde ifadesini, bulan bir yaklaşımı yineliyor gibiydi.

Bülent Ecevit'in önderliğindeki grup açısından da "orla-

"182

nın solu" formülasyonu aşırı solun önuncle bir engeldi.

Eceviı, "Halkı adaletsizlikten, yolsuzluktan, baskıdan kurtarıcı ve toplumu sosyal adalet içinde kalkmdırıcı tedbirler alınmazsa, ezilen, yoksulluk çeken insanlarda birike-cek isyan duygulan, kabarıp taşma noktasına varabilir. İş-

te o zaman, aşırı sol akımlar bu isyan duygusunu, yıkıcı ve yaygın bir sel haline getirebilir. Ortanın solu bu sele karşı en sağlam duvar, en etkili settir" diyordu. Ancak Ecevit ve arkadaşları için "ortanın solu" CHP'nin sosyal demokrat bir partiye dönüşümü yolunda atılmış bir adım olarak da anlamlıydı. Ecevit, "Ortanın solundakiler, insancıllardır, halkçılardır, sosyal adaletçi ve sosyal güvenlikçi-dirler, ilerici, devrimci ve reformcudurlar, devletçi ve plancıdırlar, özgürlüğe bağlıdırlar ve sosyal demokrasiden yatladırlar" diyordu.

Sağ partilerin CHP'nin yeni yaklaşımına tepkisi, o yılların ünlü bir sloganında özetleniyordu: "Ortanın solu Moskova yolu".

1966 yılındaki kurultayda Ecevit, genel sekreterliğe getirildi ve "ortanın solu" parti politikası olarak kabul edileli.

Bunun üzerine CHP'nin 1965 seçimlerindeki başarısızlığı-

nı "ortanın solu" sloganının sınırlarının iyi belirlenmemiş

olmasına ve "sosyalist bir görüşle" yorumlanmasına" bağ-

layan, aralarında Turan Feyzioğlu'nun da bulunduğu 40'daıı fazla parlamenter, 1967'de partiden ayrılarak Gü-

ven Partisi'ni kurdular. Partiden ayrılmayan ancak, CHP'nin sola çekildiğini düşünüp bundan rahatsız olanla-ra "göbekçiler" ya da "ortanın göbekçileri" deniliyordu.

Muhafazakâr kanadın ayrılmasından sonra, Ecevit önderliğindeki Ortanın Solu hareketinin gücünü arttırması İsmet İnönü'yü de rahatsız etmeye başladı, inönü, Mayıs 1972'de 34 yıldır üstlendiği CHP genel başkanlığından ay-rıldı ve Ecevit genel başkan seçildi. İnönü, 1972 Kasım'm-

"183

da, "12 Mart şartlarının nazik mahiyetini ciddiyetle muhafaza ettiği bir zamanda, parti politikasının memleket için sakıncalı gördüğüm şekil ve istikamette değiştirilmesi se-bebiyle" CHP üyeliğinden de istifa etti.

Ortanın solu, CHP'nin merkezde bir "devlet partis i n d e n sosyal demokrat bir partiye evriminde bir ara aşamanın ifadesiydi. 70'li yılların ortalarından itibaren CHP

kendini "sosyal demokrat" ya da "demokratik sol" olarak tanımlamaya başladı.

Argoda, "ortanın solu", az şekerli kahve, "ortanın sağı"

ise çok şekerli kahve anlamında kullanılmaktadır.

otuzbeşler • Demokrat Parti'nin 1946'da ciddi bir siyasal rakip olarak ortaya çıkışıyla birlikte, Cumhuriyet Halk Partisi de kendi içinde bölünmeye başladı. Herhangi bir uzlaşmayı düşünmeyen, muhalefet saflarında gericilerin toplandığına inanan ve otoriter yönetim alışkanlıklarından kurtulamamış eski kuşak "muhafazakâr" CHP'Iilerin başında başbakan Recep Peker vardı. Peker yönetimini eleştiren, CHP'nin düşünce sisteminde ve iç yapısında de-

ğişiklik yapılması gerektiğini düşünen "ılımlılar" ise daha çok gençlerden oluşuyordu.

Parti içindeki bu hizipleşme ilk kez 26 Ağustos 1947

günü yapılan CHP Meclis Grubu toplantısında ortaya çık-tı. Başbakan Recep Peker'in kendisine yöneltilen eleştiriler üzerine güvenoyu istediği bu toplantıda güvensizlik oyu veren 35 milletvekili, 35'ler diye bilinir. Aralarında Nihat Erim gibi İsmet İnönü'ye yakınlığı bilinen kimselerin bulunması, 35'ler hizbini inönü'nün yarattığı yorumlarına yol açtı. Peker'in sağlık nedenlerini öne sürerek Eylül 1947'de. istifa etmesi de 35'lerin parti içindeki gücünü gösteren bir gelişme olarak yorumlandı.

"184

Özalp Olayı • ( Muğlalı Olayı)

"185

p

Papatyalar • 1986 yılında, Anavatan Partisi genel baş-

kanı ve başbakan Turgut Özal'ın karısı Semra Özal'ın baş-

kanlığında kurulan Türk Kadınını Güçlendirme ve Tanıt-ma Vakfı çevresinde toplanan bürokrat, sanayici ve politikacı eşleri "papatyalar" olarak bilinir. Papatyaların Özal ailesine yakın olmak, iktidarın nimetlerinden yararlanabil-mek için vakfı bir araç olarak kullandıkları, "Papatya Vakt i n i n gerçekte Anavatan Partisi'nin kadın kolları gibi ça-lıştığı ileri sürülmüştür. Toplu nikâh ve sünnet yaptırmak, ücretsiz muayene gibi etkinliklerine TRT yayınlarında çok fazla zaman ayrılması eleştirilirken, Vakıfla ilgili yolsuzluk iddiaları da Meclis'te soru önergelerine konu oldu. 20

Ekim 1991 seçimleriyle Anavatan Partisi'nin iktidardan uzaklaşmasından sonra dağılma sürecine giren Papatyalar kamuoyunun gündeminden düştü.

Plaıri ma Pilav mı • 1965 seçimleri kampanyasında Cumhuriyet Halk Partisi'nin öne çıkardığı konuların ba-

şında planlama geliyordu. Genel Başkan ismet İnönü,

"kalkınma ancak planla olur" derken, CHP'nin seçim be-yannamesinde, iktidara geldiklerinde Devlet Planlama Teşkilatı'na yardımcı olmak üzere bir kurum oluşturulaca-

ğı ve bütün bakanlıklarda planlama birimleri kurulacağı belirtiliyordu. CHP'nin planlı ekonomiye yaptığı vurgu, planı sosyalist ekonomilerin bir aracı olarak algılayan Adalet Partililerin eleştirilerine yol açtı. AP Genel Başkanı Süleyman Demirel plana karşı olmadıklarını ancak abarlılmaması gerektiğini belirtti: "Plan baraj değildir. Köprü de-

ğildir. Bir yol değildir, liman değildir, silo değildir, fabrika değildir. Plan yenmez içilmez. Olduğu gibi bırakıldığı

"186

müddetçe milletin gündelik hayatına tesir etmez. Bu ha-liyle plan bir kağıtlar yığınıdır". Adalet Partisi'ııin 1965 se-

çimleri öncesinde dile getirdiği "plan mı pilav mi sloganı işte bu yaklaşımı özetliyordu. AP'ııin tavrıyla, "bizim planımız bülçemizdir" diyerek planın karşısında yer alan Demokrat Parti arasında paralellikler kuran sol çevreler, AP'yi bu "liberal" yaklaşımı dolayısıyla eleştirdiler.

IPr^BinSiBcMI" • Turgut Özal'ın başbakanlığı döneminde (1983-89), bürokraside üsl kademe yöneticiliğine getirdi-

ği, "genç", "iyi eğitim görmüş" ve hemen hepsi, oğlu Ahmet Özal'ın ABD'de okurken tanışıp arkadaş olduğu kişiler, Özal'ın "prensler"i olarak adlandırılmıştır.

Özal'ın ilk prensi, 1986 yılında Merkez Bankası başkan yardımcılığına getirilen Rüşdii Saraçoğlu oldu. Klasik bü-

rokrasinin kalelerinden biri sayılan Merkez Bankası'na hiç de alışık olunmayan biçimde yapılan bu atama tepkiyle karşılandı. Bürokrasi deneyiminden yoksun olmalarına karşın, kendilerine kamu bankaları, trilyonluk fonlar emanet edilen, Coşkun Ulusoy, Bülent Şemiler, Cengiz İsrafil, Engin Civan, Turgay Özkan gibi "prensler" de yönelim üs-lupları nedeniyle sık sık eleştirildiler.

"Aslında bizdeki prenslik benzeri uygulamalara Ku-zeyle ekonomik ve finansal olarak bütünleşme stratejisi izleyen diğer bazı Güney ülkelerinde de rastlamak müm-kün. Bunun öncüleri, Şili'deki 'Chicago Boys' kabul edile-bilir... Meksika'nın liberalleşme politikasını ABD ve ço-

ğunlukla Harvarcl eğitimli, bürokrasi tecrübesi sınırlı bir elit kadro yürütüyor. Brezilya'da benzer bir durum var, hatta yabancı transferi bile serbest...

Prenslerin övünerek açıkladıkları özgeçmişlerine bakılır-sa sadece 'IMF'de çalıştı', 'Dünya Bankası'nda görev aldı',

'American Express'in New York merkezinden geldi' gibi

"187

kayıtlar var. Alt yönetim kademelerinde bile sorumluluk üstlendiklerine dair bir belirti yok. Türkiye'de uzman olarak çalıştırılmak için belki olumlu referansları var, ama iyi bir yönetici olmak ayrı bir deneyim ve formasyon istiyor.

Doğaldır ki, iyi yöneticiler genellikle iyi uzmanlardan çıkar ve bir yerden başlamak gerekir. Ama herhalde, trilyonla-rın konu olduğu devlet bankalarının genel müdürlüğünden, ekonomi bürokrasisinin tepelerinden değil...

Prensler, Türkiye'de yükselen değerlerin şekillendiği, gençlik kesiminde lisan öğrenme, yurtdışına kapağı atabilme özlemlerinin tam bir histeri halini aldığı, parlak bir kariyer çizgisinde yükselme hayallerinin hayatın merkezi olmaya başladığı bir dönemde toplum sahnesine çıktılar.

Amerika olayını yaşamışlar, adları duyulduğu anda zirve-ye tırmanmışlardı bile. Gençlerin hayallerindeki gerçekti-ler; ebeveynlerin de çocuklarını görmekten mutuluk duyacakları noktalardaki parlak örnekler."

Hayri Kozanoğlu, Yuppieler, Prensler ve

Bizim Kuşak, İstanbul 1993, s. 193

Psikopat Olayı • 1947 yılı bütçe görüşmelerinde Demokrat Parti adına konuşan Adnan Menderes'in eleştirileri üzerine yemden söz alan Başbakan Recep Peker'in Menderes'in sözlerini, "... kötümser ve psikopat bir ruhun, mariz (hastalıklı) bir ruhun" ifadesi olarak tanımlaması üzerine sinirlenen DP milletvekilleri hep birlikte Meclis salonunu terkettiler ve 18-28 Aralık günleri arasında toplantılara katılmadılar. "Psikopat olayı" olarak bilinen, çok partili meclisteki bu ilk siyasi bunalım, yurt çapında ela ciddi bir gerginliğe, yol açtı. Meclise gelmeyen DP'lilerin cezalandırılmasını isteyen CHP'liler, meclisten tamamen çekilmeyi öneren DP'liler vardı. Tansiyonun yükselmesi üzerine devreye giren Cumhurbaşkanı İsmet İnönü. DP

"188

g e n e l b a ş k a n ı Celal B a y a r v e F u a t K ö p r ü l ü y l e g ö r ü ş t ü .

İ n ö n ü , g ö r ü ş m e d e n s o n r a yaptığı a ç ı k l a m a d a , hangi tarafın haklı ya da h a k s ı z o k l u ğ u ü z e r i n d e d u r m a d ı ğ ı n ı a n c a k ,

' b i r kısım milletvekili arkadaşların ü z ü n t ü l ü o l m a s ı n d a n k e n d i s i n i n d e ü z ü n t ü d u y d u ğ u n u " s ö y l e d i . C u m h u r b a ş -

k a n ı n ı n b u partilerüstü, a r a c ı k o n u m u n d a n h o ş n u t olan D e m o k r a t l a r m e c l i s e clöndü v e p s i k o p a t krizi b ö y l e c e a l l a -

tıldı.

MENDERES'İN TELEFONU

"... Bu psikopat sözcüğünü Peker'in niçin kullandığına dair gerçeğe uygun sandığım, şöyle bir açıklama duydum sonraları: Hükümetçe lüzum görülen kimselerin telefon konuşmaları ilgililer tarafından dinlenir ve bu konuda Başbakana bir rapor verilirmiş. (Demokratlar da aynı me-todu kullanmışlardı). O arada elbette Adnan Menderes'in de telefon konuşmaları günü gününe izlenecekti. Kimi arkadaşlarıyla yaptığı şehirlerarası telefon görüşmelerinde Adnan Menderes, politikaya zerrece değinmeksizin, olur olmaz konular üzerinde saatlerce konuşur, birtakım argo deyimlerle süslü, ipe sapa gelmez lâflar edermiş. Ra-porları gören Başbakan ela bir anlam çıkaramadığı bu ko-nuşmaları okur şaşakalırmış. işte önemli bir memleket meselesinin tartışıldığı Büyük Millet Meclisi'nde Adnan Menderes'in DP adına yaptığı itirazı ciddiye almak iste-meyen Peker, herhalde iyi bir politikacı olmadığından kendini tutamamış ve 'sen normal bir adam değilsin' anlamına ağzından o hekimlik terimini kaçırıvermişti".

Nadir Nadi, Perde Aralığından, istanbul 1964, s. 209

P u l l i a m D a v a l a r ı " 1.959-60 yıllarında, gazete ve dergilerin kapatılması, g a z e t e c i l e r i n h a p s e d i l m e s i y l e s o n u ç l a -

n a n bir dizi dava " P u l l i a m davaları" o l a r a k bilinir.

A m e r i k a l ı gazeteci E r i g e n e P u l l i a m , 1.958 yılında T ü r k i -

"189

ye'yc yaptığı ziyaret sonrasında, Demokrat Parti yönelimini eleşliren, ülkedeki gidişin tehlikeleri hakkında uyarılarda bulunan yazılar kaleme almış, bu makaleleri Amerika'da 72 gazetede yayınlanmıştı. Pulliam'ın bu yazılarının.

Dünya, Ulus, Vatan ve Kervan gazeteleri ile Kim ve Altıoh dergilerinde yayımlanması ve Başbakan Adnan Menderes'in kovuşturma açılması için izin vermesi üzerine bu gazete ve dergiler aleyhinde davalar açıldı. Yargılamalar sonunda, Menderes'in şikâyetini geri aldığı Dünya gazetesi dışındaki gazete ve dergiler kapatıldı, sorumluları -Naim Tirali, Ahmet Emin Yalman, Şahap Balcıoğlu vd.- hapis ve para cezalarına çarptırıldı.

Abdi İpekçi, 1 Ağustos 1959 tarihli Milliyet gazetesinde,

"Pulliaıu'a Açık Mektup" başlığı altında şunları yazıyordu:

"Sayın Mr. Pulliam, lütfen bir daha Türkiye hakkında yazı yazmayınız. Gerçi sizin oralarda herkes istediğini dü-

şünüp yazmakta serbesttir, basın hürdür. Ama siz .lütfen Türkiye hakkında yazı yazmayınız. Çünkü bizim buralar-da, basının hâlâ hür olduğunu zanneden bazı meslektaşla-rımız var. Onlar bunları iktibas ediyorlar. Ama aradaki fark, şimdilik, 6 yıl 7 ay 16 gün hapis, 19.888 lira para cezası ve 3 gazetenin kapatılıp yüzlerce gazetecinin işsiz kalması...".

Demokrat Parti'nin basına yönelik baskı politikaları için ayrıca (IGP Ankara Hilton, Besleme Basın)

"190

r

R e f o r m Hükümet» * Ordunun 12 Man muhurasıyla istilaya zorladığı Adalet Partisinin hükümetinin, çekilme-sinden sonra, yeni hükümeti kurma görevi Cumhuriyet Iialk Partisi milletvekili Nihat Erim'e verildi. Partisinden istifa ederek, parlamento dışından 14 kişi, ClIP'den 3, Adalet Partisinden 5, Milli Güven Partisinden 1 milletvekili ve bir Milli Birlik Grubu üyesi "tabii senator"den olu-

şan "parLilcrüslü" bir hükümet kuran Erim, bunun bir

"reform hükümeti" olduğunu ilan etti. Aslında, Demirci hükümetini anayasanın öngördüğü reformları yapmamak-la suçlayıp, "reformları Atatürkçü bir görüşle" ve ' parıilcrüstü bir anlayışla" ele alacak bir hükümetin kurulmaması halinde, ordunun "idareyi doğrudan doğruya üzerine almaya kararlı" olduğunu "hatırlatan" 12 Mart muhtırası karşısında bu bir zorunluluktu. Erim hükümetinin başbakan yardımcısı Sadi Kocaş, "bu hükümetin işbaşına, geliş

sebebi birtakım reformlar yapabilmek içindir. Ya bu reformları yapacağız veya bu işte uzun müddet kalmayaca-

ğız" diyordu. Hükümet programında yapılacağı belirtilen reformlar şunlardı: toprak reformu, eğitim reformu, mali reform, hukuk ve adalet reformu, enerji ve tabii kaynaklar reformu, idari relornı.

Birinci Erim hükümetine, dışarıdan alınan bakanlar iyi yetişmiş teknokratlardı. Erim'in onları kastederek, "rc-lormları beyin takımı ile yapacağız" diye konuşmasından sonra "reform hükümeti", "beyin takımı" ya da "beyin kabinesi" olarak ela anılmaya başlandı. 26 Mart 1.972'de TBMM'den güvenoyu alan "beyin kabinesi" yalnızca 8 ay işbaşında kalabildi. Aralık 1971'de, hükümetin -çoğunlukla parlamento dışından atanmış- 11 üyesi istifa etti. İl ler

"191

olarak anılan bu bakanlar (Sadi Kocaş, Ö z e r Derbil, Atilla Karaosmanoğlu. Hanıdi Ömeroğlu, Alila Sav, Şinasi Orel, O s m a n Olcay, M e h m e t Ö z g ü n e ş , S e l a h a d d i n B a b ü r o ğ l u , Ayhan Çilingiroğlu, T ü r k a n Akyol) gerekçe olarak, ordunun müdahaleci t u l u m u n u , inisiyatifleri dışındaki sıkıyö-

netim uygulamalarını, T B M M ' d e k i siyasi partilerle, Adalet Partili idari kadroların engellemelerini vc başbakan Nihat Erim'in bütün bunlara kayıtsız kalışını gösterdiler. E r i m , İ l l e r i n istifasından sonra yeni bir h ü k ü m e t kurduysa da, dört ay sonra başbakanlıktan ayrıldı.

Birinci Erim hükümetinin başbakan yardımcısı Sadi Ko-caş anılarında "Beyin takımı", "reform hükümeti" ve

" 11 'lerden şöyle söz eder:

Programın.son redaksiyonunda başbakanla aramızdaki ilk küçük ve şekle yönelik anlaşmazlık şu "Reform Hükü-

meti" teriminden çıktı. Tıpkı "Beyin Takımı" terimi gibi, böylesine sıfatları kendimize bizim değil, toplumun yakış-

tırmasının daha doğru ve gerçekçi olacağını söylediğim zaman (notuma aynen yazmışım) "Toplumun kafasında 10-20 sahifelik programdan hiçbir şey kalmaz. Böyle te-rimler ve sloganlar ise unutulmaz" demişti. Bu elbette doğru idi. Hâlâ da unutulmadı. Ama alay konusu oldu yıllarca". (s. 96).

"12 Mart'tan sonraki 2 yıllık dönem, Cumhurbaşkanı-

Genelkurmay Başkanı ikilisine ilâveten, zaman zaman bu ikiliye katılmış üçüncü ve dördüncü kişilerin, parlamentodaki parmak çoğunluğu ile işbirliği yaptığı ve yönetime etkili oldukları bir acayip dönemdir.

Hükümet bir iki ay bunun farkına varıncaya kadar, samimi olarak programını uygulamak için uğraşmıştı. O

program tam olmasa bile, aydın Türk toplumunun özle-mini dile getiren bir programdı.

Ancak başlangıçta hem sağ hem sol, kısa bir süre sonra da sağın sinmesi sonucu, aşırı solun gemi azıya alarak,

"192

kendi bildiklerine göre ülkeye hakim olmak isteyenlere gerekçe hazırladıkları bir anormal devrin hikâyesidir 12

Mart olayları. Bu azgınlıkları bahane ederek, zaman zaman parlamento üyelerinin kulaklarına (parlamento kapatılabilir) diye haberler fısıldayarak, istedikleri olumsuz kararları rahatça aldırabilecekleri bir dönemdi 12 Mart yönetimi. Ve bu tutumun karşısına çıkabilen sadece hü-

kümetin bir avuç üyesiydi.

Bu olumsuz tutumlarla Anayasa değiştirilmiş, arrıa ör-neğin, toplumun hasretle beklediği bir toprak reformu mücadelesinde hükümet, parlamentodaki parmak çoğun-luğunu oluşturan karşı devrimcilerle başbaşa bırakılmış-

lardı.

Bu durumlara mani olmaya çalışan hükümetin bir kanadı, (11'ler) 8 ay mücadeleden sonra, başka çıkar yol almadığını görmenin çaresizliği içinde, bu durumu bütün çıplaklığı ile millete anlatarak şeref ve haysiyetlerini kur-tarmak için istifadan başka çıkar yol bulamamışlardır.

Sınır tanımaz yasadışı uygulamalar, tutuklamalar ve he-le tutuklananlara tatbik edilen çağ ve insanlık dışı işkence havadisleri toplumu ve dünyayı sararken, bunu istifa dilekçelerinde belirttikleri için, istifa eden bakanlara, hükü-

metin bir memuru olan Genelkurmay Başkanı devlet rad-yosundan neler söylememiştir.

Sadi Kocaş, 12 Mart Anıları, İstanbul 1978, s. 532

Reşad-İ Sani ® 1 9 5 0 yılında Demokrat. Parti genel baş-

kanlığını b ı r a k ı p Ç a n k a y a ' y a ç ı k a n Celal Bayar. halktan ve devlet y ö n e t i m i n d e n u z a k l a ş ı p , k e n d i â l e m i n d e bir saray h a y a l ı yaşadığı g e r e k ç e s i y l e , İttihatçıların 1.913'tekı Babıali b a s k ı n ı n d a n s o n r a t a m a m e n etkisizleşen padişah M e h m e d R e ş a d ' a b e n z e t i l e r e k , " R e ş a d - ı Sani"' ( i k i n c i R e ş a d ) olarak nitelenmiştir. Sedat Simav'ı, Hürriyet g a z e t e s i n d e yayınladığı " C u m h u r b a ş k a n ı n a A ç ı k M e k t u p " t a , b u b e n z e t m e n i n

"193

gerekçeleri ve yaygınlığı üzerine şunları yazmıştır:

"Türk ulusu DP'yi iktidara ne Koraltan'm göbeği ne de Köprülü hocanın kara gözleri için getirmedi... Sizin Devlet Başkanlığına gelmenizle her şey sanki sona ercli. Bir kena-ra çekilivermeniz hiç de iyi olmadı... şu anda etrafınızı çe-virmiş olan dalkavukların demir perdesiyle memleketin göbeğinde fakat milletten uzak yaşamaktasınız. Biliyor musunuz, bu halinize bakarak size 'Reşad-ı Sani' adını takmış olanlar arasında en yakınlarınız bile var".

R u h ve Felsefe • Sağ siyaset söyleminde kimi zaman

"öz", kimi zaman "içerik", hatta kimi zaman "ideoloji" anlamında kullanılan kalıp... Partilerin, siyasî hareketlerin, çeşitli metinlerin, nadiren rastlanmakla birlikte bazı yasaların "ruh ve felsefe"sinden söz etmek, özellikle DP-AP

çizgisinin söyleminde önemli yer tutmuş; böylece bir ortak düşünce boyutuna ve derinliğine kavranması gereken ilkelere vurgu yapmak istenmiştir. 12 Eylül kadroları da zaman zaman 1982 Anayasası'nın "ruh ve felsefe"sinclen söz etmişlerdir.

"194

Sancar Komisyonu • (car Tahkikat Komisyonu)

Sayın Muhbir Vatandaş • (usr Muhbir Vatandaş)

S e ç i m H ü k ü m e t i • 12 Mart 1971 muhtırasıyla 14

Ekim 1973 genel seçimleri arasındaki "cıra rejim" in, kontenjan senatörü Naim Talu başkanlığında kurulan son hü-

kümeti "seçim hükümeti" olarak bilinir. Daha sonra ela se-

çim öncesinde kurulan kısa ömürlü, geçici hükümetler

''seçim hükümeti" diye adlandırılmıştır.

Demirci hükümetinin 12 Mart muhtırası nedeniyle istila etmesinden sonraki hükümetler (I. ve II. Nihat Erim ve Ferit Melen), o dönemde çok umut bağlanan bir modelle,

"partilerüstü hükümet" modeliyle kurulmuştu. Ne var ki büyük reformlar yapmak üzere işe başlayan bu hükümetler, siyasi partiler ile ordu arasında sıkışıp kaldılar ve uzun ömürlü olamadılar. Genelkurmay Başkanı Faruk Gürler i cumhurbaşkanı yapma hesaplarının TBMM'de geri tepme-si ve Adalet Partisi ile Cumhuriyet Halk Partisi'nin anlaş-

malarıyla Fahri Korutürk'ün cumhurbaşkanı seçilmesi (Nisan 1.973) ele "ara rejimim sonunu hızlandıran geliş-

meler oldu.

Naim Talu başkanlığında, 13 Adalet: Partili, 6 Cumhuriyetçi Güven Partili, 3 bağımsız ve parlamento dışından iki bakanla, AP ve CGP arasındaki bir protokole dayanılarak kurulan Talu hükümetinin programında öncelikle yer verilen hedef, ülkeyi arızasız olarak genel seçimlere götürmekti. Nitekim, 15 Nisan 1973'te hükümetin kurulmasından 6 ay sonra genel seçimler yapıldı. Talu hükümeti. Iıeı ne kadar "seçim hükümeti" olarak adlandırılmışsa ela, lx.

seçimleri sonrasında, TBMM'nm parçalı yapısı ve koalisyon pazarlıklarının uzaması nedeniyle Cumhuriyet Halk Partisi-Milli Selâmet Partisi koalisyonunun kurulduğu 26

Ocak 1974'e kadar işbaşında kaldı.

Seçim hükümeti modeli, C.HP-MSP koalisyonunun bo-zulduğu 74 Aralık'mda başgösteren hükümet krizi dolayı-

sıyla yeniden gündeme geldiyse de, özellikle Adalet Parlisi ve MSP tarafından, seçim hükümeti değil, hizmet ve icraat hükümeti kurulması gerektiği savıyla engellendi.

864 Rakımlı Tepe • (IUY Çankaya)

83 Rejimi • 12 Eylül askeri müdahalesinden sonra ilk genel seçim 6 Kasım 1983'le yapıldı. Siyasi partilerin özgür katılımının engellendiği bu seçimden sonra Milli Güvenlik Konseyi yönetimi sona erdi ve sivil hükümet göreve başla-dı. Anavatan Partisi iktidarıyla devam eden bu yeni dönem muhaliflerce "83 rejimi" olarak adlandırılmıştır. Bununla bir yandan MGK döneminde çıkarılan anayasa ve yasaların yürürlükte bulunması nedeniyle henüz gerçekten sivil ve demokratik rejime geçilmemiş okluğu, bir yandan da Anavatan Partisi iktidarının, askeri yönetimin sivil bir devamı olduğu, bütünüyle "12 Eylül felsefesine bağlı olduğu anlatılmak isteniyordu. Muhalefete göre, gerçek demokrasiye geçiş ancak "83 r e j i m i n i n sona erclirilmcsiyle mümkün olabilirdi. Nitekim, 20 Ekim 1991 seçimlerinden sonra kurulan Doğru Yol Partisi-Sosyal Demokrat Halkçı Parti koalisyon hükümetinin demokratikleşme programının hareket noktasını "83 rejiminin tasfiyesi" oluşturmuştur.

Selanik Dönmesi • Osmanlı Imparatorluğu'nun son çeyrek yüzyılında İstanbul'un ardından adı ve ağırlığını en fazla duyuran şehir Selanik'tir. Osmanlı Balkanlar'ının

"196

adeta kalbi olan bu şehir, başta ittihat ve Terakki olmak üzere Abdülhaınit'in mutlakiyetçi yönetimine muhalif her türden akımın karargahı idi. Abdüllıaıııit'i meşrutiyet ilanına zorlayan eylemlerin düğmesine buradan basılmış, so-nuçta Abdülhamit'i tahttan indirecek Hareket Ordusu burada tertiplenip İstanbul üzerine yürümüştü.

Bu bakımdan Osmanlı înıparatorluğu'nu yıkıma götü-

ren sürecin Âbdülhamit'in İttihat ve Terakki taralından tahttan indirilmesi ile başladığına inanan -1908 sonrası tarihimizde dinî ve sağ akımlar içinde büyük kabul gören-aıılayış ve yaklaşımın indinde Selanik "uğursuz" bir çağrı-

şıma sahiptir. Bu çağrışım Selanik'in o dönemde büyük ve etkin bir Yahudi cemaati barındırıyor oluşuyla daha da güçlenir. Nitekim sağcı ve özellikle tslamcı tarihçiler ve siyasal düşünürler, Abdülhamit'e. tahttan indirilme kararını tebliğ eden İttihat ve Terakki heyetinde Selanik Yahudi ce-maatine mensup bir üyenin de bulunuşunu ittihatçıların en affedilmez suçlarından biri sayarlar.

Osmanlı ve Türkiye coğrafyasının dışında kaldıktan sonra da, sözü edilen kişinin. Selanik'le ilgili olumsuz -

adetâ lanetli- imajı yaşamaya devam etmiştir. Bunun bir nedeni 1600'lü yıllarda müslümanlığa geçen Selanik Yahu-clilerinclen bir kesimin daha sonra yerleştikleri İstanbul'da bir cemaat olarak varlığıdır. Aralarında yarı örtük ama güçlü bir dayanışma olduğu söylenen bu cemaatin böylece edindiği özellikle ticari ve kültürel sahadaki etkinlik, aynı sağ ve dinî akımlarca hep bir "rahatsızlık" konusu olagel-miş ve. bu duygu sözkonusu cemaatin "aslında Yahudiliği terketmedikleri" yolundaki iddiayla birleştirilerek "Selanik dönme'Merine bir tür Truva atı gibi bakılması sonucunu doğurmuştur.

Selanik'in. sözkonusu sağ ve, İslamcı siyasal gelenek tarafından bir kez daha "uğursuz"laştırılmasının öteki ve en

"197

aktif nedeni ise bilindiği iizre M. Kemal'in Selanik doğum-lu oluşudur.

Dolayısıyla bu geri planın varlığında "Selanik dönmesi"

tabiri, sağ ve dini siyasal söylemin gözde argümanlarından biri olan "içimizdeki -yıkıcı- virüs"ün yerli türünün adeta genel adı olarak kullanıldığı gibi; "arif olan anlar" üslu-bu nca yazılıp, konuşulduğunda da özel olarak M. Kemal'i anlatır.

Sine-i Millete Dönmek • Çok partili bayatımız boyunca, siyasi partiler dönem dönem, meşruluğunu yitirdi-

ği gerekçesiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden çekilip mücadeleye halk arasında devam edecekleri, "sine-i mill e r e dönecekleri tehdidinde bulunmuşlardır. Fiilen hiçbir zaman gerçekleşmediği için, sine-i millete dönmenin tam olarak nasıl bir şey olduğu bilinememektedir.

"Sine-i millete dönmek" fikri ilk olarak 1946 seçimlerinden hemen sonra Demokrat Partililer tarafından telâffuz edildi. Seçimlerde yapılan hileler nedeniyle meclisin ve Cumhuriyet Halk Partisi iktidarının meşru olmadığını öne süren kimi DP'liler, mecliste bulunmanın yapılan baskı ve hileleri onaylamak anlamına geleceğini öne sürerek

"sine-i millet"e dönülmesini istediler.

27 Mayıs'lan sonıa oluşan ilk parlamentoda, AP üzerinde ordudan ve CHP yanlısı kamuoyundan kaynaklanan baskılar üzerine; özellikle 1963 Kasımında AP Genel Merkezi'ne yönelik kitlesel saldırıdan sonra, AP'nin bazı radi-kalleri (IEST* Hışımlılar) "sine-i millete dönme" fikrini tartış-

tılar.

70'li yılların ikinci yarısında, değişik gerekçelerle sık sık

"sine-i millet"e dönmekten söz edildi. Örneğin, 1978'de Adalet Partili 9 milletvekilinin, özürsüz ve izinsiz olarak 45 gün birleşime katılmamaları nedeniyle Meclis İçtüzüğü

"198

gereğince üç aylık yolluklarının kesilmesi g ü n d e m e geldi-

ğinde, AP genel başkanı Süleyman D e m i r c i ' m tepkisi "milletvekillerine ceza verilirse sine-i millete döneriz" oldu.

1 9 8 9 - 9 0 yıllarında " s i n e - i m i l l e t " e d ö n m e tehdidi b u kez Doğru Yol ve Sosyal D e m o k r a t H a l k ç ı Parti taralından g ü n d e m e getirildi. H e r iki parti, iktidardaki Anavatan Partisi'nin 26 Mart 1 9 8 9 yerel seçimlerinde, b ü y ü k oranda oy kaybetmesi nedeniyle T B M M ' d e k i milletvekili dağılımının halkın gerçek iradesini yansıtmadığını, m e ş r u l u ğ u zede-lenmiş böyle bir meclisin c u m h u r b a ş k a n ı seçemeyeceğini ö n e sürerek, "sine-i millet"e dönebileceklerini açıkladtlar-sa da, bu da gösterişli ve dokunaklı bir tehdit o l m a k t a n öteye geçemedi.

1946'dan bu yana sine-i millete dönmek tehdidini

"kuvveden fiile" çıkarabilen tek milletvekili, 1989 yılında, Turgut Özal'ın cumhurbaşkanı seçilmesini protesto etmek amacıyla milletvekilliğinden istifa eden Mustafa Murat Sökmenoğlu (Doğru Yol Partisi- Hatay) oldu. Sökmenoğ-

lu, TBMM'nin 19.10.1989 tarihli birleşiminde, Özal'ın se-

çilmesi durumunda "sine-i millefe döneceğini şöyle açıklamıştı:

"Mustafa Murat Sökmenoğlu (Devamla): Sayın milletvekilleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin Sayın Özal'ı, ANAP Grubunun Meclisteki çoğunluk oylarıyla Cumhurbaşkanı seçmesini önlemek, şimdi bizlerin, milletin temsilcilerinin bir görevidir. Bu oylamaya, bir milletvekili olarak milletin arzusu istikametinde katılmayacağız. Millet, ve-kaletini geri aldığı halde, Anavatan'ın kendi kendine Cumhurbaşkanı seçmesi karşısında, bu mukaddes çatı al-tında yapılacak bir şey kalmamaktadır. Seçime katılmadı-

ğıma göre, milletimize verdiğim şeref sözünü, Mecliste yaptığım yeminin gereğini yerine getirmek için geriye bir tek şey kalıyor, oda milletvekilliğinden istifadır. (ANAPsı-

ralarından gürültüler)

"199

İsmet Oktay (Eskişehir)- Ver, ver...

Mustafa Murat Sökmenoğîu (Devamla)- Bu istifayı, şahsen şerefli bir görev sayıyorum sayın milletvekili.

Sayın Başkan, sayın milletvekilleri, Anayasaya, demokrasiye ve genel ahlaka aykırı yapılan seçimi milletle beraber kınıyorum. Milletin bana verdiği kutsal emanetle gö-

reve devamı bu şartlar içinde maalesef içime sindiremiyo-rum. Onun için, Sayın Özal'ın Cumhurbaşkanlığına seçilmesi halinde, millet sinesine, yani sine-i millete dönmek için, milletle beraber, gerçek demokrasiyi gerçekleştirmek için milletvekilliğimden istifa edeceğimin ifadesiyle Yüce Meclise arzı veda ediyor, saygılarımı sunuyorum. (Alkışlar) S o f r a • içkiyi ve gece yaşamasını sevdiği bilinen Atatürk, özellikle yaşamının son yıllarında zamanının büyük bir kısmını "sofra"da geçirmiştir. Iiemen her gece sabahlara dek süren "Atatürk'ün sofraları" kimilerine göre "bir tür akademi", kimilerine göre ise bir içki ve eğlence masası-

dır. Aslında Falih Rıfkı'nın belirttiği gibi "sofra" bunların hepsidir. "Selanik'te askeri dehasını tanılan tatbikat oyunlarına sofrasından kalkarak gittiği gibi, her devrim günü-

nün başlangıcı da bir sofra sabahı idi. Eğlence âlemi, aşıp laştığı (Atatürk'ün) yer de yine sofra meclisi olmuştur. Bu ne zaman bir zevk ve eğlence, ne zaman büyük taarruzu hazırlayan bir kumanda heyeti ve ne zaman en çetin devlet işlerini karara bağlamak topluluğu idi, tahmin edemez-dik". Bütün bu özellikleriyle "sofra" bir dönemin en önemli siyasi mekânlarından biridir.

Sol Amîgoflar • Turgut Özal'ın başbakanlığı sırasında (1983-89) sol görüşlü gazetecilere, özellikle de Cumhuıı-

yel gazetesi yazarlarına verdiği ad. Özal kötü niyetli ol-

"200

makla eleştirdiği bu gazeteci ve köşe yazarları hakkında şunları söyl üyord u:

''Bazı basınımızda sol amigolar var. Ne söylerseniz söy-leyin onlar bildiklerini yazıyorlar. Onun için pek aldırdı-

ğım yok, amigo deyip geçiyorum".

"Sol amigolar var... bakıyorum yazılarına, maşallah hepsi siyasi muarız. Siyasi muarızlarımız olacak ama sol amigolar partilerden fazla particilik yapıyorlar".

Cumhuriyet gazetesi yazarı Uğur Mumcu da "sol amigolar" eleştirisine karşılık Başbakan Özal'ı "holding amigo-su" olarak eleştirmişti.

SS K a r a r n a m e l e r i « 1990 yılında Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından Güneydoğu Anadolu bölgesindeki olağanüstü hal uygulamasıyla ilgili olarak çıkarılan kanun hükmünde kararnameler.

"Genel güvenlik ve kamu düzenini korumak, şiddet olaylarının yaygınlaşmasını önlemek amacıyla" önlemler getiren kararnameler, Olağanüstü Hal Bölge Valisi ve diğer valilere, sıkıyönetim döneminde görülebilecek yetkiler ta-nıyarak, olağanüstü hal uygulamasını "sivil görünümlü sı-

kıyönetim'^ dönüştürdü. Kararnamelerle valilere tanınan yetkilerden bazıları şunlardı:

- Bölge dışında basılıp basılmadığına bakılmaksızın her türlü yayının basımı, dağıtımı, yayınlanmasını yasakla-

. inak, gerektiğinde bunları basan matbaaları kapatmak,

- Zararlı faaliyetlerde bulunanları bölge dışına çıkart-mak,

- Sendikal hakları askıya almak.

- Köy, mezra gibi yerleşim merkezlerini boşaltmak, birleştirmek, yerlerini değiştirmek.

Kararnamelerde verilen yetkileri kullanırken alınan ka-

"201

rar ve tasarruflara karşı yargı yolu da kapatılmıştı.

Basına yönelik sansür ve cezaların arttırılmasıyla, yurttaşlara bölge dışına sürülrtıesini kolaylaştıran kararname-lere, bu özelliklerinden dolayı, muhalif kamuoyunda "sansür ve siirgun kararnameleri"; bu sözcüklerin başharflerin-deıı hareketle kısaca, "SS Kararnameleri" adı verildi. Böylece, "SS Birlikleri" dolayımıyla Nazi rejimine de atıl yapıl-mış oluyordu.

Su M ü d ü r ü • 1965xle büyük ölçüde kapatılan Demokrat Partili seçmenlerin oylarına dayanarak başbakan olan Süleyman Demirel, eski DP'li yöneticilerin bütünüyle benimsediği bir lider olmadı. 1965-1980 yılları arasında Celal Bayar-Demirel ilişkisi her zaman mesafeli, çoğunlukla da gergindi. Kendisinden, hoşnutsuz eski DP'lileriıı gözün-de Demirel, -Celal Bayar'ııı sözleriyle- "Su müdürü" idi.

Bayar, Demokrat Parti iktidarı döneminde Devlet Su İşleri genel müdürü olan Demirel'den, "bizim su müdürü" diye küçümseyerek söz ederken, hem Demirel'in "gelip geçiciliğini", aslolanıtı Demokrat Parti olduğunu vurguluyor hem de Demirel için kullanılan "Barajlar Kralı" yakıştırmasına karşılık vermiş oluyordu.

Suınay Formülü • 1973 yılındaki Cumhurbaşkanlığı krizini, Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın görev süresini uzatarak aşma yolundaki çabalar "Sunay formülü" olarak anılır.

Cevdet Sunay'ın görev süresi 1973 Marl'ıncla bitecekti ve Genelkurmay Başkanı Faruk Gürler cumhurbaşkanlığı için en güçlü adaydı. Gürler, cumhurbaşkanı olmak amacıyla Genelkurmay Başkanlığından ayrıldı ve kendisine yer açmak için görevinden çekilen Mehmet lzmen'in yerine kontenjan senatörü olarak TBMM'ye girdi. Sivil kaıııu-

"202

oyu da, Cemal Gürselle başlayıp Sunay'la devam eden, Genelkurmay başkanlarının cumhurbaşkanı yapılarak cumhurbaşkanlığının bir tür "askeri haııedan"a dönüştü-

rülmesi sürecinin bu üçüncü safhasını da büyük çoğunlukla destekliyordu. Günaydın gazetesinde Necati Ziııcir-kıran, "aklı başında herkes Gürler'i cumhurbaşkanı görmekten büyük memnunluk duyacaktır" diye yazarken, Cumhuriyet gazetesinin bir yorumunda, "Silahlı Kuvvetlerin doğrudan doğruya benimsediği aday dışındaki kimselere yönelmek mantıkla bağdaşır iş değildir" denilmekteydi. Ara rejim şartlarında sıkıyönetim komutanlıkları da ya-yınladıkları bildirilerle Gürler'in cumhurbaşkanlığının tartışma konusu yapılmamasını ihtar ediyor, gazetelere fiilen sansür uygu lanı yord u.

Cumhurbaşkanlığı seçiminin ilk turu 13 Mart 1973 gü-

nü yapıldı. TBMM binası askeri birliklerle çevrilmiş, Meclis koridorlarını, izleyici localarını yüksek rütbeli subaylar, generaller doldurmuştu. Askerler Gürler'in seçilmesi için milletvekillerine baskı yapıyordu. Ne var ki, Adalet Partisi adayı Tekin Arıburun kadar bile oy alamayan Gürler seçilemedi. Gerçi, AP'den, daha çok da Cumhuriyet Halk Partisi'nden "fire"!er vardı; ancak bütün fiili baskılara vc kamuoyuna hakim olan, "Gürler seçilmezse ordu darbe yapar" inancına rağmen TBMM çoğunluğunun gösterdiği sivil direnç önemliydi. Bu direnç bir oranda, yerine Genelkurmay başkanı olamayınca Gürler'clen desteğini çeken vc yönetime el konulmasına karşı olduğunu açıklayan Hava Kuvvetleri komutanı Muhsin Batur'un tutumundan da güç alıyordu.

"Gürler olayinclan sonra, ordunun üst kademe yöneticileri Cevdet Sunay'ın görev süresinin uzatılması yolunda bir "çözüniü empoze etmeye başladılar. Sunay'dan, Silahlı Kuvvetlerin siyasetten ellerini çekerek kışlalarına dön-

"203

meşini sağlamak için çalışacağına dair güvence alan AP ve CHP de "Suııay formülü"nü benimsedi. Cumhurbaşkanı-

nın görev süresini uzatabilmek için bir anayasa değişikliği gerekiyordu. Ne var ki Millet Meclisi'nde değişiklik için zorunlu 300 oy yerine 299 lehte oy çıkd. Böylece, sorunu belirsiz bir geleceğe erteleyen "Sunay formülü" gündem-den düştü ve kontenjan senatörü, emekli amiral Fahri Korutürk'ün AP ve CHP'nin anlaşmasıyla cumhurbaşkanı se-

çilmesine giden yol açılmış oldu.

s ü p e r Vali • Anavatan Partisi hükümetinin 1987 yılın-da çıkardığı bir kanun hükmünde kararname ile Bingöl, Diyarbakır. Elazığ, Hakkâri, Mardin, Siirt, Tunceli, Van, Batman ve Şırııak illerini kapsamak üzere Olağanüstü Hal Bölge Valiliği teşkilatı kuruldu. İlk Olağanüstü Hal Bölge Valisi Iiayri Kozakçıoğlu, sahip olduğu geniş yetkiler dolayısıyla "Süper Vali" olarak adlandırılmıştır.

"204

Şalci E r i m • Cumhuriyet Halk Partisi'nin önde gelen isimlerinden Nihat Erim 1.946'da yazdığı bir yazıdan dolayı uzun süre bu adla anılmıştır.

Çok partili hayatın ilk belediye seçimleri 26 Mayıs 1946'da yapıldı. Seçimlerin bir yıl erkene alınmasını ve iki dereceli seçim sistemini eleştiren Demokrat. Parti bu se-

çimlere katılmayarak CHP'yi hile ve baskı yapmakla suçla-dı. Olaylı geçen seçimlere katılma oranının ela düşük olması CHP'lilerin çok partili sistem hakkındaki düşüncele-rini oldukça etkiledi. Erim, böyle bir hava içinde, parti ya-yın organı Ulus gazetesine yazdığı bir yazıda (30.5.1946)

"... sosyal bünyede derin rahatsızlıklar müşahede edildi-

ğinde bunu gidermenin yolu, bir müddet için 'hürriyet ilahının üzerine bir şal örtmek' ve yukarıdan aşağı bir otorite tesis eylemektir" diyordu. Erim'iıı, "tek parti alışkanlıkları" içinde kaleme aldığı bu tehditkâr yazı bir hayli eleştirildi. Belki yazıya gösterilen tepkilerin de etkisiyle Nihat Erim 1947 yılından itibaren sertlik yanlısı Recep Peker'e karşı, parti içindeki "ılımlılar"ın başta gelenlerinden biri oldu.

Ş a p k a • Sürekli olarak taktığı (60 numara, Borsalinos marka, fötr) şapka Süleyman DemirePle özdeşleşmiştir.

1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesi gereğince yasaklı bulunduğu 1983-87 yılları arasında, Demirel'i temsilen Doğru Yol Partisi gecelerine de katılan "şapka" yandaşları-

nın gözünde demokrasinin simgesi haline geldi. Buna kar-

şılık Denıirel'in, Silahlı Kuvvetlerin 12 Mart 1971'de verdiği muhtıra üzerine başbakanlıktan istifa etmesi muhalil-lerirıce, demokrasiye ve meclis üstünlüğü ilkesine bir

"205

inançsızlık ve cesaretsizlik kabul edilmiş, bu tutumu "şapkayı alıp gitmek" diye nitelenmiştir. Demirel ise istilasını

"yapılacak başka ne vardı? Ve nihayet orduya karşı sivil hükümet kendisini neyle koruyacaktı? Halkı ayaklanmaya mı teşvik edecekti?" biçiminde gerekçelendirmekledir.

20 Ekim 1991. seçimleri öncesinde "şapka" bir kez daha siyasetin gündemindeydi. Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Anavatan Partisi'ni desteklemek amacıyla çıktığı yııri gezi-sinde, sık sık Demirel'in 12 Mart ve 12 Eylül'de şapkasını alıp gittiğinden söz edince Demirel'in yaıııtı, "yirmi sene sonra şapka kavgası yapmanın âlemi yok, şapkanın hakkından gelemez. Şapka neleri halletti. Geliyor şapka onları batıracak" oldu. DYP'nin seçim sloganlarından biri de,

"iktidar bu şapkanın altındadır" idi. Seçimlerden sonra Demirel, Adalet Partisi Genel Başkanı ve Başbakan olarak 11 Eylül 1980 akşamı alıp gittiği şapkasını, bu kez Doğru Yol Partisi Genel Başkanı ve Başbakan olarak yeniden Baş-

bakanlık'taki askıya asma fırsatını buldu.

Şapkayı Alıp Gitmek • (ir? Şapka)

Şehir Eşkıyası • 70'li yılların başında, illegal örgütlenme ve gerilla savaşıyla Türkiye'de bir sosyalist devrim ger-

çekleştirmeyi amaçlayan TIİKO (Türkiye Halk Kurtuluş

Ordusu - Deniz Gezmiş) ve THKP-C (Türkiye Halk Kurtuluş Partisi ve Cephesi - Mahir Çayan) mensupları iktidar ve basının büyük bir kısmı tarafından "şehir eşkıyası"

olarak nitelenmiştir. Böylelikle, "kır gerillası" ya da "şehir gerillası" olarak, "emperyalizme ve işbirlikçi sisteme" kar-

şı bir "kurtuluş savaşı" verdiklerini savunan TIiKO ve THKP-CTilerin adi suçlu oldukları vurgulanmak isleni-yordu.

Şehir eşkıyası deyimi ilk kez, Deniz Gezmiş ve arkadaş-

"206

larınm banka soymaları ve Ankara Balgat'taki ABD üssün-de görevli bir Amerikalı çavuşun kaçırılması (sonradan serbest bırakıldı) üzerine 24 Şubat 1971'de Süleyman Demirel tarafından kullanıldı: "tam bir şehir eşkıyası vardır".

12 Mart' Lan, özellikle de İsrail'in İstanbul Başkonsolosu Efraim Elrom'un kaçırılarak öldürülmesinden sonra, hü-

kümet ve basın, Mahir Çayan, Ulaş Bardakçı ve arkadaşla-rından sürekli olarak "şehir eşkıyası" diye söz etti. 1 Haziran 1971'de, Mahir Çayan'm yaralı, Hüseyin Cevabir'in

"ölü ele geçirilmesi" basında, "iki azılı şehir eşkıyası yakalandı" biçiminde yer alırken, Başbakan Nihat Erim, İstanbul Sıkıyönetim Komutanı Faik Türün'e bir telgraf çekerek, kendisini "iki şehir eşkıyasının yakalanması nedeniyle" kutladı. Daha sonra, Mahir Çayan ve arkadaşlarının Maltepe askeri cezaevinden kaçmaları üzerine, İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığınca yayınlanan bildiride, "beş şehir eşkıyasının yerlerini bilenlerin resmi makamlara ihbar etmesi" istendi.

ECEVİT-DEMİREL VE ŞEHİR EŞKIYASI

Birinci Milliyetçi Cephe hükümetiyle. Milliyetçi Hareket Partisi'nin de iktidara ortak edilmesini, "yıllardır devleti faşist yöntemlerle ele geçirme düşleri gören, bu amaçla birtakım karanlık kaynakların beslediği özel kamplarda adam (komando) yetiştiren bir kimse (Alparslan Türkeş) şimdi hükümettedir" diyerek eleştiren Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı Bülent Ecevit, 1975 Eylül'ünde Baş-

bakan Demirel'i şöyle suçluyordu: "Kendi yönettiği şehir eşkıyasının devlet güvenlik güçlerine yardımcı olmakla görevli bulunduğunu meclis kürsüsünde daha birkaç ay önce açıklamış bir adam hükümete alınacak, Milli Güvenlik Kuruluna sokulacak ve hükümet adına iç güvenlik toplantıları düzenleyecek ve Türkiye'de anarşi olmayacak. Bu mümkün değildir. Yeniden başbakan olabilmek uğruna

"207

şeytanla bile işbirliğini göze alan kimsedir sorumlu."

Demirel'in bu sözlere cevabında ise, bir terminoloji ti-tizliğinden çok, sonradan, "bana sağcılar cinayet işliyor dedirtemezsiniz" vecizesiyle ortaya koyduğu bir yaklaşı-

mın izleri vardı: "Türkiye'de şehir eşkıyasının kim olduğu bellidir. Cumhuriyet kanunlarının yakasına yapışıp mah-kemelerin cezalandırdığı, adam kaçıranlar, banka soyan-lar, dinamit atanlar, sabotaj yapanlar, şehir eşkıyası olarak ilan edilmiştir. Bunların hepsini CHP'nin himayesinde ve onların teşviki ile yapmışlardır.

Türk milliyetçilerine şehir eşkıyası diyebilmek için ger-

çekten çok izansız ve idraksiz olmak lazımdır".

Şer Odaklan • (nsr Hıyanet Şebekeleri)

"208

Yalıtan 1,1 Partilerin yönetiminde yer almayan ama "etkili"

oldukları varsayılan parlili-seçmen kitlesi... Parti tabanı-

nın önemi, tabanın sesine kulak verme gereği gibi temalar çokpartili hayatın "tavaıV'ında kesintisiz söylem malzeme-lerinden birini oluşturmuştur. Zaman zaman tabandan da

''taban adına" talepler seslendirilmiştir... Parli-içi iletişim, demokrasi vc katılım konularında zaten bir takım gele-neksel zaaflarla süregelmiş Türk siyasî hayatında, 1982

Anayasası'nın getirdiği partiler rejimi örgütlenme-katılım alanlarını iyice daraltınca tavanla taban arasındaki boşlı.ık büsbütün genişledi. Bu durum, tabanın yönetimde daha az etkili olmasına ama taban olgusundan daha sık söz edilmesine yol açtı. Özellikle merkez soldaki "bütünleş-

me" arayışlarında "tabanın isteği"ııe bol bol vurgu yapıldı.

Sİ IP ile CHP'yi birleşmeye zorlamak için oluşturulan geçi-ci bir örgütlenmeye de "Sosyal DemokraL Taban Hareketi"

adı verildi.

Ta I» üttü M k ® 1- istanbul Emniyet Müdürlüğü'mın, Satı-

saryan Han'daki eski binasında bulunan özel işkence yerlerine verilen ad.

Burayı 1940'lı yıllarda "ziyaret" elmiş tanıkların anlatı-

mına göre, Emniyet Müdürlüğü ndeki iki "tabutluk", en üst katta, Siyasi Şube nezarethane kapısının karşısındadır.

Bunlar, .40-50 cm. uzunluk ve genişliğinde, iki buçuk metre yükseklikle, penceresiz beton oyuklardır. Burada sanıklar, bileklerine geçirilen zincirlerle havada sallandırılır vc hemen başlarının üstündeki ampullerle çok güçlü bir ışığa ve ısıya maruz bırakılırlardı.

2- 1990 yılında "hücre tipi" biçiminde yeniden düzctıle-

"209

nen Eskişehir Özel Tip Cezaevi'nde tutuklu ve hükümlü-

lerin kapatıldığı hücreler de "tabutluk" olarak adlandırıl-mıştır. 4-5 adım uzunluğunda, 2-3 adım genişliğindeki ta-butlukları bir hükümlü şöyle anlatıyor: "Bu daracık yerele, yaklaşık bir metrekare genişliğinde bir alana lavabo-tuva-leı, sözde banyo, sandalye masa ve de ne amaçla konduğu belli olmayan, sözde bir kitaplık benzeri bir dolap sokuş-

turulmuş. Havalandırma elenen kısım da hücre genişliğin-de ama duvarları çok yüksek ve üstüne tel örme ekilmiş.

Tam bir mezar ya da kuyu dibini andırdığını rahatlıkla söyleyebilirim, lşiıı elaha korkunç yanı, güneşi hiç ama hiç görmüyorsun... Banyo yapmaya kalkışsam bütün hücre ve yatağım su altında kalacak, çamaşır yıkamak ve kuruması için asacak yer de yok. Cezaevi görevlilerinin ve herhangi bir tutsağın yüzünü bile görmek mümkün değil".

'Tabutluk'İarı nedeniyle kamuoyunun haklı tepkisine neden olan Eskişehir Cezaevi, Doğru Yol Partisi ve Sosyal Demokrat Halkçı PartiTıin 20 Ekim 1991 seçimlerinden sonra kurdukları koalisyon hükümetince kapatıldı. Sağ

basın ve DYP içindeki milliyetçi-muhafazakâr kanat dahil sağ partiler, Eskişehir Cezaevi'nin kapatılması kararını eleştirmeyi, "terör"ün tartışıldığı her vesileden yararlanarak sürdürdüler.

ı

T a h k i k a t Komisyonu * Nisan 1960'da, muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi ile kimi gazete ve dergilerin gay-nmeşru faaliyetlerini araştırmak, sonuçları TBMM'ye sun-mak. üzere kurulan Meclis soruşturma kurulu. Başkanı Ahmet Hamdi Saııcar'ın adıyla "Sancar Komisyonu" olarak da bilinir.

Tahkikat: Komisyonu, Demokrat Parti Meclis Grubunun verdiği önergenin kabulüyle 18 Nisan 1960'da kuruldu.

Önergede, CHP'nin halkı kanunları ihlâl, hükümete karşı

"210

galeyana teşvik ettiği, hücre teşkilatı kurarak mensuplarını silahlandırdığı, orduyu siyasete karıştırdığı, bir kısım bası-

nın da CHP ile aynı paralelde yayın yaptığı ileri sürülüyordu. Bu iddiaları soruşturup 3 ay içinde Meclise bir rapor sunacak olan Tahkikat Komisyonu'nun 15 üyesi şu DP

milletvekillerinden oluşuyordu: Ahmet Haindi Sancar (Başkan), Osman Kavuncu, Bahadır Dülger, Sait Bilgiç, Ca-vit Asena, Kemal Biberoğlu, Kemal Özer, Hilmi Dura, Ekrem Anıt, Nusret Kirişçioğlu, Turhan Bahadır, Selamı Din-

çer, Himmet Ölçmen, Necmettin Önder, Nüzhet Ulusoy.

Sancar Komisyoııu'nun ilk işi siyasi partilerin bütün fa-aliyetleriyle komisyonun kuruluşu ve çalışmalarıyla ilgili Meclis görüşmeleri ve tüm yayınlan yasaklamak oldu. Bu nedenle, CHP'nin komisyona ve DP iktidarına yönelik ağır eleştirileri basma yansıyamadı.

27 Nisan 1960'da kabul edilen yeni bir kanunla Meclis komisyonlarına ve bu arada Tahkikat Komisyonuna, so-ruşturma göreviyle bağdaşmayan geniş yetkiler tanındı.

Cumhuriyet Savcılarıyla, sorgu ve sulh hakimlerine tanı-

nan bütün hak ve yetkilere sahip olan komisyon, her türlü neşriyatı yasaklayabilmek, toplatıp matbaa kapatmak, her türlü siyasi faaliyet hakkında tedbir kararı alabilmek ve gerekli gördüğü tüm tedbirleri hükümetin bütüıı vasıtalarından yararlanarak alabilmek gibi yetkilerle donatıldı.

Komisyon kararlarına muhalefet edenler bir seneden üç seneye kadar hapis cezasına çarptırılabilecekti ve itiraz yo-lu kapalıydı. Kanunun görüşülmesi sırasında komisyona tanınan bu yetkileri sert biçimde eleştiren ve. hükümeti

"ihtilaHe tehdit eden CHP genel başkanı İsmet inönü 12

oturum için Meclisten uzaklaştırıldı. Bunun üzerine, 28-29 Nisan da, istanbul ve Ankara'da üniversite öğrencileri hükümeti protesto gösterileri düzenlediler.

Tahkikat Komisyonu, herhangi bir konuda soruşturma

"211

yapmaktan çok DP iktidarının bir baskı aracı olarak işlev gördü. Aslında komisyonun gerçek kuruluş nedeni bundan başka bir şey de değildi. Güçlenen muhalefet karşısın-da DP yöneticilerinin düşünebildiği en ılımlı "çare" idi Tahkikat Komisyonu. Telaffuz edilen diğer önlemler arasında, CHP'nin kapatılması ve tek parti döneminde çıkarı-

lan Takrir-i Sükun kanununun yürürlüğe konulması da vardı.

Tahkikat Komisyonunun da etkisiyle artan gerginlik karşısında Menderes, 25 Mayıs 1960'da, Eskişehir'de yaptığı konuşmada, komisyonun 3 ay süreceği öngörülen gö-

revini tamamladığını, raporunu meclise sunacağını ve ya-kında seçimlere gidileceğini açıkladı. Ancak bunun, askerlerin çok daha önce verdiği müdahale kararına herhangi bir etkisi olmadı. 27 Mayıs askeri müdahalesinden sonra Tahkikat Komisyonu eıı önemli müdahale gerekçelerinden biri olarak sunuldu. Yassıada Mahkemesi' nde yargılanan komisyon üyelerinin tamamı ölüm cezasına çarptırıl-dı ancak cezaları Milli Birlik Komitesi taralından ömür boyu hapis cezasına çevrildi.

Tak Tak Tak • 12 Eylül 1980 darbesinden sonra yapı-

lan ilk genel seçimlere (6 Kasım 1983) yalnızca üç parti, Milliyetçi Demokrasi Partisi, Halkçı Pdrli ve Anavatan Partisi katılabildi, (es? icazetliler) Mayıs 1983'tc siyasi partilerin kurulmasına izin verilmesinden hemen sonra 15

parti kurulmuştu, ancak bu partilerin ilk genel seçimlere katılabilmeleri kimi sınırlamalara bağlıydı. Bu sınırlama-lardan en kuvvetlisi, siyasi parti kurucularının Milli Gü-

venlik Konseyi'nce veto edilebilmesiycli. 24 Ağustos L983'e kadar 30 kurucusu MGK'ca onaylanmayan partiler 6 Kasım 1983 seçimlerine katılamayacaktı. Nitekim, 24

Ağustosa kadar veto edilmemiş 30 kurucu üye sağlayama-

"212

dıkları için Doğru Yol Partisi, Sosyal Demokrat Parti ve Refah Partisi seçimlere katılamadı. DYP'nin önerdiği 74

kurucudan 54'ü, SODEP'in, aralarında genel başkan Erdal İnönü'nün de bulunduğu 30 civarında kurucusu, RP'ııin de 30 kadar kurucusu veto edilmişti. Bu durum karşısın-da, seçime katılmaları engellenen partiler, oy kullanma-yanlara getirilen para cezasını da gözeterek, geçersiz oy kullanılması yolunda propaganda yaptılar. Halk arasında geçersiz oydan, oy pusulasındaki üç partiye de mühür vu-rulması kastedilerek, "tak tak tak" olarak söz ediliyor, ge-

çersiz oy kullanacaklara da "taktakçı" deniliyordu. Bu formül askeri yönelimi rahatsız etti ve Kenan Evren, seçimlerden önce, "komünist laktiği" diye nitelediği "tak tak Lak"a karşı propagandaya başlayarak halktan, "üç partiye de mühür vur" diyenlere kanmamasını istedi.

6 Kasım 1989 genel seçimlerine katılım, siyasal tarihi-mizin en yüksek oranına, 92.3'e ulaşırken, geçersiz oy %

4.8'de kaldı.

Tcilcliitçî İkizler • (ıısr Batı Kulübü)

Takunyalılar • Turgut Özal'ın 1967*de müsteşarlığa ge-tirilmesiyle birlikte Devlet Planlama Teşkilatı'na hakim'

olan islamcı ekip "Takunyalılar" olarak adlandırılmıştır. O

dönemde. DPT'de Avrupa Topluluğuyla ilgili bir toplantı-

ya katılan bir Dışişleri yetkilisi "Takunyalılar" hakkında şunları anlatıyor: "... Ramazan ayındaki bir toplantıda saatlerce konuştuktan sonra önce oruç bozmaya, sonra ca-miye gittiler ve dönünce de 'oruçluyken insan iyi anlaya-mıyor. şu anlattıklarınızı bir daha tekrarlasanıza' dediler.

Sorumsuzluklarını belgeleyen en iyi olaydı. Milli Selamet Parlisi'nin tohumları atılıyordu".

DPT'deki "Takunyalılar" arasında şu isimler sayılabilir:

"213

Muammer Dolmacı, Cevat Ayhan, Kahraman Emmioğlu, İsmail Silleli, Ersin Gürdoğan, Nuri Pakd.il, Rasim Özden-

ören.

T ı r t Osman • 1965 yılında (Şubat-Ekim), Adalet Partisi, Yeni Türkiye Partisi ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'yle birlikte koalisyon hükümetini oluşturan Millet Partisi'nin lideri, ünlü politikacı Osman Bölükbaşı'ııa bu dö-

nemde, Türkiye Radyo vc Televizyon Kurumu (TRT) Kanununun değiştirilmesi ve genel müdür Adnan Ûztrak'm gö-

revden alınması yolunda ısrarlı çabaları nedeniyle. "TIRT

Osman" denilmiştir. Bölükbaşı'na göre Öztürk, "etiyle ve kanıyla" Cumhuriyet Halk Partisi'ne bağlıydı ve bu nedenle taraflı yayıncılık yapıyordu. O dönemde Hürriyet gazetesinde çıkan bir yazıda, "ebedi muhalif, her şeye, her-kese. halta kendine bile karşıt olan bir siyasimiz" olarak tanımlanan "Tırt Osman", koalisyon hükümetinin kurulu-

şundan beri yalnızca TRT konusuyla ilgilendiği için eleştiriliyordu.

Tonton • Turgut Özal'a başbakanlığı döneminde (1983-89), kısa boyu ve şişmanlığı dolayısıyla yakıştırılan lâkap.

Özal, "bana Tonton elemeleri hoşuma gidiyor" derken, muhalefet Anavatan Partisi'nin ekonomik politikasını

"Tontonizm" diye nitelemiş ve kıyasıya eleştirmiştir. Turgut Özal'ın, ayda bir kez çıkıp, elinden düşürmediği kale-miyle hükümet icraatlarını anlattığı "İcraatın içinden" adlı televizyon programı için de "Tonton amca masal anlatı-

yor" denilmekleydi.

Türbanlılar • 1987 yılında, üniversitelerde "çağdaş kı-

yafet" zorunluluğu getiren düzenlemeden sonra okullara alınmayıp disiplin cezalarına çarptırılan başörtülü kız öğ-

"214

renciler "Türbanlılar" olarak bilinir.

801i ve 90'lı yılların ciddi toplumsal konularından biri olan "Türban Olayı", Ocak 87'cle, Cumhurbaşkanı Kenan Evren başkanlığında toplanan 28 üniversite rektörünün konuyu ele almasıyla başladı. Bu toplantıda alman kararlar uyarınca yönetmelikler değiştirilerek, üniversite öğrencilerinin "çağdaş görünüm ve kıyafet" dışında giyinmeleri yasaklandı ve başörtülü kız öğrenciler okullara alınmayıp sınavlara sokulmamaya başlandı. "Türbanlıların oturma ve açlık grevi gibi yöntemlerle protesto ettikleri bu durum kısa zamanda daha geniş müslümaıı kesimlerin de gündemine girdi ve büyük şehirlerde Cuma namazları sonrasın-da protesto gösterileri yapıldı. Protestolar karşısında Anavatan Partisi iktidarı, üniversitelerde dini inanç nedeniyle boyun ve saçların örtü ve türbanla kapatılmasını serbest bırakan bir yasa çıkarclıysa ela, Cumhurbaşkanı Kenan Ev-renin başvurusu üzerine Anayasa Mahkemesi yasayı ipial etti. Buna rağmen, Yüksek Öğrenim Kurulu'ııun (YÖK), Aralık 88'de türban yasağının kaldınIdığını açıklaması ve ANAP'ın üniversitelerde kılık kıyafeti serbest bırakan ve türban nedeniyle verilen cezaları affeden bir başka yasayı çıkartması "laik" kesimleri harekete geçirdi. Şeriat yanlıla-rının türbanı bir simge olarak kullandıklarını düşünen bu kesim bildiriler ve Anıtkabir ziyaretleriyle "irtica"yı protesto etti.

I99L'den sonra, islam ve laiklik arasındaki gerilim baş-

ka vesilelerle yaşanırken '-Türbanlılar" da kamuoyunun gündeminden yavaş yavaş çıkmaya başladı.

"Kamuoyu on yıl süresince tamamen bölünmüş, hatta kutuplaşmış bir biçimde "türban" yasağını tartışmıştır. İslamcılar Kur'an'a göre başörtmenin her müslüman kadı-

nın en doğal hakkı olduğunu savunurken, bunun laikliği

"215

tehlikeye düşürdüğüne inanan, kemalist kadınlar diye adlandırabileceğimiz "ilerici" kesim Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği, Türk Kadın Hukukçular Derneği ve İstanbul Üniversitesi Kadın Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi gibi çatılar altında örgütlenmiştir. Hatta, 80

sonrası islami hareketler karşısında, laikliği en sistematik biçimde bu Kemalist kadın derneklerinin savunduğunu öne sürebiliriz. Şeriat ve Laiklik şeklinde tezahür eden siyasi ikiliği, türbanlı kadınlar ve Kemalist kadınlar arasındaki siyasi mücadele tercüme etmektedir...

... Bu ortamda, türban meselesi de laik ve şeriatçı kutuplaşmasına vesile olmuştur. Devletin bireyin yaşamına müdahale hakkı olmadığına, isteyenin istediğini giyebile-ceğine dair "liberal" fikirler, olayı büyütmenin fayda değil zarar vereceğine dair "'hoşgörü"lü tavırlar filizlenmekle birlikte, türbanın bireysel tercihlerin basit bir ifadesi olmaktan çok, şeriatçı stratejinin bir parçası olduğu, türbanın arkasından peçe ve çarşafın geleceği korkusu, serbest-

çi diyebileceğimiz bu tavırlara sınırlar getirmektedir.

Bu dönem boyunca, türban etrafında oluşan tartışmaların yanı sıra, islamcı öğrencilerin kimlik kartları için başı açık fotoğraf çektirmek istememeleri, tıp eğitimi yapanların kadavra .üzerinde uygulama yapmayı reddetmeleri, resim sergilerine karşı saldırılarda bulunmaları gibi olaylar etrafında 'ilerici-gerici' kavgası sürmüştür. 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramında gösteri yapan kız öğrencilerin şort giymelerinin mesele yapılması ise başlıbaşına anlamlıdır. 20'Ii yıllarda, spor bayramına takılan şortlu kızlar nasıl medeniyet dönüşümünü sergilemekteydilerse, 80'li yıllarda da türbanlı kızlar bu medeniyetin reddini ifade etmektedirler. Şort ve türban, Batıcı ideal ile islamcı ideali dışavurmaktadır. Kadının bedeni toplumsal tercih meselelerine, dün olduğu gibi bugün de sahne olmaktadır".

Nilüfer Göle, Modern Mahrem Medeniyet ve Örtünme, istanbul 1992, 3. baskı s. 79-80

Tüyü Bitmemiş Yetim • Popüler siyasi söylemde,

özellikle de nutuklarda, hakkı yenenlerin ve mağdur edilenlerin simgesi olarak kullanılan figür... Daha çok "Biz mazlumların hakkını yedirmeyiz" mesajını vermek için kullanılır. Haksız kazanımlar "Burada tüyü bitmemiş yetimin hakkı vardır" sözleriyle lanetlenir, "Tüyü bitmemiş

yetimin hakkını yedirmeyiz!" denir. Kimi köşe yazarlarından da büyük rağbet gören bu sözün "tüyü bitmedik..." ve

"saçı bitmedik..." versiyonları da vardır.

"217

Uyarı M e k t u b u • 27 Aralık 1979'da, ülkenin "hayati sorunları" karşısında gerekli önlemlerin "müştereken alınması" için tüm anayasal kuruluşların ve siyasi partilerin

"bir kere daha uyarılması amacıyla Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve kuvvet komutanları Nurettin Ersin (Ka-ra), Bülend Ulusu (Deniz), Tahsin Şahinkaya (Hava), Sedat Celasun (Jandarma) tarafından Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'e verilen metin. "Uyarı mektubu"nda, Silahlı Kuvvetler'iıı "iç hizmet yasası ile kendisine verilen görev ve sorumluluğun idraki içinde" olduğu ve "devleti çökert-meye yönelik her türlü hareketlere karşı bütün önlemlerin alınmasını "ısrarla" istediği belirtiliyordu.

"Yılbaşını zehir etmemek" gerekçesiyle beş gün boyunca hiçbir açıklama yapmayan Cumhurbaşkanı Korut ürk, 2

ocak 1980 günü başbakan Süleyman Demirel ve ana muhalefet partisi lideri Bülent Ecevit'i birlikte çağırarak uyarı mektubunu verdi. Açığa çıkmasıyla birlikte kamuoyunda

"mektubun" muhatabının kim olduğu tartışması haşladı.

Başbakan Demirel, "35 günlük bir hükümetle mektubun uzaktan yakından bir irtibatı olamaz" derken, Cumhuriyet Halk Partisi, "diyaloga yanaşmayan hükümetin" uyarıldı-

ğını öne sürdü. Bu arada, AP ve MHP'ııin birlikte oluştu-racakları bir "büyük koalisyon"\a bunalımın aşılacağı yolunda görüşler ağırlık kazanmaya başladı. Ecevit, Adalet Partisi ne çağrıda bulunarak, birlikte bir "onarım hüküme-ti" kurulmasını istediyse ele AP, erken seçime gidilmesini önerince, iki büyük partinin işbirliğine yönelik girişimlerden bir sonuç alınamadı.

Sonradan, "uyarı mektubu"nun verildiği sırada, Silahlı Kuvvetler'in "emir komuta zinciri içinde" yönetime el koymayı çoktan kararlaştırmış olduğu, bu konuda planla-rın bile. hazırlandığı ortaya çıktı. Yine de, 12 Eylül 1980'de yönelime el konulduğunda, gerekçelerden biri "uyarı inektubu"nun dikkate, almmamasıyd ı.

Uzaktan Knıımamtdali Hükümet • Yıldırım Akbulul başkanlığında 1989 yılında kurulan Anavatan Partisi hü-

kümeti muhalefet tarafından "uzaktan kumandalı" olmakla eleştirilmiştir.

Meclisteki ANAP çoğunluğuna dayanarak Çankaya'ya çıkan Turgut Özal, kendisinden boşalan başbakanlığa, parti içi dengeleri de gözeterek, etkisi dışına çıkmayacağını düşündüğü TBMM Başkanı Erzincan milletvekili Yıldırım Akbulut'u atadı. Akbulııl: daha sonra ANAP genel başkanlığına da seçildi. 15 Kasım 1989'da güvenoyu alan Akbulul hükümetinin programını ve bakanlarını bizzat Turgut Özal'ın belirlediği ileri sürüldü ve ilk günden başlayarak, Akbulut'un, Cumhurbaşkanı Özal ne derse onu yapan bir

"kukla başbakan" olduğu kanısı kamuoyunda yer etti.

Muhalefet, ısrarla hükümetin "icraalmı uzaktan kumanda ile" yaptığını, "fiili başkanlık sistemi uygulandığını", "tok-mağın Çankaya'nın elinde, olduğunu" ileri sürerek başbakanı ve cumhurbaşkanını eleştirdi. "Uzaktan kumandalı hükümet" yargısının hiç de haksız olmadığı, Akbulut'un ANAP genel başkanlığından ve başbakanlıktan ayrıldıktan sonra yaptığı açıklamalarla ortaya çıktı: Akbulut, başbakanlığı süresince yalnızca iki kez, Körfez Krizi dolayısıyla

"savaş yetkisi" alınması ve Zonguldak maden işçilerine ya-pılacak zam konularında Ozal'ı dinlemeyip kararı bizzat kendisi verebilmişti.

1991 yılında yapılan ANAP büyük kongresinde Mesul Yılmaz'la giriştiği başkanlık yarışını kaybeden Akbulut,.

Cumhuriyet tarihinde yeniden parti başkanı seçilemediği

"219

için başbakanlıktan ayrılmak durumunda kalan ilk kişi ol-du. Kısa süren Mesut Yılmaz hükümetinden sonra 20

Ekirn 1991 seçimleri ve Süleyman Demirel başkanlığındaki Doğru Yol Partisi-Sosyal Demokrat Halkçı Parti koalis-yonuyla birlikte "uzaktan kumandalı hükümet" modeli son buldu, Cumhurbaşkanı ÛzaPın siyasi sisLern içindeki ağırlığı giderek azaldı.

"220

Uç Aliler M a h k e m e s i » 192.5 Şubatmdakı Şeyh Sait ayaklanması dolayısıyla alınan en sert önlemler, hükümete her türlü teşkilatı kapatma ve yayını yasaklama yetkisi ta-nıyan Takrir-i Sükun Kanununun kabulüyle İstiklâl Mah-kemelerinin yeniden kurulması oldu. Kurulan iki İstiklâl Mahkemesi, ayaklanma bölgesinde görev yapacak ve verdiği idam kararlan TBMM onayından geçmeyecek olan Şark İstiklâl Mahkemesi başkanlığına Afyon mebusu Ali Çetinkaya, üyeliklerine de Kılıç Ali (Gaziantep) ve Ali Zırh (Rize) seçildiler. Bu yüzden, Ankara İstiklal Mahkemesi "Üç Aliler Mahkemesi" olarak da anılır. Mahkemenin Savcısı da Denizli mebusu Necip Ali idi.

Üç Aliler Mahkemesi, iclam kararlarıyla sonuçlandırdığı pek çok davanın yanı sıra İzmir suikastı davasını ela karara bağladı.

Ülkücüler • Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) çizgisindeki gençlik örgütlenmesi ve hareketi, "ülkücü" kimliği al-tında yürütülmüştür.

Milli hedefleri ve idealleri belirtme bağlamında 'ülkü"

sözcüğünün kullanımı, Ziya Gökalp'e kaçlar geri götürülebilir. Cumhuriyel'in ilk ve en önemli resmi düşünürlerinden Gökalp'irı yazılarında, "milli mefkure" terimi geçer O'mefkure", 11 ülkü"nün Osmanlıcasıclır). 19301arelaıı sonra da Turancı akım çerçevesinde Nihal Atsız vd. Türkçü yazarlar "milli ülkü" terimini kullandılar. Ancak "ülkü" ve

"ülkücü" sözcüğünün siyasal bir anlam kazanıp popülerleşınesi. CKMP/MHP hareketiyle gerçekleşti. Cumhuriyet-

çi Köylü Millet PartisiTlin (CKMP) yönetimine gelen Alparslan Türkeş, 1965'de hareketinin ideolojik rehberi ol-

"221

mak üzere yayınladığı Dokuz Işık'ı, sosyalizme vc kapitalizme karşı "üçüncü yol" veya "ülkücü yol" diye tanımladı. Türkeş, 1966 ve 1968 Senato kısmi seçimleri kampanyasında da CKMP'nin "tek idealist (ülkücü) parti" oldu-

ğunu işledi. Böylece belirmeye başlayan "ülkücü" kimliği; CKMP'nin gelişen gençlik hareketi içinde kullanılan "milliyetçi-toplumcu" kimliğine, bir süre rekabet ettikten sonra, galebe çaldı. ("Milliyetçi-toplumculuk", fazla "sente-tik" tınladığı gibi, Batı dillerindeki karşılığının "nasyoııal-sosyalist" olması itibarıyla hem Nazizmi hem de sosyalizmi çağrıştırmasıyla elverişsizdi). Türkeş CKMP'nin adının MHP'ye dönüştürüldüğü Şubat 1969 kongresinde konuş-

masına "ülkücü Türk gençleri, Bozkurlları m!" hitabıyla başladı. (Türkeş "bozkurtlar" hitabını CKMP'nin 1967

kongresinde de kullanmıştı).

Böylece, 1960'larm sonlarından itibaren "ülkücü" ve

"Bozkurt" kimlikleri MHP söylemine yerleşti. Türkçü çağ-

rışımı belirgin olan "Bozkurt" kimliği özellikle gençlik hareketi içinde yaygınlaştı. Nihal Atsız'm Bozkurtlar (Boz-kurtkırm Ölümü -1.946-, Bozkurtlar Diriliyor -1.949-) roman dizisiyle hikâye ettiği, Türklüğün öncü savaşçıları ef-sanesi, bu kimliği "sihirli" kıldı. Kongrelerde parti vc gençlik liderleri, "Başbuğ" lâkabının ait kademelerdeki iz-düşümü olan "Bozkurt" sloganlarıyla kutlandılar. Uluyan Bozkurt figürü, MHP gençliğinin en güzide simgesi vc amblemiydi.

Ancak "ülkücü" kimliği daha yaygın ve kapsayıcı ol-muştur. MHP ekseninde oluşturulan bütün gençlik, kitle ve meslek örgütleri, "ülkücü" sıfatıyla/ismiyle kuruldu.

Bunların en önemlisi, kuşkusuz, 1969"da kurulan bozkurt amblemli Ülkü Ocakları dernekleridir. Ülkü Ocakları 1970'lerde MHP gençlik örgütlenmesinin ve faşist saldırganlığın merkezleri oldular. 1978'de Ankara Valiliği'nin

"222

suç duyurusunda bulunması üzerine kapatılarak yerlerine Ülkücü Gençlik dernekleri kurulmuş; 1980 başında sıkı-

yönetim tarafından faaliyetlerinin durdurulması üzerine bunların yerine hızla Ülkü Yolu dernekleri açılmıştı.

1973'den sonra MHP çevresinde, Ülkücü Öğretmenler Birliği, Ülkücü Polisler Birliği, Ülkücü İşçiler Derneği'r den ülkücü Hanımlar Derneği, Ülkücü Ressamlar ve Heykeli-raşlar Derneği'ne varana dek geniş bir ülkücü kuruluşlar zinciri oluştu. Çalışmalarda ölen militanlar "ülkü şehidi"

olarak anıldılar. Böylece "ülkücülük" bir siyasal ad olarak kurumlaştı.

Üs Y«tk Tesis Var • Türkiye-ABD ilişkileri gerçek boyutlarıyla kamuoyunun gündemine 1965'ten sonra girme-ye başladı. Bunda, Türkiye işçi Partisi'nin ve onun genel başkanı Mehmet Ali Aybar'ın rolü büyüktü. TBMM'deki ilk konuşmasında "35 milyon metre kare toprak işgal al-tında" diyerek Amerikan üslerini eleştiren Aybar, bir soru önergesiyle Amerika ile imzalanan gizli anlaşmaların açıklanmasını isledi. Ancak, hükümetten aylarca hiçbir ses çıkmadı. Başbakan Süleyman Demirel, sonraları bu durumu şöyle açıklıyordu:

"Bir de baktık ki, Amerika ile. yapılan gizli anlaşmaları tümüyle kapsayan bir dosyamız bile yok. Küçük rütbeli bir subayın, yüzbaşı düzeyinde bir Amerikalının imzaladı-

ğı anlaşmalardan tutun da, Türkiye'nin ABD'ye neler verdiğini içeren, önemli anlaşmaların hiçbirinin metni elimizde değil".

Türkiye'de üslerin gündemde bulunduğu bir sırada, Fransa, NATO'dan ülkesindeki üslerin kapatılmasını isledi. Bu koşullar altında, Nisan 1966'cla bir açıklama yapan Başbakan Demirel, "Türkiye'de üs yoktur. Türkiye'de tesisler vardır. Bunlar NATO'dan önce, 1947 anlaşmasına gi-

"223

der" diye konuştu.

'Üs yok lesis var" açıklaması, muhalefete göre bir "kelime oyunu"ydu. Basında ise bir "inci" olarak yorumlandı ve uzun sııre mizah konusu yapıldı.

ÜS MÜ TESİS MI?

"İkili anlaşmalar sayın Demirel'in çabasıyla nihayet bir terminoloji meselesi haline geldi. Yakın zamana kadar başbakana göre Türkiye'de Amerikan üsleri değil NATO

üsleri mevcut idi. Şimdi ise yeni bir iddia ortaya çıkıyor: Bunlar Amerikalılara ait imiş ama 'üs değil tesis imiş'.

Üs ve tesis, aslında kökte birleşen ve Arapçadan üretilmiş iki isim. Sözlüğe bakıyoruz: 'Herhangi bir sefer için merkez olarak seçilip ona göre donatılan yer, dayanak'

yazıyor üs karşılığında. Tesis ise kurma ve kurulmuş anlamına geliyor. Demek ki, bu anlaşmalarla Amerikalılar fi-lan yeri 'herhangi bir sefer için merkez olarak seçip do-natmamışlar' da orada 'bir şeyler' kurmuşlar sadece.

Peki ama, acaba niçin kurmuşlar bu 'bir şeyleri'.

Kurulanlar langırt makineleri olsa, diyelim ki amaç hoş-

ça vakit geçirmektir. Oysa, fabrika değil, radyo istasyonu değil düpedüz havaalanları ve düpedüz askeri donanımla ilgili şeyler kurulmuştur, kurulmaktadır ve üstelik bu yerlerin kapılarında dalgalanan bol yıldızlı Amerikan bay-rakları vardır. Hal böyle iken, üs dememişiz de tesis demi-

şiz adına ne farkeder, lütfen söyler misiniz?".

imzasız, Cumhuriyet, 7 Nisan 1966

"224

M

Vatanı Cephesi * (t<ı Güçbirliği)

Vatandaş Türkçe Koraııaş • Türk milliyetçiliğinin temel unsurlarından biri okluğu düşüncesiyle dil konusunu gündemine almayı kararlaştıran Milli Türk Talebe Birliği, 1928 yılında, "Vatandaş Türkçe Konuş" kampanyası baş-

lattı. Amaç, "Vatandaşları Türkçe konuşmaya teşvik" ve

"Türkiye'de sadece Türkçe'nin hakim olması" idi. Kampanya süresince, birçok ilde vatandaşları Türkçe konuş-

maya çağıran tabelalar asıldı, büyüklü küçüklü toplantılar düzenlendi.

"Vatandaş Türkçe Konuş" sloganı açıkça "Azınlıklar Türkçe Konuşun" anlamını taşıyordu; bu yüzden kampan-va azınlıkları tedirgin elti. Türkçe konuşmayanların .sııur-clışı edileceği söylentileri yayıldı, istanbul Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti Şubat 1928'de yaptığı açıklamada, "Vatandaş Türkçe Konuş levhaları önünde kasden Arapça. Boş-

nakça, Ermenice, Yahııdice, Rumca konuşanlara ve bu levhaları yırtanlara mükemmel bir dayak atacağız" diyordu.

Cumhuriyet Halk Partisi iktidarından destek bulmayan Vatandaş Türkçe Konuş kampanyası kısa zamanda etkisizleşti. 27 Mayıs 1960'dan sonra Milli Türk Talebe Birliği bir kez daha "Vatandaş Türkçe Konuş" kampanyasını başi.at-

ııysa da, yönetimin ve basının tepkisiyle karşılaşması üzerine kampanya başlamadan bitti.

V i s k i • Aııglo Saksonlarııı bu gözde içkisi, 19'50'lerden sonra Türkiye'de "alalraııga'Tığın, Avrupai-Baltlı- yaşam tarımın başta gelen simgelerinden biri olmuştur. Ve buna bağlı olarak "viski içmek", hele elinde viski bardağı ile

"225

"memleket meseleleri üzerine" konuşmak, Türkiye toplu-mundan kopuk yaşamak, ülke gerçeğine yabancı sözler etmek anlamına gelir olmuştur.

1993'te bile dönemin Genelkurmay Başkanı Org. D. Gü-

reş, ordunun yürüttüğü "Kürt sorunu"na ilişkin politikayı eleştirenleri azarlarken, o eleştiricilerin eline viski barda-

ğını tutuşturmayı ihmal etmeyerek viskinin bu "tarihi"

çağrışımından yararlanmaya çalışmaktaydı.

Artık orta sınıflarca da tüketilir hale geldiği 1980'li yıllarda ise "viskiyi lahmacun yiyerek içmek", hızla zenginle-

şen, görgüsüz Anadolu özellikle de Doğu Anadolu kökenli zümreleri tarifte kullanılan "sosyo-kültürel" bir deyim olarak literatüre girdi.

"226

y

Ya Taksim Ya ©İMİMİ • Adanın İngiltere tarafından ilhakının tanındığı Lozan Antlaşmasından 1954 yılma de-

ğin, cumhuriyet hükümetlerinin gündeminde bir "Kıbrıs sorunu" olmadı. Tamamen İngiltere paralelinde tavır alan Türkiye'nin temel politikası Kıbrıs'ın statüsünde bir deği-

şiklik yapılmaması yolundaydı. 1947'den itibaren Kıbrıs Rumlarının açıkça dile getirdikleri "Enosis (Yunanistan'la birleşme) ve yalnızca enosis" talebine Türk kamuoyunun sert tepkisi de hükümetler üzerinde hiçbir uyarıcı etki yapmadı. Cumhuriyet Halk Partisi hükümetinin Dışişleri Bakanı Necmettin Sadak, 1949 yılında "Kıbrıs cliye bir mesele yoktur. Çünkü Kıbrıs İngiltere'nin hakimiyeti ve idaresi altındadır... Kıbrıs'ta yapılan şu veya bu hareket bu vaziyeti değiştiremez, değiştiremeyecektir. Böyle olunca, miting tertip eden, nümayişler yapan gençlerimiz beyhude heyecana kapılıyorlar, boşuna yoruluyorlar" diyordu. Birleşmiş Milletler'in 1954 Aralık'ında Yunanistan'ın başvurusu üzerine gündeme gelen Kıbrıs sorununu görüşmeme kararı alması üzerine başbakan Adnan Menderes, "mesele-nin tamamıyla kapandığını" ilan ederek CHP'nin "iyim-serliğini" sürdürdü. Ne var ki Kıbrıs, uluslararası bir sorun olmaya devam ediyordu. 1955 yılında, İngiltere, Yunanistan ve Türkiye'nin katıldığı başarısız Londra konferansından sonra, İngiltere'nin adanın her iki tarafa taksim edilmesinin de bir çözüm yolu olabileceğini, açıklaması üzerine, Türk hükümeti de "taksim" tezini savunmaya başladı. Bu arada, Demokrat Parti yönetimi, 1955'te yasak-ladığı Kıbrıs mitinglerine 1958 Haziran'ıncla yeniden izin verdi. DP hükümeti, taksimin kabul edebileceği son çö-

züm olduğunu, kamuoyunun baskısı karşısında daha fazla

"227

gerilemesinin mümkün olmadığım '"dışarıya" göstermek istiyordu. 1958 yılının Haziran ve Temmuz aylarında hü-

kümetin teşvik ve desteğiyle bütün yurtta Kıbrıs mitingleri düzenlendi. Hürriyet gazetesinin hesaplarına göre, 8 Haziran 13 Temmuz tarihleri arasında Kıbrıs konulu 43 miting, 10 kapalı salon toplantısı yapılmış, 800"e yakın hatip 108 saat konuşmuş, mitinglere 2.690.000 kişi katılmıştı.

Bütün bu mitinglerde ortak ses, "Ya taksim ya ölüm"dü.

Ne var ki, 1958 Aralık'ından itibaren Türk hükümeti taksim fikrinden vazgeçip, Kıbrıs'ın bağımsızlığı seçeneği-ni kabul etmeye başladı; ve 1959 Şubat'ında bağımsız bir Kıbrıs Cumhuriyeti kuran ve cumhuriyetteki Kıbrıs Türk toplumunun haklarını saptayan anlaşmaları imzaladı. DP

hükümetinin 1958 yılında önce kitleleri "ya taksim ya ölüm" şiarı altında harekete geçirip sonra da bağımsızlık seçeneğini benimsemek zorunda kalmasında ABD'nin Türkiye'ye yapacağı yardımla Kıbrıs sorununu ilişkilendir-mesin'm. de etkisi olduğu kabul edilmektedir. Nitekim CHP genel başkanı İsmet İnönü de Meclisle yaptığı ko-nuşmada, "içinde bulunduğumuz ittilak manzumesinde umumi selâmet ve emniyet bakımından kuvvetli sebeplerin bizi anlaşmaya sevkettiğini takdir" ediyor ve Zürih-Londra anlaşmalarının imzalanmasında "... çok kuvvetli dostların çok tesirli nasihatlarmm bir ehemmiyet hissesi olduğunu tahinin" ediyordu.

Çok kısa bir süre önce "Ya taksim ya ölüm" diye haykı-

ran kitlelerin hükümet politikasındaki bu değişikliğe herhangi bir itirazı olmadı ve bu kez Kıbrıs'ın bağımsızlığı, sorumun çözüldüğü inancıyla hoşnutluk yarattı.

Y a h y a Uları F o r m ü l ü • Türkiye'nin bir siyasi bunalım içinde bulunduğu 12 Mart 1971 öncesinde gündeme gelen, iktidarın orduya bırakılması formülü.

"228

Pakistan devlet başkanı Eyüp Han, halkın artan hoşnut-suzluğu karşısında, 1969 yılında çekilmek zoruııda kalmış

ve yerini Genelkurmay Başkanı Yahya Han'a bırakmıştı.

Huzursuzluğu bastıran Yahya Han 1970'de yapılan seçimler sonrasında iktidarı sivillere devretti. Kimi sağ çevreler.

Türkiye'de de istikrarın ancak, sivil hükümetin iktidarı, geçici bir süre için Silahlı Kuvvetier'e bırakmasıyla sağlanabileceğini ileri sürüyordu. Basında, siyasi parti liderleriyle görüşen Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın onlara

"Yahya Han formülü"nü kabul ettirmeye çalıştığı yolunda haberler çıktı. Sol kesim, "Yahya Han tformülü"nü, "faşist bir vöııetim kurma özlemi'' olarak nitelerken, Başbakan Süleyman Demirel de demokratik rejimin karşısına böyle, bir alternatif çıkarılmasını eleştirerek, "demokratik bir rejimde, ordu sivil idarenin kontrolü altına girmek zorunda-dır" diye konuştu. Silahlı Kuvvetlerin 12 Mart 19/T'de verdiği muhtırayla Adalet Partisi hükümetini istilaya zorlaması ve ordu güdümünde "partilerüstü hükümet"ler dö-

neminin açılmasıyla "Yahya Han formülü" 1 cismen gerçek-leşmiş oldu.

Yapıcı Muhalefet' • Hükümeti yıpratmaktan çok ülkeye katkı sağlamayı amaçlayan muhalefet anlayışına verilen ad... Genellikle bir özlemin i ladesi olarak kullanılır.

Hükümetler-ikLidarlar muhalefete "Yıkıcı olmayın, yapıcı olun" çağrılarında bulunurlar; muhalefet partileri de özellikle hükümetlerin kuruluş aşamasında "yapıcı bir muhalefet a n l a y ı ş t ı n benimseyeceklerini söylerler...

ANAP hükümetleri döneminde gerek iktidarın gerekse medyanın sık kullandığı "Eleştiriyorsunuz ama alternati-finiz ne1?" sorusu, "yapıcı muhalefet" kalıbının saltanatına son verir gibi olmuşsa da, bu "klasik", varlığını korumayı başarmıştır.

"229

Yasaklılar • 1982. Anayasası'nın geçici 4. maddesiyle haklarında 5 ve 10 yıllık sürelerle siyasi kısıtlamalar getirilen politikacılar.

Anayasaya göre, yasaklar, 11 Eylül 1980 tarihinde iktidar partisi durumunda bulunan Adalet Partisi ile anamtı-

halefet partisi Cumhuriyet Halk Partisi'ni ve tüzel kişiliği, yöneticileri veya parlamento üyelerinden herhangi biri hakkında "devletin şahsiyetine karşı işlenmiş cürümlerden herhangi biriyle ilgili olarak kamu davası açılmış"

partileri kapsıyordu. Bu durumda bulunan partilerin 2

Ocak 1980'clen sonraki genel başkan ve yardımcılarıyla yönetim organlarında görev alanların 10 yıl süreyle parti kurmaları, üye olmaları, genel ve yerel seçimlerde aday olmaları ve partilerle herhangi bir şekilde bağ kurmaları,

"fahri olarak bile herhangi bir görev" almaları yasaktı. Ay-nı tarihte milletvekili ya da senatör olanlar ile haklarında kamu davası açılmış partilerden birine girmiş bulunan ba-

ğımsız TBMM üyelerinin ise 5 yıl süreyle parti kurmaları ve parti organlarında görev almaları yasaktı. Milli Güvenlik Konseyinin anayasa yürürlüğe girdikten sonra aldığı 79 sayılı kararla 5 yıllık yasak kapsamında bulunanların yeni TBMM başkanlık divanı oluşuncaya kadar partilere üye olmaları da yasaklandı. Aynı geçici süre için geçerli olmak üzere, feshedilmiş bulunan il ve ilçe başkanları ve yönetim kurulu üyeleriyle görevden alman belediye baş-

kanları da "yasaklılar" arasına dahil edildi.

198.3 Kasım'mda genel seçimlerin yapılmasıyla başlayan yeni dönemde siyasi yasakların kalkması talebi de iç politikanın gündemine girdi. Özellikle Doğru Yol Partisi, "eski siyasilere" dolayısıyla partinin gerçek lideri Süleyman Demirel'e konan yasakların kaldırılması için kampanya baş-

lattı. Kampanyanın hedefi, "Konuşan Türkiye" ve "yasaksız Türkiye" sloganlarıyla özetleniyordu. Kaldırılması istenen

"230

yasaklar arasında, MGK'nin en son çıkardığı (2969 sayılı) yasayla getirilen eski siyasilerin kendilerini savunmaları, MGK uygulamalarının, askeri yönetimin beyanlarının ya-zılı ve sözlü olarak eleştirilmesi yasağı da bulunuyordu.

DYP'nin "Konuşan Türkiye" kampanyası cumhurbaşka-nı Kenan Evren'in tepkisiyle karşılaştı. Evren, 1 Eylül 1985't.e TBMM'yi. açış konuşmasında, "... susan Türkiye yerine konuşan Türkiye mantığının bu ülkeye nelere mal olduğunu hepimiz biliyoruz. Kaldı ki, bugün susması ge-rekenler bile hergün konuşmaktadırlar" dedi. Bu sözlerle kendisinin hedeflendiğini öne süren Süleyman Demirel, 5

Eylül günü ilk kez Evreni açıkça eleştirdi: "Öfke ve hid-detin yakışmadığı yerler vardır. Sayın Evren'in makamı o yerlerin başında gelir. Hem 'susan Türkiye yerine konuşan Türkiye istiyoruz' sözünün öfke ve hiddete sebep olması-

na anlam vermek de mümkün değildir. Bu sözün rahatsız-lık yaratması, 'konuşan Türkiye'ye karşı çıkmak, 'susan Türkiye'ye sahip çıkmak anlamına gelir.

Türkiye eninde sonunda hür ve demokrat olacaktır...

Sayın Evren, 1 Eylül 1985 tarihindeki konuşmasında hem vatandaşların haklarını azaltmak, hem de suç ve suç-

lu tayin etmek gibi bir duruma düşmüştür..."

Demirci'den bir gün sonra Bülent Ecevit'in de "demokratik toplum özgürce, konuşan üstelik çok sesli konuşan top-lumdur" biçiminde bir demeç vermesiyle birlikte, siyasi yasakların delinmesi yolunda önemli bir adım atılmış oldu.

Anayasa'nın geçici 4. maddesiyle getirilen yasaklar, 6

Eylül 1987'de yapılan halkoylamasıyla kaldırıldı. Ancak,

"evet" ve "hayır" oyları arasında çok az bir fark bulunması (% 50.19 Evet, % 49.81 Hayır) halkın 12 Eylül öncesine tepkisi ve konuyu halkoyuna sunan Anavatan Partisi'nin ve lideri Turgut. Özal'ın başarısı olarak yorumlandı. Yasakların kalkmasının ardından Süleyman Demirel, Doğru Yol

"231

ParLisi, Bülent Ecevit Demokratik Sol Parti, Necmettin l.rbakan Refah Partisi genel başkanlığına seçildiler.

Yasakların kaldırılması için bir hayli uğraşan Süleyman Demirel'in bu tavrı kimi çevrelerce, demokratik değerlere bağlılıktan çok, kişisel çıkarlarına gösterdiği bir hassasiyet olarak yorumlanıyordu. Demirel'in bu eleştirilere verdiği ve pek inandırıcı bulunmayan yanıtı -bu özelliğiyle- gündelik dile de girmiştir: "Kendim için bir şev isliyorsam na-me rdiın".

Yassiada Davaları • 27 Mayıs müdahalesinden sonra, Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Demokrat Parti yöneticileri ve milletvekilleri, aralarında eski. genelkurmay başkanı Rüştü Erdelhun'un da bulundu-

ğu bazı yüksek rütbeli subaylar, adları yolsuzluk iddiaları-

na karışmış kimi, siviller tutuklanarak, askeri yönetim taralından görevlendirilen özel bir mahkemede (Yüksek Adalet Divanı) yargılandılar. Yargılamada savcılık makamını, bu amaçla kurulmuş olan Yüksek Soruşturma Kurulu oluşturuyordu.

İstanbul açıklarındaki Yassıada'da toplanan bu mahkeme "Yassiada Mahkemesi", burada görülen clavaiar da

"Yassiada davaları" olarak anılır.

Köpek-bebek davalarıyla başlayan Yassiada duruşmalarında, anayasayı ihlâl olayları (6-7 Eylül, radyonun parti-zanca kullanılması, Valem cephelerinin kurulması, 28-29

Nisan olayları vs.) ile örtülü ödenek ve diğer yolsuzlukları konu alan suistimal davalarına bakıldı.

14 Ekim 1960-15 Eylül 1961 tarihleri arasında devam edc.n ve 592 sanığın yargılandığı duruşmalar sonucu 15

idam. 30 kadar ömür boyu hapis cezası verildi, 400 civarında kişi de 6 ay ile 20 yıl arasında değişen hapis cezaları-

na çarptırıldılar. Milli Birlik Komitesi nin ölüm cezalarını

"232

oııavladığı Adnan Menderes, Fatiıı Rüştü Zorlu (eski dı-

şişleri. bakanı) ve. Hasan Polatkan (eski Maliye bakanı) idam edildiler. Yassıada hükümlüleri, çıkarılan af yasalarıyla birkaç yıl içinde salıverildi. 1974'le siyasi haklarına da kavuşan eski DP'liler arasında Adalet Partisi üyesi olarak TBMMVe girenler hatta bakanlık yapanlar oklu (Hay-'

re ili n Erk m e n -D ış i şle r i).

Eski DP'lilerin bir darbenin ardında kurulan özel bir mahkemede yargılanmaları ve mahkemenin askeri yönetimin etkisine açık oluşu nedeniyle Yassıada kararları hukuki olmaktan çok siyasidir.

Yassıada Mahkemesi • (ırr Yassıada Davaları)

Yaylacılar • Demokrat Parti Meclis Grubu içinde 1957

yılından sonra ortaya çıkan muhalefet grubu "yaylacılar"

olarak bilinir. Sık sık hükümetin izlediği baskıcı politikayı eleştiren ve Akis dergisinin tanımlamasıyla "antidemokra-tik gidiş aleyhinde vaziyet alan" yaylacılar, örgütlü bir grup değildi vc çok da etkili olamadı. 1958 yılında Meclis başkanlığı seçiminde, yönetimin adayı Refik Korallan'ın karşısına kendi adaylarım (Şeıni, Ergin) çıkardılarsa da so-nuç alamadılar.

Aslında "yaylacılar", Fransız. devrim inden başlayarak, meclislerin nispeten yüksek olan ve "plato" ya ela "yayla"

denilen arka kısımlarında oturan milletvekilleri için kullanılan genel bir deyimdir.

1 Eylül K a r a r l a n * Recep Peker başkanlığındaki Cumhuriyet Halk Partisi hükümetinin, 7 Eylül 1946'da aldığı, ithalattaki sınırlamaları büyük ölçüde kaldırıp, altın satışı-

nı serbest bırakan kararlar. Ülke ekonomisini, dünya ekonomisiyle bütünleştirmeye yönelik 7 Eylül kararlarıyla

"233

birlikte, 1 dolar karşılığı Türk lirası 128 kuruştan 280 ku-ruşa çıkarılarak, Cumhuriyet tarihinin ilk büyük devalü-

asyonu gerçekleştirildi. 7 Eylül kararları günlük yaşama hayat pahalılığı olarak yansıdı. Cumhuriyet gazetesinin o tarihlerde yaptığı bir hesaplamaya göre, 1938 yılında 100

olan fiyatlar Ağustos 1946'da 386.8'e, 7 Eylül 1946'dan sonra da 412.9'a yükselmişti.

7'ler • 1989 yılında Danielle Mitterand Vaklı ve Paris Kürt Enstitüsü'nün Paris'te düzenlediği bir uluslararası konferansa katıldıkları için Sosyal Demokrat Halkçı Parti'deıı ihraç edilen yedi milletvekili.

SHP milletvekilleri, Ahmet Türk, Mahmul Almak, Salih Sümer, Adnan Ekmen, Kenan Somer, Mehmet Ali Eren ve 1. Hakkı Ûner'in, kamuoyunda "Kürt Konferansı" olarak bilinen toplantıya katılmaları diğer partilerin ağır eleştirilerine yol açmıştı. Toplantı dönüşü SHP Merkez Yürütme Kurulu 7'leri "kesin ihraç" istemiyle disiplin kuruluna verdi. Doğu ve Güneydoğu il başkanlarının ve bazı milletvekillerinin çabalarına rağmen 7'ler ihraç edildiler. Parti içinde tartışmalara yol açan bu ihraç kararı SHP yönetiminin Kürtlere bir tavrı olarak değerlendirildi ve kararı protesto eden 10 milletvekili partiden istifa etli. İlk elde istifa eden altı milletvekili, Abdullah Baştürk, Fehmi İşıklar, Cüneyt Canver, Mehmet Kahraman, Arif Sağ ve llhami Bi-nici yaptıkları açıklamada, "yönetimin entrikacı ve diktacı bir hizbin eline geçtiğini, bu hizbin ufuksuz, tutarsız ve demokrasiye inançsız" olduğunu ileri sürdüler. "Biz ay-rımcılık gözetmiyoruz, dolayısıyla Kürt politikası diye bir şey bizim programımızda yer almaz, giden gider" diyen SHP Genel Başkanı Erdal İnönü ise ihraçları savundu.

Birlikte hareket etmeyi kararlaştıran, ihraç edilen 7 milletvekili ve istifa eden 10 milletvekili "171er" olarak anıl-

"234

maya başlandı. 17'ler aıfıaçlarmı, solun bütün kesimlerini kapsayacak yeni bir parti kurmak olarak açıkladılar ve bu girişimi "demokratik oluşum" olarak adlandırdılar. Sonuç-

ta, umdukları kadar geniş bir katılımı sağlayamayan 17'lerden bazıları Halkın Emek Partisi'nin bazıları da Sosyalist Birlik Partisi'nin kurucuları arasında yer alclı. Kimi HEP milletvekilleri 20 Ekim 1991 seçimlerinde, HEP'in seçime katılamaması üzerine, SHP ile yapılan anlaşma ge-reği partilerinden "ihraç" ettirilerek SHP listelerinden milletvekili oldular. Daha sonra bu milletvekillerinin büyük çoğunluğu SHP'den istifa ederek, kurulan bir hülle pcırti'si üzerinden yeniden HEP'e döndüler.

Yeğeni • (ıs? Hayali Mobilya Olayı)

Yeğenler-Yiyenler * (»ar Hayali Mobilya Olayı)

Yeminliler • 1965 seçimlerinde oyların yüzde 52'sini kazanarak iktidar olan Adalet Partisi (AP), kendi içinde ikiye bölünmüş durumdaydı. "Milliyetçi-Mukaddesalçı" olarak da adlandırılan "Bilgiççiler" grubunun lideri Saadettin Bilgiç'ti (Koca Reis). Bilgiç, 1964'te genel başkanlık yarı-

şında Süleyman Demirel'e yenilmişti. Demirel'i destekleyen grup ise "Yeminliler" olarak bilinir. "Yeminliler" adı-

nın bazı AP milletvekillerinin, genel başkan Demirel'i "fikir ve görüşlerine devamlılık gösterdiği" sürece desteklemek üzere yemin etmelerinden doğduğu söylenmiştir.

Bilgiç ve arkadaşlarının partiden çıkarıldığı 1970 yılına değin AP içinde sürekli olarak bir Yeminliler-Bilgiççiler ça-tışması yaşandı. Bu çatışmanın bir bakıma, Demokrat Partili eskilerle (Bilgiççiler) yeniler (Yemenliler) arasında bir parti içi hakimiyet kavgası olduğu öne sürülmüştür. Bir başka yoruma göre ise, AP Meclis Grubu'nda, yazdığı "Ye-

"235

şil Komünizm" başlıklı bir yazıda gericiliği eleştiren milletvekili Tekin Ereı'iıı üstüne yürünmesi parti içindeki

"mutediller"! biraraya gelmeye sevkeden ilk olay olmuş ve

"Yeminliler", aşırı sağ buldukları milliyetçi-mukaddesatçı Bilgiççilere karşı, Adalet Partisi'ni "mutedil" bir merkez partisi yapma uğraşı vermişlerdir.

Ayrıca («3r Dosyalı Muhalefet)

Yeni Bir Dünya Kurulur... • (us? Johnson Mektubu) Yerli IVlalı Kullanmalı * 1920'ler Türkiye'sinde iktisat politikaları "milli iktisat" düşüncesine dayanıyordu. Amaç-

lanan, devlet desteğiyle "yetiştirilecek" bir milli burjuvazi-nin sağlayacağı sermaye birikimine dayanarak kalkınmaktı. Devlet, izlenen iktisat politikasına uygun bir zihniyet ve talep yaratma işlevini de üstlenmişti. 1925 Aralık'mda kabul edilen, çalışanlarına tek tip elbise ve ayakkabı giydiren bütün kuruluş ve şirketlere bunların yerlisini alma zorunluluğu getiren "Yerli kumaştan elbise giyilmesine dair kanun" bu yolda atılan ilk adımlardan biriydi.

1929 yılından.başlayarak, Dünya Buhranına paralel olarak, yerli mallara olan talebi arttırma girişimleri hız kazandı. O yıl TBMM reisi Kazım Özalp başkanlığında bü-

tün milletvekillerinin tabii üye olarak kabul edildiği "Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti" kuruldu. Cemiyetin ana amaçları "Yerli malları tanıtmak, sevdirmek, kullandırmak ve sürümünü arttırmak"tı. 1929 yılında Milli Türk Talebe Birliği'nin düzenlediği "Yerli Mallan Kullanma ve Koruma" konulu toplantıya katılanlar yerli malı kullanacaklarına dair yemin ettiler. 1930'larda "Tasarruf ve Yerli Malı" haftaları kutlanmaya başlandı. Bu haftalarda ger-

çekleştirilen etkinlikler arasında, yerli malların kamyon-lara yüklenip, sokaklarda dolaştırıldığı "Yerli Mallar Res-

"236

mi Geçidi" de vatch. Zamanla, "Yerli Malı Kullanmalı" deyimi bütün bu çabaları simgeleyen bir slogan halini aldı.

Türkiye'nin dünya ekonomisiyle giderek daha tazla bü-

tünleşmesine paralel olarak istihza amaçlı kullanılmaya başlanan deyim başlangıçta oldukça milliyetçi bir içeriğe sahipti; 30'lu yıllar boyunca, yerli malı haftalarında en sık rastlanan dövizlerden birinde "Eskiden yerli malı kullan-mak ayıp sayılırdı. Eskiden Türk'e Türk demek de ayıptı"

yazıyordu.

1960'larda ve 1.970'lercle yerli sanayiin dışa bağımhlaş-

ma eğilimine karşı eleştirel bir yaklaşım çerçevesinde nostaljik bir bakışla ender olarak konu edilen "yerli malı kullanmalı" şiarı; Türkiye'nin uluslararası kapitalizmle iyice bütünleştiği 1980'lerde nostaljik bir "malzeme" olmaktan bile çıkmıştır...

Yeter Söz Milletindir ® Demokrat Parti'nin, iktidara geldiği 1950 seçimleri öncesinde kullandığı ünlü slogan.

"Dur" diyen bir el resminin yer aldığı bir alişle sunulan

"Yeler Söz Milletindir" sloganı, Cumhuriyet Halk Partisi'nin "halk için halka rağmen" biçiminde ifade edilen seç-

ki nci zihniyetine karşı, Demokrat Parti'niıı halktan güç alan bir siyasi hareket olduğunu vurguluyordu.

"Yeter Söz Milletindir" sloganını bulan ve ünlü afişi hazırlayan mimar Selçuk Milâr, Teknik Öğretim Müsteşar-lığında çalışan bir memurdu. Milâr, hazırladığı afiş dolayısıyla Cumhuriyet Halk Partisi yönetiminin Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel'le aralarında geçen konuşmayı şöyle anlatıyor:

"- Demokrat Parti'nin Yeter Söz Milletindir afişini siz yaptınız değil mi? - Evet efendim altında imzam var. - Sizi yürekten kutlarım. İnsanda hayranlık uyandıran çok üs-

"237

tün bir başarı... - Teşekkür ederim. Özellikle sizin beğen-miş olmanız beni çok mutlu etti.

- Asıl sizden biz yararlanmak isterdik...

-... Siz benden böyle bir hizmet isteseydiniz yapmaz-dım. Çünkü ben Türk milletinin demokrasi gerçeğini din-lemesinin değil yaşamasının hasreti içindeyim. O nedenle sizin iktidarı halkın oylarıyla kaybetmeniz ve muhalefetteki partinin iktidara gelmesini istiyorum. - Pekiyi ama yeter sözü ile ne demek istiyorsunuz, ne yeter? - Muhalifleri destekleyen vatandaşlara yapılanlar yeter; hergün gazetelerde okuduğumuz tatsız olaylar yeter; devletin görevi olar» hizmetlerin muhalefetteki vatandaşlardan esirgen-mesi yeter... - Bu afişi sizden kim istedi? - Onu size kesin-likle söyleyemem Bakanım. - Neden? - Başlarına neler geleceğini bildiğim için. Sayın Yücel ayağa kalktı, 'teşekkür ederim' diyerek elimi sıktı. Ben de kendisine teşekkür ederek odadan çıktım.

Bu olaydan yaklaşık 20 gün sonra Urfa'da bir şantiyeye tayinim çıkmıştı. Teknik Öğretim Müsteşarlığından istifa ettim."

Tarih ve Toplum, Haziran 1988

7 0 S e m t e M u h t a ç O l m a k • 70'li yılların ikinci yarı-

s ı n d a y a ş a n a n , dış ticaret a ç ı ğ ı n d a k i artış ve b ü y ü k d ö v i z d a r b o ğ a z ı " 7 0 s e n t e m u h t a ç o l m a k " d e y i m i y l e özetlenir.

T ü r k i y e ' n i n 7 0 s e n t e m u h t a ç o l d u ğ u n u i l k s ö y l e y e n 1 9 7 7 y ı l ı n d a b a ş b a k a n S ü l e y m a n D e m i r e l ' d i r . " 7 0 s e n t b u l m a k için m ü ş k ü l a t ç e k i y o r u z " d i y e n D e m i r e l s o n r a l a r ı s ı k s ı k ü l k e y i 7 0 s e n t e m u h t a ç h a l e g e t i r m e k l e s u ç l a n -

mıştır.

"238

70 SENTİN ÖYKÜSÜ

Demirel, "Yollar yürümekle aşınmaz", "dün dündür"

gibi aleyhine de kullanılan açıklamalarından biri olan "70

sente muhtacız" sözünü 1987'de gazeteci Hulusi Turgut'a şöyle açıklamıştır:

"Türkiye her zaman 70 sente muhtaçtır! Bu şudur: Dış

ticaret açığı Türkiye'yi dışarıdan ucuz para bulma durumunda tuttuğu sürece bir tane 70 sente değil, birçok 70

sente muhtacız. Yani, 4 milyar dolar borç buluyorsanız, 4

milyarın içinde kaç tane 70 sent varsa o kadar 70 sente muhtaçsınız. Bir tanesi eksilse işiniz görülmez. Bu şuradan geldi: O sene, 130 bin kişinin hacca gitmesine izin verdik, bunun için 70 milyon dolar ödedik. 77'de... Mütemadiyen zorlanmaktaydık ki; hac kapıları kapandığı halde mütemadiyen bizim yeniden hac kafilelerine izin vermemiz isteniyordu. Bizim arkadaşlarımızdan bir kısmı, birkaç kişi beni grupta sıkıştırdılar... Ben ambargoya muhatabım, para bulmakta fevkalâde zorluğum var, dışarıdan para bulmakta. Ben 70 sente muhtaçken 70 milyon dolar verdim. Yani nasıl muhtacım 70 sente. Yani benim dış ticaret açığım varken, dışarıdan para bulmakta güçlüklerim varken 70 milyon dolar verdim.

O, çeşitli şekillerde istismar edilmiştir. Bugün 70 sente muhtaç değil misiniz? 4 milyar dolara muhtaçsınız. Keşke, 70 sente muhtaç olsanız da başka bir şeye muhtaç olma-sanız..."

72'ller • (1®!=' Dosyalı Muhalefet)

26'lar • (mr Dosyalı Muhalefet)

211 Kikim Pr©tolk<mlü ® (er Çankaya Protokolü) M a y ı s * (nar 22 Şubat ve 21 Mayıs)

"239

24 Ocak Kararları • 24 Ocak 1980 tarihinde Demirel hükümetince açıklanan bir dizi ekonomik "islikrar tedbirleri" d ir..

1970'lerin sonunda Türkiye ekonomisi tıkanma noktasındaydı. Enflasyon hızı % 122.6, ihracat 2.261 milyon dolar (1978 yılında 2.888 milyon dolardı), GSMH planlı dönem boyunca ilk kez 1979 yılında artış göstermiyordu, karaborsa, spekülatif işlemler piyasaya egemendi. Böylesine bunalımlı bir ekonomik yapıda, ekonominin bu duruma gelmesinde cn büyük sorumluluğa sahip bulunan siyasi iktidar, "tek seçenek, tek çare olarak" 24 Ocak Kararlarını yürürlüğe soktu. Hiç de "popüler" kararlar olmayan istikrar tedbirleri, siyasi iktidarın o günkü çaresizliğinin ele bir göstergesini oluşturur. Nitekim, dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, bu kararları savunurken şunları söylü-

yordu: "Dünyanın hangi memleketi bu durumu düşse alı-

nacak tedbirler bunlardır. Onun için sevimli olmadığını bildiğimiz, ama ülkeyi... aydınlık ufuklara götürecek olan çareleri aramaya ve onları uygulamaya koymayı milletimize vatan borcu saydık... Bu tedbirleri alırsak altımızclaki sandalye gider diye bir kaygımız yoktur. Hükümet olmak u m urumuzda değildir..."

24 Ocak Kararları diye anılan "istikrar tedbirleri paket i n i n öncelikle yüksek enflasyonu düşürmek, arz-talep ve dış ödemeler dengelerini sağlamak, gibi genel amaçları vardı. Temelde ise, ekonomide liberalleşme ve serbest piyasa ekonomisi yönünde ekonomik yapının değiştirilmesi amaçlanmaktaydı. 24 Ocak Kararlarının lıedcf olarak belirttiği başlıca ekonomik politikalar özetle şöyleydi:

- İl hal ikamesi modeli yerine, "ihracata yönelik sanayileşme" modeli,

- Esnek kur politikası,

- Enflasyona dönük olarak serbest faiz, sıkı para vc kre-

"240

di politikaları,

- Fiyat denetlemelerinin azaltılması,

- Sübvansiyonların azaltılması,

•• KİT'lerin serbest, piyasa koşullarına dahil, olması, •

- Kamu harcamalarının kısıtlanması, vergi sisteminde.

değişiklik,

- Tekellerin kaldırılması.

24 Ocak Kararları, işçi sendikaları ve muhalefet taıalınden tepkiyle karşılandı. Dönemin ana muhalefet lideri Bü-

lent Ecevit 24 Ocak Kararlarıyla Güney Amerika'daki diktatörlük rejimleri arasında bağlanlı kurdu. Ecevit'in değerlendirmesi şöyleydi: "... hükümet, modası geçmiş bir Amerika modelini, üstelik daha sakıncalı ölçülerle Türkiye'ye uygulamak, istemekledir. Artık böyle bir model, demokratik işçi hakları yok edilmedikçe herhangi bir ülkede uygulanamaz. ... Karşı karşıya getirildiğimiz durumu yalnızca devalüasyon ve. zamlar açısından değerlendirmek yanlış olur. Onun ötesinde Türkiye'de bir rejim değişikliği hatta bir devlet değişikliği öngörülmektedir..."

Kararların uygulanması yönünde başarı kabul edilen adımların 12 Eylül Darbesi ve sonrasındaki ortam içinde atılmış olmasıyla, 24 Ocak Kararları'yla demokratik olmayan bir rejimin bağdaşıklığı savlarının haklılık pavı yükselmiştir. 24 Ocak 1980 tarihinde Başbakanlık Müsteşarı olan Turgut Özal, 1981 yılında, "12 Eylül olmasa bu ekonomik programın neticelerini alamazdık. Anarşi yükseliyordu... İkincisi vergi kanunları Meclisten geçmiyordu.

Çok şayan-ı şükrandır ki vergi reformu yapılmıştır. Bunlar olmasaydı büLçeyi denkleştiremezdik..." sözleriyle bu savı bizzat belgelemişin".

12 Eylül'den sonra Milli Güvenlik Konseyi yönetiminin aldığı, yürürlükteki ekonomik programın uygulanmasına devam edilmesi, DİSK, MİSK, HAK-İŞ'in faaliyetlerinin

"241

durdurulması, grevlerin yasaklanması, siyasi parti faaliyetlerinin durdurulması, Meclis'in feshedilmesi gibi kararlar, 24 Ocak Kararlan'nın uygulanabileceği siyasi koşullan yaratmıştır.

Ekonomistler taralından , kararların uygulanması sonucunda piyasalarda durgunluk, kredi maliyetlerinin yükselmesi, yatırımlarda gerileme, işsizliğin artması, KİT'lerin serbest piyasa koşullarına itilerek ekonomiye elaha çok yük olması gibi olumsuzlukların yaşandığı da genel kabul görmüştür.

24 Ocak Kararları, 1983 yılından sonra "sahiplenme"

tartışmalarıyla iç politikaya malzeme oldu. '80 sonrasının yeni siyasi şöhreti Turgut Özal, 24 Ocak Kararlan'nın mimarının kendisi olduğunu söylerken, dönemin yasaklı lideri Süleyman Demirel, "nihayetinde kendisi benim me-murumdu" sözleriyle kararların sahibinin kendisi okluğu-nu belirtti.

22 Şubat V® 21 Mayıs • Kara Harp Okulu komutanı Albay Talat Aydemir'in önderliğinde Harp Okulu öğrencileri ve bazı askeri birliklerin clarbe girişiminde bulundukları 22 Şubat 1962 ve 21 Mayıs 1963.

27 Mayıs hareketi ordu içinde bölünmelere yol açmış, Milli Birlik Komitesi yönetimi de. Eminsu ve 14'ler operas-yonlarıyla bu bölünmeyi derinleştirmişti. Orduda MBK

yönetimine muhalif en etkili grup Silahlı Kuvvetler Birli-

ğiydi (SKB). SKB gücünü ilk olarak, MBK tarafından Was-hington'a tayin edilerek tasliye edilmek istenen Hava Kuvvetleri Komutanı İrfan Tansel'iıı görevine iade edilmesini sağlayarak ortaya koydu: SKB yanlısı jetler Cumhurbaş-

kanlığı köşkü üzerinde uyarı uçuşları yaparken, Tansel'i Amerika'ya götüren uçak da Birlik yanlısı jetler tarafından havada geri çevrildi.

"242

21 Ekim Protokolü yle yönelime el. koymayı kararlaştıran SKB'nin bu girişimi sonuçsuz kalınca, bir grup subay (54

komutan), 9 Şubat. 1962/de düzenledikleri bir protokolle, 27 Mayıs'ııı amacına ulaşmadığı gerekçesiyle "iht:ilâl"in en geç 28 Şubat 1962 tarihine, kadar yapılmasını kararlaştırdı.

Ordunun üst kademelerince benimsenmeyen protokolden haberdar olan hükümet, ihtilalci subaylara önderlik eden Kara Harp Okulu komutam Albay Talat Aydemir ve arkadaşlarını emekliye sevkederek tutuklamayı kararlaştırdı.

Bunun üzerine, 22 Şubat günü Ankara'da, başta Kara Harp Okulu öğrencileri olmak üzere bazı askeri birlikler Aydemir'in önderliğinde harekele geçtiler. Hükümeti destekleyen Hava Kuvvetleri'ne bağlı jetler de Harp Okulu üzerinde uyarı uçuşları yapıyordu. Bu arada, darbecilerin önde gelenlerinden, binbaşı Fethi Gürcan Muhafız Alayının komutasını eline geçirmiş, Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, Başbakan İsmet inönü, kabine üyeleri ve hükümet yanlısı komutanların toplantı halinde bulunduğu Çankaya Köş-

kü'nü sarmıştı. Darbe girişiminin başarıya ulaşabileceği bir anda, Aydemir, köşktekilerin serbest, bırakılmasını istedi; böylece darbeciler kendi kendilerini başarısızlığa mahkûm etmiş oluyordu. Nitekim, Köşkten ayrılıp, Hava Kuvvetleri komutanlığında toplanan hükümet, darbecilerin Meclisin feshi, yeni seçimler yapılıncaya kadar hükümetin bir başka şehirde çalışması ve ordudaki tayinlerin, durdurulması taleplerinin reddedildiğini bildirdi. Askeri birliklerin büyük çoğunluğunun, da kendilerine katılmaması üzerine Aydemir ve arkadaşları, İnönü'nün verdiği temi-nata güvenerek ayaklanmaya son verdiler, inönü, hukuk sistemimizde yeri ve siyasi tarihimizde bir benzeri bulunmayan teminatında: "Silahlı Kuvvetler Başkumandanının emirlerine uymak ve girişilen harekâta derhal son vermek şartıyla -şimdiye kadar kan dökülmemiş olması göz önün-

"243

de bulundurularak- harekâta katılanlar hakkında hiçbir cezai takibat yapılmayacağına hükümet başkanı olarak söz veriyorum" diyordu. Gerçekten de, olaylardan sonra, "22

Şubatçıhr" olarak anılan 73 subay emekliye sevkcd il irken, Nisan 1%2'de, 22 Şubatçılar hakkında hiçbir cezai takibat yapılmayacağına dair kanun TBMM'de kabul edildi. Bu arada, Başbakan İnönü'nün, 22 Şubat'ta Harp Okulu öğ-

rencilerinin aldatılmış olduğunu söylemesi üzerine, istanbul'da bir grup Harp Okulu öğrencisi bir gösteri düzenleyerek, Taksim'deki Atatürk anıtına üzerinde "Harbiydi Aldan maz^ yazılı bir çelenk bıraktılar. "Harbiyeli Aklanmaz"

sözü, Aydemir ve arkadaşlarınca, daha sınırlı bir güçle yeniden harekete geçtikleri 21 Mayıs 1963'te parola olarak kullanıldı. 21 Mayıs ayaklanması, bu girişimden haberdar olan hükümetin hazırlıklı bulunmasının da etkisiyle so-nuçsuz kaldı. Bu ikinci girişimde 6 kişi öldü, 30 kişi yaralandı. Darbe girişiminin bastırılmasından sonra Ankara, İstanbul ve İzmir'de sıkıyönetim ilan edildi, 151 subay vc 1450 civarında Harp Okulu öğrencisi tutuklandı. Tutuklananlar arasında, 2.1 Mayıs'ta darbe yapılacağını Başbakan inönü'ye duyuran Alparslan Türkeş ve 141 er' elen üç arkadaşı da vardı. Yargılama sonunda, Aydemir ve 6 arkadaşına idam, 29 sanığa da ömür boyu hapis cezası verildi. TBMM

taralından cezaları onaylanan Fethi Gürcan (Haziran 1964) ve Talat Aydemir (Temmuz 1964) idam edildiler.

28-29 Nisan Olayları • 27 Mayıs askeri darbesi öncesinde, Tahkikat Komisyonu'nun kurulması ve CHP Genel Başkanı İsmet İnönü'nün TBMM'den uzaklaştırılması üzerine üniversite öğrencilerinin 28 Nisan'da İstanbul'da. 29

Nisan'da Ankara'da düzenledikleri, Demokrat Parti vönc-timini protesto gösterilerinde meydana gelen olaylar.

İstanbul'da 40 civarında öğrencinin yaralandığı, l.Ü. Or-

"244

man Fakültesi öğrencisi Turan Emeksizin polis kurşunuyla öldüğü 28 Nisan günü "Kanlı Perşembe" olarak da anılır.

28-29 Nisan olaylarında, polis göstericileri dağılmak için ateş açarken, takviye için çağırılan ordu birlikleriyle öğrenciler arasında tam bir dayanışma yaşanmıştı. DP yö-

netimi aleyhine "kahrolsun diktatörler", "hürriyet isteriz"

diye sloganlar atan öğrenciler askerlere "Türk ordusu çok yaşa", "ordu ile beraberiz" diye. bağırmış, bunun üzerine öğrencilere müdahale etmeyen askerler polisin kendilerine teslim ettiği öğrencileri de serbest bırakmıştı.

27 KVlayıs ® Bir askeri darbe ile Demokrat Parti iktidarına son verilerek, ikıidarm sonradan Milli Birlik Komitesi adı allında örgütlenen darbeci subaylar taralından ele geçirildiği 27 Mayıs 1.960. 27 Mayıs dönemiyle ilgili olarak (tif Alyans Evler, Beyaz ihtilal, Cemal Aga, Çankaya Protokolü, Devrim Otomobili, Düşük-Kuyruk, 55'ler, Eminsular, Hürriyet Şehitleri, ikinci Cumhuriyet, Köpek-Bebek Davaları, Milli Deklarasyon, Mr. Referandum, Onar Komisyonu, Ondörtler, Yassiada Mahkemesi, 147'ler, Zinde Kuvvetler)

Ymıllar Y ü r ü m e k l e Aşlanması: ® "Birtakım olaylar oluyor, birtakım hareketler var. Bunlar oluyor diye asabı-

nız bozulmasın, sokaklar eskimez. Mühim olan mesele bu harekelin, saldırı halini atmamasıdır. Ama olursa, devlet, saldırı nereden gelirse gelsin önleyecek güçtedir".

Başbakan Süleyman Demirel'in 8 Kasım L968'de Adalet Partisi Ankara il kongresinde, sık sık düzenlenen gösteri yürüyüşlerinden şikâyetçi olan bir delegenin bunlara "ma-ni" olunmasını istemesi üzerine söylediği bu sözler, "yü-

rümekle yollar eskimez" ya da "yürümekle yollar aşınmaz" biçiminde yinelenerek yıllarca eleştirildi. Eleştiren-

"245

lcr, bu sözleri Denıirel'in demokratik yöntemlerle ifade edilen toplumsal taleplere karşı kayıtsızlığının bir ifadesi olarak değerlendirirken, Demirel, söylediklerinin "Türk demokrasisinin kilometre taşı" olduğu inanandaydı. Bu sözleriyle, "toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının kullanılmasından tedirgin olarak bu haktan vazgeçilemeyeceği-ni, şayet vazgeçilmeye kalkışılırsa birçok haklardan vazge-

çilmesi lâzım geleceğini, böylece sağlanacak huzur ve sü-

kunun milleti susturmak olacağını" vurguladığını söyleyen Demirel, Adalet Partisi Gençlik Kollarında yaptığı bir konuşmada kendisini şöyle savunuyordu: "Kimse beni yanlış çıkarmak için, bakalım yollar yürümekle eskir mi diyerek daha fazla yürümemiştir".

Yorganlılar • Başkent olduktan sonra hızlı bir gelişme sürecine giren Ankara, yoksullaşarak, iş bulabilmek ümi-diyle büyük kentlere göçen köylüler için önemli bir çekim merkeziydi. 1950'lere kadar, yıllık ortalama yüzde 6'lık bir artış ile Ankara, nüfusu en hızlı artan kentti. 30'lu yıllarda, yorganını sırtına vurup Ankara'ya gelen ve yorganına sarınıp sokaklarda yaşamak durumunda kalan yoksul köylülere "yorganlılar" deniliyordu.

Yuvarlak Masa Toplantıları • (esr Milli Deklarasyon)

Y ü z G ü n (BJeşyüz Gün) • 1979 Kasım'mda Adalet Partisi'ne dayanan azınlık hükümetini kuran Süleyman Demirel, 8 Aralık'ta bir "100 Gün Planı" açıkladı. Planda iki temel mesele kabul edilen "anarşi ve enflasyonla mücadele" konusunda yapılacaklara yer veriliyordu. Ülkenin temel meselelerine 100 günde çözüm getirme iddiası, hü-

kümetle muhalefet arasında sert tartışmalara yol açtı. Ha-

"246

raretli tartışmanın odaklaştığı bir nokta da, 100 günün hükümetin güvenoyu aldığı 25 Kasmrdan mı yoksa Demi-rerin Planı açıkladığı 8 Aralık'tan mı "işlemeye" başlayaca-

ğı idi.

"100 Gün", politikacıların, "ülkenin meselelerini biliyo-rum ve somut çözüm projelerine sahibim" iddiasını simgeleyen "sihirli" bir söz olarak yerleşik leşti.

1991'de yine Başbakan olan Süleyman Demirel, "düze çıkmak" için gerekli süreyi bu kez "500 gün." olarak ilan etti. Ancak tıpkı "100 gün" iddiasında olduğu gibi, Demirel'in kendisini koyduğu vadeyle bağlı hissedip hissetme-diği net olarak anlaşılamadı.

YÜaEeBİİİİkUffiar • Kurtuluş Savaşı sırasında düşman dev-letlerle ve İstanbul hükümetiyle işbirliği içinde oklukları gerekçesiyle sımrdışı edilen ve yurda girmeleri yasaklanan 150 kişi.

Lozan Antlaşması, antlaşmanın imza tarihine kadar işlenen suçlar için bir genel af ilanını zorunlu kılıyordu. Türk tarafının ısrarları üzerine, düzenlenen ek bir protokolle Türk hükümetine 150 kişiyi af kapsamı dışında bırakma hakkı tanındı. 150 kişilik listeyi içeren Bakanlar Kurulu kararnamesi 1 Haziran 1924'te yayınlandı. Listede, polis, gazeteci, mülkiye ve askeriyeden kimselerle birlikte,

- Vahdettin'in maiyeti,

- İstanbul hükümetinin TBMM hükümetine karşı kur-duğu Kuva-yı İnzibatiye'ye (Hilafet Ordusu) dahil olanlar,

- Sevres Anlaşmasını imzalayan delegeler,

- Çerkez Ethem ve arkadaşları,

- 1921 yılında toplanan ve Anadolu Çerkezlerinin İngiltere himayesinde özerkliğini amaçlayan Çerkez Kongresi'ne katılan delegeler vardı.

1927 yılında Türk vatandaşlığından da çıkarılan Ytızel-

"247

lilikler 29 Haziran 1938'de kabul edilen bir af kanunuyla bağışlandı ve yurda dönmelerine izin verildi.

Yüzellilikler arasında, Çerkez Etheın ve kardeşleri., Refik Ilalid Karay, Refii Cevad Ulunay, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Şeyhülislam Mustafa Sabri ile Hürriyet ve itilaf Fırkasfmn önde gelen yöneticileri de vardı.

1 4 1 , 1 4 2 , 1 6 3 • I ürk Ceza Kanunıfııun yürürlükten kaldırılan aynı sayılı maddeleridir. 141 ve 142. maddeler

"sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerindeki tahakkü-

münü tesis etmeye veya sosyal bir sınıfı ortadan kaldırmaya veya memleket içinde müesses iktisadi veya sosyal temel nizamlardan herhangi birini devirmeye matuf cemi-yetleri" kurmaya çalışanları, kuranları, yönetenleri, üye olanları ve bunların propagandasını yapanların; 163. madde ise, laikliğe aykırı olarak, devlet düzenini "dini esas vc inançlara uydurmak için cemiyet" kuranları, yönetenleri, üye olanları ve propagandasını yapanların cezalandırılmasını düzenliyordu.

Sözkonusu maddeler 1991 yılında "Terörle Mücadele Kanunu"yla yürürlükten kaldırılana kadar sürekli tartışma konusu oldu. 141 ve 142. maddeler ülke içindeki sosyalist ve devrimci hareketlere ve kişilere karşı bir baskı olarak kullanıldı. Maddelerin kaldırılması talebi, özellikle 70'li yıllarda solun gündeminde önemli bir ver tuttu. Sağ iktidarlar ise bu maddeleri "komünizm tehlikesine karşı bir garanti görerek kaldırılmamasmı savundular. 141 vc .1.42

"Cumhuriyeti korumak için konulmuş "milli hüküm" olarak kabul edilmiştir.

Bu maddelerden binlerce kişi, örgüt ve kuruluş hakkın-da dava acildi. TCK 141 ve 142. maddeleriyle ilgili olarak açılan yaklaşık onbiıı davada, sivil mahkemelerde onbeş-

bine, askeri mahkemelerde ellibeşbine yakın kişi vargılan-

"248

iniştir. 163. maddeden yargılananların sayısı ise yaklaşık onikibin kişidir.

147'ier ® Ekini 1960'da Milli Birlik Komitesi tarafından üniversitelerden uzaklaştırılan ve geri dönmeleri yasaklanan öğretim üyeleri.

Milli Birlikçiler, yaptıkları "üniversite re.formu'Tıun eski kadrolarla yürümeyeceği düşüncesiyle, böyle bir "temizli-

ği" zorunlu görmüşlerdi. 147'ler, "lüzumundan hızla ince eleyip sık dokudukları" gerekçesiyle Anayasa Komisyo-nundan çıkarılan Tarık Zafer Tunaya ve İsmet Giritli ile muhalif Ali Fuat Başgil gibi, atılmaları açıkça siyasi ne-denlere bağlı olanlardan başka, MBK'nın üniversite içinden gelen ihbarlara dayanarak belirlediği isimlerden olu-

şuyordu.

147'ler hakkında sonradan, "Evet kantarın topuzunu biraz fazla kaçırdık. Ama onlar birbirlerini ihbar eltiler" diyen MBK üyesi Orhan Erkanlı isimlerin nasıl belirlendiği-ni şöyle anlatıyor: "Her lürlü kanaate ve inanışa taarruz ediyorduk. Solcusunu da sağcısını da atıyorduk. Doğum yeri şarkta olanı Kürtçü diye, namaza gideni softa diye, kitapsızı kitapsız diye, kitaplıyı hırsız diye, talebeye ciddi davrananı sert diye, samimi hareket edeni laûbali diye damgalıyorduk. Solcu, sağcı, mason, Kürtçü, gerici, cahil, tüccar, kitapsız, politikacı ve saire gibi sıfatlar sık sık kullanılıyor, bu barajları aşabilenler içeride kalıyorlardı".

147'ler olayı askeri yönetimle uyum içinde bulunan üniversitede tepkilere yol açtı: İstanbul, istanbul Teknik.

ODTÜ, Ankara ve Ege üniversitelerinin rektörleri karan protesto etmek için istifa ettiler. Öğrenciler 29 Ekiırı tö-

renlerini ve dersleri boykot, edip gösteriler düzenlediler ancak hepsi sonuçsuz kaldı. Devlet başkanı Cemal Gürsel,

"bunun bir ihtilâl idaresi kararı olduğu gözden uzak tutul-

"249

manialıdır" diyordu.

Ne var ki askerler, Ekim 1961'de siyasi partilere imzalattıkları Çankaya Protokolü' nde, Yassıada hükümlülerine ve 27 Mayıs döneminin en büyük tasfiye hareketine koııu olan Eminsulara af çıkarılmayacağı yolunda taahhüt alırken, partilerin üniversiteden atılanlar hakkında br taahhü-

dü olmadı ve sivil yönetime geçildikten kısa bir süre sonra Mart 1962'de çıkarılan bir kanunla 147'lerin üniversiteye dönmeleri sağlandı.

147'ler arasında, Ordinaryüs Profesör Recai Galip O kandan, Prof. Sabahattin Eyüboğlu, Prot. Yavuz Abadan, Prof.

Bülent Nuri Esen, Prof. Aziz Köklü, Prof. Nusret Hızır, Prof. Memduh Yaşa, Prof. Mina Urgan, Doç. Mukbil Ûzyö-

rük, Dr. İhsan Ünlüer, Doç. Haldun Taner, Asistan Özer Ozankaya'yı sayabiliriz.

"250

z

Zehir Hafiye • 1965-69 yılları arasında Adalet Parlisi hükümetinin İçişleri bakanlığım üstlenen Faruk Sükan.

Bakanlığı sırasında sağ örgütlere destek olmakla suçlanan Sükan, 6 Mayıs 1966 gecesi TBMM'ye bir polis baskını dü-

zenleyerek muhalefet gruplarının odalarında arama yaptı-

rıp yasadışı bildirilerin basılıp basılmadığını anlamak için daktilo ve teksir makinelerini kontrol ettirmişti. Cumhuriyet Halk Partisi, lideri İsmet inönü'nün ünlü, "eşkıyanın bu gece ne yapacağı belli olmaz" sözü bu olay üzerine söylenmiştir.

Zincirbozan • 12 Eylül'deıı sonra siyasi partilerin yeniden kurulmaya başlandığı bir sırada aralarında Süleyman Demirel ve Deniz Baykal'm da bulunduğu 16 eski politikacının 121 gün süreyle zorunlu ikamete tabi tutuldukları Çanakkale Lapseki ilçesindeki askeri üs.

Milli Güvenlik Konseyi'nin (MGK), Cumhurbaşkanı Kenan Evren imzasıyla yayınlanan 31 Mayıs 1983 tarih ve 79 sayılı kararı Adalet Partisi'nin devamı durumundaki.

Büyük Türkiye Partisi'ni (BTP) ve 1982 Anayasası'nın ge-

çici 4. maddesindeki yasaklara uymadıkları gerekçesiyle, BTP'nin iki kurucusundan başka, Adalet Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi'nden yedişer kişiyi Zincirbozan'a mahkum ediyordu. 79 sayılı kararın içeriğinin herhangi, bir şekilde tartışılması da yasaklanmıştı. Zincirbozan, askeri yönetimin, yeniden başlamakta olan çok partili siyasal hayatın çerçevesini belirlemek yolunda kararlı, bulunduğunun ilk göstergesi oldu. Sahip olduğu veto yetkisiyle BTP'nin yerine kurulan Doğru Yol Partisi, Sosyal Demokrasi Partisi ve Refah Partisi'nin 6 Kasım 1983 seçimlerine

"251

katılmasını engelleyen MGK, 12 Eylül'den sonraki ilk genel seçime yalnızca izin verdiği "icazetli" partilerin katılmasını sağladı.

Zincirbozan sonradan DYP'iiler tarafından bir simge haline getirildi ve her fırsatta "buralara" Zincirbozaıı'dan gelindiği vurgulandı.

Ziııcirbozan'da zorunlu ikamete tabi tutulan politikacı-

lar şunlardı: Adalet Partisi'nden Süleyman Demirel, Afi Naili Erdem, Ekrem Ceyhun, Saadettin Bilgiç, Nahit Menteşe, Yiğit Köker, İhsan Sabri Çağlayangil; Cumhuriyet Halk Partisi'nden Sırrı Atalay, Metin Tüzün, Celal Doğan, Deniz Baykal, Ferhat Aslaniaş, Süleyman Genç, Yüksel Çakmur; Büyük Türkiye Partisi'nden Hüsamettin Cindoruk ve Mehmet Gölhan.

Ayrıca (ıi3f İcazetliler, Yasaklılar)

Zinde Kuvvetler • 27 Mayıs 1960 hareketinden sonra telâffuz edilmeye başlanan zinde, kuvvetler deyimi, bir devrim gerçekleştirdikleri düşünülen toplum kesimlerine; gençliğe, aydınlara ve özellikle askerlere işaret ediyordu.

Örneğin, Cumhuriyet gazetesi başyazarı Nadir Nadi'ye gö-

re, "27 May ıs'ı, Türk milletinin zinde kuvvetleri hazırlamış, bu kuvvetlerin en zindesi olan kahraman ordumuz da bu devrimi başarı ile yürütüp bizi bugüne ulaştırmış'Tı.

Ziııde kuvvetlerin, köklü reformlar yaparak Atatürk devrimlerini tamamlamak, ülkeyi "çağdaş uygarlık seviyesine ulaştırmak" gibi bir misyonu olduğu düşünülüyordu.

1960'!ı yılların en etkili dergilerinden biri olan Yön dergisi (1961-1967) çevresinde toplanan Doğan Avcıoğlu, Müm-taz Soysal, İlhan Selçuk, Fethi Naci gibi aydınlar da, zinde kuvvetleri, emperyalizme karşı savaşımda ve bir "Türk sosyalizmi"niıı kurulmasında dayanılacak güç olarak gör-mekteydi.

"252

Zinde kuvvetler yaklaşımı, açıkça, demokratik yöntem ve değerlere ilişkin bir inançsızlığı içermektedir. Zinde kuvvetlerin Silahlı Kuvvetler demek olmadığı öne sürül-tniişse de, asıl bel bağlanan kuvvetin ordu olduğu şüphe-sizdir. Nitekim, Silahlı Kuvvetler'ırı 12 Mart döneminde üstlendiği rolden sonra, zinde kuvvetlerden giderek söz edilmez oldu. 12. Mart sıkıyönetiminin baskı ve işkencele-rine. maruz kalanlar arasında, zinde kuvvetlerin ilerici ro-lüne inananlar da vardı. Bunlardan biri olan gazeteci İlhan Selçuk, Başbakan Süleyman Denıirel'in, silahlı kuvvetlerin verdiği muhtıra üzerine istifa edişini, 12 Mart'm hemen ertesinde şöyle eleştiriyordu: "Ve cumhuriyetin temel vat-lığına bağlı zinde kuvvetlerin muhtırasını alır almaz şapkasını giyip kaçar".

Zinde kuvvetler, sağ kesimde, iktidarı ele geçirmeye ça-lışan "sivil-asker karması bir gizli teşkilat" olarak algılanmıştır.

Zîverfoey Illftşlkü «> 12 Mart döneminde uygulanan iş-

kencenin simgesi., istanbul Erenköy'del vl KÖŞK. İstanbul Sıkıyönetim komutanlığınca gözaltına alınan sol görüşlü yüzlerce kişiye, gözleri bağlı olarak getirildikleri bu köşkte envai çeşit işkence, uygulandı. İşkence altında alınan ifadelerin altına, daha sonra polis memurlarının adları yazı-

larak sorgulamanın emniyet müdürlüğü binasında yapıldı-

ğı izlenimi veriliyordu. İlhan Selçuk, Doğan Avcıoğlu, İlhamı Soysal gibi yazarlarla Nurnan Esin, Talat Turhan gibi kimi eski 27 Mayısçılarm da işkence gördüğü Ziverbcy Köşkü, avnı zamanda Koııtrgerilla örgütünün ilk kez açığa çıktığı yer oklu. Anlatımlara göre, köşke getirilen her sa-nığa, "Burası Genelkurmaya bağlı Koııtrgerilla örgütüdür.

Şu andan itibaren esirirııizsiniz" deniliyordu. Ziverbcy Köşkü "esirgerinden İlhan Selçuk, kendisine söylenenleri

"253

şöyle anlatıyor:

"İlhan Selçuk, Genelkurmay Başkanlığına bağlı kontrge-rilla örgütünün karşısında bulunuyorsun. Sen bizim tutsa-

ğımızsın. Burada anayasa babayasa yoktur. Örgüt seni ölü-

me mahkûm etmiştir. Sana istediğimizi yapmaya yetkili-yiz. Buraya getirilmen örgüt kararıyladır. Seni Marksist, Leniııist, Komünist biliyoruz. Eğer konuşur ve böyle ol-duğunu itiraf edersen hakkında hayırlı olur.

Bak lllıan! Sesimi iyi tanıyacaksın. Çünkü bundan böyle uzun süre senle konuşacağız. Ben albayım. Yanımdaki arkadaş da albay. Biz seni sorguya çekmekle görevliyiz. Di-renmeye kalkma. Elimizden senin gibi binlerce kişi geçti.

Direnme faydasızdır. Her şeyi anlatacaksın. Zaten biz her şeyi biliyoruz. Bilmediğimiz bir şey yok; ama bir de sen-den dinlemek istiyoruz".

Ziverbey Köşkü, Tercüman gazetesinin, İlhan Selçuk'un aşağıdaki ifadelerini yayımladığı 1986 yılında yeniden ko-nu oldu. Selçuk'un ifadesine, akrostiş yöntemiyle yerleş-

tirdiği, işkence gördüğünü ve tehdit altında bulunduğunu belirten cümleler de "Ziverbey gerçeği"nin bir başka kanı-

tıydı.

İlhan Selçuk'un 12 Mart döneminde Ziverbey Köşkün-de alınan ifadesinde akrostiş her cümlenin sondan ikinci kelimesinin ilk harflerinin yukarıdan aşağıya okunmasından oluşuyordu:

"12 Mart'a doğru Türkiye iflasa gidiyordu. Demirel iktidarı giderek yoğunlaşan şaibe altındaydı. Üniversiteli gençler sokaklarda, meydanlarda hatta üniversite binala-rının çatıları altında katlediliyorlardı. Devletin güçleri, ay-dınları, askerleri, yargıçları, sorumluları, sağduyu sahipleri endişe içindeydiler. Gidiş normal değildi. Anayasa çerçevesi ve yönelişlerine göre davranmak isteyen devlet memurları ve sorumlularına, siyasi iktidar adeta ceza tertipli-

"254

yordu. Siyasi iktidar aydın yazarları ezmek amacındaydı.

Toplum yaşamında anayasa uygulanmıyordu' Bazı çevrelerde bir ordu müdahalesi lüzumlu görülüyordu. Politikacı topluluğu şuursuzdu. Memleketsçverler ıstırap çekiyor-lardı.

Bu durumda ne yapmalıydı? Önce bir fikir dağınıklığı vardı. Tek çıkar yolu, Atatürkçülükle görüyorduk. Ancak Atatürkçülüğü günün koşullarına göre derinliğine ve genişliğine bütün boyutlarıyla yorumlamak gerekiyordu, işte Devrim dergisi bu ihtiyaçtan doğdu. Ancak dergi çıkarmaya yetecek para bulmak gerçekten mesele idi..."

İlhan Selçuk, Ziverbey Köşkü, İstanbul 1987

"255

Table of Contents

Sunuş 11