Amin Maalouf - Tanios Kayasi

TANİOS KAYASI

Amin Maalouf 1949'da Lübnan'da doğdu. Ekonomi ve toplumbilim

okuduktan sonra gazeteciliğe başladı; 1976'dan beri Paris'te

yaşıyor. Çeşitli yayın organlarında yöneticilik ve köşe yazarlığı

yapmış olan Maalouf, bugün vaktinin çoğunu kitaplarını yazmaya

ayırmaktadır. Çok iyi bildiği Asya ve Akdeniz çevresi kültürlerinin

söylencelerini yapıtlarında başarıyla işleyen Maalouf, ilk kitabı Les

Cro i s ades v ues p a r l e s A r a b e s (1983, A r a p l a r ın Göz üy le Haç l ı

S e f e r l e ri , Telos) ile tanındı ve bu kitabın çevrildiği dillerde de

büyük bir başarı kazandı. 1986'da yayımlanan ve aynı yıl

Fransız-Arap Dostluk Ödülü'nü kazanan ikinci kitabı (ilk romanı)

L é o n l ' A f r i c a i n ( A f ri k a l ı L e o , YKY) ise bugün bir "klasik" kabul

edilmektedir.

Maalouf un 1988'de yayımlanan ikinci romanı Sama rcande da

(Semerkant, YKY) coşkuyla karşılandı ve pek çok dile çevrildi. Les

J a rd i n s de Lumière (1991, I ş ı k Bahç e l e r i , YKY) ve L e I e r S i è c l e

a p rè s L é a t ri c e (1992, B e a t r i c e ' den Son r a B i ri n c i Y üz y ı l , YKY) adlı

romanlarının ardından, 1993'te yayımlanan romanı Le Rocher de

Tanios (Tanios Kay as ı , YKY) ile Goncourt Ödülü'nü kazanan

yazarın, Les Ec h e l l es du Lev a n t (Doğunun Limanl a n , YKY) adlı

romanı 1996'da, Les I d e n t i t é s Meurt ri è r e s ( Ölümc ül K i m l i k l e r ,

YKY) adlı deneme kitabı 1998'de çıktı. Maalouf 2000'de L e P é r i p l e

de Baldas s a re ' ı yayımladı (y üz üncü Ad-"Baldass a re ' n i n

Y o l c u l u ğ u " , YKY). Finlandiyalı müzisyen Kaija Saariaho'nun

bestelediği opera için yazdığı L'Amou r d e l o in (2002, Uz ak tan Aş k ,

YKY) Maalouf un ilk librettosudur. Or i g i nes (2004, Y o l l a r ın

Baş l a n g ı c ı , YKY) yazarın son çalışmasıdır.

Işık Ergüden 1960 İstanbul doğumlu. Galatasaray Lisesi ve

Boğaziçi Üniversitesinde öğrenim gördü. Çeviri ve yazıyla

uğraşmakta. Ellinin üzerinde yayımlanmış çeviri kitabı

bulunmaktadır. Bunlar arasında, Günb a t ı m ı n ın Çağ r ı s ı , Gamal

Gitani, (Can Yayınları), Federi c o Sanc hez ' i n Ö z y aş a -möyk üs ü ,

George Semprun, (İletişim Yayınları), Dünyanı n Hik ây e Edi l i ş i ,

Marco Polo, (İthaki Yayınlan), Seç me Es e rl e r , Alfred Jarry, (Dost

Yayınları) sayılabilir.

Amin M a a l o u f ' un

YKY 'dek i ötek i ki t a p l a r ı :

AMİN MAALOUF

Tanios Kayası

Afrikalı Leo (1993) Semerkant (1993) Tanios Kayası

(1995) Doğu'nun Limanları (1996) Ölümcül Kimlikler

(2000) Yüzüncü Ad - "Baldassare'nin Yolculuğu" (2000)

Uzaktan Aşk (2002) Işık Bahçeleri (2004)Yolların

Başlangıcı (2004)

ÇEVİREN:

IŞIK ERGÜDEN

ROMAN

İ S T A N B U L

İçindeki l e r

Yapı Kredi Yayınları - 506

Edebiyat - 82

Tanios Kayası / Amin Maalouf Özgün

adı: Le Rocher de Tanios Çeviren:

Işık Ergüden

Kitap Editörü: Elif Gökteke

Düzelti: Filiz Özkan

Kapak Tasarımı: Nahide Dikel

Baskı: Üç-Er Ofset Yüzyıl Mah. Massit 5. Cad. No: 15 Bağcılar / İstanbul

1. Baskı: İstanbul, Temmuz 1995 (1-23. baskılar Esin Talû-Çelikkan'ın

çevirisiyle) 24. Baskı: İstanbul, Eylül 2005 ISBN 975-08-0994-7

© Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş. 2005 © Editions Grasset & Fasquelle, 1993 Bu

kitabın yayın haklan Akçalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Kaynak gösterilerek tanıtım için

yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş. Yapı Kredi Kültür Merkezi İstiklal

Caddesi No. 285 Beyoğlu 34433 İstanbul Telefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 212) 293 07

23 http: / / www.yapikrediyayinlari.com e-posta: ykkultur@ykykultur.com.tr İnternet satış adresi:

http://yky.estore.com.tr www.teleweb.com.tr

Birinci Geçiş: Lamia'nın Baştan Çıkması • 15 İkinci Geçiş: Çekirge Yazı

• 39 Üçüncü Geçiş: Meczubun İki Dudağı Arasındaki Yazgı • 63

Dördüncü Geçiş: İngiliz Papazın Okulu • 87

Beşinci Geçiş: Kırbaş »113 Altıncı Geçiş: Tuhaf Bir Arabuluculuk

»131 Yedinci Geçiş: Merdivendeki Portakallar »159 Sekizinci

Geçiş: Şeref Uğruna Diz Çökmek «189 Son Geçiş: Merhamet

Suçlusu • 223

"Uğruna şu düşsel Alleghany ve Lübnan dağlarının

dikildiği halk bu!..

Hangi iyi kollar, hangi güzel çağ geri verecek bana

uykularınım ve en küçük devinimlerimin kaynağı olan bu

bölgeyi?"

Arthur Rimbaud

Il l u m in a t i ons

Benim doğduğum köyde kayaların birer adı vardır. Gemi

Kayası, Ayı Kafası Kayası, Pusu Kayası, Duvar Kayası, hatta

İkizler Kayası vardır. Bu sonuncusuna Gulyabani Memeleri

de denir. Asker Taşı denileni çok önemlidir; vaktiyle birlikler

asileri kovalarken bu kayanın ardında pusuya yatarlarmış;

buradan daha fazla hürmet gören, efsanelerle bunca dolu bir

başka yöre yoktur. Yine de çocukluk günlerimin manzaraları

rüyama girdiğinde gözümün önüne bir başka kaya

gelmektedir. Heybetli bir koltuk görünümünde, kalçaların

konduğu yer sanki oturula oturula yıpranmış gibi

çukurlaşmış, yüksek ve düz bir arkalığı olan ve her iki yana

kolçak gibi sarkan bir kaya. Sanıyorum insan adı taşıyan tek

kaya odur: Tanios Kayası!

Taştan bu tahtı uzun süre seyretmiş ama yanma

yaklaşmaya cesaret edememiştim. Tehlikeden korktuğum

için değil; köyde en gözde oyunlarımız kayalıklar arasında

geçerdi, küçücük bir çocukken bile en tehlikeli yerlere

tırmanarak benden büyüklere kafa tutardım. Ellerimizden ve

çıplak ayaklarımızdan başka sahip olduğumuz bir şey yoktu

ama tenimiz kayanın tenine yapışmayı gayet iyi biliyordu ve

ne kadar heybetli olsa da, buna direnebilecek tek bir kaya

yoktu.

Hayır, beni engelleyen düşme korkusu değildi. Bir

inanç, bir yemindi. Bu sözü, ölümünden birkaç ay önce

dedeme vermiş, yemin etmiştim. "Bütün kayalara evet, ama

asla ona yanaşma!" Diğer yumurcaklar da tıpkı benim gibi

uzak dururlardı; aynı batıl itikatten kaynaklı, aynı kaygı

yüzünden! Onlar da ayva tüyü bıyıkları üzerine ellerini

koyarak söz vermiş ve aynı açıklamayı almış olmalıydılar:

"Ona Tanios-keşk deniyordu. Gelip bu kayanın üzerine

oturmuştu. Bir daha gören olmadı."

Bu kişiden, yöre halkının dilinden düşürmediği sayısız

hikâyenin kahramanı olan o adamdan söz edildiğini

defalarca

işitmiştim. Adı kafamı hep karıştırmıştı. Bildiğim kadarıyla Tanios, Antuan

adının yerel ağızdaki pek çok değişik biçiminden biriydi. Tıpkı Antun gibi,

Antonios, Mtanios, Tanos ya da Tan-nus gibi... Ama şu gülünç "keşk" lakabı

ne diye eklenmişti? Dedem bana bunu anlatmak istemedi. Bir çocuğa

söylenebileceğini kestirdiği kadarını söylemeyi yeğledi: "Tanios, Lamia'nın

oğluydu. Lamia'dan söz edildiğini duymuşsundur. Çok çok eskidendi, daha

ben bile doğmamıştım. Babam da doğmamıştı. O vakitler Mısır paşası

Osmanlılara karşı savaşıyordu. Atalarımız çok acı çektiler. Özellikle patriğin

ölümünden sonra. Tam surda, köyün girişinde vurdular onu, İngiliz

konsolosunun filinta-sıyla..." Dedem bana cevap vermek istemediğinde

böyle konuşur, kesik kesik cümleler söylerdi, sanki bir yol tarif eder gibi,

ardından bir diğerini, sonra bir üçüncüsünü, ama yine de hiçbir yola

sapmazdı. Gerçek hikâyeyi keşfedebilmem için aradan yılların geçmesi

gerekti.

Lamia adını bildiğime göre asıl ipucu elimde demekti. Zaten şans eseri

iki yüz yılı aşarak bize kadar ulaşabilmiş bir atasözü sayesinde buralarda bu

adı bilmeyen yoktu: "Etme Lamia, yapma Lamia, saklama güzelliğini

Lamia!"

Bugün bile delikanlılar köy meydanında toplandıklarında çarşafa

bürünmüş bir kadın geçecek olsa, içlerinden biri muhakkak "Lamia,

Lamia..." diye başlardı söze. Bu çoğu zaman hakikaten bir iltifat olurdu; ama

en acımasızından bir alay olduğu da vakidir.

Bu delikanlıların çoğu ne Lamia'yı ne de bu atasözünün hatırasını

taşıdığı dramı bilirlerdi. Ana babalarından veya onların da büyüklerinden

duyduklarını tekrarlamakla yetinirler ve kimi zaman da bu sözlerine ellerinin

bir hareketini de katıp, üpkı onlar gibi elleriyle, köyün bugün artık

oturulmayan yukarı tarafını, bir şatonun harabelerinin görüldüğü sırtları işaret

ederlerdi.

Defalarca tekrarlandığını gördüğüm bu hareket yüzünden, Lamia'yı o

yüksek duvarların ardında, güzelliğini köylülerin bakışlarından saklayan bir

prenses olarak hayal ederdim. Zavallı Lamia! Onu mutfakta çalışırken ya da

yalınayak, elinde bir testi, başında bir poşu ile görmüş olsaydım prensese

kolay kolay benzetemezdim.

Hizmetçi de değildi ama. Bugün artık hakkında daha çok şey biliyorum.

Öncelikle her birini tek tek sorguya çektiğim köyün kadın, erkek ihtiyarları

sayesinde! Yirmi yıl önceydi bu. Bugün ise biri dışında hepsi çoktan öldü. Adı

Cebrail, dedemin bir kuzeni, bugün doksan altı yaşında. Onun adını anıyor

olmam hâlâ hayatta olmasından değil yalnızca, yerel tarihe meraklı bu eski

öğretmenin tanıklığının hepsininkinden değerli olmasından. Gerçekten de

yeri doldurulur gibi değil. Saatlerce karşısına geçer ona bakardım. Kel bir

kafası ve geride bıraktığı yaşlarının izini taşıdığı kesin olan kırışık yüzünde

geniş burun delikleri ve kaim dudakları vardı. Onu bu yakınlarda görmedim,

ama dendiğine göre o güven verici halini, ateşli konuşma tarzını ve

yıpranmamış hafızasını hâlâ korumaktaymış. Yazmaya kalkıştığım sözlerin

arasından sık sık onun sesi işitilecektir.

Tanios'un bir efsane olmanın ötesinde, etten kemikten biri olduğuna

dair en derinliklerimde erkenden hissettiğim inancı Cebrail'e borçluyum.

Kanıtlar ise sonradan, yıllar sonra ortaya çıktı. Ta ki şansım yaver gidip de

gerçek belgeler elime geçince...

Bu belgelerden üçünü sık sık anacağım. İkisi, Tanios'u yakından

tanıyanlara ait. Üçüncüsü ise yakın tarihli. Yazarı, Birinci Dünya Savaşı

ertesinde ölen bir din adamı. Kfaryabdalı keşiş II-yas! Kfaryabda benim

köyümün adı. Henüz sözünü etmedim sanıyorum. İlyas'm eseri şu adı

taşıyor: Dağ l ı l ar Tar i hç es i ya d a Kfar yabda k öyü nü n, bur ay a bağ l ı

k öy c ü k v e ç i f tl i k l e r i n , b u r a d a y ük s e le n a n ı t l a rı n , b u r a d a u y u l an âd e t v e

g e len ek l e r i n , b u rad a yaşamı ş öneml i ş ahs i y e tl e r i n ve Y üc e Ta n r ı nı n

i z n i y l e c e r ey an etm i ş o l a y l a r ı n t a r i h i .

Tuhaf, eşi benzeri olmayan, şaşırtıcı bir kitap. Bazı sayfalarda üslup

özelleşiyor, kalem ateşli bir hal alıp özgürleşiyor; kanatlanmış esinler, cesur

sapmalar okuyanı alıp götürüyor, insan kendini hakiki bir yazar karşısında

sanıyor. Sonra, aniden, kibrine kapılıp günah işlediğinden çekinmiş gibi,

keşiş geriliyor, siliniyor, üslubu yavanlaşıyor ve günah çıkarmak için saygılı

bir intihalci rolüyle yetiniyor. O zaman da geçmişin yazarlarından ve kendi

döneminin önde gelen kişilerinden alıntıları, pek sevdiği mısralar halinde

yığıyor. Çöküş devrinden kalma Arap mısraları bunlar; yapmacık resimlerle

ve soğuk duygularla doğallıktan uzaklaştırılmış.

Bunu, bin sayfalık yapıtı ikinci kez dikkatle okuduktan sonra anladım.

Daha doğrusu, dibaceden başlayıp, "sen ki kitabımı okudun, bağışla beni!"

diyen geleneksel mısraya kadar tam olarak dokuz yüz seksen yedi sayfa.

Önce, yalnızca büyük bir siyah eşkenar dörtgenle süslenmiş yeşil ciltli bu

eseri elime aldığımda ve ilk kez sayfalarını açtığımda bu sıkışık yazı dikkatimi

çekmişti. Virgülsüz, noktasız, hatta paragrafsız; tıpkı bir resmin çerçevesine

tıkıştırılması gibi sayfa sınırları içine hapsedilmiş kaligrafik bir yığından başka

bir şey yoktu ortada; ama tek bir sözcüğün, orda burda, bir önceki sayfayı ya

da bir sonrakini hatırlatmak amacıyla tek başına bırakıldığı görülüyordu.

Sevimsiz ve sıkıcı olduğunu hissettiğim bir okumaya kalkışmakta hâlâ

tereddüt geçirerek, bu dev kitabın sayfalarını parmak uçlarımla çevirip şöyle

bir göz atıyorken, şu satırlar birdenbire önümde belirginleşiverdi. Onları

derhal bir kenara yazdım, daha sonra da tercüme edip, noktasını virgülünü

koydum:

"1840 yılının 4 Kasımı, Tanios-keşk'in esrarengiz kayboluşu... Oysa

her şeye sahipti, bir insanın hayattan bekleyebileceği her şeyi vardı.

Geçmişi çözüme bağlanmıştı, istikbali parlaktı. Köyden kendi isteği ile

ayrılmış olamaz. Adını taşıyan kayanın lanetinden kimse kuşku duyamaz."

O an, önümdeki bin sayfa gözümde nüfuz edilmez olmaktan çıktı. Bu

el yazmasına bambaşka bir gözle bakmaya başladım. Bir rehber, bir yoldaş

gibi. Belki de bir binek hayvam gibi.

Yolculuğum başlayabilirdi.

BİRİNCİ GEÇİŞ

Lamia'nın Baştan Çıkması

Memlek e t i m i n i ns a n l a r ı na ai t bu k us u rl u öy küyü y azmak amacı y la , k u t s a l

k i t a p l a r ı o kumanı n v e d u a e t m e n i n k u t l u v ak t i nd e n ç a l a c ağ ım s a a t l e r v e g ü n l e r i ç i n

Yüc e Tanrı b e n i a f f e t s i n ; m a z e re t i m ş udur k i : Y a ra t ı l ı ş tan bu yana geç i p g iden

b i n l e rc e y ı l o lmasaydı yaş adı ğ ı m ı z dak i k a l a r ı n h i ç bi r i o l m a z dı ; a t a l a r ı m ı z ı n a r t a rda

g e l e n k uş ak l a r ı , o n l a r ı n b u l u ş maları , v a a t l e r i , k utsanm ı ş b i r l i k t e l i k l e ri , h a t t a b a ş t a n

ç ı k maları o l m a s aydı k a l b i miz i n t e k b i r a t ı ş ı b i l e olmaz dı .

Dağ l ı l a r Ta ri h ç es i ' 'nin dibacesi Kfaryabdalı keşiş

İlyas'm eseri

I

O vakitler gökyüzü o kadar basıktı ki kimse dimdik ayakta duramazdı.

Yine de hayat vardı, arzular ve şenlikler vardı. Bu dünyada asla en iyi şeyin

olması beklenmese de, en kötüden kurtulma ümidi her gün besleniyordu.

O tarihte bütün köy, tek bir derebeyine aitti. Şeyhler soyundan gelen

biriydi, ama bugün "şeyhin dönemi" dendiğinde, başka da hiçbir şey

belirtilmediğinde kastedilen, Lamia'nın gölgesinde yaşadığı şeyhtir.

Memleketin en kudretli kişisi o değildi. Doğudaki yayla ile deniz

arasında, onunkinden büyük onlarca mülk vardı. Kfar-yabda ve

çevresindeki birkaç çiftlik onundu yalnızca, üç yüz kadar ev hükmü

altındaydı, hepsi bu! Onun ve diğer derebey-lerin üzerinde Dağ Emiri vardı,

emirin üzerinde ise Trablus, Şam, Sayda ya da Akka eyaletlerinin paşaları

hüküm sürüyordu. Daha da yukarda, çok daha yukarda, gökyüzüne yakın

yerde, İstanbul'daki Sultan vardı. Ama benim köyümün insanları o kadar

yukarıya bakmıyordu. Onlara göre "kendi" şeyhleri zaten yeterince önemli

biriydi.

Her sabah çok sayıda köylü şatonun yolunu tutar, şeyhin uyanmasını

bekler, sonra da odasına giden koridorda itişip ka-kışırdı. Şeyh ortaya

çıktığında da iyi dileklerini yüzlerce biçimde, alçak sesle ya da yüksek sesle

ifade edip onu karşılarlar, attığı her adıma bir kakafoniyle eşlik ederlerdi.

Çoğu onun gibi giyinmişti. Kabarık siyah şalvar, çizgili beyaz mintan,

toprak rengi takke. Ayrıca herkes ya da hemen hemen

herkes onun gibi tüysüz yüzlerindeki pos bıyıklarını yukarı doğru gururla

kıvırmıştı. Peki şeyhi ayırt edilir kılan neydi? Elma yeşili, sırmalı yeleği. Tıpkı

başkalarının samur kürkü ya da asası gibi, her mevsim giyiyordu o da bunu.

Ama bunu giymese bile her ziyaretçi, kalabalığın ortasındaki efendiyi rahatlıkla

fark edebilirdi; çünkü herkes elini öpebilmek için birbiri ardına hücum

ediyordu ve bu seremoni, şeyh Sütunlu Salon'a geçene dek, sedirin

üzerinde her zamanki yerini alıp nagilesi-nin marpucunu dudaklarına

götürene dek sürerdi.

Daha sonra erkekler evlerine döndüklerinde eşlerine, "Bu sabah şeyhin

elini gördüm" derlerdi; "şeyhin elini öptüm" demezlerdi. Elbette elini

öpüyorlardı, ama bunu açıkça söylemekten utanırlardı. "Şeyhi gördüm" de

demezlerdi. Sanki eşit mertebede iki kişi karşılaşmış gibi anlaşılacağından,

iddialı olurdu bu söz. Hayır, "şeyhin elini gördüm" herkesçe kabul gören

ifadeydi.

Başka hiçbir el bu kadar önemli değildi. Tanrı'nm ve Sul-tan'm eli

topyekûn belalar saçmıştı yalnızca; günlük belaları dağıtan ise şeyhin eliydi.

Ara sıra da mutluluk kırıntıları dağıtmıyor değildi ama.

Yöre halkının dilinde ke f f sözcüğü hem "el" hem de "şamar" anlamına

gelirdi. Bunu bir kudret simgesi ve yönetmenin bir aracı haline sokan nice

derebeyi vardı! Tebaalarının işitmeyeceği şekilde, kendi aralarında

konuştuklarında atalarının bir sözü ağızlarından hiç eksik olmazdı: "Köylünün

ensesinden şamar eksik olmamalı"; bu, köylüleri daima korku içinde,

omuzları çökük yaşatmak gerek anlamına gelirdi. Şamar genellikle 'pranga',

'kamçı' ya da 'angarya'dan söz etmenin kestirme yoluydu...

Tebaasına kötü davrandığı için ceza gören tek bir derebeyi yoktu.

Yüksek yetkililer bu beylere pek ender kızsa da bu, bambaşka nedenlerle

onun ayağını kaydırmaya kararlı olmalarından, en ufak bahaneyle onu yok

etmeye çalıştıklarındandı. Yüzyıllardır keyfi bir zorbalık hüküm sürüyordu; ve

bir zamanlar adil bir çağ olmuşsa da hatırlayan kalmamıştı.

Diğerlerinden daha az açgözlü, daha az acımasız bir efendiye sahip

olmak bir ayrıcalık olarak görülür ve Tanrı'ya, sanki daha iyisini

bahşedemezmiş gibi, bu ihtimamı için şükredilirdi.

Kfaryabda'da durum buydu. Bazı köylülerin bu şeyhten ve

saltanatından sevgiyle söz edişleri karşısında hayretler içinde kaldığımı, hatta

birçok kez bu durumdan öfke duyduğumu anımsıyorum. Gerçi, diyorlardı,

şeyh elini genellikle sorun çıkarmadan öptürür, ara sıra da öyle bir şamar

patlatır ki çın çın çınlar ama bu asla nedensiz bir incitme olmaz. Kendi

mülkünde adaleti dağıtan o olduğundan ve bütün anlaşmazlıklar -kardeşler,

komşular, karı koca arasındakiler- onun huzurunda halledildiğinden, şeyh,

âdeti olduğu üzere karar vermeden önce davacıları ve tanıkları dinlerdi;

taraflar onun kararma uymak ve geleneksel kucaklaşmayla derhal uzlaşmak

zorundaydılar; olur da biri inat ederse, efendi şamarıyla son çare olarak

müdahale ederdi.

Böyle bir cezaya öyle az rastlanırdı ki, köylüler artık haftalarca bunu

konuşur olurdu. Şamarın sesini, üç gün boyunca izi silinmeyen beş parmak

üzerine hikâyeler uydurarak tarif etmeye çalışırlardı.

Şamar yiyenin yakınları onu ziyarete gelirdi. Odada çepeçevre

otururlar, yastaymışçasma sessiz dururlardı. Sonra da aralarından biri çıkıp

bundan yüksünmemek gerektiğini söylerdi. Babasından tokat yemeyen var

mıydı ki?

Zaten şeyh de böyle bilinmek isterdi. Mülkündeki insanlara, hatta en

yaşlılara bile "Ye ' b n i " -"oğlum!"- veya "Yâ bi nt i ! " - "kızım!"- diye hitap ederdi.

Gizli bir bağla tebaasına bağlı olduğuna inanır, onların kendisine itaat

etmeleri ve saygı duymaları, kendisinin de her koşulda onları koruması

gerektiğini düşünürdü. Bu ondokuzuncu yüzyıl başında bu kusursuz pederşahilik,

çocukluğun ve masumiyetin hüküm sürdüğü önemli bir çağın

kalıntısı, münasebetsiz bir durum olarak görülse bile, çoğu köylünün uyduğu,

hatta torunlarından bazılarının hâlâ özlemle sözünü ettiği bir şeydi.

itiraf etmeliyim ki ben bile, şeyhin kişiliğinin bazı yönlerini keşfettikçe

ona karşı daha hoşgörülü oldum. Çünkü "bizim şeyh" ayrıcalıklarına toz

kondurtmasa da, çoğu derebeyi gibi görevlerini asla ihmal etmezdi. Örneğin

bütün köylüler topladıkları ürünün bir kısmını ona vermeye mecburdular,

ama buna karşılık şeyh onlara, "şatoda son bir ekmek ve bir zeytin kaldığı

sürece mülkteki kimse aç kalmaz" demeyi âdet haline getirmişti. Bunun boş

laf olmadığını köylüler birkaç kez saptama fırsatı bulmuştu.

Köylülerin gözünde bir o kadar önem taşıyan diğer bir şey, şeyhin

üstlerine karşı davranışlarıydı. Zaten onu bu denli hoş anımsamalarının

nedeni de budur. Diğer derebeyler, emir ya da paşa kendilerinden yeni bir

vergi istediğinde, bunu tartışma zahmetine katlanmazlar, kudretli kişilerle

dalaşmaktansa halka yüklenmeyi yeğlediklerini söylerlerdi. "Bizim şeyh"

asla! O, kıyameti koparır, çırpmır, dilekçe üzerine dilekçe gönderir, açlıktan,

dondan, kıtlıktan, çekirgelerden söz eder, el altından hatırı sayılır bahşişler

dağıtır ve bazen bir erteleme, bir tenzilat, hatta muafiyet elde ettiği olurdu. Bu

durumda hazine görevlilerinin, eksik miktarı daha uysal derebeylerinden

kopardıkları anlatılırdı.

Bizim şeyhin baskın çıkamadığı zamanlar da olurdu. Yetkililer vergi

konusunda uzlaşmaya ender yanaşırlardı. Ama o, en azından dener,

çabalardı; köylüler de bu yüzden ona minnet duyardı.

Savaş zamanındaki tavırları da takdire değerdi. Eski bir gelenekle

böbürlenerek kendi tebaasının diğerleriyle aynı birliğe katılmalarındansa

kendi bayrakları altında savaşma hakkını elde etmişti. En fazla dört yüz

asker verebilen bu kadar küçük bir derebeylik için bu görülmedik bir

ayrıcalıktı. Köylüler için bu farklılık müthişti. Her birini tek tek adıyla tanıyan bir

şeyhin kumandasında, kendi kardeşleriyle, yeğenleriyle birlikte savaşa

gitmek; yaralandıkları takdirde savaş alanında bırakılmayacaklarından; esir

düşerlerse kurtarılacaklarından emin olmak; ölmeleri halinde arkalarından

ağlanacağını ve kendilerine yakışır şekilde gömüleceklerini bilmek çok

önemliydi. Ahlaksız bir paşayı memnun etmek için kıyıma

yollanmayacaklarından da emindiler! Bu ayrıcalık, şeyh kadar köylüleri de

gururlandırıyordu. Ama elbette bunu hak etmek gerekiyordu. "Görünüşü

kurtarmak"la yetinilmemeli, dövüşmeliydi, hem de kahramanca, her iki

taraftaki askerlerden çok daha cesurca ve kahramanca dövüşmeliydi;

cesaretleri bütün dağda, bütün imparatorlukta örnek gösterilmeliydi, bu

onların gururu, onuru, aynı zamanda da bu ayrıcalığı korumanın tek yoluydu!

Bütün bu nedenlerden ötürü, Kfaryabda insanları, "bizim şeyh"i

ehvenişer görüyorlardı. Hatta Tanrı'nın büyük bir lütfü olarak görüceklerdi

ama bir kusuru vardı. Bu katlanılmaz kusuru yüzünden, en soylu meziyetleri

bile bazı köylülerin gözünde bir hiçti.

Yaşlı Cebrail, "Kadınlar!" dedi. Şahini andıran yüzünde etobur gözleri

parıldıyordu. "Kadınlar! Şeyh hepsini çağırtır ve her akşam birini baştan

çıkartırdı."

Sözlerinin son kısmı uydurmaydı. Ama asıl önem taşıyan gerisine

bakıldığında, şeyh de, tıpkı ataları gibi, tıpkı yeryüzünün dört bucağındaki

derebeyler gibi, mülkündeki bütün kadınların kendi malı olduğuna ilişkin

kesin inançla yaşamıştı. Tıpkı evler gibi, topjaklar gibi, bağ bahçe gibi. Ayrıca

da erkekler gibi. Hakkını, canı istediğinde, her an kullanabilirdi.

Ama yine de onu köyün içinde av peşinde koşan, elinin altındaki

adamları aracı olarak kullanan, uçkur düşkünü biri gibi düşünmemek gerekir.

Hayır, işler böyle cereyan etmezdi. Arzusu ne denli baş edilmez olsa da belli

bir çekingenlikten asla vazgeçmez, bir kocanın yokluğunda hırsız gibi gizlice

kapıdan içeriye süzülmeyi asla düşünmezdi. Deyim yerindeyse, ayini kendi

evinde yönetirdi.

Her erkek nasıl ayda bir kere de olsa "şeyhin elini görmek üzere"

şatoya çıkmak zorundaysa, bütün kadınlar da günlük ya da mevsimlik işlere

yardım etmek üzere şatoya çıkmak zorundaydılar; bu onların bağlılıklarını

gösterme yoluydu. Bazıları özel marifetler gösterirdi; eti havanda kıyas kabul

etmez biçimde dövenler ya da ekmek hamurunu incecik açanlar vardı. Bir

ziyafet hazırlamak gerektiğinde, bütün marifetlilerin hazır bulunması istenirdi.

Aslında bir tür angaryaydı bu; ancak onlarca, yüzlerce kadın arasında işler

pay edilince kimseye o denli ağır gelmiyordu.

Belki de benim yüzümden, erkeklerin yaptığı tek işin sabahlan el

öpmek olduğu sanılabilir. Doğru değil bu. Ormanla ilgilenmek, onarım

işlerinde çalışmak, şeyhin topraklarında sekileme yapmak görevleri

arasındaydı. Tabii, erkeklerin en büyük angaryası olan savaş yükümlülüğü

unutulmamalı. Ama barış zamanı şato tam bir arı kovanı oluyordu; koşturup

duran, gevezelik eden, hatta ara sıra da eğlenen kadınlar kovanı! Bazen,

öğle uykusu vaktinde, bütün köy rehavetin alacakaranlığına gömülmüşken,

bu kadınlardan biri koridorların ve odaların arasında kayboluverir ve aradan

iki saat geçtikten sonra fiskoslar arasında tekrar ortaya çıkı verirdi.

Arzulanmış, beğenilmiş olmaktan memnun bazıları bu oyuna canı

gönülden katılırdı. Şeyh heybetli biriydi; üstelik onun her gördüğü saçı

uzunun üzerine atılmayıp cazibeye ve zekâya değer verdiği de kadınlar

arasında biliniyordu. Sık sık tekrarladığı şu cümle köyde hâlâ söylenir:

"Ancak bir eşek bir başka eşekle yatar!" Yani doyumsuzdu, ama ince eleyip

sık do-kurdu. Bugün ona dair imgemiz böyledir ve muhtemelen çağdaşları,

tebaası da onu böyle tanımıştır. Bu nedenle pek çok kadın onun tarafından

en azından fark edilmek istemişti; böylelikle kendi cazibelerinden emin

olabiliyorlardı. Daha sonra, kendilerini teslim edip etmemek artık onlara

kalırdı. Ama emin olun, bu tehlikeli bir oyundu; ne var ki güzelliklerinin tomurcuklandığı,

sonra da serpilip geliştiği bir dönemde, bu güzellik henüz

solmamışken, herhangi bir baştan çıkartma arzusundan uzak durmaları

mümkün müydü?

Yaşlı Cebrail ne derse desin, yine de çoğu kadın bu tehlikeli ve geleceği

olmayan aşk oyunlarından uzak durmak istemişti. Kaçmaktan başka bir

hoppaca oyuna meyletmediklerinde, şeyh de "hasmı"nın kurnazlığına rıza

gösteriyordu. Bu kadınların öncelikle öngörülü olmaları gerekiyordu: Davetli

kadın bir kez şeyhle baş başa kaldığında, atlatabilmenin tek yola onu

aşağılamak olurdu ki, hiçbir köylü kadın bu kerte bir yüreklilik gösteremezdi.

Maharetlerini daha önce gösterebilmeleri, bu zor duruma düşmeden onu

atlatabilmeleri gerekiyordu. Bir sürü kurnazlık tasarlamışlardı. Şatoya çıkma

sırası gelen bazıları, kucaklarında kendilerinin ya da komşularının küçük

yaştaki çocuğuyla giderlerdi. Kız kardeşlerini ya da annelerini yanlarına

alanlar da olurdu. Böylece rahatsız edilmeyeceklerinden emin olurlardı.

Efendinin sarkıntılığından kurtulmanın bir diğer yolu da şeyhin genç eşinin

yanı başına gidip oturmak ve akşama kadar yanından ayrılmamaktı.

Şeyh ancak kırk yaşına gelip dayandığında evlenmişti, üstelik onu

zorlamak gerekmişti. Cemaat patriği bu iflah olmaz baştan çıkartıcı hakkında

o denli şikâyet dinlemişti ki, bu rezil duruma son vermek için kendi ağırlığını

koymak zorunda kalmıştı. Onu durduracak en iyi yöntemi bulduğunu

sanmıştı: Onu daha güçlü bir derebeyin kızıyla, büyük Curd derebeyinin

kızıyla evlendirecek, böylece bir şeyh karısı olacak eşine duyduğu saygıdan

dolayı, esas olarak da kayınpederinden çekineceğinden, Kfaryabda'nın

Efendisi uslanmak zorunda kalacaktı.

Evliliğinin ilk yılında kadın, şeyhe bir oğul doğurdu. Adını Raad koydular.

Şeyh bir mirasçıya sahip olmanın mutluluğunu yaşasa da, ahlaksız

alışkanlıklarına hızla geri döndü. Karısını hamileliği sırasında ve özellikle de

loğusayken ihmal eder olmuştu.

Bu gelin, patriğin öngörülerinin tersine, şaşırtıcı bir zayıflık göstermişti.

Belki de gözünün önündeki örnek, şıpsevdi babası ve ağabeylerinden,

tevekkül içindeki annesinden ibaret kendi feodal ailesi olduğu için böyleydi.

Ona göre kocasının tavrı, mizacının ve sosyal mevkiinin sonucuydu. Bunlar

onun değiştiremeyeceği iki şeydi. Tepki göstermek zorunda kalmamak için

de şeyhin maceralarının kendisine anlatılmasını asla istemezdi. Ama

dedikodular kulağına kadar gelir ve kadın çok acı çekerdi. Yine de ancak

yalnız kaldığında ya da uzun süre kalmak üzere konuk gittiği annesinin

yanında ağlardı.

Şatoda ise bu durumla ilgilenmez görünür ve acısını şekerle gidermeye

çalışırdı. Odasına bitişik küçük salonda, hep aynı yerde hiç kımıldamadan

oturur, saçlanna, dikey olarak takılan gümüşten bir çubuk biçimindeki eski

tarz t a n t uf u takar, bunun üzerine de ipek bir başörtüsü geçirirdi. Bu öylesine

karmaşık bir giysi olurdu ki uyurken bile çıkartmaya kalkışmazdı. "Bu da,"

diyordu Cebrail, "şeyhin lütfunu yeniden kazanmasına pek yardımcı

olmuyordu. Şişmanlığı da öyle. Yanı başında devamlı bir sepet şekerleme

bulundurduğu ve hizmetçilerle konukların, sepet boş kalmasın diye sürekli

göz kulak oldukları söyleniyordu. Şato sahibesi, dişi bir domuz gibi sürekli

tıkmıyordu."

Acı çeken tek kadın o değildi, ama şeyhin cinsellikte ölçüyü kaçırması

esas olarak erkeklere acı veriyor, onları öfkelendiriyordu. Bazıları bu

durumun diğerlerinin karılarının, kız kardeşlerinin, kızlarının başına geldiğine

inanır görünse de, kendi şereflerine leke düşeceği endişesiyle yaşıyorlardı

hep. Köyde birtakım kadınların adları dilden dile dolaşıyor, bütün kıskançlıklar,

intikamlar bu yoldan açığa vuruluyordu. Kimi zaman yersiz

bahanelerle kavgalar başlar, insanların birbirlerine karşı bastırılmış öfkeleri su

yüzüne çıkardı.

Herkes birbirini gözlüyor, kolluyordu. Kadınlardan biri şatoya giderken

azıcık süslenecek olsa o hali, şeyhi tavlamak istemesinden kuşkulanılmaya

yeterli oluyordu. Kadın bir anda kabahatli olur, hatta şeyhten bile daha

kabahatli görülürdü. Şeyh ise, "yapısı böyle" denerek mazur görülürdü. Her

türlü maceradan kaçınmaya çalışan kadınların en sınanmış yollarından birinin,

efendinin huzuruna çirkinleşmiş, zevksizce giyinmiş ve çarpık çurpuk

bir halde çıkması olduğu doğrudur...

Ama yine de güzelliklerini gizleyemeyen kadınlar vardır. Belki de

Yaradan bu güzelliklerin saklanmasına öfke duyar; ama, Tanrım, o

kadınların çevrelerinde ne müthiş tutkular görülür!

Bu kadınlardan biri o günlerde köyümde yaşamaktaydı. Adı Lamia'ydı.

Atasözündeki kadın!

II

Lamia, güzelliğini bir haç gibi taşırdı. Başkası olsa bakışları

cezbetmekten kaçınmak için örtünür, kaba saba kumaşlara bürünürdü. Ama

Lamia böyle yapmazdı. Sanki ışığa batıp çıkmış gibiydi. İstediği kadar

örtünsün, geri planda kalsın, kalabalığın arasında kaybolsun, hiç şaşmaz

kendini ele verir, fark edilirdi; tek bir davranışta bulunması, önemsiz bir şey

-elini saçına götürmesi, dikkatsizlikle bir şarkı mırıldanması- yetiyordu, artık

ondan başka bir şey görülmez olur, su gibi berrak sesinden başka bir şey

işitilmezdi.

Diğerleriyle, bütün diğer kadınlarla şeyh, kibrini ve soyunu sopunu

konuştururken, Lamia'yla daha ilk andan itibaren farklı oldu. Zarafeti

karşısında çekiniyordu. Ender hissettiği bir duyguydu bu. İsteği çok fazlaydı,

ama sabırsız değildi. Daha sıradan fetihler için bu doğuştan savaşçının gayet

işe yarar kurnazlıkları vardı: Sevecen bir söz, muzipçe bir ima, kısacık bir güç

gösterisi ve parsayı kapıyordu. Lamia'nın karşısında ise, kuşatmaya

kalkışmakla yetinmeye rıza göstermişti.

Şeyh, hem teselli bulduğu hem de kendisini kısıtlayan bir durumda

olmasaydı -Lamia, kâhya Gerios'un karısı olduğundan, şeyhin çatısı altında,

şatonun bir kanadında yaşıyordu- bu kadar akıllı uslu bir yaklaşımı kuşkusuz

benimseyemezdi.

Gerios hem mabeynci, hem hazinedar, hem kâtip, hatta kimi zaman da

sırdaştı; aslında görevinin sınırı yoktu. Efendisini mülkün, hasatların durumu

hakkında, su bölüşümü, vergiler, edilen hakaretler hakkında bilgilendirmek

zorundaydı. Köylülerin şatoya getirdikleri tüm armağanları bile büyük bir

titizlikle kaydederdi. Örneğin, "Vakim oğlu Tubiyya, Büyük Bayramda -yani

Paskalya'da- yarım okka sabun ve iki dirhem kahve getirdi," diye yazardı.

Ortakçılık sözleşmelerini düzenleyen de Lamia'nın kocası olurdu.

Daha zengin, daha geniş topraklarda olsa Gerios yüksek bir görevli

olurdu; zaten herkes onun kaderine imreniyordu; ihtiyaç duyduğu bir şey

yoktu, oturduğu ev efendisininkilere kıyasla mütevazı da olsa, köyün en

güzel evlerinden daha güzel, daha iyi döşenmişti.

Gerios bu pek gözde göreve geldikten sonra Lamia'nın izdivacına talip

olmuştu. Büyük kızını köyün papazıyla evlendirmiş hali vakti yerinde bir köylü

olan müstakbel kayınpederi uzun tereddütlerden sonra onayını vermişti.

Damat adayı, bir aile ocağını gayet iyi geçindirebilecek gibi gözüküyordu

ama Lamia'nın babasının kanı bir türlü ona ısınamamıştı. Biraz soğuk olması

dışında, aleyhinde söyleyebilecek hiçbir şey bulamadıkları halde pek az kişi

severdi onu. Köydeki yaygın deyişle, "bir lokma bir hırka"dan hoşnut

kalmayanlardandı. Üstelik onu sinsi ve kibirli bulurlardı. Hatta ona düşmanlık

besledikleri olurdu. Gerios bu duruma üzülse bile belli etmez, asla tepki

göstermezdi. Onun mevkiindeki biri kendisini sevmeyenlerin hayatını

cehenneme çevirebilirdi. O ise kendini tutuyordu. Yine de kimse ona bu

yüzden minnet duymazdı. Tam bir kötü niyetle, "o ne kokar, ne bulaşır"

demekle yetinirlerdi.

Gerios'un selefi görevinden ayrıldığında, şeyh onu zimmetine para

geçirmekle suçlamıştı. Lamia'nın kocası asla böyle suiistimallerde

bulunmazdı. Aleyhinde atıp tutanlara bakılacak olursa dürüstlüğünden değil

korkaklığından yapmazdı. Artık hiç tanık kalmadığından bunu doğrulamak

güç! Yine de efendisinden ödü koptuğu, karşısında en zavallı köylüden daha

fazla titrediği ve bütün kaprislerine boyun eğdiği bir gerçekti. Şeyh emire

hitaben bir mektup yazdırtabilir, hemen ardından da ayağını uzatarak

çizmesini çıkarttırabilirdi. Gerios hiç karşı koymazdı.

Bugün köyün ihtiyarları Lamia'nın kocasından söz ettiklerinde

anmaktan hoşlandıkları bir hikâye vardır. Her anlatışta biraz değişse de özü

aynıdır. Söylediğim gibi, şeyh pos bıyıklı ama sakalsızdı. Sohbetlerinde sık

sık bu konuya gelirdi. Ona göre bıyık onur demekti, kudret demekti; önemli

bir vaatte bulunduğunda bıyığından bir tel kopartıp büyük bir ciddiyet ve

tumturakla karşısındakine verir, o da bu teli temiz bir çamaşırın içine koyar ve

vaadin gerçekleştiği gün iade ederdi. Sakallılarla ise, tersine, alay ederdi.

Onları pis olmakla, ellerini sakallarına silmekle suçlardı; bu yüzden de onun

oklarına hedef olmamak için köyde papazın dışında hiç kimse sakallı değildi.

Ama elbette hepsi de şeyhe uyarak bıyık bırakıyordu. Gerios da bu modanın

dışında değildi, onun bıyığı efendisininkinin tam kop-yasıydı; gür, kaytan

bıyığını bazen yağlar ve çifte zülüflü olarak yukarı doğru kıvırırdı. İşin burasına

kadar olağandışı bir şey yok; bu taklitçilik ezelden beri bir hürmet belirtisiydi.

Yalnız günün birinde şeyh konuklarının önünde yine bıyıktan söz

ederken, kâhyanın bıyığının kendi bıyığından daha gür olduğundan, biraz

öfkeyle bahsetmişti. O günün akşamı Lamia kocasının aynanın karşısına

geçip bıyıklarını incelttiğini görmüş, bu tuhaf budamayı sesini çıkarmadan

izlemişti. Ama kendini aşağılanmış hissetmişti.

İşte Gerios böyle bir adamdı. Az konuşur, az yer, nadiren gülümserdi.

Biraz okumuşluğu vardı ama yerini korumaktan ve efendisinin teveccühüne

mazhar olmaktan başka ihtirası yoktu. Zaten bu efendiye dürüstlükle ve

titizlikle hizmet ediyordu.

Lamia daha az sıkıcı bir kocaya layıktı elbette. Onca neşeli, onca muzip,

maymun iştahlı Lamia, zekice bir sözüyle, bir gülücükle herkesin dikkatini

üzerine çektiğinde, bir şarkı mırıldandığında, Gerios orada öyle durur, çatık

kaşları, asık suratı, kaygılı yüz ifadesiyle gözlerini dikip ona bakardı. Bunun

üzerine Lamia susardı. Şatoya çalışmaya gelen kadınların arasına karıştığı,

kahkahalarına, fısıldaşmalarına katıldığı, onlara el verdiği zaman da kocası

çıkışırdı ona. "Bir cariye gibi çalışmak-tansa mevkiinin kadını ol" deyip

dururdu sürekli. Lamia da kocasını hoşnut etmek istediğinde gidip şeyh

karısının yanma oturur, onunla konuşur ve birlikte tıka basa yerlerdi.

Belki de Gerios haklıydı. Onun nasihatlarma uymuş olsaydı kendinin ve

yakınlarının başına gelecek felaketleri kuşkusuz önlemiş olurdu. Yaşamı

belirsizlikler içinde dalgalanmaz, mevkiine göre yaşar, mevkiine göre

yaşlanır, bugün de mevkiine göre gömülmüş olurdu ve onun ihtiyatsız

güzelliğinin anısını hiçbir atasözü canlandırmış olmazdı.

Ka rı i l e k oc a a r as ı nd a y aş f a r kı v a rdı r .

K ı z on beş i nc i b a har ı nd a , e r k e k otuz u nc u k ı ş ı nda.

Bu halk ozanının sözleri, hangi köy düğünü için söylenmişti? Bu sözleri

aktaran Dağ l ı l a r T a r i hç es i bunu belirtmiyor. Günün birinde bunların Lamia

ile Gerios için söylendiklerini öğrenirsem hiç şaşırmam.

Aslında genç kadın daima içindeki bahar coşkusuna göre

davranıyordu. Onu şenlendiren hem çevresindeki neşe, hem de kendi

saçtığı neşeydi. Yaşam tarzı hoşa gitmek üzerine kuruluydu ve hoşa da

gidiyordu. Köydeki kadınların onun güzelliğini ya da sahip olduğu varsayılan

şu ünlü "mevkii"ni kıskanmaları beklenirdi. Ama hiç kıskanılmazdı. Hepsi de

La-mia'daki sadeliğin, yapmacıklıktan, kibirden, içten pazarlıktan tamamen

uzak oluşun farkındaydı, hepsi onu bir kardeş gibi seviyordu. Hatta şeyh

karısı bile ona dostluk gösteriyordu; oysa ki ele avuca sığmaz kocasının

gözünün Gerios'un karısından başkasını görmediğinin farkındaydı; gerçi

şeyh bütün kadınlara "kızım!" derdi ama Lamia'ya seslendiğinde sesinde

öyle bir mutluluk, öyle bir tatlılık olurdu ki bu ancak bir okşayış olabilirdi.

Mutfakta kadınlar dalga geçer, o ağzından bal damlayarak "Ya b i n ti " diyen

efendilerini taklit ederlerdi; hem de Lamia'nın önünde bunları yaparlar, o ise

içtenlikle gülerdi. Bu durumun gururunu okşadığına kuşku yoktu ama asla

yoldan çıkmayı düşünmezdi.

Oysa şeyhin art niyetleri olduğuna kuşku yoktu. Ama her

gülümseyişinin, her tatlı sözünün hesaplı olduğu da söylenemezdi.

Doğrusu, hayatlarını iç içe geçiren olay bir niyete boyun eğiyorsa,

bu ancak takdiri ilahi olabilirdi.

Cebrail ısrarla, "Bir olay, sadece bir olay, başka bir şey değil" diyordu.

Ama, "Küçücük, bir kum tanesi kadar ya da bir kıvılcım kadar küçük bir şey"

derken gözleri parlıyordu.

Anlatmaya başladığında ise abartılı bir şekilde, ara nağmeleri ihmal

etmeden anlatıyordu: "Köyde sevilmeyen temmuz günlerinden biriydi. Hava

kuruydu, zor nefes almıyordu. Yollarda, her adımda, toz toprak

havalanıyordu. Kapılar pencereler açılıyor, ama ne bir kepenk kıpırdıyor, ne

bir kapı vuruyordu. Yazın soluk bile alınamayan günlerini bilirsin sen!"

Kfaryabdalıların cehennem sıcağına pek dayanamadıkları doğrudur.

Sesleri solukları çıkmaz, pek az yerler. Gün boyunca testiyi kafalarından

aşağı boca ederek susuzluklarını giderirler, sonra da öfkelenip yüzlerini,

gözlerini, giysilerini suya bularlar. Ama ne olursa olsun, hava serinlemeden,

kapıdan dışarı adım atmazlar.

"Yine de şeyhin birkaç ziyaretçisi vardı. Yabancılar gelmişti. O gün

kahveyi Lamia yapmıştı ve Sütunlu Salon'a da o götürmüştü; hizmetkârların

her biri bir köşede kıvrılıp yatmış olmalıydı. Boş fincanları almaya gelen de o

olmuştu. Şeyh yerinde değildi. İşin tuhafı, nargilesinin yaldızlı marpucu da

yerde sürünüyordu. Genellikle, kalktığında, gayri ihtiyari nargileyi sarar ve

marpucu da temiz kalması için çıkarırdı."

Lamia koridora çıktığında, kimi zaman gizli toplantılar için özel salon

olarak kullanılan küçük odadan bir hırıltı geldiğini işitti. Şeyh oradaydı, yarı

karanlıkta, ayakta ama yığılmış bir halde, başını duvara yaslamış, öylece

duruyordu.

"Şeyhimiz iyi, değil mi?"

"Önemli bir şey yok, ya b i n t i . "

Ama sesi boğuktu.

"Otursanız daha iyi olur," dedi, şeyhi usulca kolundan tutarak.

Şeyh doğruldu, nefes alışı düzeliyordu, üstünü başını düzeltti,

parmaklarıyla şakaklarını ovuşturdu.

"Önemli değil. Sıcaktan elbette. Kesinlikle kimseye tek kelime etme. Hiç

kimseye!"

"Yemin ederim," dedi Lamia. "İsa Mesih adına!"

Boynundaki haçı tutup dudaklarına götürdü, sonra kalbine bastırdı.

Memnun olan efendi hafifçe koluna vurup tekrar konuklarının yanma

döndü.

O gün başka bir şey olmadı, yazın bu sıradan sıcaklarının verdiği

rahatsızlıktan başka. Ama Lamia'nın bu adama bakışında bir şeyler

değişmişti. O güne kadar şeyhe karşı önemli bir ihtiyat payı da taşıyan bir

hürmet gösterir ve nice başka kadın gibi onunla baş başa kalmaktan

korkardı. Oysa şimdi şakakla-rındaki damarların şiştiğini, sürüyle kaygı

üşüşmüşçesine alnının zaman zaman kırıştığını görmüş ve yalnız kalacakları

ânı bekler olmuştu. Elbette artık rahatsız olmadığından emin olmak için...

Bu meşru kaygısının altında, o zamana dek uzak tuttuğu bambaşka

duygular filizleniyordu. Şeyh açısından, "kuşatıcı" açısından gerçek bir Truva

atı ortaya çıkmıştı. Hem de onu içeriye soknak için hiçbir çaba sarf etmesine

gerek yoktu. Merhamet uyandırıp şefkat esinlemek, kimileri için, aşk

oyunlarında bir çare olabilirdi; ama şeyh için asla, sadağında bu oka yer

yoktu!

Ancak birkaç gün geçtikten sonra Lamia, şeyhe yalnız rastladı ve

kendini yeniden kötü hissedip hissetmediğini sorma fırsatı bulabildi. Şeyh,

"hayır" anlamında dilini şaklattı, ama Lamia yalan söylediğine emindi.

Ya bu olaydan karısına söz etmiş miydi?

"Kimseye söz etmedim! Sızlandığımı görecek kişi anasından doğmadı

henüz."

Onu yatıştırmak için Lamia haçını tekrar dudaklarına götürüp sonra da

kalbinin üzerine koyarak sessizlik yeminini tazeledi. Lamia bu kısacık sofuluk

ibadetini yerine getirirken şeyh sol elini avcuna alıp, yeminine katılırcasma,

bir an sıktı. Sonra Lamia'ya bakmadan gitti.

Lamia yüzünde duygulu bir gülümseme yakalayınca kendine şaştı.

"Sızlandığımı görecek kişi anasından doğmadı henüz!" demişti. Şeyh bir

erkek gibi konuştuğuna inanıyordu ama bir kadınm kulağına bu sözler küçük

bir oğlanın böbürlenmesi gibi yansıyordu. Lamia, erkek kardeşinin, sırtına

şişe çektikleri gün, kelimesi kelimesine aynı sözleri söylemiş olduğunu anımsıyordu.

Hayır, artık köyün efendisini, kendisini göstermek istediği ya da

köylülerin onu gördüğü gibi kesinlikle göremezdi. Lamia'nın karşısında

ondan söz ettiklerinde ise -ki gün boyunca başka şey yapmazlardı- bu

sözlerin onun kafasındaki yankısı artık değişikti; kimileri kızdırıyor, kimileri

sevindiriyor ya da endişelendiriyordu, ama hiçbirine ilgisiz kalamıyordu,

dedikoduları dedikodu olarak, sıkıntıyı defetmenin bir aracı olarak

gö-remiyordu. Artık işin içine katılmak içinden gelmiyordu.

Kimi zaman köylü kadınlar açık saçık imalarını biraz fazla ileri

götürdüklerinde, onları susturmak istiyordu. Ama kendini tutuyor, hatta

gülüşmelerine katılmak için kendini zorluyordu. Onları bir kez susturacak

olsa, onların gözünde yabancı olacak, dillerine düşecekti. En iyisi onların

dümen suyundan gitmekti! Ama Lamia'nın böyle davranması

becerikliliğinden değildi, böyleydi o; ıslak elli kadınlar cemiyetinde yitip

gittiğinde, onların kısık seslerine ve takılmalarına kendini bıraktığında iyi hissediyordu

kendini.

Bir gün -eylül ortaları ya da biraz sonnsı olmalıydı- ekmek yapılan,

dumanlar içindeki küçük avluya geldiğinde, kadınların kıkır kıkır gülüştüklerini

işitti. Tandırın dibindeki bir taşın üzerine oturdu. Bir yeğeni şöyle dedi:

"Diyorduk ki, haftalar geçti, sanki uslanmış gibi o, maceralarından söz

edilmiyor artık..."

Köyde, açıklama zahmetine katlanmada! "o" denildi miydi, herkes kimin

kastedildiğini bilirdi. Yaşlı kadınlardan biri, hamuru bir tutaç yardımıyla kızgın

tandırın izerine yapıştırırken, "Karısı avcunun içine aldı," diye kendinlen emin

konuşuyordu.

"Karısı mı, hiç değil!" dedi bir başkası. "Daha dün kadının yanındaydım.

Bir hafta içinde oğluyla birlikteBüyük Curd'a gideceğini söyledi, kışı annesiyle

geçirecekmiş. bocasının sevgisini kazanmış olsa gider mi hiç?"

"Belki şeyh hastadır!" dedi bir başkası.

Herkes Lamia'ya döndü. O da bütün gicünü toplayarak, ilgisiz bir

ifadeyle, "Hasta olsaydı, fark edlirdi," karşılığını verdi.

Yanı başında, bir taşın üzerinde, öylesine yaşlı ve öylesine sessiz bir

kadın oturuyordu ki kimse konuşulanları izlediğine ihtimal vermiyordu. Ama

o, "... Ya da deli gibi âşık!" dedi.

Ötekiler iyi duymamıştı.

"Ne dedin hacı anne?"

Ona böyle derlerdi çünkü gençliğinde, İsa'nın doğduğu yeri görmek için

Beytüllahim'e hacca gitmişti.

"Mutlaka âşıktır, karısının gitmesini bekliyor."

Kadınlardan biri, "Arzuladığını yapmaktan asla çekinmez o!" diye itiraz

etti.

"Ben sizin şeyhinizi anasının kucağına oturduğu zamanlarından beri

tanırım. Eğer bir kadına delice âşık olmuşsa, karısı şatodan ayrılmadan

harekete geçmez..."

Bunun üzerine gözdesinin kim olduğu üzerine tahminlere koyuldular.

Bir isim fısıldandı, sonra bir ikincisi, bir üçüncüsü... Sonra bir adam geçince

lafı değiştirdiler.

Ama Lamia'nın kafasında bu konuşmalar gün boyu çınladı durdu. Gece

olduğunda da hâlâ düşünüyordu.

Şeyh bu denli hasta olabilir miydi? Bundan birilerine söz etmesi,

Deyrûn'daki hekimi çağırtması gerekmez miydi? Hayır, şeyh buna kızardı.

En iyisi beklemek ve olacakları gözlemlemekti. Bir hafta içinde, onun

odasına açılan koridorlarda seğirten güzel bir kadın görürse, o zaman içi

rahat edecekti!

Ama acaba gerçekten istediği bu muydu? Bu adamın çapkınlıklarına

yeniden başladığını gerçekten görmek mi istiyordu?

Gece ilerliyordu. Yatağında bir sağa bir sola dönüyor, bir türlü rahat

edemiyordu. Ne arzulaması gerektiğini artık kendisi de bilmiyordu. Tekrar

dönüp durdu. Hem bu adam için bir şeyler dilemesine ne gerek vardı ki?

Yanı başında kocası sırtüstü yatmış uyuyordu, ağzı bir ba-lığınki gibi

açık!

III

Şeyhin karısının gideceği günün arifesinde şatodaki herkes son

hazırlıkların telaşı içindeyken, Gerios, karısının çocukça bir ısrarla yolculuğa

katılmasına izin istemesi karşısında çok şaşırdı.

"Kışı Curd'da mı geçirmek istiyorsun?"

"Bütün kışı değil, yalnızca birkaç hafta. Şeyhin hanımı defalarca davet

etti beni..."

"Orada yapacak bir işin yok."

"Nedimesi olabilirim."

"Kaç kez söyleyeceğim sana, sen ne hizmetçisin ne de nedime. Sen

benim karımsın, benim yanımda kalacaksın. İnsan kocasını böyle haftalar,

aylar boyu terk etmez. Böyle bir şey düşünmeye nasıl cüret ettin

anlayamıyorum."

Lamia boyun eğdi. Şeyhin karısına eşlik etmek daha önce ona hiç cazip

gelmemişti ama o sabah, yine bir türlü uyuyama-dığı bir geceden sonra, bu

düşünceyle yatağından kalkmıştı. Gitmek, şatodan, kadınların

gevezeliklerinden, erkeklerin bakışlarından ve kendi kuşkularından

uzaklaşmak istiyordu. Gerios'un bu tepkiyi göstereceğini gayet iyi biliyordu

ama bir mucize ummuştu. Bu mucizeye ihtiyacı vardı. Gitmekten vazgeçmek

zorunda bırakılınca birden çöktü ve bütün gün odasına kapanıp ağladı.

"Lamia on altı yaşındaydı, ağladığında yanaklarında açan iki gamze

sanki gözyaşlarını toplamak ister gibiydi."

Cebrail ona dair hiçbir ayrıntıyı kaçırmazdı.

"Söylendiği kadar güzel olduğuna inanıyor musun?"

Sorum neredeyse bir hakaret gibi gelmişti.

"Daha da güzel! Kadınların en güzeli! Baştan ayağa zarafet! İnce uzun

elleri, beline kadar kayarak inen kapkara saçları, şefkatli gözleri, tatlı sesi!

Köydeki kızların çoğu gibi o da yasemin kokardı. Ama onun yasemini

kimseninkine benzemezdi."

"Neden?" diye saf saf sordum.

"Çünkü o yasemin Lamia'nın teni kokardı."

Cebrail artık gülmüyordu. Başka yere bakıyordu.

"Teni gül gibiydi ve o kadar yumuşaktı ki bütün erkeklerin hayali

parmak ucuyla bile olsa ona dokunmaktı. Entarisi boynundaki haçın altına

kadar, hatta daha da aşağı kadar açılırdı. O dönemin kadınları, açık

saçıklıktan hiç çekinmeden göğüslerini açarlardı. Lamia da memelerinden

her birinin bir yüzünü tümüyle sergilerdi. Bu tepelere her gece kafamı yaslamak

isterdim..."

Boğazımı temizledim.

"Bunca şeyi nasıl bilebiliyorsun? Sen onu hiç görmedin ki!" "Bana inanmak

istemiyorsan ne diye soruyorsun?" Düşlerini bozmama öfkelenmişti. Ama

kızgınlığı uzun sürmedi. Kalktı, ikimiz için iki büyük bardak dut şurubu

hazırladı. "Yavaş iç, hikâye uzun!"

Şeyhin karısının kervanı şafaktan önce yola çıktığında şato boşalmış

gibi oldu. Çünkü pek çok muhafız, hizmetçi hanımlarının yanında gitmişti,

çünkü hasat zamanı gelmişti ve Kfar-yabdalı kadın ve erkeklerin hemen

hemen hepsi tarladaydı. O sabah şeyhin yalnızca üç ziyaretçisi oldu ve

hiçbirini de yemeğe alıkoymadı. Tepsiyle gayet hafif yiyecekler getirtti.

Ekmek, zeytinyağlı yabani mercanköşk ve yoğurt. Gerios'un koridorlarda

koşturup durduğunu görünce şeyh, onu da birlikte yemeye çağırdı. Sonra da

Lamia'nın nerede olduğunu sordu.

Lamia, hanımına iyi yolculuklar dilemek üzere odasından çıkmış, sonra

hemen geri dönüp önceki gibi kapanmıştı. Gerios gelip, efendinin onu

çağırdığını söylediğinde, aç olmadığı karşılığını verdi. Kocası tehditkâr bir

şekilde elini kaldırdı.

"Ört başını, düş peşime!"

Şeyh, her zaman olduğu gibi onu görmekten çok memnun olmuştu.

Lamia da mızmız görünmemeye özen gösterdi. Bir süre sonra sohbet

sadece ikisi arasında cereyan eder oldu. Gerios bir şeyhe, bir Lamia'ya

bakmakla yetiniyordu. Şeyh konuşurken, içten bir yüzle onaylarcasma

durmadan kafa sallıyor, ama Lamia ağzını açar açmaz, kısa kes der gibi,

altdudağını ısı-nyordu. Lamia'nın yaptığı nüktelere asla kendiliğinden gülmüyor,

önce şeyhin gülmesini bekliyordu ve gülerken de yalnızca efendiye

bakıyordu.

Lamia da onun hakkından iyi geliyordu doğrusu. O da yalnızca şeyhe

ya da ekmeğini bandığı tabağa bakıyordu. Sohbet koyulaştıkça efendi,

Gerios'a hiç bakmaz oldu. Sadece sonunda, yemek iyice bitmişken, orada

olduğunu birden fark etmiş gibi ona doğru döndü:

"En önemli şeyi az kalsın unutuyordum," dedi. "Terzi Ya-kub'u mutlaka

görmeye gitmelisin. Bu akşam olmadan ona bin kuruş ödemeye söz verdim.

Sözümü tutmak istiyorum. Bir de yarın erkenden gelmesini söyle, kışlık

giysiye ihtiyacım var."

Yakub, Deyrûn'da oturuyordu, komşu köyde. En az iki saatlik yolda.

Lamia o an tepsiyi alıp mutfağa yöneldi.

"Gidip kahve yapacağım."

"Gerios Hoca'nın kahve içmeye vakti olmayacak, hemen yola çıksın ki

gece yarısından önce dönebilsin."

Şeyh, Gerios'un gururunu okşamak istediğinde ona Hoca derdi.

Türkçe-Farsça karışımı bu eski sözcük Dağlılar arasında, tarlada

çalışmayan, okuma yazması olan talihlilere denirdi. Kâhya, gecikmeden

ayağa kalktı.

Şeyh, kısa bir duraksamadan sonra, "Ben de hemen kahve

içmeyeceğim," dedi. "Belki öğle uykusundan sonra. Ama güzel Lamia'mız, o

kendine özgü düzenleyişiyle bana bir sepet meyve getirirse, ömrümün

sonuna dek minnettar kalırım ona."

Genç kadın böyle bir şey beklemiyordu. Canı sıkılmış gibiydi,

heyecanlandı, ne diyeceğini bilemedi. Sessizliği saniyeden de kısa

sürmüştü, ama bu bile Gerios'a çok geldi. Bakışla-nyla Lamia'yı ezerek onun

yerine aceleyle cevap verdi:

"Elbette şeyhimiz! Derhal! Haydi Lamia, kımılda!"

Şeyh odasına doğru sakin sakin giderken Gerios büro olarak kullandığı

küçük odaya aceleyle seyirtti. Kayıt defteri, kalemleri, mürekkepleri orada

duruyordu, terziye vereceği parayı alacağı kasa da ordaydı. Lamia peşinden

gitti:

"Bekle, seninle konuşmalıyım."

"Daha sonra. Gitmem gerek, biliyorsun."

"Şeyhin meyve sepetini hazırlayacağım, ama sepeti odasına senin

götürmeni istiyorum. Odasına girmek istemiyorum, benden başka şey

dilemesini istemiyorum."

"Senden ne isteyebilir?"

"Bilemiyorum, bu adam öyle talepkâr ki... belki meyveleri soymamı

ister, belki kesmemi..."

Kekeleyip duruyordu. Gerios, açmış olduğu kasanın kapısını bırakarak

ona doğru döndü.

"Sana hep yalvardığını gibi mevkini korumasını buseydin, şeyh senden

asla bir şey isteyemezdi."

"Sen de mevkine göre mi davranıyorsun?" demek geliyordu içinden

Lamia'nm. "Yakub'a yarın gelmesini söyletmek için hizmetkârlarından birini

gönderemez miydi?" Ama bir tartışma başlatmaya hiç niyeti yoktu. Sesi

yalvarır gibiydi, üzgündü:

"Hata ettim, kabul; sen haklısın. Ama geçmişi unutalım..."

"Evet geçmişi unutalım, gelecekte de mevkine dikkat et. Ama bugünlük

efendimiz senden bir şey istediğine göre sen de ona itaat edeceksin."

Lamia erkeğinin kollarına yapıştı. Gözleri yaş içindeydi.

"Anla beni. Odasına gitmeye korkuyorum!"

Uzun uzun bakıştılar. Lamia kocasının tereddüt ettiğini hissetmişti,

içindeki çatışmaları fark ediyordu, hatta bir an, "Kaygını anladım. Ne

yapacağımı biliyorum" diyeceğini sandı. O an ona güvenmeyi o kadar

istiyordu ki! Ona yönelttiği tüm alçaklık ithamlarını unutmaya hazırdı; tek

hatırlamak istediği şey onun erkeği olduğu, ömür boyu onun olduğu, iyi

günde de kötü günde de ona itaat etmeye söz verdiğiydi.

Gerios bir şey demiyordu. Lamia da onu kızdırmaktan korkarak sustu.

Gerios kararsız, bocalar bir haldeydi. Bir süre geçti, uzun bir süre... Sonra

Gerios onu ittirdi. Kendi de uzaklaştı.

"Beni yeterince geciktirdin. Gece çökmeden dönmeme imkân

olmayacak."

Lamia'ya bir daha bakmadı. Ama Lamia onun ardından bakıyordu. Sırtı

kamburlaşmış, kocaman siyah bir kambur oluşmuştu. Lamia onu hiç bu

kadar çökmüş görmemişti.

Lamia kendisini terk edilmiş, ihanete uğramış hissetti. Aldatılmıştı.

Meyve tepsisini hazırlamak vaktini aldı. Şansı yaver giderse, şeyhin

odasına girdiğinde onu çoktan uyumuş bulabilirdi.

Sonuncu koridoru geçerken, kalçalarında yayılan uyuşma gibi bir

karıncalanma hissetti. Korku muydu bu? Yoksa arzu mu? Belki de korku,

arzuyu kamçılamıştı.

Şimdi de elleri titriyordu. Gittikçe daha yavaş ilerliyordu. Eğer

yaratılanları koruyan bir Tanrı varsa bu odaya asla ulaştır-mazdı onu.

Kapı yarı aralıktı. Sepetin ucuyla usulca itip içeriye baktı. Adam hasırın

üzerine uzanmıştı, sırtı dönüktü. Sağ elinde kehribar tespihi vardı. Nargilesini

tüttürmediğinde parmaklarını bununla meşgul ederdi; birbirlerine çarpan

tespih taşlarından çıkan şakırtının, suyun taşlar arasından akışı ve ateşteki

odunun çıtırtısı gibi huzur verici olduğunu hep söylerdi.

Lamia ne kehribar tespihe ne de efendinin yüzükparma-ğındaki mühre

bakıyordu. Erkeksi kalın parmakların kımıldamadığını görebildi yalnızca.

Bunun üzerine yüreklendi, odanın içinde iki adım attı ve yere diz çökerek

sepeti koydu. Tam doğrulacakken irkildi. Narlardan biri yere düşmüştü, hafif

bir gürültüyle yuvarlanıyordu ama Lamia'nm kulaklarında bu bir davul sesi

gibi yankılanıyordu. Nefesini tutarak, narın, uyuyan adamın elinin dibine

kadar yuvarlanıp durmasını seyretti. Bir süre daha bekleyip asi narı almak

için sepetin üzerinden eğildi.

Şeyh kıpırdamıştı. Döndü. Uykulu uykulu, yavaşça. Ama dönerken narı

avuçlamıştı, hiç bakmadan, sanki orda olduğunu hissetmişçesine...

"Amma geciktin. Neredeyse uyuyacaktım."

Saati tahmin etmek istercesine gözlerini pencereye kaldırdı. Ama

perdeler kapalıydı, hava da bulutlu. Bir sonbahar öğleden sonrasının

alacakaranlığında olabilecek saatti. "Bana ne güzellikler getirdin?"

Lamia zorlukla doğruldu. Sesinde korku titreşimleri vardı.

"Üzüm, incir, alıç, birkaç elma ve bir de şu nar."

"Peki sence bana getirdiğin bütün bu meyveler arasında en lezzetlisi

hangisi? Gözü kapalı ısırabileceğim ve ağzımda bal tadı bırakacak olanı

hangisi?"

Dışarıda, bir bulut güneşi kapatmış olmalıydı, çünkü oda iyice

kararmıştı. İkindi vaktiydi ama gece iyice çökmüş gibiydi. Şeyh ayağa kalktı,

en güzel salkımı, en etli taneyi aldı ve La-mia'nın yüzüne yaklaştırdı. Lamia

dudaklarını araladı.

Üzüm tanesini ağzına alırken adam mırıldandı:

"Seni gülümserken görmek istiyorum."

Lamia gülümsedi. Şeyh de tüm eylül meyvelerini onunla paylaştı.

İKİNCİ GEÇİŞ

Çekirge Yazı

1821 y ı l ı n d a , h a z i r a n a yı n ı n s o n l a r ı n a d o ğ r u ş a t o k âhy as ı Ge ri o s ' u n e ş i L a m i a

b i r e rk ek ç oc uk doğ u rdu. Çocu ğa önc e Abbas s o n ra da Ta n i o s ad ı v e ri l d i . D a h a

masum göz l e r i n i açmamı ş t ı k i köy e h ak e d i lmemi ş l a n e t l e r i n s e l g i b i yağması n a y o l

a ç t ı .

Sonradan keşk l a k abı y l a a n ı l a c a k v e h e rk es i n b i l d i ğ i y azgı y ı yaş ayac a k o l a n

odur. Tüm ömrü a r t a rda geç i ş l e r d e n i b a r e t t i r .

Dağ l ı l a r Ta ri h ç es i Kfaryabdalı keşiş İlyas'ın eseri

(Hikâyenin devamına geçmeden önce, yukardaki satırlar ve özellikle "geçiş" diye çevirdiğim ubur sözcüğü

üzerinde durmak istiyorum. Keşiş İlyas herhangi bir yerde bu sözcüğün tanımını vermeyi gerekli görmemiş; ama

yine de kaleminin ucuna sık sık geliyor. Ben sözcüğün anlamını ancak parça parça yorumlardan çıkartabildim.

Dağlılar Tarihçesi'nin yazan örneğin şöyle demektedir: "Ayakkabıcının iğnesi köseleye nasıl girip

çıkarsa, yazgı da bizim içimizden öyle defalarca geçer." Bir başka yerde de şöyle diyor: "Korkunç geçişleri

varlığımızı belirginleştiren ve şekillendiren yazgı..."

Demek ki "geçiş" hem yazgının belirgin bir işareti -acımasız, alaycı ya da esirgeyici olabilen bir baskın- hem

de olağandışı bir yaşamın bir evresi, ana noktasıdır. Bu anlamıyla Lamia'nın baştan çıkması, Tanios'un hayatındaki

ilk "geçiş" olmuştur, tüm diğerleri bundan kaynaklanacaktır.)

I

Gerios yolculuğundan geri döndüğünde gece olmuştu; doğru! Kansı

çoktan odalanndaydı, yatağa serilmişti ve birbirlerine hiçbir şey

söylemediler.

Bunu izleyen haftalarda Lamia ilk bulantılarını hissetmeye başladı.

Yaklaşık iki yıldan beri evliydi ve karnının şişmediğini görmek yakınlarını

endişeye boğuyor, kaderini açmak için ermişlere ve otlara başvurmayı

düşünüyorlardı. Gebeliği herkesi sevindirdi ve kadınlar müstakbel annenin

çevresini daha bir sevgiyle sardılar. Kuşku dolu bir bakış, kötü niyetli ufacık

bir dedikodu bile yoktu. Ne var ki, şeyhin karısı ailesinin yanında uzun süre

kalıp mart ayında şatoya geri döndüğünde, Lamia ilişkilerinde aniden bir

soğukluk hissetti. Efendinin karısının herkese karşı mesafeli olduğu, köy

kadınlarına karşı öfkeli ve küçümseyici davrandığı, kadınların da ondan

kaçmaya çalıştığı doğruydu; üstelik oburluğunu hâlâ sürdürüyor olmasına

rağmen yüzü çukura kaçmış, biraz süzülmüştü.

Köy halkı bu durumu alaya almaktan çekinmedi. "Kendi" şeyhlerinin

her türlü kaprisini sineye çekmeye hazırdılar, ama bu yabancı, bû "sütü

bozuk yağ tulumu", bu "kaçık Curd'ların cadı kızı" Kfaryabda'yı

beğenmiyorsa eğer, evine dönebilirdi!

Yine de Lamia, şeyh karısının bütün köye karşı öfkeli olduğuna bir türlü

inanmak istemiyordu, onu kendisine karşı doldurmuş olmalıydılar. Ona ne

anlatılmış olabilir diye kendi kendine düşünüyordu.

Çocuk, havanın güzel, göğün berrak olduğu bir yaz günü doğdu.

Güneşin ışınları ince bulutlarla yumuşatılmıştı. Şeyh, açık havada yemek

yemek için vadiye bakan bir taraçaya halılar döşetmişti. Yanında papaz,

Bab a Butros, köyün ileri gelenlerinden iki kişi daha ve Gerios vardı. Biraz

ötede, şeyhin karısı; bir taburenin üzerine oturmuştu; başına t a n t u r 'umı

sarmış, oğlunu da kucağına almıştı. Rakının etkisiyle herkes neşeliydi.;

Kimse sarhoş değildi ama neşeden herkesin konuşmasına ve tavrına bir

hafiflik sinmişti. Hemen yakındaki odasında, Lamia,| ebenin yardımıyla

çocuğu içinden çıkartırken inliyordu. Ablası elini tutmuştu, h u r i y e denilen,

keşişin karısı olan!

Küçük bir kız konukların yanına koşarak geldi; bekledikleri haberi

duyurmaya hazırdı. Ama bakışlarından ürkmüş olmalıydı, çünkü kızardı,

yüzünü örttü ve kaçmadan önce Gerios'un; kulağına bir şeyler fısıldamakla

yetindi. Ama muştucunun telaşı durumu açık etmiş, herkes anlamıştı ve

Lamia'nm kocası ilk kez ihtiyadı bir kenara bırakıp yüksek sesle "S a b i ! " diye

haykırdı.

Bir oğlan!

Olayı kutlamak için kadehler dolduruldu, sonra şeyh, kâhyasına sordu:

"Adı ne olacak?"

Gerios tam kafasındaki ismi söyleyecekken, efendinin ses tonundan,

onun da bir fikri olduğunu anladı; bunun üzerine, "Henüz düşünmedim,"

demeyi tercih etti. "Hele bir doğsun diye..."

Bu dindarca yalana gayet karakteristik bir somurtma da eşlik etti; bunun

anlamı, batıl inanç gereği önceden ad seçmeye cesaret edememiş

olmasıydı, çünkü adı önceden koymak bir oğlan doğacağını, doğumun da

sağ salim olacağını varsaymak demekti, henüz bahşedilmemiş olanı

edinilmiş kabul etmek gibi bir şeydi bu ve Tanrı böyle bir kendini

beğenmişlikten pek hoşlanmazdı.

"Benim daima tercih ettiğim bir isim vardır," dedi şeyh. "Abbas."

Gerios, alışkanlık gereği, daha efendisi söze başlar başlamaz onaylar

anlamında kafa sallamaya koyulmuştu ve isim şeyhin ağzından çıkar çıkmaz

kararım çoktan vermişti:

"Abbas olsun o halde! İlerde oğlana adını şeyhimizin bizzat taktığı

söylenir."

Sevinçli bakışlarını, âdet olmuş onayı almak üzere etrafta bulunanlara

yönelttiğinde, papazın kaşlarını çattığını, şeyhin karısının anlaşılmaz bir

öfkeye kapılarak aniden çocuğuna sıkı sıkı sarıldığını fark etti. Hanım

zerdeçal dalı gibi solmuştu, eli * yüzü kesilecek olsa bir damla kan

akmayacaktı.

Gerios'un bakışları bir an onun üzerinde takılı kaldı. Ve aniden anladı.

Nasıl olmuştu da bu adı kabul etmişti? Üstelik, nasıl olmuştu da şeyh bu adı

önerebilmişti? Sevinçten ve rakıdan ikisinin de zihni allak bullak olmalıydı.

Bu sahne kısa bir an sürmüştü ama o an çocuk için, yakınları için, bütün

köy için her şey aniden altüst olmuştu. Dağ l ı l a r T a r i hç es i ' n in yazarı şöyle

der: "O gün hepsinin alınyazısı yazıldı ve mühürlendi; tıpkı bir parşömen gibi,

geriye bu dürülü yazgının açılması kalmıştı."

Şeyhin bir düşüncesizliği yüzünden, üstelik de anında düzeltilmişken,

bunca sızlanma niye?

Kfaryabda'da çok eski kuşaklardan beri, takılan isimler konusunda çok

kesin âdetler vardı. "Aşağıdakiler" denen köylüler oğullarına aziz adları

takardı. Butros, Bulos, Gerios, Rukoz, Hanna, Frem ya da Vakim. Böylece

Aziz Petrus'u, Pavlus'u, Ge-orgios'u, Yuhanna'yı, Efrayim'i ya da Yoahim'i

onurlandırmış olurlardı. Kutsal Kitap isimleri koydukları da olurdu ve Eyüp,

Musa ve Tobi adları Ayyub, Musse, Tubiyya şeklini alırdı.

Şeyhin ailesinde, yani "yukardakiler"de ise âdetler farklıydı. Oğlanlara

geçmişin zaferlerini ve gücünü anımsatan isimler takılırdı: Zakir, Raad, Hısn

gibi. Bunlar "kaya", "yıldırım", "kale" anlamına gelirdi. İslam tarihindeki bazı

adları da takarlardı. Şeyhin ailesi asırlardan beri Hıristiyandı ama

Peygamberin amcası Abbas'ın şeyhin cetleri arasında bulunmasını bu

durum engellememişti. Sütunlu Salon'un duvarında, tam şeyhin hep

oturduğu yerin üstünde geniş ve uzun bir levha bulunuyordu. Bunun üzerine

öyle bir soyağacı çizilmişti ki taç giymiş pek çok kişi hasetten çatlayabilirdi;

hatta istanbul'daki sultan bile, çünkü onun da soyu -halife olmasına rağmenasil

Mekke sülalesine uzanmayıp Asya bozkırlarının derinliklerinde

kayboluyordu.

Şeyh oğluna, kendi babasının adı olan Raad ismini vermişti. Kendi

önadı ise, bunu açıklamak pek kolay olmasa da, Fran-cis idi. Evet, Şeyh

Francis. Ne savaşçılara ne de Peygamber sülalesine ait bir isim! Hatta daha

çok köylüler arasında yaygın aziz adlarına benziyordu. Ama bu işin sadece

görüntüsüydü. Burada takvimdeki azizlerden hiçbirine atıf yoktur; ne Aziz

François de Sales'a ne de Aziz AssisiTi Francesco'ya! Tabii I. François adını

AssisiTi azize atfen almıştır! Onaltıncı yüzyıldan beri her kuşakta bir "Şeyh

Francis" olmuştu. Fransa kralı, Muhteşem Süleyman'dan Şark'taki Hıristiyan

azınlıkların kaderi ve kutsal topraklar üzerinde gözetim hakkı elde ettikten

sonra,J Dağlı büyük ailelerin reislerine, onları himayesi altına aldığını

yazmıştı. Bunlardan biri de bizim şeyhin atalarındandı; rivayete göre bu

haberi ilk çocuğunun doğduğu gün almıştı. Dolayısıyla bebeğin adı hemen

Francis konmuştu.

Belirttiğim açıklamalar bugün gerekli görülse de, o dönemin köylülerinin

bunlara hiç ihtiyaçları yoktu. Şeyhin ailesinin en şanlı ismini Lamia'nm oğluna

vermesini o dönemde hiçbiri basit, masum bir olay olarak görmezdi. Gerios,

Kfaryabda'yı altüst edecek dedikoduları şimdiden duyar gibiydi! Yerin dibine;

mi girseydi utancını saklamak için? Çocuğu görmek için masadan

kalktığında mutlu ve gururlu bir babaya hiç benzemiyordu, bıyıkları sarkmış

gibiydi, Lamia'nm yattığı odaya giderken güçlükle dik yürüyebiliyordu.

Odada koşturup duran her yaştan on kadar kadın vardı. Adamın

şaşkınlığını sevince boğulmuş olmasına veren kadınlar, Gerios'u çocuğun

uyuduğu beşiğin önüne doğru ittiler. Bebeğin başına hemen keten bir başlık

geçirilmişti.

"Sağlıklı görünüyor," diye mırıldanıyorlardı. "Allah bağışlasın!"

Sadece papazın karısı adamın yüzünü fark edebildi. "Endişeli

görünüyorsun. Ailen büyüdüğü için mi?" Gerios hareketsiz ve suskun

kaldı. "Adını ne koyacaksın?"

Gerios şaşkınlığını saklamak istiyordu ama ondan,Hur iy e kadından bir

şey saklamak olmazdı. Bütün köylüler üzerinde, hatta şeyh üzerinde bile

nüfuzu vardı bu kadının. Adı Saide'ydi -ama eşi dahil kimse böyle

seslenmiyordu ona- ve o da vaktiyle Kfaryabda'nın en güzel kızıydı; tıpkı on

yıl sonra kardeşi Lamia'nm olduğu gibi. O zamandan beri sekiz ya da dokuz

çocuğu onu şişmanlatmış, soldurmuş olsa da, cazibesi yok olmak bir yana,

alaycı ve otoriter bakışlarından iyice kendini gösterir olmuştu.

"Yemek yiyorduk ve ... şeyh adı Abbas olsun dedi."

Gerios, heyecanını gizlemeye çalışmıştı ama sözünün son kısmı

ağzından bir inilti gibi çıkmıştı. Huri y e kadın şaşkınlığını belli etmedi. Hatta

duyduklarına sevinmiş görünmeyi bile başardı.

"Senin şeyhini iyi tanırım ben, içinden gelene hiç sakınmışız uyar o.

Senin yaptıklarına, sadakatine, dürüstlüğüne değer veriyor, artık sana bir

kardeş gözüyle bakıyor ve senin oğluna ailesinden bir ad vererek seni

onurlandırdığına inanıyor. Ne var ki köyde bu duruma o gözle bakılmayacak."

Gerios, insanların ne tepki vereceğini sormak için dudaklarını araladı

ama ağzından hiç ses çıkmadı. Papazın karısı sözlerine devam etti:

"Diyecekler ki, Gerios üst mertebeden olduğu için bize sırt çeviriyor,

oğluna bizimkiler gibi bir ad takmak istemiyor. Sana ve karına kızacaklar,

dilleri durmayacak. Zaten durumunu kıskanıyorlar..."

"Belki de haklısın Huri y e kadın. Ne var ki şeyhe bu tavrından onur

duyduğumu söyledim bile..."

"Gidip onu gör, Lamia'nm gizlice niyet etmiş olduğunu söyle. Çocuğa

ne ad takmak istersin sen?"

"Tanios."

"Pekâlâ, aziz çocuğu sağlıklı doğurtursa adının ma r Tanios olması için

annesinin adakta bulunduğunu söyle."

"Haklısın, böyle söylemeli. Yarın gidip konuşurum. Yalnız kaldığımızda."

"Yarın çok geç olur. Hemen gitmelisin, yoksa şeyh, Abbas aŞağı Abbas

yukarı diye diye her tarafa duyurur bile. Bir daha da vazgeçmez."

Gerios, ömründe ilk defa efendisine karşı çıkacağı için kendini kötü

hissederek gitti. Kafasında, sonsuz şükranla ve dalkavukça vicdan

azaplarıyla dolu, ayrıntılı, uzun bir açıklama hazırlamaya çalıştı... Ama

bunlara başvurmak zorunda kalmadı. Konu beklemediği kadar kolay

çözümlendi.

"Adak kutsaldır," oldu şeyhin ilk sözleri. "Bir daha söz etmeyelim

bundan, adı Tanios olacak."

Bu arada köyün efendisinin de düşünecek vakti olmuştu. Özelllikle

karısı ayağa kalkıp da oğlunu yerden bir hışımla alıp bağırtınca, sonra da

konuklara tek bir söz etmeden odasına çekilince...

Gidip odasına kapanmıştı, daha doğrusu odasının balkonuna kapanmış

ve gün boyu korkunç lanetler savurarak balkonu arşınlayıp durmuştu.

Kendini hiç bu kadar aşağılanmış hissetmemişti. Dağ'ın en büyük

sülalelerinden birinde el bebek gül bebek büyütülmüş olan o, hangi şeytana

uyup da bu köy delikanlısının evine gelmişti? Herkese öfke kusuyordu, hatta

günah çıkarttığı patriğe bile! Bu evlilik onun fikri değil miydi?

Ertesi gün, daha şafak sökmeden oğlunu da yanına alıp bu lanet olası

şatodan ayrılmaya ant içti. Şayet engellemek isteyen biri çıkarsa da,

babasına ve ağabeylerine bir haber ulaştınr, onlar da elde silah, artlarında

adamlarıyla gelip kurtarırlar, şeyhin mülkünü de yerle bir ederlerdi! Bugüne

dek her şeyi sineye çekmişti, sesini çıkarmadan kabul etmişti her şeyi. Ama

bu sefer köylü kadınlarıyla oynaşmak değildi durum, tamamen farklıydı: Bu

adam, kendi çatıları altında oturan bir kadından çocuk peydahlamıştı, hem de

bununla yetinmeyip herkese duyuracak şekilde ona sahip çıkmak istemiş,

babasının kim olduğundan kimse kuşku duymasın diye anlı şanlı atasının

adını o çocuğa vermek istemişti!

Bu durumu kendine açıklayacak binlerce mazeret bulmaya çalışsa da,

yine uysal, itaatkâr bir kadın gibi olmak için bahaneler bulmaya çalışsa da

nafile, artık buna hoşgörü gösteremiyordu! En basit köylü kadını bile böyle bir

hakarete uğrasa intikam almayı düşünürdü. Hele ki o, kudretli bir derebeyinin

kızıyken, o mu kendini ayaklar altında çiğnetecekti?

Bunun üzerine başındaki ta n t u r ' u iki eliyle tuttuğu gibi çözüp yere fırlattı.

Saçları kapkara demetler halinde ortaya döküldü. Yağ bağlamış çocuk

yüzünde, gözyaşları arasından bir zafer gülümseyişi yayıldı.

Şatonun mutfaklarında ise, yeni doğmuş bebeğin onuruna köy

kadınları, elleri tarçın ve kimyona bulanmış, şenlik günlerinin yemeğini iç

rahatlığıyla hazırlamaktaydılar.

II

Tanios'un doğumunun ertesi günü şeyh, yanına Gerios' ve

Kfaryabda'nm ileri gelenlerinden birkaçını da alarak erken^ den keklik avına

gitti. İkindi vakti şeyh döndüğünde, karşıla mak için toplanmış tüm ev halkının

önünde, hizmetkârlard biri, karısının aniden büyük Curd'a gittiğini, çocuklarını

da al dığmı ve hemen dönmeyi düşünmediğini yüksek sesle söyledi.

Efendinin, karısının uzun süren yokluklarına gayet alışkı olduğunu

bilmeyen pek yoktu; gitme isteğini ona bildirmiş ol saydı da zaten

engellemezdi... Ama durumun bu biçimde, her kesin önünde bildirilmesine,

terk edilmiş bir koca durumun düşmesine tahammül edemezdi. Saçlarından

sürükleyerek bil' olsa şatoya geri getirilecekti!

Bisâtu'r-Rîh, yani "Uçan Halı" denen, en iyi atı olan al kırağını

koşumlattırdı, yanma en iyi binicilerinden ikisini muhafı aldı ve yüzünü bile

yıkamadan yola çıktı, yazı yabanda yattı, ama öfkesinden gözüne uyku

girmediğinden kendi için değil hayvanları dinlensin diye yattı ve

kayınpederinin konağına vardığında karısının atlarının koşumları henüz

çözülmüş değildi.

Şeyh karısı, iki gözü iki çeşme gelip genç kızlık odasına kapanmış,

annesi ve babası da peşinden gelmişti. Şeyh hemen yanlarına gitti ve önce

davranarak sözü aldı:

«Tek bir şey söylemeye geldim. Karım, öz babam kadar saydığım

kudretli bir adamın kızıdır. Ama artık benim eşim olmuştur ve sultamn kızı bile

olsa evini iznim olmadan terk etmesini kabul edemem!"

"Benim de söyleyecek tek bir sözüm var," dedi kayınpederi. "Ben kızımı

saygıdeğer bir ailenin oğluna verdim, ona şerefine layık davransın diye,

yoksa benim evime perişan bir halde geri dönsün diye değil!"

"Her istediği yerine gelmedi mi? Dilediğince hizmetçisi, ona hizmet

etmek için ağzından çıkacak tek bir sözü bekleyen onlarca köylü kadın yok

mu? Söylesin, mademki babasının evinde, çekinmeden söylesin."

"Onu belki hiçbir şeyden yoksun bırakmadın ama onu aşağıladın. Ben

kızımı muhtaç kalmasın diye evlendirmedim, biliyorsun. Ben onu, babasının

evinde gördüğü hürmeti göreceğini düşünerek soylu bir ailenin oğluyla

evlendirdim."

"Erkek erkeğe konuşabilir miyiz?"

Kayınpeder, kızını alıp yan odaya geçmesi için karısına işaret etti. Kapıyı

kapamalarını bekledikten sonra ekledi:

"Köyündeki hiçbir kadına rahat vermediğin konusunda bizi uyarmışlardı,

ama biz evlenince uslanacağını ummuştuk. Ne yazık ki kimi erkekleri ancak

teneşir paklıyor. Eğer ilacı buysa, bu ülkede bunu giderecek binlerce hekim

var."

"Kendi evinde beni ölümle mi tehdit ediyorsun? Pekâlâ, öldür beni!

Yalnız geldim, silahsızım, her yerde senin adamların var. Onları çağırman

yeter."

"Seni tehdit etmiyorum, ama seninle hangi dilde konuşulur, bunu

anlamaya çalışıyorum."

"Seninle aynı dili kullanıyoruz. Senin yapmadığın hiçbir şey yapmadım.

Senin köyünde çok dolaştım ben ve sana ait bu geniş mülkün tümünde

çocukların yansı sana benziyor, öteki yarısı da kardeşlerine ve oğullanna

benziyor! Senin köyündeki ünün neyse benimki de o. Babalanmız ve

dedelerimiz de vaktiyle aynı üne sahiptiler. Sırf kızın gelip burada ağladı diye,

sanki ben yapılmayacak bir şey yapmışım gibi kınayacak değilsin ya beni!

Sen köy kadınlarına tohum serptin diye kann evi terk etti mi hiç?"

Şeyhin açıklamaları etkili olmuş olacak ki, Büyük Curd ülkesinin efendisi

uzun süre düşünceli düşünceli kaldı, ne diyeceğini bilemez bir haldeydi.

Söze tekrar başladığında daha yavaş ve daha alçak sesle konuştu.

"Hepimizin kusuru vardır, ben Aziz Maron değilim sen de Münzevi

Simeon değilsin. Ancak ben kâhyanın karısına gönlümü kaptırdım diye

karımı asla ihmal etmedim ve asla kendi çatımın altındaki bir başka kadını

gebe bırakmadım. Hele de bir kadımn benden bir oğlu olsaydı, ona

atalarımdan en şanlısının adını vermezdim."

"O çocuk benden değil!"

"Herkes aksini düşünüyor gibi."

"Herkesin ne düşündüğünün önemi yok. Ben biliyorum. Herhalde

farkında olmadan bu kadınla yatmadım ya!"

Kayınpeder yeniden sustu, durumu yeniden değerlendirir gibiydi, sonra

kapıyı açıp kızını çağırdı.

"Kocan o kadınla aralarında bir şey geçmediğine beni inandırdı. Öyle

diyorsa inanmamız gerek."

Bunun üzerine, kızı kadar şişman ve bazı rahibeler gibi siyahlara

bürünmüş annesi söz aldı:

"O kadının çocuğunu da alıp gitmesini istiyorum," dedi.

Ama Kfaryabda şeyhi şu cevabı verdi:

"Eğer bu çocuk benim oğlumsa onu evimden kovmam canavarlık olur.

Eğer oğlum değilse, o zaman ne kusurum var? O kadımn kusuru nedir,

kocasının ve oğlunun kusuru nedir? Onları hangi suçtan cezalandıracağız?"

Şeyh kansı kendine güvenli bir havada, hiç tavize yanaşmaz bir edayla

konuşmaya girdi:

"O kadın terk etmedikçe şatoya dönmeyeceğim."

Şeyh cevap verecekken ev sahibi söz aldı:

"Babanla kocan konuşurken sus!"

Karısıyla kızı korkulu gözlerle ona baktı. Efendi ise onları hiç kaale

almadan damadına döndü, elini omzuna koymuştu.

"Bir hafta içinde karın evine dönecek, eğer inat edecek olursa ben

kendim getiririm. Yeterince gevezelik ettik, haydi gel, konuklarımız kavga

ettiğimizi sanacak!

Ya siz, hanımlar, karga gibi bizi süzüp orda bakıp duracağınıza,

mutfaklara gidip yemek hazır mı bakıverin! Bunca uzun yoldan sonra aç

bırakacak olursak, damadımız hakkımızda ne düşünür? Sarkis'in kızını

çağırsınlar, gelip bir atab a söylesin bize! Nargilelerimizi hazırlasınlar, yeni

Acem tömbekileriyle!

Göreceksin şeyh, bal gibi bir duman!"

Şeyh döndüğünde, bütün köy karısının gidişi, şeyhin acilen yola çıkışı

üzerine ve elbette ki Lamia ile oğlu üzerine ve az kalsın bebeğe verilecek

isim konusunda dedikodularla çalkalanıp duruyordu. Ama Şeyh bunlara hiç

kulak asmadı, onu endişelendiren başka şeydi. Kayınpederi! Bütün Dağ'a

korku saçan, bunca ürkülen bu adam, daha demin damadını ölümle tehdit

etmişken, hangi mucize sonucu onunla hemfikir olmuştu? İleri sürdüğü

gerekçelerin kayınpederini ikna etmiş olduğuna inanamazdı şeyh. Onun gibi

adamlar ne ikna olurdu ne de ikna edilmeye izin verirdi ve eğer söylenenleri

derhal geri çevirme-mişse endişelenmeye mahal var demekti.

Şeyh, kendisine hoş geldin demeye gelen köylülere kısa ve boş

ifadelerle karşılık veriyor, karısından ve kayınpederinden gayet ölçülü

sözlerle bahsediyordu.

Döneli birkaç saat olmuştu ki, h u r i y e kadın Sütunlu Salon'a dikkatleri

çekecek şekilde girdi. Üzeri mor ipekle örtülü bir şey taşıyordu ve efendinin

yanına yaklaşmadan yüksek sesle şöyle dedi:

"Şeyhimizden özel bir ricam olacak."

Orda bulunanlar dışarı çıkmak için ayağa kalktılar. Efendi tek bir laf

edemeden salonu ancak hur i ye kadın böyle boşaltabilirdi. Şeyh bu

durumdan memnun oldu, davetsiz misafire, "Bu kez ne istiyorsun benden?"

diye sordu.

Bu soru, dağılan erkekler arasında bir kahkaha tufanına yol açtı, dışarı

çıktıklarında da hâlâ gülüyorlardı.

Çünkü geçen defa olanları bilmeyen kalmamıştı.

On iki yıl önceydi, bu cüsseli kadın o zamanlar gencecik bir kızdı ve

şeyh onun, yanında ana babası olmadan bir şey istemeye geldiğini görünce

şaşırmıştı. Kız şeyhi yalnız görmek istemişti.

"Senden bir iyilikte bulunmam istiyeceğim, karşılığında verebileceğim

ise hiçbir şey yok."

isteği basit değildi: O dönemki ihtiyar papazın oğlu, kuze-m Butros ile

sözlüydü, ama babasının yerine geçebilmek için manastırda tahsile giden

genç adamı bir İtalyan papaz fark etmiş ve Butros'u papaz olmak için,

Avrupa'da olduğu gibi bekâr kalmak gerektiğine inandırmış, Tanrı katında

bekârlık kadar makbul bir şey olmadığını söylemişti. Hatta, kadınlardan imtina

ederse onu Roma'daki piskoposluk okuluna göndermeye söz vermişti.

Dönüşünde piskopos olabilirdi.

"Piskopos olmak için senin gibi güzel bir kızdan vazgeçtiğine göre bu

Butros aklını yitirmiş olmalı!" dedi şeyh, ciddiyetle. .

Genç kız hafifçe kızararak, "Ben de öyle düşünüyorum," dedi.

"İyi de, benim ne yapmamı istiyorsun?"

"Şeyhimiz onunla konuşmanın bir yolunu bulur. Butros'un yarın

babasıyla şatoya geleceğini öğrendim..."

Gerçekten de ertesi gün ihtiyar papaz, oğlunun koluna yaslanarak

gelmiş ve şeyhe oğlunun parlak bir tahsil yaptığını, üstlerince fark edildiğini,

hatta bir İtalyan papazının onu papanın şehri olan Roirıa'ya götürmeyi vaat

ettiğini anlattı.

"İstikbalde köyümüzde bendenizden çok daha ehil bir papaz olacak."

Yaşlı adam, şeyhten güleryüz ve teşvik edici sözler bekliyordu. Ama

yalnızca çatık kaşlarla karşılaştı. Ardından da açıkça sıkıntılı bir sessizlik geldi.

Sonra da şu sözler geldi:

"Sen, uzun bir ömür yaşadıktan sonra aramızdan ayrıldığında, Baba,

artık papaza ihtiyacımız olmayacak."

"Nasıl yani?"

"Epeydir kararlaştırılmış bir şey bu. Ben, adamlarım ve tüm ortakçılarla

birlikte Müslüman olmaya karar verdik."

O sırada odada bulunan dört-beş köylü ile şeyh arasında kaçamak bir

bakışma oldu ve odadaki herkes ortak bir hareketle ve üzüntülü bir şekilde

kafalarını onaylarcasına salladılar.

"Bunu, seni üzmemek için, senin sağlığında yapmayacağız, ama sen

aramızdan ayrılır ayrılmaz kilise, cami olacak ve bizim de papaza artık hiç

ihtiyacımız olmayacak."

Genç papaz adayı yıkılmıştı, sanki etrafındaki tüm dünya çökmüştü.

Ama ihtiyarın şaşırmış bir hali yoktu. O, "kendi" şeyhini tanırdı.

"Sorun nedir Şeyh Francis?"

"Doğru düzgün işleyen hiçbir şey yok, Baba. İçimizden biri ne zaman

Trablus'a, Beyrut'a, Şam'a ya da Halep'e gidecek olsa aşağılanır. Giysisi şu

renk değil de bu renk diye, soldan değil de sağdan yürüdü diye söylenmedik

laf bırakılmaz. Yeterince acı çekmedik mi?"

Genç papaz adayı, "İman uğruna ıstırap çekmek Tanrı'yı hoşnut eder!"

diye atıldı ateşli ateşli. "Her türlü fedakârlığa hazır olmak gerekir, şehitliğe

bile!"

"Roma bizi tanımazken biz ne diye papanın dini uğruna ölelim?"

"Nasıl yani?"

"Geleneklerimize hiç saygıları yok. Göreceksiniz, bir gün gelecek bize

bekâr papazlar gönderecekler, onlar da karılarımıza şehvetle bakacaklar,

hiçbir kadın.günah çıkartmaya cesaret edemeyecek ve günahlar da

boyumuzu aşacak."

Genç çömez, tartışmanın asıl konusunu anlamaya henüz başlamıştı.

Kendi gerekçelerini sergilemeyi gerekli gördü.

"Fransa'da bütün papazlar bekârdır, aynı zamanda da iyi

Hıristiyan'dırlar!"

"Fransa Fransa'dır, burası da burası! Bizim hep evli keşişlerimiz oldu ve

onlara hep köyün en güzel kızlarını verdik, gözleri doysun da başkalarının

karılarına imrenerek bakmasınlar diye."

"Baştan çıkartılmaya direnmeyi bilen erkekler vardır."

"Karıları yanlarında olursa daha iyi direnirler."

Ziyaretçiler, şeyhlerinin gerçek niyetini artık iyice anlamış olduklarından,

durmadan kafa sallıyorlardı. Biliyorlardı ki şeyhlerinin ataları tam da

tebaalarının inancına uymak için Hıristiyan olmuştu.

"Dinle oğlum," diye devam etti efendi, "şimdi seninle dobra dobra

konuşacağım. Ama sözlerimi bir daha tekrar etmeyeceğim. Ermiş biri olmak

istiyorsan eğer, babana bak, evli olduğu halde bütün Roma'dan daha ermiş

bir insandır; köye ve rnüminlere hizmet etmek istiyorsan onun yolundan git.

Ama eger emelin piskopos olmaksa, eğer ihtirasın bu köye sığama-yacak

kadar büyükse, o zaman git, Roma'ya git, İstanbul'a git ya da başka yere.

Ama bil ki, ben ölmedikçe ve gömülmedikçe bir daha asla bu Dağ'a adım

atamazsın."

Tartışmanın fazla ileri gittiğini düşünen yaşlı papaz bir yol bulmak istedi.

"Şeyhimizin emri nedir? Onu görmeye gelme nedenimiz tam da ondan

öğüt almak içindir."

"Kimse dinlemek istemezken öğüt vermek neye yarar?"

"Söyle şeyhim, emrin başımız üzerine."

Herkesin gözü Butros'a yönelmişti. O da bunca baskı altında kalarak

başıyla onaylamak zorunda kaldı. Bunun üzerine şeyh muhafızlarından

birine yaklaşması için işaret etti ve kulağına üç kelime fısıldadı. Muhafız

birkaç dakika yok oldu, sonra da yanında genç Saide ve ailesi olduğu halde

geri geldi.

Müstakbel papaz o gün usulüne uygun bir şekilde nişanlanarak ve

babasının hayır dualarını alarak şatodan ayrıldı. Artık ne Roma'da öğrenim

görmenin ne de piskopos olmanın lafı oldu. Bunun için bir süre şeyhe

kirdendi. Ama h u r i y e kadınla yaşamaya başlar başlamaz velinimetine

sonsuz bir minnet duydu.

Papazın karısı o gün geldiğinde şeyhin ima ettiği şey işte buydu! Baş

başa kaldıklarında şeyh imasına devam etti:

"Son geldiğinde Baba Butros'la evlenmek istemiştin, ben de sizi

evlendirdim. Bu kez ne istiyorsun?"

"Bu kez senin elini istiyorum şeyh!"

Şeyh şaşkınlığından kurtulamadan, hur i y e kadın, şeyhin elini

yakalamıştı bile, sonra da taşıdığı nesnenin üzerindeki örtüyü açtı. Bu bir

İncil'di. Şeyhin elini, bütün otoritesiyle tutup İncil'e bastırdı. Karşısındaki başka

kim olsa şeyh sertçe karşı koyardı, ama h u r i y e kadının karşısında tamamen

uysaldı. Bu kadının kendine güveni onda her zaman eğlenceli bir hayranlık

uyandırmıştı.

"Farz et ki günah çıkartıyorsun şeyh!"

"Ne zamandan beri kadınlara günah çıkartılıyor?"

"Bugünden beri."

"Kadınlar sır saklamayı öğrendiler diye mi?"

"Söyleyeceklerin burdan çıkmaz. Eğer benim dışarıda, kı

kardeşimi korumak için yalan söylemem gerekirse, söylerim

Ama senin bana gerçeği söylemeni istiyorum." '

Şeyh uzunca bir süre sessiz kalmıştı. Elini çekmeden önce, bıkkın bir

ifade takınarak konuştu:

"Eğer öğrenmek istediğin buysa, o çocuk benden değil."

Belki başka şeyler de söyleyecekti ama kadın fırsat vermedi, bir şey de

demedi. İncil'in üzerini ipek başörtüsüyle tekrar örterek dışarı çıktı.

Şeyh, bir eli Kutsal Kitap'ın üzerindeyken yalan söylemiş olabilir miydi?

Sanmıyorum. Buna karşılık, h u r i y e kadının onun sözlerini tıpatıp aktardığı da

ileri sürülemez. Köylülere, onlara söylenebileceğini düşündüğü kadarını

anlatmayı kendi kendine kararlaştırmış olmalıydı.

Ona inanmışlar mıydı? Belki hayır. Amah u r i y e kadının söylediklerinden

kimse kuşku duymak istemezdi.

"Çekirgeler" yüzünden...

III

Şeyhin karısı ağustosun ilk haftasında Kfaryabda'ya döndüğünde

yanında babası, ayrıca da beş ağabeyi, altmış sipahi ve üç yüz piyade vardı.

Ayrıca yaverler, nedimeler, hizmetçiler ve uşaklar da kafiledeydi. Toplam altı

yüz kişi kadar.

Şato muhafızları, köylüleri silaha çağırmak için mülk topraklarına

dağılmak istediler ama şeyh onlara sakin olmalarını, güler yüz göstermelerini

söyledi; görünüşe karşın, bu sadece bir nezaket ziyaretiydi. Kayınpederini

gereken hürmetle karşılamak üzere sekiye çıktı.

"Söz verdiğim gibi kızımla birlikte geldik. Kuzenlerimizden bazıları da

bizimle gelmek istediler. Ben de onlara, 'şeyhin* topraklarında kıvrılıp yatacak

gölgelik bir yer, açlığı bastıracak iki tane zeytin hep bulunur,' dedim."

"Evinizdesiniz, aileniz arasındasınız."

Bunun üzerine Büyük Curd derebeyi adamlarına döndü.

"İşittiniz değil mi, burada evinizdesiniz," dedi. "Damadımızın cömertliğini

bilirim."

Bu sözler, endişeyi dağıtmak amacıyla neşeyle alkışlandı.

İlk gün âdet olduğu üzere bir hoş geldin şöleni düzenlendi. İkinci gün

bütün bu insanları yine doyurmak gerekti, üçüncü gün de aynı, dördüncü gün

de, beşinci gün de... Yeni yıl erzakları henüz depolanmamıştı ve günde bir,

kimi zaman da iki şölen yüzünden şatonun kileri çabucak tükendi. Ne bir

damla zeytinyağı, ne şarap ne de rakı kalmıştı, un da yoktu, kahve de şeker

de, kavurma da kalmamıştı. Zaten o yılın mahsulü bereketsizdi, eti için her

gün kesilen danaları, keçileri, onar onar kesilen koyunları, kümes

hayvanlarını gördükçe, köyümdekiler kıthğın kapıda beklediğini düşünür

olmuşlardı.

Peki niye tepki göstermediler? Bunu arzulamıyor değillerdi, keza onları

durduran şey sözümona "konukların dokunulmazlığı" da değildi! Yo, hayır,

bu "konuklar" konukseverlik kurallarını bile bile istismar ettiklerine göre,

vicdan azabı çekmeden en sonuncusuna kadar kılıçtan geçirilebilirlerdi.

Ancak olay, nezaket kurallarına göre değerlendirilemeyecek kadar garipti.

Çünkü, unutmayalım ki bu bir aile kavgasıydı. Gülünç, tuhaf, orantısız, ama

sonuçta yine de bir aile kavgası. Büyük Curd derebeyi, kendine saygısızlık

etmiş olan damadını küçük düşürmeye gelmişti. Bu durumu en iyi ifade eden

de şeyhin karısı olmuştu. Olup bitene sızlanan bir köylü kadına şunları

söylemişti: "Git efendine söyle ki, soylu bir hanımın refakatin-dekilere

bakacak gücü yoksa köylü kadınlardan biriyle evlen-seydi." Bu "konuklar"ın

ruh hali de böyleydi. Halkı katletmeye, köyü yakmaya, şatoyu yağmalamaya

gelmiş değillerdi... sadece ev sahibinin kaynaklarını tüketmeye çalışıyorlardı.

Bu yüzden onlar için kahraman en iyi dövüşen değil, en obur olandı. Bu

obur kahramanlar, çevresindekilerin alkış ve teşvikleriyle, kim daha çok katı

yumurta yiyecek, kim tek başına bir testi şarabı içecek ya da bir tepsi dolusu

kebb e -ki tepsiler kucaklanamayacak kadar büyük olurdu- yiyecek diye her

şölende yansırlardı. Yani, bir anlamda, âlem yapıp yiyip içerek intikam

alıyorlardı!

İyi de şu bol bol içki içilen âlemlerin birinden yararlanıp boğazlarına

yapışsalar ya? Kfaryabda halkı savaşmayı sever ve bilirdi. Yiğitler defalarca

gelip şeyhin kulağına fısıldayarak, tek kelimesinin, bir hareketinin yeterli

olacağını belirtmişlerdi... Onları katledecek değiliz, sadece iyi bir kötek çekip

çırılçıplak soyacağız, sonra da o vaziyette ağaca bağlayacağız ya da ayaklarından

asıp yediklerini çıkarmalarını bekleyeceğiz."

Ama şeyh hep aynı cevabı veriyordu: "İçinizden kim silahına ilk sarılırsa

onu kendi ellerimle haklarım. Sizin hissettiklerinizi ben de hissediyorum; size

acı veren bana da acı veriyor; sizin yapmak istediğinizi ben sizden çok

yapmak istiyorum.

Dövüşmeyi bildiğinizi biliyorum; ama burayı mezbahaya çevirmek, benden

yirmi kat daha fazla adama sahip olan kaymba-bamla bitmek bilmeyecek bir

kan davası başlatmak istemiyorum. Bu aşağılık heriflere karşı sabır

göstermediğimiz için bu köyün, kuşaklar boyu dul kadınlarla dolup taşmasını

istemiyorum. Tanrı'ya güvenelim. Yaptıklarını yanlarına bırakmaz!"

Gençlerden bazıları şatodan homurdana homurdana ayrılmıştı.

Genellikle Tanrı'ya sığınan papazdı, birlikleri savaşa gö-türense şeyh

olurdu... Ama çoğunluk efendinin düşüncesini paylaştı ve hiç kimse ilk kan

döken olma sorumluluğunu almak istemedi.

Bunun üzerine, bir başka intikam yolu seçildi. Köyde acımasız fıkralar

ağızdan ağıza yayılmaya başlandı. Bunların çoğu Curd derebeyi üzerineydi

ve kelimeyi hafifçe bükerek, "çorak tepeler" anlamına gelen Cur d yerine,

"çekirge" anlamına gelenCerâd denerek, "çekirgeler derebeyi" deniyordu. O

vakitler nükteler halk dizeleri şeklinde besteleniyordu; örneğin şöyle:

Sank i dah a önc e ç e k i r g e l e rd en ç ekmemi ş im g ibi ,

Nede n kad e r ime k üs t ü ğümü s o r uy o r l a r . G eç en y ı l

t a r lamı basmı ş l a rdı , do ğ r u , Ama k oyu n l a r ı

y utmamı ş l ar dı b u yı l k i l e r g i bi .

Uykusuz geçen her gece âşıklar Büyük Curdlulara verip veriştiriyordu.

Şivelerini, giysilerini alaya alıyorlar, ülkelerini ve derebeylerini maskaraya

çeviriyorlar, erkekliklerinden kuşku duyuyorlar, geçmişteki ve gelecekteki

tüm cengâverliklerini silip, onları bütün tahayyülleri zorlamış olan oburlar

sürüsüne indirgiyorlardı. Ama en fazla da şeyhin karısını hırpalıyorlardı.

Çocukların önünde olup olmamalarına aldırmadan onu en rezil hallere

sokuyor, sonra da deliler gibi gülüyorlardı.

Buna karşın Lamia'ya, kocasına ya da çocuğunun meşrulu-ğundaki

kuşkuya yönelik en ufak bir sevimsiz imada bulunmaya, bu durumu alaya

almaya kimse kalkışmıyordu. Hiç kuşku yok ki tüm bu olaylar olmasaydı,

yani şeyhin karısı intikam almaya kalkışmamış olsaydı, sadece ezici bir-iki laf

edip gitmiş olsaydı, fısıldaşmalar ve anlamlı anlamlı bakışlar Gerios ile aileşine

yaşamı zindan eder ve onları göçe zorlayabilirdi. Ama bu biçimde

bütün köye savaş ilan eden, köyü fakirleştirmek, aç bırakmak ve aşağılamak

isteyen Büyük Curd derebeyi umduğunun tam tersi bir sonuç aldı. Bundan

böyle Lamia'nın namusundan ve çocuğunun meşruluğundan kuşku duymak

demek, "çekirgeler"in gerekçelerinin haklılığını kabul etmek, onların zulmünü

aklamak anlamına geliyordu. Böyle bir tavrı benimseyen kişi bütün köyü ve

sakinlerini karşısına almış olurdu ve aralarında onun gibilerine yer yoktu.

Gerios bile, isim olayından sonra köyün alaya aldığı biri durumuna

düşmüşken, artık insanlar onun etrafını sarıyor, onu kutlamak istercesine

sımsıcak kucaklıyorlardı. Ne için kutluyorlardı peki? Görünüşte bir oğlu

olduğu için! Ama aslında hakikat başkaydı. Kimse tam olarak ifade etmiyor

olsa da herkes yüreğinin derinliklerinde bunu hissediyordu: Köylüler,

kendilerinin cezalandırılmasına yol açan bu günahı, yiğitlik taslayarak, bir

meydan okuma haline getirmişlerdi ve bu olayın her bir kahramanı, ister

ihtiyatsız âşık olsun, ister ihanet eden kadın, isterse de aldatılmış koca, her

biri affedilmeli ve savunulmalıydı.

Aldatılmış koca deyince, şunu söylemeden geçmeyelim, Gerios,

"çekirgeler" gelir gelmez, onlar gidene kadar, temkinli davramp karısını ve

kırk günlük oğlunu alıp bacanağı olan papazın yanma, kilisenin yanındaki bir

odaya yerleşmişti. Oraya gelen ve onlara ihtimam gösteren ziyaretçiler

bitmek bilmez bir kuyruk olmuşlardı. "Yukarı"daki konutlarında iki yıldır kabul

ettiklerinden çok daha fazla sayıda olan bu ziyaretçi kalabalığı özellikle

annelerden oluşuyordu. Her biri de kendi kardeşliklerini canlarıyla ifade

edebilmek için bebeği bir kez olsun emzirmek istiyordu.

"Çekirgeler" gittikten sonra da çocuğu beslemekte gösterilen bu aşırı

iyilikseverliğin devam edip etmeyeceğini çok kişi merak ediyordu herhalde.

Dağ l ı l a r T a r i hç es i diyor ki: "... Çünkü bu zararlı sürü, sonunda Büyük

Curd'un çorak tepelerine doğru uçup gidecekti."

O kutlu günün arifesinde, söylentiler yayılmış ama köylüler

inanamamışlardı. Istırap dolu altı haftadan beri her gün gidecekleri söyleniyor

ama umutlar her gece suya düşüyordu. Zaten bu haberler genellikle

şatodan, hatta bizzat şeyhin ağzından yayılıyordu, ama kimse de bu

yalanlarından ötürü ona diş bilemiyordu. "Karanlık dönemlerden geçmenin

yolunun sahte aydınlıkların peşinden koşmak olduğu söylenmez mi? Tıpkı

dağda, ilkbaharda, insan bir akarsuyun ortasında kaldığında, kıyıya ancak bir

kaygan taştan diğerine basa basa geçmesi gibi."

Ama bu kez şeyh, "konuklarının" gerçekten gitmek niyetinde olduklarını

sezmişti. Kendi şatosunda kısmen hapis konumundaydı ama yine de

görünüşü kurtarmaya çalışıyor ve her sabah kayınpederini, vadiye bakan, bir

iç balkon şeklindeki di v a n ' d a kahve içmeye davet ediyordu. Burası,

konukların darmadağınık kurdukları ve şatonun çevresini tam bir göçebe

obasına döndürdükleri çadırlarından başka bir şeyin görüldüğü tek yerdi.

Kayınpederle damat birbirlerine bala bandırılmış okları bir süredir atıp

dururken, şeyhin karısı gelip, bu "ziyaret" sırasında büyükannesine bıraktıkları

oğlunu özlediğini, onu görmek istediğini babasına söyledi. "Çekirgeler" beyi

çok içten bir öfke gösterir gibi yaptı:

"Nasıl olur da kocan yanmdayken gitmek için benden izin alıyorsun?"

Bahsedilen koca, o an artık çilenin bittiğini, ceza ziyaretinin sonuna

gelindiğini hissetti. Hem sevindi, hem kaygılandı. Gerçekten de, bu çapulcu

sürüsünün tam ayrılacakları sırada son bir armağan ve bir anı bırakmak

üzere köyü yakıp yıkmasından, talana başvurmasından korkuyordu. Köydeki

pek çok kişi de aynı şeyden korkmaktaydı; öyle ki sürünün kaçınılmaz ayrılış

gününün bir an önce gelmesini dilemeye bile cesaret edemiyorlar, bu sakin

sakin süren yağmanın daha haftalarca sürmesini yeğliyorlardı.

Olaylar bu kaygıları boşa çıkartacaktı. Her türlü beklentiye karşın

çekirgeler gayet düzenli -ya da hemen hemen düzenli-biçimde geri çekildiler.

Vakitlerden eylül sonuydu, geçerken yol üzerindeki bağlar bahçeler "ziyaret

edildi" ve kelimenin tam anlamıyla soyuldu. Ama bundan kaçınılabileceğini

kimse düşünmemişti. Buna karşın kimsenin ölmemesi, hiçbir yerin yakılıp

yıkılmaması, dolayısıyla üzüntü duymamaları önemliydi Zaten "konuklar" da

bir sûr , yani bir kan davası başlasın istemiyorlardı; sadece damat beyi pahalı

bir şekilde aşağılamak istemişlerdi, bu da olmuştu. Hatta şeyhle kayınpederi

kapının önünde, alaycı alkışlar arasında, tıpkı geldiklerinde yaptıkları gibi

birbirlerine sarılmışlardı.

Şeyh karısının ağzından işitilen son söz, "Kış sonu döneceğim" oldu.

Yanında yine bu kadar kalabalık bir maiyet olacak mıydı, belirtmedi.

O kış yöre tamamen kıtlık yaşadı. En amansızı da bizim köyümüzde

yaşandı. Erzak azaldıkça, "çekirgeler" lanetleniyordu. Eğer bir daha gelecek

olurlarsa, kimse, hatta şeyh bile bir kıyımı önleyemezdi.

Yıllarca onları beklediler, yollara ve dağ tepelerine gözcüler koydular,

onları yok etme planları yaptılar. Bazıları geri gelmelerinden korkuyor olsa da,

ilk geldiklerinde bu kadar sabırlı davranmış olmalarından hâlâ pişmanlık

duyan çoğu insan dönmelerini sabırla bekliyordu.

Bir daha gelmediler. Belki de gelme niyetleri hiç olmamıştı. Ama belki

de şeyhin karısının yakalandığı verem hastalığından ötürü dönmediler.

Köyümdeki insanlar buna ilahi adalet diyordu. Büyük Curd ülkesinden gelen

ve onu babasının evinde görmüş olan ziyaretçiler çok zayıfladığını, iğne ipliğe

döndüğünü, yaşlandığını, tanınmaz hale geldiğini ve ölmekte olduğunu anlatıyorlardı.

Yavaş yavaş, tehlike uzaklaştıkça, Tanios'un doğumuyla ilgili kuşkuyu

hep hissetmiş olanlar ve bu çapkınlık macerasının biraz fazla pahalıya

ödetildiğini düşünenler seslerini yükseltmeye başladılar.

İlk başlarda, Lamia'nın oğlu hiçbir şey duymadı, kimse onun önünde

bundan söz etmek istemezdi. Kuşağındaki herkes gibi, "çekirge" korkusuyla

büyümüş olsa da, yakınlarının üzerine bu felaketi çekmiş olanın kendi

doğumu olduğunu akhna bile getiremezdi. Mutlu, huzurlu bir çocukluk

yaşadı, hatta oburdu, şen şakrak, kaprisli bir çocuktu. Köyün masko

tu gibi olmuştu biraz. Tüm masumiyetiyle bu durumdan yararlanıyordu.

Yıllar içerisinde gelen kimi ziyaretçilerin, yepyeni giysilerle şatonun

koridorlarında keyfince hoplayıp zıplayan bu çocuğu görünce ona, cahillikle

ya da kötü niyetle, "Sen şeyhin oğlu musun?" diye sordukları olmuştu.

Tanios ise gülerek, "Hayır, ben Gerios'un oğluyum," yanıtını verirdi. Hiç

tereddüt etmez, aklına kötülük gelmezdi.

Doğumuyla ilgili en ufak bir kuşkusu yok gözüküyordu ki, o uğursuz

gün, birisi gelip yüzüne üç kez üst üste seslendi: Tanios-keşk! Tanios-keşk!

Tanios-keşk!

ÜÇÜNCÜ GEÇİŞ

Meczubun î ki

Dudağı A rasındaki Yazgı

B i lge adam ı n s öz ü , aydı n l ık t a a k a n s u g i b i d i r . A m a i n s anoğ l u

her çağda, en karanlık mağ a ra l a rdan fı ş k ı ran suyu içmeyi

yeğ l e m i ş t i r .

NadirKat ı rcı nın

B i l g e l i ğ i

I

Bu olay meydana geldiğinde Lamia'nm oğlunun bulunduğu yeri tamı

tamına tarif edebilirim. Yerler pek değişmedi. Büyük meydan bugün de

aynı görünümü ve adı taşıyor. "Dikilitaş" anlamına gelen "Belâta".

"Meydanda" buluşalım değil de, "Dikilitaşta" buluşalım denir. Dün olduğu

gibi bugün de. Meydanın hemen yanında üç yüzyıldan beri açık olan bir

papaz okulu vardır; yine de kimse bununla övünmeyi düşünmez çünkü

avludaki çınar altı yüz yıllıktır, kilise çınardan da iki misli yaşlıdır, en azından

en eski taşları öyledir!

Okulun tam arkasında, papazın evi. Papazın adı Baba But-ros. Tıpkı

Tanios döneminde yaşayan keşiş gibi. Onun soyundan geldiğini

söyleyebilmeyi çok isterdim, ama bu isim benzerliği sadece bir rastlantı. İki

adam arasında hiç akrabalık yok; ama elbette dört kuşak geriye gidildiğinde

tüm köy halkı birbirlerine kuzen olduklarını keşfederler.

Kfaryabdalı veletler daima kilisenin önünde, çınarın altında oynarlar.

Eskiden kumb az denilen bir çeşit önlük-entari giyerler, bir de takke

takarlardı. Dışarıya k uşey y i f , yani başı açık •pkmak için tamamen yoksul

ya da hafif çatlak, en azından tuhaf biri olmak gerekirdi.

Meydanın öte ucunda, tepenin karnındaki bir mağaradan akan bir

çeşme vardı. İşte şato da eskiden bu tepenin doruğun-a yükselirdi. Bugün

bile harabeleri ilgi çeker ve seyretmek için ^uruiur; eskiden buranın

manzarası muhtemelen biraz eziciy-1- Geçen yüzyıla ait bir gravür

görmüştüm, bir İngiliz gezginin

eseriydi ve benim köyümden bir ressam boyamıştı. Şatonun ön yüzü

köye dönüktü, yekpare olarak yapılmıştı, sanki insan elinden çıkma bir yar

gibi dimdikti. Kfaryabda taşı denilen, sert, beyaz ve mor hareli bir taştan

yapılmıştı.

İnsanlar, derebeyin konutuna çeşitli adlar takmışlardı. Gittikleri yere

"saray" derlerdi, "tepe" derlerdi, "yukardaki ev" derlerdi; hatta -daha sonra

açıklayabileceğim bir nedenle- "iğne" derlerdi; genelikle "şato" ya da sadece

"yukarısı" dedikleri de oluyordu. Belâta'dan geçen çarpık çurpuk

basamaklar oraya kadar giderdi. Köylüler, "şeyhin elini görmeye"

gittiklerinde işte bu yoldan geçerlerdi.

Mağaranın girişinde, üzerinde Yunanca yazılar bulunan bir tonoz

bulunmaktaydı. Köy çeşmenin etrafında kurulmuş olduğundan değerli ve

ulu görülen bu çeşme için harikulade bir mücevher kutusu gibiydi. Her

mevsim buz gibi akan suyu huni biçiminde oyulmuş bir kayanın üzerinden

son büklümleri de geçtikten sonra, birden çok delikli geniş bir ağızdan küçük

bir havuza dökülür, daha sonra da çevredeki tarlaları sulardı. Akan suyun

altında elini en uzun süre kim tutacak diye köyün gençleri burada ezelden

beri dirençlerini ölçerlerdi.

Ben de defalarca denedim. Kfaryabdalı her delikanlı on beş saniye

dayanabilir; otuz saniyeden itibaren ise elden kola doğru belli belirsiz bir acı

yayılır, oradan da omza uzanır. Bir süre sonra genel bir uyuşukluk hissedilir.

Bir dakika sonunda ise kol kopmuş, kesilmiş gibidir. Her an bayılma ihtimali

vardır. Daha fazla inat etmek için ya bir kahraman ya da intihar heveslisi olmak

gerekir.

Tanios'un zamanında, delikanlılar genellikle birbirleriyle yarışıyordu. İki

oğlan elini aynı anda suya daldırır, ilk kim çekerse kaybetmiş sayılırdı.

Kaybeden tek ayak üzerinde meydanı dolaşmak zorundaydı. Köyün tek

kahvesinde tavla oynamakta olan ya da dikilitaş etrafında dolanan aylaklar

çok eski zamanlara uzanan bu eğlenceyi dört gözle bekler, tek ayak üstünde

sekenleri ellerini çırparak teşvik ederler ve onları alaya alırlardı.

O gün Tanios da papazın oğullarından birine meydan okumuştu.

Okuldan çıktıktan sonra birlikte düello alamna gelmişlerdi. Artlarında da

sürüyle arkadaşları vardı. Köyün delisi Şal-lita da peşlerindeydi. Kadidi

çıkmış yaşlı bir çocuk, çırpı bacakları üzerinde, yalın ayak başı kabak,

sendeleyerek yürüyordu. Çocukların etrafında dolanıp dururdu, zararsız

biriydi ama kimi zaman insanı sinirlendirdiği de oluyordu. Nedenini bile bilmeden

çocuklarla birlikte gülüyor, onların oyunlarından onlardan çok

eğleniyor gözüküyor, kimse onun varlığının farkına bile varmazken

konuştuklarını dinliyordu.

Çeşmeye vardıklarında, iki oğlan da yerlerini almış, havuzun iki

yanında yere uzanmış, ellerini kaldırmış, işaret verilir verilmez dayanıklılık

sınavına girişmek üzere hazır bekliyorlardı. O sırada, Tanios'un tam

arkasında duran Şallita'nın aklına Tanios'u suya itmek geldi. Oğlan

dengesini kaybetti, sallandı, havuzun içine tam yuvarlanacakken uzanan

eller onu düşmekten kurtardı. Sırılsıklam ayağa kalkan Tanios yerde duran

bir kovayı kaptığı gibi suyla doldurdu sonra da Şallita'yı paçavralarından

yakalayarak başından aşağı boşalttı. O ana dek kendi yaptığı şakaya

gülmekte olan Şallita birden dilsiz gibi ulumaya başladı. Tanios onu

bırakırken şiddetle yere ittiğinde Şallita'nın bağırdığı işitildi. Aniden anlaşılır

olan bir sesle, "Ta-nios-keşk! Tanios-keşk! Tanios-keşk!" diye bağırıyor ve

intikam işareti olarak sağ avuç içine sol yumruğuyla vuruyordu.

Bu gerçekten de bir intikamdı. Bunun böyle olduğu Tanios'un

gözlerinden çok çevresindekilerin gözlerinden anlaşılabi-liyordu.

Çocuklardan bazıları gülüyordu, ama genel şaşkınlığı fark edince sustular.

Lamia'nın oğlunun kendisine söyleneni anlaması zaman aldı. Bu vahşice

bulmacanın parçaları zihninde yavaş yavaş, birbiri ardında eklendi.

Keş k sözcüğü kesinlikle bir takma ad değildi; yoğurt ve buğdaydan ekşi

ve koyu bir çorbayı belirtiyordu. Bugün de hâlâ rastlanan en eski mutfak

kültürü eserlerindendi. Kfaryabda da yüz yıl önce, bin yıl önce, yedi bin yıl

önce nasıl pişirili-yorsa bugün de öyle pişirilmektedir. Keşiş İlyas, Dağ l ı l a r

Tar i h -Çesi 'nd e yerel âdetlerden söz ederken bundan çok sık bahseder.

Oftce ufalanan buğdayın, birkaç gün boyunca büyük toprak Çömlekler

içinde "sütü emmesi" gerektiğini ayrıntılarıyla anla-to. "Böylece yeşil k eş k

denilen hamur elde edilir. Çocukların bayıldığı bir hamurdur bu. Hamuru

sekilere, tabaklanmış koyun postunun üzerine, kurusun diye sererler; sonra

da kadınlar elleriyle toplayıp ovalayarak ufalar ve elekten geçirerek elde ettikleri

beyaz tozu çuvallara doldurup kış boyu kullanırlar." Sonra da çorba

yapmak için, kaynar suya dolu dolu birkaç kepçe atmak yeterli olur.

Tadının yabancısı olanlar pek hoşlanmayabilir, ama bir Dağlı için soğuk

kış gecelerine bundan daha uygun bir yemek olamaz. Keş k yıllarca

köylülerin başlıca yemeği oldu.

Şeyhe gelince, onun fakirlerin yemeği olan bu k eş k " t e n başka şey

yeme imkânı elbette vardı, ama hem sevdiğinden hem de taktik gereği,

k eş k yemeyi bir ibadet gibi görür, onun krallara layık yemek olduğunu sık sık

dile getirir, farklı biçimlerde hazırlanmış keş k ' l eh konuklarının huzurunda

kıyaslardı. Bıyık konusunun ardından, konuşmaktan en fâzla hoşlandığı şey

buydu.

Şallita'nın ona böyle seslenişinden sonra Tanios'un aklına ilk gelen şey,

iki hafta önce şatoda verilen bir şölen oldu. Bu ziyafet sırasında şeyh, köyde

hiçbir kadının Lamia kadar kusursuz k eş k yapmayı bilmediğini orada

bulunanlara söylemişti. Lamia orada yoktu, ama oğlu ve Gerios ordaydı. Bu

sözleri işiten Tanios, Gerios'un da kendisi kadar iftihar edip etmediğini görmek

için dönüp ona bakmıştı. Ama hayır, Gerios sanki yerin dibine girmiş

gibiydi. Gözleri dizlerinde, yüzü sapsarıydı. Tanios bu davranışı Gerios'un

terbiyesine vermişti. Efendinin övgüleri karşısında utangaç davranmak

uygun olmaz mıydı?

Şimdi ise oğlan, Gerios'un bu aşırı rahatsızlığım tamamen farklı

yorumluyordu. Köydeki birçok çocuk hakkında ve biraz daha büyük olanlar

hakkında söylenenleri gerçekten biliyordu. Şeyhin onların annelerini falanca

yemeği yapsınlar diye "davet ettiği" ni ve bu ziyaretlerin de o çocukların

dünyaya gelişleriyle ilgisi bulunduğunu duymuştu. O zaman da bu

çocukların adlarına analarının yaptığı yemeğin adı eklenirdi: Hanna-uze

denirdi, B ıûos -hamme denirdi... Bu lakaplar çok onur kırıcıydı, kimse bu

adların söz konusu kişilerin önünde söylenmesini istemezdi. Tanios da bu

adlar kendi önünde söylendiğinde kızarırdı.

Köyün pohpohladığı, pek sevdiği kendisinin de bu kusurla gülünç

duruma düşürülen bahtsızlar arasında olabileceğini, annesinin de o

kadınlardan biri olabileceğini en korkunç kâbuslarında bile asla

düşünemezdi.

O an hissettiklerini nasıl anlatabiliriz? Bütün dünyadan nefret ediyordu,

şeyhten, Gerios'tan, iki "baba"sından, La-mia'dan, hakkında söylenenleri

bilen ve ona acımayla ya da alayla bakan bütün köylülerden... Olaya tanık

olmuş arkadaşları arasında şaşkına dönmüş olanlar bile onun hışmından

kurtulamamışlardı, çünkü davranışları diğerleriyle paylaştıkları bir sır

olduğunu ve bu sırrı da yalnızca köyün delisinin bir öfke anında açık ettiğini

gösteriyordu.

Keşiş İlyas, "Kfaryabda halkı arasında meczup hiç eksik olmamıştır,"

diye .yazar. "Biri yok olursa, tıpkı ocağın hiç sönmemesini sağlayan kül

altındaki korlar gibi, bir diğeri yerini alır. Demek ki insanların bilgelikleriyle

dokuduğu perdeyi yırtmak için Tanrı'nın parmaklarıyla oynatacağı bu

kuklalara ihtiyacı vardır."

Tanios hâlâ aynı yerde duruyordu, yıkılmıştı, bakışlarını bile hareket

ettiremiyordu. O sırada papazın oğlu Şallita'ya, bir daha köyde onu görecek

olursa, parmağıyla gösterdiği kilisenin ipine asacağı uyarısında bulundu;

dehşete kapılan zavallı bir daha ne çocukların peşine takılabildi ne de

Belâta taraflarında görünmeye cesaret edebildi.

Bu olaydan sonra Şallita köy dışını kendine mesken edindi.

Dayanakları üzerinde titreyip duran kayalarla dolu olduğundan Göçük adı

verilen geniş bir alanda yaşamaya başladı. Şallita onların tozunu alarak,

fırçalayarak, onlara uzun uzun söylevler çekerek yaşadı. O kayaların

geceleri dolaştıklarını, iç çektiklerini, öksürdüklerini, hatta çocuk

doğurduklarını bile söylüyordu.

Bu tuhaf kavramlar köylülerin belleğinde iz bırakıyordu. Bizler

çocukken oralarda oynadığımızda, içimizden biri bir kayanın altına bakmak

için eğildiğinde, diğerleri hep birlikte ona bağınrdı. "Hey Şallita, taş doğurdu

mu yoksa?"

Tanios da kendince köylülerle arasına mesafe koydu. Her sabah daha

gözlerini açar açmaz, tek başına ve düşünceli düşiinceli uzun gezintilere

çıkıyor, bu sırada çocukluk günlerini anımsamaya çalışıyor ve o günleri, şu

an artık bildiği şeyin ışığında yorumluyordu.

Onu yollarda gören kimse nen var diye sormuyordu. Çeşme

yakınındaki olay iki saat içinde bütün köyde duyulmuştu. Belki yalnızca

doğrudan ilgili kişiler -annesi, Gerios, şeyh- işit-memişti. Lamia oğlundaki

değişikliğin farkındaydı, ama çocuk on üçünü geçmişti, yakında on dört

olacaktı, oğlan çocuklarının erkek olduğu dönemdi bu. Lamia oğlunun her

yerdeki bu aşırı sakinliğini erken olgunlaşma belirtisi olarak görüyordu.

Ayrıca artık aralarında en ufak bir kavga bile olmuyordu, kimse asla sesini

yükseltmiyordu, hatta Tanios annesine karşı sanki daha kibar davranıyor

gibiydi. Ama bu, kendini yabancı hisseden birinin kibarlığıydı.

Papaz okulunda da durum aynıydı. Hat ya da din dersine saygıyla

katılıyor, Baba Butros bir soru sorduğunda doğru cevabı veriyor, ama zil

çalar çalmaz hızla okuldan ayrılıyor, özellikle Belâta'dan geçmemeye

çalışarak ıssız patikalardan süzülüyor ve gece olana dek gözden uzak

geziniyordu.

İşte yine böyle bir gün, dümdüz yürüyerek Deyrûn kasabasının

civarına vardığında, az ötede bir kafilenin yaklaşmakta olduğunu gördü.

Adamın biri at üstündeydi. Yaya yürüyen bir uşak atı dizginlerinden

tutuyordu. Çevresinde de bir düzine kadar atlı vardı. Adamın muhafızları

oldukları her hallerinden belliydi. Hepsinde tüfek vardı ve uzun sakalları ta

uzaktan fark ediliyordu.

II

Tanios bu adamı birkaç kere daha Deyrûn çevresinde görmüş, ama

hiç selam vermemişti. Köydeki herkese bu talimat verilmişti. Sürgünlerle

asla konuşulmazdı.

Şatonun eski kâhyası Rukoz'du o. On beş yıl önce yerini Gerios'un

aldığı adam. Şeyh onu mahsullerinin satış kârını iç etmekle suçlamıştı. Bu bir

bakıma efendinin parasıydı, çünkü ortakçıların ona vermekle yükümlü

oldukları paraydı; ama diğer yandan da köylülerin parası sayılırdı çünkü m i r i

vergi bu parayla ödeniyordu. Bu hırsızlık yüzünden tüm köylüler o yıl iki misli

para ödemek zorunda kalmışlardı. Kısacası eski kâhyaya besledikleri

düşmanlık hem şeyhe itaatlerinden hem de kendi kızgınlıklarındandı.

Rukoz uzun yıllar uzaklarda yaşamak zorunda kalmıştı. Yalnız

köyünden ve yöresinden değil, bütün Dağ bölgesinden uzak durmuştu,

çünkü şeyh onu yakalamaya yemin etmişti. Rukoz ta Mısır'a kadar kaçmıştı

ve Tanios'un ona rastladığı gün, yöreye döneli ancak üç yıl oluyordu. Dikkat

çekici bir dönüştü bu, çünkü şeyhin mülkünün tam hududunda geniş topraklar

satın almış ve ipekböcekçiliği yapmak için bu topraklara dut ağaçları

dikmişti. Ayrıca bir ev ve bir de böcekhane yaptır-mıŞtı. Hangi parayla

olmuştu bütün bunlar? Köylülerin bu kokuda hiç kuşkuları yoktu. Bu eşkıya

onların tüm paralarını Nil ayılarında işletmiş, büyütmüştü.

Bütün bunlar hikâyenin bir yanıydı. Rukoz'un anlatımı ise aŞkaydı.

Tanios bunu köy okulunda kulaktan kulağa fısıldanırken duymuştu. Hırsızlık

olayı, şeyhin eski ortağını kovmak ve bir daha Kfaryabda'ya dönmesini

engellemek için uydurduğu bir bahaneydi. Küskünlüklerinin asıl nedeni,

efendinin Ru-koz'un karısını baştan çıkartmak istemesi, Rukoz'un da şerefini

korumak için şatodan çıkıp gitmek zorunda kalmasıydı.

Kim doğru söylüyordu? Tanios daima şeyhin anlattıklarına hiç

tereddütsüz inanmış, ne pahasına olursa olsun sürgünle dostluk kurmayı

asla düşünmemişti. Böyle bir şey ona ihanet gibi gelirdi! Ama şimdi olaylar

ona tamamen başka türlü görünüyordu. Şeyhin, Rukoz'un karışım baştan

çıkartmak istemesi olmayacak şey miydi? Şeyh, bütün köyün kâhyaya hak

vermesini önlemek ve Rukoz'u da kaçmaya zorlamak için hırsızlık hikâyesini

uydurmuş olamaz mıydı?

Adamlar yaklaştıkça Tanios, şerefini korumak için kapıyı vurup çıkmış

olan bu adama, GeriosTa aynı görevi yapmış olan, ancak ömrünün sonuna

kadar boyun eğmeye rıza göstermek yerine sürgünü yeğlemiş olan ve

sonra da şeyhin topraklarının dibine kadar gelip yerleşerek ona kafa tutan

bu adama bir yakınlık duymaya başlamıştı.

Eski kâhyasımn döndüğü gün, Kfaryabda efendisi kendi tebaasına

onu derhal yakalayıp huzuruna getirmelerini emretmişti. Ne var ki Rukoz'un

elinde himaye mektupları vardı. Bunlardan biri Dağ emirinin imzasını

taşırken, bir diğeri de Mısır Hıdivi'nin imzasını taşıyordu ve bir üçüncüsü de

patriğin bizzat kendi eliyle yazdığı mektuptu. Rukoz bu belgeleri her önüne

gelene özellikle gösteriyordu. Şeyh yüksek mevkideki tüm bu kişilere aynı

anda kafa tutacak çapta biri değildi. Dolayısıyla öfkesini yutmak, saygınlığından

da azıcık taviz vermek zorunda kaldı.

Üstelik eski kâhya, yalnızca bu yazılı himaye belgeleriyle yetinmek

istemeyerek ve bir komploya kurban gitmekten çekinerek, cömertçe

beslediği ve silah kuşandırdığı otuz kadar adamı da kendine bağlamıştı. Bu

küçük birlik onun mülkünün muhafızlığını yapıyor, Rukoz evinden dışarı

adım atar atmaz ona eşlik ediyordu.

Tanios gelenlere hayran hayran bakıyordu. İhtişam ve kudretlerinin

görüntüsü onu büyülemişti. Nihayet yakına gel diklerinde sevinçle seslendi:

"Günaydın Rukoz hoca!" Kfaryabda'dan gelme bir haylaz bu denli saygıyla

ve sevinçle gülümseyerek seslensin, olacak şey miydi! Eski kâhya

adamlarına durmalarını emretti.

"Sen kimsin delikanlı?"

"Adım Tanios, Gerios'un oğlu."

"Gerios'un mu? Şato kâhyası Gerios mu?" Çocuk başını salladı, Rukoz da

aynı hareketi yaptı, hem de şaşkınlıktan birkaç kez! Kırçıl sakallı, çiçek

bozuğu yüzü heyecandan ürperdi. Köyden tek bir kişinin ona iyi günler

dile-meyişinin üzerinden yıllar geçmişti...

"Nereye gidiyordun böyle?"

"Hiçbir yere Okuldan çıkmıştım, düşünmek istiyordum, bunun üzerine

dosdoğru yürümeye koyuldum."

Muhafızları, "düşünmek" sözcüğünü duyunca onu alaya almaya

kalkıştılar, ama efendileri onları susturdu. Çocuğa dönerek:

"Gideceğin belli bir yer yoksa, belki de beni ziyaret ederek

onurlandırırsın," dedi.

"Onur bana aittir," dedi Tanios büyük bir nezaketle. Eski kâhya, şaşkınlıktan

ağızları bir karış açılmış adamlarına geri dönme emri verdi ve atlılardan

birini, ziyarete gitmekte olduğu soylunun evine yollayarak:

"Ona bir mazeretim çıktığını, kendisini yarın ziyaret edeceğimi

söylersin," dedi.

Rukoz'un adamları, şu velet yapacağı işi olmadığını söyledi diye

efendilerinin planlarını değiştirmesini anlayamıyorlardı... Efendilerinin bunca

yıldır köyünden sürülmüş olmaktan ne denli acı çektiğini ve bir çocuk bile

olsa, Kfaryabda'dan birinin kendisine selam vermesinin ve evinin eşiğinden

girmeyi kabul etmesinin ne demek olduğunu anlayamazlardı. Bu nedenle

Tanios'u başköşeye oturttu, ona kahve, şeker ikram etti, geçmişten, şeyhle

çatışmasından söz etti. Şeyhin, karısına çektirdiklerini, zavallı karısının da

ömrünün baharında, tek çocuklarını doğurduktan hemen sonra öldüğünü

anlattı. Kızı Es-ma'yı çağırtarak TaniosTa tanıştırdı. Tanios da büyük

insanların yaptığı gibi çocuğu kucakladı.

"Sürgün" hiç durmadan konuşuyordu. Bir elini şerefli konuğunun

omzuna atmış, diğer eli de sözlerini desteklercesine havada daireler

çiziyordu:

"Senin tek emelin, babanın şeyhin elini öpmesi gibi, her sabah şeyhin

oğlunun elini öpmek olamaz. Kendin için yaşamak istiyorsan, okumalı ve

zenginleşmelisin. Önce tahsil, sonra para. Tersi değil! Çünkü paran

olduğunda tahsil görmeye ne sabrın olur ne de yaşın müsaade eder. Önce

tahsil, ama gerçek anlamda tahsil, yoksa yalnızca o iyi niyetli papazın

okulunda değil! Sonra gelip benimle çalışırsın. Ben ipekböcekçiliği için yeni

böcekhaneler yaptırıyorum. Dağ'dakilerin en büyükleri olacaklar. Yerime

geçecek ne bir oğlum var ne de bir erkek yeğenim! Ellimi geçtim, yeniden

evlenip de bir oğlum olsa bile onu bu iş için yetiştirmeye vaktim olmaz. Seni

karşıma Allah çıkarttı Tanios..."

Köye dönerken, bu sözler Tanios'un kulağında hâlâ çınlayıp

duruyordu. Yüzü aydınlanmıştı. O gün ona bir öç alma zevki vermişti.

Sürgünle anlaşarak kendi memleketlilerine ihanet ettiği kesindi, ama bu

ihanet duygusu ona huzur veriyordu. On dört yıldan beri köy halkı, sadece

kendisinin bilmediği bir . sırrı paylaşmıştı, oysa bu iğrenç sır yalnızca

kendisini ilgilendiriyordu, hem de can evinden! Şimdi de işler tersine

dönmüştü, artık onun bir sırrı vardı ve tüm köy bundan habersizdi.

Bu kez yolunu Belâta'dan uzak tutmaya çalışmadı, hatta tam

ortasından geçmeyi görev bildi. Sert adımlar atıyor, yoluna çıkanları acele

acele selamlıyordu.

Çeşmeyi geçip şatoya çıkan merdivenleri tırmandığı sırada arkasını

dönerek bakışlarını meydanda gezdirdi ve kalabalığın her zamankinden

daha fazla, konuşmalarınsa daha hararetli ol- ' duğunu gördü.

Bir an için "ihanef'inin çoktan öğrenilmiş olduğunu dü- | şündü; ama

ortaklık bambaşka bir haberle çalkalanıyordu: | Şeyhin karısı uzun süren

hastalığından kurtulamayarak öl- i müştü. O akşam bir haberci gelip şeyhe

durumu bildirmişti, f , Şeyh, cenazeye katılmak için, köyün ileri gelenlerinden

birkaç kişiyle birlikte Büyük Curd'a gitmek üzere yola çıkma hazırlanıyordu.

Köyde hiç kimse üzülmüş gibi görünmedi. Kadıncağızın aldatılmış,

hakarete uğramış olduğuna kuşku yoktu, evliliğinin aşağılayıcı bir ıstırap

olduğuna kuşku yoktu, ama son "ziyaretinden sonra kimse ona en ufak bir

acıma duyacak halde değildi. Kısa sürmüş ortak yaşamlarında kocasının

ona çektirdiklerini, Belâta'da toplanmış olanların konuşmalarına bakılırsa,

"çekirgelerin hanımı şeyh karısı" hak etmişti. Gömüleceği an bile köy

kadınlarının dudaklarından şu iğrenç beddua dökülüyordu: "Tanrı iyice dibe

gömer inşallah!"

Gerçi bu sözler kimsenin duymayacağı şekilde fısıldanmış-tı, çünkü

şeyh böyle bir öfkeyi hoş karşılamazdı. O daha merhametli, daha vakur

görünüyordu. Haberci ölüm haberini getirdiğinde köyün ileri gelenlerini

toplayıp şöyle demişti:

"Karım ömrünün geri kalanını sizlere bağışladı. Merhumenin akrabaları

yüzünden çektiklerimizi biliyorum, ama ölüm karşısında her şey unutulur.

Cenazeye katılmak üzere bana eşlik etmenizi istiyorum. Olur da orda biri

yersiz bir şey söylemeye kalkarsa biz bir şey duymayız, sağır gibi görevimizi

yapıp döneriz."

Büyük Curd halkı onları soğuk karşıladı, ama hiçbirine kötü

davranılmadı.

Şeyh dönünce bu kez kendi evinde, şatoda üç gün yas ilan etti.

Erkekler Sütunlu Salon'da, kadınlar da efendinin sarkıntılıklarından

korunmak için şeyh karısının etrafına sığındıkları odada taziyede

bulunacaklardı. Bu oda, duvarları çıplak, geniş bir salondu, mavi

pamuklularla kaplı alçak sıralardan başka mobilya yoktu.

Ama taziyeleri kim kabul edecekti? Dağ l ı l ar Tari hç es i yazarının

belirttiğine göre, "merhumenin o gün köyde ne annesi, ne kız kardeşi, ne

kızı, ne görümcesi olduğundan, ev sahibeliği yapma görevi kâhyanın

karısına düştü." Yiğit keşiş bu duruma yorum getirmemektedir. Karalara ya

da beyazlara bürünmüş ama yürekten yas tutmayarak sırf görgü kuralları

gereği gelen köylü kadınların, odaya girip de eskiden şato sahibesinin oturduğu

yere dönerek, orada oturanın Lamia olduğunu gördüklerinde ve ona

doğru yürüyerek, eğilip sarılarak, "Tanrı sana bu acıya dayanacak kuvvet

versin!" ya da "Acını paylaşıyoruz!" dediklerinde veya buna benzer yalanlar

söylediklerinde hüküm süren atmosferi hayal etme işini bizlere bırakıyor. Bu

güç âdeti kaç kadın ciddiyet ve vakarla yerine getirebildi acaba? Yazar bunu

belirtmiyor.

Erkekler kısmında işler çok daha farklıydı. Orada da herkes birbirinin ne

hissettiğinden emindi ama en azından görüntüyü kurtarıyorlardı. Şeyhe

duyulan saygıdan dolayı... Daha çok da Büyük Curd'da, beraberinde

getirdiği ve gerçekte yas tutan tek kişi olan on beş yaşındaki oğlu Raad'ın

hatırı için... Köylüler, hatta öz babası bile, onu bir yabancıymış gibi

süzüyorlardı. Gerçi, bir yaşından beri köye ayak basmadığı için zaten bir

yabancıdan farksızdı. Anne tarafı ona buraları hiç sevdirmemişti. Şeyh de,

kaymbabasınm eskiden yaptığı gibi "refakatçi"yle yollar korkusuyla oğlunun

gelmesi için ısrar etmemişti.

Bu delikanlıyı tanımak, Kfaryabda halkı için bir sınav oldu. Hele de

ağzını her açtığında, Curdlular gibi konuştuğunu, "çekirgelerin o nefret

ettikleri şivesini kullandığını gördükçe yeni baştan geçiyorlardı bu sınavdan.

Zaten çocuk hep Curd'da yaşamıştı. Köylüler, "bu şivenin ardında Tanrı bilir

neler saklı? Anası köy hakkında kim bilir kafasına neler koymuştur?" diyorlardı.

Raad uzaktayken köylüler bunu hiç düşünmemişlerdi, ama şimdi

şeyhleri altmışına merdiven dayamışken, bugün yarın ölebilecekken ve

topraklarıyla adamlarını düşman ellere bırakabilecekken bunu

düşünüyorlardı.

Şeyhin de bu konuda kuşkuları olsa bile hiç belli etmiyor ve oğluna

buraların mirasçısı olacak bir erkek muamelesi yapıyordu. Taziyeleri kabul

ederken oğlunu soluna oturtmuş, ona içeri girenlerin adlarını söylerken, göz

ucuyla da izliyor, babasının hareketlerini iyi gözleyebilmiş mi, bunları

tekrarlayabilecek mi diye inceliyordu.

Çünkü her ziyaretçiyi mevkiine uygun karşılamak yetmiyordu,

konumunun ayrıntılarını da dikkate almak gerekiyordu. Ortakçı Ebu-Nassif,

vaktiyle üründen çalmaya yeltendiği için, iyice eğilmeli, efendinin elini kendi

elleri arasına alıp uzun uzun öpmeli, ancak ondan sonra doğrulmalıydı.

Derebeylik aileşine dürüstçe hizmet etmiş olan ortakçı Tubiyya ise, bir kez

el •ntükten sonra doğrulması için kolundan tutup yardım ediliyormuş gibi

yapılması gerekenlerdendi.

Ortakçı Şalhub'a gelince, uzun zamandır hem bir savaş hem bir av

arkadaşı olduğundan, o da eğilecekti ama belli belirsiz bir yavaşlıkta; bu

arada efendinin elini çekmesini, sonra da hafifçe sarılarak doğrulmasına

yardım etmesini beklerdi o. Böylece bıyıklarını sıvazlayarak yerine giderdi.

Zengin olup Deyrûn'da kendine bir ev yaptırmış olan ortakçı Eyüb'ün de

doğrulmasına yardım etmek gerekiyordu, ama adam, efendinin

parmaklarına dudaklarını şöyle bir değdirdikten sonra...

Bu, ortakçılar için böyleydi. Şehirden gelenler için, papaz için, eşraf için,

silah arkadaşları için, diğer derebeyler için, şatodaki hizmetkârlar için başka

kıstaslar vardı. Adlarıyla çağrılmaları gerekenler vardı, teselli ifadelerine

onlarla ilgili başka ifadelerle karşılık vermeyi gerektirenler vardı; ama elbette

hepsine aynı şey söylenmezdi, aynı üslupla da söylenmezdi kuşkusuz.

Sonra özel durumlar vardı. Örneğin şu katıra, seyyar satıcı Nadir... Dört

yıl önce şatodan kovulmuştu ve kendini bağışlatmak için bu durumu fırsat

bilmişti. Gelip kalabalığın arasına karışmış, gereğinden fazla üzgün bir halde

orda duruyordu. Onu gören şeyh oğlunun kulağına uzun uzun bir şeyler

fısıldamıştı. Sonra katıra yaklaşmış, eğilmiş, şeyhin elini tutup dudaklarına

götürmüş, uzunca bir süre dudaklarında tutmuştu.

Efendi eğer böyle bir barışmayı arzulamazsa -ki bir yas döneminde pek

rastlanan bir durum olmazdı bu- arkasını döner ve orda duran GeriosTa

konuşur gibi yapardı. Adam çekilene ya da çekilmesine "yardım edilene"

kadar onu yok saymaya devam ederdi. Ama şeyh böyle bir tavrı ancak son

derece ağır bir suç işlendiğinde takınırdı. Örneğin Rukoz gibi efendi tararından

hem hırsız hem de sahtekâr sayılan biri sakin sakin ge-hp kendini

bağışlatmaya kalkıştığında... Nadir'in işlediği suç -köylü deyişiyle- "aynı

kefeye konulamazdı." Bu yüzden de §eyh, adamın eline bir süre yapışıp

durmasına izin verdikten s°nra, omzuna dokunarak bıkkınlıkla iç çekti.

"Seni Allah affetsin Nadir, ama dilin pek uzun!" dedi.

"Doğuştan şeyhim!"

Efendiye göre katırcı büyük bir densizlik etmişti. Şatoya sık sık gelirdi,

konuşması, bilgisi takdir görürdü. Gerçekten de Dağ'ın en bilge

adamlarından biriydi. Gerçi ne kılığından ne de mesleğinden anlaşılıyordu

bu ama... Kulağı hep kirişte, havadisleri, yenilikleri izler, en bilgili

müşterilerine kulak verirdi. Ama kendini dinletmeyi daha çok severdi ve

dinleyenlerin niteliği onun için önem taşımazdı.

Katırına binip, hayvanın ensesine kitabı dayayıp, okuya okuya yollar

kat ettiği söylenirdi. Kendisini ilgilendiren bir kitaptan söz edildiğini duydu

mu, kitap ister Arapça olsun ister Türkçe -bu iki dili rahat rahat okurdu- onu

edinmek için bir servet yatırmaya razı olurdu. İşte bu yüzden asla

evlenmediğini söylerdi; çünkü kazandığını son kuruşuna kadar kitaplara

harcayan bir kocayı hiçbir kadın istemezmiş. Böyle derdi. Ama köyde

anlatılanlar çok farklıydı; güzel delikanlılara düşkün olduğu söylenirdi, yine

de hiç suçüstü yakalanmamıştı. Ancak şeyhin ona kızgınlığı bu itiraf

edilmemiş zaafı yüzünden değil, Fransız Devrimi yüzündendi.

Nadir çocukluğundan beri Fransız Devrimi'nin büyük bir hayranıydı.

Şeyh ve diğer derebeyleri ise devrimi, Tanrı'ya şükür geçici bir ürkünçlük,

geçici bir sapma olarak görmüşlerdi. "Bizim" Fransızlar akıllarını yitirmiş,

diyorlardı, ama Tanrı onları "bizim" için doğru yola kavuşturmakta

gecikmeyecektir, Katırcı, bir-iki defa, ayrıcalıkların kaldırılmasına imada bulun

muş, şeyh de yarı şaka yarı ciddi bir ifadeyle ona karşılık ver-, miş, ziyaretçisi

de bunu tehdit kabul edip susmuştu. Ama b' gün Fransız konsolosluğunun

kavasına tapon mallarını satmaya gittiğinde, öyle olağanüstü bir haber

duymuştu ki bunu kendisine saklayamamıştı. 1831 yılında, yani bir yıl önce,

Fransa'd bir rejim değişikliği olmuş ve Louis-Philippe tahta çıkmıştı.

"Şeyhimiz, geçen hafta bir Fransız'ın anlattıklarını asla tah1 min

edemez."

"Çıkar baklayı ağzından Nadir!"

"Yeni kralın babası devrim yanlısıymış, hatta XVI. Lo-uis'nin idamına

lehte oy vermiş."

Katırcı, bitmek bilmez tartışmalarında bir puan aldığından, emindi. Koca

tüysüz suratı memnuniyetle parlıyordu. Ama şeyh bu işi şaka

görmemişti. Daha iyi bağırabilmek için ayağa kalkmıştı:

"Benim evimde kimse böyle sözler edemez. Defol ve bir daha da

buraya ayak basma!"

Bu tepkinin sebebi neydi? Bana bu olayı anlatan Cebrail de şaşmış

kalmıştı. Şeyhin Nadimin sözlerini son derece münasebetsiz, terbiyesizce

bulduğu, hatta tebaası önünde kışkırtıcı kabul ettiği kesindir. Şeyhi şaşırtan

haberin kendisi miydi? Fransızların yeni kralına bir hakaret olarak mı

algılamıştı?Nadirenses tonunu saldırganca mı bulmuştu? Kimse bunu ona

sormaya cesaret edemedi. Katırcı hiç soramadı. Pişman da olmuştu, çünkü

orası kendi köyüydü; evi, kitapları ordaydı. Ayrıca şeyh en cömert

müşterilerindendi. Bu yüzden kendini affettirmek için, taziye amacıv la ilk

gelenler arasında yer almıştı.

Bu adam hakkında en önemli şeyi henüz söylemedim: Ta-nios-keşk'in

yok oluşu hakkında akla yatkın bir açıklamada bulunan tek eserin yazarı da

odur.

Gerçekten de Nadir bir deftere kendi gözlemlerini ve kendi uydurduğu

özdeyişleri kaydederdi. Bunlar uzun ya da kısa, açık seçik ya da bilmece gibi

anlaşılmaz olabiliyordu. Genellikle dizeler halinde yazıyordu, ama oldukça

özentili bir düzyazı biçiminde yazdığı da oluyordu.

Bu metinlerin çoğu, "Tanios'a dedim ki..." ya da "Tanios bana dedi ki..."

diye başlamaktadır. Ancak bu basit bir sunuş hilesi miydi, yoksa gerçek

konuşmalar mıydı, bunu anlamak mümkün değildir.

Bu yazıların bu haliyle yayımlanmasının amaçlanmadığı kesindir.

Bunları, Nadiren ölümünden çok sonra bir akademisyen bulmuş ve benim

"Katırcının Bilgeliği" olarak çevirdiğim bir başlıkla yayımlamıştı. Bu değerli

tanıklığa sık sık başvuracağım.

III

Katırcı, affedilir edilmez Tanios'un yanma geçip oturdu ve kulağına

eğilip, "Ne rezil bir hayat bu!" diye fısıldadı. "Ekmek paranı yitirmemek için el

etek öpmeye mecbursun!"

Tanios sessizce onayladı. Gözlerini şeyhin, oğlunun ve iki adım

gerilerinde duran Gerios'un oluşturduğu gruba dikmiş, o da tam aynı şeyleri

aklından geçirmekteydi. Birkaç yıl sonra o da kâhyayla aynı konumda, iki

büklüm, dalkavukça, Raad'ın emirlerini dinler mi olacaktı? "Ölmek evladır!"

diye düşündü. Öyle öfkelenmişti ki dudakları titriyordu.

Nadir daha da yaklaştı:

"Fransız Devrimi gibi bir şey olacak ki tüm şu şeyhlerin kafaları

kopacak!"

Tanios tepki vermedi. Katırcı, sanki katırının üzerindeymiş de katır bir

türlü gitmek bilmiyormuş gibi oturduğu yerde sallanıyordu. Ve tıpkı bir yılan

gibi hem yerdeki halıya, hem tavandaki kemerlere hem de ev sahiplerine ve

konuklarına bakmak için boynunu büküp duruyor, ağzını yüzünü buruşturup

göz kırpıyordu. Sonra, yanında oturan genç arkadaşına tekrar döndü:

"Şu şeyhin oğlu, ipsiz sapsız birine benzemiyor mu sence?" Tanios

gülümsedi. Ama uyanda bulunmadan da edemedi: "Kendini ikinci

defa kovduracaksın!

Aynı anda, bakışları Gerios'unkilerle karşılaştı. Gerios yanma gelmesi

için işaret etti:

"Nadimin yanında oturma! Git bak bakalım, annen bir şey istiyor mu?

Tanios, itaat etsin mi yoksa kabadayılık taslayıp yerine mi otursun diye

düşünürken dışarıdan bir bağırtı çağırtı duyuldu, şeyhin kulağına bir şeyler

fısıldandı, o da dışarıya çıkarken Ra-ad'a peşinden gelmesi için işaret etti.

Gerios arkalarından seğirtti.

Saygm biri gelmişti ve geleneklere göre kapıdan karşılanması âdetti.

Sahleyn köyünden Dürzi derebeyi Said Bey'di gelen. Omuzlarından

topuklarına kadar uzanan açık renk çizgili uzun bir aba giymişti. Abası sarı

bıyıklı yüzüne görkemli bir hal veriyordu.

Geleneklere uygun olarak şöyle başladı söze:

"Bir haber duyduk, inşallah doğru değildir."

Şeyh de alışıldık cevabı verdi:

"Tanrı bizi sınamak istedi."

"Her sınavda yanınızda kardeşleriniz olduğunu unutmayın."

"Said Bey, seni tanıdığım günden beri komşu sözcüğü kardeş

sözcüğünden daha hoş çınlıyor kulağımda."

Bu nezaket sözlerinde gerçek payı vardı elbette! Şeyh kendi

akrabalarıyla kimi sorunlar yaşamıştı, ama komşusuyla ilişkileri yirmi yıldan

beri hiç sorunsuzdu. İki adam kol kola girdiler ve birlikte salona geçtiler.

Şeyh konuğunu sağma oturttu ve onu Raad'a şu sözlerle tanıttı:

"Şunu bil ki ben öldüğümde sana babalık edecek biri var!"

"Tanrı uzun ömürler versin Şeyh Francis!"

Yine karşılıklı nezaket sözleri. Ama sonunda sadede geldiler. Herkesin

tepeden tırnağa süzdüğü, bir köşede duran o garip adama! Kadınlar

salonunda bile haber duyulmuş ve bazıları adamı görmeye gelmişti. Ne

bıyığı ne de sakalı vardı; ensesini ve kulaklarını örten yassı bir şapka vardı

başında. Aradan görünen saçları kırlaşmış, hatta beyazdı.

Said Bey ona yanına gelmesi için işaret etti:

"Benimle gelen bu saygıdeğer kişi bir İngiliz papazıdır. Bu acı verici

vesileyle üzerine düşeni yapmak istedi."

"Evimize hoş geldi!"

"Sahleyn'de eşiyle birlikte oturuyor. Erdemli bir kadın. Onların varlığı

bizi onurlandırıyor."

Papaz, şarkiyatçıların hafif tumturaklı şiveli Arapçasıyla, "Kanındaki

asalet sözlerine yansıyor, Said Bey," dedi.

Şeyhin hayran bakışlarını görünce, Said Bey açıkladı:

"Hazret, yedi yıl Halep'te yaşadı. Bu güzel metropolü gördükten sonra,

İstanbul'a ya da Londra'ya gitmektense bizim mütevazı köyümüze gelmeyi

yeğledi. Tanrı bu özverisinden dolayı onu ödüllendirecektir!"

Papaz cevap vermeye hazırlanıyordu ki şeyh oturması için yer

gösterdi. Tam yanı başına oturtmamıştı, -ki böyle yapsaydı bu ziyaretin

istisnai niteliği nedeniyle kimse şaşırmazdı- az öteye, yana oturttu. Çünkü

şeyh aslında anlatılanları zaten biliyordu. Sahleyn'de olup bitenler akşama

kalmaz Kfaryabda'da öğrenilirdi. Bir İngiliz'in, ister papaz olsun ister olmasın,

gelip orayı mesken seçmesi de sıradan bir durum değildi. Şeyhimiz, papaz

hazretleri duymadan, daha fazlasını öğrenmek istiyordu. Said BeyTe baş

başa verdiler. Orda hazır bulunanların her biri onların suç ortaklıklarının

kapsamını değerlendirebilirdi:

"Bir okul açma niyeti olduğunu söylediler."

"Evet, ona bir yer gösterdim. Sahleyn'de okulumuz yok, bir süredir bir

okul açılsın istiyordum. Hatta benim oğlanlar bile oraya gidecek, onlara

İngilizce ve Türkçe öğretmeye söz verdi. Ayrıca Arapça şiirler, hatta hitabet

öğretecek. Onun yerine konuşacak değilim ama sanırım senin oğlunun da o

okula gitmesini istiyor."

"Çocuklarımıza mezhep değiştirtmeye kalkışmasın sakın?"

"Hayır, bundan konuştuk ve bana söz verdi."

"Ona güveniyorsun demek."

"Zekâsına güveniyorum. Çocuklarımızı ayartacak olsa, o saat köyden

kovulacağım bilir, böyle bir hatayı neden işlesin?"

"Senin ve benim çocuklarımızı ayartamaz, bu doğru. Cesaret edemez.

Ama köylülerimizi ayartmak isteyecektir."

"Hayır bunun için de söz verdi."

"Öyleyse kimi kendi dinine kazanacak?"

"Bilmiyorum, belki birkaç tüccar çocuğunu, birkaç Ort doks'u... Sonra

bir de şu Yahudi Yakup ve ailesi var..."

"Terzimi ayartacak olursa, yine de büyük başarı olur on'

• in! Ama bu işlerin Baba Butros'un hoşuna gideceğini hiç sanıyorum. Ona

göre Yahudilik sapkınlıktan iyidir."

Butros gün boyu orda kaldıktan sonra şeyhten ve diğerlerinden izin

isteyerek erken bir vakitte ayrılmıştı. Ama hemen geri gelmişti. Birileri ona

kurdun ağıla girdiğini haber vermiş olmalıydı ki koşup gelmişti. Yerine

oturmuş ve tuhaf şapkalı papazı açık açık süzmeye koyulmuştu.

"Aslında," diye devam etti Said Bey, "ben Hazretin kimseyi ayartmak

istediğini sanmıyorum."

"Öyle mi?" dedi şeyh, ilk kez şaşırmıştı.

"Özellikle ona karşı önyargılı olmamamızı istiyor, bizi rahatsız

edebilecek hiçbir şey yapmayacak."

Şeyh iyice yaklaştı.

"Belki de bir casustur."

"Bunu ben de düşündüm. Ama Sahleyn'de, bizde sultanın sırları olacak

değil ya... Herhalde kalkıp da konsolosuna, Ha-lim'in ineği ikiz doğurdu diye

yazmayacak!"

İki ahbap, hafifçe kıkırdadı. Acı içinde oldukları, yas tuttukları havasını

bozmamak için dudaklarını ve çenelerini kı-mıldatmamaya özen

göstermişlerdi. Bakışları İngiliz papazla karşılaştı. Adam saygıyla

gülümseyince, onlar da hoşnutlukla kafalarını sallayıp karşılık verdiler.

Bir saat sonra Said Bey gitmek üzere ayağa kalktığında, şeyh,

"Papazın tasarıları hoşuma gitmedi değil. Düşüneceğim," dedi. "Bugün

günlerden salı... Cuma sabahı beni görmeye gelirse cevabımı alır."

"Acele etme şeyhim; istersen çok daha sonra gelmesini söylerim."

"Hayır, gerekmez. Perşembe akşamı kararımı vermiş olurum. Ertesi

gün muhakkak iletirim ona düşüncemi."

Şeyh saygın ziyaretçilerini kapıdan geçirdikten sonra yerine

döndüğünde, papaz gelip hemen yanındaki şeref koltuğuna kurulmuştu.

"Köyümüzde bir İngiliz papazı! Atalarımız ne demiş, çok yaşayan, çok

görür! Başımıza başka felaketler gelmeden, gidip kutsanmış su getireyim

de şatoyu arındırayım."

"BekleBaba, suyunu israf etme. Papaz cuma günü be görmeye

gelecek, iki kere rahatsız olacağına, kutsal dalını da, zaman getirirsin."

"Bugün geldi, bir de üç gün sonra mı gelecek?"

"Evet, köyümüzün havası yaramış olmalı."

Keşiş açık açık homurdandı.

"Yoksa havamıza kükürt mü karışacak?"

"Haksızlık etmeBaba, adam ermiş birine benziyor."

"Peki bu ermiş insan buralara ne yapmaya gelmiş?"

"Herkes gibi başsağlığı dilemeye."

"Öyleyse cuma günü ne yapmaya gelecek? Yine mi başsağlığı?

Yoksa bir başkasının öleceğini mi öngördü? Belki de benimdir ölecek!"

"Tanrı korusun! Bu adam Sahleyn'de bir okul açacak..."

"Biliyorum."

"... bana oğlumu göndermemi önermeye gelmiş."

"Bu kadar mı? Peki ya şeyhimizin yanıtı ne oldu?"

"Perşembe akşamına kadar düşüneceğimi söyledim. Ce bımı da

cuma günü vereceğim dedim."

"Neden perşembe akşamına kadar?"

O ana dek şeyhin yüzünde alaycı bir gülümseme vardı, papaza

takılmak onu eğlendiriyordu. Ama yüzü aniden ciddileşti.

"Sana her şeyi anlatacağım Baba. Sonra, keşke önceden haberdar

etseydin deme... Şayet perşembe günü güneş batana dek senin patrik

hazretleri taziyede bulunmaya gelmezse, oğlumu papazın okuluna

göndereceğim."

On dört yıldan beri, yani Tanios'un doğumundan bu yana patrik

köyümüzü ziyaret etmemişti! Sonuna dek şeyhin karısından yana tavır

almıştı. Belki bu mutsuz evlilikten onu sorumlu tuttukları için. Ayrıca şeyhe

de, kendisini zor durumda bıraktığı için kızıyordu. Bu anlaşmazlıkta öylesine

tarafgir davranmış, Büyük Curd istilası sırasında köylülerin ıstıraplarına

öylesine kayıtsız kalmıştı ki, mevkiine ya da ak sakalına hürmet

göstermeden ona da tuttuğu kadınla aynı lakabı takıp alaya almışlardı.

Bunun üzerine, "Çekirgelerin Patriği" bir daha Kfaryabda'ya ayak

basmamaya ant içmişti.

Yokluğuna rıza gösterilmişti. Artık ona ihtiyaç duyuduğunul söylemek

âdetten olmuştu. Haç Yortusu'nda da, patriğin tokadının yeniyetmelerin

suratında kalıcı bir anı bıraktığı vaftiz törenlerinde de artık onsuz

yapabiliyorlardı.Baba But-ros'un tokadı pekâlâ yetiyordu. Yine de bu

lanedin yükü müminlerin omzundaydı. Ne zaman ki bir ölüm olsa, ağır bir

hastalık görülse, mahsul kötüye gitse; "Tanrım ne günah işledim?" diye

sorulan bu tür sıradan bahtsızlıklarda, patrikle yaşanan dargınlık eski bir

yaranın üzerindeki eski bir bıçak gibi kendini hissettiriyordu. Artık bu işe bir

son vermenin sırası gelmemiş miydi? Bu taziye ziyaretleri barışmaya en uygun

fırsat değil miydi?

Şeyhin karısının Büyük Curd'da düzenlenen cenaze törenini yöneten

patrik, mezarlığın önünde tüm aile bireylerine başsağlığı dilemişti. Şeyh

hariç! Oysa ki şeyh, kendisinin ve tüm köyün kızgınlığını unutup onlara

katılmıştı. Üstelik, ne de olsa, ölenin kocasıydı!

Bu küçümseyici tavra karısının ailesi ve köyünün ileri gelenleri önünde

maruz kaldığından iyice hakarete uğramış olan şeyh, derhal patriğin

kayyumunu gidip görmüş ve tehditkâr bir ses tonuyla, şatoda üç gün yas

ilan ettiğini ve bu süre zarfında Efendimi z patrik hazretlerini görmeyi

umduğunu belirtmişti, yoksa...

Bu ilk gün boyunca, ziyaretçiler şatoya akın ederken, şeyhin aklında tek

bir soru vardı: "Gelecek mi?" Papaza da aynı tehdidi savurdu:

"Eğer patriğin gelmeyecek olursa, yapacaklarım için beni suçlama!"

Bab a Butros iki gün köyde görünmedi. Son çare olarak çıktığı gezi bir

sonuç vermedi. Efen d imi z 'm Büyük Curd köylerinde dolaştığını, onu

göremediğini bildirdi. Belki de patriği bulmuş ama onu ikna edememişti.

Perşembe akşamı şeyh etrafında son ziyaretçilerle taziye odasından

çıktığında, ufukta piskopos külahı falan görünmüyordu.

O gece papaz uyuyamadı. Katırının üzerinde boş yere geçirdiği iki gün

sırt ağrılarını arttırmış ama endişelerini yok edememişti.

"Üstelik," demişti huriy e kadına, "o katır nereye gittiğini biliyor.

Dosdoğru gidip uçuruma atmaz kendini. Ama bu şeyhle bu patrik, bütün

Hıristiyanları sırtlarında taşırken keçi gibi toslaşıyorlar."

"Git kilisede dua et," dedi karısına. "Şayet Tanrı bizi sevi yorsa,

yatından tezi yok bir katır şatoya, bir katır da patrikliğe yollar."

DÖRDÜNCÜ GEÇİŞ

ingiliz Papazın Okulu

Mekt u b u n u z a c ev a b e n , S a h l ey n o k u l u n u n i l k öğ renc i l e ri a r a s ı n d a K fa ry a b d a l ı

Tanios Geri o s adı n d a b i r ö ğ renc i n i n b u l u n duğ u n u s ev i n ç l e b i l di r i r i m . . . .

Ok ulumuzun ku ruc usu Rahip Je remy S t o l ton, e ş i yl e b i r l i kte 18 3 0 ' l a r ın

baş l a r ında Dağ ' a g e l i p y e r l e ş mi ş t i . K ü t ü p h a n e m i z d e , o n u n a rş i v l e r i n i n , ö z e l l i k l e

h e r y ı l i ç i n t u t t u ğ u g ü n l ü k l e r i n i n , b u n l a r a düş t ü ğ ü çeş i t l i n o t l a r ı n v e mek t u p l a r ı n ı n

s ak l a n d ı ğ ı k üç ük b i r s a n d ı k bulunmak t a d ı r. B u n l a rı i n c elemek is te rs e n i z , memn

u n i y e t l e k a b u l ederi z , a nc ak b u n l a r ı d ı ş a rı ç ı k a rtmanı z a i z i n veremeyeceğ i m i z i

a n l a y ı ş l a k a rş ı l ay acağ ı n ı z dan emini m .

Sahleyn İngiliz Okulu'nun bugünkü müdürü Muhterem Peder Ishaac'ın

mektubundan alıntı.

I

Bab a Butros yeterince coşkuyla dua etmemiş olacak ki, ertesi gün

doğru dürüst taranıp parlatılmamış sakalıyla Sütunlu Salo-n'a girdiğinde,

şeyh hâlâ ordaydı; giysisi semere dönüşmemişti, kulakları uzayıp takkesinin

tepesini delmemişti ve kır düşmüş bıyıklarının altında dişleriyle çenesi öne

doğru çıkmamıştı.

Şeyhin uyanalı çok olduğu belliydi. Sıkıntıları nedeniyle hiç uyumamış

da olabilirdi. Yanında Gerios ve birkaç köylü vardı. Papaz, homurtu gibi bir

sesle ordakileri selamladı ve kapının dibine oturdu.

"Bab a Butros," diye neşeyle seslendi şeyh, "yanıma gel, hiç olmazsa

onu birlikte karşılayalım."

Papaz bir an için umutlandı. Belki de dualarının en azından biri kabul

görmüştü.

"Geliyor mu yani?"

"Tabii ki geliyor. İşte geldi bile!"

Yelkenleri suya indirmekten başka çare kalmamıştı. Gelen patrik değil,

İngiliz papazdı. Köylülerin şaşkın bakışları altında ev sahibini gayet

tumturaklı Arapça nezaket sözleriyle selamladı. Sonra, efendinin işaretiyle

oturdu.

"Tanrı işini biliyorBaba, papaz efendi tam senin kalktığın yere oturdu."

Bafra'nın şaka kaldıracak hali yoktu. Şeyhten eyvan' d a özel bir

görüşme talep etti.

"Anladığım kadarıyla şeyhimiz kararını vermiş bulunuyor."

"Bu karan benim yerime senin patriğin aldı. Ben elimden geleni yaptım,

vicdanım rahat. Bak yüzüme, uyumamış birine benziyor muyum?"

"E fendimi z konusunda elinden geleni yapmış olabilirsin. Ama oğluna

karşı görevinin gereklerini yerine getiriyor musun? Onu, yanlış yorumlanmış

bir İncil öğretecek olan ve ne Meryem Ana'ya ne de diğer azizlere saygı

gösteren insanların yanma gönderdiğinde gerçekten vicdanın rahat olacak

mı?"

"Eğer Tanrı bu kararı almamı istemeseydi, patriğe başsağlığı için gelip

sakalını göstermesini emrederdi!"

Şeyh sakallardan, hele de Tanrı'dan söz etmeye başladığında Bab a

Butros huzursuz olurdu çünkü sözlerinde aşırı bir laubalilik görülürdü. Bunun

üzerine Butros, vakur bir biçimde, "Tanrı'nın kimi zaman kullarını

mahvolacakları yola ittiği de olur," dedi.

"Bir patriğine de yapar mı bunu?" diye sordu şeyh yapmacık bir ses

tonuyla.

"Bunu söylerken kastettiğim sadece patrik değildi!"

Gizli konuşmaları bitince Bab a ile şeyh Sütunlu Salon'a geri döndüler.

Papaz onları beklerken hafifçe endişelenmişti. Ama ev sahibi hemen içini

rahatlattı:

"Düşündüm. Oğlumu sizin okula göndereceğim."

"Bu onura layık olmaya çalışacağım."

"Diğer öğrencilere davrandığınız gibi davranın ona da. Özel bir

müsamaha göstermeyin. Hak ettiğinde köteği de eksik etmeyin. Buna

karşılık iki isteğim var. Burada tanıklar önünde söz vermelisiniz. Birincisi, ona

dinden söz etmeyin; babasının dininde kalacak ve burada hazır bulunan

Bab a Butros'un yanına her pazar gidip din dersi alacak."

"Söz veriyorum," dedi papaz. "Said Bey'e de aynı sözü verdim."

"İkincisi, benim adım Şeyh Francis, Şeyh Ankliz değil. Dolayısıyla bu

okulda bir de Fransızca öğretmeninin bulunmasını şart koşuyorum."

"Buna da söz veriyorum Şeyh Francis. Hitabet, şiir, hat, fen, Türkçe,

Fransızca, İngiliz.-e dersleri olacak. Herkes dininde özgür olacak."

"Bu durumda, söyleyecek sözüm yok. Hatta düşünüyorum da belki

Bab a Butros da artık oğullanm sizin okulunuza gönderir, muhterem..."

"Balık kavağa çıkınca," diye söylendiBaba dişlerini gıcırdatarak.

Sonra kalktı, takkesini başına iyice yerleştirdi ve salondan çıktı.

"Biz balıkların kavağa çıkmasını beklerken," diye devam etti sözüne

şeyh, "bu okulda oğluma eşlik edecek en az bir oğlan daha tamyorum. Öyle

değil mi Gerios?"

Kâhya, her zamanki gibi, hemen onayladı. Sonra da kendisine ve

ailesine gösterdiği daimi iyi niyetten dolayı efendisine teşekkür etti. Ama

Gerios, kendi içinde epey çekinceliydi. Tani-os'u, bacanağı olan papazın

okulundan alıp şu İngiliz'in okuluna göndererek kilisenin bütün oklarını

üzerine çekmeyi canı gönülden yapamazdı. Ama efendisinin iradesine karşı

gelmeyi ve bahşettiği lütuflara burun kıvırmayı da beceremezdi.

Oğlunun tepkisini görünce tüm çekinceleri yok oluverdi. Şeyhin önerisini

anlattığında çocuğun yüzü aydınlanmış, La-mia da ailesine eski sıcaklığını

kazandırabilmek için bunu fırsat bilmişti:

"Eee, bu haber için babanı öpmeyecek misin?"

Tanios da önce babasını, sonra da annesini öpmüştü. Çeşme başındaki

olaydan beri hiç yapmadığı şeydi bu.

Yine de Tanios isyanım asla ortaya sermiyordu. Tam tersine, delinin

sözleriyle kışkırtılan ve sürgün Rukoz'u ziyaretiyle ortaya çıkan dönüşümün

yaşamının önünü açtığı hissindeydi. Sanki Tanrı ona yolları açmak için onun

da iradesini göstermesini bekliyor gibiydi... O, papazın okulundan değil,

yakında dillerini konuşacağı ve sırlarını öğreneceği yepyeni bir dünyanın

eşiğinden geçmiş olacaktı.

Henüz Lamia ve GeriosTa birlikteydi, ama uzaklardaydı, şu an

yaşadığı sahneyi çoktan anı olmuş bir şeyi hatırlar gibi yaşıyordu. O

yerlerden uzaklarda, bağlarından ve nefretlerinden, en yaralayıcı

kuşkularından ötelerde dolanıyordu.

Aynı anda, iki koridor ötedeki şatonun ana binasında şeyh oğlunu, on

beş yaşında olsa bile silah kullanmaktan ve at yarıştırmaktan başka şeyler

öğrenmenin hiç de utanılacak bir şey d madığına ikna etmek için

çırpmıyordu.

"Ya günün birinde sen de, tıpkı atamız gibi, Fransa kral dan bir mektup

alırsan..."

"Kâtibime tercüme ettiririm."

"Peki ya gizli bir mesajsa, yazılanları kâtibinin bilmesi ih" yata sığar mı?'

Papaz Stolton, her sabah Kfaryabda'dan gelen iki öğrencisi arasındaki

farkı görmekte gecikmedi. 1835 tarihli günlüğüne düştüğü şu değerlendirme

okunabilir: "Tanios. Müthiş bir bilgi açlığı ve kıvrak bir zekâ. Ama acılar

çeken bir ruhun ürpertilerinin tehdidi altında." Sonra, iki sayfa ötede: "Raad'ı

gerçekten ilgilendiren tek şey, mevkiine, soyuna saygı duyul-masıdır.

Öğretmenlerden ya da öğrencilerden biri, günün herhangi bir saatinde ona

seslenirken "şeyh" demezse, sanki işitmemiş gibi davranır ya da bu tür

sözler hangi hödüğe söylenmiş olabilir dercesine arkasına bakar durur.

Öğrenci olarak da en cesaret kırıcılar kategorisine dahildir. Sanki, S ı k ı ys a

ö ğ r e t ! düsturunu benimsemiş gibi. Yalnızca öğrenim durumunu dikkate

alsam, buraya gelmesi için mücadele etmekten vazgeçerdim."

Bu son cümle neredeyse bir itiraftır. Çünkü İngiliz papaz genç zihinleri

eğitmekle samimi olarak ilgileniyor olsa da Majestelerinin Şark politikasına

ilgisiz biri hiç değildi.

iyi de Dağ'daki köylerden birinde gençleri yetiştirmenin büyük bir

Avrupa devletinin gözünde ufacık da olsa bir önemi olabilir miydi? Bıyık

altından gülünmesini, omuz silkilmesini anlıyorum. Ben de arşivleri

incelemeden önce uzun süre inatla aynı şeyi düşünmüştüm. Ama olaylar

ortada: Bu iki yumurcağın İngiliz okulundaki varlığı, ta Babıâli nezdindeki

büyükelçi Lord Ponsonby tarafından bilinmekte ve sürekli yorumlanmaktaydı.

Hatta Paris'te, mecliste, Alphonse de Lamartine'in girişiminde de

üzerinde durulan bir konuydu. "Elbette," diye öfkeleniyordu "öğretmen"

Cebrail, "o kaba saba Raad, muhtemeldir ki çağdaşı Lamartine'in adını bile

işitmemiştir, ama Lamar-tine onun varlığından haberdardı!"

Nasıl bir mucizeydi bu? O tarihlerde Avrupa şansölyelerinin olağanüstü

bir olayla meşgul olduklarını söylemek gerekir: [^ısır hıdivi Mehmet Ali Paşa

Şark'ta, Osmanlı İmparatorlu-gu'nun yıkıntıları üzerinde, Balkanlardan Nil'in

kaynaklarına kadar uzanacak yeni bir devlet kurmak ve Hindistan yolunu

denetimi altına almak istiyordu.

İngilizler buna kesinlikle karşıydılar ve bunu engellemek için her şeye

razıydılar. Buna karşılık Fransızlar Mehmet Ali Paşa'yı Tanrı'nın bir lütfü

olarak görüyorlar, Şark'ı miskinlikten kurtaracak ve Mısır'da, Fransa'yı model

alan yeni bir devlet kuracak kişi olarak kabul ediyorlardı. Mehmet Ali Paşa,

Fransız doktorlar, Fransız mühendisler getirtmiş ve hatta ordusunun

başkomutanlığına Napolyon'un eski bir subayını atamıştı. Fransız

ütopyacılar ilk sosyalist toplumu Mısır"da kurmak ümidiyle oraya gitmişlerdi.

İnanılmaz projeleri vardı. Örneğin Akdeniz'le Kızıldeniz'i birbirine bağlayacak

bir kanal açmak. Mehmet Ali Paşa'nm Fransızların hoşuna gidecek her

şeye sahip olduğu açıktı. Üstelik İngilizleri bu denli kızdırdığına göre özünde

kötü biri olamazdı. Londra'nın ondan kurtulmasına izin vermemek

gerekiyordu.

Devler arasındaki bu savaşta benim köyümün insanlarının ve özellikle

de İngiliz papazın öğrencisi olan o iki delikanlının ne ağırlığı olabilirdi?

Sanıldığından da çok! Terazinin kefesine onların adının yazılı olduğu ve

okuyabilmek için biraz yakından bakmak gerektiği söylenebilirdi. Lord

Ponsonby'nin yaptığı buydu. Haritanın üzerine eğilmişti, sonra da parmağını

haritanın belirli bir yerine koymuştu: Mehmet Ali Paşa'nın imparatorluğu ya

burada kurulacak ya da burada yok olacak, işte burada savaşa tutuşulacak!

Çünkü kurulmakta olan bu imparatorluğun iki kanadı vardı: Biri kuzeyde,

Balkanlar ve Anadolu; diğeri güneyde, Mısır ve bağımlı bölgeler. Bunların

arasında tek bir bağlantı vardı, o da Gazze'den İskenderiye'ye giden sahil

yoluydu. Hayfa'dan, Akra'dan, Sayda'dan, Beyrut'tan, Trablus'tan,

Lazkiye'den geçiyordu. Deniz ile Dağ arasında sıkışmış bir toprak parçasıydı

bu. Eğer Dağ hıdivin denetiminden çıkacak olursa, yol kullanılamazdı.

Böylece Mısır ordusunun iç bölgelerle bağı kopmuş olacağından yeni

imparatorluk ikiye bölünmüş, ölü doğmuş olurdu.

Dolayısıyla bütün şansölyelerin gözleri bu dağ parçasına dönmüştü. Hiç

bu kadar çok misyoner, tüccar, ressam, şair, hekim, eksantrik kadın ve eski

taş meraklısı bir arada görülmemişti. Dağlılar bundan gurur duyuyordu. Hele

daha sonra, İngilizler ile Fransızların doğrudan kendi aralarında savaşmamak

için bu topraklarda savaştıklarını anlayınca daha da gururlandılar.

Ortalığı yakıp yıkan bir ayrıcalık ama ne de olsa ayrıcalık!

İngilizlerin hedefi açıktı: Dağlıları Mısır'a karşı kışkırtmak. Mısırlılar ise,

elbette Fransızların yardımıyla bunu engellemeye çalışıyorlardı.

Dağ l ı l a r T a r i hç es i 'nin belirttiği üzere: "Mısır birlikleri ülkemizin sınırına

gelip dayandığında, ordu komutanı, emire bir mektup göndererek kendisine

katılmasını istedi." Küçücük hükümranlığının ve cılız güçlerinin çok ötesinde

bir çatışmada taraf olmanın büyük ihtiyatsızlık olacağını anlayan emir

tereddüt göstermeye çalıştı. O sırada komutan ona ikinci bir mektup

gönderdi ve "ya birliklerinle birlikte bana katılırsın ya da ben oraya gelir,

sarayını başına indirir, yerine de incir ağacı dikerim," dedi.

Zavallı emir bu tehdide boyun eğmek zorunda kaldı ve Dağ, Mısır'ın

egemenliği altına geçti. Zavallı diyoruz ama ya-nılmayalım, hâlâ çok korkulan

biriydi emir, köylülerle şeyhler onun adını işitseler titriyorlardı; paşanın ve

temsilcilerinin karşısında titreyen ise emirdi.

Mehmet Ali Paşa emiri yanma çekmekle ülkenin efendisi olacağını

sanmıştı. Başka bir ülkede olsaydı durum belki böyle olabilirdi, ama burada

değil. Emirin otoritesi ve nüfuzu vardı elbette, ama Dağ, emir demek değildi.

Dini cemaatler vardı, onların kendi ruhban sınıfı, şefleri ve ileri gelenleri vardı.

Büyük aileler ile küçük derebeyleri vardı. Meydanlarda anlatılanlar vardı, köy

kavgaları vardı. Hem şeyh ile patriğin de arası yoktu, çünkü patrik, şeyhin

Lamia'dan bir çocuk yaptığına inanrj mıştı ve Lamia da hâlâ şatoda

oturduğundan patrik oraya adıl mını atmak istemiyordu, şeyh de kendi

mertebesinde birine böyle davranılamayacağını göstermek istediğinden,

kafa tutmak amacıyla oğlunu İngiliz papazın okuluna göndermişti!

Lord Ponsonby haritanın bu minicik noktasına eğildiğinde, yardımcıları

ona bu kadar ayrıntı anlatmamıştı. Sadece, emir önde gelen liderlerinden

birini öldürttüğünden beri ona düşman olan Dürzilerin emire ve müttefiki

Mısırlılara isyan etme-' ye hazır olduklarını, ancak nüfusun çoğunluğunu

oluşturan Hıristiyanlar bu isyana katılmazsa bir sonuç alınamayacağını

söylemişlerdi.

"Ya Hıristiyanlar arasındaki adamlarımız, onlar bir şey yapamadı mı?"

diye sormuştu büyükelçi.

Büyük çoğunluğu Katolik olan bu halkın gözünde İngilizlerin sapkın

olarak görüldüğünü hatırlatmışlardı ona.

"Adamlarımızdan hiçbiri doğru dürüst bir ilişki kuramadı... Okul açmış

olan bir papaz dışında."

"Katolik bir köyde bize ait bir okul mu?"

"Hayır, aklınız alıyor mu böyle bir şeyi, o saat kovulur ya da bir yangın

okulu harabeye çevirirdi. Hayır, Said Bey diye bilinen eski bir Dürzi

derebeyinin topraklarına yerleşti. Ama okuluna iki Katolik delikanlıyı almayı

başardı. Bunlardan biri de Kfaryabda şeyhinin oğlu."

"Kfar ne?"

Kfaryabda ve Sahleyn adlarını bir büyüteç yardımıyla okuyabilmek için daha

ayrıntılı bir harita gerekti. "İlginç," dedi Lord Ponsonby.

Dışişlerine göndermek üzere kaleme aldığı raporda Kfar-yabda'nın

adını anmıyordu ama "cesaret verici işaretler"den söz ediyordu. Üç asırdır

Fransa'yla ilişkilerinden gurur duyan yörenin en büyük Katolik ailelerinden

birinin çocuklarının bir İngiliz papaz okuluna gitmesi gerçek bir başarıydı,

açılmış bir gedikti.

İşte bu nedenle, Şeyh Raad'm kötü bir not yüzünden kovulması söz

konusu olamazdı!

II

Öteki kamptaki hiç kimse -ne emir, ne Fransız konsolosu Mösyö Guys

ne de Süleyman Paşa denen Octave Joseph de Se-ves- durumu Lord

Ponsonby kadar ciddiye almak istemiyordu. Süleyman Paşa Mısır adına

Beyrut'a komuta ediyordu. Büyük bir kavga sürüyordu. Kimsenin bu

köydeki çekişmelerle uğraşacak vakti yoktu. Patrik dışında kimsenin! Bu iki

çocuğun papaz okulundaki varlığının anlamını küçümsememek gerektiğini

açıklamak için gırtlak patlatan oydu. Sonuç olarak patriğin hatırı için kibirli

şeyhin cezalandırılmasına karar verildi. Emi-, rin hazine görevlilerinden biri

gelerek, şevhe ödenmemiş vergi-" lerin bitmez tükenmez bir listesini uzattı.

Aslında bunlar şeyhin bin bir dalavereyle ödemekten kurtulduğu eski

vergilerdi. Şimdi bunların hepsi hatırlanmış, bir de yenileri eklenmişti.

Özellikle Mısırlı işgalcinin koyduğu baş vergisi vardı. Bu vergilerin bahanesi,

süren çatışmaların ihtiyaçlarını karşılayabilmek uğruna tükenmiş emirin

kasalarını doldurmaktı. Ama gerçek nedeni herkes biliyordu. Bilmeyen

varsa diye de patrik papazı çağırtmış ve ona eğer şeyh iki çocuğu o sapkın

okuldan alırsa emir nezdinde girişimde bulunabileceğini söylemişti.

Kfaryabda şeyhi zor durumdaydı. O yıl mahsul kötü gitmişti. Ondan

istedikleri meblağ ise -üç yüz kese, yani yüz elli bin kuruş- tüm tebaasını

elindekini avcundakini vermeye zor-lasa bile toplayamayacağı kadar çoktu.

Ödemenin imkânı yoktu, ama önerilen diğer çözüm de so derece

aşağılayıcıydı: Şeyh, çocukları İngiliz papazın okulun dan alarak kepaze

olacak, ama iş bununla da bitmeyecek, "çekirgeler patriği"nin ayağına

kapanıp emir nezdinde girişimde bulunması için yalvarması gerekecekti.

Vergi mültezimi, maiyetiyle birlikte köyden ayrılmadan önce, borçlu

olunan paranın tümü bir ay içinde ödenmezse şeyhin topraklarına el

konulacağını ve emirin mülküne katılacağını söylemeyi ihmal etmemişti. Bu

ihtimal Kfaryabdalıların hiç hoşuna gitmedi çünkü kendi efendilerinin,

efendilerin en kötüsü olmadığının farkındaydılar.

En tuhafı, Tanios'un bu olayları yaşayışı oldu. Bu sayede bir süreliğine

köyle ve hatta o sözde piçliğiyle bile barışmıştı. Çünkü, delikanlının gözlerinin

önünde cereyan etmekte olan olay, aslında doğumunun neden olduğu ve

geçmişte "çekirgelerin istilasına yol açan kavganın devamıydı. Şimdi her şeyi

gayet iyi görüyor, patriğin niçin böyle tepki gösterdiğini, şeyhin ve köylülerin

tavrını anlıyordu. Bu tavrı paylaşıyordu. Tek bir nedenden bile olsa: Okul!

Onun gözünde en değerli şey okuluydu. Hırsla, canını dişine takarak

çalışıyor, her kelimeyi, her bilgi kırıntısını kuru sünger gibi emiyordu. Kendisi

ile evrenin geri kalanı arasındaki bu köprüden başka bir şeyi gözü görmüyordu.

Bu nedenle köylülerden ve şeyhten yanaydı, köyün tüm

düşmanlarına, emire, patriğe karşıydı... Şimdiki ve geçmişteki tüm

gerekçeleri birleştiriyordu.

Hatta Rukoz, "Şeyhin topraklarına el konacak diye niye dert edeyim?

Sen de benim gibi feodallerin ayrıcalıklarının yok olmasını istemiyor musun?"

dedi diye ona da mesafe koymuştu. Delikanlı ona şu cevabı vermişti: "Benim

de en büyük isteğim bu, ama bu biçimde olsun istemiyorum." Eski kâhya

ciddi ciddi karşılık vermişti: "Yürekten istediğin ve gerçekleştiğinde mutluluğa

boğulacağın bir dileğin varsa, onu yerine getirmesi için Tanrı'ya yalvarırsın.

Ama bu işi nasıl yapacağını ona emre-demezsin. Ben Tanrı'dan Kfaryabda

şeyhini cezalandırmasını istedim. Bu işi nasıl halledeceği O'na kalmış bir şey,

artık bir doğal âfet mi verir, çekirgeleri mi gönderir Mısır ordularını mı, o karar

verir!"

Bu düşünce tarzı Tanios'u rahatsız etti. Gerçi o da şeyhin ayrıcalıklarının

kalkmasını istiyordu, çünkü on beş yıl sonra kendisini Raad'ın çizmelerini

çıkarırken görmeyi elbette arzu-lamıyordu... Ancak karşılıklı güçlerin

denendiği şu anda hangi yanda olduğunu ve hangi dileğinin

gerçekleşmesini istediğini pekâlâ biliyordu.

Papaz 12 Mart 1836 tarihli günlüğüne şunları yazmıştı: "Bugün öğle

vakti Tanios beni görmeye geldi. Köyün içinde bulunduğu dramatik durumu

anlattı. Köyünü, kapana kısılmış ve avcının bıçağını bekleyen bir firavun

faresine benzetti... Ona dua etmesini söyledim ve elimden geleni yapacağıma

söz verdim.

"Hemen konsolosumuza bir mektup yazdım. Beyrut'a giden biri olursa

mektubu hemen yarın göndereceğim."

Gerçek bir yardım çağrısı olan bu mektubun ardından şatoya tuhaf bir

ziyaretçi geldi. Kfaryabda'da bugün bile İngiliz konsolosunun gelişi anlatılır.

Aslında Richard Wood o dönemde henüz konsolos değildi, daha sonra

olacaktı. O tarihte Lord Ponsonby'nin yarı resmi temsilcisiydi ve birkaç

haftadır Beyrut'ta, hakiki İngiltere konsolosuyla evli bulunan kız kardeşinin

yanında kalmaktaydı. Ama bu bilginin ne olaylar üzerinde ne de olayların

aktarılışında bir önemi yoktur.

Dağ l ı l a r T a r i hç es i der ki: "O yıl köyümüze İngiltere konsolosu geldi.

Değerli hediyelerle büyük küçük herkesi sevindirdi. Hiçbir ziyaretçinin

karşılanmadığı gibi karşılandı. Ayine katıldı. Üç gün üç gece şenlik yapıldı."

Sözde bir konsolos için bunca şölen, bunca abartı biraz aşırı değil mi?

Ama bu "değerli hediyeler"in neler olduğu bilinince aşırı sayılmaz. Keşiş İlyas

daha fazla bir şey anlatmamakta-dır ama Wood'un kendisi, bir süre sonra

Papaz Stolton'a gönderdiği ve Sahleyn okulunun arşivlerinde bizzat papaz

tarafından saklanmış bir mektupta ziyaretinden söz etmiştir. Vekil, kendisinin

olduğu kadar papazın da esasen bildiği ziyaret sebebinden söz etmemekte,

ama götürdüğü hediyeleri ve bunların kabul ediliş biçimlerini ayrıntısıyla

anlatmaktadır. Papaz, emirin vergi mülteziminin istediği rakamı mektubunda

kesin biçimde bildirmiş olmalıydı, çünkü Wood, şatonun Sütunlu Salon'una,

tam ev sahibinin nargilesinin arkasına, içinde tamı tamına yüz elli bin kuruş

bulunan torbalar koymuştu. Şeyh karşı çıkar gibi yapmış ama konuğu buna

izin vermemişti.

"Ayaklarınızın dibine konulan şey bizden size değil, vergi mülteziminize

bir armağandır, böylece sizleri bir daha rahatsız etmeden emirin taleplerine

karşılık verebilir."

Kfaryabda derebeyi armağanı vakur bir ifadeyle kabul etti ama

pohpohlanmış kalbi sevinçten dışarı fırlayacak gibiydi.

Ayrıca üç "gerçek" armağan daha vardı ki Wood bunları mektubunda

anlatıyordu. "Şeyhe, üzerinde Hanover hanedanının armalarının dövülü

olduğu ve Beyrut'tan bu yana deve sırtında taşman muazzam bir ayaklı

saat." Neden bir saat de, örneğin safkan bir at değil? Bilinmez. Belki de bu

saati kalıcı bir dostluğun simgesi olarak görmek gerekir.

Diğer iki armağan ise papazın iki öğrencisineydi. Tanios'a "sedef

kakmalı harika bir divit. Hemen kuşağına sokmuştu. Raad'a ise -onun

altından bir diviti zaten vardı ama küçük şeyh kâtip mertebesine düştü

demesinler diye okul çıkışında saklıyordu- "bir av tüfeği. Kralların sürek

avına layık, horozlu bir f or s y t h . Babası evirip çevirip incelemek ve hatta

imrenerek okşamak için tüfeği aceleyle oğlunun ellerinden aldı. Belki de

tüfeği oğluna değil asıl ona armağan etmek gerekirdi, çok hoşnut kalırdı ve

silah da daha emin ellerde olurdu."

Bu son cümlede kehanet niteliği taşıyan bir ifade yoktu, ama bu tüfeğin

ucunda ne felaketlerin beklediği bilinseydi düşünmekten alamazdı insan

kendini.

"Konsolos" bir cumartesi öğleden sonra gelmişti ve şeyh, adamlarıyla

birlikte şatoda kalmasını önermişti ona. Köy kadınları en nadide yemeklerini

yapmak için çırpınıp durmuşlardı. Wood, kuzu boynu dolmasından

bahsetmektedir. Ayrıca "bergamut-lu kebbe " y i över. Ama muhtemelen

karıştırmaktadır, çünkü acı portakallı et yemeği olsa da Dağlıların

mutfağında bergamut bilinmemektedir! Vekil aynca şarabma su kattığında

Şeyh Francis'in yüzünde alaya bir gülümsemenin belirdiğini de

söylemektedir...

Ertesi gün, vadiye bakarak, kahve ve kuruyemiş eşliğinde ey v a n ' da

yapılan kısa bir görüşmeden sonra Kfaryabda derebeyi bir saatliğine izin

istedi.

"Ayin başlayacak. Konuğumu yalnız bırakmak istemezdim ama bu

son iki günde Tanrı bana karşı iyi davrandı, neredeyse mucizeler yarattı,

onun lütfuna karşılık şükranlarımı sunmalıyım."

"Eğer sizce bir sakıncası yoksa ben de gelmek isterim..."

Şeyh gülümsemekle yetindi. Kendisi için hiçbir sakınca yoktu ama

kiliseye bir İngiliz'le girecek olursaBaba Butros'un bir rezalet çıkarmasından

çekiniyordu.

Gerçekten de papaz Butros onları kilisenin kapısında bekliyordu.

Terbiyeli ama kararlıydı:

"Köyümüz yaptıklarınız için size minnettardır. Bu nedenle evimi ziyaret

ederek beni onurlandırırsanız sevinirim, eşim fakirhanemde size kahve

yaptı. Giriş arka tarafta. Ben ayini bitirene dek karım ve büyük oğlum size

eşlik edecektir. Sonra ben de size katılırım."

Şeyhe göz ucuyla baktı. Sanki, "Senin şu İngiliz dostlarına karşı

bundan daha nazik olamam," der gibiydi.

Ama "konsolos" yarım yamalak Arapçasıyla karşılık verdi:

"Bana özel muamele yapmanıza hiç gerek yok, sayın peder, ben de

katoliğim, diğer müminler gibi ayine katılacağım."

"Hem İngiliz, hem Katolik! Siz dünyanın sekizinci harikası olmalısınız,"

demekten kendini alamadıBab a Butros.

Sonra da mümini içeri soktu.

Bu Katolik millete İrlandalı bir ajan göndermek, Lord Pon-sonby'nin

büyük maharetlerinden bir diğeriydi. Hem de Dağlıların "şu iblis AnklizTer"e

uzun süre hayranlık duymasını sağlayacak bir maharet!

III

Kfaryabdalıların deyimiyle patrik o geceyi "meymenetsiz bir suratla"

geçirdi ve mırıldandığı dualar hiç de hayırlı şeyler değildi. Cehenneme o

kadar çok beden ve can gönderdi ki Tan-rı'ya mı, Seytan'a mı, kime hizmet

ettiği belli değildi. Şeyhin bıyığı patriğin yatağında bir devedikeni gibiydi, sağa

da dönse sola da dönse ona dolanıyordu.

Oysa gücünün doruğundaydı. Emir, Mısır genelkurmayı, Fransız

diplomatları ve Dağ'ın ileri gelen derebeyleri arasında, ortak kabul gören bir

arabulucuydu, koalisyonun ekseni oydu, aynı zamanda da koalisyonun

çıkıkçısıydı, çünkü kırıkları sürekli onarmak gerekiyordu. Fransız konsolosu,

Mehmet Ali Paşa'yı asmaktan beter ediyordu: "Avrupa'daki iyi niyetlileri

kandırmak için kendini reformcu diye tanıtan bir Şark despotu!" Eski vatandaşı

J. de Sèves hakkında ne düşündüğü sorulduğunda ise şöyle diyordu:

"Süleyman Paşa mı? Yeni efendilerine sadakatle hizmet ediyor." Ardından

da yüzünü buruşturup burun kıvırıyordu. Emire gelince, Mısırlı hamilerinin

düş kırıklıklarından gizlice zevk alıyordu. Onların, "birliklerimiz sarayının

penceresi dibine Çadır kurdukça en sadık müttefiğimiz olmaya devam

edecek," diye neredeyse yüksek sesle söylendiklerini işitir gibiydi.

Patrik, çoğu zaman, bu çürük koalisyonu kendi bilek gücüyle ayakta

tuttuğu izlenimine kapılıyordu. Bütün Dağ bölgesinde saygı hatta hürmet

uyandıran biriydi. Ona hiçbir kapı kapanmaz, hiçbir isteği geri çevrilmezdi.

Benim köyüm hariç! Kfaryabda'da papaz bile ona sırtını çevirmişti.

Bu nedenle uykusuz bir gece geçirmiş, ama kalktığında güveni yerine

gelmişti.

Giyinmesine yardımcı olan kayyuma, "Ben onlara tövbe ettirmesini

bilirim. Kilisenin sadaka kutusuna düşen metelik gibi

ayaklarımın dibine düşecekler. Her derde deva bulunur, onla*

rınki de benim elimde," diyordu.

Birkaç gün sonra Büyük Curd'dan bir haberci geldi ve Ra-ad'ın

anneannesinin ölmekte olduğunu, Raad'ı görmek istediğini söyledi. Şeyh bu

yolculuğa karşı çıkmaya çalışmadı; aksine bunu karısının ailesiyle barışma

fırsatı olarak gördü ve Gerios'a yazdırdığı bir geçmiş olsun mektubu ile birkaç

değersiz armağanı da oğluna verdi.

Büyükanne ölüyorsa da, pek acelesi olmadığı belliydi. Dağ l ı l a r

Tar i hç es i onun ölümünden yüz otuz sayfa sonra, aradan on yedi yıl

geçtikten sonra söz edecektir. Çok sonraları, yetmiş dört yaşındayken... Ama

bunun bir önemi yok. Belki de gerçekten torununu özlemişti. Ama Raad'ın

gelmesi için asıl ısrar eden patrikti. Ona açacağı önemli şeyler vardı.

Söyleşileri, din dersi sınıfındaki öğrenciler için bilmece sorar gibi

başladı:

"Sen İsa'nın bir şövalyesi olsaydın ve kendini aniden şeytanın evinde

hapis bulsaydın ne yapardın?"

"Kaçmaya çalışırdım ama kaçmadan önce de her şeyi yıkar, taş

üstünde taş bırakmazdım."

"Güzel bir cevap! Gerçek bir şövalyeye layık!"

"Şeytanı da soyu sopuyla birlikte gebertirdim."

"Aşırıya kaçmayalım, Şeyh Raad. Hiçbir ölümlü şeytanı öl-düremez.

Ama nasıl o bizim evimize nifak sokuyorsa hiç değilse biz de onunkine nifak

sokabiliriz. Ama gözü pekliğin hoşuma gitti, sana güvenmekte haklıymışım.

Eminim ki imamn ve soyluluğun sözlerine esin verdiği gibi tavırlarına da

esin verir."

Delikanlının ellerini avuçlarına alan patrik, gözlerini kapayarak uzunca

bir dua mırıldandı. Raad tek kelimesini anlamı-yordu ama tütsünün burun

deliklerinden yayıldığını hisseder gibiydi. Odanın penceresi yoktu,

kapkaranlıktı ve patriğin beyaz sakalı tek ışık kaynağıydı.

"Sen şeytanın evindesin!"

Genç şeyh anlamadı. Çevresine bakındı, çok korkmuştu.

"Dedenin evini kastetmiyorum."

"Şato..."

"Babanın evinden de söz etmiyorum. Tanrı onun günahlarını affetsin!

İngiliz okulundan bahsediyorum. Sapkınlık ve zındıklık ocağı. Her sabah

şeytanın evine gidiyorsun ama farkında değilsin."

Papazın yüzü bir mezar taşı gibi ciddiydi. Ama yavaş yavaş

gülümsemeye başladı.

"Ama onlar da senin kim olduğunu bilmiyorlar. Sanıyorlar ki

karşılarındaki yalnızca Şeyh Francis'in oğlu Şeyh Raad, senin içinde saklı

ceza şövalyesini bilmiyorlar."

Birkaç gün sonra Raad köye geri döndüğünde ve her zamanki gibi

çam ormanlarından geçen kestirmeye saptığında, Tanios onun çenesinde

küçük bir sakal çıktığını ve bakışlarının da her zamankinden farklı olduğunu

gördü.

Peder Stolton'un okulunda dersler binanın en eski bölümünde

veriliyordu. Burası, aşağı yukarı birbirinin tıpatıp aynı, ince uzun, ders

vermek için oldukça loş, kubbeli iki salondan oluşan ve kabu denen bir

yerdi. Daha sonra bunlara yeni salonlar da eklenecekti, ama Tanios'un

döneminde otuzdan çok öğrenci yoktu ve okul, bu iki oda ile papazın

kitaplarının ve çalışma masasının bulunduğu bitişik bir üçüncü odadan

ibaretti. Üst katta papazın kendi dairesi vardı. Ev büyük değildi, ama kusursuz

bir piramit biçiminde yükselen çatı kiremitleri, simetrik balkonları, zarif

kemerli pencereleri ve duvarları kaplamış sarmaşığı ile sağlam ve hoş bir

görünüm veriyordu. Ayrıca çocuklarm teneffüs yapabildiği geniş bir kapalı

avlusu vardı. Yıllar sonra bu avluya, binlerce öğrencinin gelmesi gibi pek

övgüye değer gerekçelerle başka binalar da yapılacaktı. Ama ne yazık ki

bunlar pek o kadar sevimli olmayacaktı. Neyse, bu başka bir konu...

Bu arazinin bir kısmında, papazın karısı yaşamının tek gerçek

tutkusuna vermişti kendini: Bahçıvanlık. Küçük bir bostanı, bir çiçek tarhı

vardı. Fulyalar, karanfiller, çok sayıda lavanta ve koca bir evlek gül

yetiştiriyordu. Öğrenciler asla bu tarafa geçmezdi. Hatta papazın karısı, üst

üste koyduğu taşlarla, kendi elleriyle küçük bir duvar örmüş, böylelikle

sembolik bir çit oluşturmuştu.

Raad, okula döndüğü gün bu çitin üstünden atlamakta sakınca

görmedi. Dosdoğru o nisan gününde tomurcuklanmaya başlamış güllere

giderek cebinden bıçağını çıkarttı ve en güzellerini kesip, kellelerini

uçururcasma yapraklarını ko-parıverdi.

Papazın karısı çok uzakta değildi, bostandaydı. Her şeyi görmüştü.

Ama öğrenci öyle kendinden emin, öyle küstahça davranmıştı ki, kadın

anlaşılmaz bir şeyler haykırmadan önce uzun süre sessiz kaldı. Genç şeyh

hiç aldırmadı. Son gülün kafası da kesilip açık mendiline düşene dek işine

devam etti. Sonra bıçağını yerine yerleştirip, sakin sakin çitten atladı ve

marifetini göstermek üzere öğrencilerin bulunduğu yere doğru seğirtti.

Papaz yetişti, karısını ağlarken buldu ve suçluyu odasına çağırttı. Oğlanı

uzun uzun süzdü, boş yere bir pişmanlık belirtisi bulmayı umdu. Sonra da

vaiz sesiyle konuşmaya başladı:

"Kendini ne hale getirdiğinin farkında mısın?" diye sordu. "Bu sabah

buraya gelirken saygın bir şeyhtin, şimdiyse adi bir hırsız oldun!"

"Hiçbir şey çalmadım ben."

"Eşim seni güllerimi alırken görmüş, nasıl inkâr edersin?" "Beni gördü, ben

de gördüğünü gördüm. Demek ki bu bir hırsızlık değil, talan!" "Fark nerde?"

"Hırsızlık sefillerin işidir. Oysa yağma, savaş gibidir, hı çağda soylular ve

şövalyeler tarafından gerçekleştirilir."

"Sanki senin ağzından başka biri konuşuyor. Böyle cev vermeyi sana

kim öğretti?"

"Böyle bir şeyin öğretilmesine neden gerek duyayım? D duğumdan

beri biliyorum."

Papaz iç çekti. Düşündü. Şeyhi düşündü. VVood'u, Lo Ponsonby'yi

düşündü. Hatta belki de Majestelerini düşünd Tekrar iç çekti. Sonra, tevekkül

gösteren bir ifadeyle devam sözüne:

"Yine de bil ki talan, eğer yapılacaksa, ancak düşmana yapılmalıdır,

topraklarını işgal ettiğin, savaş ilan edip kapılarını zorladığın insanlara. Yoksa

dostça karşılandığın evlerde değil!"

Raad derin derin düşünür gibi yaptı, papaz da bu davranışı ister istemez

bir pişmanlık ifadesi olarak kabul etti. Genç şeyhten, kendini okuluyla savaş

halinde görmemesini istedi ve olayın üzerine sünger çekti.

Krallığın çıkarlarına ihanet etmemek için öğretmenlik mesleğine ihanet

mi etmişti? Günlüğünün satır aralarını okudukça papaz Stolton'un biraz

utanç duyduğunu anlamak mümkündü.

Sonraki günlerde Raad uslanmış göründü. Ama kışkırtıcı şeytan

-pardon, melek!- onu rahat bırakmayacaktı.

Bu kez kadere alet olan, Deyrûnlu bir tüccar oğlunun okula getirdiği

değerli tahtadan bir oyuncak oldu. Tahtanın özelliği, tespih gibi çekildiğinde,

daha doğrusu avuç içine alınan topakları birbirine sürtüldüğünde misk

kokusu yaymasıydı. Raad ne pahasına olursa olsun bu oyuncağa sahip

olmak istiyordu ama arkadaşı onu satabileceğini söyleyince rahatsız oldu.

Soylu talan yoluyla onu ele geçirmek çok daha basit olurdu! Ya da, matrak

bir arkadaşının demesine göre, onu kazanabilirdi. Öğrenciler arasında yaygın

olan ve serbest çeviriyle "meydan okuma" olarak tercüme edilebilecek

â s i ! adlı bir oyun vardı. İşte bu oyunla kazanabilirdi onu. Oyun herhangi bir

kişiyi bahse tutuşmaya zorlamak üzerineydi. Bahse tutuşan da meydan

okumayı kabul etmiş oluyordu.

Şeyh Raad âsi ! dedi ve diğer öğrenciler de, bu eğlenceden mutlu

olarak, aas s i ! aas s i ! diye tekrarladılar; ta ki oyuncağın sahibi çocuk, sihirli

kelimeyi söyleyene kadar:

" Â s i , Bayan Stolton'un bulunduğu yere kadar gidecek ve bir şey

arıyormuş gibi eteğini tepesine kadar kaldıracak ve 'nerde şu oyuncak,

bulamıyorum!' diye bağıracaksın."

Tüccarın oğlu bulduğu fikirden pek mutluydu. Hiçbir öğrencinin

giremeyeceği, en son akla gelebilecek bahsi bulduğuna emindi. Ama Raad,

söylenen yere doğru hemen birkaç adım attı. Diğerleri -yedi kişiydiler- onu

uzaktan izlediler. Çok geçmeden geri döneceğinden emindiler. Papazın

karısı çiçek sekilerinin üzerine eğilmişti. Üstünde çok uzun bir giysi vardı,

etekleri çamurdan simsiyah olmuştu. Değerli küçük şeyh hazretleri elbisenin

eteklerini tuttuğu gibi kaldırdı, hem de öylesine sert kaldı ki, kadın

yüzüstü yuvarlandı, kafası çiçeklerin içine gömüldü.

"Nerde şu oyuncak yahu, bulamıyorum?" diye muzaff bir edayla

haykırdı.

Ondan başka kimse gülmüyordu.

Bu kez ülkesinin yüksek çıkarlarını unutan papaz, haytanın suratına

İngilizce haykırdı:

"Defol! Bu okuldan derhal çık, bir daha da asla ayak basma! Burdaki

varlığın hepimiz için bir onursuzluk. Bizzat Kral William gelip seni

Sahleyn'de alıkoymamı rica etse ona cevabım, asla, asla, asla, olur!"

Başka türlü nasıl davranabilirdi ki? Yoksa ne kendisine ne de görevine

saygısı kalırdı. Ama zaman geçtikçe içinde bir pişmanlık duygusu

büyümeye başlamıştı, hem de güçlü bir duygu: Kendi elleriyle inşa etmeye

koyulduğu binayı yine kendi elleriyle yıkıyormuş duygusu. Ev sahibi ve

hamisi Said Bey'e gidip durumu anlatma gereğini duydu.

Olayı zaten duymuş olan Sahleyn derebeyi, papazı yatıştırmaya hiç

kalkışmadı.

"Tanrı kimseyi bütün meziyetlerle donatmamıştır, muhterem. Siz

zekisiniz, bilgilisiniz, dürüstsünüz, ahlaklısınız, fede-kârsınız... Tek eksiğiniz

sabır."

Sabır mı? Papaz uzun uzun iç çekti. Sonra gülümsemeye çalışarak:

"Kuşkusuz haklısınız, Said Bey," dedi. "Ama Şeyh Raad'a

dayanabilmek için çok özel türde bir sabra sahip olmak gerek. Ve korkarım

ki sabrın bu özel türü İngiltere'de yetişmiyor."

"Bizim Dağ böyledir, muhterem. Siz terbiyesiz bir öğrenciyi

cezalandırdığınızı sanıyorsunuz ama yalnızca dostunuz olan babasını

cezalandırdınız. O ise size gösterdiği dostluk nedeniyle dünyanın yarısına

meydan okumak zorunda kaldı."

"Bu duruma gerçekten üzgünüm. Keşke ona yaptığım kötülüğü

onarabilsem... Belki de gidip onu görmem gerekirdi."

"Çok geç. Dostluğunuzu ona kanıtlamanın tek yolu, işin içinden

sıyrılmak için söylemek zorunda kalacağı şeylere öfke-lenmemenizdir."

IV

Dağ l ı l a r T a r i hç es i 'nd en alıntı:

"Nisan ayı sonunda, Büyük Yortu'dan az sonra, Kfaryab-da'nın

efendisi Şeyh Francis oğlu Raad'ı İngiliz sapkınların okulundan çekmeye

karar verdi. Rivayete göre birkaç gün önce bir olay meydana gelmiş ve

papaz, karısı ile genç şeyhi uygunsuz durumda yakalamıştı. İlkbaharda ve

sonbaharda ten zaaflıdır.

Cumaya denk düşen üçüncü gün, Efendimi z patrik hazretleri kalabalık

maiyetiyle birlikte köye geldi. On beş yıldır köye ayak basmamış

olduğundan bu gelişe herkes sevindi. Patrik, annesinin günahlarını

çıkarttıktan sonra şimdi de oğlunun, Şeyh Raad'ın günahlarını çıkarmaya

gelmişti.

Şeyh Francis'le patrik, Belâta Meydanı'nda, herkesin önünde

kucaklaştılar. Ef e n d imi z vaazında aftan ve barışmadan söz ederek

müminler arasında nifak tohumları eken sapkınlığı ve sapıklığı lanetledi.

Köyde şafak vaktine dek bayram edildi. Ertesi gün patrik ile şeyh,

Beytüddin Sarayı'na birlikte giderek Dağ'm yöneticisi olan emire bağlılıklarını

yinelediler ve barıştıkları haberini ona verdiler. Emir de saygı ve hürmette

kusur etmeden onları karşıladı."

"Tanrım, bu şenliğin ortasında kendimi nasıl da yabancı hissediyorum!"

Tanios'un duyguları bir kez daha sarsılmış, kesinlikle öfke ve

küçümsemeden yana dönmüştü. Ara sıra, karanlık düşüncelerden

kurtulmak için, papazın karısını Raad'ın kollarında kendinden geçmiş hayal

ediyor ya da Raad'ı kiliı deki günah çıkarma hücresinde, sayıp döktüğü

günahları için patrikten samimi tebrikler alırken hayal ediyordu. Lamia'nın

oğlu kendini yüksek sesle gülerken yakalıyor, ama hemen kendine gelerek

suskun öfkesine yeniden bürünüyordu.

Öfkenin esiri olduğu her sefer yaptığı gibi hiç durmadan yürüyordu.

"Hey Tanios, ayaklarınla mı düşünüyorsun?"

Delikanlı, kendisine böyle denmesini kaldırabilecek durumda değildi

ama bu ses yabancı değildi; beliren siluet ise hiç değildi. Yalnızca Nadir

değil, yanından hiç ayrılmayan katın da, insan boyunda yük vurulmuş olarak

karşısında duruyordu.

Tanios gayri ihtiyari katırcıya sarıldı, ama adamın ününü hatırlayınca

geriledi. Nadir ise sözüne devam etti:

"Ben de ayaklarımla düşünürüm. İster istemez yollarda iz bırakıyorum.

İnsanın ayaklarıyla dövdüğü ve başına doğru çıkan düşünceler insanı

rahatlatır, canlandırır, başından ayaklarına doğru inenler ise hantallaştırır,

cesaretini kırar. Gülme, ciddi ciddi dinle beni... ondan sonra istersen sen de

diğerleri gibi gülersin. Kimse benim bilgeliğimden yararlanmıyor. İşte bu yüzden

ıvır zıvır satmak zorundayım. Vaktiyle Araplar arasında edilen her

bilgece söze bir deve hediye ederlermiş."

"Ah Nadir, keşke sen de sözlerini satabilseydin..."

"Biliyorum, çok konuşuyorum, ama anla beni, bir köyden diğerine

giderken aklımdan bin türlü düşünce geçiyor, ama kimseye bunlardan söz

edemiyorum. Bu nedenle köye döndüğümde de arayı kapatıyorum.

"Öylesine kapatıyorsun ki, kapı dışarı ediliyorsun."

"Geçmişte oldu böyle şeyler ama artık olmayacak. Şeyh Raad'ın

okuldan kovulma gerekçesinin saygıdeğer hanımefendinin güllerini

kopartması ve pislik bir hayta gibi bu hanımın eteğini kaldırması olduğunu

Belâta Meydanı'nda anlatacak değilim. Babasının her iki yanağına da birer

tokat aşk ettikten sonra, köyde alkışlar arasında bir kahraman gibi onu

dolaştırdığını da anlatacak değilim.

Tanios döndü ve üç kere yere tükürdü. Nadir hoşlanmazdı bu tavırdan.

"O insanlara kızmaya hakkın yok! Olup biteni onlar da senin benim gibi

biliyorlar. Raad'ı da senin benim gibi değerlendiriyor onlar. Ama patrik ve

emirle bu kavga tehlikeli ve pahalıya mal olmaya başladı. İngilizlerle bu ittifakı

kaldırmak zor, bundan sıyrılmak gerekiyor, ama başı da dik tutmalı..."

"Nasıl?"

"Yürekli bir çapkın ayıplanabilir ama asla küçümsenemez. Böyledir bu.

Babası oğlunun marifetlerinden gülerek söz edebilir."

"Ama benim gülmeye hiç niyetim yok. Bayan Stolton'u, kulağına

ulaşacak dedikoduları düşündükçe utançtan yerin dibine geçiyorum."

"Papazın karısı için üzülme, o bir İngiliz."

"Ne olmuş İngilizse?"

"Sana o bir İngiliz diyorum. Başına gelebilecek en kötü şey bu ülkeyi

terk etmek zorunda kalması olur. Oysa senin için de benim için de, bu ülkeyi

terk etmek, başımıza gelebilecek en iyi şeydir."

"Git başımdan Nadir, zaten yeterince üzülüyorum, bir de senin şu bilge

baykuşluğunu çekemem!"

Öfke, utanç, üzüntü gibi bu duygular, köydeki şenliklerin yarattığı bu

duygular Tanios'a yine de belli bir huzur veriyordu. Herkese karşın haklı

olduğu duygusunun verdiği huzurdu bu. Korkaklık ve yaltaklanma

yüzünden körleşmiş olanlar karşısında kendi gözlerinin ardına kadar açık

olduğu duygusunun verdiği huzurdu bu. Pazartesi sabahı okula gidince

Bayan Stol-ton'a gidecek ve okuduğu İngilizce kitaplardaki centilmenlerin

yaptığı gibi elini öpecek ve "en derin saygılarımı ve evladınız olarak size

duyduğum sevgiyi lütfen kabul ediniz!" diyecekti ya da bu türden gayet

usturuplu nezaket lafları edecekti. Kendi kendine söz verdi. Bütün köyün

olup bitene dair gerçeği bildiğini de söyleyecekti ona.

Tanios bir an bile kendisinin de körleşmiş olabileceğini,

yaltaklanmadan olmasa da ümitten körleştiğini düşünmemişti. Yarın

erkeden şatodan çıkıp kendini sınıfın taze, dingin hava-smda bulacağı

ümidiydi bu! Bu denli basit ve kesin bir şeyden bir an bile kuşkulanmamıştı.

Ama artık o köyün tek bir evladı bile İngiliz papazın okuluna gidemeyecekti.

Şeyh ile patrik, kol kola girerek emire saygılarını sunmaya sarayına

gitmezden önce bunu Gerios'a açıkça belirtmişlerdi.

Kâhya ise, bu kararı öğrendiğinden beri, haberi Tanios'a bildirmeyi

sürekli ertesi güne, ertesi saate erteleyip durmuştu. Belki de çocuk durumu

kendiliğinden anlayacak ve rıza gösterecekti... Ama hayır, bu imkânsızdı,

Tanios'un böyle bir şey yapması hayal bile edilemezdi. O okul onun

geleceğe dair tüm umuduydu, tüm sevinciydi; yalnızca okulu için yaşıyordu

delikanlı. Onu ailesiyle, şatoyla, köyle, kendisiyle, doğumuyla barıştıran

papazın okulu olmuştu.

Pazar akşamı tüm aile bir tabak fceşfc'in etrafına toplanmış, koyu

çorbaya ekmek banıyordu. Gerios, Mısır paşası ile Babıâli arasındaki

anlaşmazlık hakkında duyduklarını anlatıyordu. Fırat kıyılarında

hazırlanmakta olan bir savaştan söz ediliyordu.

Lamia ara sıra sorular soruyor, bir yandan da genç hizmetçi kıza

emirler veriyordu. Tanios başka şeyler düşünerek kafasını sallamakla

yetiniyordu. Ertesi günü, o olaydan sonra papaz ile karısını ilk kez

gördüğünde onlara neler söyleyeceğini düşünüyordu.

"Belki de Tanios'a söylemen gerek...," diye araya girdi Lamia, sessizlik

uzayınca.

Gerios başını salladı.

"Bana söylenenleri ona elbette tekrarlayabilirim ama on akıl verecek

değilim. Onun kadar zeki bir çocuğa uzun boylu açıklama yapmak

gerekmez. Kendiliğinden her şeyi anlamıştır o muhakkak."

"Neden söz ediyorsunuz?"

"İngiliz okulundan. Söylememe gerek var mı, artık oraya

gidilmeyecek!"

Tanios birden titremeye başladı. Sanki odanın ortasına buz gibi su

dökülüvermişti. Ağzından "l ey ş ? " (neden?) sözcüğü zar zor çıkabildi.

"Olup bitenlerden sonra köyümüz artık bu okulla bağlarını koruyamaz.

Şeyhimiz yola çıkmadan önce bana açıkça belirtti. Patriğimizin önünde."

"Şeyh kendi aptal oğlu için karar versin, benim için değil." "Onun çatısı

altında yaşarken böyle konuşmaktan men ederim seni."

"Raad hiçbir zaman bir şey öğrenmek istemedi. Okula istemeden

gidiyordu, babası zorladı diye. Artık gitmediği için de gayet memnun. Ben

oraya öğrenmeye gidiyorum. Çok şey öğrendim ve öğrenmeye devam

etmek istiyorum."

"Öğrendiklerin yeterli. Benim tecrübeme güven. Çok fazla okursan

kendi ailen arasında yaşamaya katlanamazsın. Mevkiini doldurabilecek

kadar bilgili olman sana yeter. Bilgelik budur. Bana işimde yardımcı

olacaksın. Ben de sana her şeyi öğreteceğim.

"Artık bir erkeksin sen. Ekmek paranı kazanmanın vakti geldi."

Tanios bir ölü gibi ayağa kalktı. "Artık

ekmek yemeyeceğim."

Yattığı yer olan asma kata çıktı, uzandı ve kımıldamadı.

Önceleri davranışını çocukça bir küskünlüğe verdiler. Ama ertesi gün

olup da gün doğumundan gün batımma dek Tanios ne konuşmak, ne

yemek, hatta ne de bir yudum su içmek için ağzını açmayınca Lamia

telaşlandı, Gerios ise kayıtlarını düzenlemeyi bahane ederek, ama esas

olarak da üzüntüsünü gizlemek için çalışma odasına kapandı. Haber de tüm

köye yayıldı.

Çarşamba akşamı, orucunun dördüncü gününde, Tanios'un dili kösele

gibi olmuş, bakışları sabitleşip kurumuştu. Köy halkı başucundan sırayla

geçip onunla konuşmaya çalışıyorlardı ama nafile; işitmek istemiyordu.

Kimileri işe, kendini ölümün yamacından aşağı yavaş yavaş bırakan genç bir

adamın bu tuhaf görüntüsünü seyre gelmişlerdi.

Denenmedik şey kalmadı. İntihar edeni bekleyen Cehennem azabı,

gömülmesinin yasak olduğu... Ama Tanios artık hiçbir şeye inanmıyordu,

harikulade bir yolculuğa çıkacakmış gibi bekliyordu sanki ölümü.

Hatta Gerios, yaşlı gözlerle gelip de, bir bardak süt içerse 0r,u papazın

okuluna göndereceğine söz verdiğinde bile ona,

yüzüne bakmadan, "Sen benim babam değilsin! Babamın kim olduğunu

da bilmiyorum!" dedi.

Bu sözleri işiten birileri oldu, hatta içlerinden biri, "Zavallı, deliriyor!"

dedi. Çünkü şimdi de Tanios ile birlikte Gerios'un da -hem utançtan, hem

acıdan- kendini öldürmesinden çekini-yorlardı.

Perşembe olmuştu, orucun beşinci günü. Ziyaretçilerden bazıları,

ağzını zorla açıp beslemeyi öneriyorlardı. Ancak boğulur korkusuyla bu fikre

karşı çıkanlar oldu.

Kimse ne yapacağını bilemiyordu. Kimse, papaz bile. Ama hur i y e

kadın hariç! Kız kardeşi Lamia gelip de çocuk gibi kollarına sarılıp ağlayınca,

ayağa kalktı ve "Yapılacak tek şey var, onu da ben yapacağım," dedi.

"Lamia, bana oğlunu ver!"

Cevabı beklemeden adamlarına seslendi:

"Bir araba koşun!"

Yarı baygın haldeki Tanios'u taşıyıp arabanın arkasına yatırdılar.

Hur i y e kadın dizginleri aldı ve şatonun bulunduğu tepenin çevresindeki

araba yoluna girdi.

Kimse peşinden gitmeye cesaret edemedi. Yalnızca arkasından,

yolun tozu dinene dek bakıp durdular.

Boğucu bir öğleden sonraydı ve fıstık ağaçları pembe kadife bir örtüyle

kaplanmıştı.

Papazın karısı, İngiliz okulunun parmaklıkları önünde durdu. Kız

kardeşinin oğlunu kendi taşıyarak binaya doğru ilerledi. Önce İngiliz papaz,

ardından da Bayan Stolton onu karşılamaya çıkmışlardı.

"Bizim aramızda ölecek. Onu size bırakıyorum. Burada, sizin

yanınızda olduğunu anlarsa yeniden yemeye başlar," dedi.

Karı kocanın uzanan kollarına çocuğu bıraktı ve evlerinin eşiğinden

içeri adım atmadan geri döndü.

BEŞİNCİ GEÇİŞ

Kırbaş

B u a n i g e l i ş i i z l e y e n g ü n l e r d e , B a y a n S t o l t o n v e b e n s o n d e rec e g a ri p b i r o l a y

göz l e m l e d i k . Ta n i o s 'un k ı z ıl r ö f l e l i s i y ah saç l a r ı b i z i k aygı l a n d ı ran bir hı z l a

k ı r l a şmaya baş l a d ı . Onun bak ı m ı i ç i n g e n e l li k l e b aş uc unda bek li yo rduk v e k i m i

zaman her geçen s aatte ba ş ındak i ak saç l a r ın s ay ı s ı n ı n bi raz d a h a a r t tı ğ ım

h i s s e d i y o rduk . B i r ay a v a rmamı ş t ı k i , o n b e ş yaş ındak i b u ç ocuğun s aç l a r ı b i r

i h - t i y a r ınk i k a d a r bey az l a ş m ı ş t ı .

Bu muc i z e n i n , k e n d i n i maruz b ı rak t ı ğ ı aç l ı k s ınav ıy l a m ı y ok s a d o ğ a l baş k a b i r

nedenle m i a ç ı kl a n a b i l e c eğ i n i bi l miy o rum. Ama y ö re h a l k ı bunu b i r i ş a re t s aydı .

Hem Tanios i ç i n , h a t t a b e l k i d e b ü t ü n y ö re iç i n ! U ğ u rl u m u , uğ u rs u z mu? Bu konuda

g ö rüş b i r l i ğ i y ok t u . Gö rü l d ü ğ ü kada r ı y l a , b i r b i r i y l e ç e l i ş e n y o rumlard a b u l u n u p b a t ı l

i n a n ç l a r ı n ı i y i c e k ö rük l ü y o rl a r d ı . B e n s e b u s öy l e n e n l e re p e k k u l a k aşmamayı t e rc i h

e t t i m .

N e v a r k i , D a ğ ' ı n b u y ö res i n d e , s aç l a r ı v ak t i n d e n ö n c e a ğa - ra n l a r l a i l g i l i b i r

e f s a n e o l duğunu öğ renmiş t i m . B u n l a r , k a d i m z amanlardan beri , k i m i k a r ı ş ık l ı k

dönemlerde ortaya ç ı k ıp so n ra da yok o l u y o rl a r d ı. Onlara "Kı rbaş " , h a t t a

" B i l g e - d e l i l e r" d i y o rl a r d ı . H a t t a k i m i l e ri n e g ö r e , s öz k onus u o l a n t e k b i r k i ş i y d i ve

s ü rek l i olarak ba şk a biç i m l e rde yeniden o rtaya ç ı k ı y o rdu. Dürz i l er a ras ında

ruhgöç ünün y e rl e ş i k b i r i n a n ç o l d u ğ u d o ğ rudur.

Peder Jeremy Stolton'un Günlüğü 1836 yılı

I

Cennet, ölen müminlere vaat edilmişse eğer, Tanios da kendi

ölümünün taslağıyla cennetin bir taslağına hak kazanmıştı. Yüce Tanrı,

intihar etmek istediği için ona pek de öfkelenme-mişti. Şeyhin şatosu genişti

elbette, ama dünyası yüksek duvarlarla ve el etek öpmelerle sınırlıydı. Yazı

takımları utançla saklanıyor ve oyuncaklar teşhir ediliyordu. Papazın

evindeyse saygı ile bilgi bir aradaydı. Tanios henüz merdivenin en alt

ba-samağındaydı, ama bütün basamakları tırmanabileceğini hissediyordu.

Kütüphane hemen elinin altındaydı; yapıtlar, değerli ciltlerle kaplı

yaşamaktaydı. Tanios onları açmayı, hışırdadıklarını işitmeyi seviyordu.

Hatta birkaç yıldan önce anlaması olanaksız olanları karıştırmayı bile

seviyordu. Günün birinde bu kitapların hepsini okumuş olacaktı. Bundan

emindi.

Ama yeni yaşamı sadece bu kütüphane, pederin odası ya da

dershanelerin kubbeleri değildi. Artık birinci katta bir de odası vardı. O güne

dek, çoğu İngiliz ya da Amerikalı olan geçici ziyaretçilere ayrılmış olan bu

odayı Stoltonlar bu beklenmedik konuklarına hemen vermeyi uygun

görmüşlerdi. Odada bir karyola vardı. Tavanlıklı bir karyola. Tanios böyle bir

yatakta hiç yatmamıştı.

İlk günler, bu yumuşacık yatağı hissedemeyecek kpdar zayıftı ve

kendinde değildi. Yine de yatağına kısa sürede alışmıştı ve artık tekrar

yerde nasıl yatabileceğim, yatağın içindeki yılanlardan, akreplerden, ısırığı

korkunç acılar veren san kertenkeleden ve özellikle de içlerinden en

korkuncu, çocukluk günlerinin

kâbusu olan ve uyuyanın kulağına kaçıp beynine yapıştığı söylenen

kırkayaktan sürekli korkarak nasıl uyuyabileceğini düşünür olmuştu.

Stoltonların huzurlu odasında ayrıca ufak tefek birkaç kitabın

bulunduğu bir etajer, bir gömme dolap, bir odun sobası vardı. Odanın

penceresi rahibin karısının bahçesine bakıyordu.

Gözlerini bir yatakta açıp da papazın karısının kendisine bir fincan

uzattığını gördüğü anda orucuna son vermişti. Ertesi gün annesi gelip

odasına girmeden koridordan gözetlemiş ve içi rahat ederek ordan

ayrılmıştı. Üç gün sonra Lamia ile h u r i y e kadın gelip papazın kapısını

çaldıklarında kapıyı açan Tanios oldu. Annesi boynuna sarılıp onu

öpücüklere boğarken sapkınların eşiğinden adımını atmayı hâlâ istemeyen

teyzesi onu dışarı çekti.

"Sonunda, istediğini elde ettin."

Oğlan, "ben böyleyim" der gibi eliyle gerçek olmayan bir güçsüzlük

hareketi yaptı.

"Bense," diye sözüne devam etti h u r i y e kadın, "damarıma basılırsa

avaz avaz bağırırım, herkes susar. HattaBaba Butros bile..."

"Benim damarıma basıldığında, susarım."

Tanios'un yüzünde muzip bir gülümseme vardı ve teyzesi,

ümitsizliğini belirtmek istercesine defalarca başını salladı.

"Zavallı Lamia! Çocuğunu yetiştirmeyi bilememişsin! Bende olsaydı,

dört ağabey ve dört de kardeşle, bağırmayı bırak ulurdu bile, itişip kakışmayı

öğrenir, hatta yalvarmaya gerek kalmadan tencereye uzanırdı! Her neyse,

yaşıyor ya, o da kendine göre savaşmayı biliyor. En önemlisi de bu!"

Oğlanın yüzünde gülücükler açıyordu. Lamia da bunu fırsat bilerek:

"Yarın babanla geleceğiz," dedi.

"Kiminle?"

Bu soğuk lafı eder etmez arkasını döndü ve papazın evinin karanlık

koridorunda kayboldu. İki kadın da gerisin geriye döndüler.

Tanios derslerine hemen başladı. Artık bütün öğrenciler, bir dertleri

olduğunda, sanki "ailenin evladı"ymış gibi, ona geliyorlardı. Bir süre sonra

papaz, Tanios'u görevlendirdi (günlüklerinde bu durumu, "hem yetenekleri

nedeniyle hem de gördüğü öğrenim ve yanımızda kalıyor olması

karşılığında" diye belirtmektedir). Böylece, derse gelemediğinden ya da

anlamakta güçlük çektiğinden geri kalan öğrencilere, ders tekrarı

yaptırıyordu. Kendinden büyük arkadaşlarıyla öğretmencilik oynamış

oluyordu.

Bu yeni görevini yerine getirirken daha olgun görünebil-mek amacıyla

sakal bırakmayı düşündü. Bu belki de şeyhe ve tüm köye karşı nihayet elde

ettiği bağımsızlığın kanıtı olacaktı! Bu henüz seyrek, ayva tüyü kadar

yumuşak bir sakaldı, ama kusursuz olmasını isteyerek kesiyor, fırçalıyor,

düzeltiyor, bakıyordu. Sanki ruhu orda yuva yapmış gibiydi.

Cebrail'in bana dediğine göre, "Hatlarında, bakışlarında ve ellerinde

hafif kadınsı bir yumuşaklık vardı. Sanki sadece La-mia'dan doğmuş gibi

ona benziyordu."

Annesi, dört-beş günde bir onu görmeyi alışkanlık edinmişti. Genellikle

ablası da yanında oluyordu. İkisi de artık ona köye dönmeyi önermeye

cesaret edemiyordu. Ancak aylar sonra bu yönde bir girişimde bulundular.

Ama bunu da Tanios'a değil, papaza belirttiler. Papaz onu ikna etmeyi vaat

etmişti. Gerçi öğrencilerinden en parlak olanını evinde konuk etmekten ve

ondan da tam bir evlat sevgisi görmekten çok mutluydu ama eğer Tanios

ailesiyle, şeyhle, köyüyle barışırsa görevini daha iyi yapabileceğinin de

farkındaydı.

"Her şey açık seçik olmalı. Senin Kfaryabda'yı ziyaret etmeni, babanı

ve diğerlerini görmeni istiyorum. Sonra da bu evde yaşamaya devam

edersin, ama artık bir sığıntı olarak değil, yatıh öğrenci olarak kalırsın.

Böylece Raad olayı da kısmen aşılmış olur ve durum hepimiz için daha

rahat bir biçim alır."

Tanios eşek sırtında Belâta'ya vardığında, insanların kendisine

ihtiyatla, korkuyla, hatta bir hayalete bakar gibi baktıklarını hissetti. Hepsi de

ak saçlarını görmemiş gibi yapıyordu.

Tanios çeşmeye eğildi, avuçlanm birleştirip buz gibi sudan içti, ama

aylak aylak dolaşan kimse yamna yanaşmadı. Sonra, eşeğini yularından

tutarak, tek başına şatoya tırmanmaya başladı.

Lamia onu kapıda bekliyordu. Gerios'un yanma götürmek istiyordu.

Kâhyaya karşı iyi davranması ve elini saygıyla öpmesi için yalvardı. Güç bir

andı bu, çünkü Gerios'un adamakıllı sarhoş olduğu belliydi. Rakı

kokuyordu. Tanios, bu durumda şeyh onu daha uzun süre hizmetinde tutar

mı diye düşündü. Alkol onu konuşkan yapmamıştı. Geri dönen çocuğuna

neredeyse hiçbir şey söylemedi. Sanki iyice içine kapanmıştı. Düğüm

düğüm ve sıkıntılıydı içi. Delikanlı bu sessiz karşılaşmaları boyunca boğucu

bir suçluluk duydu. Geri geldiğine pişman olmuştu, gittiğine de pişmandı...

hatta belki de yeniden yemek yemeyi kabul ettiğine bile pişman olmuştu.

Bu bir belirsizlik, bir gölge oldu onun için, ama tek gölge. Raad köy

dışmdaydı; avda ya da dedesindeydi. Tanios onunla karşılaşmamanın

sevinciyle, nerde olduğunu merak bile etmedi. Yalnızca derebeyi ile vârisi

arasındaki ilişkilerin pek fırtınalı olduğunu ve oğlanın, geleneklere uygun

olarak mülk üzerindeki payını talep etmeyi bile düşündüğünü işitmişti.

Lamia, daha sonra, oğlunu şeyhin huzuruna çıkarmakta ısrar etti. O

da Tanios'u, çocukken yaptığı gibi, kollarının arasına aldı, bağrına bastı,

sonra da uzun uzun süzdü. Onu tekrar gördüğüne heyecanlanmış gibiydi.

Ama, "Bu sakalı kesmelisin, Ye' b n i . Ayrık otu gibi duruyor!" demekten

kendini alamadı.

Bu tür düşüncelere hazırlıklı olan Tanios, öfkesini belli etmemeye

kararlıydı. Şeyh dilediğini söyleyebilirdi, kendisi bildiğini okuyacaktı. Papazın

okulu hakkında yorumlar yapılması yerine kendi görünüşü hakkında

konuşulmasını tercih ederdi. Şeyh de okulun lafını açmaya niyetli

görünmüyordu; belki de ingilizlerle bu incecik bağı korumanın sonuçta

yararlı olduğunu düşünüyordu. Zaten kimse böylesine hassas bir konuyu

ortaya serme niyetinde değildi. Hatta Baba Butros bile... O, yeğenini bir

köşeye çekerek asla sapkın mezhebe geçmeyeceğine yemin ettirmekle

yetinmişti.

Tanios'un dönüşünün ertesi günü pazardı. Delikanlı ayine katıldı ve

herkes onun, Meryem Ana ile Çocuk İsa tablosu karşisında kendileri gibi

haç çıkardığını gördü. En azından bu konuda "İngilizleşmemiş" olduğunu

görüp içleri rahatladı.

Tanios kiliseden çıkışta meydandan, üzeri ıvır zıvır dolu katırını çektirip

duran gezgin tacirin geldiğini gördü.

"İmansız Nadir de hep ayin bittikten sonra karşımıza çıkar," dedi

papazın karısı. "Vicdanı öyle yüklü olmalı ki, Tanrı'nm evine girmeye cesaret

edemiyor."

"Yanılıyorsun, hur i y e kadın, ben hep vaktinde gelmeye çalışıyorum

ama katırım istemiyor. Daha çanın sesini uzaktan duyduğunda yerinden

kımıldamıyor. Vicdanı günahla dolu olan o olmalı."

"Ya da onu korkutan çok şeye tanık olmuş olmalı... Zavallı hayvan dile

gelse çoktan hapsi boylamış olurdun. Ya da araf-taydm çoktan..."

"Arafa çoktan vardım bile. Sen burayı cennet mi sanıyorsun?"

Bu karşılıklı laflar bir gelenek halini almıştı. Müminler buna, köylülerin

güçlü kollarıyla pazarları çaldıkları kilisenin çanı kadar alışmıştı. Katırcı

zaman zaman Kfaryabda dışındayken köylüler ayinde bir şeylerin eksikliğini

hisseder ve dudak bükerlerdi.

Her iki tarafın da birbirini derinden yaralamayı düşünmediği bu

diyalogu katırcı da müşteri çekecek bir çan sesi gibi kullanıyordu. Hatta kimi

zaman h u r i y e kadın ona sataşmayı unutursa, bizzat kendisi ona

sesleniyor, kışkırtıyor, karşılık vermeye zorluyordu. Ancak o zaman, ruhları

yatışmış ve dudaklarında bir gülümseme belirmiş müminler gelip keselerini

boşaltıyorlardı.

Bayramlıklarını giymiş bazı kişiler ise, papazın karısının bu sapkın

adamla böyle keyifle gülüştüğünü görmekten rahatsız olarak, ailelerini de

yanlarına alıp uzaklaşıyorlardı. Ama La-mia'nın ablasının kendine göre

kaygısız bir felsefesi vardı. "Her köyün bir meczubu, bir de zındığı olmalıdır!"

derdi.

O gün, alıcılar etrafına doluşmuşken Nadir, Tanios'a beklemesi için

işaret etti. Sonra da katırın karnına bir şaplak indirerek ona bir hediyesi

olduğunu belirtmek istedi.

Genç adam meraklanmıştı. Ancak katırcı kaplan desenli son eşarbım

ve son tutam tömbekisini satana dek sabırla bekledi, sonra yanma yaklaştı.

N^air son derece güzel, cilalı bir tahta kutu çıkarttı. Belli ki içinde- değerli bir

armağan vardı.

"Ama burda açma. Düş peşime!"

Köyün meydanından geçtiler. Vadiye bakan yara çıktılar. Görkemli bir

koltuğa benzeyen bir kayaya yöneldiler. O dönemde de kayanın oir adı

vardır diye düşünüyorum, ama bu kaya Tanios'un arasıyla birleştirildiğinden

beri kimse o adı hatırlamıyor artık

Delikanlı kayaya tırmandı. Peşinde de, koltuğunun altında kutuyu

taşıyan Nadir vardı. İkisi sırt sırta verip oturduktan sonra katırcı kutuyu açtı.

Bu bir dürbündü. Uzatıldığında kol kadar oluyor, kapandığında ise bir bebek

yumruğu kadar ufalıyordu.

Yarın dibinde, aşağı doğru eğilen bu "tahf'tan batıya doğru

bakıldığında, dağın koyu yeşil vadiyle kesiştiği yerde deniz görülür.

"Bak, bu bir işaret. Sanki yalnız senin gözlerin için geçiyor!" Tanios

dürbününü ayarladığında, suyun üzerinde yelken açmış bir üç direkli tekne

gördü.

Ka t ı r cı n ın Bi l g e l i ğ i ' r ı dek i şu satırlar muhtelemen bu sahneyi

kastetmektedir:

"Kayanın üzerinde birlikteyken Tanios'a şunu söyledim: Eğer

önündeki kapılar bir daha yüzüne kapanacak olursa, hayatının sona

ermediğini düşün. Sona eren şey yalnızca hayatlarının birincisidir ve diğeri

başlamak üzere sabırsızlanmaktadır. O zaman bir gemiye bin, seni

bekleyen bir kent vardır.

"Ama Tanios artık ölmekten söz etmiyordu, kalbi sevinç doluydu ve

dudaklarında bir kadın adı vardı."

"Esma!" diye mırıldanmıştı Tanios. Hemen sonra da kendine kızmıştı.

Dağ'ın ve kıyı boyunun en geveze adamı Nadir'e böyle sır açmak olacak

şey miydi?

Tanios ve Esma.

Neredeyse çocuksu denebilecek aşklarının daha fazla gizli

kalamayacağı yazılmıştı; katırcının dili bunda bir rol oynayamazdı.

II

Tanios'un sırrını açıklamak istememesi yalnızca her zamanki

çekingenliğinden değildi. Şeyhle, GeriosTa, köy halkıyla tam da

barışmışken, nasıl olur da onların "hırsız" dedikleri birinin, sonuçta

kovdukları adamın kızma âşık olduğunu itiraf edebilirdi?

Lamia'nm oğlu, iki yıl önce yolda maiyetiyle birlikte Ru-koz'a rastladığı

ve ona selam vermeyi tercih ettiği günden beri, ilişkilerinde hem karşılıklı bir

sevgi hem de zaman zaman soğukluk hep olmuştu. Tanios, köy halkına

sırt çevirdiği ve iki "baba"sını da haksız bulduğu günlerde kendini eski

kâhyaya yakın hissetmişti; buna karşılık, İngiliz okulu konusunda patrikle

çekişme sırasında oğlan kendini şeyhle ve köyle dayanışma içinde görmüş

ve sürgünün ettiği laflar onu çileden çıkartmıştı. Bir daha eski kâhyanın

evine gitmemeye karar vermiş ve papazın evinde kaldığı ilk aylar boyunca

bir kez bile onu ziyaret etmeyi düşünmemişti.

Ama bir öğleden sonra, ders bitiminde çıkıp da Sahleyn'den Deyrûn'a

giden yolda yürürken onu uzaktan görmüştü. Adamın etrafında her

zamanki gibi koruyucuları vardı. Delikanlı önce ağaçların ardındaki bir

patikaya saklanmaya kalkışmıştı. Sonra da, "Ne diye kendi gölgesinden

korkan çakal gibi kaçacakmışım ki?" diyerek fikir değiştirmiş ve yoluna

devam etmiş, terbiyeli ama acelesi olan biri gibi davranmaya karar vermişti.

Öteki de onu fark etmiş, atından atlayarak, kucaklamak üzere ona

doğru koşmuştu.

"Tanios Ye' b n i ! Seni görmekten ümidi kesmiştim. Neyse ki talih bizim

çekincelerimizle alay etmeyi biliyor..."

Tanios'u neredeyse zorla evine götürmüş, sürekli genişlettiği evini

gezdirmiş, yeni yağ sıkma makinesini, iki böcekhane-sini, beyaz dutluklarını

gezdirerek en iyi kalite ipeğin elde edilebilmesi için yaprakların hangi ayda

toplanması gerektiğini ayrıntılarıyla anlatmıştı... Çocuk, uygun bir saatte

dönebilmek için Rukoz'un ellerinden ve gevezeliğinden kendini zor kurtarmıştı.

Ama ertesi pazar yemeğe geleceğini ve topraklarını dolaşacağını vaat

etmek zorunda kalmıştı...

Rukoz'un en sevdiği şeyin, konuklarına malikânesini gezdirmek

olduğunu herkes bilirdi. Ama Tanios'la birlikte olunca sadece zenginliğini

sergilemek değildi önemli olan. İlk seferinde belki buydu önemli olan, ama

sonrakilerde, özellikle sıkma makinelerinin civarında, çürümeye bırakılmış

kurtların kötü kokusu içinde, bunca ayrıntılı bilgi sadece böbürlenmeyle,

gösterişle açıklanamazdı. Delikanlı, yeni bir yakınlık ve özenle çevrili olduğu

hissetmişti ve kendisi de buna karşı duyarsız değildi.

Hemen hemen bütün gezintilerinde Esma da yanlarında oluyordu.

Bazen dikenli bir çalının, bazen bir su birikintisinin üzerinden atlaması için

Tanios kızın elini tutuyordu. Ekili sekiler yüksek olmadığında, Esma da

erkekler gibi üstlerinden atlıyor, sonra da ya babasının göğsüne ya da

Tanios'un omzuna gelip yaslanıyordu. Ama sadece bir an, iki ayağı

üzerinde doğrulacak kadar bir süre...

Tüm bunlardan delikanlının hoşlanmadığı söylenemezdi. Ama evine

-yani Stoltonlara- dönerken bunları düşünmüyordu. O kızla ender olarak

konuşuyor, bakışlarının onun üzerinde takılıp kalmasından kaçmıyordu,

yoksa ev sahibinin güvenine ihanet ettiği izlenimine kapılırdı. Bu acaba,

Papaz Stolton'un da belirttiği gibi, "bir kadına gösterilebilecek en büyük

nezaketin onu görmezden gelmek olan bir toplum" içinde yaşamasından

mı kaynaklanıyordu? Bence özellikle Tanios açısından gençlik ve

utangaçlıktı söz konusu olan.

Tanios ancak köye dönüşünden sonraki pazar günü Nadimle kayalık

kenarında buluştuğunda Esma'yı hayal etmişti.

Rukoz'a gitmiş ama onu bulamamıştı. Oraların müdavimi olduğundan içeri

girmiş ve işlerin hangi aşamada olduğunu anlayabilmek için odaları

dolaşmıştı. Eski kâhya saraylara layık bir kabul odası yaptırıyordu; daha

doğrusu tutkularına layık bir salondu bu, çünkü rakibi gördüğü şeyhin

Sütunlu Salon'un-dan daha büyüktü. Yapımı henüz tamamlanmamıştı.

Kakma ustaları duvarları telkari işlemeli ahşapla döşemişlerdi, ama zemin

henüz mozaik döşeli değildi; ve salonun ortasına yapılacak fıskiyeli

havuzun yerinde ise henüz yalnızca tebeşirle çizilmiş bir sekizgen vardı.

Tanios orda dururken Esma yanma geldi. Sedef kakma ustalarının

ayrıntılı çalışmalarını birlikte hayranlıkla izlemeye koyulmuşlardı. Yerde

kovalar, uzun uzun bez parçaları, üst üste yığılmış mermer parçaları

duruyordu. Bir de alet sepeti vardı ki, kız az kaldı takılıp düşüyordu. Bunun

üzerine Tanios kızın elini tutmuş ve engellerin etrafından dolaştırmıştı. Ama

kız attığı her adımda tökezlediğinden elini sıkı sıkı tutmuştu.

Böyle el ele dolaşırlar ve kafalarını havaya dikmiş hayran hayran

seyrederlerken koridordan ayak sesleri geldi.

Esma hızla elini çekti.

"Biri bizi görebilir!"

Tanios ona döndü.

Kız daha on iki yaşındaydı, ama bir kadındı. Dudaklarına kalem

çekilmişti, yabani sümbül kokuluydu.

Tamamlanmamış salonda yeniden dolaşmaya başladılar, ama hayran

olmuş gibi yaptıkları şeyi ikisi de görmüyordu. Koridordaki ayak sesleri

uzaklaştığında elleri yeniden birleşti. Birbirine dokunan eller artık aynı eller

değildi. Esma'nm eli Ta-nios'a sıcak ve bir kuş gövdesi kadar ürpertili geldi.

Bir gün yuvasından düştüğünü gördüğü ve avcuna aldığı o yavru kuş gibi...

yabancı bir elde bulunmaktan ürkek ama terk edilmemiş olduğu için de

güvenli.

Birlikte kapıya doğru baktılar. Sonra da bakıştılar. Heyecandan gülerek

gözlerini eğdiler. Tekrar bakıştılar; gözkapakla-n kapandı. Karanlıkta

solukları birbirini arıyordu.

Dudak l a r ı n ı z b i r b i r i n e d okun d u v e ay r ı ldı , Sank i k e n d i mu tl u luğ un uzu

t ü k etm i ş d e , b aş k a l a r ı nı nk i n i e zmek t e n k o r k uy o rmuş su n u z g i b i ,

Masum muy du nuz ? M asuml u k n ey i ö n l e r ?

Ya rad a n b i l e k ey fimi z i ç i n k uz u l a r ı b o ğaz lamamı z ı s öy l üy o r ,

Ama as l a k u r tl a r ı değ i l . . .

Şayet Tanios, o günlerde, zındık katırcının şiirlerini okuyabilmiş olsaydı,

onun "bilge baykuş"luğunu bir kez daha lanetlerdi. Haklı da olurdu, çünkü

Esma'nın evinde mutluluğu bulacaktı. Geçici bir mutluluk mu? Bütün

mutluluklar geçicidir; ister bir hafta sürsün, ister otuz yıl, son gün geldiğinde

aynı gözyaşları dökülür ve bir gün daha sürsün diye cehennem ateşlerine

razı olunur.

Tanios bu kızı seviyordu, kız da onu seviyordu, babasının

onaylayacağı da kesindi. Artık başka türlü anladığı sözler vardı. Rukoz

"Oğlum!" diye seslendiğinde, bunu "oğul" değil de "damat", "müstakbel

damat!" olarak anlaması gerekiyordu. Bunu nasıl olmuş da daha önce

anlayamamıştı? Eski kâhyanın işleri hakkında ona bu kadar bilgi vermesi,

elbette ki onu biricik kızının müstakbel kocası olarak gördüğü içindi. Bir yıl

sonra kız on üç, o ise on altı, hatta on yedi yaşında olacaktı.

Nişanlanabilirler, iki yıl sonra da yan yana uyumak üzere evlenebilirlerdi.

Sonraki haftalarda Rukoz'a yaptığı ziyaretler bu izlenimlerini iyice

pekiştirmişti. Örneğin ev sahibi, laf arasında, "bu işi yürütme sırası sana

geldiğinde!.." diyor ya da daha doğrudan bir ifadeyle, "sen bu evde

oturduğunda..." lafını sıradan bir şeymiş gibi, her şey olup bitmiş gibi

söylüyordu.

Tanios'a istikbali birdenbire önceden çizilmiş gibi gelmeye başladı.

Hem de en iyi niyetli elin çizdiğine inanıyordu bu geleceği, çünkü ona aşk,

bilgi ve servet vaat ediyordu.

Yolunda başka hangi engeller vardı? Gerios ile Lamia mı? Onların

onayını alabilirdi, rıza göstermezlerse de bildiğini okurdu. Şeyh mi?

Düşmanının kızıyla evlenerek onun lütfuna mazhar olacak değildi, ama

onun lütfuna ne ihtiyacı olacaktı ki? Sonuçta Rukoz'un evi şeyhin toprakları

üzerinde değildi ve eski kâhya yıllardan beri şeyhe kafa tuttuğuna göre

korkacak ne olabilirdi ki?

Tanios'un içi rahattı; ama "kaymbabası"nı daha yakından gözledikçe

yeniden endişelenecekti.

Rukoz'un servetinin, sürekli büyüyen mülkünün, evinde hüküm süren

bolluğun, gösterip caka sattığı hami mektuplarının ve belki de her şeyden

çok derebeylerine yönelik sözlü şiddetinin etkisiyle delikanlı Esma'nın

babasının yalnızca itibarının iadesini bekleyen bir sürgün değil, aynı

zamanda Şeyh'in ciddi bir rakibi, hatta dengi olduğuna inanmıştı.

Gerçi Rukoz da buna can atıyordu ama şimdilik böyle görünmek ona

yetiyordu. Zenginlik bakımından şeyhe denkti ama gerisi gelmiyordu. Yıllar

içerisinde paradan çok zevk ve sefaya düşen Kfaryabda efendisi yavaş

yavaş yoksullaşmıştı; kasası hep boştu. İngiliz elçisinin tam zamanında

müdahalesiyle olağanüstü bir ödeme yapmaktan kurtulmuş olsa da, savaş

yıllarında iyice ağırlaşan yıllık vergileri ödemekte zorlanıyordu. Şatonun

Sütunlu Salon'undaki bazı sütunlar damdan akan su yüzünden pek berbat

haldeydi. Oysa ipekböcekçiliği sayesinde her geçen gün serveti artan

Rukoz, kendisine bir paşa meclisi yapsınlar diye en maharetli ustaları

getirtmişti. Salonunda, yüz yirmi kişi sıkışmadan oturabilirdi.

Ne var ki salona gelecek ziyaretçi olmalıydı... Rukoz'un salonu

büyüdükçe boş olduğu iyice ortaya çıkıyordu; salon güzelleştikçe işe

yaramadığı belli oluyordu. Tanios bunu fark etmişti ve eski kâhya günün

birinde yüreğini açtığında, bu yine de bir sürgünün yüreğiydi.

"Patrik beni şeyhten koruyordu, ama şimdi barıştılar. Sanki beni ikinci

koruyucumdan yoksun bırakmak ister gibi de birlikte t^rdre gittiler. O

zamandan beri de her gece belki de son ge-cemdir diyerek yatağa

giriyorum."

"Ya muhafızların?" I

"Geçen hafta maaşlarını iki kat artardım. Ama on /ki havarinin

arasından bile bir Yahuda çıktı...

"Ben artık Mısır hıdivinden başkasına güvenemem. Tanrı uzun ömür

versin ve ülkesini genişletsin! Ama, onun başı elbette kalabalıktır..."

"Şatonun eski kâhyası Hoc a Rukoz Efendi'nin ısrarı üzerine Mısır

birlikleri gelip Deyrûn'a iki yüz kişilik bir komutanlık kurdular. Onları

yerleştirmek için bahçeleriyle birlikte üç büyük eve el konuldu. Subaylar

evlerde, askerler de çadırlarda kalıyordu. O güne dek paşanın birlikleri bu

kadar yakınımıza gelmemişlerdi. Geçici seferler için gelmişlerdi elbette,

karargâhlarını da Dağ'm büyük köylerinde kurmuşlardı.

Devriyeleri sabah akşam Deyrûn, Sahleyn ve Kfaryabda sokaklarında

kol geziyorlardı..."

Keşiş İlyas burada günümüze kadar gelmiş bir versiyonu

aktarmaktadır, ama bana pek inandırıcı gelmiyor yazdığı... Gerçi Rukoz

Mısır'da birkaç yıl yaşamıştı, yöre lehçesini biliyordu, kendine yaltaklanacak

birkaç dalkavuk da edinmişti, ünlü himaye mektubu da bunlar arasındadır;

ama paşamn ordularını keyfince ordan oraya getirtecek güce sahip olmaya

gelince... Yok, hayır! Mısır birlikleri benim köyüme yaklaşmışsa, bunun

nedeni, kendi nüfuzlarını pekiştirmek için Dağ'm dört bir yanma yavaş

yavaş yayılmaya karar vermiş olmalarıdır.

Esma'nm babasının bunu Tanrı'nm bir lütfü, dualarının kabulü,

selamet yolu olarak yorumladığı açıktır. Hatta belki de çok daha hayırlı bir

şey...

III

Tanios Esma'nın babasının evinde ziyaretteyken, Dey-rûn'daki

garnizon komutanı Adil Efendi, yanında yeşil fesli iki subayla çıkageldi.

Delikanlının ilk tepkisi kuşku ve endişe olduysa da, ev sahibi gülümseyerek

gizlice fısıldadı:

"Bunlar dost. Üç günde bir beni görmeye gelirler."

Rukoz yine de Esma'ya ortalıktan çekilmesi için işaret etmişti. Kızların

askerlere görünmesi hiç doğru bir şey değildi.

Bu önlemi aldıktan sonra konuklarını hararetle karşıladı. Tanios'a

subayları "birer kardeş, hatta kardeşten de öteler" diye tanıttı, subaylara da

delikanlıyı, "oğlum kadar sevdiğim bir genç" diye takdim etti.

"Bir aile toplantısından aşağı kalır yanı yoktu bu görüşmenin," diye

ironiyle bahsedecektir Papaz Stolton bu buluşmanın ayrıntılı tutanağında.

Öğrencisinin Sahleyn'e döner dönmez -anlamakta gecikmeyeceğimiz bir

nedenle- nakledeceği şeylerden esinlenecektir bu tutanakta.

Bu Mısırlı subaylarda Tanios'un ilk dikkatini çeken şey, hiçbirinin Mısırlı

olmayışıydı. Adil Efendi aslen Giritli'ydi, yaverlerinden biri Avusturyalı, diğeri

Çerkez idi. Bunda şaşılacak bir yan da yoktu, çünkü bizzat Mehmet Ali

Paşa Arnav Ht bir ailenin çocuğu olarak Makedonya'da doğmuştu. Ama

hepsi de Arapça'yı Mısır şivesiyle konuşuyor ve efendilerine ve onun

hanedanına bağlı görünüyorlardı.

İdeallerine de bağlıydılar. Onları işiten, sürdürdükleri savaşın bir fetih

savaşı değil, Şark halklarının uyanışı için sürdürülen bir mücadele olduğuna

inanırdı. Çağdaşlaşmaktan, eşitlikten, düzen ve haysiyetten söz ediyorlardı.

Tanios ilgiyle dinliyordu; samimiyetle onaylar anlamında ara sıra kafa

sallıyordu. Bu enerjik adamlar Osmanlıların ihmalkârlığına şiddetle verip

veriştirirken, her yerde okullar açmaktan, doktor, mühendis yetiştirmekten

söz ederken başka türlü davranabilir miydi?

Kumandan, dinsel cemaatler arasında her türlü ayrımcılığa son

vermeye ve her türlü ayrıcalığı yok etmeye söz verdiğinde de delikanlı

etkilendi. Konuşmanın burasında Rukoz kadehini subayların sağlığına,

efendilerinin zaferine kaldırdı ve ayrıcalıkların kaldırılmasına katkıda

bulunmak üzere şeyhin bıyığını yolmaya ant içti. Tanios bu sahneyi hayal

ederek silme dolu bir bardak rakı içmekten hiç utanç duymadı. Hatta kendisi

de Ra-ad'ın sakalını buna ekleyebilirdi; Adil Efendi de konuyu devam

ettirerek "yabancıların ayrıcalıklarını ortadan kaldırmayı vaat ettiğinde bir

yudum da bunun şerefine içebilirdi.

Ardından, komutan ateşli bir saldırıya girişti. Eleştirilerine destek olacak

bir yığın örnek de verdi. Dert ettiği bir şey olduğu belliydi.

"Dün köylerde geziyordum. Atımın her götürdüğü yerde kendimi

evimde hissettim. Rastgele bir eve girebilirdim, bütün kapılar bana açıktı. Ta

ki bir İngiliz papazının evinin önünden geçene kadar. Parmaklıkların

üzerinde kralının bayrağı asılıydı. Kendimi hakarete uğramış hissettim."

Tanios, birdenbire rakısını yudumlayamaz olmuştu. Kendini ele

vermekten çekindiğinden gözlerini bile kaldıramıyordu. Besbelli ki subay,

yabancı bir bayrakla önünü kesen bu evin Ta-nios'un da evi olduğunu

bilmiyordu.

"Yabancıların, ülkenin öz evlatlarından daha ayrıcalıklı, daha saygı

görür olmaları normal midir?" diye soruyordu Adil Efendi ısrarla.

Ancak kendisinin de bu ülkenin öz evladı olmadığını -hatta ne Mısır7m

ne de fethettiği bu Dağ yöresinin öz evladı olmadığını- herhalde hatırlamış

olacak ki, durumu aydınlatmayı yararlı gördü:

"Ben de burda doğmadım, siz de bunu söyleyebilirsiniz. (Aslında bunu

ona söylemeye kimse cesaret edemezdi.) Ama ben bu muzaffer

hanedanın hizmetine girdim, ülkenin dilini, dinini, üniformasını benimsedim.

Bayrağı altında savaştım. Oysa bu İngilizler bizim aramızda yaşarken,

yalnızca İngiltere'nin politikasına hizmet etmeye çalışırlar, yalnızca İngiliz

bayrağına saygı gösterirler. Bu bayrağın kendilerini bizim yasalarımızın

üstüne çıkardığını sanırlar."

Rukoz, Adil Efendi'yi o yabancılarla asla kıyaslamadığını, o İngilizlerin

olabilecek en küstah millet olduklarını, ekselanslarının elbette bir yabancı

değil bir kardeş olduğunu herkesin duyacağı şekilde bir çırpıda söyleyiverdi.

Tanios hiçbir şey demedi.

Papaz, "Öğrencim bana söylediğinden de şaşkındı," diye not

düşecektir.

Bir yanda, bana ve Bayan Stolton'a duyduğu sevgi ve bizim eğitim

yuvamıza olan bağlılığı vardı. Ama aynı zamanda yöre halkının sahip

olmadığı ayrıcalıklardan yabancıların yararlanmasına kayıtsız kalamıyordu.

Hakkaniyet duygusu az çok zedelenmişti.

Onun şaşkınlığını anlayınca, genel olarak, hukuka dayalı bir toplumda

ayrıcalıkların utanç verici olduğunu, tersine, keyfiyetin hüküm sürdüğü bir

toplumda ise ayrıcalıkların kimi zaman despotluğa engel olduğunu,

böylece, paradoksal olarak, adalet ve hakkaniyetin teminatı olduğunu

anlattım. İster Osmanlı olsun ister Mısır idaresinde, günümüz Şark

toplumlarının durumu kesinlikle budur. Utanç verici olan şey, Mısırlı askerlerin

Sahleyn okuluna ya da bir İngiliz'in evine serbestçe girememeleri

ûeğildir. Asıl utanç verici olan şey ülkedeki her eve, her okula canlarının

istediği gibi girme hakkını kendilerinde görmeleridir. Utanç verici olan şey,

bir Britanya uyruğunun şahsına dokunamamaları değil, güçlü devletlerden

birinin himayesinde olmayan herkese dokunma hakkını kenetlerinde

görmeleridir.

Bu insanlar eğer ayrıcalıkları kaldırmak istiyorlarsa, bunun yolu yerli

halkın hiç de imrenilmeyecek durumuna yabancıları da dahil etmek değil,

aksine yabancılara nasıl davranılıyorsa yerli halka da öyle muameleyi

etmektir, diyerek sözlerimi noktaladım.

Cevabımı verirken biraz ileri gitmiş olmaktan çekiniyo-rum. Bayan

Stolton bunu eleştirdi. Ancak sanıyorum öğrencim benim sözlerime

duyarlıydı."

Papaz, öğrencisine Mısırlı subayların sık gittiği yerlerden uzak

durmasını öğütlediğinde sözleri o denli etkili olmadı. Akıl bunu gerektiriyordu

elbette. Ama bu aklın karşı tarafında Es-ma'nm gülümsemesi ve bu

gülümsemenin aydınlattığı tüm bir gelecek vardı. Tanios ne pahasına

olursa olsun bundan vazgeçmezdi.

Subaylarla ilk karşılaşmayı karartan nazik konu yine de bir daha asla

masaya serilmedi. Tanios'un Rukoz'un evinde onlara rastladığı iki-üç

seferinde de özellikle savaşın gelişmelerinden, Osmanlı sultanı üzerinde

Mısır hıdivinin kaçınılmaz zaferinden söz edildi. Ayrıcalıkların kalkmasından

yine söz ettiler ama bu kez sadece feodallerinkinden bahsettiler. Özellikle

Şeyh Francis'e ve bıyığının akibetine dair verilen söze vurgu yapıldı.

Tanios yine bu güzel geleceğe içmekten çekinmedi. Ayrıcalıklar

sorunu hakkında kendi kendisiyle bir tür uzlaşmaya varmıştı. Yabancı

uyruklularınkine dokunulmayacak, şeyhlerinki kalkacaktı. Böylece hem

İngiliz papazın endişeleri yatışacak hem de Esma'nın babasının özlemleri

giderilecekti. Kendi eğilimleri de karşılanmış olacaktı.

Gerçekten de bu iki tür ayrıcalık arasında nitelik farkı yok muydu?

İngilizlere verilen imtiyazlar o an için despotizme karşı bir baraj oluştururken

-böyle olduğunu kabul etmek istiyordu Tanios-, boyun eğdirilmiş bir halk

üzerinde feodal ailelerin kuşaklardan beri sahip olduğu aşırı ayrıcalıklar

hiçbir belirgin amaca hizmet etmiyordu.

Bu uzlaşma, yüreğine de aklına da uygundu. Bu çözümü bulunca

Tanios'un içi rahatlamıştı. Öyle rahatlamıştı ki bu iki tür ayrıcalık arasındaki

bir başka farkı göremez olmuştu. Oysa ki hemen göze batıyordu. Büyük

yabana devletlere karşı Mısır hıdivinin subayları sövüp saymaktan, içki içip

küfür etmekten başka bir şey yapamıyordu. Şeyhe karşı ise yapabilirlerdi.

Şeyhin bıyığını yolmak, İngiliz aslanının yelesini yolmaktan daha kolaydı.

ALTINCI GEÇİŞ

Tuhaf B ir A r a b u luculuk

Köyümüzü n u ğ radı ğ ı f e l a k e t l e r i n , d e h ş e t l i b i r ş ek i l d e d o ruğ a v a racağ ı ve

u ğ u rs uz l u k g e t i r e c e ğ i y az ı l ıydı ; ü ç k e z y ü c e l t i l miş p a t r i k , a s l a c i n a ye t

i ş l e yemeyecek e l l e r t a ra f ı ndan k a t l e d i l mi ş t i .

Dağ l ı l a r Ta ri h ç es i Keşiş İlyas'ın eseri

I

Otuz sekiz yılı, daha baştan uğursuz bir yıl oldu. 1 Ocak'ta deprem

meydana geldi. İzleri de, anısı da taşlarda durmaktadır.

Köy bir haftadır kalın bir kar tabakası altında uyukluyordu. Çamların

tepeleri kar doluydu. Okul avlusundaki çocuklar ise bileklerine kadar kara

batmıştı. Ama o sabah hava açıktı. Tek bir bulut bile yoktu. "Kutup Ayısı

Güneşi" - bol ışık, az ısı.

Öğleye doğru ya da öğleden biraz önce bir gürleme oldu. Toprağın

derinliklerinden gelen bir kükreme gibiydi, ama köylüler gözlerini göğe

diktiler, evden eve birbirleriyle konuşuyorlardı. Belki de uzaklarda bir şimşek

çakmıştı ya da çığ düşmüştü...

Birkaç saniye sonra, daha şiddetli bir başka gürleme işitildi. Duvarlar

zangır zangır titriyordu. Herkes "Sa r s ı ldı ! , S a r sı ldı ! " diye bağırarak dışarı

fırlamıştı. Bazıları kiliseye doğru koşuyordu. Diğerleri, oldukları yerde diz

çökmüş; yüksek sesle dua ediyorlardı. O sırada kimileri yıkıntılar altında

kalmış ölmekteydi. Köpeklerin şafaktan beri uluduklarını hatırladı herkes.

Vadideki çakalların da... Oysa onlar genelde akşama kadar sessiz kalırlardı.

Dağ l ı l a r T a r i hç es i diyor ki: "Çeşmenin yakınında olanlar, o sırada,

kendilerini dehşete düşüren bir sahneye tanık oldular. Şatonun cephesi

gözlerinin önünde çatlıyordu. Dev makaslarca kesiliyormuş gibi yırtık

büyüyüp yayılıyordu. Kutsal Kitap'taki bir bölümü hatırlayan birçok kişi,

Tanrı'nın gazabına gözlerini dikip bakacak olurlarsa tuzdan heykellere

dönüp donacakları korkusuyla bakışlarını kaçırdılar."

Şato o yıl yıkılmadı, hiçbir kanadı da yıkılmadı. O çatlak hariç, fazla bir

zarar da görmedi. Hayret verici yan ise, çatlak duvarın bugün bile hâlâ

ayakta durmasıdır. Şatonun daha eski ya da daha yeni duvarları o

zamandan beri yıkılmışken o, çat-lağıyla birlikte, hâlâ ayakta duruyor. Sanki

felaketi haber verdiği için ya da mesaj henüz tamamen

gerçekleşmediğinden yaban otlarının arasında korunmuş gibiydi.

Buna karşılık köy yaklaşık otuz kişiyi kurban vermişti.

"Daha ciddisi," diye bana anlattı Cebrail, "katırcının evi yıkılmıştı. Her

türden binlerce eseri yığmış olduğu eski bir yapıydı. Ne yazık ki bir hazineydi

o kitaplar! Bizim Dağ'ımızın belleği! Nadir o sırada gezideydi. Kfaryabda'dan

uzaktaydı. Bir hafta sonra döndüğünde kar erimiş, bütün kütüphanesi

çamura bulanmış, yok oluyordu. Derler ki, kitapları arasında..."

Bir süredir dinlemiyordum onu. İlk söylediklerine takılıp kalmıştım.

"Daha ciddisi mi dedin? Yani otuz ölüden de mi ciddi?"

Gözlerinde kışkırtıcı bir kıvılcım vardı.

"En azından o kadar ciddi. Bir felaket meydana geldiğinde ben elbette

insanları ve çektikleri ıstırapları düşünürüm. Ama geçmişin kalıntıları da bir o

kadar içimi titretir."

"Yani insanlar kadar yıkıntılar da, öyle mi?"

"O işlenmiş taşlar, yazarların ve müstensihlerin üzerine alınteri

döktükleri o sayfalar, resmedilmiş o tablolar, o mozaikler, onlar da insanlığın

birer parçası ve işte asıl ölümsüz olduğunu düşündüğümüz şey tam da

bunlardır. Hangi ressam eserleri yok olurken kendi hayatta kalmak ister?"

Cebrail'in tuhaf tercihlerine karşın, o yıla uğursuz denmesinin nedeni

katırcının kitaplarının mahvolması değildi. Aslında haberci bir felaket olmakla

birlikte, deprem de değildi bunun nedeni. Patriğin öldürülmesi de değildi.

Dağ l ı l ar Tari hç es i diyor ki: "Bütün yıl baştan sona felaketler yılı oldu.

Bilinmeyen hastalıklar, hilkat garibelerinin doğuşu, göçükler, özellikle de

açlık ve zor para toplanması. Yıllık vergi, biri şubatta, ikincisi kasımda olmak

üzere iki kez toplandı. Bu da yetmezmiş gibi vergiler artırılmak istendi; kelle

başına, keçi başına, değirmen, sabun başına, pencere başına vergi

kondu... İnsanların ne ak akçesi kalmıştı ne kara akçesi, ne erzağı ne de

hayvanı.

"Mısırlılann yük hayvanlarına ve koşum hayvanlarına el koymaya

niyetlendiklerini öğrenen Kfaryabdalılann eşekleriyle katırlarını uçurumdan

aşağı atmaktan başka çareleri kalmadı..."

Bu, görünüşe karşın bir öfke ya da direniş eylemi değildi. Tarihçi bunun

yalnızca bir önlem olduğunu açıklar, çünkü eğer hayvanları saptar ve ele

geçirirlerse, komutan Adil Efendi'nin adamları, bu kez de, "toplanan"

hayvanı bizzat idare etmesi için sahibini zorlayacaktı. "Yöneticilerin en

kötüsü seni sopalayan değil, seni kendi kendini sopalamaya zorlayanıdır."

Keşiş İlyas, aynı anlatımı içinde, köylülerin günün belirli saatlerinde

dışarıya çıkmadıklarını belirtmektedir. Mısır paşasının adamları her tarafta

görülüyordu. Berberde, bakkalda, Belâ ta kahvesinde tavla oynarken...

Akşamları da sürüler halinde, meydanda ve meydana açılan ara

sokaklarda sarhoş dolaşıyor, naralar atıyor, şarkılar söylüyorlardı. O vakitler,

meydan okuyor gibi gözükmemek için kimsecikler buralarda dolanmıyordu,

çünkü askerler her gün yoldan geçen birini çevirip bir bahane bularak

aşağılıyorlardı.

Şubat ayının ortalarında şeyh de şatoya kapanmaya karar verdi.

Sekiye bile çıkmaz oldu. Sahleyn'deki dengi Sait Bey'in, kendi arazisinde

dolaşırken bir müfreze tarafından durdurulup kimliğini bildirmesinin

istendiğini öğrenmişti.

Bu olay Kfaryabda derebeyini derin bir hüzne boğmuştu. Onu görmek

üzere huzuruna çıkarak şikâyette bulunan ve Mısırlı kumandana bir şeyler

söylemesi için yalvaran tebaasına merhametli sözlerle, kimi zaman da

teselli edici vaatlerle cevap veriyordu. Ama bir şey yapmak için

kımıldamıyordu. Kimileri bunu aczinin bir itirafı, kimileri de bir duyarsızlık

işareti olarak görüyorlardı: "Soyluların oğlu hakarete uğrayınca şeyh kendini

hakarete uğramış hissediyor, bizlerin, çiftçilerin başına bir şey gelince ise..."

Papaz ona sitemde bulunma gereği duymuştu:

"Şeyhimiz Mısırlılara kibirle bakıyor, onlar da muhtemelen

aşağılandıklarını düşünüyorlar, bu da onları her geçen gün daha da

vahşileştiriyor."

"Ne yapmam gerek Baba? "

"Adil Efendi'yi şatoya davet ederek ona biraz saygı ve hürmet

göstermelisin..."

"Bize yaptığı her şey için teşekkür edeceğim, öyle mi? Ama eğer

herkes bunu istiyorsa, karşı çıkacak değilim. Gerios Hoca ona derhal bir

mektup yazarak onu kabul etmekten ve onunla görüşmekten onur

duyacağımı söyler. Bakalım, göreceğiz."

Ertesi gün öğleye doğru bir asker elinde cevapla geldi. Gerios,

efendisinin işareti üzerine zarfın mührünü açtı ve içinde-kini gözleriyle

taradı. Kabul salonunda, kötü günlerde görülen asık suratlı, ciddi kalabalık

vardı. Lamia'mn kocasının yüzüne aniden kanın hücum ettiğini gördü

herkes. Hem de bu kez tek neden rakı değildi.

"Adil Efendi gelmek istemiyor şeyhim."

"Herhalde benim onun ayağına gitmemde ısrar ediyordur..."

"Hayır, şeyhimizin onunla bu öğleden sonra Rukoz'un evinde

buluşmasını istiyor."

Şimdi tüm bakışlar efendinin eline sabitlenmişti. Tuttuğu şeye sımsıkı

sarılmış, bir yumruk olmuştu.

"Gitmeyeceğim. Şayet Deyrûn'a gitmemi isteseydi, o demirden bir kol,

birazcık bükülür, sonra da doğruluruz, derdim kendi kendime. Ama onun

uzlaşma istediği yok, yalnızca beni aşağılamak peşinde."

Köylübr sessizce birbirlerine danıştılar ve papaz onlar adına söz aldı:

"Ya bu buluşma anlaşmazlıkları çözmek ve çektiklerimize son vermek

için gerekiyorsa..."

"Israr etme Baba, benden çalınan para ile yapılmış o eve asla ayak

basmam."

"Köyü ve şatoyu kurtarmak için de mi?"

Bu soruyu soran Raad'dı. Babası, ölüm sessizliği içinde gözlerini ona

dikti. Bakışları önce sertti, sonra hakarete uğramış, sonra da küçümseyen

bir ifadeyle baktı. Ardından, papaza çevirdi bakışlarını. Biraz bekledikten

sonra bıkkın bir sesle ona hitap etti:

"Biliyorum Baba , " dedi. "Kibir bu, ya da ne istersen öyle söyle, ama

başka türlü davranamam. İster şatoyu alsınlar, ister köyü, hayattan hiç

beklentim yok. Onurumu bana bıraksınlar yeter. O hırsızın evinin eşiğinden

geçmeden öleceğim. Eğer bu tavrımla köyü tehlikeye atıyorsam beni

öldürün, yeleğimi alıp oğluma giydirin. O, Rukoz'a gitmeyi kabul eder."

Alnındaki damarlar şişmişti. Bakışları öyle sertti ki, kimse söz almak

istemiyordu.

O sırada Gerios, gün boyu kanına karışmış alkolün verdiği cesaretle,

parlak bir fikir ileri sürdü:

"Neden ölümden, yastan konuşalım ki? Tanrı şeyhimize uzun ömürler

versin ve başımızdan eksik etmesin. Ama bu buluşma için, mirasçısı olan

oğluna vekâlet vermesine engel yok."

Raad'ın söze karışmasına hâlâ öfke duyan şeyhin bir şey dememesi

bir onay olarak yorumlandı. İşi oluruna bırakan şeyh, tespihiyle odasına

çekildi.

Rukoz'un evindeki toplantı kısa sürdü. Asıl amaç şeyhin Diyıklarını

birazcık suya değdirmek olduğundan, oğlunun gelişi herkes tarafından

yeterli bir aşağılama olarak görüldü. Raad, ^oyün Mısır hıdivine ve sadık

müttefiki emire bağlı olduğunu her biçimde söyleme hüneri gösterdi.

Kumandan da askerleri-";n bundan böyle köylülere o kadar sert

davranmayacağına söz verdi. Yarım saat sonra da bir başka işini bahane

ederek çekildi.

Buna karşılık, babasıyla yüz yüze gelmekte acelesi olmayan

genç şeyh, "hırsız"ın, "hergele"nin, "sürgün"ün koluna gi-

----- ; evini dolaşmayı kabul etti.

İki adam arasında bir dostluk olmasa da, en azından bir suç ortaklığı

doğacaktı. Aynı zamanda, Raad ile babası arasında o zamana dek gizli

kalmış anlaşmazlık da su yüzüne çıkı-'di. Haftalar boyunca şato, iki rakip

gücün karargâhı haline 0eıdi ve defalarca kapışma noktasına geldiler.

Ancak durum böyle devam etmedi. Mısırlılar karşısında Raad'ın

babasından daha akıllı davranacağı ümidiyle genç şeyhin etrafında

toplananlar düş kırıklığına uğradılar. Raad'ın hafifliğini, kararsızlığını fark

etmekte gecikmediler. Bir süre sonra genç adamın çevresinde beş-altı kişi

kaldı. Onlar da bütün kö

yün küçümsediği, ayyaş ve çapkın, serseri takımından kimselerdi. Raad

yalnızca beceriksizliği ve tutarsızlığı nedeniyle değil, aynı zamanda şivesi

yüzünden de herkesi karşısına almıştı. Asla kurtulamadığı Curd'un

"çekirgeler"inin nefret edilen şive-siyle konuşuyordu ve bu yüzden de

tebaasıyla arasında kalın bir duvar örülmüştü.

Tanios, Rukoz ile Raad arasındaki samimiyetten hoşlanmıyordu.

Şeyhe karşı sürdürülen savaşta Raad'ın alet olmasını anlayabilirdi aslında.

Ama anlamaya hiç niyeti yoktu. Eski okul arkadaşına güvensizliği hâlâ

sürüyordu. Esma'nın babasını ona karşı sürekli uyarmakta hiçbir fırsatı

kaçırmıyordu. Kimi zaman papazın okulundan çıkıp da Rukoz'un evine

geldiğinde, kapının önünde Raad'ın atını ve maiyetindeki adamları görürse,

Esma'yı bir hafta sonra görme pahasına bile olsa yoluna devam ediyordu.

Bir keresinde hazırlıksız yakalanıvermişti. Sabah erken saatte gelmiş

ve büyük salonda Esma'yı yalnız bulmuştu; bir süre baş başa kalmışlardı.

Tam çıkacağı sırada Rukoz ve Raad'la burun buruna gelmişti. Üstleri başlan

çamur içindeydi. Raad elinde kanlı bir tilkiyi sallayıp durmaktaydı.

"Av iyi geçmiş, belli."

Tanios kasıtlı olarak küstahça konuşuyordu. Onlarla konuşurken

yürümeye devam ederek bu tavrını açıkça sürdürdü. Ama adamlar bundan

hiç etkilenmiş görünmediler. Hatta Rukoz, gayet nazik bir tonda, Tanios'un

da kalmasını ve birlikte meyve yemelerini önerdi. Tanios, kendisini köyde

bekledikleri bahanesini ileri sürerek özür diledi. Bunun üzerine Raad, hiç

beklenmedik bir şekilde yanına yaklaşıp elini omzuna koydu:

"Ben de şatoya döneceğim. Yıkanıp dinlenmem gerek. Birlikte gideriz."

Tanios reddedemedi. Hatta kendisine de bir at hazırlanmasını kabul

etti. Yanlarında iki serseri olmak üzere, Raad ile yi yana at sürdüler.

"Seninle konuşmak istiyordum," dedi genç şeyh son deref ce

yumuşak bir sesle.

Tanios bunu fark etmişti. Nazik bir gülümseme ile yetindi.

"SenHoc a Rukoz Efendi'nin dostusun, ben bile arkadaşı ol-, dum.

Çocukken bizi karşı karşıya getiren kavgaları unutmanın artık zamanı

geldi. Sen çalışkandın, bense ele avuca sığacak biri değildim. Ama

her ikimiz de büyüdük."

Tanios on yedi yaşındaydı, çember sakallıydı. Raad on se-kizindeydi

ve patriğinki gibi çenesinde sivri bir sakal bırakmıştı. Ama onunkisi karaydı,

pek de yumuşak değildi. Tanios gözlerini önce bu sakala dikti, sonra da

düşünceli düşünceli yola çevirdi bakışlarını.

"Rukoz bana seninle hep büyük güven duyarak konuştuğunu ve

tavsiyelerine saygıyla kulak verdiğini söyledi. Benim de seninle

konuşmama ve seni dinlememe önem veriyor."

Şu an samimiyetle konuşuyordu. Raad'ın yanındaki iki adam da

konuşmanın her lafına kulak kesilmişti. Lamia'nın oğlu da konuşmaya

kendini bırakmıştı.

"Tabii, içtenlikle konuşmamızı engelleyen bir şey yok..."

"Yeniden arkadaş olduğumuza çok sevindim."

Arkadaş mı? Yeniden arkadaş mı olmuşlardı? Aylarca her sabah aynı

okula aynı yoldan gitmişler, ama neredeyse tek laf etmemişlerdi! Üstelik

Tanios şu an hiç de dostça duygulara sahip değildi. "Sevimsiz olmak

istediğinde de, sevimli olmak istediğinde de öfkelendiriyor insanı!" diye

düşündü... Raad ise memnuniyetle gülümsüyordu.

"Şimdi artık arkadaş olduğumuza göre, söyle bakalım, Rukoz'un

kızına göz koyduğun doğru mu?"

Demek ki bütün bu hoş görünme çabalarının altında bu yatıyordu.

Genç şeyhin adamları, iştahı kabarmış köpekler gibi yanaştığından, Tanios

kendini açma niyetini iyice yitirdi.

"Hayır, o kıza göz koymuş değilim. Başka şeyden konuşamaz mıyız?"

Dizginleri çekti ve atı şahlandı.

"Elbette," dedi Raad. "Hemen başka şeyden konuşacağız. Ama

Esma konusunda emin olmak istedim. Kızı babasından istedim de..."

i4

II

Tanios'un ilk tepkisi küçümseme ve kuşku oldu. Gözlerinde hâlâ

Esma'nın bakışları, ellerinde Esma'nın okşayışları vardı. Üstelik Rukoz'un

Raad hakkındaki gerçek düşüncelerini de biliyordu. Bu kuklayı babasını

zayıflatmak için kullanmasına bir itirazı yoktu; ama eski kâhya ona ömür

boyu bağlanamaya-cak kadar uyanıktı.

Bu düşüncesine rağmen, genç şeyh yanı başında at sürmeye

geldiğinde, Tanios, rahatlamış gözüken bir ses tonuyla sormaktan kendini

alamadı:

"Sana ne yanıt verdi?"

"Rukoz mu? Efendisi kızına ilgi gösterme onurunu bahşettiğinde

halktan biri ne cevap verirse onu söyledi."

Tanios'un bu iğrenç adama söyleyeceği sözü kalmamıştı. Ödünç

attan inerek dosdoğru Rukoz'un evine döndü. Onu yeni salonundaki her

zamanki yerinde, dertop olmuş otururken buldu. Yapayalnızdı. Ne

ziyaretçisi vardı, ne muhafızı ne de hiz-mekârı. Tömbeki dumanlarının

ortasında, kahve içiyordu. Düşünceli görünüyordu. Biraz da şaşkın bir hali

vardı. Tanios'u görünce birden neşelendi. Ayrılalı daha bir saat olmamışken

onu kucaklamaya koştu.

"Geri geldiğine pek sevindim! Şeyh Raad seni zorla alıp götürdü, oysa

ben seninle baş başa kalıp baba oğul gibi dertleşmek istiyordum. Tanrı'mn

bana geç bahşettiği bir oğul gibi!"

Elini tuttu.

"Sana önemli bir haberim var. Kız kardeşin Esma'yı evlendireceğiz."

Tanios elini geri çekti. Bütün vücudu duvara yapışacakmış, neredeyse

duvara çarpıp parçalanacakmış gibi geriledi. Odadaki duman, Rukoz'un

sözleriyle daha da ağırlaşıp boğuculaştı.

"Biliyorum, sen de ben de şeyhlerden çok çektik ama bu Raad babası

gibi değil. Bunun kanıtı, babası inat etmişken, köyün iyiliği için bu eve

gelmeyi kabul etmiş olmasıdır. Ama yaşlı şeyhle bir işimiz yok bizim,

mirasçısı bizim yanımızda, istikbal bizim."

Genç adam kendini biraz toparlamıştı. Şimdi, bakışlarını Rukoz'un

çukura kaçmış gözlerine dikmişti:

"Senin için istikbalin, şeyhlerin ortadan kalkması olduğunu sanmıştım

oysa ben."

"Evet, bu düşüncedeyim, değiştirmiş değilim. Feodaller yok olmalı.

Göreceksin onları yok edeceğim. Ama bir kaleyi fethetmenin en iyi yolu

içerden müttefikler bulmak değil midir?"

Tanios, Rukoz'un yüzündeki çiçekbozuğu izlerinden başka bir şey

görmüyor, baktıkça bunların daha da derinleştiğini, kurt oyuğu kuyular gibi

büyüdüğünü görüyordu.

Bir an sessizlik oldu. Rukoz nargilesinden bir nefes çekti. Tanios közün

önce harlandığını sonra da söndüğünü gördü.

"Esma ile ben, birbirimizi seviyoruz."

"Saçmalama, sen benim oğlumsun, o da kızım. Kızımı oğluma

verecek değilim ya!"

Delikanlıya bu kadarı fazla geldi, bunca ikiyüzlülük olmazdı.

"Ben senin oğlun değilim. Esma'yla konuşmak istiyorum."

"Onunla konuşamazsın. Banyoda. Hazırlanıyor. Yarın herkesin haberi

olacak, bizi kutlamaya gelmek isteyecekler."

Tanios fırladı, salondan dışarıya doğru koştu, koridordan geçti,

Esma'nın odası olarak bildiği bir kapıya kadar geldi. Ani bir hareketle kapıyı

açıp itti. Kız ordaydı. Bakır küvetin içinde Ç'plaktı. Bir hizmetçi saçlarına

kaynar su döküyordu, ikisinin de ağzından aynı çığlık çıktı. Esma kollarını

göğsünün üzerinde kavuşturdu. Hizmetçi de havlu almak için yere eğildi.

Tanios, sevgilisinin vücudunun görebildiği yerlerine gözle-rı takıh

kalmış, hiç kımıldamıyordu. Rukoz ile kiralık adamları koşarak geldiklerinde

Tanios'un üzerine çullanıp dışarı çıkarmak istediler. Tanios ise sahte bir

mutluluk içerisindeydi, karşı koymadı, darbelerden kendini korumaya bile

çalışmadı.

"Bu ne telaş böyle? Madem kardeşiz, onu çıplak görmemde ne

kötülük var? Bu akşamdan tezi yok, memleketin bütün kardeşleri gibi aynı

odada yatacağız.

Esma'nın babası onu ak saçlarından yakalamıştı.

"Sana oğlum demekle fazla şeref verdim. Kimin oğlu olduğunu asla

kimse bilemedi. Ben bir piçi ne oğul ne de damat olarak isterim. Atın onu

dışarı! Canını acıtmayın, ama içinizden biri bundan sonra onu evimin

çevresinde bir daha görecek olursa boynunu.kırsın!"

Sanki Esma'nın çıplak vücudunu görünce gözleri açılmış gibi,

Tanios'un aklı başına gelmişti. Kendine karşı öfkeliydi, vicdan azabı

çekiyordu ama yine de huzur bulmuştu.

Böyle bir ihanetin gelmekte olduğunu göremediği için kendine

öfkeliydi kuşkusuz. Toplumsal mevkiyi kafasına takmış olan Rukoz, biricik

kızını bir "sülale"nin mirasçısına verebilecekken kalkıp da bir kâhyanın

oğluna -hatta daha da kötüsü bir piçe- vererek başladığı yere geri dönmek

istemezdi. İflasın gölgesini bir an bile aklından çıkaramayan Raad'a ise,

Esma'ya vaat edilmiş bir servete el koymak ancak sevinç verebilirdi.

Tanios, Kfaryabda yolunda giderken, önce kendi körlüğüne lanet

etmekten tat aldı. Sonra da düşünmeye başladı. Çocukça bir intikam

değildi düşündüğü; bu evliliği hâlâ önleyebilmenin yolunu bulma

peşindeydi.

Böyle bir şey ona pek de imkânsız gelmiyordu. Rukoz, başka

birçokları gibi sonradan görme biri, bir burjuva ya da yeni zengin bir ortakçı

olsaydı, yaşlı şeyh belki de bu denk olmayan evliliğe rıza gösterirdi. Ama

durum hiç de böyle değildi. "Hırsızin kapı eşiğinden bile geçmeye tenezzül

göstermemiş olan şeyh, böyle bir birleşmeyi nasıl kabul edebilirdi? Tanios,

şeyhin kişiliğinde becerikli ve kararlı bir müttefik bulacağını biliyordu.

Yürüyüşünü giderek hızlandırdı. Attığı her adımda bacakları, böğrü,

omuzlan, saçlarının ağırlığı altındaki başı ağnyor-du. Ama bunları

düşündüğü yoktu. Tek bir şey, takmak halinde musallat olmuştu zihnine:

Esma onun olacaktı; babasının cesedini çiğnemek pahasına da olsa...

Köye vardığında, sağa sapıp patika yollara girdi. Böylece önce

tarlalardan, sonra çam ormanının kıyısından geçerek, Be-lâta'ya sapmadan

şatoya yollanmış oldu.

Şatoya varınca da şeyhi değil, kendi ailesini görmeye gitti. Onlardan,

kendisini dinlemelerini, tartışmamaya önceden söz vermelerini, aksi

takdirde kendisini bir daha göremeyeceklerini resmi bir dilde talep etti.

Onlara söyledikleri, daha sonra Keşiş İlyas tarafından Da ğ l ı l ar

Tar i hç es i ' nde neredeyse kelimesi kelimesine aktarılmıştır. Rahip Stalton

da 1838 günlükleri arasına kattığı, ama çok sonradan yazıldığı belli olan tek

bir sayfa kâğıda bunları yazmıştı. Ben burada rahibin yazdıklarını

aktarıyorum, çünkü muhtemelen Tanios'un kendi sözleriyle anlattıklarına

uygundur.

" 'O kızı sevdiğimi bilin, o da beni seviyor. Babası da onu bana

verecekmiş gibi davrandı. Ama Rukoz ile Raad bana oyun oynadılar. Ben

de her şeyden ümidimi kestim. Bu hafta sonuna kadar Esma'yla

nişanlanmazsam ya Raad'ı ya da kendimi öldüreceğim. Bunu yapmakta

tereddüt etmeyeceğimi de bilirsiniz.' Annesi de, 'Her şeyi yap ama bunu

asla!' dedi. Oğlunun iki yıl önce sürdürdüğü açlık grevinden sonra asla tam

anlamıyla kendine gelememişti. Kocasının elini, yalvarırcasına tuttu. Gerios

da, karısı kadar sarsılmış bir halde, Tanios'a şunu söyledi: 'Korktuğun evlilik

olmayacak. O evliliği engelleyemez-sem, senin baban değilimdir!'"

Böyle tumturaklı yeminler etmek, yöre köylülerinin alışık olduğu bir

şeydi. Ancak bu koşullarda -yani yaşanmakta olan dram ve de Tanios'un

doğumu dikkate alındığında- bu sözler, gülünecek sözler olmaktan çıkıp

dokunaklı sözler oluyordu.

Dağ l ı l ar Tari hç es i diyor ki: "Kader ağlarını örüyor, ölüm kol

geziyordu."

Tanios, ölümün kendi çevresinde kol gezdiğini hissetmekteydi. Üstelik

onu uzaklaştırmak istediğinden de emin değildi. Genellikle pek ölgün, bitkin

olan Gerios ise kadere meydan °kumaya ve çomak sokmaya kararlı

görünüyordu.

Köyde bu adama karşı en ufak bir merhamet duymamış olanlar

-"benim" Cebrail ve sayısız başka yaşlı da bunlar arasındadır-, eğer

Tanios'un istekleri şeyhinkilerle çakışmasaydı, hele bir de şeyhinkilere

aykırı olsaydı, şatonun kâhyası bu denli gönüllü ortaya çıkmazdı derler.

Oysa bu, yenilgilerle dolu ve ıcığı cıcığı çıkarılmış bir ömrün sonbaharında,

Gerios'un ruhunda meydana gelen değişimi göz ardı etmek demekti. Bir

kurtarma eylemine girişmiş gibi hissediyordu kendini. Oğlunu kurtaracaktı;

ama aynı zamanda da, çoktan maskaraya dönmüş olan haysiyetini, insan

olarak, koca olarak, baba olarak haysiyetini kurtarmış olacaktı.

Aynı akşam, Tanios'un dönüşünden ve onunla aralarında geçen

konuşmadan hemen sonra Gerios şeyhin yanına gitti ve onu şatonun

büyük salonunda, bir sütundan diğerine gidip gelirken buldu. Tek başınaydı,

başı açıktı, ak saçları darmadağın. Elindeki tespihi, iç çekmelerini tek tek

saymak ister gibi tane tane çekiyordu.

Kâhya gelip kapının yanında durdu. Tek laf etmedi. Yanındaki kandil,

varlığını büyütmüş gibiydi.

"Ne var Gerios Hoca? Benim kadar kaygılı bir halin var."

"Oğlum, şeyhim..."

"Oğullarımız, ümitlerimiz, çilemiz!"

Kendilerini yan yana oturur buldular; çoktan bitkin düşmüşlerdi.

"Senin oğlun da uysal değil," diye sözü aldı şeyh, "ama hiç değilse

onunla konuşurken seni anladığını hissediyorsun."

"Belki anlıyor ama bildiğinden şaşmıyor. Kendisine ne zaman karşı

çıkılsa ölmekten söz ediyor."

"Bu sefer niye?"

"Rukoz'un kızına âşık. O köpek de kızı vereceğine inandırmış. Ama

Tanios onun aynı zamanda Şeyh Raad'a da vaatte bulunduğunu

öğrenince..."

"Bunu mu dert etmiş? Tanios'un içi rahat edebilir. Tarafımdan git söyle

ki, ben yaşadıkça öyle bir evlilik olmayacak. Oğlum inat ederse, onu

mirasımdan reddederim. Rukoz'un servetini mi istiyor? Gidip Rukoz'un

damadı olsun! Ama benim mülküm onun olamaz. Beni soyan adam bu

şatoya ayak basamaz! Ne o ne de kızı! Git oğluna bunları kelimesi

kelimesine tekrar et, keyfi yerine gelsin.

"Hayır şeyhim, gidip tekrarlamayacağım."

Derebey irkildi. Bu sadık hizmetkârı ona asla böyle yanıt vermemişti.

Şeyh daha cümlesini bitirmeden onaylamaya başlardı daima. Bu "hayır!"

bugüne dek dudaklarından asla dökülmemişti. Merakla, hatta eğlenmiş bir

halde kâhyayı incelemeye koyuldu.

"Seni anlamadım."

Kâhya yere bakıyordu. Şeyhe karşı çıkmış olmak zaten onun için güç

bir işti, bir de göz göze gelemezdi...

"Şeyhimizin söylediklerini Tanios'a aktarmayacağım, çünkü ne cevap

vereceğini şimdiden biliyorum. Bana diyecek ki: 'Raad daima amacına

ulaşır. Babasının arzusu ne olursa olsun... İngiliz okulundan ayrılmak istedi,

bunu da en kötü biçimde gerçekleştirmenin yolunu buldu ve kimse de onu

kınayacak tek laf etmedi. Rukoz'a gidip Mısırlı subayla görüşmek istedi, görüştü,

kimse de onu engelleyemedi. Bu evlilik konusunda da aynı şey

olacak. O kızı istiyorsa, alacaktır. Hemen ardından da şeyhimiz torununu

dizleri üzerinde hoplatacak, torununa şeyhimizin adı verilip Francis

denilecek, o aynı zamanda da Rukoz'un da torunu olacaktır.'"

Gerios sustu. Kendi sözlerinden serseme dönmüştü. Efen-disiyle

böyle konuştuğuna inanmakta kendi bile güçlük çekiyordu. Bekliyordu,

gözlerini iyice yere eğmişti, ensesi ter içindeydi.

Şeyh de onun kadar suskun, tereddüt ediyordu. Onu ters-lemeli

miydi? Bu isyan iniş çıkışlarını öfkeyle ya da küçümseyerek cezalandırmalı

mıydı? Hayır! Elini Gerios'un ürkek omzuna koydu.

"Hayye Gerios," dedi, "sence ne yapmalıyım?"

Hay y e mi demişti? "Kardeşim" mi demişti yani? Kâhyanın gözünde

mutluluktan iki damla yaş belirdi ve kendince izlenmesini düşündüğü yolu

belirtmek için hafifçe doğruldu.

"Patrik bize pazar günü şatoya geleceğini bildirmedi mi? Rukoz'a da,

Şeyh Raad'a da bir tek o doğruyu gösterebilir..."

"Bir tek o, doğru. Yeter ki canı istesin..."

"Şeyhimiz onu ikna edecek sözleri bulur."

Şeyh başıyla onayladı, sonra da dairesine çekilmek üzere ayağa

kalktı. Geç olmuştu. Gerios da kalktı, izin istemek ve tavrından dolayı

minnetini belirtmek için efendisinin elini öptü. Gerios şatonun kendi

oturduğu kanadına götüren koridora girmişti ki şeyh fikir değiştirerek

seslendi ve bir kandil alarak odasına kadar efendisine eşlik etmesini istedi.

Odada, döşeğinin altından bir tüfek çıkardı. Bu, vaktiyle Richard Wood'un

Raad'a hediye getirdiği tüfekti. Alevin altında, koca bir mücevher gibi

parlıyordu.

"Bu sabah bunu, oğlumun düşüp kalktığı şu serserilerden birinin

elinde gördüm. Bilmem hangi bahis karşılığı Raad'ın verdiğini söyledi. Ben

de elinden aldım. Bunun, ingiliz konsolosunun armağanı olarak şatonun

malı olduğunu söyledim. Bunu paramızla birlikte kasaya kilitlemeni

istiyorum. Dikkatli ol, doludur."

Gerios silahı aldı ve göğsüne bastırdı. Sıcak reçine kokuyordu.

III

Köyümdekiler patriğin külahını hem sayarlar hem de ondan

çekinirlerdi. Kilisede verdiği vaazda Dağ emiri ve Mısır hıdivi için dua

etmelerini istediğinde dudakları hemen kıpırdamaya başladı, dua ettiler.

Ama bu tektip vızıltının altında hangi sözlerin, hangi dileklerin saklı

olduğunu yine de Tanrı bilir!

Şeyh, ayin süresince koltuğundan hiç kıpırdamadı. Gece hafif bir

rahatsızlık geçirdiğinden bir tek kutsal ekmek ve şarap ayininde, şarapta

ıslatılmış ekmeği dilinin üzerine almak için ayağa kalkmıştı. Raad da

peşinden gelmişti. Dindar bir hali yoktu. Gelip babasının yanında durmuş,

saygısız bakışlarla babasının alnında şişen damarları izlemekteydi.

Törenden sonra şeyhle patrik Sütunlu Salon'da buluştular. Gerios

onları baş başa bırakmak için büyük kapının kanatlarını kapatırken patriğin

ağzından şu sözleri işitebildi:

"Bir isteğim var. Böylesi soylu bir yerden ellerim boş dönmeyeceğime

eminim."

Lamia'nm kocası ellerini ovuşturdu. "Tanrı bizi seviyor!" dedi kendi

kendine. "Ef e n d imi z bizden bir şey istemeye geldiğine göre, bizim

isteğimizi de reddedemez." Ümidini kulağına fısıldayabilmek için bakışları

Tanios'u aradı.

Büyük salonda, şeyh ürperdi ve iki eliyle bıyıklarını sıvazladı, çünkü o

da tıpkı kâhyası gibi düşünmüştü. Patrik ise sözlerini sürdürüyordu:

"Beytüddin'den geliyorum. Bütün günü emirimizin yanında geçirdim.

Onu endişeli gördüm. İngiltere'nin ve Babıâli'nin casusları Dağ'da

faaliyetteymiş, pek çok kişi de sapkınlığı seç. miş. Emir dedi ki, 'Ak koyun

kara koyun böyle zamanlarda anlaşılır.' Söz sadık kişilerden açılınca akla ilk

gelen isim de doğal olarak siz oldunuz Şeyh Francis."

"Tanrı uzun ömürler versin,Efendi m i zi "

"Emirin bazı kaygıları olduğunu sizden saklayacak değilim. Bu köyün

İngilizlerin sözlerine kulak verdiği kanısında hâlâ. Ben de bütün bunların

geçmişte kaldığı ve hep olmamız gerektiği gibi şimdi de kardeş olduğumuz

konusunda güvence verdim ona."

Şeyh başını salladı ama gözlerinden endişe okunuyordu. Uyarı ve

övgülerle dolu bu muğlak girişten sonra, kurnaz adam ne isteyecekti

acaba?

"Vaktiyle," diye devam etti sözüne patrik, "bu köy güç zamanlarda

yiğitliğini göstermeyi bildi, insanlarının cesareti ata-sözlerine konu oldu.

Bugün ciddi olayların arifesindeyiz, emiri-mizin yeniden askere ihtiyacı var.

Dağ'm diğer köylerinde insanları zorla askere aldılar. Burada ise gelenekler

egemen. Ben emirimize, asker toplayıcılarının zorla bulabileceğinden daha

çok gönüllünün Kfaryabda'dan gönderileceğini söyledim. Yoksa yanıldım

mı?"

Şeyh bu bakış açısından hiç hoşlanmadı. Ama isyankâr görünmek

beceriksizlik olurdu.

"Emirimize, geçmişte olduğu gibi adam toplayacağımı ve onların da

askerlerin en yiğidi olacaklarını söyleyebilirsiniz."

"Şeyhimizden başka bir şey de beklemiyordum zaten. Emir kaç kişiye

güvenebilecek?"

"Eli ayağı tutan ne kadar sağlıklı adamım varsa. Başlarına da ben

geçeceğim."

Patrik, ev sahibinin yüzünü inceledikten sonra oturduğu yerden kalktı.

Şeyh de kendine gelmiş görünüyordu. Delikanlı gibi tutunmadan kalkmayı

bir onur sorunu yaptı. Ama bu haliyle birliklerin başına geçip onları savaşa

götürmek başka şeydi-

"Tanrı gücünüzü daim kılsın," dedi patrik.

Ve başparmağıyla alnına haç işareti çizdi:

"E fendimi z gitmeden önce, benim de kendisinden bir ricam olacak.

Pek öyle önemli bir şey değil. Ülkede olup bitenlere bakılınca, önemsiz bir

konu hatta. Ama beni kaygılandırıyor ve sefere çıkmadan önce bu konunun

çözümlendiğini görürsem memnun olurum..."

Patrik, toplantıdan çıkınca, maiyetindekileri, "Hoc a Rukoz Efendi'nin

evinin önünden geçeceğiz!" diye uyardı. Bu emri işiten Gerios patriğin elini

hararetle öpünce, etrafta bulunanların kafaları karıştı...

"Evin önünden geçmek" sadece bir deyimdi. Patrik dosdoğru eski

kâhyanın evine girdi, tahta kaplamalı salona geçip oturdu. Esma'yla tanıştı.

Kızla uzun uzun sohbet etti. Sonra da babasıyla baş başa görüştü.

Ardından Rukoz'un geniş evini dolaştırmasını kabul etti. Ziyaret bir saatten

fazla sürdü. Şatoda kaldığından çok orda kaldı patrik. Ayrılırken yüzü

gülüyordu.

Tanios'a olduğu kadar Lamia ile Gerios'a da zaman geçmi-yormuş gibi

geldi. Gerios, iç sıkıntısını hafifletmek için birkaç yudum susuz rakı içmekten

kendini alamadı.

Patrik şeyhin yanına geri döndüğünde, güven telkin eden bir hareketle,

sorunun özünde çözümlendiğini, ancak önce Ra-ad ile baş başa kalmak

istediğini söyledi. Patrik tekrar ortaya çıktığında Raad yanında yoktu, gizli

kap lardan birinden sıvış-mıştı. Patrik, "Yarın, aklına bile gelmez," dedi.

Sonra, ayakta durarak, büyük salonun sütunlarından birine

yaslanmakla yetinerek, arabuluculuğunun sonucunu ve dâhiyane buluşunu

şeyhe alçak sesle anlattı.

Lamia, mangalda kendine bir kahve pişirmiş, ateş gibi kahveyi

yudumluyordu. Yarı aralık kapıdan sesler, gürültüler geliyordu. Ama

yalnızca Gerios'un adımlarını işitmeyi bekliyor, olup bitenleri onun

yüzünden okumayı ümit ediyordu. Ara sıra Meryem Ana'ya kısacık bir dua

okuyor, haçını avuçlarında sıkıyordu.

Cebrail'in yorumu: "Lamia hâlâ gençti, güzeldi, boynu süt kuzusu

boynuydu."

Tanios, hükmü beklerken, çocukken çıkıp huzur bulduğu asma kata

çıkmıştı. İnce şiltesini çıkarıp uzanmış, bacaklarına da bir örtü atmıştı. Belki

de hiç yerinden kalkmama ve eğer arabuluculuk sonuç vermezse yeniden

açlık grevine başlama niyetindeydi. Ama belki de kendini oyalayabilmek

için düşlere dalmak niyetindeydi yalnızca. Ne var ki çok geçmeden

uyuya-kaldı.

Büyük salonda patrik söyleyeceğini söylemişti. Hemen ardından da

izin istemişti. Öngörülmemiş olan Rukoz'un evine bu gidip gelişi ona artık

telafi etmek zorunda olduğu bir vakit kaybettirmişti.

Şeyh kapı eşiğine kadar ona eşlik etmiş ama onunla birlikte

basamaklardan inmemişti. Patrik de dönüp ona selam vermemişti.

Adamları atına binmesine yardım etmiş ve maiyetindekiler de hazırlanmıştı.

Gerios kapının dibinde, ayaktaydı. Bir ayağı içerde, diğeri dışardaydı.

Beklerken içtiği rakıdan, patriğin anlattıklarından, özellikle de efendisinin

kulağına fısıldadığı, "Gülmem mi gerek yoksa onu boğmalı mıyım,

bilemiyorum," şeklindeki tükürür gibi söylenen sert sözlerden sonra kafası

iyice karışmıştı.

Bugün bile köyde bu unutulmaz öykü anlatıldığında, öfke ile gülme

arasında kalınmaktadır: Esma'yı Tanios'a istemeye giden saygıdeğer patrik

hazretleri, Esma'yı tüm sevimliliği, cazibesi ve servetiyle görünce fikir

değiştirmiş, kızı... kendi yeğenine isteyivermişti!

Patrik hazretlerinin buna bir açıklaması vardı elbette: Şeyh bu kızı

Raad'a istemiyordu, Rukoz ise Tanios'un adını bile duymak istemiyordu; bu

durumda, kendisinin de evlenme çağma gelmiş bir yeğeni olduğundan...

Kfaryabda'nm efendisi oyuna getirildiğini düşünüyordu. O, eski

kâhyasını hizaya getirmeyi düşünürken, bu "hırsız" patrik ailesiyle,

cemaatinin yüce başıyla akraba oluvermişti!

Gerios'a gelince, -> böyle kayıp kazanç açısından durumu düşünecek

halde değildi. Hafif adımlarla sarsıla sarsıla ilerleyen patriğin boz atına

gözlerini dikmişti. Kafasında tek bir düşünce vardı, işkence 2den, eziyet

veren bir fikir. Sözcükler ciğerlerinden sökülerek çıktı:

"Tanios kendini öldürecek!

Şeyh sadece bir homurtu duydu. Kâhyasını tepeden tırnağa süzdü:

"Pis pis rakı kokuyorsun Gerios!" dedi. "Ortadan yok ol, ayıldığm ve

temizlendiğin zaman karşıma gelirsin!"

Efendi, omuzlarını silkerek odasına yöneldi. Yeniden sersemler gibi

olmuştu, biraz uzanıp dinlenmeye fazlasıyla ihtiyacı vardı.

Tam o sırada Lamia ağlamaya başlamıştı. Neden ağladığını

söyleyemezdi, ama bunun bir nedeni olduğundan emindi. Pencereden

uzandı ve ağaçların arasından, patriğin ve adamlarının uzaklaştığını gördü.

Daha fazla dayanamayarak olup biteni öğrenmek üzere Sütunlu

Salon'a gitmek istedi. Patrik orada olduğu sürece görünmemeyi yeğlemişti.

Patrik tarafından asla sevilmediğini ve patriğin şeyhe de kendisi yüzünden

kızdığını biliyordu. Kendisini görünce kızacağından ve sonuçlarını da

Tanios'un çekeceğinden korkmuştu.

Dağ l ı l a r T a r i hç es i yazarı bunu boş bir önlem olarak nitelemektedir:

"Söylenen şeylerden dolayı o çocuğun doğumu bile patriğimizin

katlanabileceği bir şey değildi... O delikanlı için kalkıp da bir genç kızı nasıl

isteyebilirdi?"

Lamia, şatonun kendi bulundukları kanadından merkezi bölümüne

giden koridordan geçerken tuhaf bir hayal gördü. Dar geçidin öteki ucunda

Gerios'un siluetini fark etmiş gibiydi; elinde bir tüfek, koşuyordu. Adımlarını

hızlandırdı, ama onu tekrar göremedi. Alacakaranlık içinde onu tanımış

olduğundan da tamamen emin değildi. Bir yandan, kendi kendine, o

olduğunu düşünüyordu. Hangi işaretten, hangi davranıştan onu tanıdığını

söyleyemezdi, ama sonuçta yaklaşık yirmi yıldır onunla yaşıyorken nasıl

yanılabilirdi ki? Öte yandan, şatodaki görevini büyük bir ciddiyetle,

dalkavukça yerine getiren, haysiyetine halel gelmesin diye gülmeyi bile

kendisine yasaklamış olan kocasına böyle koşmayı da yakıştıra-nuyordu.

Acele edebilirdi Gerios evet, ama koşmak? Üstelik de bir tüfekle?

Lamia Sütunlu Salon'a geldiğinde boştu salon. Oysa daha birkaç

dakika önce ziyaretçi doluydu. Dış avluda da kimsecikler kalmamıştı.

Kapı önüne çıktığında, Gerios'u gördüğünü sandı. Sanki ağaçların

arasında kaybolmuş gibiydi. Önceki hayalden daha kısa süreli, daha

kaçamak bir hayaldi bu.

Peşinden mi koşmalıydı? Koşmak için eteklerini toplamaya başladı,

ama sonra fikir değiştirerek dairesine geri döndü. Tani-os'a seslendi ve

cevap vermesini beklemeden, onun uyuduğu yere giden küçük merdivenin

basamaklarını tırmanıp oğlunu sarstı:

"Kalk! Babanı çılgın gibi koşarken gördüm. Elinde bir tüfek vardı. Koş yakala

onu!" "Ya patrik?"

'Hiçbir şey bilmiyorum, henüz kimse bir şey söylemedi bana. Acele

et, babana yetiş, o biliyor olmalı, o sana söyler."

Daha ne diyebilirdi? Lamia anlamıştı. Sessizlik, boş şato, koşan

kocası...

Gerios'un gittiğini gördüğü yol, şatoyu köye bağlayan yolların en tenha

olanıydı. Kfaryabdalılar -daha önce de söylediğim gibi- Belâta'dan,

çeşmenin arkasından çıkan merdivenleri tırmanırlardı. At arabaları ve

biniciler ise, şatonun bulunduğu tepenin etrafında yılan gibi kıvrıla kıvrıla

uzayan geniş yolu yeğlerlerdi. Bugün yer yer bozulmuş, çökmüştür bu yol.

Bir de şu patika vardı. Güneybatı istikametinde. En taşlıklı ve zor yürüneni

oydu ama kestirmeydi, köyün çıkışına, büyük meydandan gelen yola en

çabuk buradan varılırdı. İnsanın orada yol alabilmesi için ağaçlara ve

kayalara sürekli tutunması gerekiyordu. Gerios, bu durumda, boynunu

kırma riskiyle koşuyordu.

Peşine düşen Tanios, kayalara tutunup her mola verişinde etrafına

bakarak onu boş yere arıyordu. Ancak son anda fark edebildi kâhyayı. En

son anda, artık hiçbir şeyi durduramayacağı sırada... O an her şeyi

görebiliyordu; insanları, hayvanları, davranışlarını, ifadelerini... Patrik atının

üzerinde ilerliyordu, adamları da peşinde, on kadar süvari ve bir o kadar da

yaya. Ve Gerios, bir kayanın ardında, başı açık, tüfeği omzunda.

Tüfek patladı. Dağlar, vadiler kükredi, yankılandı. Yüzünden, iki kaşı

arasından isabet alan patrik bir kütük gibi devrildi. Ürken atı dörtnala

dosdoğru ileriye doğru atıldı. Binicisini de iki-üç boy sürükledi, sonra da

savurdu.

Gerios saklandığı yerden çıktı. Saklandığı yer, kırılıp dökülmüş dev

camlar gibi toprağa gömülü, dik ve düz bir kayaydı. O günden beri bu

kayaya "Pusu Kayası" denmektedir. Gerios tüfeğini, teslim etmek üzere, iki

eliyle başı üstünde tutuyordu. Ama patriğin adamları pusuya yatmış isyancı

bir çetenin hücumuna uğradıklarını sandıklarından, hep birlikte geriye

doğru, şato yolunda kaçmaya koyuldular.

Katil tek başına kaldı, yolun ortasında, kolları hâlâ havadaydı. İngiliz

"konsolosu"nun armağanı olan kızıl pırıltılar yansıtan tüfeği elinde tutmaya

devam ediyordu.

O sırada Tanios yanına yanaştı ve kolundan tuttu.

"B ay y e ! "

"Baba!" Tanios ona böyle demeyeli yıllar vardı. Gerios çocuğuna

minnetle baktı. Bu kelimeyi yeniden duyabilmek için demek ki katil olması

gerekiyormuş! Bay y e ! O an hiçbir şeye pişman değildi, artık hiçbir şey

istemiyordu. Mevkiine, onuruna yeniden kavuşmuştu. Cinayeti sayesinde

yaşamını bağışlat-mıştı, artık suçunu bağışlatmak kalıyordu geriye. Teslim

olmaktan, cezasını onuruyla karşılamaktan başka yapacak işi kalmamıştı.

Silahını özenle, çizilmesinden çekinerek yere koydu. Sonra Tanios'a

geri döndü. Öldürme gerekçesini açıklamaya çalışıyordu. Sesi çıkmadı.

Gırtlağı ona ihanet etmişti.

Bunun üzerine, kısacık bir an, oğlunu kollarına aldı. Sonra oğlundan

ayrıldı, dönüp şatoya doğru yürümeye başladı. Ama Tanios onu kolundan

çekti.

"B ay y e ! Sen ve ben, birlikte kalalım. Bu kez sen benden yana oldun,

senin şeyhe gitmene izin vermem!"

Gerios, Tanios'a bıraktı kendini. Yoldan ayrılıp vadinin dibine kadar

uzanan dik bir patikaya saptılar. Artlarından, köyün gürültüsü geliyordu.

Ama ağaçtan ağaca, kayadan kayaya, ayakları böğürtlen dikenlerine

takılarak Dağ'dan inerlerken bir şey duymaz oldular.

IV

"Kâhya Gerios, cinayetini işledikten sonra, oğluyla birlikte bir an önce

tepeden indi. Kimseye gözükmeden ilerliyorlardı. Şeyh de onları takip

ettirmekten vazgeçmek zorunda kalmıştı.

Vadinin dibine indiklerinde, gece olana dek yürüdüler, sonra da tüm

gece şelale boyunca, denize doğru yürüdüler.

Günün ilk ışıklarıyla birlikte, Köpek Nehri'nin üzerindeki köprüyü

geçerek Beyrut limanına vardılar. Rıhtımda iki büyük gemi demir

almaktaydı. Birincisi İskenderiye'ye gidiyordu, ama ona binmekten

kaçındılar, çünkü Mısır paşası onları, korkunç suçlarının cezasını çeksinler

diye derhal emire teslim ederdi. İkincisine binmeyi yeğlediler. O da Kıbrıs

adasına gidiyordu. Denizde bir gün, bir gece ve bir gün geçirdikten sonra

adaya vardılar.

Kendilerini ipek tüccarı diye tanıtarak Magosa limanında, Halep asıllı

birinin işlettiği bir hana yerleştiler."

Keşiş İlyas'm Dağ l ı l a r Tar i hç es i ' nden alman bu yalın satırlar, ne

köyümdekilerin duydukları büyük korkuyu ne de şeyhin düştüğü korkunç

sıkıntıyı yeterince anlatmaktadır.

Uğursuzluk artık ta yanı başlarındaydı. Bu kez hemen oracıktaydı.

Pusu Kayası'ran yakınında yola serilmişti. Patriğin cesedi yas temposunda

taşınarak çan sesleriyle kiliseye getirildiğinde, müminler, müteveffadan

nefret etmiş olduklarından ve halen de nefret ettiklerinden kendilerini suçlu

hissederek ağlıyorlar ve hatta kimi zaman kendi nemli ellerinde onun

kanının izlerini arıyorlardı.

Şeyh de kendininin suçlu olduğunu biliyordu, çünkü o da "Çekirgelerin

Patriği"nden nefret etmişti, hatta ölümünden kısa sıra önce onu boğmak

istediğini söylemeye kadar işi vardır-mıştı. Gerios'un kulağına fısıldadığı bu

ihtiyatsız sözleri dikkate almasak bile, kendi topraklan üzerinde, en güvenilir

adamı tarafından, hem de bizzat kendisinin emanet ettiği silahla işlenmiş bir

cinayetin sorumluluğundan nasıl sıyrılabilirdi? Unutmayalım ki İngiliz

konsolosu Richard Wood'un armağan ettiği bu silah, İngiliz politikasının

düşmanlarından birinin öldürülmesinde kullanılmıştı.

Rastlantı! Sadece rastlantı mı? Ayrıcalıkları nedeniyle sık sık yargıçlık

da yapmış olan Kfaryabda'nın efendisi, bir insana karşı bunca iddia

karşısında kendisinin onu en azından cinayete teşvik ya da suç ortaklığıyla

suçlayacağını gayet iyi biliyordu. Yine de, Tanrı bilir ya, böyle bir suçu

arzulamamış-tı ve eğer Gerios'un niyetinden kuşkulansaydı onu kendi elleriyle

boğardı.

Patriğin adamları, gözleri önünde cereyan eden dramı şeyhe

aktarmaya geldiklerinde, onu şaşkın bir halde, hatta ümitsizliğin kıyısında

buldular. Sanki bundan sonra olacak tüm felaketleri önceden biliyor,

kabulleniyor gibiydi. Ama o, liderlik sorumluluklarından kaçacak adam

değildi. Kendini hemen toparlayarak mülkündeki adamları insan avına

çıkarmıştı.

Bu onun göreviydi, aklın buyruğu da buydu. Katilleri yakalamak için

her şeyi seferber ettiğini yetkililere ve öncelikle de patriğin adamlarına

göstermeliydi. Evet, katilleri. Geri-os'u ve de Tanios'u. Delikanlı masumdu

ama eğer o gece yakalansaydı şeyh onu emirin adaletine teslim etmekten

kaçmazdı; asılacaksa bile teslim ederdi! Zevahiri kurtarmanın başka yolu

yoktu!

Kendi yetki alanını, hatta emirinkini bile haydi haydi aşan böyle vahim

bir olayda, Kfaryabda'nın efendisi diledi-ğince at koşturamazdı. Görünüşü

kurtarmaya, en ufak ayrıntısına kadar dikkat etmek zorundaydı. Ama esas

eleştirilmesine neden olan da bu oldu. Patriğin bazı arkadaşları, emir ve

Mısırlı komutan tarafından böyle eleştirildi! Sadece görünüşü kurtardığı

için...

Onu şatonun ortasında, koşturup duran kalabalıkların içinde, sabaha

kadar çırpmırken, emirler yağdırırken, küfürler, lanetler ederken

görmüşlerdi. Ama aleyhindekilere bakılacak olursa, bunlar gösterişten

ibaretti. Öldürülen din adamımn yakınları, şeyhin gerekli önlemleri derhal

alacağı yerde, cinayetin nasıl olduğuna dair sorular sorarak vakit geçirdiğini;

adamlar Gerios'u tanır gibi olduklarını söyledikleri halde buna inanmaz

göründüğünü, hatta evine adam yollayıp kâhyasını gidip çağırmalarını

emrettiğini; uşaklar eli boş döndüklerinde ise, "O halde Tanios'u çağırın,

ona söyleyeceklerim var," dediğini nakletmektedirler.

Şeyh daha sonra, Sütunlu Salon'un yanı başındaki küçük odada, bir

süre Lamia ile yalnız kalmıştı. Birkaç dakika sonra ise Lamia ağlayarak

şeyh ise kıpkırmızı bir yüzle dışarıya çıkmışlardı. Ama şeyh, kendinden pek

emin bir biçimde, "Ta-nios babasını aramaya gitmiş, onu mutlaka buraya

getirecektir," demişti.

Patriğin dostları kuşkulu kuşkulu bakınca, adamlarına dört bir yanda iz

sürmeleri için emir vermişti. Köyü, çam ormanlarını, eski ahırların olduğu

tarafı, hatta şatonun bazı köşelerini bile aramalarını emretti... Bütün

adamlarını vadiye, Geri-os ile Tanios'un büyük olasılıkla gittikleri yola

göndermek varken her yeri aramak niyeydi? Her yeri aratmak bahanesiyle

şeyh hiçbir yeri aratmamış oluyordu, çünkü suçlulara kaçacak zaman

bırakmak istiyordu!

Bunda ne gibi bir çıkarı olabilirdi? Tabii ki hiçbir çıkarı yoktu, tam

tersine, mülkü, yaşamı, aynı zamanda da ruhunun selameti için çok büyük

bir tehlikeyi göze almış oluyordu. Ne var ki eğer Tanios onun oğluysa...

Evet, şeyhin ve Lamia'nm üzerinde, Dağ'm bu köşesinin üzerinde,

tıpkı yapış yapış ve uğursuz yağmur bulutları gibi, hep aynı kuşku bulutları

geziniyordu.

Papaz Stolton'un anılarından:

"Cinayetin ertesi günü, Mısır ordusundan bir müfreze kapımıza geldi.

Başlarındaki subay, benden Misyon binasını aramak için izin istedi. Böyle

bir şeyin mümkün olamayacağım söyleyerek kimseyi saklamadığıma dair

bir din adamı ve insan olarak şerefim üzerine yemin ettim. Bir süre,

sözümle yetinmeyeceğini sandım, çünkü çok sinirlenmişti. Kesin emir aldığı

belliydi. Böylece, çevreye göz attıktan, kuşkulu bir şeyler aradıktan sonra,

askerleriyle birlikte çekip gitti.

"Kfaryabda halkına aynı nezaketle davranılmadı. Mısır hıdivinin ve

emirin ordusundan yüzlerce kişilik bir güçle köy işgal edildi. Önce, büyük

meydanda, katille oğlunun -yani benim öğrencimin- arandığı ilan edildi,

oysa çoktan uzaklara gittiklerini herkes biliyordu. Sonra evler tek tek arandı.

Aradıklarını iddia ettikleri kişileri hiçbir evde bulamadılar elbette, ama hiçbir

evden de elleri boş dönmediler; bu şekilde ele geçen 'suçlular"

mücevherlerdi, giysilerdi, halılardı, örtülerdi, gümüştü, içki ya da erzaktı.

Şatoda Gerios'un çalışma odası da ziyaret edildi, orda bulunan kasa

uygun biçimde zorlandı. Böylece kâhyanın içine saklanmamış olduğu

görüldü... Tanios'un ana babasının oturduğu daire de arandı, ama annesi,

bir önceki gün Şeyh Fran-cis'in tavsiyesiyle şatodan ayrılmış, papazın karısı

olan ablasının evine sığınmıştı.

Bu düzen bekçilerinin zulümleri saymakla bitmez... Ama Tanrıya

şükür ki -böyle dememde sakınca yoksa eğer- ülkede savaş vardı, bu

nedenle de başka şanlı görevler için başka yere çağrılan askerler bir

haftanın sonunda geri çekildiler. Son bir adaletsizlik yapmayı da ihmal

etmediler."

Şeyhin suçluları bulmak ve onları -"hem babayı, hem oğu-lu" diye

belirtmişti emir- teslim etme çabalarını gevşetmeyeceğinden emin olmak

için, askerler bir "şüpheli"yi de beraberlerinde götürüyorlardı. Bu bir

rehineydi aslında: Raad. Suç silahının sahibinin o olduğu doğruydu. Üstelik

onu sorguya çeken subaya ihtiyatsızca laflar ettiği de söyleniyordu; yani

patriğin, yaptığı o tuhaf arabuluculuktan sonra, başına gelenlerden kendisinin

sorumlu olduğu gibi sözler etmişti...

Şeyhin oğluyla ilişkileri daima fırtınalı olmuştu. Ama onun böyle

askerler tarafından götürülmesini görmek, hele bir de hırsız ursuz gibi

ellerinin arkadan bağlanması karşısında yaşlı adam kendi kanından utandı.

Bu uğursuz yıl bitmeden şato boşalmıştı. İnsanlarından,

kavgalarından, beklentilerinden, entrikalarından geriye bir şey kalmamıştı.

İskelet çatlamıştı, gelecek harabe halindeydi! Ama sadık köylüler her

sabah oraya çıkıp Kfaryabda şeyhinin güçsüz elini "görme"ye gidiyorlardı.

YEDİNCİ GEÇİŞ

Merdivendeki Po r takalla r

T a n i o s b a n a d e d i k i : "B i r kadı n t a n ı d ı m . N e b e n o n u n d i l i n i konuşuyo rum, ne

o b e n i m k i n i . A m a m e r d i v e n i n d i b i n d e b e n i b e k l i y o r. B i r g ü n g i d i p k apı s ı n ı ç a l a c a k ve

gemimi z i n y o l a ç ı k mak üzere o l d u ğ u n u o n a s öy l e y eceğ i m . "

NadirKat ı rcı nın B i l g e l i ğ i

Bu sırada Magosa'daki iki kaçak yeni yaşamlarına korku ve pişmanlık

içinde başlıyorlardı. Ama bu yaşam aynı zamanda-gözü peklik, şehvet ve

kaygısızlık içinde de geçecekti.

Halepli'nin oteli oradan geçmekte olan tüccarlar için bir çeşit handı.

Küçük dükkânların, sekilerin, belli belirsiz parmaklıkların labirentiydi. Az

buçuk döşeli, dökülen bir yer. Ama yine de kentin en konuksever hanı.

Üçüncü kattaki odalarının balkonundan Tanios ile Gerios, gümrüğü,

iskeleleri, rıhtımdaki gemileri görüyorlardı; ama engin denizi görmüyorlardı.

İlk haftaları tanınmaktan çekinerek geçirdiler. Sabahtan akşama kadar

odalarına kapanmış duruyorlardı. Ancak karanlıktan yararlanarak çıkıyorlar

-ikisi birlikte ya da Tanios tek başına- dumanlar tüten tezgâhlardan yiyecek

satın alıyorlardı. Geri kalan zamanda balkonda, yere bağdaş kurup

oturuyor, sokaklardaki hareketliliği izliyor, hamalların ve gezginlerin gidiş

gelişini seyrediyorlar, Kıbrıs'ın kara keçi-boynuzunu çiğniyorlardı.

Kimi zaman Gerios'un gözleri buğulanıyor, yaşlar akıyordu. Ama

konuşmuyordu. Ne heba olmuş hayatından, ne sürgünden söz ediyordu.

Söylese söylese, iç çekerek, tek bir laf çıkıyordu ağzından:

"Annen! Ona veda bile edemedim!"

Yada:

"Lamia! Onu bir daha göremeyeceğim!" Böyle zamanlarda Tanios kolunu

kâhyanın omzuna atıyordu ve bu kez de Gerios'un ağzından, "Oğlum, seni

göreceğimi

bilmeseydim, bir daha gözlerimi bile açmak istemezdim!" sözleri

dökülüyordu.

Cinayetten ise Gerios da Tanios da tek söz etmiyordu. Elbette her ikisi

de sürekli bunu düşünüyorlardı. Tüfeğin o tek atışını, o kanlı yüzü, öne doğru

atılarak binicisini sürükleyen ürkmüş atı; sonra, vadinin sonuna kadar,

denize kadar, daha öteye kadar birlikte soluk soluğa koşuşlarmı. Uzun

sessizlik saatlerinde gözlerinin önünden bütün bunlar tekrar tekrar geçiyordu

kuşkusuz. Ama, bir tür ezici korkuyla, hiç sözünü etmiyorlardı.

Kimse de artık önlerinde bundan söz etmemişti. O kadar hızlı

koşmuşlardı ki, ne "Patrik öldü! Onu Gerios öldürdü!" dendiğini işitmişlerdi

ne de kilisenin çanını duymuşlardı. Beyrut'a kadar hi^ arkalarına bakmadan,

tanıdık kimseye rastlamadan yürümüşlerdi. Haber oraya henüz

ulaşmamıştı. Rıhtımdaki Mısırlı askerler herhangi bir suçlunun peşinde

değillerdi. Gemide, son havadisleri yorumlayan yolcular, Suriye dağlarındaki

ve Fırat'taki çatışmalardan, bir Dürzi köyünde emirin yandaşlarına

düzenlenen saldırıdan, Avrupa'daki büyük devletlerin tavrından söz

etmişlerdi. Patrik hakkında tek laf eden çıkmamıştı. Kıbrıs'a vardıklarında da,

kaçaklar kendilerini hapsetmişti...

Cürmünün yankılarından yoksun kalan Gerios kimi zaman bunun

gerçekliğinden kuşku duyar olmuştu. Sanki bir testiyi yere düşürmüş ve testi

kırılmıştı da kendisi kırılma sesini duymamıştı.

Onları sığındıkları yerden dışarı çıkaran, öncelikle bu korkunç sessizlik

oldu.

Gerios giderek tuhaflaşmaya başlamıştı. Dudakları giderek daha sık

sessizce kımıldıyor, uzun uzun, sessizce konuşuyormuş gibi duruyordu.

Kimi zaman ağzından, yüksek sesle, anlamsız bir söz kaçıveriyordu. Böylesi

durumlarda sıçnyor, Tani-os'a dönüyor, acınacak bir halde gülümsüyordu.

"Rüyamda konuştum."

Oysa bütün bunlar olurken gözleri açıktı.

Gerios'un iyice delirmesinden çekinen delikanlı, onu handan dışarı

çıkartmaya karar verdi.

"Kim olduğumuzu kimse bilemez. Üstelik Osmanlı toprağın-dayız, onlar

da emirle savaş halinde. Ne diye gizlenelim ki?"

Başlangıçta, kısa, ihtiyatlı gezintilerle yetindiler. Yabancı bir şehrin

sokaklarında yürümeye alışık değillerdi. İkisi de Kfaryabda'dan, Sahleyn'den

ve Deyrûn'dan başka yer tanımamıştı. Yine de Gerios, karşılaşacağı

insanları selamlamak için alnına dokunmaya hazır bir halde sağ elini sürekli

havada tutmaktan kendini alıkoyamıyordu. Bakışlarıyla da yollardan geçen

herkesi süzüyordu.

Gerios'un görünümü de az çok değişmişti. İlk bakışta tanınacak halde

değildi. Önceki haftalarda sakalını kesmeyi ihmal etmişti, şimdi ise artık

sakal bırakmaya kararlıydı. Tanios ise kendi sakalından kurtulmuş, köylü

başlığını atıp, saçları yüzünden tanınmasın diye başına beyaz ipekten bir

sarık sarmıştı. İkisi de tüccarlara yakışır türden, yenleri geniş giysiler satın

almışlardı.

Para sıkıntısı çekmiyorlardı. Kâhya şatonun kasasından cinayet silahını

alırken oraya daha önce koymuş olduğu para kesesini de almıştı. Bütün

tasarrufuydu bu, fazladan tek kuruş yoktu. Keseyi karısıyla oğluna bırakmayı

düşünmüştü, ama o telaş içinde onu da giysilerinin içine koyup

götürüver-mişti. Dişinden tırnağından dürüstçe artırdığı birkaç kuruş, yüksek

ayarlı altın paralar. Magosalı sarraflar, bunların her biri karşılığında avuç avuç

yeni para verirken hayran hayran okşuyorlardı. Tutumlu biri olan ve

gösterişe merakı olmayan Gerios için bu para onu iki-üç yıl muhtaç olmadan

geçindirecek kadardı. Kurtuluş güneşinin doğduğunu görmeye yetecek bir

vakitti bu...

Gezintileri her gün biraz daha uzadı. Her geçen gün kendilerini biraz

daha güvende hissediyorlardı. Nihayet bir sabah bir kahveye gidip oturma

cesaretini gösterdiler. Orayı daha adaya geldikleri ilk gün fark etmişlerdi.

İçerde oturanlar o denli hoş vakit geçiriyorlardı ki, iki kaçak, utançtan ve

imrenmekten, başlarını iyice omuzlarına gömmüşlerdi.

Magosa kahvehanesinin tabelası falan yoktu. Ama uzaktan, ta

gemilerden fark edilirdi. Sevimli ve tombul bir Rum

olan Elefterios adlı patronu, kapının önüne attığı hasır iskemlede oturur,

ayaklarını kaldırıma uzatırdı. Üzerinde sürekli birkaç cezvenin kaynadığı

mangal tam arkasında dururdu. Nargileleri tutuşturmakta kullandığı közleri

de burdan alıyordu. Kahvede başka da bir şey olmazdı. Tabii kulpsuz

testilerde geçirilen soğuk su hariç. Canı meyankökü ya da demirhindi

çeken ise sokaktan geçen satıcıya el etmeliydi; patron bundan rahatsız

olmazdı.

Müşteriler taburelerde otururdu. Kahvenin müdavimlerinin tavla

oynama ayrıcalığı vardı. Bu oyun burda da tıpkı Kfar-yabda'da ve Dağ'da

olduğu gibi oynanıyordu. Oyuncular genellikle parasına oynarlardı, ama

paralar asla masanın üzerine konmadan bir elden diğerine geçerdi.

Gerios, köyünün tek kahvesi olan, Belâta'daki kahveye hiç gitmemişti.

Belki gençlik günleri hariç... Yani gittiyse de şatodaki görevine başlamadan

çok önce gitmişti. Diğer oyunlar gibi, tavla da hiç merakını çekmemişti. Ama

o gün yan masada oynanan oyunu TaniosTa birlikte o denli dikkatle

izlemişlerdi ki, kahveci onlara da damarlı koyu renk tahtadan dikdörtgen kutusu

içinde aynı oyundan getirmişti. Onlar da zarlan atmaya, pulları

gürültüyle bir yerden bir yere taşımaya, küfürler savurup birbirlerine

takılmaya başlamışlardı.

Gülüyor olmalarına hayret ediyorlardı. En son ne zaman güldüklerini

hatırlamalarına imkân yoktu.

Ertesi gün erkenden gelip aynı masaya oturdular. Daha ertesi gün

de... Gerios hüznünden tamamen sıyrılmışa benziyordu. Hem de Tanios'un

umduğundan da çabuk kurtulmuştu. Kendine arkadaş edinmeye bile

başlamıştı.

Böylece, günün birinde, çok çekişmeli bir tavla partisinin ortasında,

adamın biri yanlarına gelerek rahatsız ettiği için özür diledi ve onlan

şivelerinden tanıdığını, kendisinin de onlar gibi Dağlı olduğunu açıkladı. Adı

Fehim'di. Yüzünde, esas olarak da bıyık biçiminde şeyhe benzeyen bir yan

vardı. Köyünün adını söyledi onlara. Baruk! Dürzi memleketin ortasında bir

köy. Burası emire ve müttefiklerine düşmanlığıyla bilinen bir yöreydi, ama

Gerios hâlâ temkinli olduğundan, kendini sahte adla tanıttı ve ipek taciri olduğunu,

oğluyla birlikte Kıbrıs'tan geçtiklerini söyledi.

"Ne yazık ki ben aynı şeyi söyleyebilecek durumda değilim.

Memleketime dönebilmem için daha kim bilir kaç yıl gerekecek! Bütün

ailemi katlettiler, evimizi ateşe verdiler. Benim kurtulmam bir mucize.

Mısırlılara pusu kurmakla itham etti'er bizi. Oysa ailemin hiç günahı yoktu,

ama evimiz köyün tam girişinde olma bahtsızlığına sahipti; üç kardeşim

öldürüldü. Canavar hayatta olduğu sürece bana Dağ'ın yüzü haram."

"Canavar mı?"

"Evet, emir! Ona karşı olanlar canavar der ona, yoksa bilmiyor muydunuz?"

"Karşı olanlar mı?"

"Yüzlerce kişi, Hıristiyan olsun Dürzi olsun, her yerde var onlar. Onu

gebertmeden huzura kavuşmamaya and içmişler. (Sesini alçalttı)

Canavarın yakınında, hatta ailesi içinde bile varlar! Her yerdeler, kendilerini

belli etmiyorlar. Ama bir sabah onların silahlı eylemlerini duyarsınız. İşte o

an geldiğinde ben de yurduma döneceğim."

"Oralardan ne haberler var?" diye sordu Gerios, bir süre sessizlikten

sonra.

"Canavarın yakın danışmanlarından biri, patrik öldürüldü... ama bunu

duymuş olmanız gerek."

"Bu cinayeti duyduk. Muhaliflerin işi kuşkusuz."

"Hayır, Kfaryabda şeyhinin kâhyası, Gerios diye biri. Söylenenlere

bakılırsa, saygın biriymiş, ama patrik kötülük etmiş ona. Şimdiye kadar ele

geçmedi. Mısır'a gittiği söyleniyor. Or-daki yetkililer de teslim etmek üzere

onu arıyorlarmış. Canavar sağ olduğu sürece onun da memlekete

gitmemesi akıllıca olur."

"Çok konuştum ama," diye daha fazla sözü uzatmaktan caydı adam,

"oyununuzu da böldüm. Lütfen devam edin, ben de galiple oynarım. Ama

dikkat edin, korkulur benden, en son oyun kaybettiğimde bu delikanlının

yaşındaydım."

Bu köylü böbürlenmeleri havayı yumuşattı ve oynamaktan bıkan

Tanios, yerini yeni gelene seve seve bıraktı.

O gün, Gerios, ayrılmaz iki dost olacağı FehimTe ilk tavla partilerine

başlarken Tanios da böylece yaşamının "portakallar" denen dönemine

girmiş oldu. Kaynaklar bu döneme dolaylı olarak göndermede bulunsa da,

bence, yaşam yolunun deİ

vamında ve aynı zamanda da muammalı kayboluşunda belirle, yici

olmuştur.

Tanios, iki oyuncuyu baş başa bırakmış ve odasına bir şeyler götürmek

üzere handaki odasına dönmüştü. Tekrar dışarı çıkmak için kapısını

açtığında, kapı aralığından genç havalı bir kadın gördü. Başına örttüğü

örtüyle yüzünün neredeyse hepsini kapatmıştı. Bakışları karşılaştı. Delikanlı

kibarca gülümsedi. Meçhul kadın da karşılık vererek güldü.

Kadın sol eliyle bir su testisi taşıyordu. Sağ eliyle ise, düşüp

sendelememek için eteğinin ucunu tutup kaldırmıştı. Koluna la silme dolu bir

portakal sepeti takmıştı. Onun bu eşyayla merdivende ustalık yaparak

yürüdüğünü gören Tanios, yardım etmek istedi. Ama kapılardan birinin açılıp

alıngan bir kocanın çıkıvermesinden korktuğundan kadını izlemekle yetindi.

Tanios üçüncü kattaydı ve kadın da çıkmaya devam ediyordu. Bu

sırada önce bir, sonra da bir diğer portakal sepetten düşüp merdivenlerden

yuvarlanmaya başladı. Kadın durmak ister gibiydi, ama eğitebilecek halde

değildi. Delikanlı sonunda koşarak portakalları topladı. Kadın, çıkmaya

devam ederken Tanios'a gülümsedi. Tanios, kadının bir yabancıyla

konuşmak istemediği için mi yoksa takip edilmek istemediğinden mi merdivenleri

çıkmaya devam ettiğini anlayamadı. Kuşkuyla kadını izledi; ama

utangaç, ürkek adımlarla. Dördüncü, beşinci ve sonuncu kata kadar...

Sonunda kadın bir kapının önünde durdu. Testiyle sepeti yere koydu,

koynundan bir anahtar çıkardı. Tanios, birkaç adım gerisinde duruyordu.

Portakallar elbette elindeydi; niyetini yanlış yorumlasın istemiyordu... Kadın

kapıyı açtı, yerdeki-leri aldı, sonra, tam içeriye girecekken dönüp tekrar

gülümsedi.

Kapı açık kalmıştı. Tanios yaklaştı. Meçhul kadın ince şiltenin yanma,

yere koymuş olduğu sepeti eliyle gösterdi. Tanios portakalları sepete

koymaya gittiği sırada, kadın yorulmuşçası-na kapıya yaslandı; kapı

kapandı. Oda ufacıktı. Tavana yakın bir delikten başka penceresi yoktu.

Hemen hemen boştu, ne iskemle, ne dolap, ne süs eşyası vardı.

Hep susan kadın, Tanios'a işaretle nefes nefese olduğunu anlattı.

Ziyaretçisinin elini tutup kalbinin üzerine koydu. Tani-os'un yüzü ciddileşti;

sanki kalbin bu kadar hızlı atmasına şaşmış gibiydi. Elini, kadının koyduğu

yerden kaldırmadı. Kadın da eli çekmedi. Aksine, Tanios'un elini, belli belirsiz

kaydırarak giysisinin ötesine geçirdi. Teninden meyve ağaçlarının kokusu,

meyveliklerin nisan kokusu yayılıyordu.

Bunun üzerine Tanios da kadının elini tutup kendi kalbinin üstüne

götürmeye cesaret etti. Kendi yüzsüzlüğünden yüzü kızardı. Kadın da onun

başına ilk kez böyle bir şey geldiğini anladı. Bunun üzerine doğruldu,

delikanlının başındaki sarığı çıkardı, erken aklaşmış saçlarını okşadı.

Defalarca okşadı; gü-lümsüyordu, gülüşünde kötülük yoktu. Sonra

Tanios'un başını açık göğsüne doğru çekti.

Tanios ne yapması gerektiğini bilmiyordu. Cahilliğinin her an ortaya

çıktığına emindi. Haksız da sayılmazdı. Ama porta-kallı kadın ona

kızmıyordu. Her bir acemiliğine ince okşayışlarla karşılık veriyordu.

İkisi de çırılçıplak kaldığında, kadın kapıyı sürgüledi. Sonra da

ziyaretçisini yatağına sürükleyip hazzın ılık yolunu bulmasına parmak

uçlarıyla rehberlik etti.

Hâlâ tek laf etmiş değillerdi. İkisi de diğerinin hangi dili konuştuğunu

bilmiyordu, ama yek vücut olup uyudular. Oda batıya bakıyordu. Tavan

penceresinden artık kare bir güneş sızıyor, ışınlarında toz zerrecikleri

uçuşuyordu. Tanios uyandığında hâlâ meyve bahçelerinin kokusunu ve sağ

yanağının altında da yumuşacık bir kadın memesinden gelen ağır ve huzurlu

kalp atışlarını duyuyordu...

Artık örtünün gizlemediği saçları, tıpkı Deyrûn çevresindeki demirli

topraklar gibi kızıldı. Pembe cildi de benekliydi. Yalnızca dudakları ve göğüs

uçları hafifçe koyuydu.

Kadın, üzerinde dolaşan bakışların etkisiyle uyandı, gözlerini açtı,

doğruldu ve tavan deliğine bakarak saati anlamaya çalıştı. Bunun üzerine

Tanios'un kuşağını tutup çekti, sonra da üzgün bir gülümseme eklemeyi

ihmal etmeden, paranın çınladığı yere hafif hafif vurdu. Bu işlerin hep böyle

olduğunu sanan delikanlı, kuşağını çözmeye başladı. Bir yandan da bakışlarıyla

ev sahibesini sorguluyordu. Kadın iki elinin üçer parmağını açarak altı

işareti yaptı. Tanios da ona altı kuruşluk gümüş bir para verdi.

Delikanlı giyindiğinde, kadın ona bir portakal sundu. Tanios

reddedermiş gibi göründü, ama kadın portakalı cebine sokuşturdu. Sonra

Tanios'u kapıya kadar geçirdi. Tanios çıkarken çıplak olduğu için kapının

arkasına saklandı.

Tanios odasına geri döndüğünde sırtüstü uzandı. Başına gelen

harikulade şeyi düşünürken portakalı havaya atıp tutuyordu. "Sürgüne

çıkmam, bu yabancı şehre ümitsizce ayak basmam, meçhul bir kadının

peşinden son kata kadar çıkmam mı gerekecekti... hayatın dalgalarının beni

bunca uzağa fırlatması mı gerekecekti bu mutluluk ânına, sanki kendi

maceramın varlık nedeniymişçesine, bu maceranın tamamlanışı ve benim

kur-tuluşummuşçasına yoğun bu mutluluk ânına hak kazanmam için?"

Hayatındaki kişiler gözünün önünden geçiyordu. Esma'nm üzerinde

uzun uzun durdu. Ayrıldığından bu yana onu bu kadar az düşünmüş

olmasına şaşıyordu. Cinayet onun yüzünden işlenmemiş miydi? Onun

yüzünden kaçmamışlar mıydı? Oysa, sanki yerdeki bir kapıdan çıkıp gitmiş

gibi düşüncelerinden uçup gitmişti. Çocukça küçük oyunları, salyangoz

antenleri gibi birbirine değen ve ayrılan parmaklan, dudakları, kaçamak

buluşmaları, vaat dolu o bakışlar... Bütün bunlar şu an tanıdığı bu nihai

hazza elbette pek benzemiyordu. Ama o zamanlar onlarla mutlu olmuştu.

Uğruna kendisini öldürmekle tehdit ettiği, uğruna babasını katil ettiği o kızın

artık aklına bile gelmediğini Gerios'a itiraf etse, vah haline!

Bu durumu kendi kendine anlamaya çalışıyordu. Esma'yı son

gördüğünde, odasının kapısına yüklenip içeriye girdiğinde, ne yapıyordu

Esma? Raad'la nişanlanacağı duyurulduğundan, tebrikleri kabul etmeye

hazırlanıyordu. Elbette kız babasına itaat etmek zorundaydı. Ama yine de,

bu kadar uysal olunur muydu?

Hem Tanios'un koşarak odasına girdiğini görünce çığlık atmıştı. Tabii ki

mantıklı düşündüğünde bundan dolayı da onu kabahatli bulamazdı.

Yıkanırken odasına girilen hangi genç kız başka türlü davranırdı ki? Ama

bağıran Esma'nm görüntüsü, ardından kendisini dışarı atmak için tekme

tokat saldıran muhafız güruhunun ve Rukoz'un görüntüsü aklından bir türlü

çıkmıyordu. Oysa bu, onca sevdiği kızdan aklında kalmış son görüntüydü. O

an, bütün öfkesiyle ve incinen gururuyla, tek düşüncesi, haince elinden

alınan şeyi, hangi yolla olursa olsun geri almaktı! Şimdi ise olaylara daha

doğru bir gözle bakabiliyordu. Esma'ya karşı özellikle üzüntü duyuyordu.

Hele bir de onun için kendi hayatını ve bütün yakınlarının hayatını altüst

ettiğini düşününce!

Gerios'tan af dilemesi gerekmez miydi? Yoo hayır, soylu ve gerekli bir

cinayeti işlediği yanılgısını taşımaya devam etmesinde yarar vardı.

II

O gün biterken Gerios oldukça geç döndü. Sabahleyin de kalkar

kalkmaz hemen çıktı. Artık aşağı yukarı her gün böyle yapacaktı. Tanios gizli

gizli gülümseyerek onu uzaktan izliyor ve "Delirmektense kaygısızlaşması

yeğdir!" diyordu.

Ellisine yaklaşmakta olan, dalkavukça bir taşeron yaşamından sonra,

vicdanı dağ kadar büyük bir cinayetle lekelenmiş, peşine düşülmüş,

sürülmüş, yasaklanmış, lanetlenmiş eski kâhya Gerios, şimdi her sabah

Rum'un kahvesine gidip firar arkadaşıyla tavla oynamaktan başka bir şey

düşünmez olmuştu.

Şatoda şeyh oynayacak kimse bulamadığında ve onu davet ettiğinde

ara sıra bir el oynadığı olurdu. Eğleniyormuş gibi yapar ve kaybetmek için de

elinden geleni ardına koymazdı. Ama Magosa'da artık aynı adam değildi.

İşlediği cinayet onu değiştirmişti. Kahvede eğleniyor, kanını canına katarak

oynuyor ve ayrılmaz dostu Fehim'in yalancı pehlivanlığına rağmen, genellikle

de kazanan o oluyordu. İhtiyatsızca davrandığında da zarlar imdadına

yetişiyordu.

İki arkadaş, Rum'un kahvesinde herkesten çok gürültü patırtı

çıkartıyordu. Kimi zaman etraflarında küçük bir grup toplanıyor ve patron bu

canlılıktan memnun görünüyordu. Tanios artık hiç oynamıyordu. Seyirci

olarak yanlarında duruyor ama çabuk sıkılıp ayağa kalkıyor, dolaşmaya

çıkıyordu. Böyle zamanlarda Gerios onu engellemeye çalışıyordu:

"Yüzün bana şans getiriyor!"

Ama Tanios yine de gidiyordu.

Ekim ayının bir sabahı oturmayı kabul etmişti. Babasına şans getirmek

için değil -hayatta ona hiç şans getirmiş miydi ki?-, uzun boylu, ince

bıyıklı, Dağ'm önde gelenleri gibi giyinmiş bir adam onlara doğru geldiği

için kalmıştı. Parmaklarındaki mürekkep lekelerine bakılırsa okumuş

biriydi. Kendini Selim diye tanıttı:

"Bir süredir sizi dinliyorum, hemşerilerimi selamlama arzuma karşı

koyamadım. Köyümdeyken, günlerimi tavla başında geçirir hep oynardım.

Ama rahatsız etmediğim sürece başkalarını izlemeyi tercih ederim."

"Çoktan beri Kıbrıs'ta mısınız?" diye sordu Fehim.

"Önceki gün geldim. Şimdiden de özledim ülkemi."

"Aramızda çok kalacak mısınız?"

"Tanrı bilir. Bir-iki işimi düzene koymam gerek..."

"Ya Dağ nasıl?"

"Tanrı bizi terk etmediği sürece sonunda her şey yoluna girer."

İhtiyatlı bir ifade biçimiydi. Fazlasıyla ihtiyatlı. Söyleşi ilerlemiyordu.

Oyuna tekrar başlayabilirlerdi. Gerios'un bir düşeşe ihtiyacı vardı. Tanios'un

zarlara üflemesini istedi. Zarlar yuvarlandı: Düşeş!

"Canavarın sakalı aşkına!" diye küfretti Fehim.

Selim denen kişi bu deyişten hoşlanmışa benziyordu.

"Türlü türlü küfür duydum ama böylesini bilmiyordum. Canavarların

sakalları olabileceği aklıma bile gelmemişti."

"Beytüddin sarayındakinin sakalı var, hem de upuzun!"

"Emirimiz!" diye mırıldandı Selim, rahatsız olmuştu.

Anında ayağa kalktı, beti benzi atmıştı. Ayrılmak için izin istedi.

"Onu incittik besbelli," diye yorumladı Gerios, arkasından bakarak.

"Benim hatam," diye kabul etti Fehim. "Bana ne oldu anlayamadım,

sanki yalnızız gibi konuştum. Bundan böyle dilimi tutmaya çalışacağım."

Bunu izleyen günlerde Gerios ile Fehim, adama liman mahallesinde

defalarca rastladılar. Kibarca selamladılar, adam da onları selamladı, ama

uzaktan, belli belirsiz bir hareketle! Hatta Tanios ona bir gün hanın

merdivenlerinde, han sahibiyle konuşurken rastladığını sandı.

Delikanlı, iki büyüğünden, Gerios ile Fehim'den daha çok kaygılanmıştı.

Bu Selim'in emirin yandaşlarından biri olduğu belliydi. Eğer onların gerçek

kimliklerini ve Kıbrıs'taki varlık nedenlerini keşfederse güvende

olmayacaklardı. Gidip başka yerlerde gizlenmeyi düşünseler fena olmazdı

belki de. Ama Fe-him onu yatıştırdı. "Sonuçta Osmanlı toprağındayız. Bu

adam bize zarar vermek istese bile yapamaz. Onun emirinin kolu o kadar

uzun değil! Selim, benim ağzımdan duyduğu sözlerden pek hoşlanmadı, bu

yüzden bizden uzak duruyor, hepsi bu. Onu her yerde gördüğümüzü

sanmamız, yabancı gezginlerin hep aynı yollarda dolaşmasındandır."

Gerios onun söylediklerine ikna oldu. Bir sürgün limanından bir

diğerine kaçıp durmaya hiç niyeti yoktu. "Buradan ancak karımı ve ülkemi

görmek için ayrılırım," diyordu.

Ayrılık perspektifi giderek yakın görünüyordu. Fehim, muhaliflerle

ilişkileri sonucunda, giderek daha da cesaretlendirici havadisler aktarıyordu.

Mısırlıların Dağ'daki nüfuzları zayıflıyordu, emirin düşmanları güçleniyordu.

Tüm bölgeler isyan halindeydi. Dahası, "canavar"ın ağır hasta olduğu

söyleniyordu; sonuçta yetmiş üç yaşındaydı! "Bir gün, ki uzak değil, köylerimizde

kahraman gibi karşılanacağız!"

Bu zaferin beklentisi içinde, iki arkadaş Elefterios'un kahvesinde zar

atmayı sürdürdüler.

Bir başka sürgün yerine gitmek zorunda kalsa Tanios da bundan

memnun olmayacaktı. Kimi endişeler beslese de bu kentte ve bu handa

kalmak için güçlü nedenleri vardı: Portakallı kadın! Artık onu kendi adıyla,

bildiğim kadarıyla bu adı zikreden tek eser olan Nadirin eserinde geçen

adıyla anabiliriz: Thamar!

Thamar* Arapça'da "meyve" demek. Ama aynı zamanda

Gürcistan'daki en prestijli kadın adlarından biridir, çünkü o ülkenin büyük

kadın hükümdarının adıydı! Bu kızın ne Türkçe ne de Arapça konuştuğu

bilindiğinde, Osmanlı İmpa-ratorluğu'nun bütün topraklarında en güzel

kadınların bazılarının eski Gürcü cariyeler olduğu bilindiğinde artık kuşkuya

yer yoktur.

* Arapça "semer": meyve

Kendini para karşılığı satan portakal rengi saçlı bu kız karşısında Tanios

başlangıçta yalnızca bedeninin arzularını hissediyordu. Köyün

yoksunluklarıyla büyümüş, aşk yarasını en derininde taşıyan, daha da

eskiye dayanan bir yarası olan, gözü açılmış, korku içindeki Tanios'un, on

sekiz yaşında, bu yabancı kadının kollarında bulduğu şey, aşağı yukarı bu

meçhul şehirde, ülkesine bunca yakın ve aynı zamanda pek uzak bu adada

bulduğu şeydi: Bir bekleme limanı. Aşkı bekleyiş, geri dönüşü bekleyiş,

gerçek yaşamı bekleyiş!

Bu ilişkide insana kirli gelebilecek şey -para-, tersine Tani-os'a güven

verici gelmişti. Katı r cı n ı n B i l g e l i ğ i ' nin şu sözleri buna kanıttır:

"Tanios bana dedi ki: Her zevkin karşılığı ödenir, fiyatlarını söyleyen

kadınları küçük görme."

Kızışmış Tanios'un canı ne vaatte bulunmak ne vaat dinlemek ne de

geleceği düşünmek istiyordu. Alacak, verecek, gidecek, sonra da

unutacaktı; hepsi bu. Kendi kendine buna söz vermişti. İlk seferinde buna

uydu. Bu da ona yetti. Meçhul kadının sunduğunu almış, borcunu ödemiş,

çekip gitmişti. Ama unutmayı beceremedi.

Tanios, bedenlerden bir tutku doğabileceğine inanmak bile

istemiyordu. Belki de paranın bu tutkuyu söndürmeye yeteceğini umuyordu.

Başlangıçta, aynı meyveden ikinci kez tatmak gibi pek bayağı bir arzu

duymuştu. Merdivende onun yolunu gözledi, fark etti, uzaktan izledi. Kadın

ona gülümsedi ve odasına girdiğinde, kapıyı onun için aralık bıraktı. Kısacası

aynı tören; portakallar hariç!

Sonra, birbirlerini seviş tarzlarım birbirlerine hatırlatmaya çalıştılar.

Kadın, bir önceki kadar sevgi dolu, bir önceki kadar sessizdi. Avuç içleri, yel

tutmaz bahçelerin bergamut kokusunu taşıyordu. Tanios, parmağıyla

kendini göstererek adını heceledi. Kadın da onun parmağını tutup kendi

alnına koydu. "Thamar" dedi. Tanios, onun saçlarını okşarken bu adı

defalarca tekrarladı.

Sonra, tanıştıkları andan itibaren artık her şey doğallığında olurmuş gibi,

Tanios konuşmaya başladı. Korkularını, çektiği acılan, uzak diyarlara

yolculuk projelerini anlattı. Öfkeleniyor, coşuyor, Thamar tek kelime

anlamadıkça daha özgürce kendini anlatıyordu. Ama Thamar hiç bıkmış

görünmeden dinliyordu. Hatta az da olsa bir tepki veriyordu: Tanios

güldüğünde o da hafifçe gülümsüyor, Tanios sövüp saydığında, gümbür

gümbür konuştuğunda ise hafifçe kaşlarını çatıyordu. Tanios duvarları ve

yeri yumruklamaya başladığında ise, onun öfkesine katılmak istercesine

usulca ellerini tutuyordu. Tanios'un o monologu boyunca gözlerini

gözlerinden ayırmıyor, ara sıra başını sallayarak ona güç veriyordu.

Yine de, ayrılık ânı geldiğinde, Tanios kuşağından altı kuruşluk bir para

çıkarttığında, reddedermiş gibi yapmadan aldı, sonra da, çıplak halde,

kapıya kadar ona eşlik etti.

Tanios odasına döndüğünde söylediklerini düşünmeye koyuldu,

içindeki varlığını hiç düşünmemiş olduğu ve bu kadının karşısında ortaya

çıkıveren kelimeleri, duygulan varmış. Bunu anlamıştı. Hatta gözlemlemiş

olduğunu aklına bile getirmediği olaylar... İlk buluşmaları -sanırım böyle

demek yanlış olmaz- bedensel bir tatmin yaratmıştı. Bu ikinci buluşmadan

ise ruhu da tatmin bulmuştu.

Nihai zevke ulaştığını sanan Tanios, daha da yoğun bir zevki, hatta

teninde bile hissetmişti! Karşısındaki anlıyor olsaydı, kuşkusuz kalbindekileri

açmazdı Tanios. Gerios'un işlediği cinayetten, onu buna iten nedenlerden,

kendi doğumu etrafındaki dedikodulardan bu rahatlıkla söz edemezdi

elbette. Ama şimdi, bütün bunları, Thamar'ın anlayacağı bir dilde de günün

birinde tekrar anlatabilme arzusu duyuyordu.

Onsuz geçirdiği vakti uzun ve boş bulmaya başlamıştı. İçinde doğmuş

olan bu ihtiyacı fark ettiğinde ürktü. Bundan böyle bu kadına bu kadar

bağlanabilir miydi? Alt tarafı o bir... -içinden gelen kelimeyi kullanmak

istemiyordu- ama biz diyelim, o ne olduğunu bildiği biriydi işte!

Bunun üzerine onun merdivendeki gidiş gelişlerini gözlemeye

başlamıştı. Onu başka erkeklerle yakalayacağını düşünüyordu. Ama eğer

kendisine gülümsediği gibi bir başkasına da güldüğünü ve pis bir erkek elini

kalbinin üzerine koymak için peşinden odasına kadar götürdüğünü

görseydi, ruhu kan ağlardı. Başkaları olmalıydı, hem de niceleri. Aksini nasıl

düşünebilirdi ki? Ama Tanios onları görmeyi hiç başaramadı. Aslında

Thamar umduğu kadar sık merdivenlerden çıkmıyordu. Belki de farklı bir

yaşam sürdüğü başka bir evi vardı.

Bu kaygılı ve sıkıntılı günlerin belki de örtük bir yansısı Nadir'in kitabında

bulunabilir:

Düş l e r i n i n kadı n ı b i r b a ş k as ı n ı n k a r ı s ı , am a o adam, k ovmuş on u

k e n d i düş l e r inde n .

Düş l e r i n i n kadı n ı , b i r de n i z c i n i n c a r i y es i . Kadı n ı Erz u rum k ö le

paz a r ı nd an s a t ı n a ldı ğ ı gü n s a rhoş t u , a y ı ldı ğ ı nd a t a n ıma d ı b i l e o n u .

Düş l e r i n i n kadı n ı b i r kaç ak , tı pk ı s e n i n g i bi ve s i z , b i r b i r i n i z d e

a radı n ı z s ı ğı n ağ ı .

Thamar'a iki gidişi de öğle uykusu vaktindeydi. Ama bir gece, bir türlü

uyuyamayan Tanios, gidip kapısını vurmaya kalkıştı. Gerios'un

horlamalarından uyuduğuna emin olarak odadan gizlice çıktı, sonra

karanlıkta, tırabzana tutuna tutuna merdivenlerden çıktı.

Kapıyı iki kez vurdu, sonra iki kez daha ve kapı açıldı. İçerde ışık yoktu.

Kapıyı açanın yüz ifadesini göremiyordu. Ama Tanios'un ağzından daha bir

laf çıkmamıştı ki parmakları buluştu, birbirini tanıdı ve Tanios, gönlü rahat,

içeriye girdi.

Kadını okşamak istediğinde, Thamar delikanlının ellerini uzaklaştırdı.

Tanios'u kendine çekerek başını göğsüne dayadı.

Tanios şafakla birlikte uyandı. Thamar da oturmuş uyanmasını

bekliyordu. Ona söyleyecekleri vardı. Daha doğrusu tek bir şey diyecekti. El

kol hareketleriyle anlatmaya çabaladı. Kendi ellerini uygun hareketlere

yöneltebilmek için kendi dilinin kelimelerinden yararlandı: Sanki şöyle der

gibiydi: "Sen giderken ben de seninle geleceğim. En uzağa. Seni götürecek

gemiye ben de bineceğim. İster misin bunu?"

Tanios, bir gün birlikte gideceklerine söz verdi. Nezaket gereği miydi bu

cevap? Belki. Ama ona "evet" derken, bunu sürgün ruhunun tüm içtenliğiyle

düşünmüştü. Elini portakal rengi saçların üzerine koyarak ant içmişti.

Birbirlerine sarıldılar. Sonra Tanios onu uzaklaştırarak omuzlarından

tuttu, seyretmek istiyordu. Kendisiyle aym yaşta olmalıydı. Ama yaşamının

baharında biri değildi. Gözlerinde bir hüznün belirdiğini gördü. Sanki daha

önce hiç bu kadar soyunmamış gibiydi.

Tanios'un erkekçe arzularının kadınıyken sandığı kadar kusursuz

değildi güzelliği. Çenesi biraz uzundu. Yanağının altında bir yara izi vardı.

Tanios parmaklarıyla çıkık çeneyi okşadı ve başparmağını yaranın

üzerinden geçirdi.

Thamar mutluluktan iki damla gözyaşı döktü. Sanki bu kusurların

kabulü, bir sevgi bildirimiydi. Ve yine kelimelerden çok jestlerle şunları

söyledi:

"Orada, denizlerin ötesinde, sen benim erkeğim olacaksın, ben de

senin kadının."

Tanios yine "evet" dedi, sonra onu kolundan tutarak odanın çevresinde

onunla birlikte yavaşça dönmeye başladı. Bir düğün töreninde gibi!

Thamar bu oyuna hüzünlü bir gülümsemeyle katıldı, sonra Tanios'un

kollarından kurtuldu, bu kez o, genç adamın elinden tuttu ve onu odanın bir

köşesine götürdü. Tırnaklarıyla bir döşeme taşını söktü ve gizli bir yerden

Osmanlı işi bir enfiye kutusu çıkartarak kapağını yavaşça açtı. İçinde onlarca

altın ve gümüş para, küpeler, bilezikler vardı... İşlemeli bir mendilin içinde

Tanios'un önceki ziyaretlerinde verdiği altı kuruşluk iki parayı saklamıştı.

Onları gösterdi, sonra mendiliyle birlikte Tanios'un cebine koydu, enfiye

kutusunu tekrar kapattı ve döşeme taşını yerine yerleştirdi.

Delikanlı o an tepki vermemişti. Ancak Gerios'un horlamaya devam

ettiği odasına geri döndüğünde ve o sahneyi tekrar düşündüğünde,

Thamar'ın ona duyduğu olağanüstü güvenin farkına varabildi. Hazinesini ve

hayatını meçhul bir adamın ellerine bırakmıştı. Hiçbir erkeğe daha önce

böyle davranmadığına emindi. Gururlanmış ve duygulanmıştı. Onu düş

kırıklığına uğratmayacağına kendi kendine söz verdi. İhanete uğradığı için

onca acı çekmiş biri olarak asla ihanet etmeyecekti!

Ne var ki,

Cemi s e n i l ima nd a bek l e r k e n , o n u a ra dı gözlerin elveda d emek

i çi n .

Ama b u e l ved ay ı s ev g i l i n i s tem i y o r d u .

III

Bir sabah erkenden odalarının kapısı çalınınca Gerios ile Tanios telaşa

kapıldı. Ama bir süre sonra Fehim'in sesini tanıdılar.

"Beni buraya hangi rüzgârın attığını öğrendiğinizde bana kızmaktan

vazgeçeceksiniz." "Konuş!"

"Canavar gebermiş!"

Gerios ayağa fırladı, iki eli arkadaşının yenine yapışmıştı.

"Bir daha söyle ki kulaklarım iyice duysun!"

"Duydun söylediğimi. Canavar gebermiş. Artık nefes almıyor. Artık

zarar veremiyor, uzun sakalı kendi kanına bulandı. Beş gün önce olmuş,

bana da bu gece haber verdiler. Sultan, Mısır kuvvetlerine karşı taarruz emri

vermiş, Mısırlılar da Dağ'ı boşaltmak zorunda kalmışlar. Muhalifler bunu

haber alınca emirin boğazına sarılıp onu ve adamlarını gebertmişler, sonra

da genel af ilan etmişler. Ama buncacık şey için sizi uyandırmakla belki de

hata ettim... Neyse huzur içinde uyumaya bakın. Ben gidiyorum."

"Bekle, biraz daha otur. Bu anlattıkların doğruysa, o zaman memlekete

dönebiliriz."

"Yavaş, yavaş! Sakin olun! Düşüncesizce hareket edip gidilmez öyle.

Hem bu günlerde gemi var mı bilmiyoruz. Aylardan kasım!"

"Nerdeyse bir yıldır bu adadayız!" dedi Gerios, aniden bit-kinleşmişti,

aniden sabrını tüketmişti. "Lamia bir yıldır yalnız."

"Haydi gidip bir kahve içelim," dedi Fehim. "Sonra rıhtı-mm oralarda

dolaşırız. Sonra da bir karara varırız."

O sabah Rum'un kahvesinin ilk müşterileri onlar oldu. Hava serindi,

toprak nemliydi. İçerde oturdular, mangalın en yakınında. Gerios ile Tanios

şekerli, Fehim de sade kahvelerini söylediler. Gün ışığı sokakları usulca

dolduruyordu. Hamallar, sırtlarında halatlar, iki büklüm, geliyorlardı. Bazıları

önce Elef-terios'a uğruyor, o da onlara günün ilk kahvesini ikram ediyordu.

İkincilerden para alıyordu.

Birden, yoldan geçenler arasında tanıdık bir yüz göründü.

"Bakın kim var orda," diye mırıldandı Tanios.

"Davet edelim onu," dedi Fehim. "Eğleniriz. Selim Hoca, gelin

yanımıza!"

Adam yaklaştı, elini alnına götürerek selam verdi.

"Bir kahve içersiniz elbette!"

"Bu sabah ağzıma tek bir şey koymak istemiyorum. Kusura bakmayın,

gitmem gerek."

"Canınızı sıkan bir şey var sanki." "Havadisi

duymadığınız belli." "Hangi havadis?"

"Emir, yüce emirimiz öldü! Memleket artık bu felaketten doğrulamaz.

Onu öldürdüler, genel af ilan ettiler. Çok geçmez, canilerin kasıla kasıla, elini

kolunu sallayarak dolaştığını görürüz. Adalet ve düzen geride kaldı. Bundan

sonrası kaos, artık hiçbir şeye saygı gösterilmeyecek!"

"Büyük felaket!" dedi Fehim, kahkahayı basmayı zor engelleyerek.

"Tanrı bizi korusun!" diye devam etti Gerios, aniden şenlenen sesiyle.

"Bu sabah gitmeliydim. Lazkiye'ye hareket eden bir gemi var. Ama

şimdi kararsızım."

"Haklısınız. Aceleye lüzum yok."

"Doğru, aceleye lüzum yok," diye tekrarladı Selim düşünceli düşünceli.

"Ama havalar bozacak, tekrar ne zaman gemi bulurum Tanrı bilir!"

Adam, başı önde yoluna devam ederken Fehim de arkadaşlarının

kollarını tuttu sıkı sıkı.

"Tutun beni, yoksa daha sırtım dönmeden kahkahayı patlatacağım!"

Ayağa kalktı.

"Sizin niyetinizi bilmem, ama ben bu sabahki gemiye bineceğim. Bu

adamın söylediklerinden sonra, 'genel af derken suratının aldığı hali

gördükten sonra artık hiç tereddüdüm kalmadı. Lazkiye'ye giderim, iki-üç

gece orda kalırım, bu süre içinde Dağ'dan gelen havadislerin iyi olduğuna

emin olurum, sonra da yolu tutup köyüme kavuşurum. Bence siz de aynını

yapmalısınız. Orada bir dostum var. Selânfe'de evi var. Tepelerde.

Üçümüzü de ağırlamaktan memnuniyet duyar!"

Gerios hiç tereddüt etmiyordu.

"Biz de seninle geliyoruz."

Şu an gözlerinin önünde Lamia'nın yüzü ve köyünün güneşi vardı.

Belki de oyun arkadaşı olmadan Magosa'da kışı geçirmek onu korkutmuştu.

Tanios pek kararlı değildi. Ama nihai karar ona, on sekiz yaşındaki

delikanlıya düşmezdi.

Sonuçta, bir saat sonra limanda buluşmaya karar verdiler. Fehim

gemide yer bulmakla uğraşacaktı. Dostları ise hana gidip odalarını

boşaltacaklar ve hancıyla hesabı göreceklerdi.

İkisine de hafif birer denk düştü. Gerios, kendinde kalan parayı ikiye

pay etti.

"Olur da boğulursam..." dedi.

Ama hiç de üzgün görünmüyordu. Limana doğru yürüdüler.

Henüz yirmi adım bile gitmemişlerdi ki Tanios durdu. Bir şey unutmuş

gibi yaptı.

"Bir dakika odaya çıkmam gerek. Sen git, sana yetişirim."

Gerios itiraz edecekti ama oğlan çoktan yok olmuştu bile. Bunun

üzerine yoluna devam etti. Acele etmiyor, ara sıra durup arkasına bakıyordu.

Tanios merdivenleri ikişer ikişer çıktı, üçüncü katı geçti, beşinci katta

nefes nefese durdu ve kapıyı çaldı. İki kere vurdu, sonra iki kere daha vurdu.

Kattaki bir kapı aralandı. Thamar'ın-ki değil. Yabana gözler onu süzüyordu.

Tanios tekrar vurdu. Sonra kulağını kapıya dayadı. Hiç ses yok. Gözünü

anahtar deligine dayadı. Tek bir gölge yok. Merdivenlerden geri inmeye

başladı, yavaş yavaş. Merdivende, merdivenlerinde sevgilisine rastlamayı

umarak...

Hanın avlusunda, dükkânlarda, müşterilerin ortasında onu aramaya

devam etti. Sokağı kolaçan etti. Thamar o sabah ortadan yok olmayı

seçmişti.

Tanios hâlâ dolanıp duruyordu. Saati unutmuştu ki limandan gelen

siren sesini işitti. Koşmaya başladı. Genç yaşlı başını örttüğü sarık rüzgârda

havalandı. Sarığı yakaladı, elinde tuttu; daha sonra sararım, diye düşündü,

daha sonra, gemide.

Geminin merdiveninin önünde Gerios ile Fehim, sabırsızlık içinde ona

işaret ediyorlardı. Selim de oradaydı. Birkaç adım ötelerinde. Demek o da

gitmeye karar vermişti.

Gemi yüklenmeye başlanmıştı. Bir sürü hamal, kilitli sandıkları, kimi

zaman ikişer üçer yüklüyorlardı.

Gemiye binme sırası Fehim ile Gerios'a geldiğinde, Gerios Türk

gümrükçüye Tanios'u ve bilet üzerindeki adını göstererek, geçmesine izin

vermesini istedi; çünkü aralarında yirmi kadar yolcu vardı.

Gerios ile Fehim tam geminin güvertesine çıkmışlardı ki ani bir

koşuşturma diğer yolcuların binmesi engellendi. Zengin bir tüccar

neredeyse koşarak geliyor, peşinden gelen hizmetkâr sürüsüne de emirler

ve küfürler yağdırıyordu. Gümrükçü, diğer yolcuların kenara çekilmesini

istedi.

Yeni gelen adamla uzun uzun sarıldılar. Bir iki fısıldaştılar. Sonra da ikisi

birden aynı küçümseyen ve kuşkulu bakışlarını etraflarındaki kalabalık

üzerinde dolaştırdılar. Bakışlarında biraz da eğlenir gibi bir hal vardı. Oysa,

öncelikle kasım denizinin endişelendirdiği bu cesur yolcuların görüntüsünde

tuhaf hiçbir şey yoktu. Asıl eğlenceli gelebilecek olan şey, en büyük

sandığından da şişman olan bu adamla başında tüylü, kocaman bir bere

olan, bıyıkları kulağına dek varan, ufak tefek, ince ve köşeli suratlı gümrükçü

arasındaki yakınlıktı. Ama bu ikisiyle eğlenmeyi, orda bulunanlardan hiçbiri

göze alamazdı!

Yolcuların mütevazı ayaklarını merdivene basabilmeleri için tüccarın

maiyetiyle birlikte bütün merdiveni tırmanıp gemiye binmesini beklemek

gerekti.

Sıra Tanios'a geldiğinde, gümrükçü biraz daha beklemesi için işaret

etti. Delikanlı, kendisi genç olduğu için bekletildiğini düşündü ve ardındaki

yaşlıların geçmesine izin verdi. Ta en sonuncusu geçene dek. Ama

gümrükçü yine yolunu kesti.

"Bekle dedim sana, bekleyeceksin! Yaşın kaç?"

"On sekiz."

Arkadan iki hamal geliyordu ve Tanios yana çekildi. Gemiden Gerios ile

Fehim acele etmesi için bağırıyorlardı. Ama Tanios da el kol hareketleriyle,

elinden bir şey gelmediği karşılığını verdi ve gizlice gümrükçüyü gösterdi.

Aniden, Tanios merdivenin kaldırıldığını gördü. Bir çığlık attı, ama

Osmanlı sakin sakin, "Bir sonraki gemiye binersin," dedi.

Fehim ile Gerios yine de çırpınıyorlardı. Delikanlı da gümrükçüye az

buçuk Türkçesiyle, babasının gemide olduğunu, dolayısıyla kendisinin

karada tutulması için hiçbir neden olmadığını anlatmaya çalışarak

parmağıyla onları gösterdi. Gümrükçü cevap vermedi, adamlarından birini

çağırdı, kulağına bir şeyler söyledi ve adam da şikâyetçi gence Arapça

açıkladı:

"Efendi Hazretleri diyor ki, böyle terbiyesizliğe devam edecek olursan

bir güzel sopa yer, sonra da sultanın bir memuruna hakaret ettiğin için

hapse atılırsın. Buna karşılık, sesini çıkarmazsan, serbestçe gidersin ve bir

sonraki gemiye binebilirsin. Üstelik Efendi Hazretleri kendi makamında sana

bir de kahve ikram eder."

Efendi Hazretleri gülümseyerek ikramda bulunacağını onayladı.

Merdiven çoktan çekilmiş olduğundan Tanios'un başka seçeneği de

kalmamıştı zaten. Şaşkınlıktan ağızları bir karış açık kalmış olan Gerios ile

Fehim'e "daha sonra" demek ister gibi son bir işaret yaptı. Sonra da,

kendisini izlemesini emretmiş olan ufak tefek iğrenç bıyıklının peşinden

yürüdü.

Adam yolda sık sık durdu, sağa sola emirler verdi, yoldaki bir balyayı

inceledi, şikâyet dinledi. Tanios, ara sıra geminin olduğu tarafa bakıyor,

geminin yelken açtığını, yavaş yavaş uzaklaştığını görüyordu. Yolculara

eliyle bir işaret daha yaptı; görüp görmediklerini ise bilmiyordu.

IV

Dağ l ı l a r T a r i hç es i der ki: "Fehim, emirin en kurnaz hafiyelerinden Mahmud

Burass'ın takma adıydı. Kendi adıyla faaliyet yürüten Hoca Selîm Kerâme

Efendi yönetimindeki divanın gözü kulağıydı. Patriğin katilini ülkeye geri

getirmesini sağlamış olan stratejisi, en önemli savaş başarılarındandır.

Bu ba şan, memleketlileri ve Mısırlıların nezdinde emirin saygınlığını

artırmıştı. Dizginlerin elinden kaçtığını, gücünün azaldığını, yaşlandığını iddia

edenlere, güçlü kolunu Dağ'ın dışına, denizlerin ötesine uzatabileceğini

kanıtlamıştı.

Gerios Lazkiye'ye gelir gelmez Mısır ordusundan subaylarca

tutuklanmış, sonra da asılmak üzere Beytüddin'e nakledilmişti. İhanete ve

ölüme büyük bir metanetle karşı koyduğu nakledilir.

Kâhyasının akıbetini öğrenen Şeyh Francis, oğlu Şeyh Ra-ad'ı serbest

bıraktırmak üzere derhal Beytüddin yoluna koyulmuştu. Onu bütün bir gün,

mevkiine de soyuna da saygı göstermeden sıradan insanlar arasında

bekletmişlerdi. Emir şeyhle görüşmeyi reddetmiş, ancak ertesi gün gelirse

oğluyla birlikte gidebileceği haberini iletmişti.

Şeyh, belirtilen saatte saray kapısında olmuştu. Bunun üzerine iki

asker Raad'ın cansız bedenini ayakları dibine sermişti. O gün, şafak vakti

asılmıştı delikanlı, boynu hâlâ ılıktı.

Şeyh Francis, gözyaşları içinde, neden böyle davraruldığıru sormaya

divana gittiğinde ona şu sözlerle cevap verilmişti: 'Emirimiz bize bu suç için

bir baba ile bir oğulun asılması g rektiğini buyurmuştu. Artık hesap görüldü!'"

Bu sözleri söyleyen Selim Hoca'dan başkası değildi ve Dağ l ı l a r

Tar i hç es i yazarına inanacak olursak şeyh, Gerios'un yakalanmasında

onun rolünü biliyordu. Şeyhin ona şunları dediği anlatılır:

"Sen ki onun av köpeğisin, git ona de ki, eğer rahat uyumak istiyorsa

beni de öldürmesi gerek."

Selim de ona gayet sakin bir üslupla karşılık vermiş:

"Bunu ona söyledim zaten, ama seni serbest bırakmayı yeğledi. Efendi

odur..."

"Tanrı'dan başka efendi tanımam ben!"

Şeyhin saraydan ayrılırken Beytüddin yakınlarındaki eski bir kiliseye

gittiği söylenir. Diz çöküp dua etmiş:

"Tanrım, yaşamın da zevklerinin de benim için bir anlamı kalmadı.

Ama intikamımı almadan ölmeme izin verme!"

Selim ile Fehim nasıl ki emirin hafiyeleriyse, Türk gümrükçü, batıl

inançlı zengin tüccar ve hatta portakallı kadın da hiç kuşkusuz Tanrı'nm

elçileriydi.

Ancak o tasalı günlerde Tanios ne kendini düşünüyordu ne de

randevu verdiği halde gitmediği ölümü. Kendisine yalan söylenmediğine,

"canavar" ın gerçekten öldürülmüş olduğuna, haberin gecikmeden

yayılacağına kendini ikna etmeye çalışıyordu hâlâ. Fehim'in hiç kuşkusuz

gizli bir muhalif şebekesine dahil olduğunu; onun bazı olayları çok daha iyi

haber alabileceğini, sıradan insanların bunu ancak bir gün ya da bir hafta

sonra öğreneceğini kendi kendine tekrarlayıp duruyordu.

Elefterios'un kahvesine, çarşıya, rıhtıma, liman civarındaki

meyhanelere gidip dolaşıyor, görünümü ya da şivesi Dağlı ve sahil bölgeli

olanları, tayfaları, tacirleri, seyyahları arıyordu. Kimse onu yatıştıracak bir

haber veremiyordu.

Akşam olduğunda odasına tekrar çıkmıştı. Bütün geceyi balkonda

geçirecekti. Magosa'nın ışıklarının, ta en sonuncusuna dek sönmesini

görerek sabahı edecekti. Dalgaların ve devriye gezen asker postallarının

uğultusunu dinlemişti. Sonra, şafak sökerken, sokaklarda ilk gidip gelenlerin

gölgeleri koştururken, başını tırabzan demirlerine dayayıp şehrin

gürültüsünü dinleye dinleye içi geçmişti. Güneş yükselip de gökteki yolunun

yansına vardığında, gözlerim yakınca uyanmıştı. Bunun üzerine, her tarafı

tutulmuş bir halde ayağa fırlamış soruşturmasına yeniden başlamıştı.

Handan tam çıkacağı sırada, İngiliz bayraklı bir faytonun geçtiğini

gördü. Neredeyse üzerine atlarken onların dilinde de bağırıyordu:

"Sı r , si r , sizinle konuşmam gerek!"

Fayton durdu, içindeki adam şaşkın bir yüzle kapıdan uzandı:

"ingiliz uyruğu musunuz?"

Tanios'un yapmacık şivesi böyle düşünülmesine yol açabilirdi ama kılık

kıyafetinden başka şey anlaşılıyordu. Adam yine de onu dinlemeye hazır

görünüyordu. Delikanlı da Dağ'da olup biten önemli olaylardan haberdar

olup olmadığını sordu.

Tanios konuşurken adam da onu süzüyordu. Konuşması bitince

sorduğuna cevap vermek yerine, muzaffer bir eda söze girdi:

"Benim adım Hovsepyan. İngiltere konsolosunun çevirmeniyim. Siz de

Tanios olmalısınız."

Karşısındaki gencin şaşkın şaşkın bakmasına izin verdikten sonra:

"Sizi arayan biri var Tanios," diye devam etti. "Konsolosluğa sizin

eşkâlinizi bildirdi. Bir papaz."

"Peder Stolton! Nerede? Onu görmeyi ne kadar isterim!" "Ne yazık ki

dün Limasol'dan gemiyle ayrıldı."

Rahip Jeremy Stolton'un günlüğünden 1839 yılıyla ilgili son görüşleri:

"Büyükelçimiz Lord Ponsonby'yle, okulumuzun geçici olarak

kapatılması hakkında görüşmek üzere, kasım ayı sonlarında İstanbul'a

gitmeye niyetliydim. Bu kararı, Dağ'da, özellikle de Sahleyn'de artan

gerginlikler üzerine almak zorunda kalmıştım...

Ancak, hareketimden birkaç hafta önce gelen dedikodulara göre,

Tanios ile babası Kıbrıs'a sığınmışlar. Bunun üzerine, yolumun üzerindeki bu

adada durmam gerektiğini düşündüm.

Kararsızlığım büyüktü. Bir yandan, bir reform kilisesinin temsilcisi

olarak, Katolik bir patriğin katiline yakınlık gösterdiğim sanılsın istemiyordum.

Ama diğer yandan, öğrencilerimden en yeteneklisinin, en çalışkanının, en

fedakârının, Bayan Stolton ile benim için bir anlamda evlat olmuş bir çocuğun,

yolunu yitirmiş bir babaya evlat sevgisi göstermekten başka suçu

olmadığı halde, bir ipin ucunda sallandığını görmek istemiyordum.

Dolayısıyla Kıbrıs'tan geçmeye karar verdim. Tek amacım, baba ile

oğulun yazgısını birbirinden ayırmaktı. Tanrı'nın bilgece inayeti ile bunun o

sırada gerçekleşmekte olduğunu, benim gibi gülünç bir aracıya gerek

kalmadığını o sırada bilmiyordum.

Bugün yüzümü kızartan, ama büyük umudumun bağışlattığı bir tür

saflıkla, adaya vardığımda ve uygun şekilde sorup soruşturduğumda

öğrencimi bulacağımı sanmıştım. Onun, hemen tanınmasını sağlayacak bir

özelliği vardı: Vaktinden önce ağaran saçları. Tabii eğer, diyordum kendi

kendime, onları boyamak gibi aksi ama ihtiyatlı bir düşünceye kendini

kaptırma-mışsa onu kolaylıkla bulabilirdim.

İşlerin daha karmaşık olduğu ortaya çıktı. Ada büyüktü. İyi bildiğim

Malta Adası'ndan kırk kat genişti. Çok sayıda da limanı vardı. Üstelik soru

sormaya başladığım zaman şaşkınlıkla anladım ki, himayemdeki çocuğu,

istemeden büyük tehlikelerin içine atmıştım. Sonuçta, onu tek arayan ben

değildim ve soruşturmalarım etkili olursa, belki de onun yıkımını isteyenlerin

işini de kolaylaştırmış olacaktım.

Bunun üzerine bu nazik işi, son derece becerikli biri olan,

konsolosumuzun Ermeni çevirmeni Hovsepyan'a bırakmayı uygun bularak

yolculuğuma devam ettim.

Yola çıktığımın ertesi günü Tanios bulundu. Ama benim onu aradığım

Limasol'da değil de Magosa'da! Bay Hovsepyan ona kaldığı handan

çıkmamasını tembih etmiş ve bana onun hakkında bir mesaj göndermeyi

vaat etmiş. Mesaj gerçekten de bana, üç hafta sonra, Lord Ponsonby'nin

kâtibi tarafından iletildi..."

Çevirmenle karşılaşma Tanios'a bu değerli ilişkiyi sağlamışsa da, asıl

öğrenmek istediği şey konusunda onu tatmin etmemişti: Ülkesinden haber

beklemekteydi. Emirin ölmemiş olduğu kesindi. Hoşnutsuzluk kuşkusuz

yayılıyordu. Dağ'da bir ayaklanmadan söz ediliyordu. Dahası, büyük

devletler, özellikle de İngiltere, Rusya ve Avusturya, Osmanlı sultanını

Mısır'daki rakibinin entrikalarına karşı korumanın en iyi yollarını arıyorlardı.

Askeri müdahale de bu ihtimaller arasındaydı. Yani her şey zavallı

Gerios'un arzuladığı yönde cereyan ediyordu. Ama henüz hiçbir değişiklik

olmamıştı. Onun acil dönüşünü haklı çıkarabilecek hiçbir şey yoktu.

Tanios, Fehim ve Selim'le yaptıkları konuşmaları tekrar tekrar

düşünüyor, sözlerini tekrar işitiyor, mimiklerini tekrar görüyor ve farklılıklarını

şimdi anlıyordu. Sonra limana inen Gerios'un askerler tarafından

yakalandığında hakikati anladığını, zincire vurulduğunu, dövüldüğünü,

aşağılandığını, dara-ğacına götürüldüğünü, boynunu cellada uzattığını,

sonra da şafak yelinde belli belirsiz sallanıp durduğunu görür gibi oluyordu.

Bu görüntü zihninde belirdiğinde, Tanios kendini son derece suçlu

hissediyordu. Kaprisleri, körlüğü, kendini öldürme tehditleri olmasaydı,

kâhya asla katil olmazdı. "Annemin yüzüne yeniden nasıl bakarım?

Köylülerin mırıldanmalarına nasıl dayanırım?" Böylece gitmeyi

düşünüyordu, uzaklara, çok çok uzaklara...

Sonra kendini toparlıyor, yeniden Gerios'u düşünüyor, patriği

öldürdüğü günkü korkulu bakışlarını hatırlıyor, ipe de, ihanete de aynı

gözlerle baktığını düşünüyordu. Ve tıpkı o günkü gibi sesleniyordu ona:

"Baba".

SEKİZİNCİ GEÇİŞ

Şeref U ğruna Di z Çökmek

Bunun üz e ri n e T a n i o s ' u b i r k e n a r a ç e k t i m v e g ö r e v i m i n buy ruğuna uy a ra k ona

d e d i m k i : D ü ş ü n , b u s a v aş t a s e n i n i ş i n y ok . D a ğ ' a i s t e r Mı s ı r l ı l a r e g e m e n o l s u n , i s t e r

Osmanlı l a r , i s t e r Frans ı z l a r İngi l i z l e ri b a s t ı rs ı n , i s t e r İngi l i z l e r Frans ı z l a r ı , s e ni n

i ç i n b i r ş e y değ i ş mi ş o l m az .

Ama onun tek c evabı , "Babam ı ö l d ü r d ü l e r! " o l d u .

Papaz Jeremy Stolton'un Günlüğü Yıl 1840

I

Emir, yüreği yaralı şeyhin gitmesine niçin izin vermişti? Bu bir ihmal

olamazdı; merhamet hiç olamazdı.

"Oğlunun ölüsüne ağlaması gerek," demişti yine de yaşlı hükümdar.

Sonra uzun, çok uzun kirpikleri, görünmez bir örümceğin ayaklan gibi

titremeye başlamıştı.

Şeyh Kfaryabda'ya döndüğünde, Raad için, Dağ'ın o güne kadar

görmediği bir cenaze töreni düzenlenmesini emretti. Basit bir teselliydi bu;

ama oğluna karşı, soyuna karşı görev duygusu hissediyordu, son kez saygı

gösterilsin, emire karşı da son bir meydan okuma olsun istiyordu.

"Göreceksiniz, insanlar bütün köylerden akın akın gelecek. En soylusundan

en yoksuluna kadar her biri gelip üzüntüsünü, haklı öfkelerini ve zorbaya

duydukları nefreti dile getirecektir."

Ama şeyhi vazgeçirmeyi başardılar. Köylüler birbirine danıştı ve her

zaman olduğu gibi endişelerini dile getirmek üzere papazı şatoya yolladılar.

"Şeyhimiz, emirin kendisini niçin esirgediğini hiç düşünmedi mi?"

"Beytüddin'den ayrıldığımdan beri ben de bunu düşünüyorum. Ama bir

cevap bulamadım."

"Ya zorbanın istediği tam da şeyhimizin bütün sadık dost-lannı, bütün

muhalifleri, bu işlerin değişmesini isteyenleri top-lamasıysa? Bütün bu

insanlar Kfaryabda'ya gelecekler ve aralarma

da emirin hafiyeleri sızacak. Onların adlarını öğrenecekler,

konuşmalarını hatırlayacaklar, sonraki günlerde de dostlarınız birbiri ardına

susturulacak."

"Belki de hakkın var Baba. Ama oğlumu, köpek gömer gibi alelacele

gömemem ya?"

"Köpek gibi değil şeyhim, sadece Yaradan'ın adaletine ve Diriliş'e

inanan bir mümin gibi."

"Sözlerin içimi rahatlattı. Sen din adına konuşuyorsun, ama akıl adına da

konuşuyorsun. Ama eğer yasımızı bile sevdiklerimizle paylaşamayacaksak,

emir için ne büyük bir zafer bu!"

"Hayır şeyhim, emir bile olsa bunu yapamaz. Bütün köylere, buraya kadar

kalkıp gelmeden bizimle aynı zamanda dua etmeleri için haber yollayabiliriz.

Böylece emirin eline koz vermeden herkes bize olan sevgisini göstermiş

olur."

Yine de cenaze günü, yalnızca köy halkı toplanacakken Sa-id Bey'in

geldiği görüldü. Dağ l ı l a r Tar i hç es i şöyle demektedir: "Sahleyn derebeyi bir

süre önce düşmüştü, ama yine de büyük oğlu Kahtan Bey'in koluna

yaslanarak bu yolculuğu yapmaya karar vermişti."

"Şeyh Francis pek çok iostundan, sıkıntıya girmemeleri için bu koşullarda

gelmemelerini istedi. Bu onun soyluluğu ve onurudur. Benim onurum ise,

her şeye karşın gelmemi emretti bana!"

Dağ l ı l a r T a r i hç es i şunu saptamaktadır: "Bu sözler onun hayatına mal

olacak ve köyümüz yeniden büyük acılar çekecekti."

İki yaşlı şef, ayakta, omuz omuza duruyordu. Son kez bir aradaydılar.

Raad'ın mezarı başında Baba Butros uzun bir dua okudu. Duanın arasına,

Tanrı katında suçu affedilsin diye Geri-os için de bir cümle sokuşturdu.

Kâhyanın cesedi alınamamıştı; bildiğim kadarıyla, hiç mezarı olmadı.

Aradan iki hafta geçmemişti ki, ciddi bir Mısır birliğiyle birlikte emirin

askerleri, düşman kalesini ele geçirir gibi, şafak vaktinde Kfaryabda'yı dört

bir yandan istila ettiler. Askerler Belâta'ya, yan yollara, köyün girişlerine

yayıldılar ve çadırlarını şatonun çevresinde kurdular. Başlarında Adil Efer 'i

vardı ama Emir'in gönderdiği Selim Hoca da yanındaydı.

iki adam şeyhi görmek istediklerini söylediler. Şeyh de hemen

dairesine kapandı ve onlara, eğer yasına en ufak bir saygıları varsa kırk

günden önce gelip rahatsız etmemelerini söyletti. Ancak kapısını kırarak onu

"zorba"nm gönderdiği bir haberi dinlemeye zorladılar. Zorba ona, patriğin

ordusu için adam sağlamasını istediğini hatırlatıyor ve hazır olup olmadığını

soruyordu. Şeyh istifini bozmadan cevap verdi:

"Kırk gün sonra gelin, o zaman konuşuruz."

Ama onlar provokasyon yaratmaya ve aldıkları görevi yerine getirmeye

gelmişlerdi. Selim, şatoda sözümona tartışırken, adamları da ev ev dolaşıp

köylüleri Belâta'da toplanmaya, bir bildiriyi dinlemeye çağırıyorlardı.

Köylüler toplanmaya başladılar, kuşkulu ama meraklıydılar. Meydan,

kilise okulunun bahçesinden kahvenin kemerlerine kadar yavaş yavaş

doluyordu. Kaygısız yumurcaklar, ellerini havuzun buzlu sularına daldırıp

çıkartmaya devam ediyorlardı. Tabii ana babalarından birer tokat yiyene

dek...

Yukerda, şeyhin dairesinde, Adil Efendi kapının yanında, ayakta,

suskun, kollarını kavuşturmuş duruyordu. Selim ise, ev sahibini, avını

sarsalamaya devam ediyordu:

"Kfaryabda erkekleri cengâverlikleriyle bilinir. Orduya katıldıklarında emirimiz

onlara uygun bir görev düşünüyor."

Nasıl bir görev olduğunun sorulmasını bekliyordu belki de ama şeyh

susuyor, onun konuşmasına izin veriyordu.

"Sahleynliler gittikçe azıtıyor. Daha dün müttefiklerimizin kol kuvvetlerine bir

tuzak kurmuşlar ve üç askeri yaralamışlar. Onlara örnek bir ceza vermenin

tam zamanı."

"Siz adamlarımı Said Bey'in adamlarının üzerine mi sürmek

istiyorsunuz?"

"Sizin adamları biz mi süreceğiz, Şeyh Francis? Asla! Kfaryabda' nm

gelenekleri vardır. Onların başında siz olacaksınız, başkası değil! Onları

daima savaşa siz götürmüyor musunuz?"

Hafiyelerin başının yaptığı işten büyük zevk aldığı belliydi. Elinde bir

mızrakla, yaralı hayvanın etini yavaş yavaş deşip duruyordu. Şeyh bir an

odasının kapısına göz attı. On kadar asker, silahlarım kuşanmış

beklemekteydi. İşkencecisine döndü, küçümseyerek iç çekti:

"Git efendine de ki, Said Bey'in ailesiyle benimki arasında asla kan

dökülmemiştir ve ben sağ kaldıkça da dökülmeyecek-tir. Buna karşılık, senin

emirinle benim aramda artık masum oğlumun kanı var. Öcü gerektiği gibi

alınacaktır. Efendin bugün kudretinin zirvesinde olduğunu sanıyor, ama en

yüksek dağlar en derin vadilere bakar. Şimdi, içinizden birinde ufacık da olsa

bir haysiyet kırıntısı kalmışsa, odamdan çıkın ve şatomu terk edin!"

"Bu şato artık senin değil," dedi Selim, gözlerini yerden ayırmayarak. "El

koyma emri aldım."

Adil Efendi kapının kanadını açarak sabırsızlanmakta olan adamlarını

içeri aldı.

Birkaç dakika sonra Şeyh Francis gözleri bağlı ve elleri arkadan

kenetlenmiş olarak, kollarından tutan iki askerin arasında şatonun

merdivenlerinden çeşmeye doğru iniyordu. Başı açıktı. Hafifçe dökük

tepesinin etrafında dikili gümüş saç telleri görülüyordu. Ama, otoritesinin son

kalıntısı olan sırmalı, elma yeşili yeleği hâlâ üzerindeydi.

Köy halkı oradaydı, sessiz, kımıltısız duruyordu. Yaşlı adamın

adımlarının ritminde nefes alıp veriyor, bir basamakta ayağı kayıp da

doğrultulduğunda hep beraber sıçrıyorlardı.

Sonra Selim askerlere durmalarını ve şeyhi yere oturtmalarını işaret etti.

Adil Efendi ile birlikte gelip esirlerinin tam önünde durdular. Kalabalık artık

onu göremiyordu.

Bunun üzerine, emirin adamı şu söylevi çekti:

"Kfaryabdahlar,

Ne bu şeyhin, ne atalarının ne de evlatlarının sizlere, karılarınızın

namusuna, ortakçılık haklarına en ufak bir saygısı olmadı. Vergi toplama

bahanesiyle haksız yere topladıkları paraları bu şatodaki sefih ve kokuşmuş

yaşamları için kullandılar.

Ama arkamda, yerde gördüğünüz bu adam daha da kötüsünü yaptı.

Sapkınlıkla ittifaka girdi, muhterem bir patriğin ölümünden sorumlu oldu ve

bu köy ile köy halkının üzerini Tanrı'mn ve yetkililerin gazabını çekti.

Size, derebeylik çağının kapandığını haber vermeye geldim. Evet, artık

kibirli bir adamın bütün kadınları ve genç kızları suiistimal ettiği günler geride

kaldı.

Bu köy artık şeyhin malı değil. Burada oturanlara ait. Dere-beyinin

bütün mallarına, bugünden itibaren sizin adınıza el konuldu ve burada,

aramızda bulunan Hoc a Rukoz Efendi'ye emanet edildi. Hepinizin iyiliği

doğrultusunda bundan böyle o yönetecek."

Eski kâhya bir süredir oradaydı. At sırtında, çevresinde korumalarıyla,

kalabalıktan biraz uzak duruyordu. Herkes bir an ona doğru döndü. O da

eliyle gür sakalını sıvazladı ve hafifçe gülümsedi. Selim ise sözlerini şöyle

bağlamaktaydı:

"Bugün Yüce Tanrı'nm iradesiyle, sevgili emirimizin dira-yetiyle ve şanlı

müttefiklerimizin desteğiyle bu memleketin tarihinde bir sayfa kapandı.

Aşağılık derebeyi yerde. Halk sevinç içinde."

Halk sessiz kaldı; bütün konuşma boyunca. Şeyh kadar sessiz. Bir

adam, yalnızca bir kişi sevinç çığlığı attı ama hemen ardından pişman oldu.

Nadir'di bu. Muhtemeldir ki Selim'in konuşmasının sonuna doğru alana

gelmişti. Ve "kendi" Fransız Devrimi'ni anımsamış olacak ki, "Kahrolsun

Ayrıcalıklar!" diye bağırmıştı yalnızca.

Yüzlerce öfkeli bakış ona doğru döndü. Adil Efendi ile askerlerinin,

Rukoz ile muhafızlarının ve emirin danışmanının varlığına karşın katırcı

korkudan titredi. Aynı gün Kfaryab-da'dan ayrıldı ve bir daha ayak

basmamaya ant içti.

Bu istisna dışında, bu özgürlük ilanına eşlik ettiği ileri sürülen sevincin izi

kalabalıktan hiç kimsede görülmedi. Erkeklerle kadınların yanaklarından

yaşlar süzülüyordu. Bunlar sevinç gözyaşları değildi. Mısırlı askerler

birbirlerine anlamadan bakıyorlardı. Selim, tüm bu nankörlere tehditkâr

bakışlar fırlatıyordu.

Şeyhi zorla ayağa kaldırıp uzağa sürüklediklerinde, sanki sevilen birinin

cenazesindeymiş gibi ağlamalar, dualar, inlemeler işitildi. Ağlayan kadınlar

arasında şeyhin tanıyıp bıraktığı nice kadın olduğu gibi, onun aşırı

tavırlarından kurtulmak için türlü kurnazlığa başvurmuş olanlar da vardı.

Ama hepsi ağlıyordu. Kilisenin yanında duran, siyahlar içindeki, feleğin onca

sillesine rağmen hâlâ güzel ve endamı yerinde Lamia hepsinden çok

ağlıyordu.

Aniden kilisenin çanı işitildi. Bir kere vurdu. Bir sessizlik. Bir kere daha

vurdu, daha sesli, kükreme gibi yayıldı. Komşu dağlar sesi yankılandırıyordu.

İkincinin sesi henüz kulaklardayken bir üçüncü vuruş işitildi. İpi çeken,

koyveren, yeniden çeken, tutan ve tekrar çeken eller huri y e kadının

sarsılmaz elleriydi.

Bir an şaşırıp kalan askerler, yeniden yürümeye başlamışlardı.

Ortalarında ilerleyen şeyh, elinden geldiğince dik yürüyordu.

O tarihlerde köyümde meydana gelen büyük sosyal devrimi böyle

tanımlamak istemezdim. Ama benim kaynaklarım bunu böyle kaydetmiştir.

Yaşlıların hafızasında da böyle kalmıştır.

Belki olayları, benden öncekilerin yaptıkları gibi biraz süsleyip

püslemem gerekirdi. Böyle yapsaydım elbette saygınlık kazanırdım. Ama o

zaman da hikâyemin gerisi anlaşılmaz olurdu.

II

Bu törenin ertesi günü Rukoz, görkemli malikânesini, kendisine artık

dar gelen ve yakışmayan bir giysiymiş gibi, terk etti ve kızı, muhafızları,

korkuları ve soysuzluklarıyla birlikte şatoya gelip yerleşti. Ayrıca, gezgin bir

Venedikli ressama yaptırdığı kendi portresini de getirmişti. Bu portreyi,

Sütunlu Salon'a şeyhin soyağacınm bulunduğu panoyu kaldırtarak astırdı.

Portrenin kendisine çok benzediği söylenir. Şu farkla ki, tablodaki yüzünde

çiçek bozuğunun izi yoktu.

Esma, geçmişte şeyhin karısının yaşadığı odaya yerleştirilmişti. Oradan

ender olarak çıkıyordu. Şato kâhyasının yaşadığı, yıllar önce de Rukoz'un

oturmuş olduğu kanada gelince, boş kaldı. Lamia hâlâ ablası h u r i y e kadının

yanında kalmaya devam ediyordu. Ortalıkta hiç görünmüyordu. En fazla

pazar günleri kiliseye gidiyor, ayin eşyasının bulunduğu yere uğruyordu.

Müminlerin tatlılıkla baktıkları ama kendisi artık bak-mıyormuş gibi görünen

ince, siyah siluet...

"Laima hiç vicdan azabı çekmiyor muydu?" diye sordum bir gün yaşlı

Cebrail'e.

Gözlerini kırpıştırdı, sanki sorumun anlamını anlamamış gibiydi.

"Gerek sen, gerek köyün bütün ihtiyarları, onun bir eylül öğleden sonrası

şeyhin odasında şeytana uyduğunu ve bu kabahatinin köye üst üste felaket

getirdiğini ima edip durdunuz. Yine de Tanios'un annesinden ne zaman söz

etseniz, o hep masumiyet, güzellik ve zarafet oldu, 'masum kuzucuk'tu, onu

asla suçlu bulmadınız ve onun vicdan azabından asla söz etmiyorsunuz."

Cebrail sanki benim öfkemden hoşnut kalmış gibiydi. Sanki Cebrail'i o

kadının namusunu savunmaya mecbur etmek bir ayrıcalıkmış gibi! Eski

kerpiç evinin salonunda oturuyorduk. Elimden tutup beni dışarı, ortasında o

günlerden kalma bir dut ağacının bulunduğu bir terasa çıkardı.

"Gözlerini Dağ'ımızda gezdir. Yumuşak inişleri, gizemli vadileri, mağaraları,

kayaları, mis kokulu soluğu ve giysisinin değişken renkleri... Bir kadın kadar

güzel. Lamia kadar güzel. Ve o da güzelliğini bir çileymiş gibi taşıyor.

Göz dikilen, ırzına geçilen, itilip kakılan, çoğu kez elde edilen, kimi kez

sevilen ve seven. Yüzyılların gözüyle baktığında, zina, namus, piçlik ne

anlama gelir? Bunlar doğurmanın kurnazlıkları!

Lamia'nın saklanıp kalmasını mı yeğlerdin? Rukoz'un döneminde gizli

yaşadı. O günlerde köyümüz tersine dönmüş bir siklamen gibiydi; çiçeği

toprağa gömülü, soğanının çamurlu kılları gökyüzüne dönük."

"Kıllı soğan"... Rukoz'un adı anıldığında köyümdeki yaşlıların aklına

gelen benzetmelerin en az acımasız, en az kaba olanı buydu. Bu nefreti hak

etmediği söylenemez elbette. Yine de bana zaman zaman aşırı geldiği oldu.

Bu adamda iğrenç bir yön elbette vardı ama, dokunaklı bir yan da vardı.

Kumar ya da cimrilik başkaları için neyse onun için de ihtiras oydu; yani

kendisine de acı veren ama vazgeçemediği bir kusur. Tanios'a ihanet ettiği

gün işlediği günah, sevdiği bir varlıktan çaldığı parayı har vurup harman

savuran bir kumarbazın günahına denk mi sayılmalıdır? İşi buraya dek

vardıracak değilim. Ancak bana öyle geliyor ki delikanlıya büyük ihtimam

gösterdiği sırada bunu soğuk bir hesap gereği yapmamıştı sadece, Tanios

tarafından sevildiğini ve hayranlık duyulduğunu hissetmeye delice bir arzu

da duyuyor olmalıydı.

Bu huyunu belirtme nedenim onu aklamak için değil -çünkü bulunduğu

yerde buna ihtiyacı yoktu- ama yönettiği köylülere de aynı biçimde

davranacağı içindi.

Düşmüş rakibinin malikânesinin kendisine verilmesini sağlamak için

elbette entrikaları, kumpasları, bahşişleri arttırmıştı. Ama yıllardır beklediği ve

tasarladığı bu rövanşın tadını çıkaramamıştı. Aşağılanan efendilerinin

manzarası karşısında ağlayan bu insanlar yüzünden, Esma'nın babası o gün

kibirli görünmüş ama kırılmıştı. Ve bu kalabalığın sevgisini bir an önce ve her

yola başvurarak kazanmaya ant içmişti.

Feodal kibrin simgesi olan el öpmeyi kaldırtmıştı. Sonra da köylülere, yıl

sonuna kadar tek bir kuruş istemeyeceğini bildirmişti: "Son mevsimlerin

güçlüklerinden sonra kendilerine gelmeleri için zaman tanımak"tı amacı.

Vergi ödemek gerektiğinde de kendi parasından ödeyecekti.

Aynı zamanda yıkılma tehdidi altındaki kilisenin çanını onartmaya ve

çeşmenin yalağını temizletmeye de karar vermişti. Ayrıca köyden her

geçişinde, onu gördüklerine sevinirler ve alkışlarlar ümidiyle, para dağıtmayı

alışkanlık haline getirmişti. Nafile! İnsanlar parayı almak için yere eğiliyor,

sonra da arkalarını dönüp gidiyorlardı.

Rukoz şatoya gelip yerleştiğinin haftasında, kilisedeki pazar ayinine

gitti. O güne kadar şeyhin oturduğu üstü halı kaplı koltuğa oturma hakkını

kendinde görüyordu. Koltuk yok olmuştu ama. Papazın marifetiydi bu.

Papaz o günkü vaazına konu olarak İncil'deki şu sözleri seçmişti: "Zenginin

Tanrı katma ermesi, devenin iğne deliğinden geçmesinden çok daha

zordur."

Takma bir adın ikinci bir vaftiz sayıldığı bu köyde, bu sözler anında

etkisini gösterdi... ama benim sandığım etki değildi bu. Rukoz'a "deve"

denmedi -bu hayvanlar fazlasıyla sevilir, sadakatlerine, dirençlerine,

huylarına ve yararlılıklarına pek kıymet verilirdi-, şatoya -daha önce belirttiğim

gibi- "iğne" adı takıldı.

Gerçek bir fıkra heyelanının, çoğunlukla acımasız, ateşli bir sürü fıkranın

dökülen ilk taş parçası bu oldu.

Cebrail'in hâlâ pek hoşlanarak örnek olsun diye anlattıklarından biri de

şudur: "Köylülerden biri Rukoz'un huzuruna çıkar ve portresini bir günlüğüne

ödünç vermesini rica eder. Eski kâhya, köylünün bu portreyle çok kısa

sürede servet yapacağını duyunca göğsü kabanr.

'Nasıl?' diye sorar.

'Duvara asacağım, önünden geçen köylülerden de para alacağım.'

'Para mı alacaksın?'

'Bir küfüre üç kuruş, bir tükürüğe altı kuruş.'" Rukoz kendisine karşı

uydurulmaya çalışılanlara öyle öfkelendi ve bu duruma herkesin maskarası

olacak şekilde öyle bir tepki gösterdi ki, bu tepkisi aleyhinde uydurulanlardan

daha fazla zarar verdi ona. Gerçekten de bu fıkraların kendiliğinden

doğmadığına, fesatçıların her akşam bir evde toplanıp ertesi gün yayılacak

fıkrayı kararlaştırdıklarına iyice inanmıştı. Hatta aralarında bir de kılık

değiştirmiş İngiliz casusu bulunduğuna da inanıyordu.Hoca , adamlarından,

köye dağılıp ne pahasına olursa olsun bu "fıkra atölyesi"ni bulmalarını istedi.

Bunun da Rukoz'un düşmanlarınca uydurulmuş yüzlerce fıkradan biri

olduğuna, gerçeğe en yakını ise asla olmadığına yemin edebilirdim, ama

Rukoz'a pek o kadar düşmanlık beslemeyen Nadir de bu olayı tartışmasız

kesinlikte bir olgu olarak aktarmaktadır:

"Dalkavukluklarıyla şeyhi kaprisli bir zorba yapmışlardı; düşmanca

tavırlarıyla da onun halefini delirtmişlerdi.

"Oysa onun tek muradı hoşlarına gitmek, kendini affettirmekti;

ağızlarından tek bir minnet sözü duyabilmek için bütün servetini vermeye

hazırdı.

"Geceleri fıkra atölyesini yakalama peşinde sonunda ayyaş olup çıktı;

onların kahkahaları ise ışıksız evlerin her birinden yayılıyordu."

"Ben köyden, onların kahkahalarıyla gülmemek için çıktım; ama günün

birinde onların gözyaşlarıyla ağlayacağım."

Köyümdekilerin, yöneticilerine karşı tavırlarında yoldan çıkaran bir şey

olduğu doğrudur. Bazılarıyla özdeşleşirler, bazılarını reddederler. Meşru ve

gayri meşru yöneticilerden söz etmek sorunun yerini değiştirmek olur

yalnızca. Onların gözünde meşruiyeti sağlayan şey süre değildir;

reddettikleri şey de yenilik değildir. Şeyh söz konusu olduğunda onu

kendilerinden biri olarak görüyorlardı, şeyhin onların arzularına, korkularına,

öfkelerine göre davrandığını -onları da kendininkilere boyun eğdirdiğinidüşünüyorlardı.

Rakibi ise paşalara, subaylara, emire itaat ediyordu... Rukoz

onlara bütün servetini dağıtabilirdi, onlar da bu serveti parmak uçlarıyla

tutarlar ve aynı parmaklarla ona küçültücü bir işaret yaparlardı.

Zaten eski kâhya onların kuşkularının en kötüsünü doğru çıkaracaktı.

Şeyhten daha yumuşak davransın diye atamamış mıydı onu efendileri?

Kısacık üç haftalık soluklanmadan sonra ortakları gelip, deyim yerindeyse,

diyeti ödemesini istediler.

Şeyh, Sahleyn'e saldırmak istememişti. Rukoz yapacağına söz

vermişti. Adil Efendi gelip sözünü tutmasını istedi. Kfar-yabda'nın yeni

efendisi, yönettiklerinin aklını çelme umudunu henüz bütünüyle yitirmiş

değildi ve eğer onlardan komşu köye karşı dövüşmelerini isteyecek olursa

ebediyen gözden düşeceğini biliyordu. Bu yüzden subayla arasında şu

tatsız konuşma geçti.

"Bu toprakları yeni ele aldım, bırakın da iktidarımı sag-lamlaştırayım," diye

yalvardı Rukoz. "Senin iktidarın biziz!"

"Dağ köylerinde hesaplaşma bir kez başladı mı kuşaktan kuşağa

sürer... artık onları hiçbir şey durduramaz..."

Subay, Keşiş İlyas'm erdemli kalemiyle aktarıldığı şekliyle, şu sözlerle

girmişti araya:

"Eğer bir genelev patronunu görmeye gidiyorsam, bakireliğin

meziyetleri üzerine söylev çekmesini dinlemek için değildir!"

Sonra da şunları eklemişti:

"Yarın şafak vakti adamlarımla burada olacağım. Sende kahve bile

içmeyeceğiz. Sen dışarda olacaksın, yanında da toplayabildiğin köylüler

olacak. Onları sayar, ona göre de senin kaderin hakkında bir karara varırız."

Dağ l ı l a r T a r i hç es i 'nd e gerisi şöyle anlatılıyor: "Hepsinden daha uğursuz

olan o günün şafağında Adil Efendi köye kırk atlı ve üç kat fazla sayıda

piyadeyle gelmişti. Şatoya çıktılar. Rukoz onları avluda bekliyordu.

Çevresinde, kendi muhafızlarından, gıcır gıcır silahlı otuz süvari vardı. Subay:

'Bunları tanıyorum,' dedi. 'Diğerleri nerde?'

Bunun üzerine Rukoz, para karşılığı toparlayabildiği on adamı belirtti

(ardından da içlerinden altısının adını verdi).

'Cengâverliğiyle ünlü bu köyden bula bula bu kadar mı adam bulabildin?' diye

şaşırdı subay.

Sahleynlilerle işini bitirdikten sonra burada da önlemler alacağına ant

içti. Sonra askerlerine, Rukoz'un adamlarını da peşine takarak çam

ormanlarında ilerleme emri verdi.

Sahleyn'e vardıklarında, Said Bey'in muhafızlarını kolaylıkla

silahsızlandırdılar ve sekizini öldürdüler. Sonra da sarayına girerek kılıçlarını

konuşturdular. Sahleyn'in efendisi başından ciddi biçimde yara aldı ve üç gün

sonra da öldü. Büyük oğlu Kahtan Bey'i iyice dövüp öldü diye bıraktılar, ama

ileride göreceğimiz gibi iyileşti. Köy yağmalandı, rastladıkları erkekleri

öldürdüler, kadınları aşağıladılar. Yirmi altı ölü verildi. Bey de bunlar

arasındaydı. İyi bir insandı. Dürziler kadar Hıristiyanlar da severdi onu. Tanrı

onun ruhunu yanma kabul etsin! Nifak tohumu ekenler sonsuza dek

lanetlensin!"

Dönüş yolunda, Rukoz'un kaygılarını subaya tekrar aktardığı söylenir.

"Yaptığımız şey Dağ'ı yüz yıl kavuracak cinsten."

Subay da şu cevabı vermiş:

"Sizler buradaki iki akrep soyusunuz. Soylarınız kuruyana dek birbirinizi

sokarsanız dünya huzura kavuşur." Sonra da şunu eklemiş:

"Yolumuzun önüne bu kahrolası Dağ çıkmasaydı paşamız şimdi

İstanbul'da sultandı."

"Tanrı isterse o gün de gelir!"

Görünüşe bakılırsa Tanrı bunu istemiyordu ya da artık istemiyordu.

Subay da bunun bilincindeydi. Subayın bu kül yutmaz hali Rukoz'u

endişelendiriyordu. Esma'nın babası işgal ordusuna hizmet etmeye hazırdı,

yeter ki bu ordu muzaffer olsun! Şayet yarın Mısırlılar Dağ'dan çekilecek olsa,

Adil Efendi Gazze'de ya da Assuan'da vali olurdu, ama ya Rukoz, Rukoz ne

olurdu? İşte o gün fazla ileri gittiğini, özellikle şu Sahleyn seferi yüzünden asla

bağışlanmayacağını anladı.

Yine de şu an için hamileriyle iyi ilişkilerini korumak zorundaydı.

"Adil Efendi, zaferi kutlamak ve kahramanca dövüşen askerlerinizi

ödüllendirmek için bu akşam şatoda bir şenlik düzenleyeceğim."

"Askerlerim sarhoş olup da kendilerini öldürtsünler diye

mi?"

"Tanrı korusun! Kim onlara saldırmaya cesaret edebilir?" 1 "Askerlerimden

bir tekine bile bir damla rakı verecek olur-' san, seni ihanet suçundan astırırım."

"Efendi, dost olduğumuzu sanmıştım."

"Dost edinecek vaktim yok. Zaten bu Dağ'da bizlere hiçbir zaman dost

olmadı. Ne insanlar, ne hayvanlar, ne ağaçlar, ne kayalar! Her şey bize

düşman, her şey punduna getirmek için bizi kolluyor.

Şimdi beni iyi dinle Rukoz! Ben bir askerim ve bildiğim tek . şey, ya itaat ya da

ölümdür. Sen hangisini seçersin?" "Emret, itaat ederim."

"Bu akşam adamlarım dinlenecekler. Köy dışında, çadırlarında. Yarın ise

ev ev dolaşarak bütün halkı silahsızlandıracağız."

"Bu adamlar sizin kötülüğünüzü istemiyorlar."

"Sana söyledim, bunlar akrep, ancak iğnelerini ve zehirlerini alırsam

rahat hissederim kendimi. Her evden bir silah alacaksın."

"Ya silahı olmayanlar?"

"Paşamız bu Dağ'daki her evde ateşli bir silah olduğunu söyledi. Yalan

söylediğini mi düşünüyorsun?" "Hayır, mutlaka doğrudur."

Ertesi sabah, şafakla birlikte Rukoz'un adamları, Adil Efendi' nin

askerlerinin yakın gözetimi altında, köyün evlerinde arama yapmaya giriştiler.

Girdikleri ilk ev, berber Rufayel'in Belâ-ta yakınındaki eviydi.

Kapısını çalıp silahlarını teslim etmesi istendiğinde, berber bu durumla

eğlenerek, "Tıraş bıçaklarımdan başka silahım yok. Birini getireyim size," dedi.

Rukoz'un adamları içeri girip arama yapmak istediler ama Mısırlı bir

subayın yanında duran efendileri, Rufayel'le konuşmak

için çağırttı. Çevredeki insanlar pencerelere ya da çatılara çıkmış, gözleri

kulakları kirişteydi.

"Rufayel, bir tüfeğin olduğunu biliyorum, git getir, yoksa pişman

olursun."

"Anamın naaşı üzerine yemin ederim ki bende silah yok," dedi berber.

"Adamların arayabilirler."

"Eğer onlar aramaya başlarsa ne evinde, ne dükkânında taş taş

üstünde kalır. Bahçendeki otların, kümesindeki horozun bile altını ararlar.

Hatta karının eteklerinin altım bile... Anladın mı? Yoksa bütün bunları kendi

gözlerinle görmek mi istiyorsun?"

Adam artık korkmaya başlamıştı.

"Bir tüfek için, hem de kullanmayı bile bilmediğim bir tüfek için bütün

bunların olmasına izin vereceğimi mi sanıyorsun? Anamın mezarı üstüne

yemin ettim, bana inanmanız için daha başka nasıl yemin edeyim?"

"Efendimiz Mısır paşası, Dağ'daki her evde bir silah vardır, dedi. Sence

yalan mı söylemiş?"

"Tövbe! Demişse, kesinlikle doğrudur."

"Öyleyse dinle beni. Biz evleri dolaşmaya devam edeceğiz. On beş

dakika sonra senin evinden tekrar geçeceğiz. Bu arada düşünürsün."

Adam anlamıyordu. Bunun üzerine Rukoz, öğüdünden etraftaki herkes

de yararlanabilsin diye yüksek sesle ona bağırdı:

"Silahın yoksa eğer, satın alıp teslim et. Seni rahat bırakırız."

Etraftakiler gülüşüyordu, erkekler alçak sesle, kadınlar daha yürekli bir

sesle. Rukoz sırıtmakla yetindi. Köylülerin dediği gibi, onun "ar damarı

çatlamıştı." Kiralık katillerinden biri berbere yaklaştı ve tüfeğini satmayı önerdi.

İki yüz kuruş.

"Cephanesiz ver bari," dedi Rufayel. "Şeytana uyup da birine sıkmamı

engellersin!"

Berber evine girdi. İstenen parayla geri döndü ve kuruşu kuruşuna

ödedi. Satıcı, parayı sayarken tüfeği Rufayel'in eline tutuşturdu. Sonra başını

salladı, tüfeği geri aldı ve duyurdu:

"Tamam, bu evde bir silaha el koyduk."

Köyün silahsızlandırılması öyle kârlı oldu ki, ertesi günler komşu

köylerde ve hatta Deyrûn'da, en zengin tüccar evlerinde de benzer bir

toplamaya giriştiler.

Bazı erkekler yine de ne silahlarını ne de paralarını vermek istemişti.

Onlarafi r a r i y e , "âsi" dendi. O gün, aramaların Belâta taraflarında başladığını

duyunca tüfeklerini, palalarını ve erzaklarım alıp ormanlık tepelerin içlerine

girmişlerdi. Evlerinde ise yalnızca karılarını, dokuz yaşından küçük oğullarını

ve sakatları bırakmışlardı. Buna daYevt n u l fi r a r i y e dendi.

Kaç kişiydiler? Sadece Kfaryabda'da altmışın üzerindeydi-ler. Komşu

köylerden de bir o kadar vardı. Bir süre sonra, daha önce Sahleyn'den

kaçmış olanlarla buluştular. Hatta içlerinden bazıları çok önceleri kaçmıştı.

Ertesi günlerde Deyrûn'dan ve civar köylerden daha başkaları da onlara

katıldı. Birbirlerine yardım edeceklerine söz verdiler. Ama her biri kendi

liderini izlemekteydi.

Aynı dönemde, buna benzer durumlar Dağ'ın çeşitli yerlerinde

meydana geldi. Bütün âsiler aynı koşullarda kaçmamışlardı ama sebep

aynıydı: Mısır birliklerinin varlığı vergiler yüzünden, zorla asker toplama

yüzünden, halk silahsızlandırıldı-ğından onlara ağır geliyordu.

Bir süre sonra âsilere İngiliz ve Osmanlı casusları yanaştı — durum

sağlamlaştırılmıştı. Casuslar onlara, paşanın birliklerine ve müttefiki emire

dünyayı dar etmek için silah, cephane, para ve hatta cesaret verdiler. Büyük

devletlerin onları Mısırlılar karşısında uzun süre yalnız bırakmayacaklarına

dair güvence verdiler.

Zaman zaman bir İngiliz filosunun gelmesinin eli kulağında olduğuna

dair dedikodular yayıldığı oluyordu. Ve Dağ'daki âsiler, büyük bir ümitle,

ellerini gözlerine siper edip denizi dikkatle inceliyorlardı.

Ill

Tanios köyünden, zindancılarından ya da köydeki âsilerden haber

alamayalı aylar olmuştu. Ama Doğu'daki sarsıntılar Londra'daki, Paris'teki,

Viyana'daki bütün sohbetleri olduğu kadar Kahire ya da İstanbul'daki

sohbetleri de beslemekte gecikmeyecekti. Elbette Magosa'da, handa,

çarşılarda, Rum kahvesinde de asıl sohbet konusu buydu... Nihai mücadele

sanki başlamış gibiydi. Ve Lord Ponsonby'nin öngördüğü gibi de Dağ'da,

aynı zamanda da Dağ'ın hâkim olduğu, Cübeyl ile Sur arasındaki kıyı

bölgelerinde cereyan ediyordu...

Avrupa devletleri, sonunda Mısır hıdivinin emellerine son vermek üzere

topçularını ve birliklerini göndermeye karar vermişti. Hıdivin askerleri zaten

yüzlerce âsi çetesi tarafından sürekli hırpalanıyordu.

Delikanlı gönlünün hangi yanda olduğunu biliyordu. Kimi günler denizi

aşıp bir silah edinmek ve isyancılarla birlikte savaşmak arzusu duyuyordu.

Mısırlılara karşı mı? Ona kalsa, özellikle emire karşı! Hafiyelerinin Gerios'u

tongaya düşürüp idama götürdüğü adama karşı! Namlusunu özellikle

Fehim ile Selim'e doğrultmak isterdi. Evet, bunu hayal ediyor ve yumruklarını

sıkıyordu. İpte sallanan Gerios'un görüntüsü geliyordu gözlerinin

önüne. Hayal uyanıkker görülen kâbusa, öfke tiksintiye dönüşüyordu. An

geçiyor, savaşma isteğini yitiriveri-yordu. Yola çıkmaktan başka düşüncesi

yoktu. Ama diğer istikamete doğru... Batıya doğru. Cenova'ya, Marsilya'ya,

Bris-tol'e. Ve daha da öteye, Amerika'ya!

Tanios, iki dünya arasında mıydı? Daha ziyade iki intikam arasındaydı.

Biri kanın, diğeri küçümsenmenin intikamı! Sıkıntı içinde arada kalmış olan

Tanios, olduğu yerde, Magosa'da, Thamar'ın yanında kalıyordu. Düşleri ve

bedenleri birbirine dolanmıştı. Thamar, yitirdiği yolların, şaşkınlığının yoldaşı,

yabancı kız kardeşi!

Bir yandan da Rahip Stolton'un dönüşünü kolluyordu Tanios. Ama

ancak yaz başında, Bay Hovsepyan aracılığıyla ondan bir haber alabildi.

Tanios'u görmek üzere mutlaka Kıbrıs'a geleceğini bildiriyordu peder.

Adaya üç ay sonra gelebildi. Li-masol'a geldi. Hovsepyan'ın haberdar ettiği

Tanios papazı bulmaya gitti. 1840 yılının 15 Ekimi'ydi. Uç hafta sonra

Tanios-keşk efsanevi biri oldu. Kısacık bir destanın baş kişisi, bir muammanın

kahramanı!

Önce Limasol'da buluştular. Bir İngiliz tüccarın konutu olan deniz

kıyısındaki geniş bir malikânede. Dışardan bakıldığında, tam bir dinginlik

vahası! Ama içerisi, bir kervansaray kadar gürültülü patırtılı. Denizciler, köşeli

şapkalı subaylar, silahlar, çizmeler, içkiler... Tanios, okuduğu bazı İngiliz

piyeslerini hatırlayarak kendini bir an bir tiyatro kulisine, provaların ortasında

yanlışlıkla girivermiş sandı.

Onu bir odaya götürdüler. Sigara dumanı içinde ama sakindi. Papaz,

oval bir masanın etrafına oturmuş altı kişiyle birlikte oradaydı. İçlerinden

birinin yüksek rütbeli bir Osmanlı olduğu belliydi ama hepsi de Avrupai

giysiler içindeydi. Tanios, onların büyük devletlerin yetkili temsilcileri

olduklarını anlamakta gecikmedi.

Stolton ayağa kalktı, genç adama doğru koştu, bir baba gibi kucakladı.

Diplomatlar, yeni geleni başlarıyla şöyle bir selamladıktan sonra,

pipolarından sert sert nefes çekerek, konuşmalarına alçak sesle yeniden

başladılar. Biri hariç. O da yüzünde bir gülümsemeyle ayağa kalktı ve elini

uzattı.

Tanios'un onu tanıması vakit aldı. Adamın koyu renk, gür ve hafifçe

dağınık sakallan vardı. Bu hali şıklığına hiç uymuyordu. Richard Wood!

Köydekilerin henüz konsolos değilken "konsolos" adını taktıklan ve o

zamandan beri de daha fazlası olmuş. İngiliz politikasının ustası, maharetli

ajanı, Dağ'ın "Byron"u, âsilerin görünmez şefi, onların altın, silah ve vaat

mühimmatçısı olmuş Richard Wood!

Tanios onu, Kfaryabda'daki şatoya eli kolu armağanlarla gelip

kendisine gümüş divit, Raad'a da tüfek armağan ettiği günden beri

görmemişti.

"Dört-beş yıl önce karşılaşmıştık."

"Elbette," dedi Tanios nazikçe.

Ama bakışları çetin görüntülerle perdelendi.

"Genç dostumuzun köyüne yaptığım ziyaret, Dağ'daki ilk günlerimin en

çarpıcı anısı oldu."

Wood bu sözleri meslektaşlarına ve Fransızca olarak söylemişti.

Fransızca konuşmak diplomatlar arasında alışılmış bir şeydi kuşkusuz, ama

bu durumda tuhaf geliyordu çünkü orada bulunan Avrupa kuvvetleri

arasında temsil edilmeyen yalnızca Fransa'ydı.

Rahip Stolton'un bu adamlar arasında işi ne, diye düşünüyordu Tanios.

Niçin onların önünde kabul etmek istemişti kendisini? Oysa bir köşede

görüşmeyi ve rahibin durum hakkında onu aydınlatmasını beklemişti Tanios.

Ama bahçede dolaşmalarını öneren Wood oldu.

Manzara, sohbetlerine uygundu. Palmiye ağaçları iki düzgün sıra

halinde denize kadar uzanıyordu. Çimen yeşili ile mavilik arasında toprak

rengi bir hudut yoktu.

"Britanya gemilerinin Beyrut'a vardıklarını biliyorsunuzdur. Her gerek

olduğunda kent surlarını topa tutma emri aldılar. Başka gemiler de denize

açıldı. Nehrü'l-Kelb'e doğru gidiyorlar. Britanya, Avusturya ve Osmanlı

birlikleri. Hıdiv Mehmet Ali Pa-şa'nın uyarılarımızı anlayacağını sanmıştık ama

onları ciddiye almadığı görülüyor. Yahut, bize karşı koyabileceğini sanıyor.

Yaralıyor ama. Fransızlar da yardımına koşamayacak."

Wood İngilizce konuşuyordu ama yerel adlan Dağlılann şivesiyle

telaffuz ediyordu.

"Önce şu andaki askeri harekâttan söz edeyim dedim. Ama sadece bu değil.

Avrupa kuvvetlerinin sürdürdüğü harekâtın hukuksal ve diplomatik pek çok

yönü var. Bunlan aylarca müzakere etmek gerekti. Bu yönlerden biri de sizi

ilgilendiriyor Tanios."

; Delikanlı, bütün bunların bir düş olmasından ve sonunu göremeden

uyanmaktan çekinerek onaylar nitelikte tek bir ses bile çıkartmaya cesaret

edemiyordu.

"Bir dönem, üstlendiğimiz görevlerden biri için, söylemeliyim ki en basiti

değil elbette, Dağlı bir çocuğun belirli bir yerde belirli bir rol oynamak için

bizimle olması gerektiği kararlaştırıldı. Böyle bilmece gibi konuşuyor olduğum

için özür dilerim. Denize açıldığımızda daha açık konuşacağıma söz

veriyorum. Burada özellikle söylemek istediğim şey, sizi seçmiş

olduğu-muzdur. Dilimizi biliyorsunuz; sonra, rahip de ben de sizi tanıyor ve

takdir ediyoruz; üstelik kader sizin Kıbrıs'ta, bizim yolumuzun üzerinde

olmanızı istedi...

Bir an tereddüt ettiğimi sizden gizleyecek değilim. Patriğin öldürülmesi

yüzünden değil, sizin suçsuz olduğunuzu herkes biliyor. Babanıza layık

görülen kaderden dolayı! Sizin yerine getireceğiniz görev, sizin meşru

arzunuz doğrultusunda... yani,, bir tür telafi diyelim. Ancak bu görev sırasında

kişisel hıncınızı unutmanız gerekecek. Buna söz verebilir misiniz?

Verebilirseniz, bizimle gelmeye hazır mısınız?"

Tanios başıyla ve gözleriyle onayladı. Wood da elini sıkarak anlaşmış

olduklarını vurguladı. Erkekçe el sıkışarak anlaşmayı mühürlediler.

"Artık size rahibin bazı endişeleri olduğunu söyleyebilirim. Büroya geri

döndüğümüzde sizinle baş başa konuşup tam olarak katılmadan önce iyice

düşünmenizi isteyecek. Düşündükten sonra da kararınızın aynı kalacağı

konusunda bana güvence verebilir misiniz?"

Tanios söylenenleri eğlendirici buldu. İçten bir kahkaha attı. Şeytan

İrlandalı da.

"Sizinle geliyorum," dedi sonunda delikanlı. Bunu söylerken de

kararına tumturaklı bir hal verebilmek için kahkahasını ve gülümseyişini

kesmişti.

"Sevindim. Ama hiç şaşırmadığımı söylemeliyim. Dağ'ı ve insanlarını

tanımayı öğrendim artık.

"C oura ge ous gemisi iki saat içinde demir alacak. Magosa'da yarım

bıraktığınız işler ya da ödenecek hesaplarınız varsa bana söyleyin,

dostumuz Hovsepyan birini gönderip ödetir."

Tanios'un ne yanına alacağı bir şey vardı ne de borcu. Bütün parasını

sürekli kuşağında taşıyordu. Odanın parası da her hafta başı peşin

ödeniyordu. Bir tek Thamar! Onunla birlikte gitmeye söz vermişti, ama şimdi

ansızın, veda bile edemeden gidiyordu. Ama çevirmen bunu görev

edinemezdi.

Delikanlı gelecekte bir gün Magosa'daki hana uğramaya, son kata

çıkıp kapıya iki kez vurmaya, ardından iki kere daha vurmaya... kendi

kendine söz verdi. Thamar orada olup da kapıyı açar mıydı acaba?

İşte tam o sıralarda, belki de Limasol'daki toplantının yapıldığı gün ya

da bir önceki gün, köyümü ve komşu köyleri çevreleyen büyük çam ormanı

ile köyün sınırındaki otuz kadar ev yanıp kül oldu. Bir an için şatonun

tehlikede olduğu sanıldı ve Rukoz şatoyu boşaltmaya hazırlandı. Ama

aniden güneybatı rüzgârı çıktı da alevler önceden yanmış topraklara doğru

yön değiştirdi.

Bu uğursuz olayın bugüne kalan tek bir tanığı var: Tepenin bir yanında artık

hiç ot bitmiyor. Bir de bir tartışmanın kitaplar-, da ve belleklerde hâlâ mevcut

yankıları kaldı.

Köydeki büyük bir yangından, "geçmişte", "çok eski zamanlarda"

meydana gelmiş bir yangından bana oldum olası söz ederler. Tanios'un

öyküsünü ortaya çıkarmaya çalışırken yangının tarihini ve meydana geliş

biçimini öğrendim.

Silah toplama sırasında dağa çıkmış olan Kfaryabdalı bazı gençler,

eylül ayı boyunca köye cesurca baskınlar yapmıştı. Bazıları ailelerinden

yiyecek almaya gelmişken ikisi üçü de Belâ-ta'da, kilisenin önünde

gezinmeye bile cesaret etmişti.

Dağ'ın aşağı yukarı her tarafında Mısır birlikleri artık savunma

durumundaydılar, hatta kimi zaman bozguna uğrayıp kaçıyorlardı. Ancak

Kfaryabda ve çevresinde, komutan Adil Efendi dizginleri elinde tutmayı

başarmıştı. Asilerin hesabını görmeye kararlıydı. Askerleri ormana daldılar.

Gerillalar, ormanın en sık yerinde birkaç el silah atınca birlik oraya doğru

koştu.

Âsiler on beş kişi kadardı. Çeşitli noktalarda mevzilenmiş-lerdi ve aralarında

anlaşmış oldukları bir işaretle bütün çıkışları kesecek şekilde pek çok yeri

ateşe vermişlerdi. Alevler kuru çalılıkları yakarak hızla yayılmış ve ağaçları

sarmıştı. Pusu gündüz vakti kurulduğundan, askerlerin alevleri görmesi

vakit almıştı. Bir tuzağa düşürüldüklerini anladıklarında çoktan alevlerden bir

duvarla çepeçevre sarılmışlardı.

Yangın hem ormamn içlerine doğru yayılıp askeri birliğin etrafındaki

kıskacı daraltmış hem de dışarıya, köye doğru yayılmıştı. Kfaryabda'dakilerin

kaçacak vakti olmuştu ama bazı yakın yerleşimlerde, bazı ücra çiftliklerde

alevler bir anda her yandan gelivermişti. Keşiş İlyas'ın Dağ l ı l a r

Tar i hç es i ' r \ e göre halktan elli, askerlerden de otuz kişi ölmüştü.

Ardından da bir polemik başlamıştı. İşgal ordusunu tuzağa düşürmek

için köylülerin hayatını, evlerini ve hatta değerli ormanlarını hiçe sayma hakkı

olur mu? On beş genç f i r a r i kahraman mıydı, cesur birer direnişçi miydi

yoksa beyinsiz savaşse-verler miydi? Hepsi birden olduklarına kuşku

yoktur. Suçlu direnişçiler, sorumsuz kahramanlar...

Ormanın dört gün boyunca alev alev yandığı anlatılır. İki hafta sonra ise

kapkara bir duman hâlâ facianın geçtiği yeri belirtiyordu...

Bu duman uzaktan görülebiliyordu. Sahile yakın seyreden İngiliz

karakol gemileri de bu dumanı görmüş olmalıdır. Hatta gördükleri kesindir,

çünkü Majestelerinin gemileri köyden çok belirgin seçilebiliyordu ve bu

gemiler birkaç gün önce, Mısır hıdivi adına Fransız Süleyman Paşa'nın, yani

Seve'in savunduğu Beyrut surlarını top ateşine tuttuklarında sesleri burdan

işitilmişti.

Tanios bu dumanı görebildi mi? Sanmıyorum çünkü Coura ge ous dosdoğru

Kfaryabda'dan çok daha güneyde olan Say-da'ya dümen kırmış.

Limasol'daki toplantıya katılmış olanlardan yalnızca İngiliz -Wood- ve

Osmanlı temsilcileri, maiyetleriyle birlikte gemideydi. Diğer diplomatlar başka

hedeflere yönelmişlerdi. Rahip Stolton ise, öğrencisiyle uzun uzun

konuştuktan sonra, Sah-leyn'e daha doğrudan bir yoldan varmak umuduyla,

Beyrut'a doğru gitmekte olan bir başka İngiliz gemisine binmeyi tercih etmişti.

Bir yıllık aradan sonra bir an önce okuluna kavuşmak ve derslere

başlayabilmek için can atıyordu.

Wood, Tanios'a düşen görevi söylemek için açık denize çıkmayı bekledi.

"Beytüddin Sarayı'na gitmemiz gerekiyor. Emiri görece-ğiz."

Delikanlı, bacaklarının titremesini engelleyemedi. Ama yine de hoşnut

yüz ifadesini korudu, sessizce ve dikkat kesilerek bekledi.

"Büyük devletler emirin iktidarı bırakması gerektiğine karar verdiler.

Tabii eğer Mısırlılardan ayrılır da bizim koalisyona katılırsa, o başka... Ama bu

da pek mümkün değil! Ona el altından sorduk bunu. Dolayısıyla iktidardan

alındığı ve sürgüne gönderileceği kararını bildirmeliyiz."

"Nereye sürgüne?"

"Bu konuda onun söz hakkı olacak. Seçimi ona bırakacaksınız. Bazı

sınırlar içinde elbette..."

Tanios anladığından emin değildi. Wood, "siz" mi demişti?

"Büyük devletler temsilcileri, kararın emire kendi idari alanındaki birisi

tarafından bildirmesini uygun gördü. Tercihen bir Hıristiyan. Onun gibi.

Böylece bazı hassiyetler engellenmiş olur. Geriye bu kişinin kim olacağını

seçmek kalmıştı...

İşte, metin bu. Siz tercüme edin önce, sonra da ona okuyacaksınız."

Tanios güverteye çıkıp tek başına rüzgâra karşı yürüdü. Kader ona nasıl

da sürekli oyun oynayıp duruyordu! Korkunç emirden kaçmak için ülkesini

terk eden o, babası bu zorbamn emriyle asılmış olan o, şimdi Beytüddin

Sarayı'na doğru gitmekteydi ve onun karşısına çıkacak ve sürgüne

gönderileceğini bildirecekti! O, Tanios, on dokuz yaşındaki delikanlı, emirin

karşısına dikilecekti, uzun ak sakallı kalın kaşlı emirin karşısına, yarım

yüzyıldır Dağ'daki herkesi, köylüleri de şeyhleri de tir tir titreten emirin

karşısına çıkacak ve ona "Görevim sizi bu saraydan kovmak!" diyecekti!

"Burada, şu İngiliz gemisinin üzerindeyken bile şimdiden titriyorum, karşısına

çıktığımda ne yapacağım?"

Gerri Sayda'ya yanaştığında, kent tam bir kargaşa içindeydi. Mısırlılar

kenti boşaltmış, hasımları henüz işgal etmemişti. Dükkânlar, yağmalanma

korkusuyla kapalıydı. İnsanlar sokağa pek az çıkıyordu. Coura ge ous ' u n

gelişi önemli bir olay olarak görüldü. Yabancı uyruklular yanlarına

konsoloslarını da almıştı. Kentin ileri gelen sarıklılarıyla yetkililerden geri kalanı

ve halkın büyük bir kısmı heyeti karşılamak için oradaydı. Osmanlı diplomatı,

oraya kenti teslim almaya gelmediğini, Be/T tüddin'e gitmek için oradan

geçtiğini söylediğinde insanlar bayağı düş kırıklığına uğradılar.

Oralı olduğu kesin olan beyaz saçlı bir gencin varlığı dikkatlerden

kaçmadı. Üstelik büyük devletlerin temsilcileri arasında başı dik, eşit

konumdaymış gibi yürüyordu. Onu âsilerin başı sandılar ve gençliği,

çevresindekilerin hayranlığını büsbütün arttırdı.

Sayda'ya öğleden sonra ayak basmışlardı, geceyi kente ve kıyıdaki

kaleye hâkim, İngiliz konsolosunun evinde geçirdiler. Wood'un isteği üzerine,

Tanios'a yeni giysiler bulundu. Ülkenin ileri gelenlerinin giydiği türden şeyler.

Şalvar, beyaz ipek gömlek, işlemeli kırmızı yelek, toprak rengi bir fes ile fesin

etrafına sarılacak siyah bir kuşak.

Ertesi gün sahil yolunu takip ederek Damur Nehri'ne kadar gittiler. Orda

mola verip at değiştirdiler. Sonra da Beytüddin'e giden dağ yollarını tuttular.

IV

Emirin sarayı bozgun kokuyordu. Kemerleri soğuk soğuk bir haşmet

içerisindeydi. Bahçesindeki ağaçların tepelerini katırlar kemiriyordu. Pek az

ziyaretçi vardı. Koridorlar sessizdi. Heyeti emirin divanının önde gelen

üyeleri karşıladı. Büyük devletlerin temsilcileriyle karşı karşıya geldiklerinde

gayet iyi takındıkları aceleci tavırları içindeydiler Ama yine de vakur ve

üzüntülü bir halleri vardı.

Tanios kendisini görmediklerini sandı. Kimse onunla konuşmamış,

kimse arkasından gelmesi için ricada bulunmamıştı. Ama Richard Wood'un

peşi sıra yürüdüğünde de kimse ona nereye gidiyorsun dememişti. İki

arkadaş zaman zaman bakışıyorlar, aralarında bir iki laf ediyorlardı, ama

onunla konuşan yoktu. Sanki onlar da Tanios'un varlığını unutmuş gibiydi.

Belki de başka türlü, Avrupai tarzda giyinmeliydi. Daima giymiş olduğu ve

yolda rastladığı bir yığın kişinin de giydiği bu giysiler içinde kendini

neredeyse kılık değiştirmiş gibi hissediyordu. Ama büyük devletler heyeti

içindeki rolü, tam da yerel giysilere bürünüp yerel dili konuşmak değil miydi?

Osmanlı temsilcisi en başta yürüyordu. Korkuyla karışık bir hürmet

görmekteydi. Sultanlar üç yüz yılı aşkın süredir Dağ'ın efendisiydiler. Mısır

hıdivi bir an için onların otoritesini ortadan kaldırmışsa da bu otoriteyi

yeniden elde etmekte oldukları anlaşılıyordu. Bu adam karşılanırken verilen

selamlara bakılırsa, bu durumdan kimsenin kuşkusu olmamalıydı.

Ama diğer temsilcinin de etrafı kalabalıktı. İngiltere, herkesin gözünde,

Avrupa kuvvetlerinin en başta geleniydi. Ayrıca Wood'un kendi itibarı da

vardı.

Sekiden beri Osmanlı'nın yanında yürüyen sarayın yüksek

görevlilerinden biri, emirin kabule hazır olmasını beklerken onu odasında

kahve içmeye davet etti. Bir diğer yüksek görevli de Wood'u aynı şekilde bir

başka büroya davet etti. İki adam da aşağı yukarı aynı anda gözden

kaybolmuştu. Tanios olduğu yerde kalakaldı. Endişeliydi, suratını asmış,

şaşkındı. O sırada üçüncü bir görevli ortaya çıktı. Biraz daha alt

mertebedendi, ama ne önemi var! Kendisine eşlik etmesi için rica etti. İlk

kez ilgi görmekten hoşnut kalan Tanios, bir koridorda adamın peşinden

hızla ilerledi ve kendini küçük bir odada, elinde sıcak bir fincan kahveyle tek

başına otururken buldu.

Resmi ziyaretlerde âdet olmuş tarzın bu olduğunu sanarak kahvesini

yudumlamaya koyuldu. Köylüler gibi gürültüyle hö-pürdetiyordu. O sırada

kapı açıldı ve karşılaşmaktan en çok korktuğu adamın içen girdiğini gördü.

Selim!

Tanios ayağa fırladı, kahvesi dökülmüştü. Koridorlara fırlayıp, "Mister

Wood, Mister Wood!" diye bağırarak bir kâbustan kurtulmak istiyordu. Ama

ya korkudan ya da kendine saygısından yerinden kıpırdayamadı.

Karşısındaki kedi gibi gülümsüyordu.

"Demek sonunda adanı bırakıp güzel ülkene dönmeye karar verdin!"

Tanios ayakları üzerinde durmaya çalışıyordu. Kendisinin de bir tuzağa

düşürülmüş olması mümkün müydü?

"Zavallı baban! O da tam şurada, ayakta, senin durduğun yerde duruyordu.

Ona da tıpkı senin içtiğin gibi kahve söylemiştim."

Tanios'un bacakları artık tutmuyordu. Bütün bunlar gerçek olamazdı.

Tüm bu mizansen -büyük devlet temsilcileri, İngiliz gemisi, Sayda'daki

karşılama komitesi- sırf onu tuzağa düşürmek için tezgâhlanmış olamazdı!

Gülünçtü bu, farkındaydı, kendi kendine tekrar ediyordu gülünç olduğunu.

Ama korkuyordu, çenesi titriyordu, durumu değerlendirebilecek halde

değildi.

"Otur!" dedi Selim.

Tanios oturdu. Yavaş yavaş. Oturduktan sonra kapıya baktı. Kapıda bir

asker bekliyordu. Uzaklaşmasına izin vermezdi.

Tanios oturur oturmaz, Selim, tek bir açıklama yapmadan, mevcut tek

kapıdan çıktı ve ikinci bir asker girdi. Sanki kapıda-kinin ikiziydi. Aynı bıyık,

aynı beden, kuşağa sokulu aynı hançer, ucu dışarda!

Tanios'un bakışları bir an askerin üzerinde dolaştı. Sonra elini yeleğine

sokarak, gemideyken özenle tercüme ettiği ve az sonra "ezbere okuyacağı"

metni çıkarmak istedi. Arandı, tekrar arandı. Ayağa kalktı. Bağrını, böğrünü,

sırtını, hatta topuklarına kadar bacaklarını yokladı. Metnin izi yoktu.

Bunun üzerine deliye döndü. Sanki bu kâğıt parçası görevine gerçek bir

nitelik veriyormuş da yok oluşu her şeyi hayal mahsulü kılıyormuş gibi!

Bunun üzerine küfür etmeye, kendi etrafında dönmeye, düğmelerini

çözmeye başladı. Askerler, ellerini geniş kuşaklarının üzerine koymuş, onu

süzüyorlardı.

Sonra kapı açıldı. Selim geri gelmişti. Elinde, rulo yapılmış ve düğümlü

sarımtırak bir kâğıt vardı.

"Bunu koridorda yerde buldum, düşürmüşsün."

Tanios, elini aniden ileriye uzattı. Bu çocuksu davranışın karşılığı bir

avuç hava ve küçümseyici bakışlar oldu. Bu kâğıdı nasıl düşürebilmişti? Belki

de Selim'in emrinde elleri uzun hafiyeler vardı...

"Emirimizin yanından geliyorum. Senin kim olduğunu ve birbirimizi

hangi koşullarda tanıdığımızı söyledim. Şu cevabı verdi: Patrik cinayeti

gerektiği gibi cezalandırıldı, suçlunun ailesine karşı bir düşmanlığımız

kalmadı. O delikanlıya, bu saraya girdiği gibi özgürce çıkabileceğini söyle."

Doğru muydu yanlış mıydı bilemiyordu ama Tanios'un anladığı, Selim

kendisini cezalandırmayı düşünürken efendisinin bunu engellediğiydi.

"Emirimiz bu metni elimde gördü. Sanının bunu tercüme eden ve onun

huzurunda okuyacak olan sensin."

Tanios söylediğini onayladı. Artık kendisini bir hükümlü oğlu olarak değil

de heyetin bir üyesi olarak kabul etmelerine sevinmişti.

"Bu toplantıya gitmemiz gerekiyor olabilir," dedi başındaki fesi

düzelterek ve kapıya doğru yürüyerek.

Askerler geçmesine izin vermediler. Selim de metni elinde tutmaya

devam etti.

"Burada emirimizi rahatsız eden bir cümle var. Bunu de-ğiştirteceğime

söz verdim."

"Bu konuyu Mister VVoodTa konuşmak gerek."

Selim itirazını dinlemedi. Yazı masasına doğru gitti, bir mindere oturdu

ve belgeyi açtı.

"Şurada, 'sürgüne gitmesi gerekir1 demişsin. Biraz kuru bir ifade bu, sence

de öyle değil mi?"

"Metni yazan ben değilim," diye ısrar etti delikanlı, "ben tercüme ettim

yalnızca."

"Emirimiz yalnızca senin ağzından çıkan sözleri dikkate alacak. Şayet

metnini hafifçe değiştirirsen sana müteşekkir kalacak. Yoksa ben hiçbir

şeyden sorumlu olmam."

İki asker de aynı anda boğazlan temizlediler.

"Gel yanıma otur Tanios, daha rahat yazarsın."

Delikanlı itaat etti, hatta eline bir kalem tutuşturulmasma bile ses

çıkarmadı.

" 'Sürgüne gitmesi gerekir'in önüne, 'kendi seçeceği bir ülkeye' diye ekle!"

Tanios söyleneni yerine getirdi.

Son sözcüğü yazarken Selim omzuna dostça vurdu.

"Göreceksin, İngiliz fark bile etmeyecek."

Sonra onu askerlerle birlikte emirin bekleme odasına gönderdi. VVood

oradaydı. Sinirlenmiş gözüküyordu. "Nereye kayboldunuz Tanios, bizi

beklettiniz." Alçak sesle ekledi: "Sizi hücreye tıktılar sandım!" "Bir tanıdığa

rastladım."

"Sarsılmış görünüyorsunuz. Hiç değilse metni tekrar okuyacak vaktiniz oldu

mu?"

Tanios metni, askerlerin hançeri gibi kuşağına sokmuştu. Sap gibi

kabarmış üst kısmını sol eliyle tutuyordu. Alt kısmı ise ezilmişti.

"Bu metni şu ihtiyar şeytanın önünde okumak için size cesaret gerek.

Onun mağlup olduğunu ve sizin ona galipler adına hitap ettiğinizi

unutmayın. Eğer ona karşı bir duygu hissede-cekseniz bu merhamet olsun,

ne nefret ne de korku duyun. Yalnızca merhamet."

Bu sözler üzerine kendine gelen Tanios, meclise daha kararlı

adımlarla girdi. Burası, duvarları mavi, beyaz ve toprak-rengi canlı renklerle

boyanmış, çok büyük, kemerli bir salondu. Emir küçük bir peykenin

üzerinde bağdaş kurmuştu, uzun bir çubuk tüttürmekteydi. Çubuğun

mangalı gümüş bir tepsiyle yere konmuştu. Wood, sonra Tanios, sonra da

Osmanlı temsilcisi, ellerini alınlarına sonra da göğüslerine götürerek ve

hafifçe eğilerek emiri uzaktan selamladılar.

Dağ emiri de aynı hareketi hafifçe yaptı. Yetmiş dört yaşındaydı ve

saltanatının elli birinci yılını sürüyordu. Yine de ne yüz hatlarında ne de

konuşmasında yorgunluk belirtisi vardı. Diplomatlara, otursunlar diye

önlerine konmuş olan iki tabureyi işaret etti. Sonra, aldırmaz bir ifadeyle,

Tanios'a halıyı, ayaklarının dibini kendisiyle İngiliz'in arasını gösterdi...

Delikanlının diz çökmekten başka çaresi kalmamıştı. Zorbanın gür kaşları

arasından kendisine bakan delici gözlerinde soğuk bir düşmanlık hissetti.

Belki de ülke insanlarının yaptığı gibi elini öpeceğine, yabancı soylular gibi

onu uzaktan ve ayakta selamlamasına kızmıştı.

Tanios endişeyle dönüp Wood'a baktı. O da hafifçe başını sallayarak

sakin olmasını belirtti.

Karşılıklı nezaket lafları sıraladıktan sonra, İngiliz konunun özüne geldi.

Önce Arapça olarak, ülkenin şivesiyle konuştu. Ancak emir başını eğip

kulak verdi, gözlerini kırpıştırdı. Wood konuşmasının anlaşılır olmadığını fark

etti. Hemen ardından, hafifçe öksürmeyi geçiş olarak kullanarak, İngilizce

konuşmaya başladı. Tanios tercüme etmesi gerektiğini anladı.

"Büyük devletlerin temsilcileri Dağ'ı ve geleceğini uzun uzun müzakere

ettiler. Emir hazretlerinin bilgece yönetiminin bu ülkeye uzun yıllar sağladığı

güven ve refahı hepsi de takdir etmektedir. Ne var ki, Mısır hıdivinin

teşebbüsüne sarayınızın verdiği desteği hoş karşılamadıklarını da belirtme

gereği duymuşlardır. Ama yine de, bunca gecikmeyle bile olsa, Babıâli'den

yana açıkça tavır alsaydınız ve büyük devletlerin kararlarını onaylasaydınız,

güvenimizi tekrar kazanmış ve otoritenizi korumuş olurdunuz."

Tanios, kendisine hâlâ aralık bırakılan çıkış kapısı nedeniyle emirin

rahatlayacağını görmeyi ummuştu. Ama bu son cümleyi tercüme ettiğinde,

gözlerinde, içeri girerken fark ettiğinden, yani Dağ'ın efendisinin kaderinin

çoktan belirlenmiş olduğunu ve sürgün yerini saptamaktan başka şansının

kalmadığını sandığından çok daha büyük bir üzüntü gördü.

Emir bakışlarını Tanios'a dikince, Tanios da gözlerini indirmek zorunda

kaldı.

"Kaç yaşındasın çocuğum?"

"On dokuz."

"Torunlarımdan üçü aşağı yukarı senin yaşında ve üçü de, ailemin pek

çok üyesi gibi paşanın ordugâhında tutuluyor."

Sanki bir sır verirmiş gibi alçak sesle konuşmuştu. Ama bir işaretiyle,

Tanios'a bu sözlerini tercüme etmesi gerektiğini belirtti. Tanios da sözleri

aktardı. Wood, başını tekrar tekrar sallayarak dinliyordu. Osmanlı temsilcisi

ise soğukkanlılıkla oturuyordu.

Emir, sesini daha da yükselterek devam etti:

"Dağ, çevresinde barış hüküm sürerken düzeni ve refahı tanıdı. Ama

büyükler büyüklerle savaşırken kararımız bize ait olamaz. Bu durumda biz

birinin tutkusuna gem vurmaya, diğerini zarar vermekten caydırmaya

çalışırız. Yedi yıldan beri paşanın kuvvetleri bütün ülkeye, bu sarayın

çevresine, hatta bazen bu duvarların içine yayıldılar. Zaman oldu benim

yetkim ayaklarımı koyduğum bu halının ucundan öteye geçmedi.

Bütün bu süre içinde burayı korumaya çalıştım. Tek gayem de,

büyükler arasındaki savaş bitince, sizin gibi saygıdeğer kişilerin bu Dağ'da

konuşacak birini bulmalarıydı... Bu kadarı size yeterli gelmiyor anlaşılan."

Korkunç gözlerinde bir damla yaşı belirdi. Tanios bunu gördü ve

gözleri buğulandı. Wood, merhamet duymasına izin vermemiş miydi? Ama

bunu duyacağını sanmamıştı!

Emir uzun çubuğundan ilk kez çekti, sonra dumanını yüksek tavana

üfledi.

"Biten bu kavgada tarafsızlığımı ilan edebilir ve tebaamı büyük devletlere

meydanı bırakmaya çağırabilirim. Ve efendimiz sultana uzun ömürler

vermesi için Yüce Tanrı'ya dua edebilirim."

Wood bu yolla dile getirilen uzlaşmayla ilgilenmiş gözüktü. Osmanlı'ya

baktı; o ise başıyla açıkça "hayır!" dedikten sonra Arapça, sert bir biçimde

şunları söyledi:

"Efendimize uzun ömür vermesi için dua ermeye Mısır paşası bile hazır!

Oyalanacak vaktimiz yok! Emir yedi yıl boyunca bize karşı tavır aldı, yedi gün

içinde açıkça bizden yana olması bir hiçtir. Adamlarını Mısırlıların

ordugâhından geri çağırıp bizim bayrağımız altında toplamasını istemek çok

şey istemek midir?"

"Gidip gelecek serbestliğe sahip olsalardı, torunlarım çoktan burada,

bizimle olurlardı."

Emir eliyle çaresizliğini belirten bir işaret yaptı. Wood da bu konunun artık

kapandığını anladı.

"Emir hazretleri bu konuda bizleri tatmin edemediğine göre, korkarım ki ona

devletlerin kararını bildirmek zorundayız. Genç dostumuz onu tercüme etti.

Okumakla da o yükümlü."

Tanios ayağa kalkmanın gerekli olduğunu, ezbere bir şey okuyan biri

gibi durmak ve ses tonunu ayarlamak gerektiğini düşündü.

"Büyük devlet temsilcileri... Londra'da ve ardından da İstanbul'da

toplanarak... durumu inceledikten sonra... ve ... sürgün olarak..."

Tartışma konusu olan yere gelince Tanios kısa, kısacık bir an tereddüt

etti. Ama sonunda Selim'in dayattığı düzeltmeyi okudu.

"Seçeceği ülkeye" ibaresini işiten Osmanlı temsilcisi yerinden sıçradı.

Önce Tanios'a, sonra Wood'a, oyuna getirildim der gibi baktı. Okuma

bittiğinde, ihtar eder gibi sordu.

"Emir ne tarafa gidecek?" "Düşünmem gerek, yakınlarıma danışmalıyım."

"Hükümetim sorunun anında, hiç süre verilmeden saptanmasını gerekli

görmektedir."

Gerginliğin arttığını hisseden emir ivedilikle cevap verdi: "Paris'i

seçiyorum."

"Paris olamaz. Sanırım Mister Wood da bana katılacaktır." "Evet. Sürgün

yerinin ne Fransa ne de Mısır olması söz konusu."

"O halde Roma olsun," dedi emir, son bir çözüm bekleyen bir ses

tonuyla.

"Korkarım bu da olası değil," dedi Wood. "Anlayış göstereceğiniz gibi,

temsilcisi olduğumuz devletler sürgün yerinin kendi toprakları olmasını tercih

etmektedirler."

"Onların kararı buysa, boyun eğerim.

Bir süre düşündü.

"Viyana'ya giderim, o halde!"

Osmanlı gider gibi ayağa kalkarak:

"Viyana da söz konusu olamaz," dedi Osmanlı. Sanki gidecekmiş gibi

ayağa kalkmıştı. "Galip olan biziz ve kararı da biz vereceğiz. İstanbul'a

geleceksiniz. Orada layık olduğunuz saygıyı görürsünüz."

Kapıya doğru iki adım attı.

İstanbul, emirin ne pahasına olursa olsun, gitmekten kurtulmak istediği

yerdi. Selim'in bütün manevrası, emir en acımasız düşmanlarının eline

düşmesin diyeydi. Daha sonra giderdi; olaylar yatıştıktan sonra gidip sultanın

eteğini öper ve bağışlanırdı. Ama hemen gidecek olursa, önce malını

mülkünü elinden alırlar sonra da boğdururlardı.

Tanios emirin bakışlarında ölüm korkusunu gördü. Bunun üzerine genç

adamın kafası karıştı, daha doğrusu tuhaf bir kayma meydana geldi.

Karşısında şu uzun beyaz sakallı, kaşları, dudakları, özellikle de gözleri

tüm görüş alanını dolduran ihtiyar adam vardı. O korkunç ihtiyar; ama şu an

korku içinde ve savunmasız olan o korkunç ihtiyar. Aynı anda genç adam

Gerios'u, ölümün kesinliği karşısındaki yüz ifadesini düşündü. Tanios

karşısındaki

ihtiyarın babasını astıran kişi mi yoksa kendi azap yoldaşı mı olduğunu;

celladın eline ipi veren mi yoksa boynunu ipe uzatan mı olduğunu birden

bilemez olmuştu.

Bu dalgalanma anında, ihtiyar ona doğru eğildi ve boğuk bir sesle:

"Bir şey söyle oğlum!"dedi.

Dağ l ı lar Tari hç es i ' nin yazdığına göre, "Kfaryabdalı delikanlı,

aşağılanmış ihtiyarın konuşmasını dinleyerek, kendi öç duygusunu sanki

binlerce kez tatmin olmuş gibi bir kenara iterek, yüksek sesle, 'Emir

hazretleri Malta'ya gidebilir!' dedi."

Aklına neden Malta gelmişti? Uzun süre orada yaşamış olan Rahip

Stolton sık sık sözünü ettiği içindi muhtemelen.

Wood bu öneriyi anında kabul etti. Üstelik Malta yüzyıl başından beri

İngiliz egemenliği altında olduğundan seve seve kabul etmişti. Gafil avlanan

Osmanlı da sonunda öfkeli bir hareket yaparak onayladığını belirtti. Bu fikir

hoşuna gitmemişti, ama İngiltere büyük devletler koalisyonunun başıydı,

dolayısıyla üst makamların hoşuna gitmeyecek bir anlaşmazlık riskini göze

alamazdı.

"Emir, sultanın temsilcisi fikrini değiştirir korkusuyla içinin rahat ettiğini pek

belli etmedi; ama Kfaryabdalı çocuğa bakışlarında şaşkınlık ve minnet

vardı."

SON GEÇİŞ

Merhame t Suçlusu

Sen Tanios , ç oc u k y üz ü n l e v e a l t ı b i n y ı l h k baş ı n l a ,

Kandan ve çamurdan ı rmakl a r g e ç t i n , l e k es iz ç ı k t ın

Bedenini bir kadı n ın bedenine daldı r ıp çı k a rdı n ,

B i r b i r i n i z den ay r ı l ı rk en bak i r d i n i z i k i n i z d e B u g ü n y azgın

tamamlandı , n i h a y e t y aşamı n baş l ı y o r İ n a rt ı k kay andan,

d a l d e n i z e , h i ç o l m a z s a b e d e n i n t a t s ı n t u z u n t a d ı n ı !

Nadir Katırcının

B i l g e l i ğ i

I

"Emir son anda silahını Mısırlı hamisine çevirmek yerine sürgüne gitmeyi

tercih etti. O hafta Malta'ya doğru yola çıktı. Yanında da, -bana aktarıldığı

kadarıyla- İstanbul'daki esir pazarından satın alınma eski bir Çerkez

cariyeyken herkesin saydığı soylu bir hanıma dönüşmüş olan karısı Hüsnü

Cihan vardı. Düşmüş zorbanın maiyeti çocuklar, torunlar, danışmanlar,

muhafızlar ve uşaklardan oluşan yaklaşık yüz kişilik bir aile efradıydı.

Tuhaf bir yanlış anlama sonucu -daha doğrusu Şarklıların

tiksinmedikleri bir tür yalancı pehlivanlık abartısıyla- Tanios'a olabilecek en

önemli rol biçilmiş oldu: Emiri ülkeden süren, aynı zamanda da âlicenaplıkla

hayatını kurtaran kişi! Sanki Avrupa'nın büyük devletleri ile Osmanlı

İmparatorluğu, orduları, filoları, diplomatları ve casuslarıyla, Kfaryabdalı

harika çocuk ile babasını ölüme mahkûm etmiş despot arasında teatral bir

dekordan ibaretmiş gibi!

Bu uydurma yorum, Hıristiyan olsun Dürzi olsun bütün çevrelerde o

kadar yayıldı ki, öğrencimin itibarından, eğiticisi olan ben de nasiplendim.

Bahçemde bu denli nadir bir çiçek yetiştirdiğim için her gün beni kutlamaya

geliyorlardı. Olayların bu şekilde yorumlanış tarzını yalanlamaya çalışmadan

tebrikleri kabul ediyordum. Ve şunu söylemeliyim ki, Bayan Stolton kadar

ben de gururlanıyordum..."

2 Kasım 1840'ta papaz günlüğüne bunları yazmıştı. Ertesi gün de

eklemişti:

"(...) Emir, Wood ile Tanios'u getiren savaş gemisine binerek

Sayda'dan yola çıkarken Tanios da Kfaryabda yolunu tutmuştu. Geçtiği her

köyde, kahramanı görmek için, damada yapıldığı gibi yoluna gül suyu ve

pirinç dökmek için, eline dokunmak için ve eğer yeterince yakınma

yaklaşabilirlerse, ak saçlarına dokunabilmek için -sanki bu saçlar onun

aracılığıyla gerçekleşen mucizenin en belirgin işaretiymiş gibi- itişip kakışan

ateşli kalabalıklar tarafından selamlanıyordu.

"Delikanlı, inanmadan ve sessizce, olup bitene izin veriyordu. Tanrı'nın ona

bahşettiği bu abartılı iyilik altında ezildiği aşikârdı. Dünyanın gerçekliğine ne

zaman uyandırılacağım merak ederek uyuyan biri gibi şaşkın şaşkın

gülüyordu.

"Bunca ani zaferden sonra, bu hassas çocukta, doğumuyla çizilmiş

kaderinin sıradan yaşamına yer var mıydı?"

Köyünün meydanına vardığında, başka yerlerde olduğu gibi burada da

kahraman olarak karşılanmış, şatoya kadar omuzda taşınmış ve şatoda da

vaktiyle şeyhin, sonra da taht tecavüzcüsünün oturduğu koltuğa yetkiyle

oturtulmuştu. Tanios, annesiyle bir an olsun yalnız kalıp neler çektiğini kendi

ağzından dinlemek isterdi. Ama bunun yerine aynı anda binlerce sızlanma,

binlerce yakınma işitmek zorunda kaldı. Sonra da, hainlerin kaderi

konusunda karar vermek üzere en yüce yargıç katına çıkarıldığını gördü.

Şeyhin nerede olduğunu kimse bilmiyordu. Kimilerine göre Hermon

Dağı'nm yamacındaki El Taym vadisindeki bir kalede esirdi. Hapiste

öldüğünü söyleyenler de vardı. Şeyh olmadığına göre, onun yerini

doldurmaya günün kahramanından başka kim yakışırdı ki?

İyice bitkin olduğu halde, Lamia'nın oğlu bu onura duyarsız kalmadı.

Tanrı kendisine, geçmişinin rövanşını sunuyorsa, buna yüz buruşturmak

olur muydu? Şeyhin yastığına oturmuş, kendini onun yavaş ve egemen el

kol hareketlerini, dobra dobra sözlerini, dik dik bakışlarını taklit ederken

buldu. Hatta bir şatoda doğmuş olmasının rastlantı olmadığını düşünmeye

başlamıştı bile. Günün birinde bu mevkii bırakıp kalabalığın arasına nasıl

karışacağını düşünüyordu... O sırada, söz konusu kalabalık birden açıldı ve

kahramanın ayakları dibine, zincire vurulmuş, yüzü şiş ve yaralı, gözleri

bağlı bir adamı fırlattılar. Ru-koz! Mısırlılar giderken o da kaçmaya kalkışmış,

"âsiler" yakalamıştı. Köyün tüm çektiklerini, yangında yananlar da dahil

bütün ölülerin hesabını, silah toplanırken meydana gelen yağmaları, şeyhin

maruz kaldığı aşağılanmaları ve mahkemeye gerek kalmayacak kadar

aşikâr daha binlerce kötülüğü ödemeliydi. Tanios'un hükmü söylemesi

yeterliydi, anında infaz edilirdi.

Rukoz yüksek sesle ağlayıp sızlamaya başlamıştı. Öfkelenen

kahraman bağırdı:

"Sakin ol, yoksa seni kendi ellerimle öldürürüm!"

Beriki anında sustu. Tanios, candan alkışları hak etmişti. Ancak Tanios

bir tür tatmin duyacağına, yüreğinin derinlerinde bir yara varmışçasına acı

duydu. Bu denli öfkelenmesinin nedeni, hükmü söyleyecek gücü

kendisinde bulamaması ve Ru-koz'un da, sızlanmalarıyla meydan

okumasıydı.

İnsanlar bekliyordu. Fısıldaşıyorlardı: "Susun! Tanios konuşacak! Onu

dinleyelim!"

O ise ne söyleyeceğini düşünüyordu. O sırada yeni bir gürültü ve mırıltı

dalgası orada bulunanları hareketlendirdi. Esma içeriye girmişti. Koştu,

galibin dibinde diz çöktü, öpmek için elini tutarken yalvardı:

"Acı bize Tanios!"

Genç adam artık işittiği her kelimeden, her soluktan, her bakıştan acı

çekiyordu.

Yanı başında oturan Baba Butros, kendi kendine söylenir gibi

mırıldandı:

"Ulu Tanrım! Bu kahırdan koru beni!"

Tanios ona doğru döndü.

"Ölüm orucundayken bu kadar acı çekmiyordum!"

"Tanrı uzakta değil, oğlum. Bu insanların seni kendi kinleri

doğrultusunda gütmelerine izin verme, kendi kendine kaldığında ve Tanrı

huzurunda yüzünü kızartmayacak şekilde davran!"

Bunun üzerine Tanios boğazını temizledi ve şöyle dedi: "Ben buraya

denizler aşıp emire felaketlerden koruyamadığı bu Dağ'dan gitmesini

söylemeye geldim. Uşağı efendisinden daha ağır cezalandıracak değilim."

Bir süre sözlerinin etkili olduğunu sandı. Toplanan halk sessizdi.

Rukoz'un kızı ateşli ateşli elini öpüyordu. Rahatsız olarak elini geri çekti. Bir

kral gibi konuşmuştu. En azından kendi öyle sanıyordu. Kısa bir süre geçti.

Sonra da itirazlar yükseldi. Önce, dağdan elde silah inmiş olan ve yatışmak

istemeyengenç fi r a r i l e r karşı çıktı.

"Rukoz'u altınlarıyla birlikte Mısır'a gidip servet yapsın diye bırakırsak

ve o da on yıl içinde intikam almak için dönerse, biz korkak ve beyinsiz

konumuna düşmüş oluruz. Adamlarının çoğu zaten öldü, en kötüsünü

neden esirgeyelim ki? O katil, ölmesi gerek. Herkes bilmeli ki, bu köye kim

kötülük ederse cezasını çekecektir!"

Salonda bulunan yaşlı bir ortakçı bağırdı:

"Sizler, fir ar i l e r , Kfaryabda'ya bu adamdan çok daha fazla zarar

verdiniz. Köyün üçte birini yaktınız, onlarca kişinin ölmesine neden oldunuz,

çam ormanını yok ettiniz. Neden sizi de yargılamıyoruz?"

Kargaşa büyüyordu. Tanios telaşlanmaya başladı, ama bu durumdan

yararlanabileceğini derhal anladı.

"Beni dinleyin! Bu son zamanlarda cinayetler, suçlar işlendi, çok

sayıda masum öldü. Eğer herkes kendisine zarar vereni, bir yakınının

ölümüne neden olanı cezalandırmaya kalkışırsa bu köyden bir daha hayır

gelmez. Eğer ben karar vereceksem şunu emrediyorum: Rukoz'un bütün

mallarına el konulacak, onun zulmünden çekmiş olanlara verilecek. Sonra

da Rukoz bu topraklardan sürülecek.

Artık yorgun düştüm. Gidip dinleneceğim. Şeyhin bıraktığı yere

oturmak isteyen varsa otursun, engel olacak değilim."

Bunun üzerine, kimsenin fark etmediği biri salonun dibinden sesini

yükseltti. Başı damalı bir türbanla sarılıydı, ama şimdi açmıştı.

"Benim adım Kahtan, Said Bey'in oğluyum. Konuşmak için,

görüşmelerinizin bitmesini bekledim. Size karşı işlediği suçtan ötürü

Rukoz'u sürmeye karar verdiniz. Bu sizin hakkınız. Şimdi de onu yargılama

sırası bende! İyi bir adam olan babamı öldürdü. Yaptığının bedelini ödemesi

için bana teslim edilmesini talep ediyorum."

Tanios, sarsılmış görünmek istemiyordu.

"Bu suçlunun cezası verildi, konu kapanmıştır."

"Siz bizim kurbanlarımıza, kendinizinkilere gösterdiğiniz keyfiyeti

gösteremezsiniz. Bu adam babamı öldürdü. Ona karşı merhametli mi

olacağım, yoksa acımasız mı, buna karar verecek olan benim."

"Yargıç" papaza döndü. O da Tanios kadar sarsılmıştı.

"Ona 'hayıf diyemezsin. Ama ona bu adamı teslim de edemezsin. Vakit

kazanmaya bak."

Onlar tartışırlarken Said Bey'in oğlu, onların konuşmalarına katılmak

üzere yaklaşmak için kendine yol açtı.

"Benimle Sahleyn'e gelecek olursanız, neden böyle konuştuğumu

anlarsınız. Babamın katilinin cezasız kalması söz konusu olamaz. Eğer ben

onu affedecek olursam, kardeşlerim ve kuzenlerim affetmez ve

hoşgörümden dolayı ölünceye dek bana kin beslerler. Baba Butros, sen

babamı iyi tanıyordun değil mi?"

"Elbette tanıdım ve takdir ettim. Tanıdığım en akıllı ve en adil insandı."

"Ben de onun bana gösterdiği yoldan gitmeye çalışıyorum. Kalbimde kine

ve bölücülüğe hiç yer yok. Bu konuda size bir tavsiyem var. Ben bu adamın

bana verilmesini sizden istiyor gözüküyorum, ama eğer bu Hıristiyan

Dürziler tarafından öldürülecek olursa, benim de arzulamadığım sonuçlar

doğar. Dolayısıyla, yüksek sesle söylediklerimi unutun ve sadece aklın

sesine kulak verin: Onu siz mahkûm edin, herkes kendi topluluğundaki

suçluyu mahkûm etsin! Dürziler, Dürzi suçluların hesabını görsün,

Hıristiyanlar da Hıristiyan suçluların! Siz bu adamı idam edin, ben de gidip

bizimkilere, sizin adaletinizin bizimkinden önce yerine getirildiğini

söyleyeyim. Ama onu hemen bugün öldürün, çünkü adamlarımı yarına

kadar tutama-yabilirim."

Papaz bu sözler üzerine şöyle dedi:

"Kahtan Bey haksız değil! Böyle bir tavsiyede bulunduğum için iğreniyorum.

Ama en dindar hükümdarlar bile kimi zaman idam fermanı verebilir. Bizim

bu kusurlu dünyamızda bu iğrenç ceza, kimi zaman adil ve bilgece tek ceza

olabilir."

Bab a Butros'un bakışları Esma'ya yöneldi. O ise hâlâ diz çökmüş,

afallamış, bitkin duruyordu. Baba, hur i ye kadına işaret etti, o da Esma'yı

sertçe kolundan tutarak uzaklaştırdı. Belki de böylece kaçınılmaz hükmü

dile getirmek biraz daha kolay oldu.

II

Rukoz'un davası şatoda böylesine tuhaf biçimde cereyan ediyordu.

Salon yargıçlarla ve cellatlarla doluydu ve tek yargıcın kürsüsünde bitkin bir

tanık oturmaktaydı. Kendine karşı acımasız olmasını bilen bir tanık! O anda

kafasının içinde kendini kamçılayıp duruyordu: "Babanı astıran emiri

cezalandı-ramayacaksan, sana ve köyüne ihanet eden alçağı

öldüreme-yeceksen bu ülkeye ne yapmaya geldin? Kılıcını bir suçlunun

boynuna indiremeyeceksen bu yerde oturmayı neden kabul ettin?"

Vicdan azabına kapılmıştı. Bu kalabalığın ortasında, bu mırıldanmaların,

bu bakışların arasında artık nefes alamıyordu, tek düşüncesi

kaçmaktı. Anılardaki Magosa ne kadar huzurluydu Tanrım! Hanın

merdivenlerini tırmanmak ne kadar hoştu!

"Konuş Tanios, insanlar kıpıl kıpıl, Kahtan Bey" sabırsızlanıyor."

Bab a Butros'un sözleri, koşarak gelen bir adam tarafından kesildi.

"Şeyh yaşıyor! Yolda! Geceyi Tarşiş'te geçirecek, yarın bur-da olur!"

Kalabalık sevincini alkışlarla belli etti. Tanios'un da yüzü yeniden güldü.

Görünüşte efendinin dönüşüne memnun olmuştu, ama en derininde

Tanrı'nın kendisini sıkıntıdan bu kadar çabuk kurtarmasına sevinmişti.

Büyük sevincin bir süre daha sürmesine izin verdi. Sonra, sessizlik istedi ve

son bir istek olarak dediğine uyuldu.

"Şatonun efendisinin üstesinden gelmeyi başardığı ıstırap ve

aşağılanmalardan sonra aramıza geri dönmesi hepimiz için bir mutluluktur.

Kendisine ait olan yere tekrar oturduğunda, yokluğunda hangi hükmü

verdiğimi ona bildireceğim. Eğer onaylarsa, Rukoz'un mallarına el

konulacak ve bu topraklara bir daha asla dönmemek üzere sürgün

edilecek. Eğer başka türlü karar verirse, son söz ona ait olacak."

Tanios parmağıyla ön sıradaki dört delikanlıyı gösterdi. Bunlar papaz

okulundan arkadaşlarıydı.

"Yarma kadar Rukoz'u muhafaza etmekle görevlisiniz. Onu eski

ahırların oraya götürün!"

Yetkisinin ifadesi olan bu son görevi de layık olduğu biçimde yerine

getirdikten sonra ortalıktan yok oldu. Papaz ile Kahtan Bey onu engellemek

için boş yere uğraştılar. Kaçıp gitmişti, neredeyse koşarak.

Dışarıda, gün çoktan batmıştı. Tanios dışarı çıkmak, eskiden olduğu

gibi, evlerden, mırıltılardan uzak, tek başına, patikalarda yürümek isterdi.

Ama o akşam köy halkı her yerdeydi. Şatonun çevresinde, meydanlarda,

sokak aralarında, her yerde! Herkes onunla konuşmak, ona dokunmak,

kucaklamak isteyecekti. Sonuçta şu şenliğin kahramanı oydu. Ama onun

ruhuna bakılacak olsa, kahraman değil kurbandı.

Tanios ışıksız koridorlardan süzüldü, vaktiyle ailesinin oturduğu

bölmeye geldi. Kapıların hiçbiri kilitli değildi. Vadiye bakan pencereden kızıl

bir ışıltı geliyordu. Büyük oda nerdeyse boştu; yerde birkaç tozlu yastık, bir

sandık, paslı bir mangal duruyordu. Tanios hiçbir şeye dokunmadı. Ama

mangalın üzerine eğildi. Bu duvarlar arasına sıkışmış acı tatlı tüm anılan

arasında en baskın olanı, en uyduruğu, en unutulmuş olanlardan biriydi:

Yalnız olduğu bir gün, kışın, yorganından kalın bir yün iplik çekip süt

çanağına banmış, sonra da onu korların üzerinde, elinden bırakmadan

tutmuş, ipliğin döne döne kısalmasına, önce kararıp sonra da kızarmasına

bakmış, çıtırdamasını dinlemiş, mangalın kokusuna kansan yanık süt ve yün

kokusunu içine çekmişti. İşte Tanios geldiğinden beri bu kokuyu duyuyordu.

Bir an öyle kalmıştı, mangalın üzerinde asılı gibi. Sonra doğruldu ve

hafifçe aralamış gözlerini öteki odada dolaştırdı. Vaktiyle Lamia ile Gerios'un

yer yatağında yattıkları oda. Kendisi de biraz yukarda, asma katta yatıyordu.

Kemerli bir nişten pek farkı yoktu, ama kışın evin tüm sıcağı, yazın da

serinliği orda toplanırdı. Çocukluğunun geceleri orada geçmişti, açlık grevini

orda sürdürmüştü, patriğin arabuluculuğunun sonucunu da orda beklemişti.

Gerios'un yapmış olduğu ve duvarın dibinde hâlâ duran beş basamaklı

bu merdiveni o zamandan beri çok sık düşünmüştü. Ayağını ihtiyatla bir

basamağa koydu. Ağırlığını artık çekmeyeceğine emindi. Ama kırılmadı.

Yukarı çıktığında incecik şiltesini buldu. Eski bir yırtık çarşafa sarılmıştı.

Şilteyi açıp yere serdi, yüzünü usulca okşadı, sonra üzerine yatıp duvara

kadar yuvarlandı. Çocukluğu ile barışmıştı. Herkesin kendisini unutmuş

olmasını diliyordu.

Sessiz karanlıkta bir saat geçti. Sonra bir kapı açılıp kapandı. Bir diğer

kapı açıldı. Tanios, endişesiz, kulak kabarttı. Onun nereye saklandığını

bulabilecek ve karanlıkta onu takip edebilecek tek bir kişi olabilirdi. Lamia.

Konuşmak istediği tek kişi de oydu.

Ayaklarının ucuna basarak ilerlemiş ve merdivenin ortasına kadar

çıkmıştı. Alnını okşamıştı. Sonra da tekrar aşağı inerek, eski sandıkta bir örtü

aramış, gelip onu çocukluğunda olduğu gibi dizlerine, karnına ve

bacaklarına örtmüştü. Sonra gidip yere, alçak bir tabureye oturmuş, sırtını

duvara dayamıştı. Birbirlerini görmüyorlardı, ama seslerini yükseltmeden

konuşabilirlerdi. Eskiden olduğu gibi.

Tanios ona bir yığın soru sormak için can atıyordu. La-mia'nın

yaşadıklarına dair, Tanios'un kulağına kadar gelmiş iyi ve kötü havadislere

dair...

Ama önce köydeki söylentileri nakletti Lamia.

"Tanios, insanların ağzı torba değil ki büzesin. Kulağımın içinde yüzlerce

cırcırböceği uğulduyor."

Oysa genç adamın oraya sığınma nedeni tam da bunlan duymama

isteğindendi. Yine de annesinin endişelerine kulaklarını tıkayamazdı.

"Ne diyor bu cırcırböcekleri?"

"İnsanlar diyorlar ki, Rukoz'un zorbalıklarından sen de onlar kadar

çekmiş olsaydın, ona karşı daha az hoşgörülü olur-muşsun."

"Onlara ıstırap çekmenin ne demek olduğunu bilmediklerini söyle.

Demek ben Tanios, Rukoz'un ihanetinden, ikiyüzlülüğünden, yalancı

vaatlerinden, dizginsiz ihtirasından çekmemişim öyle mi? Belki de babamın

katil olma gerekçesi Rukoz değildi, anam onun yüzünden dul kalmadı..."

"Dur, sakin ol, söylediklerini iyi anlatamadım. Demek istedikleri, yalnızca,

Rukoz'la çetesi ortalığı kasıp kavururken köyde olsaydın, o adama karşı

horgörüden başka bir şey hissetmezdin."

"Onu horgörseydim yargıçlık görevimi daha iyi yerine getirirdim öyle

mi?"

"Kızı yüzünden canını bağışladığını söylüyorlar."

"Esma yüzünden mi? Gelip ayaklarıma kapandı, yüzüne bile

bakmadım! İnan bana anne, eğer hüküm verirken o kıza duymuş olduğum

sevgiyi hatırlasaydım Rukoz'u kendi ellerimle boğardım!"

Lamia'nm ses tonu birden değişti. Sanki elçilik görevini tamamlamış

da kendi adına konuşur gibiydi.

"Bana duymak istediğimi söyledin. Elini kana bulamanı istemiyorum.

Talihsiz babanın işlediği cinayet bize yeter! Rukoz'un camnı Esma için

bağışladınsa bile kimse seni kınaya-maz."

Tanios doğrulmuş, dirseklerine dayanmıştı. "Söyledim sana, onun için

yapmadım..." Ama Tanios sözünü bitirmeden annesi söze girdi: "Beni

görmeye geldi."

Tanios sustu. Lamia da, her cümlesinde daha vurgusuz olmaya sesini

zorlayarak konuşmasını sürdürdü:

"Şatodan yalnızca iki kez çıktı. O da beni görmek için! Babasının onu

yeniden evlendirmeye çalıştığını, ama kendisinin asla istemediğini söyledi...

Sonra senden ve kendisinden söz etti, ağladı. Benim, eskiden olduğu gibi,

gelip şatoda yaşamamı istiyordu. Ama ben ablamın yamnda kalmayı

yeğledim."

Lamia, oğlunun daha fazla şey sormasını bekliyordu, ama asma

kattan acı çeken bir çocuğun soluk alışından başka bir şey duyulmuyordu.

Daha fazla acı vermemek için sözünü bağladı.

"Sen büyük salonda şeyhin yerinde otururken sana uzaktan bakıp,

kendi kendime, keşke ölüm cezası vermese diyordum. Rukoz tam bir

serseri, ama kızının ruhu temiz."

Sustu. Bekledi. Tanios henüz konuşacak halde değildi. Lamia kendi

kendine konuşur gibi, devam etti:

"Yalnız, insanlar endişeli!"

Tanios'un sesi çıkabildi. Hâlâ hırçındı.

"Neden endişeliler?"

"Rukoz'un başındaki delikanlıları parayla kandırıp kaçacağı söylentisi var.

Sahleynlileri kim durdurabilir o zaman?"

"Anne, başım değirmentaşı kadar ağır. Bırak beni şimdi. Yarın tekrar

konuşuruz."

"Uyu, artık bir şey söyleyecek değilim."

"Burda kalma, h u r i y e kadına git yat. Seni bekler. Yalnız kalmak istiyorum."

Lamia ayağa kalktı; Tanios karanlıkta annesinin her bir adımını ve

basamakların gıcırtısını işitti. Annesinin kendisini sa-kinleştireceğini

ummuştu, o ise yeni sıkıntılardan başka bir şey getirmemişti.

Önce Esma konusunda. Bu iki yıllık sürgünde, onu yalnızca sitemde

bulunmak için aklına getirmişti. Sonunda onu babasının dişi kopyası olarak

görür olmuştu. Bir melek maskesi altında babası kadar kalleş ruhluydu! O

gün, odasında çığlık atmıştı ve Rukoz'un kiralık adamları koşturup onu

dövmüşler ve dışarı atmışlardı. Belleğine kazılı bu görüntü nedeniyle

Esma'yı lanetlemişti, onu düşüncelerinden sürmüştü. Esma ayaklarına

kapanıp babasını affetmesini istediğinde ise, Tanios onu yok farz etmişti.

Ama yine de Esma, o burada değilken gelip La-mia'yı teselli etmiş ve oğlu

hakkında konuşmuştu...

Bu kıza karşı haksızlık mı etmişti? Çok eskide kalmış anılarına doğru

dönmekteydi. Henüz inşaat halindeki salonda onu ilk öptüğü güne; utangaç

ellerinin birbirine hafifçe değdiği o yoğun mutluluk anlarına. Aşkında mı

yoksa nefretinde mi yanıldığını artık bilmiyordu.

Zihnindeki karmaşayla uyudu. Zihnindeki karmaşa onu uyandırdı.

Birkaç saniye geçmişti ya da birkaç saat.

Dirsekleri üzerinde doğruldu, döndü, bacaklarını boşluğa sarkıttı,

sıçramaya hazırdı. Ama öyle kaldı, iki büklüm, siperde gibi. Ses işitmiş

olabilirdi. Belki de köylülerin endişelerini düşünmüştü. Sonuçta, kısa bir an

şaşkın kaldıktan sonra aşağıya atladı, koşarak dışarı çıktı, şatonun

avlusundan geçti ve sola, eski ahırların bulunduğu yere giden patikaya

yöneldi. Saat sabahın beşi olmalıydı. Yerde, dolunaydaki gibi, beyaz

taşlardan ve gölgelerden başka bir şey henüz görünmüyordu.

Bu belli belirsiz ışığın altında Tanios-keşk'in yaşamının -en azından

bilinen yaşamının- son günü başladı. Yine de olayların arasına girip gerilere

dönmek, yeniden son gecesini anmak zorundayım. O geceyi elimden

geldiğince canlandırmaya çalıştım. Ama o aynı gecenin başka bir anlatımı

da var. Yazılı kaynaklarda bunu doğrulayan hiçbir şey yok ve -benim

ölçütlerime göre daha da vahimi- gerçeklikten yoksun.

Buna rağmen sözünü etme nedenim, eğer bahsetmezsem yaşlı Cebrail'in

bana kızacak olmasıdır! Kuşkulandığım için ne kadar öfkelendiğini hâlâ

hatırlıyorum! "Efsaneden başka bir şey değil diyorsun ha? Senin tek

istediğin olgular mı? Olgular silinir, inan bana, geriye yalnızca efsane kalır,

bedenden sonra ruhun kalışı gibi ya da bir kadının ardında bıraktığı rayihası

gibi." Hikâyenin bu şeklini de anlatmaya ona söz vermek zorunda kaldım.

Neydi burda anlatılan? Kahramanımızın kalabalıktan kaçtıktan sonra

çocukluk yatağına çıkıp uzandığı, orada uyuyakaldığı, önce Lamia'nın

okşamalarıyla uyandığı anlatılmaktadır. Aralarında bildiğimiz konuşma

geçmiş, sonra da Tanios annesine dinlenmek istediğini, kendisini yalnız

bırakmasını söylemiştir...

Sonra, yeniden okşanarak uyanmıştır.

"Anne, gittiğini sanıyordum."

Ama bunlar Lamia'nın okşamaları değildi. Annesi genellikle elini alnına

kor, sonra saçlarını tarar gibi okşardı. Hiç şaşmazdı bu hareketi. İki yaşındaki

Tanios'a da yirmi yaşındakine de aynısını yapardı! Bu şimdiki okşayış

farklıydı. Alından gözlerinin etrafına, yüzüne, çenesine iniyordu.

Delikanlı, "Esma!" dediğinde, iki parmak dudaklarını kapattı.

"Konuşma! Gözlerini de kapat!" dedi kız.

Sonra gelip yanına uzandı, başım omzuna dayadı.

Tanios ona sarıldı. Omuzları çıplaktı Hiçbir şey demeden sımsıkı

sarıldılar. Birbirlerine bakmadan tüm acıları için gözyaşı döktüler.

Sonra Esma kalktı. Tanios onu durdurmaya çalışmadı. Basamaklardan

inerken, kız yalnızca, "Babamın ölmesine izin verme!" dedi.

Tanios cevap verecekti ki Esma'nın parmaklan, güven dolu bir

hareketle yine dudaklarını kapattı. Tanios karanlıkta bir eteğin hışırtısını işitti.

Onun yabani sümbül kokusunu son kez içine çekti.

Yeniyle gözyaşlarını sildi. Ayağa sıçradı. Ve eski ahırların olduğu yöne

doğru koşmaya başladı.

Rukoz'un bekçilerini satın alıp kaçıp kaçmadığını anlamak için mi?

Yoksa tam tersine, şeyh gelmeden onu kurtarmak için mi? Birazdan hiçbir

şeyin önemi kalmayacaktı.

Eski ahırlar şatodan uzaktaydı. Kuşkusuz bu nedenle şeyhin

döneminden çok önce kullanımdan çıkarılmışlar ve daha yakına yenileri

yapılmıştı. O tarihten sonra da genellikle ağıl olarak, zaman zaman da

çılgınların, kriz geçiren delilerin ya da tehlikeli olarak ünlenmiş suçluların

geçici olarak tutuldukları bir yer olarak kullanılıyordu.

Yapı basit ama sağlamdı: Kalın bir duvara çakılı koca zincirler, yanm ay

biçiminde ağır bir kapı, taşa gömülü demir kafes.

Tanios yaklaştığında, bekçilerden birinin siluetini, oturmuş vaziyette,

duvara yaslanmış, başı omzunda görür gibi oldu. Bir diğeri yerde yatıyordu.

Onları uykuda basma düşüncesiyle yavaşladı. Ama bu düşünceden derhal

caydı. Ayaklarını yere güçlü güçlü vurdu, onlara nutuk çekmekten kurtulmak

için öksü-rür gibi yaptı. Yine kımıldamıyorlardı. O zaman kapıyı fark etti.

Ardına kadar açıktı.

Hapishane bekçileri ölmüştü. O ikisi. Biraz ötede de diğer ikisi. Her

birinin üzerine eğilerek yaralarını eliyle yokladı, boğazlarındaki kesikleri

gördü.

"Lanet olsun sana Rukoz!" diye kükredi. Adamlarının gelip onu

kurtardıklarını düşünmüştü. Ama binaya girince, kubbenin altında yatan,

ayaklan hâlâ zincire bağlı bir ceset gördü. Tanios, Esma'nın babasını

giysilerinden ve cüssesinden tanıdı. Saldırganlar, ganimet olarak kellesini

götürmüşlerdi.

Papaz Stolton'un anlattığına göre, aynı gün bir süngünün ucuna

takılarak Sahleyn sokaklarında gezdirilmişti. Stolton çok sert kelimeler

kullanmıştır.

"Bir suçlunun kellesi uğruna dört günahsız öldürüldü. Kahtan Bey

bana böyle olmasını istemediğini söyledi. Ama onlara izin verdi. Yarın da

Kfaryabda halkı öç almaya gelip başka masumları öldürecek. Her iki taraf

da art arda alacakları intikamlarını haklı gösterecek mükemmel nedenleri

uzun yıllar bulacaktır.

Tanrı insana, 'sebepsiz yere öldürme!' demedi. Kısaca, 'öldürme!'

dedi."

Papaz, iki paragraf aşağıda şunu ekliyor:

"Kıyıma uğrayan topluluklar yüzyıllardır gelip aynı Dağ'm eteklerine

sığındılar. Eğer bu sığınakta birbirlerine saldıracak olurlarsa, çevrelerinde

hâkim olan kölelik üzerlerine gelir ve kayalıkları yok eden deniz gibi onlan

istila eder.

"Bu olaydaki en büyük sorumlu kim? Dağlıları birbirine düşürmüş olan

Mısır paşası kesinlikle! Bizler de, İngilizler ve Fransızlar olarak buralara gelip

Napolyon savaşlarını buralarda sürdürdüğümüz için sorumluyuz.

Osmanlılar da sorumlu! İhmalkârlıkları ve aşırı bağnazlıkları yüzünden. Ama

Dağ'ı, burada doğmuşçasına seven benim gözümde asıl affedilmeyecek

olanlar, Hıristiyan olsun Dürzi olsun, buranın insanları..."

Eski öğretmeninin yazdıklarını okumuş gibi, "bura inşam" Tanios da tek

suçlunun kendisi olduğunu düşünüyordu. Ru-koz'u idam etmeyi

reddederse, benzer bir dramı önleyemeyeceği ona söylenmemiş miydi?

Papaz bile onu uyarmıştı. Ama o dinlemek istememişti. Şu dört genci,

hükümdar böbürlenme-siyle ölüme gönderen kendisi olmuştu. Peşinden

gelecek katliamlan da, kendisi zor kullanamadığı için provoke etmiş olacaktı.

Kararsızlıktan suçluydu. Bir sevgi artığına, bir aşk kalıntısına minnet

duyduğu için suçluydu. Merhametten suçluydu!

Kendi suçluluğundan öylesine emindi ki, olup biteni anlatmak için

hemen köye dönmeye cesaret edemedi. Son dönemlerde yakılmış olan

çam ormanına gidip yürüdü. Kimi ağaçlar ayakta kömür olmuştu. Ruh halini

yalnızca onlar anlarmış gibi onları okşarken buldu kendini. Ayakları kara

otların üzerinde, vaktiyle Sahleyn'deki okuluna giderken geçtiği patikayı boş

yere arıyordu. Acı dumanlar gözlerini yakıyordu.

Gökyüzü yavaş yavaş aydınlandı. Kfaryabda'da güneş daha

doğmadan çok önce geleceğini haber verir; çünkü doğuda, hemen

yakında, Dağ'ın en yüksek tepelerinden biri yükselir ve güneşin bu tepeyi

tırmanması vakit alır. Gün batımında ise tersi olur. Ufuktaki kızıl teker

pencerelerden hâlâ görülürken, kızılken mavileşip, sonra da yalnızca içine

gömüldüğü kuyu kadar denizi aydınlatacak denli küçülürken, çoktan ortalık

kararmış ve evlerdeki kandiller yanmış olur.

O sabah pek çok şey güneşin doğuşundan önce oldu. Kilisenin çanı

çalmaya başladığında Tanios kavrulmuş ormanda dolaşmaya devam

ediyordu. Çanın bir vuruşu. Sonra, sessizlik zamanı. İkinci vuruşu, sessizlik.

Tanios heyecanlandı. "Cesetleri buldular."

Ama çan hızlandı. Onun cenaze çanı sandığı şey, şenlik çağnsınm ilk

vuruşlarıydı. Şeyh gelmişti. Belâta'ya doğru yürüyordu. İnsanlar koşuyor,

çığlık atıyor, çevresini sarıyordu. Tanios, bulunduğu yerden baktığında onu

halkın arasında görebiliyordu. Ama kulaktan kulağa yayılan fısıltıları duyması

imkânsızdı:

"Görmüyor! Gözlerini söndürmüşler!"

III

Şeyh, köylülerin şaşkınlığını sezdi ve kendisi de buna şaştı. Durumun

kulaktan kulağa yayılmış olduğunu sanıyordu. Daha hapsedildiğinin ilk

haftasında gözlerine mil çekmişlerdi.

insanlar neşelerini engellememeye çabalıyorlar, ama şeyhlerinin elini

"görmek" için birbirlerini itip kakarken, gözleri sağlamken asla cesaret

edemedikleri gibi yüzünü incelemekten kendilerini alıkoyamıyorlardı.

Şeyhin her şeyi değişmişti. Beyaz bıyıkları düzgün değildi, saçları

dağılmıştı, yürüyüşü tabii ki değişmişti, ama el kol hareketleri de bir

başkaydı, daha bir katı duruyordu, başının hareketi, yüzündeki tikler, hatta

sesi, biraz tereddütlüydü, sanki o da yolunu bulmak zorundaymış gibi.

Yalnızca elma yeşili yeleği üstündeydi. Zindancıları onu üzerinden almamışlardı.

Siyahlar giyinmiş bir kadın, şeyhe yaklaştı, tüm diğerlerinin yaptığı gibi elini

tuttu. "Sensin, Lamia!"

Şeyh elleriyle kadının başını tuttu, alnından öptü.

"Uzaklaşma, soluma geç, sen gözüm olacaksın. Hiç bu kadar güzel

gözlerim olmamıştı."

Güldü. Çevresindeki herkes gözyaşlarını siliyordu. Lamia herkesten

çok ağlıyordu.

"Tanios nerede? Onunla hemen konuşmalıyım."

"Şeyhimizin döndüğünü duyunca hemen koşup gelecektir."

"Hepimizin gururu o çocuk, köyümüzün şerefi."

Lamia uzun ömürler ve sağlık dileyerek karşılık veriyordu ki önce

çığlıklar işitildi, ardından da havaya sıkılan tüfeklerin cayırtısı. Sonra bir itiş

kakış başladı. İnsanlar çil yavrusu gibi dağılıyordu.

"Neler oluyor?" diye sordu şeyh.

Nefes nefese birkaç ses aynı anda yanıtladılar.

"Hiçbir şey anlamıyorum, aranızdan biri konuşsun, ötekiler sussun."

"Ben!" dedi birisi.

"Kimsin sen?"

"Ben Tubiyya, şeyh!"

"Pekâlâ. Konuş Tubiyya, neler oluyor?"

"Sahleynliler geceleyin bize saldırdılar. Rukoz'u ve ona gözcülük eden

dört genci öldürdüler. Tüm köyün silahlanması ve bunu onlara ödetmesi

gerek!"

"Tubiyya, senden ne yapmam gerektiğini bana öğretmeni istemedim,

yalnızca neler olduğunu sordum. Şimdi söyle bakalım, Sahleynliler

olduğunu nereden biliyorsun?"

Papaz, Tubiyya'dan izin isteyip söze girdi. Sonra da şeyhin kulağına

eğilerek önceki akşam şatoda söylenenleri, Tanios'un aldığı kararı ve

Kahtan Bey'in müdahalesini kısaca aktardı. Baba Butros, Lamia'mn oğlunu

eleştirmekten kaçındı, ama diğerleri ona ateş püskürüyordu.

"Tanios şeyhimizin yerine yalnızca bir gün oturdu ve o da köyü kana ve

ateşe bulamaya yetti."

Efendinin yüzü asıldı.

"Herkes sussun, işiteceğimi işittim. Hepimiz şatoya çıkalım, oturmaya

ihtiyacım var. Yukarıda yeniden konuşuruz."

Şeyh, derebeylik konağının eşiğinden adımını yeniden attığında

kilisenin çanları sustu. Zangoca şenlik vaktinin bittiğini biri söylemiş

olmalıydı.

Bu sırada, Sütunlu Salon'da her zamanki yerine geçen efendi duvara

doğru döndü ve sordu:

"Hırsızın portresi arkamda duruyor mu?"

"Hayır," dediler, "yerinden indirdik ve yaktık!"

"Yazık olmuş, kasalarımızı doldurmamıza yardıma olabilirdi."

Şeyh yüzündeki ciddiyeti korudu, ama mecliste bulunanlar arasında

gülümseyenler oldu. Hatta kısa bir-iki kahkaha bile duyuldu. Şeyhin, taht

gaspçısıyla ilgili köylülerin uydurduğu şakalardan haberi olmalıydı. Bey ile

kullarını anılar suç ortağı kılmıştı, şimdi de güç sınavlara göğüs germeye

hazırdılar.

"Kfaryabda'yla Sahleyn arasında olup bitenler, beni gözlerimi yitirmiş

olmaktan daha çok üzüyor. İyi komşuluğun ve kardeşliğin yolundan hiç

ayrılmadım! Akıtılan masum kana rağmen savaştan kaçınmalıyız."

Mırıltılar işitildi.

"Sözlerime değer vermeyenler, ben onları kovmak zorunda kalmadan

evimden çıkıp gitsinler!" Kimse yerinden kıpırdamadı.

"Ya da sussunlar! Olur da biri kalkıp benim irademi çiğneyerek savaşa

gitmek isterse, bilsin ki Dürziler onu yakalayıp öldürene dek ben astırırım."

Kimseden çıt çıkmıyordu.

"Tanios burada mı?"

Genç adam şeyhin ardından gelmiş, kendisine önerilen yerleri geri

çevirerek salonun sütunlarından birine yaslanmıştı. Adının geçtiğini duyunca

yerinden sıçradı, yaklaştı ve efendinin ona uzattığı ele doğru eğildi.

Lamia, oğluna yer vermek için kalktı, ama şeyh onu engelledi.

"Sana ihtiyacım var, uzaklaşma. Tanios durduğu yerde gayet iyi."

Lamia tekrar oturdu, biraz tedirgin olmuştu. Genç adamın ise hiç

incinmiş bir hali yoktu ve gidip yeniden sütuna yaslandı.

"Dün," diye devam etti efendi, "benim gelip gelmeyeceğim henüz

bilinmezken siz o delikanlının başkanlığında Rukoz'u yargılamak için

toplandınız. Tanios bir hüküm bildirdi. Hükmü talihsizdi, hatta felakete yol

açtı. İçinizden bazıları bana onun yeterince bilge ve kararlı davranamadığını

söyledi. Onlara hak veriyorum. Tanios'un cesaretsiz davrandığını kulağıma

fısıldayanlar da oldu. Bunlara ise şunu söylüyorum: Unutmayın ki, emirin

karşısına dikilip ona azledildiğini ve sürüldüğünü söylemek, eli kolu bağlı bir

adamın boğazını kesmekten yüz misli daha fazla cesaret gerektirir."

Son sözleri yüksek sesle ve öfkeyle söylemişti. Lamia oturduğu yerde

doğruldu. Tanios yere bakıyordu.

"Bu delikanlı deneyim kazandıkça ve yaşı ilerledikçe, cesaret ve zekâ

bakımından da yükselecektir. O zaman bu mevkiye hak etmiş olarak

geçecektir. Çünkü niyetim ve iradem, artık aranızda olmadığım gün, yerimi

onun almasıdır."

"Oğlumu haksız yere öldüren zorbanın düştüğünü görmeden canımı alma

demiştim Tanrı'ya. Yüce Tanrı dualarımı kabul etti. Öfkesinin ve adaletinin

aracı olarak Tanios'u seçti. Bu delikanlı benim oğlum oldu, biricik oğlum.

Ben de onu mirasçım yapıyorum. Bugün bunu hepinizin önünde

söylüyorum ki, kimse bu kararı tartışmayı aklına getirmesin."

Bütün bakışlar seçilmiş delikanlıya yöneldi, ama o hâlâ sanki orada yok

gibiydi. Şanı, şerefi kabul ediş biçimi böyle miydi onun? Bir çekingenlik,

hatta aşırı nezaket işareti miydi? Tanios'un o sabahki davranışlarının orda

hazır bulunan herkesi hayal kırıklığına uğrattığını, bütün kaynaklar hemfikir

olarak belirtmektedir. Eleştirilere duyarsız, övgülere duyarsız, ümitsizce

suskun. Bu bana kolayca açıklanabilir görünüyor. Orada bulunanların

hiçbiri, hatta Lamia bile işin özünü bilmiyordu: Tanios dört gencin cesedini

bulmuştu, kanlı bedenlerinin görüntüsü gözlerinin önünden gitmiyordu,

suçluluk duygusu içini kemiriyordu, başka bir şey düşünecek halde değildi,

özellikle de şeyhin vasiyetini ve kendi parlak geleceğini düşünecek hali hiç

yoktu.

Birkaç dakika sonra, şatonun efendisi, "Şimdi, izin verin biraz

dinleneyim, öğleden sonra gelin de Sahleynli komşularımızla yapmamız

gerekenleri konuşalım," dediğinde ve insanlar uzaklaşmaya başladıklarında

da Tanios, bitkin bir halde, sütuna dayalı kalmaya devam etti. Diğerleri ise

bakışlarıyla onu bir heykel gibi süzerek önünden geçtiler.

Sonunda ayak seslerinin uğultusu kesildi. O zaman şeyh, kolundan

tutan Lamia'ya, "Herkes gitti mi?" diye sordu.

Giderek artan bir endişeyle gözlediği oğlu orda olduğu halde, Lamia

"evet" dedi.

Sonra çift, sakat adamın adımlarına uyarak şeyhin dairesine doğru

ilerledi. Bunun üzerine Tanios başını kaldırdı. Onları kol kola, birbirlerine

sarılmış ilerlerken gördü ve birden, böyle durup baktıklarının, kendi

annesiyle babası olduğunu kesin olarak hissetti.

Bu düşünce onu sarstı, uyuşukluğundan sıyırdı. Bakışları canlandı. Bu

bakışlarda ne vardı? Sevecenlik mi? Sitem mi? Ömrüne damgasını vurmuş

olan muammanın anahtarını nihayet elde etmiş olma duygusu mu?

Aynı anda Lamia arkasına baktı. Bakışları karşılaştı. Utanmış gibi

şeyhin kolunu bıraktı, Tanios'a doğru geldi, elini omu-zuna koydu.

"Rukoz'un kızını düşünüyordum. Eminim ki köyde kimse ona

başsağlığı dilemeye gitmeyecektir. Böyle bir günde onu yalnız

bırakmamalısın."

Delikanlı başıyla onayladı. Ama yerinden hemen kımıldamadı. Annesi,

kendisini aynı yerde bekleyen şeyhin yanına gitti. Kolunu tuttu. Ama biraz

daha uzakta tuttu. Sonra, bir koridorun dolambacında kayboldular.

Tanios, dudaklarında tuhaf bir gülümsemeyle kapıya yöneldi.

Rahip Stolton'un notlarından aktarıyorum yeniden: "Bana anlatılana göre,

TaniosHoca Ruk oz Efendi'nin kızına başsağlığı dilemeye giderken Belâta

yakınlarında bir kalabalık görmüş. Köyün gençleri seyyar satıcı Nadimi itip

kakıyorlarmış. Şeyhin aleyhinde konuşmakla, Rukoz ve Mısırlılarla dostluk

kurmuş olmakla suçluyorlarmış. Adam ise, yemin billah ederek, şeyhin

dönüşünü kutlamak amacıyla geldiğini söyleyerek çırpımyor-muş. Yüzü

gözü kan içindeymiş, malları da yere saçılmış haldey-miş. Tanios, hâlâ

sahip olduğu prestiji kullanarak müdahale etmiş ve adamı katırıyla birlikte

köyün çıkışına kadar götürmüş. Bu yol, dönüşü de hesap edilecek olursa,

en fazla üç millik bir yoldu, ama öğrencim dört saat sonra dönmüş.

Kimseyle konuşmamış, çıkıp bir kayanın üzerine oturmuş. Sonra da, sanki

bir mucize gibi yok olmuş. (He vanis hed, der İngilizce metin).

"Geceleyin annesiyle papazın karısı bana gelip onu görüp

görmediğimi, haber alıp almadığımı sordular. Kfaryabda ile

Sahleyn arasındaki aşın gerginlik nedeniyle yanlarında hiç erkek yoktu."

Dağ l ı l a r T a r i hç es i ise şöyle yazmaktadır:

"Tanios Nadir'e köyün epey dışına kadar eşlik etmişti. Güvenliğini

sağladıktan sonra geri dönmüş ve bugün adını taşıyan kayanın üzerine

oturmuştu. Uzun süre, kayaya yaslanarak hiç kıpırdamadan oturmuştu.

Köylüler ara sıra ona bakmak için yanına yaklaşıyorlar, sonra da yollarına

devam ediyorlardı.

"Şeyh öğle uykusundan kalktığında onu istetmişti. Bunun üzerine

insanlar kayanın dibine kadar gitmişti. Tanios da birazdan geleceğini

söylemişti. Aradan bir saat geçmiş, hâlâ şatoya gelmemişti. Bunun üzerine

şeyhin canı sıkılmış ve onu çağırtmak için yeni haberciler göndermişti.

Tanios kayasının üzerinde değildi. Ama kayadan indiğini ve gittiğini gören

de olmamıştı.

"Bunun üzerine onu aramaya, adını seslenmeye başlamışlardı. Bütün köy,

erkek, kadın, çocuk, ayaktaydı. En kötü şey bile akla gelmiş, uçurumun

dibine gidilip bakılmıştı. Bir sersemlik anında düşmüş olabilirdi. Ama orada

da en ufak bir ize rastlanmadı."

Nadir bir daha köye ayak basmayacaktı. Zaten mallarıyla Dağ'da

gezip durmaktan da vazgeçmişti. Beyrut'ta yerleşik bir ticaret kurmayı tercih

etmişti. Orada daha yirmi yıl bolluk içerisinde ve bol bol gevezelik yaparak

yaşamıştı. Kfaryabdalılar ara sıra onu görmeye gittiklerinde ve Lamia' nın

oğlundan haber sorduklarında ise herkesin bildiğinden başka bir şey anlatmazdı:

Köyün çıkışında birbirlerinden ayrılmışlardı, kendisi yoluna devam

etmiş, Tanios da geri dönmüştü.

Kendi sırrını ise bir deftere yazmıştı. Şans eseri, günün birinde,

Beyrut'taki Amerikan Üniversitesi'nden bir öğretmen bu yüzyılın yirmili

yıllarında bu defteri bir tavan arasında bulmuştu. Açıklayıcı notlar düşülerek,

İngilizce Wi sdom on mu l e - bac k adıyla (ben bunu serbest bir tercümeyle

"Katırcının Bilgeliği" olarak çevirdim) kitap halinde yayımlanmıştı. Kitap sınırlı

bir çevrede yayılmıştı. Dolayısıyla Tanios'un kayboluşuyla bağ kuracak

kimse yoktu.

Yine de, şiirsellik iddiasındaki bu özdeyişler okunursa, o gün Nadir ile

Tanios arasnda köyün çıkışında cereyan eden uzun sohbetin yankıları

elbette bulunabileceği gibi, sonradan olup bitmiş olabilecek şeye dair kimi

ipuçları da bulunabilir.

Örneğin şöyle cümleler vardır: "Bugün artık senin kaderin tamamlandı,

yaşamın nihayet başlıyor" şeklindeki başta belirttiğim cümle ya da "Kayan

seni taşımaktan bıktı Tanios, deniz de senin kısır bakışlarından yoruldu."

Ama özellikle yaşlı Cebrail'in (yüz yaşını bile aşsın ve zekâsı hep berrak

kalsın!) bir gece bana, boğumlu işaretparmağıyla her sözcüğün üzerinde

durarak okuttuğu bölüm hepsinden daha ilginçtir:

Se n , d i ğ e r her k e s i ç i n y ok s un, am a b e n b i l e n d ostum . O n la r f a r k ı n d a o lmas a

da s e n , k a t i l bab a nı n i z i n d en k oş t u n , k ı y ı y a do ğ r u .

Se n i bek l i y o r o , h az i n e l i k ı z , a d a s ı n d a ; v e s aç l a rı d a ima b a t ı gü neş i

r engin d e .

Bu açık seçik deyişleri gözden ilk geçirdiğimde, öykünün nasıl bittiğini

anladığımı sanmıştım. Belki de öyledir. Ama, olmayabilir de. Belki bu satırlar

katırcının "biliyor olduğu"na işarettir. Ama tekrar okuduğumda, belki de

katırcının, yok olan dostunun yazgısı hakkında günün birinde öğrenmeyi

arzuladığı şeyi yansıtıyordur diye düşünüyorum.

Yine de zaman içerisinde daha da anlaşılmazlaşmış pek çok karanlık

nokta kalmıştır. Öncelikle de şu: Tanios köyden katırcıyla birlikte çıktıktan

sonra niçin geri dönüp o kayanın üzerine oturmuştur?

Dağ'ı terk etsin diye yine ısrar etmiş olan katırcıyla konuştuktan sonra

delikanlının tereddüt geçirdiği hayal edilebilir. Gitmesine yol açacak pek çok

neden sayılabileceği gibi kalması için de bir yığın neden sıralanabilir... O

halde? Gitme karan böyle verilmez ki! Sakıncalar ve yararlar tartılmaz,

böyle sıralanmaz. Aniden bir yan ağır basar. Bir başka yaşama, bir başka

ölüme doğru! Şöhrete ya da unutulmaya doğru! Bir insanın yakınları

arasında kendini aniden yabancı hissetmesine hangi bakışın, hangi sözün,

hangi alayın yol açtığını kim bilebilir ki?

Tanios'un görünmez ayak izlerinin üzerinden nice insan köyü terk etti.

Aynı nedenlerden dolayı mı? Daha ziyade, aynı itkiyle ve aynı dürtüyle.

Benim Dağ'ım böyledir işte! Toprağa bağlılık ile yola çıkma özlemi! Hem

sığınak, hem geçit! Süt, bal ve kanla yoğrulmuş! Ne cennet; ne cehennem!

Araf!

Kendi arayışlarımın bu noktasında, kendi heyecanımın karşısında

Tanios'un heyecanını biraz unutmuştum. Ben, efsanenin ötesindeki gerçeği

aramamış mıydım? Gerçeğin ta kalbine eriştiğimi sandığım anda,

efsaneden ibaret oluvermişti.

Sonunda şunu bile düşünür hale gelmiştim: Belki de, Tanios Kayası

büyülüydü. Delikanlı oraya oturmak üzere geri döndüğünde, amacı

düşünmek değildi -diyordum kendi kendime-, kimden yana, kime karşı

olacağına karar vermek değildi. İhtiyacım hissettiği şey tamamen başkaydı.

Düşünceye dalmak mı? Seyre dalmak mı? Daha da ötesi... ruhun

aydınlanması! Ve sezgi-leriyle bilmekteydi ki, bu taştan tahta gelip oturunca,

bölgenin etkisine kendini kaptınnca, yazgısı mühürlenmiş olacaktı.

Bu kayaya çıkmamı niçin yasakladıklannı şimdi anlıyorum. Ama bunu

anladığım için, boş inançlann, kuşkuların temelsiz olmadığına -aklıma

rağmen- inandığım için yasağa meydan okuma arzum, ayartılma arzum

daha da güçlüydü.

Verdiğim söze hâlâ bağlı mıydım? Pek çok şey olup bitmişti... Dedemin

yaşadığı pek de uzak olmayan dönemden beri köyüm onca bölünme, onca

yıkım, onca acı tammıştı ki sonunda, bir gün, daha fazla dayanamadım.

Bütün atalarımdan özür dilediğimi mırıldanarak sıram geldi diye ben de çıkıp

kayaya oturdum.

Duygularımı, ruh halimi hangi kelimelerle anlatabilirim? Zamanın,

kalbimin, zekâmın çekim gücünü yitirmesi bu!

Sırtımda, hemen dağ! Dibimde, gün batımında çakallann sesi duyulan

vadi! Orada, uzaklarda denizi görüyorum, daracık denizimi, ufka doğru dar

ve uzun bir yol gibi uzanan denizi!

SON