Ayfer Tunç - Annemler Size Gelecek

BIR MANINIZ YOKSA ANNEMLER

SIZE GELECEK

A y f e r T u n ç

BIR MANINIZ YOKSA ANNEMLER

SIZE GELECEK

A y f e r T u n ç

www.altkitap.com

altkitap - anlatı 2

BIR MANINIZ YOKSA ANNEMLER SIZE GELECEK

Ayfer Tunç

Ocak 2001

Yayına Hazırlayan: Yekta Kopan

Düzelti: Yekta Kopan

Tasarım: Faruk Ulay

Tasarım Uygulama: Adnan Kurt

© 2001 altkitap ve Ayfer Tunç

Yapıtın tüm yayın hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar

dışında yayıncının izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

Yazar Hakkında

Ayfer Tunç 1964'te Adapazarı'nda doğdu. Istanbul Erenköy Kız

Lisesi'ni ve IÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi'ni bitirdi. Edebiyat üzerine ilk

yazısını 1983'de Edebiyat 81 dergisinde yayımladı. O tarihten itibaren

çeşitli dergilerde yazılar yayımladı. 1989 yılında Cumhuriyet

gazetesinin düzenlediği Yunus Nadi Öykü Armağanı'na katıldı, "Saklı"

adlı öyküsüyle birincilik ödülü kazandı. Aynı yıl ilk hikâye kitabı olan

Saklı Cem Yayınevi tarafından yayımlandı. 1989 yılında gazeteciliğe

başladı. Sokak dergisinde, Güneş ve Yeni Yüzyıl gazetelerinde çalıştı.

1992 yılında ilk romanı Kapak Kızı Simavi Yayınları tarafından

yayımlandı. 1995 yılında Oya Ayman'la birlikte yaptığı bir gazetecilik

çalışması olan Ikiyüzlü Cinsellik adlı araştırma kitabı Altın Kitaplar'dan

çıktı. 1996'da Mağara Arkadaşları, 2000'de Aziz Bey Hadisesi adlı

öykü kitapları da Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlandı.

"bu hayat böyledir dostum, yaşanan gün mazi olur,

en değerli hatıralar, unutulur... unutulur...*"

Yekta Kopan

Federico Fellini, çocukluğunun Italya'sına mercek tuttuğu

"Amarcord" adlı filmine, ilkyazın gelişini müjdeleyen pamukçukların

uçuşmasını göstererek başlar. Havaların ısınmasıyla yolculuğa çıkan

pamukçuklar, gün boyunca bir alçalıp bir yükselerek, saydam,

ağırlıksız ve sonrası belirsiz varlıklarını hissetirmek için ellerinden

geleni yaparlar. Film boyunca karşımıza çıkan ve tıpkı bizler gibi

sıcakkanlı bir ulusun temsilcileri olan Rimini köylüleri de, kendi

dünyalarında, kendi zamanlarında ve kendi karmaşalarında,

pamukçuklar gibi uçuşup dururlar. Ama pamukçuklar gibi sonrası

belirsiz bir uçuş değildir bu. En azından Fellini tarafından peliküle

kazınan ve bir çocuğun gözünden günümüze taşınan (ve yarına da

kalacak olan) bir yolculuktur. Fellini, anılarına sahip çıkmıştır. Çünkü

bilir ki kaydedilmeyen anılar bilinmeze doğru uçacaktır.

Salinger, 1951'de yayınlanan romanı "Catcher in the Rye"da

(Gönülçelen / Çavdar Tarlasında Çocuklar), baş karakteri Holden

Caulfield'in ağzından Amerikan gençliğinin Ikinci Dünya Savaşı

sonrası bunalımlarını ve yozlaşmış toplum karşısındaki

tekbaşılıklarını anlatırken, fona olduğu gibi dönemin gündelik hayatını

ve simgelerini yerleştirir. Holden, yolculuğu boyunca girdiği cafelerin

dekorasyonlarını, gençliğin plak salgınını, üniversitelerin

birbirlerinden ayırt edilmelerini sağlayan giyim tarzlarını anlatır.

Çünkü bilir ki, bir dönemin altını çizerken, toplumun genel davranış

eğilimlerinin ve simgelerindeki ortak paydaların kayda geçirilmesi,

içtenliği sağlayacaktır.

Amerikan edebiyatının son dönem temsilcilerinden Bret Easton

Ellis, "American Psyhco" (Amerikan Sapığı) adlı romanında kayıt

konusunda sınırları zorlar ve bütün bir romanı 80'lerin Reagancı

Amerikasında yükselen yuppie kesiminin ortak yaşamları ve

nesneleri üstüne kurar. Hatta romanın olay örgüsünü, bu "markalar

imparatorluğu"na ve yaşam tarzlarına fon olarak kullanır. Yuppie'ler

için yaşam prospektüsü tadında ilerleyen roman, yükselen Amerikan

sağı için bir bellek kaydıdır bir anlamda.

Tanpınar, "Her devrin ve yaşayışın kendisine göre bir insan

tasarrufu vardır ki, bütün bir zihniyeti ve inkârı güç realiteleri ifade

i

eder" der ve bütün eserlerinde içeriden kayıtlar tutmaya özen

gösterir.

Yaşadığı dönemin kaydını tutan sanatçılar listesi vermek değil

amacım. Elbette bu liste uzayıp gider ve her okur kendi örneklerini

ekleyebilir. Örneğin ben bir okur olarak, böylesi bir listeye katkıda

bulunacak olsam, Ayfer Tunç'un "Mikail'in Kalbi Durdu" öyküsünü

eklemeden edemem: "Şimdi düşünüyorum da, Mikail döküntü

Anadolunu çalıştırıp caddeye çıktıktan sonra arabayı durdurmuş,

üstüne vinileks kılıf geçirilmiş direksiyonuna başını koyup, hırsından

ağlamış olabilir." Sahi kaç kişi anımsıyordur, direksiyonlara geçirilen

vinileks kılıfları...

1970'li yıllar dünyada ve Türkiye'de yaşanan 68 hareketlerinin

gölgesinde kalan, gündelik yaşamı üstünde pek durulmayan, siyasi

olaylar, toplumcu hareketler ve ekonomik sıkıntılarla anımsanan

yıllar. O günleri yaşayanların aklında çoğunlukla ak günler,

Karaoğlan, ağır sanayi hamlesi, muhtıra, hayali mobilya, milliyetçi

cephe, kemer sıkma gibi siyaset kaynaklı sözler kaldı. Boynuzlu diye

çağrılan troleybüsler, bir çok evin büfelerini süsleyen camdan fil

bibloları, tığ işiyle yapılmış karpuz dilimi şeklindeki araba süsleri,

piramit şeklindeki karton Meysu meyve suları ve daha bir çok nesne

ile bütün ev halkı yattıktan sonra televizyonun baba tarafından

kapatılması, sobanın üstüne mandalina kabuğu koyup evi güzel

kokutmak, balkonlar arası teleferik sistemiyle komşuların örgü şişi

değiştirmesi gibi bir çok davranış kalıbı unutuldu gitti. Behiye

Aksoy'un büyüleyici sesi kimin kulağında kalmıştır? 80'lerden sonra

dışa açılan Türkiye, 70'li yıllardaki kapalı ve ötekine öykünen yaşam

tarzını unutmada hiç zorluk çekmedi.

Ayfer Tunç, "Bir Maniniz Yoksa Annemler Size Gelecek"de

hayatımızdan pek kolay çıkardığımız 70'li yılların nesnelerini,

davranış biçimlerini, sözlerini içeriden kayıtlarla önümüze seriyor.

Özellikle şehirli yaşamın bütün simgeleri o yılları yaşamış olanların

anılarını tazelemek, yaşamamış olanların tanışmalarını sağlamak için

resm-i geçit yapıyor. Kitap, o dönemi yaşamak/yaşatmak isteyen

herkes için keyifli bir okumanın ötesinde, bir başvuru kitabı olma

özelliği taşıyor. Sonuçta Tunç'un çalışması, belleğini iyiden iyiye

yitirmeye başlayan bir toplumun bireyleri için aynaya bakma fırsatı

yaratıyor.

Ayfer Tunç'un kitabının her satırında yeni bir yolculuğa çıkarken,

bu kayıtların aynasında kendimizi seyrederken, Fellini'nin sözlerini

anımsamamak elde değil:

"Biliyorum, biliyorum, biliyorum, / Elli yaşında bir adamın / Elleri

temizdir hep / Ve ben günde üç kez yıkarım ellerimi, / Ama yalnız

ellerimi kirli görünce / Anımsıyorum / Çocuk olduğum günleri."

* Banu'nun 1975 tarihli "unutulur" adlı şarkısından

Önsöz - Yekta Kopan ii

Içindekiler

Neden, nasıl? 9

Saklambaç Oynayan Kaleye Mum Diksin 11

Burdayım Örtmenim! 35

Burası Türkiye Radyoları, haberleri veriyoruz 50

Televizyonunuzu Kapatmayı Unutmayınız 55

Eurovision Şarkı Yarışması 75

Müzik... müzik... müzik... 82

N'ayır, n'olamaz! 98

Güle güle giy, üstünde paralansın 103

Gençliğin Duygu Defterleri 114

Afiyet Olsun 120

Bir Maniniz Yoksa, Annemler Size Gelecek 128

Bir Yerden Bir Yere Gitmek... 132

Neden, nasıl?

Şanssız mıydık? Haksızlık olur şimdi...

Cemal Süreya

Lisede yatılı okurken hafta sonları trenle şehrime dönerken,

Süreyya Plajı Istasyonu'nu kaçırmamaya dikkat ederdim. Çünkü

eskiden denize paralel uzanan demiryolu Süreyya Plajı'nın yanından

geçerdi. Plajı çevreleyen, üstü kabartma resimli duvarlara bakmaktan

çok hoşlanırdım. Bir duvarda beyaz mayolu, gürbüz ve neşeli genç

kızlar denizde top oynarken resmedilmişlerdi, diğerinde bir dizi genç

kız birbirlerinin omuzlarına doğru kollarını uzatmışlardı. Kızların

kafaları kocamandı, oransız ve kötü resimlerdi, ama çok sevimliydiler.

Süreyya Plajı'nı ve demiryolunu neşelendiriyorlardı. O duvarların hep

orada kalacağını ve ne zaman özlesem gidip bakabileceğimi

sanıyordum.

Bir gün o duvarlar söküldü, demiryolu ile plajın arasına geniş bir

sahil yolu girdi. Hayatımızı renklendirmiş küçük şeylerin yok

olacağını, olabileceğini, ilk kez o duvarların boşluğunu hissedince

anladım. Geçmişimizi oluşturan o dikkate değmez, sıradan, önemsiz,

alelade şeyler bir aradayken meğer ne kadar anlamlıymış.

Bu kitapta benim ve yaşıtlarımın çocukluk ve ilk gençlik yıllarında -

70'lerde- var olan küçük, önemsiz, alelade, sıradan, basit şeyleri

sıralamaya çalıştım. O yılları hatırladıkça bizim kuşak için anlamlı

olan bir on yıldan, başka türlü anlamlarla yüklenmiş başka bir on yıla

geçtiğimizi, bu arada büyümüş olduğumuzu gördüm. Büyümüş olmak

mıydı içimi burkan, yoksa o tuhaf masumiyet miydi, bilmiyorum.

Bizim kuşağın on yılını başkaları başka türlü adlandırabilir, ama ben

"tutumluluk çağı" demek istedim. Yanan iki lambadan birinin

söndürüldüğü, kurşunkalemlerin bir arpa boyu kalana kadar

kullanıldığı yıllar...

Bu kitaba hafızam kaynaklık etti. Bazen doğruluğundan kuşku

duyduğum şeyleri arkadaşlarıma sordum. Ama çivi oyununun nasıl

oynandığını, arkadaşlarım anlattılarsa da bir türlü hatırlayamadım. Bir

memur çocuğu olarak 70'li yılları Adapazarı ve Izmit'te geçirdim.

Batı'nın bu iki küçük şehrinde farklı sosyal tabakalara da girip çıkarak

büyüdüm. Erkek kardeşim yoktu, bu yüzden örneğin sünnet

8

törenlerini yazamadım. O yıllarda Istanbul'da memur aileler nasıl bir

hayat yaşarlardı, bilmiyorum. Yanlış hatırladıklarım çoktur, hiç

hatırlamadıklarım vardır. Anlattığım şeylerin kimilerini abarttım,

kimilerinde neşelendim.

En azından benim hayatımdan çıktığı için "-di'li" geçmiş zamanla

yazmış olsam da, anlattığım şeylerin bazıları hâlâ yaşıyor. Ama yarın

var olacaklarından emin değilim.

Ben çocukken büyükler konuşmalarına "bizim zamanımızda..."

diye başlarlardı: "Gaz lambasında ders çalışırdık." Bu kitapta ben de

"bizim zamanımızda..." diye söze başlıyorum. "Cep telefonu yoktu,

şehirlerarasına telefon bağlatırdık." Gelecekte onlar da söze "bizim

zamanımızda..." diye başlayacaklar, "internet yoktu, faks çekerdik."

Kâğıdı oldum olası seven biri olarak gelecekte söze şöyle

başlanmamasını dilerim: "Bizim zamanımızda kitap diye bir şey vardı,

kâğıttan yapılıyordu. Düşünebiliyor musunuz?"

Ayfer Tunç

Istanbul, Ocak 2001

9

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Saklambaç Oynayan Kaleye Mum Diksin

70'li yıllarda çocukluğunu yaşayanlar, büyüklerinden "şimdiki

çocuklar çok şanslı!" sözünü çok sık duyarak büyüdüler. Odalarımızı

aydınlatan elektriğin, haftada en az bir kere ailecek gidilen sinemanın,

ekmeğe sürülen vita yağının, bizleri okullarımıza taşıyan belediye

otobüslerinin, asfalt yolların, pilli bebeklerin, aradığımız her şeyi

bulabildiğimiz çarşıların, kırkbeşlik plaklarımızı çaldığımız pikapların,

kurulunca yürüyen arabaların ve daha buna benzer, bize şimdi çok

gülünç ve ilkel gelen, ama o zamanlar hayatımızda ayrıcalıklı bir yer

tutan bütün bu ilerlemeyi her fırsatta bize hatırlatıp, kıymetini bilmemizi

istediler.

Kısmen haklıydılar. Çoğunluğu, karda yağmurda okullarına

yürüyerek gitmişler, gaz lambasının ışığında ders çalışmışlar,

kırpıntılardan yaptıkları toplarla, bebeklerle oynamışlardı. Ekmek

karneli yılları görmemiş olsalar bile, o yılların acı veren hikâyelerini

ezberlemişler, çocukken büyümek zorunda kalmışlardı. Ama şimdiki

kuşak çocuklarına aynı şeyi söylemiyor. Bu çağın çocuklarının

yaşadıklarının şans olup olmadığından kimse emin değil.

70'li yıllar, özellikle küçük şehirlerde bahçeli evlerle apartmanların

berabere kaldığı bir dönemdi. Zaman, bahçeli evlerin aleyhine işledi. O

yıllarda hayatımıza giren televizyon dilimize de yeni kelimeler sokmuş

ve böylece kolektif bir hayata gönüllü olarak katılmıştık. "Domates

güzeli" olarak tanıdığımız Ayşen Gruda'nın televizyon aracılığıyla

yayılan esprilerinden biri olan "apartıman çocuğu, poroblemli çocuk"

tanımlaması, anlaşılır bir şeydi. O sıralar sadece gülmekle yetindiğimiz

bu esprinin anlamını da büyüyünce kavradık, hayatımızdan bütün

bahçeli evler çekilince.

Ister apartmanlarda, ister bahçeli elerde yaşasınlar, tüm çocuklar

için "sokağa çıkmak" deyimi vardı. Hâlâ var, ama sokaklar çok değişti,

üstelik eskisi gibi güvenli de değil. Sokağa çıkmak tanımlanmış bir

10

özgürlüğe adım atmak demekti. Okuldan gelince sokağa çıkılır, akşam

olup hava kararana, anneler yemeğe çağırana kadar, kan ter içinde

sokakta oynanırdı. Yaz tatillerinde sokağa çıkmak ise, bütün bir günü

sokakta geçirmek demekti.

O zamanlar iki türlü anne vardı. Birincisi "gelenekçi" anneler, ikincisi

"modern" annelerdi. Gelenekçi anneler de ikiye ayrılırdı. "Gelenekçi-iyi

anneler" ve "Gelenekçi-kötü anneler." Gelenekçi iyi-anne çocuğun,

çocukluğun ne demek olduğunu bir tür içgüdü ile bilir, çocuğunu

uzaktan kollar, rahatsız etmez, çok terlediğini fark edince usulca gelip

sırtına tülbent veya havlu koyar, acıkmış olabileceğini düşünerek

reçelli ya da salçalı ekmek hazırlayıp verirdi. Gelenekçi-iyi annelerin

gözleri çocuklarının üstünde olurdu, ama belli etmezlerdi.

Tanımlanmamış bir disiplini, çocuğun keyfini kaçırmadan uygularlardı.

Gelenekçi-kötü anneler bencildiler. Çocuklarını kahvaltıdan sonra

hemen sokağa kışkışlar, hiç ilgilenmezlerdi. Böyle anneleri olan

çocuklar acıkınca eve gidip bir şeyler yemek isterler, ama anneleri

komşuda çene çalıyor olurdu. Ya arkadaşlarından otlanırlar ya da evde

buldukları ekmek parçasına domatesi katık ederlerdi. Terlerler, terleri

sırtlarında soğur, ama hep böyle yaşadıkları için hasta olmazlardı.

Disiplinden uzak, kendi başlarına geçirirlerdi günlerini.

Modern annelerde ise kendilerine göre tanımladıkları bir "çocuk

yetiştirme bilinci" vardı. Bu, abartılmış, neredeyse maddelere

indirgenip anayasa hükmü gibi yazılmış bir disiplin anlayışıydı. Bir kere

sokağa çıkmanın saati vardı. Modern anneler çocuklarını her

istedikleri zaman sokağa salmazlardı. Çocuklarının hangi çocuklarla

oynayacağını, hangi oyunları oynayacağını kendileri seçerler, çocuğun

fikrini almazlardı. Bazıları meslek sahibi olan bu anneler, mahallenin

serbest çocuklarının büyük çoğunluğunu kötü huylu bulurlar, onlarla

oynamalarını istemezlerdi. Üstünü kirletmeme zorunluluğu da çocuk

özgürlüğüne vurulan bir darbeydi. Modern annelerin bu disiplin

anlayışları, çocuklarının mahallenin çocukları arasına rahatça

karışmasına engel olur ve bu çocuklar kendilerini dışlanmış

hissederlerdi. Pamuk helva, leblebi tozu, macun almaları yasaktı, ayva

çalamazlar, sapanla kuş vuramazlardı.

Kendilerine modern diyen bu tür annelerin çocukları bütün

aşamaları geçerek sokağa çıkmayı başarırlarsa da, ikide bir eve

çağrılırlardı. Bu yüzden uzun sürecek oyunlara "birazdan annen

11

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

çağırır oğlum," gerekçesiyle alınmazlar, anne-babasının arayıp

sormadığı, hava kararana dek sümüklerini çekerek top peşinde koşan

çocuklar maç yaparlarken, bu garipler uzaktan onlara bakarak ve o

anda annelerinden nefret ederek başkalarının oynadığı oyunları

seyrederlerdi. Asla küfür edemezler, eşşek bile diyemezlerdi.

Kalabalık gruplarla oyun oynamak için en uygun yerler boş arsalar

ve yangın yerleriydi. 70'li yıllarda, özellikle Batı'daki şehirlerin

büyümesi hızlanmıştı. Şehir genişledikçe üzerine bina yapılmamış,

ama yapılması planlanan boş arsalar şehre dahil oluyordu. Çoğu

sahipli arsalardı, ya sahibi bir bölümüne ev yapmıştı, kalanıyla

ilgilenmiyordu, ya da aslında tarla olan bu arsa uzun yıllardır

ekilmediği için, boş ve bakımsız bir halde şehir hayatının parçası olup,

çocukların oyun alanı haline gelmişti. Arsasında oyun oynatmayan

arsa sahipleri vardı elbette.

Ahşaptan kâgire geçişin neredeyse tamamlandığı bu dönemde, sık

sık yangın çıkar, ayakta kalmış olan ahşap evler bir gece içinde kül

olurlardı. Ertesi sabah kömürleşmiş ahşap yığınından hâlâ ince bir

duman tüter, çevre mahallelerden yangın yerine bakmaya gelinirdi.

Yangının üzerinden birkaç ay geçtikten sonra, yangın yeri kısmen

temizlenir ve böylece çocukların oyun oynaması için uygun bir alan

haline gelirdi. Ancak yangın yerinde taştan yapılmış bodrum ve zemin

katının harabesi, ilk kat pencerelerinin demir parmaklıkları gibi

kalıntılar bulunduğu için, bu alanlar top oynamaya elverişli değildi.

Kömürleşmiş tahta parçalarının son kalıntıları da toprağa karıştıktan

sonra yangın yerinin sağında solunda otlar biter, rüzgârın uçurduğu

gülhatmi tohumları boy verir ve yangın yeri neşelenirdi.

Bu tür yerlerin alternatifleri olan ve çağdaş şehircilik kavramı içinde

önemli bir yer tutan; salıncakların, kaydırakların, tahterevallilerin

bulunduğu çocuk bahçeleri -yakınlarda varsa eğer- o zamanın

çocukları için bir lüks ya da bekçisini kızdırıp eğlenmek için bir fırsattı.

Bu tür parklara bir yığın ikaz ve yasak levhaları asılır, okuması

yazması olmayan bekçiler çocukları bu parklara sokmamak için

ellerinden geleni yaparlar, çocuklar da bekçiyle uğraşıp onu çileden

çıkarmayı bir oyun haline getirirler ve elbette çok eğlenirlerdi. Ama o

zamanın bekçilerinin hepsi sanki birer Murtaza idi. Salıncağa öyle

binmek yasak, böyle binmek yasaktı, tahterevallide şöyle durmak

yasak, böyle durmak yasaktı. Taşlardan yürüsen yasak, çimlere

12

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bassan zinhar yasaktı. Bekçi devlet demekti, kendini devlet sanırdı

ama çocuklar devleti bilmiyorlardı. Dolayısıyla çocuk parkına bekçiyi

delirtmek için gidilir, genellikle şişman olan bekçi ağzında düdüğüyle

çocukları kovalamaya başlayınca boş arsaya ya da yangın yerine

kaçılırdı. O zamanlar çocuklar çocuk parklarına değil, boş arsalara

aitti.

Şimdiki çocukların pek çoğunun adlarını bile bilmediği bitkiler,

arsalarda boy verirdi. Buralar bahar gelince içlerine ballıbaba karışmış

papatya tarlalarına dönerdi. Haylazların en sevdiği bitki pisi otuydu.

Bunlar kopartılır, kızdırmaktan en çok zevk alınan çocuğun

gömleğinden içeri atılıp kaçılırdı. Pisi otundan kurtulmaya çalışan

çocuk kavgacı bir tipse olay büyür ve dövüş başlar, suratlar kıpkırmızı

kesilir, gömleklerin düğmeleri kopar, kolları sökülür, üst baş toz-toprak

içinde kalır, toza bulanan yüzlerde gözyaşları ya da ter ince, temiz

yollar çizerdi. Çocuk saldırgan değil, mızmız bir tipse, eğlencenin tadı

olmaz, mızmız çocuk sinir bozan ince ve ritmik bir ağlayışla evine gider

ve içine pisi otu atan çocuğu "Anneee! Murat içime pisi attıııı!..." diye

ağlayarak şikâyet ederdi. Mızmızlık çocuklar arasında en sevilmeyen

özellikti ve mızmız çocukların içine eğlence çıksın diye değil, mızmız

çocuk oyun alanını terk etsin diye pisi otu atılırdı.

Daha haince şeyler yapmaya yarayan bitki ısırgan otuydu. Özellikle

yangın yerlerinde, duvar diplerinde, bolca yetişirdi. Havaların

ısınmasıyla birlikte şortlar giyilir ve bembeyaz bacaklar meydana çıkar,

muzır çocuklar kâğıtla koparıp tuttukları ısırgan otlarını özellikle

kızların bacaklarına, kollarına sürüp kaçarlardı. Isırgan otu çok

yakardı. Değdiği yerler hemen kabarır ve kızarır, yakıcı bir acı vererek

kaşınırdı. Papatyalar çimenlik alanları bembeyaz görüntüleri ve

kısacık saplarıyla baştan başa sardıklarında, ilk bir hafta ileride

romantik olacağı belli olan küçük kızlar bunları toplar, saplarını tutup

saç örgüsü gibi örerek taç yaparlar, başlarına takıp düşürmemeye

çalışarak dikkatli adımlarla gezerlerdi. Papatyayla fal bakılırdı.

Mahalledeki oğlanlardan birine âşık, yeni yetişen genç kızlar

papatyaların beyaz taç yapraklarını seviyor, sevmiyor, seviyor,

sevmiyor diyerek teker teker kopartırlar, son taç yaprağı kaldığında

seviyor çıkmışsa sevinçten deliye dönerlerdi.

Yangın yerleri bu tür yabani otların ve hüzünlü ağaçların yeriydi.

Yıkıntılar arasında başını göğe uzatmış bir ayva ağacı, on beş-yirmi

13

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yıllık yangın yerinde, yangında kül olmuş ağacın köklerinden yeniden

doğar, bütün kavruk ve çelimsiz görüntüsüne rağmen sapsarı ayvalar

verirdi. Belki çok tatsız ayvalardı bunlar, ama hiçbir zaman

olgunlaşmaları beklenmezdi. Erikler de öyle. O zamanki çocuklar

eriklerin ağaçta birer can erik halini almasına hiç izin vermezlerdi.

Gözle görülür bir büyüklüğe ulaşan erikler talan edilir, bu arada

ağaçların dalları kırılır, büyük zarar görürlerdi. Bu sahipsiz ağaçlar

sanki kendilerini çocuklara adamışlardı. Çocukların haşin saldırılarına

rağmen meyva vermeyi sürdürürler, her bahar canlanır ve

yeşillenirlerdi.

Gerçi her mahallede sahipsiz ağaçların ve sokak hayvanlarının

meleği bir "Bücür Hayriye" bulunurdu. Benim çocukluğumun geçtiği

şehirde, Bücür Hayriye, yangın yerindeki ayva ağacının gürültülü bir

koruyucusuydu. Ağacın tepesinde bir çocuk görmeye görsün, hemen

bücürlüğünden umulmayan gür bir ses ve kalça çıkığı nedeniyle

paytak yürümesinden beklenmeyen bir süratle yangın yerine dalar,

çocuklar çil yavrusu gibi kaçışırlar ve birkaç gün Bücür Hayriye'ye

görünmezlerdi. Yakaladıklarını döverdi, anneleri bundan yakınacak

olsalar korkarım annelerini de döverdi. Belki de anneler Bücür

Hayriye'nin her akşam akciğerle beslediği yüzlerce kedinin bir ordu

oluşturup üzerlerine akın etmesinden korkarlar, Bücür Hayriye'ye "Sen

ne hakla benim çocuğumu dövüyorsun?" diyemezlerdi. Ama Bücür

Hayriye bile eriklerin olgun birer erik olmasını sağlayamazdı.

Bazı evlerin bahçelerinde büyük, görkemli dut ağaçları olurdu. Dut

bereketli ve cömert bir ağaçtı. Kimseden esirgenmezdi. Beyaz ve kara,

hangisi olursa olsun lezzetli bir meyvaydı. Toplanınca fazla dayanmaz,

hemen yenmesi gerekirdi. Bahçesinde dut ağacı olan aileler,

mahallenin çocuklarına istedikleri kadar dut toplamalarını söylerler,

ama, dut silkeyim derken ağacın dallarını kırmamaları için, neredeyse

yalvarırlardı. Bahçesinde dut ağacı olan ailenin, genellikle üzerine dut

silkelenen bir de örtüsü olurdu. Bu büyük örtüyü birkaç kişi uçlarından

tutar, biri ağaca çıkar ve dallara vurdukça dutlar patır patır örtüye

dökülürdü. Örtüye biriken dutlar geniş bir tepsiye alınır, başına geçilir,

yıkanmayan bu meyva afiyetle yenirdi.

Yolculuklarda meyva çalmak âdeti vardı. Bu, çocuklarla büyüklerin

tatlı bir suç ortaklığını paylaştığı bir âdetti. Bir şehirden bir şehre

gidilirken geçilen bir köyde, yol kenarında bir meyva bahçesine denk

14

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gelindiğinde, derhal suçta buluşma yaşanırdı. Pazarda beş kilosu üç

paraya satılacak kadar ucuz bir meyva olsa bile, fiyatının önemi yoktu.

Çekici olan o meyvanın az bulunur ya da pahalı olması değil, o anda

hırsız gibi süzülerek dalından yemekti. Bu masum hırsızlık elbette özel

otomobille yapılan bir yolculuk sırasında yaşanırdı, araba kolayca

görünmeyecek bir yere çekilir, sessizce inilir, bahçeye sızılır ve meyva

toplandıktan sonra usulen sahibi aranır ya da biri görürse ne deneceği

konuşulurdu. Büyüklere göre, bu masum hırsızlığın adı "göz hakkı"ydı.

Ayçiçeği ve mısır tarlaları da en az meyva bahçeleri kadar iştah

açıcı ve hırsızlık dürtüsünü uyandırıcı bir etki yapardı. Ancak

ayçiçeklerini koparmak çok zor olduğu ve en gerekli olduğu

zamanlarda kimsenin cebinden bir çakı çıkmadığı için zavallı çiçekler

ortalarından yarılarak parça parça yürütülür, genellikle kabuğu

kolaylıkla çıkacak kadar olgunlaşmamış olduğu için ziyan olur, atılır

veya eve götürülüp güneşe kurumaya bırakılırdı. Tarladan mısır

çalmak, bu hırsızlıkların en kolayıydı. Çünkü çok uzun boylu bu bitkinin

tarlası içinde görülme ve yakalanma ihtimali her zaman azdı. Ama

çocuklar için mısır çalmak, hemen anında yenecek bir şey olmadığı

için meyva kadar zevkli değildi.

O zamanın erkek çocuklarının ve Erkek Fatma kızlarının en sevdiği

oyun futboldu. Boş arsalarda, bulunamıyorsa sokak aralarında, açık

alanlarda, çimenliklerde, okul bahçelerinde dört iri taş bulunur, bunlarla

iki kale direği işaret edilir ve bağrış çağrış futbol oynanırdı. Futbolun

güzel tarafı, oyundan önce takım kurmaktı. Hayatın pek çok alanında

olduğu gibi, çocukların dünyasında da lider ruhlular vardı ve her

zaman örgütleyici olurlardı. Onların takım kaptanı olmaları

tartışılmazdı. Ama bazen birden çok lider ruhlu çocuğun bulunduğu

gruplar görülür, onların arasında kıyasıya bir liderlik kavgası yaşanırdı.

Takım kurmak için iki lider, arkadaşlarıyla top oynanacak alanda bir

araya gelirler ve gayet demokratik bir biçimde kendi takımlarını

seçerlerdi. Bunun için iki lider çocuk en iyi futbol oynayanlardan

başlayarak arkadaşlarının adlarını söylerlerdi. Ama ilk oyuncuyu

seçecek olanın belirlenmesi için "aldım verdim" yapılırdı. Iki çocuk

birbirlerinden belli bir mesafe uzaklaşırlar ve sırayla bir ayak atarlardı.

Sağ ayakla başlarlar, sonra sol ayağın topuğu, sağ ayağın burnuna

değecek şekilde sırayla ayak atılır, bu arada "aldım verdim, ben seni

yendim" tekerlemesi söylenir ve sonunda hangi çocuk diğerinin

ayağına basarsa, ilk oyuncuyu seçmek hakkı onun olurdu.

15

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Ilk sözü söyleyecek olan belirlendikten sonra, iki lider sırayla

oyuncularını seçerlerdi. Oyuncularını seçme aşaması her zaman acıklı

durumlara da sahne olurdu. Çünkü en sona kalan oyuncu, en kötü top

oynayan anlamına gelirdi ki, bu tip çocuklardan uyanık olanları atılıp

daha baştan hakem olmak istediklerini belirtirler, böylece en son

seçilen en kötü topçu olma sıfatından kurtulmuş olurlardı. Takımlar

kurulduktan sonra maç başlardı. O zamanlar genel olarak top

oynamak denilen bu oyunda penaltı, faul, aut atışları hakem olan

çocuğun kafasına göre belirlenir ve genellikle bu maçlar kurallar

konusunda fikir birliği sağlanamadığı için kavgayla biter, birkaç hakem

değiştirilir, en kötü topçu oldukları için kenarda mahzun gözlerle

oyuncuları seyreden çocuklar, beklenmedik bir şekilde hakemlik

şansının doğmasına çok sevinirlerdi.

O zamanki futbolun özelliği kuralsızlığı ve malzemesizliğiydi. Forma

bir hayal, kolayca parçalanmayan futbol topu ise nimetti. Halı saha

diye bir kavram yoktu, ama şehirler boş arsalarla doluydu. Patlayan

top yenisi alınamıyorsa, içi gazete kâğıtlarıyla doldurularak dikilirdi.

Futbol arsalarda ya da sokakta oynanırdı. Oynarken, zaman zaman

top oyun alanının dışına kaçardı. Böyle durumlarda daha oyunun

başında "Atan alır spor" denir, böylece topu oyun alanının dışına

kaçıran takımın -onların sahasında auta çıkmış olsa bile- alacağı

kurala bağlanmış olurdu. Her zaman itiraz edilebilir, kavga çıkabilirdi.

Problem en çok golleri sayıp saymama konusunda çıkardı. Karşı

tarafa gol atılır, yiyen takımın oyuncuları itiraz ederler, golü

saydırmamaya çalışırlarken, içlerinden biri "gol abi" demiş bulunursa,

golü attığını iddia eden takım bu fırsatı asla kaçırmaz, "Adamınız gol

diyo" derler, böylece yiyen takım golü kabul etmek zorunda kalır,

durumu "evet gol" diye onaylayan arkadaşlarını beraberce döverlerdi.

Futbol yalnız çocukların değil, büyüklerin de tutkusuydu. Çocuklar

kendi aralarında "uslu uslu" futbol oynarlarken, oradan geçen bir

büyük, bir anda oyuna giriverir, bazen arkadaşları da ona katılırlar,

oyun çığırından çıkar, bir anda küçüklerle büyüklerin oynadığı bir maça

dönüşürdü. Büyükler küçüklere sert girince tartışma yaşanmaz, derhal

penaltı verilirdi. Çünkü ne de olsa sert giren büyük, cüsse avantajını

kullanıyordu. Penaltı verilir, büyüklerin girmesiyle oyunları berbat

olmuş çocuklar "gidin evinize ya, bırakın da oynayalım" diyemezler,

içlerinden biri penaltı atar, ama büyüklerden biri kaleciliğe meraklı

16

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

olduğu için kaleye geçer ve çoğunlukla penaltı gol olmaz, böylece

aslında oyunun sahibi olan çocuklar, büyüklere konu mankenliği

yaparlardı.

Futbol süreye dayalı bir oyun olmasına rağmen çocukların

dünyasında skora dayalı bir oyundu. Kırkbeşer dakikadan iki devre

halinde oynanmaz, ne kadar oynanacağı oyunun başında çocuklar

arasında kararlaştırılırdı. O günkü oyun "beşte devre onda biter",

"altıda devre on ikide biter" veya "dörtte devre sekizde biter" olabilirdi.

Beşte devre, beş gol atıldıktan sonra kalelerin değiştirilmesi, on gol

atılınca da oyunun bitmesi anlamına gelirdi.

Çıkar dünyası, o zaman da çıkar dünyasıydı. Hele çocukların

dünyası gaddar, ahlaki kurallarla tanışmamış bir dünyaydı. Futbol

topuna sahip olan çocuk, takımın doğal lideriydi. Ama ikide bir "verin

topumu, ben gidiyorum..." diye oyunbozanlık ederse, bir süre sonra

futbol topuyla baş başa kalır, boş bir arsada kalecisiz direklere şut

çeker dururdu.

Ortada sıçan bir top oyunu olsa bile, programlı, kurallı bir oyun

değildi. Topla oynanması da şart değildi, gece yatısına kalındığında

çocuklar, hatta genç kızlar arasında yastıklarla, okulda şapka ya da

kaşkolle oynandığı da olurdu. Bu oyunun topsuz versiyonu, birden

gelişirdi. Ortalarda sarsak ve dalgın dolaşan biri görüldüğünde "hadi

şunu ortada sıçan yapalım," sözüyle oyun başlar, şapkası ya da bir

eşyası elden ele dolaşan çocuk, eşyasını kapabilmek için ortada dört

dönerdi. Bu oyunun en güldürücü, ama bir o kadar da hazin olanı

beden eğitimi dersinden önce eşofmanlarını giymek için soyunmuş

olan bir çocuğun eşofmanını topak haline getirip atmak ve çocuğu

donla ortada koşturmaktı. Böyle durumlarda ortada sıçan oyunu üç

şekilde sona ererdi:

Bir, içeriye öğretmen girer ve hepsine zılgıtı çeker, eşofmanı

diğerlerinden alıp donla gezen çocuğa vererek onu bu ayıptan

kurtarırdı. Ama çocuk özellikle de kadın beden eğitimi öğretmenine

donla yakalanmış olmanın utancını ömür boyu içinden atamazdı. Iki,

ortada sıçan olan çocuk mızmız ve güçsüz bir tipse bir köşeye çekilip

ağlamaya başlar ve bu gözyaşları oyunun tadını kaçırır, oyuna katılmış

olan yufka yürekli bir çocuk dayanamayarak eşofmanı arkadaşlarının

elinden alarak çocuğa verirdi. Çocuk eşofmanına kavuşmuş olmakla

birlikte itibarını kaybederdi ki, bu, oyunlara mızmızlığı ve

17

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

hoşgörüsüzlüğü yüzünden bir daha katılamaması anlamına gelirdi. Üç,

ortada sıçan olan çocuk kendinden beklenmeyecek bir öfkeyle

kavgaya girişir, birden kavga büyür ve bazen kine dönüşerek, günlerce

sürerdi.

Topla oynanan ortada sıçan için birinin sıçan olmayı kabul etmesi,

kura çekilmesi ya da bir tekerleme yoluyla ortada sıçan olunması

gerekirdi. Bu konuda çok başarılı olduğunu düşünerek kendiliğinden

ortada sıçan olmayı kabul edenler nadiren de olsa çıkardı. Ortada

sıçan oyununda amaç, sıçanın dışındaki oyuncuların hızlı hareketlerle

birbirlerine attıkları topu yakalamaktı. Ortadaki sıçan topu yakaladığı

anda, topu son atan kişi ortada sıçan olur ve oyun sıkılıncaya kadar

sürerdi.

Grup halinde ip atlamak eski zaman çocuklarının vazgeçemediği

oyunlardan biriydi. Ancak ip atlamada yaş grubu biraz yüksekçeydi.

Ortaokullu, hatta bazen liseli kızlar, pikniklerde ablalar, anneler bile ip

atlarlardı. Tek başına ip atlandığı gibi, grup halinde de ip atlamak

mümkündü. Tek başına atlanan ipin hiçbir özelliği yoktu ve sadece

arkadaş bulamamış ya da arkadaşları o sırada meşgul olan çocukların

enerjilerini tüketmeye yarardı. Grup halinde ip atlamada ise, iki kişi ipi

çevirir, diğerleri atlardı. Ip atlamanın bir usulü vardı. Iki "abla" ipi

çevirirken, diğerleri sıraya girerler, önce birer kez, sonra ikişer kez,

derken beşer, onar kez ip atlanırdı. Sonra iki kişi birden aynı ritim

içinde atlar, derken bu sayı üçe beşe çıkar, sonunda topluca atlanırdı.

Bu ip atlamaların arasına manili atlayışlar da girerdi. Sırası gelip de

atlayanın bilip söylemek zorunda olduğu birtakım maniler vardı. Bunlar

şehirlere göre değişirdi. O zamanın çocukları kolayca becerdikleri

oyunları zorlaştırmak için ellerinden geleni yaparlardı. Çift ip atlamak

da bunlardan biriydi. Böyle durumlarda ip iki kat yapılıp çevrilir,

birinden atlansa da diğerine takılma ihtimali olduğu ve birçok

beceriksiz takıldığı için oyun daha zevkli bir hale gelirdi.

Top, ip genellikle açık, yağışsız havaların oyunlarıydı. Ama soğuk,

yağmurlu, karlı havalar oyun oynayamamak anlamına gelmezdi.

Sobanın başında oturulur ve taşlarla oyun oynanırdı. Her ne kadar

şehir olsa da, doğayla yine de içli dışlı yaşanan yıllarda taş bulmak hiç

de zor bir şey değildi. Taş bulmak önemliydi, çünkü beş taş

oynayabilmek için taşa ihtiyaç vardı. O zamanlar bu taşlar kolaylıkla

bulunur, bulunan her düzgün taş daha kötü olanın yerini alır ya da

18

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kaybedilme ihtimaline karşılık yedekte beklerdi. Eskiden hemen her

kız çocuğunun kısa bir dönem de olsa cebinde beş taşı bulunurdu.

Birbiriyle aynı boyda olan beş tane taş ile oynanan bu oyun birkaç

kişiyle oynanabildiği gibi, yalnız da oynanırdı. Fındık büyüklüğündeki

bu beş taş avuca alınır, yerden bir-iki karış yukarıya, havaya hepsi

aynı anda atılarak saçılırdı. Sonra biri ele alınır, yine havaya bir-iki

karış yüksekliğe atılır, yere düşene kadar yerden bir taş alınır ve

yerden alınan bu taş eldeyken havadaki de kapılırdı. Elde böylece iki

taş olurdu. Bunun adı 'birlik'ti. Sonra aynı taş yine havaya atılır, yere

düşene kadar bu kez yerden iki taş birden alınır, yine havadaki taş

düşerken tutulur, bu kez elde üç taş bulunurdu. Sonra aynı işlem üç taş

ve dört taş için yapılırdı. Adları da 'ikilik', 'üçlük' ve 'dörtlük'tü. Oyun

bununla bitmezdi. Taş kapma işi bittikten sonra, bu kez sol elin -

oyuncu solaksa sağ elin- işaret ve baş başparmağı açılarak bir yay

oluşturulurdu. Bu parmakların uçları yere değerdi. Yine beş taş yere

saçılır, kafa taşı havaya atılır, havadaki taş yere düşmeden önce bir

taş fiske vurularak bu yaydan içeri sokulur ve havadaki taş yere

düşmeden kapılırdı. Sonra aynı işlem iki, üç ve dört taş için yapılırdı.

Bir taşı bu yaydan içeri sokmak kolaydı, iki taşı da öyle. Ama, havadaki

taş yere düşmeden farklı alanlara saçılmış dört taşı birden içeri sokup

sonra havadaki taşı kapmak maharet isterdi. Bu oyunun daha ileri

aşamaları da vardı. Işaret parmağı ve orta parmak bir V harfi

oluşturacak şekilde açılır, parmakların uçları yere değer ve aynı işlem

tekrarlanırdı.

Kızlar nasıl beş taş oynamaya meraklı ise, erkekler de misket

oynamaya meraklıydı. Kızların arasından Erkek Fatma çıkması

doğaldı ve bu Erkek Fatmalar takdirle karşılanırdı ama, erkek

çocukların arasından fazla "Kız Ali" çıkmazdı. Dolayısıyla genellikle

kızlar erkek oyunlarını bilirler, ama erkekler kız oyunlarını bilmezler, ya

da bilip bilmezlikten gelirlerdi. Miskete bazı şehirlerde bilye, bilya, bazı

şehirlerde de mile denirdi. Misket erkek çocuklar arasında en favori

oyundu. Hemen her erkek çocuğun bir misket torbası olur, eline para

geçtikçe içi değişik renklerde pırıl pırıl yanan bu misketlerden satın

alırdı. O zamanlar bakkallarda en çok satılan şeylerden biri de

misketti, her bakkalda bol miktarda bulunurdu. O kadar cazip bir şeydi

ki misketler, haşarı ve aşırmaya eğilimli çocukların bakkalı oyalayarak

misketlerin bulunduğu kavanozlara ellerini daldırmaları sık rastlanan

bir şeydi. Ancak bu haşarı ve "aşırgan" çocuk elini misket kavanozuna

19

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

daldırdığı anda, kulağı keskin bakkal misketlerin şakırtılarına döner,

çocuk da "amca bu kaça?" diye sormak zorunda kalırdı.

Şimdi de kolaylıkla bulunabilen, ama artık süslü minik filelerde,

şık dükkânlarda satılan bu misketler, ortasında sarı, kırmızı, turuncu,

mavi gibi çeşitli renklerde bir göbek bulunan, bir cam küreydi. Fındık

büyüklüğünde olan bu misketlerin, ceviz büyüklüğünde olanlarına kafa

veya baş denirdi ve kafa, oynarken sıra başına konulan misketti.

Misket oynamak beceri isteyen bir tür kumardı. Çünkü bir

nesneyi kazanmak ya da kaybetmek söz konusuydu. Genellikle

düzgün toprak zeminde oynanırdı. Çocuklar misketlerini getirirler,

herkes kaç misket koyuyorsa bu misketler kafa başta olmak üzere

sıraya dizilirdi. Her çocuk sırayla elindeki misketlerden birini bu sıraya

doğru atardı. Bu sıra misketin vurmasıyla bozulur, bozulan kısım vuran

çocuğun olurdu. Kafa misketini vuran bütün misketleri alırdı. Misket

sırasını kafa da dahil olmak üzere vurmak hiç de kolay değildi.

Beceriksiz çocukların misketleri dizilmiş misketlere değmez, sağa sola

kaçardı.

Oyunun keyfinin yanı sıra, misket biriktirmek sanırım bu işin en

zevkli kısmıydı. Bazı çocukların en sevdikleri ve az rastlanan türden

misketlerini oyunda kaybettikleri zaman geri alabilmek için yüzlerce

misket ütüldükleri olurdu. Bakkala içi farklı renkte yeni misketler geldiği

duyulduğu zaman, bakkala akın edilirdi. Islak toprak zeminde

bildiğimiz çivilerin toprağa atılmasıyla çivi oynanırdı. Çivinin her

atılışında değdiği noktalar birleştirilir bir alan oluşturulurdu. Tam olarak

hatırlayamadığım bu oyunda amaç karşı tarafı alanına hapsetmekti.

Topaç çevirmek ise gerçekten maharet isteyen bir oyundu.

Topaç koniyi andıran, hatları yuvarlak, keskin köşesi olmayan sivri

ucuna bir metal parçası çakılı bir oyuncaktı. Bu metal parçasının

olduğu yerden başlayarak topaca ince bir sicim düzgün biçimde

dolanır, bir el maharetiyle topaç yere atılır ve ipinden kurtulan topaç

kendi etrafında hızla dönmeye başlardı. Bazı çocuklar topaçlarına ip

bile sarmazlar, parmaklarının ustaca bir hareketiyle yere bıraktıkları

topacın uzun süre dönmesini sağlayabilirlerdi.

Futbol maçlarının televizyon aracılığıyla hayatımıza girmesiyle

birlikte, futbol sadece topla oynanan bir sokak oyunu olmakla kalmadı,

kendine uygun oyuncakları da üretti. Tik tak bunlardan biriydi. Bazı

20

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

şehirlerde futbol sahası diye adlandırılan bu oyunu oynayabilmek için

düzgün bir tahta parçası, bol miktarda çivi ve bir yirmi beş kuruş

gerekiyordu. Önce marangozların önünde dolaşılır, marangoz

çıraklarına siftinilir ve büyük boy bir kitap büyüklüğünde düzgün bir

tahta parçası bulunurdu. Sonra bu tahta parçasına önce kısa

kenarlarına kale direklerini ifade etmek üzere ikişer çivi çakılır, sonra

diğer oyuncuları ifade edecek şekilde çeşitli miktarda, oynarken

çıkmayacak kadar derine çivi çakılırdı. Bazı çocuklar bu tahta

parçasına önce kalemle orta yuvarlağı, yarı alanlarını ve diğer çizgileri

çizerler, sonra bu futbol sahasının minyatür örneğine çivileri çakarlardı.

Oyun, orta sahaya konulan bir yirmi beş kuruşun parmakla itilmesiyle

oynanırdı. Iki oyuncu sırayla bu yirmi beş kuruşu işaret parmaklarıyla

iterler ve kaleyi belirleyen iki çivinin arasından geçirirlerse gol atmış

olurlardı.

Yoktan var edilen bir oyuncaktı tik tak. 70'lerin ortalarında, oyuncak

firmalarınca üretilmişi çıktı. Bu oyuncak çocukların, hatta büyüklerin

elinde yıllarca dolaştı, bilgisayarlı futbol oyunları bu oyunun

saltanatına son verdi. Yeşil plastik bir zemin üzerinde 22 tane çukur

vardı. Her bir çukurda da bir futbolcu minyatürü bulunurdu. Bu

futbolcular iki takım oluşturdukları için iki farklı renge boyanmış, yani

"forma giymiş" olurlardı. Fındık büyüklüğündeki beyaz futbol topu bu

zemin üzerinde çukurların eğimine göre hareket eder ve bir çukurda

dururdu. Bu futbolcu minyatürlerinin ayaklarının bulunduğu yerde, sivri

bir uç vardı ve bu uç sayesinde minyatürler çukurlarda bulunan lastik

yuvalara oturtulurlar ve her yöne doğru gayet esnek bir şekilde hareket

ederlerdi. Bu oyunu oynayan çocuklar, lastik yuvanın esnekliği

sayesinde futbolcuyu gererek topa vururlar ve top zeminin durumuna

göre, başka bir futbolcunun çukurluğuna giderdi. Böylece pas vermiş

olurlardı. Ama top karşı oyuncunun futbolcularının çukuruna giderse,

top kaptırılırdı. Aynı tik takta olduğu gibi top kaleden geçerse gol

atılmış sayılırdı. Bu hazır oyuncağın elbette tik taka göre çok üstün

yönleri vardı. Bir kere topu havalandırmak ve böylece topu kaleye

göndermek mümkün olabiliyordu. Ancak bu pahalıya satılan ucuz

oyuncak kısa süre içinde yalama olur, futbolcu minyatürünün oturduğu

lastik yuva genişler ve futbolcu durmaz olur, dursa bile topa vurmak

için gerildiği anda yerinden çıkardı.

Seksek genellikle ilkokul çağındaki kız çocuklarının itibar ettiği bir

oyundu. Tebeşirle veya kömürle yere kutular ve daireler çizilir, düzgün

21

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bir mermer parçası tek ayak üstünde sekerek ittirilir ve geldiği kare

veya dairenin puanına göre puan alınırdı. Bazı şehirlerde kaydırmaca

veya kaydırak da denir ve kutularının, dairelerinin biçimleri, puanları

şehirlere göre farklılıklar gösterirdi. Seksek bugün hâlâ oynanıyor, ama

arabaların geçmediği sakin sokaklar azaldıkça, bu oyun okul

bahçelerinde sıkışıp kalıyor. Bir gün belki bu evrensel oyun da tarihe

karışacak.

Uzaktan kumandalı arabaların, değil görülmek, duyulmadığı o

yıllarda, hayat çocukları yaratıcı olmaya zorluyordu hep. Bazen

yaratıcılık bir ticari dehadan fışkırırdı. Pek nadir olurdu gerçi. 70'ler ve

80'ler boyunca bir tek kez oldu. 70'lerin çocukları uğultusu sokakları

dolduran, bir yaz mevsimi boyunca süren laklak çılgınlığını

hatırlayacaklardır. Laklak çılgınlığı sırasında işler güçler bırakılmış,

bahçeler kaderlerine terk edilmiş, ev işleri ihmal edilmiş, hiçbir üretici

tarafı olmayan bu garip oyuncak, özellikle yeni yetişen genç kızların

ellerinden düşmemişti. Laklağın çok büyük kavgalara yol açtığı

hatırlardadır. Durmadan laklak oynayan komşularının gürültüsünden

fenalık geçirip üzerlerine saldıranlar, sürekli laklak oynayan ve işi gücü

bırakan kızlarıyla kavga eden anneler, sinir bozucu sesi yüzünden

laklak oynaması yasaklandığı için arkadaşına gidip bütün bir gün onun

evinde laklak oynayan, akşam olduğunu unutan ve anne babası

tarafından aranmaya çıkılan kızlar gibi vakalar, o dönemde çok

yaşandı.

Laklak bir ana sapa bağlı iki kiraza benzeyen bir oyuncaktı. Iki

sapın birleştiği yerde parmağın içine girebileceği bir çember vardı.

Kirazı andıran küreler sert plastikten yapılmaydı, birbirine vurunca

gayet tok bir ses çıkarıyordu.Bu çember şeklindeki yuvaya işaret

parmağı sokuluyor, parmağın küçük bir hareketiyle iki kürenin birbirine

çarpması sağlanıyordu. Ama bu öyle tuhaf bir fiziksel durumdu ki,

laklakta başarılı olanlar parmaklarının ucunu oynatarak, bu nesneye

verdikleri hareketle iki kürenin parmağın altında ve üstünde çok hızlı

bir şekilde, aralıksız birbirine çarpmasını sağlayabiliyorlardı. Parmak

yukarı aşağı hareket ettikçe bu iki sapın ucundaki küreler ayrı yönlere

doğru hızla gidiyorlar fakat, 360 derecelik dönüşlerini

tamamlayamayıp, birbirlerine çarpıyorlardı. Bu çok hızlı oluyordu ve

inanılmaz bir ses çıkıyordu, aralıksız bir lak lak lak lak lak.... Bu oyun

bizden önceki kuşağın tanık olduğu hulahop çılgınlığı gibi bir şeydi,

22

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

ama ondan çok daha yararsızdı, çünkü bedene bile bir yararı yoktu.

Neyse ki fazla uzun sürmedi, bir yaz mevsimi boyunca mucidine tonla

para kazandırdıktan sonra, geçti gitti ve sadece bizim kuşağın

anılarında kaldı.

Yoyo sempatik bir oyuncaktı. Hiçbir zaman bir çılgınlık halini

almadıysa da, zevkli bir his olarak, özellikle kızların parmaklarının

ucunda bir zaman sallandı durdu. Yoyo parlak ve hafif kâğıttan

yapılmış, yassıca bir toptu. Çok ince bir lastiğin ucunda sallanırdı.

Lastikle orta parmağa bağlı olan bu top avuca alınır, sonra avuç yere

bakacak şekilde açılıp top bırakılırdı. Ince lastik, parlak kâğıttan topu

aşağıya salar ve hemen ardından topu yukarı çekerdi. Lastiğin

esnemesi üzerine kurulmuş bu oyuncak, tespihin büyüklere verdiği gibi

bir rahatlık ve eğlence duygusu verirdi.

Aspirin firmasının yapbozları da bir dönem, şimdinin gamewatch'ları

gibi ellerden düşmemişti. Avuca sığabilecek, yeşil, kare bir zeminin

içinde birbirine geçmeli minik kareler vardı. Bu kareler önce karıştırılır,

sonra doğru yerlere doğru itilirdi. Yani önce bozulur, sonra yapılırdı.

Büyük kare hatırladığım kadarıyla 16 eşit parçaya bölünmüştü ve

içinde 15 tane küçük kare vardı. Bir karenin yeri boştu ve bu boşluk

kullanılarak minik karelerin yerleri değiştirilirdi. Bu geçmeli kareler

doğru yerlere yerleştirildiği takdirde, üzerinde yuvarlak içinde Bayer

yazan amblemi ve Aspirin yazısı çıkıyordu. Sonra başka firmalar

üzerinde markaları olan, oyuncakçılar üzerinde çeşitli resimler olan

yapbozlar ürettilerse de, hiçbiri Aspirin kadar akılda kalıcı olmadı.

Bir de 80'lerin başında çıkan ve hâlâ rastlanan Rubick zekâ küpü

vardı. Altı farklı renkte birçok küçük küpün bir araya getirilmesiyle

oluşturulmuştu. Bu minik küpler aşağı yukarı, sağa sola doğru hareket

edebilen bir düzeneğin içindeydiler. Minik küpler doğru olarak bir araya

getirilirse, büyük küpün her yüzü farklı bir renk oluyordu. Pek az kişi

her yüzeyi farklı bir renkte olacak şekilde minik küpleri bir araya

getirebildiği için pek az evde bulunur, daha önce denemiş ve

başaramamış olanlar da fazla itibar etmezlerdi. Günümüzde dev

boyutta olanlarının bile kolaylıkla bulunabildiği puzzle'ların adı o

zamanlar yapboz'du ve genellikle çocuklarının eğitimine önem veren

ailelerin satın aldığı bu yapbozlar yapıldığında, Pamuk Prenses,

Uyuyan Güzel gibi bildik masalların resimleri çıkardı.

Kibrit toplamaca olarak da bilinen mikado oyunu sabır ve dikkatten

pek hoşlanmayan çocukların itibar etmediği bir oyundu. Televizyonun

23

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

birkaç gün ve birkaç saat yayın yaptığı, birçok eve televizyonun henüz

girmediği yıllarda, büyükler de kibrit çöpleriyle mikado oynarlardı.

Orijinal mikado çöpleri genellikle bilinmezdi, zaten bulunduğu ev de

çok nadirdi. Ama birçok evde kibrit çöpleriyle, adının mikado olduğu

bilinmeden mikado oynanırdı. Birkaç paket kibrit çöpü bir çanağa

doldurulur, çanak düz bir zemin üstüne ters çevrilirdi. Ilk oyuncu önce

diğerlerinden bağımsız duran bir çöpü alırdı, sonra giderek ortadaki

yığına yaklaşırdı. Amaç, herhangi bir çöpü kımıldatmadan mümkün

olduğunca çok kibrit çöpü toplamaktı. Bir çöpü alayım derken bir

diğerini hareket ettiren oyuncu, sırasını kaybederdi, diğer oyuncu çöp

toplamaya başlardı. En çok kibrit çöpü toplayan oyuncu, oyunu

kazanmış sayılırdı.

Kibrit başka oyunlara da yarardı. Kibrit atmaca da bir oyundu. Bu

oyun kısa süre sonra sıkıntı veren bir şey olduğu için sadece vakit

geçirmeye yarardı. Genç erkeklerin arkadaşlarını beklerken, kahvede

bu oyunu oynadıkları görülürdü. Çoğunun ceplerinde yüzeylerine

değerleri yazılmış bir kibrit kutusu bulunurdu. Kibrit kutusunun her bir

yüzüne değerini ifade eden rakamlar yazılırdı. Kısa ve dar olan yüzeyi

20, uzun ve dar olan yüzeyi 10, geniş ve uzun olan ön ve arka yüzeyi

ise 5 puandı. Bu kibrit kutusu kısa yüzeylerinden tutularak havaya

atılırdı. Havada birkaç takla atan kibrit kutusu düşünce, görünen

yüzeyindeki puan, kutuyu atan oyuncunun olur, sonra sıra diğerine

geçerdi. Can sıkıntısından sürekli kibrit kutusu çeviren ve her atışta

kibrit kutusunu dik bir şekilde oturtup 20 puan alan çok delikanlı vardı.

Uzak aşkların yıllarıydı. Âşık olunan kişi seviyor mu, sevmiyor mu,

çok merak edilirdi. Kibrit fal bakmaya da yarardı. Iki kibrit çöpü kutunun

iki kenarına sıkıştırılıp yakılır, sönmesi beklenirdi. Sönmüş çöplerin

görüntüsüne göre tahmin yürütülürdü. Çöpler birbirlerine doğru

eğilmişlerse bu aşk olacak, dışa doğru eğilmişlerse hiç ümit yok. Biri

dışa, diğeri öbürüne doğru eğilmişse birinin gönlü var, diğerinin yok...

Kibrit ve ilaç kutuları başta olmak üzere, bütün kutular becerikli ve

yaratıcı çocukların kendilerine oyuncak kamyon, araba, ev vb. şeyleri

yapmak için dikkatle biriktirdikleri nesnelerdi. Kibrit çöplerinden ev

yapma tutkusu da emekli babalarda sık görülen bir hastalıktı. Devlet

Su Işleri'nden veya Tapu Kadastro'dan emekli olmuş baba, bir süre

bahçeyle ilgilenir, sıkılır, kahveye devam eder, sıkılır, sonunda yanık

kibrit çöplerini biriktirmeye başlar, bunlardan günler süren uğraşlar

24

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sonucu ev yapardı. Emekli babanın zaten boş ve bol olan vaktini bu

biçimde değerlendirmesi fena bir şey değildi. Yanık uçları üst üste

gelecek şekilde evini inşa eder, ona eğik bir çatı yapar, tam baca

yapacakken kibriti biter, bir kutu kibrit alıp yakmak yerine, evdeki yanık

çöpleri biriktirir, karısı mutfakta biriken kibrit çöplerini eskaza atacak

olursa kıyameti koparırdı. Bacanağına, baldızına, kayınbiraderine,

yeğenlerine haber salar, yanık çöpleri kendisine getirmelerini ister, bir

ev biter bitmez bir öncekinin neredeyse aynı yeni bir eve başlardı.

Buraya kadar bir sorun yoktu. Baba vernikle pırıl pırıl cilaladığı bu sakil

ve kitsch evleri "büfeye koyacağım" diye tutturup, eve her gelen

misafire bunları göstererek övünmeye kalkışınca, evin yeni devrin

beğenisiyle yetişen genç kızı çileden çıkardı.

Oyun oynamak için her zaman bir nesne gerekli değildi.

Bulunamadığı da olurdu. Böyle durumlarda, sadece bir grup çocuğun

veya gencin bir arada olması yeterli olabilirdi. Iki çocuk soğuk ve

yağmurlu bir günde dışarı çıkamıyorlarsa el pişirmece oynarlardı.

Çocuklardan biri önce kollarını uzatır, avuçlarını açar, karşısındaki

çocuk da avucunu diğerinin avucunun üzerine koyardı. Eli altta

bulunan ani bir hareketle üstünde bulunan ele bir şaplak indirmeye

çalışır, diğeri de şaplağı yemeden elini çekmeye çalışırdı. Oyunun

uzadığı zaman gerçekten elleri pişirdiği, refleksleri zayıf çocuğun

kıpkırmızı ellerle oyunu bırakmak zorunda kaldığı görülürdü.

Büyüklerin önderliğinde biraz kafa çalıştırmaya ve dikkatli olmaya

yarayan basit oyunlar da vardı. Mesela "kalktı kabak yattı patlıcan"

bunlardan biriydi. Bu oyun için kaç kişi bir arada bulunuyorsa her biri

kendine bir sebze adı alırdı. Biri soğan, diğeri patates, bir başkası

lahana olurdu. Biri başını dizlerine doğru eğerek kendi adı neyse,

diyelim ki fasulye, "kalktı fasulye yattı soğan" diye bağırır, soğan olan

oyuncu yatar, kalkarken, "kalktı soğan yattı domates" diye bağırır, ne

olduğunu unutan veya yanlış hareket yapan yanar, oyun dışı kalırdı.

Bu oyun için sebze isimleri seçmek şart değildi, şehir isimleri, -kalktı

Izmir yattı Diyarbakır-, çiçek isimleri -kalktı gül, yattı lale- gibi, birçok

şeyin adlarını seçmek mümkündü.

Ama sanırım çaydanlık oyunu bu oyunlar arasında en zevkli

olanıydı. Bir grup gençle veya akıllı çocukla oynanabilen bu oyunda,

ebe olan oyuncu önce bulunulan mekânın dışına çıkarılır, sonra çift

anlamı olan bir kelime tutulurdu. Diyelim bu kelime atlet. Ebe olan

25

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

oyuncu kelime tutulduktan sonra içeri girer ve herkesten sırayla bir

cümle kurmasını isterdi. Ancak cümle içinde bu kelimenin geçmesi ve

bu kelime yerine "çaydanlık" denmesi şarttı. Atlet kelimesi tutulmuşsa,

birinci oyuncu "annem bana pazardan yeni çaydanlık aldı," ikinci

oyuncu "Türk çaydanlığı yarışmada birinci oldu," üçüncü oyuncu,

"kışın içime mutlaka çaydanlık giyerim," dördüncü oyuncu

"çaydanlıkların yarışmasını seyretmeye gidelim" türünden cümleler

kurardı. Bütün oyuncuların içinde atlet kelimesi geçen, yerine

çaydanlık diyecekleri bir cümle kurması zorunluydu ve her oyuncu bir

öncekinin kullandığı anlamda değil, diğer anlamda cümle kurmalıydı.

Ebenin üç tahmin hakkı vardı. Eğer ebe bu gizli kelimenin ne olduğunu

bulursa yarışmayı kazanırdı. Bilemezse ona şarkı söyleme, horoz gibi

ötme, amuda kalkma gibi, yenileni gülünç veya zor durumda bırakacak

bir ceza verilirdi. Herhangi bir nesne gerektirmeyen, deli doktoru, tilki

tilki saat kaç, sessiz sinema gibi, bazıları bugün de oynanan çok çeşitli

oyunlar vardı.

Saklambaç evrensel bir çocuk oyunuydu, hâlâ oynanıyor. "Önüm,

arkam, sağım, solum sobe" tekerlemesi de yılların geçmesiyle

unutulacak bir oyun tekerlemesi değil. Yaz akşamlarında mahallenin

gençlerinin de saklambaç oyununa katıldıkları ve birbirlerinden

hoşlanan genç kızlarla delikanlıların "saklambaç oynuyoruz" diye gizli

köşelere kapandıkları ve duvar arkalarında, bodrumlarda elbette

saklambaç oynamadıkları bilinir, bu yüzden tutucu şehirlerde, özellikle

genç kızların bu tür oyunlara katılmamaları için anneler tarafından

büyük dikkat sarf edilirdi.

Çocuklar arasında saklambaç oynama teklifi yapıldığında, teklifi

yapan çocuk, oyuncuları belirleyebilmek için basit bir melodisi olan

klişe bir cümle söylerdi. "Saklambaç oynayan, kaleye mum diksin!"

Bunun için avucunu bir tas gibi yere doğru açar ve saklambaç

oynamak isteyenler işaret parmaklarını tas gibi açılmış avucun içine

sokarlardı. Kaleye mum dikmeyen oyuncu saklambaç oynamak

istemiyor anlamına gelir ve çoğunluk kaleye mum dikmiyorsa, başka

bir oyun oynanırdı. Bir başka deyim de "birinç", "ikinç", "üçünç"

şeklinde uzayıp giden bir deyimdi. Bu, öncelik sırası söz konusu olan

oyunlarda, çocukların dilinde "ben birinciyim", "ben ikinciyim", "ben

üçüncüyüm" anlamına gelirdi. Saklambaç oynayacak çocuklar bir

araya gelirler, ebe yüzünü bir duvara veya ağaca dayayarak yüksek

26

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sesle yüze kadar sayar, sonra "önüm arkam, sağım, solum sobe" der

ve dönüp saklananları aramaya başlardı. Amaç ebenin saklanan

çocukları görüp sobe noktasına, "sobe" diyerek elini vurmasından

önce, saklanan çocukların o noktaya ulaşmalarıydı. Çok iyi saklanmış

ve bir türlü bulunamayan çocukların bulunmasından ümit kesilince ebe

"Tamam kurt oldun, çık" diye bağırır, çok iyi saklanmış olan çocuk

böylece çıkardı. Ebe yanlış birini sobelerse, "çanak çömlek patlar"dı.

Ebe "Ayşe, gördüm, duvarın arkasındasın," der; ebenin söylediği

yerden Ahmet çıkarsa, diğer oyuncular "çanak çömlek patladı" diye

bağrışırlar, böylece oyun bozulur, aynı ebeyle yeniden başlanırdı.

Saklambaç bütün çocuklar tarafından bilinen bir oyundu, ancak, ön

dö trua'nın o zamanlarda da pek az çocuk tarafından oynandığını

sanıyorum. Adına bakılacak olursa, ithal bir oyundu. Tabii bu oyunu

oynayan çocukların hemen hiçbiri ön dö trua'nın ne demek olduğunu

bilmezler ve bu üç kelimeyi öndöturva şeklinde telaffuz ederlerdi.

Ön dö trua oynayabilmek için bir grup çocuk bir araya gelirler,

içlerinden biri ebe seçilirdi. Ebe yüzünü bir duvara dayar ve bir süre

beklerdi. Bu kısa süre içinde ebenin arkasında sıralanmış olan diğer

oyuncular ebeye doğru birkaç adım atarlardı. Ebe kendi belirlediği bu

sürenin sonunda yüksek sesle "ön dö trua!" diye bağırarak birden

arkasına döner, döndüğü anda hareket halinde olan oyuncu yanar,

oyundan çıkar, tek bir kişi kalana kadar oyun sürerdi.

Çocuklar dünyasının bir ilginç oyunu da "güzellik mi, çirkinlik mi"

oyunuydu. Çocuklarda rol yapma duygusunu ortaya çıkaran bu oyun

için bir grup çocuk, tercihen kocaman dalları olan bir ağacın

çevresinde bir araya gelirlerdi. Civarda ağaç yoksa, üstüne

tünenebilecek bir duvar, bir odun yığını ve benzeri bir şeyin bulunması,

çocukların kuracakları kompozisyonların canlı olmasına yardım

ederdi. Bu oyunda ilk seçici oyuncuyu saptamak için "portakalı

soydum/ başucuma koydum/ ben bir yalan uydurdum", "Terazi lastik

cimnastik/ biz size geldik bitlendik" gibi, şehirlere hatta mahallelere

göre değişen binlerce tekerlemeden biri söylenirdi. Bu tekerlemelerin

uygulanması her yerde aynıydı. Tekerlemeyi söyleyecek olan çocuk

önce işaret parmağını ağzına sokar, "Oooo!" der, sonra kelimenin

ritme uygun düşen her bir parçasını her bir oyuncuya denk gelecek

şekilde ve bir sonraki oyuncuyu işaret ederek tekerlemeyi söylerdi.

Örneğin porta- kalı- soy- dum- başu- cuma- koy- dum tekerlemesinde

27

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

her bir parça bir çocuğa denk gelirdi. Tekerleme hangi çocukta sona

ererse duruma göre o kazanır veya kaybederdi. Güzellik mi çirkinlik mi

oyununda ilk önce bir kişinin seçilmesi gerekirdi. Bu nedenle

tekerlemenin bittiği çocuk seçici oyuncu olurdu.

Okullarda boş geçen dersler, kâğıt ve kalemin gerekli olduğu

oyunların oynanmasına yarardı. Böyle boş geçen bir derste isim, şehir,

hayvan oynamak, sıkıcı bir tarih dersinden çok daha yararlı olurdu.

Cehaletin kültüre göre daha çok prim yaptığı günümüzde, çocukların

artık oynamaktan pek hoşlanmadıklarını sandığım isim, şehir, hayvan,

70'lerde çocukların favori oyunlarından biriydi. Bunun için bir deftere

dikey çizgiler çekilir, isim, şehir, hayvan, eşya, bitki gibi başlıklar bu

dikey çizgiler arasında oluşan kolonların başlarına yazılırdı.

Çocukların bilgi durumlarına göre bu kutulara ağaç, ülke, meyva gibi

kutular da eklenebilirdi. Biri içinden alfabenin harflerini sayarken, bir

başkası "dur" der, dur dendiğinde hangi harf akıldan geçmişse o harfle

oyun başlardı. Harf diyelim ki A, isim kutusuna Ahmet, şehir kutusuna

Ankara, hayvan kutusuna at, eşya kutusuna ayna, bitki kutusuna ayva

veya A ile başlayan başka kelimeler yazılırdı. Bunlar yazılırken, kimse

kendi yazdığını başkasına göstermezdi.

Kutuların doldurulması için makul bir süre beklendikten sonra,

puanlamaya geçilirdi. En yüksek puanı hiç kimsenin yazmadığı kelime

alırdı. Mesela on çocuktan altı tanesi şehre Ankara, üç tanesi de

Adana, bir tanesi de Artvin yazmışsa, Artvin yazan en yüksek puanı

alır, Ankara yazan altı tanesi de en düşük puanı alırlardı. Ikinci turda

harf değişir ve belli bir süre oynandıktan sonra puanlar toplanır ve en

az akla gelen kelimeleri bulmuş olan çocuk en yüksek puanı almış

olduğu için oyunu kazanırdı. Bazı harfler belalı olurdu. Mesela P, J, V

gibi harflerle şehir ya da hayvan bulmak zor olabilirdi. Çocukların

bilgisi çapında, bulunan kelimeler çeşitlenir, kimi zaman öyle bir şehir

ya da hayvan olmadığı iddia edilir, ispat için haritalar, ansiklopediler

açılır ve bulunan şehir veya hayvan itiraz eden çocuğun gözüne

sokulurdu.

Yaratıcılığın sınırlarını zorlayan ve çocukların ve hatta büyüklerin

kahkahalar içinde oynadıkları bir oyun da kim, kimle, nerede

oyunuydu. Oyuna katılan herkes eline birer kâğıt ve kalem alırdı. Ilk

bölümün adı kim, sonrakinin adı kimle ve diğer bölümlerin adları da

sırasıyla nerede, ne yaptı, kim gördü ve ne dedi olurdu. Herkes aynı

28

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

anda kim bölümünü doldurur, yazdığını katlayarak yanındakine verirdi.

Her oyuncu kendisinden öncekinin kâğıdında bu kez kimle bölümünü

doldurur, yine kâğıdı katlayarak yanındakine verirdi. Ne dedi bölümü

de bittikten sonra, kâğıtlar açılır ve kim, kimle, nerede, ne yaptı, kim

gördü, ne dedi bölümlerinin farklı kişiler tarafından doldurulmasıyla

oluşturulan cümleler okunurdu. Örneğin şöyle bir cümlenin çıkması

çok doğaldı: "Ajda Pekkan, Ecevit'le, hamamda, güreşti, kaleci Yasin

gördü, uykum geldi dedi." Bu oyundan ülke gündeminde bulunan tüm

ünlüler nasiplerini alırlardı. Kim, kimle, nerede oyunu büyükler

arasında oynandığı zaman cinsel çağrışımlara çok açık olur ve herkes

kendi cinsel mizah anlayışı sınırları içinde bu oyuna katılır ve eğlenirdi.

Nokta nokta çok masum bir oyundu. Bu, "açın kitaplarınızı, 20.

sayfadan 45. sayfaya kadar çalışın, gelecek derste yazılı yapıcam"

diyerek örgü ören veya gecikmiş mektuplarını yazan, bu sırada en

ufak bir çıt çıktığı takdirde kıyameti koparan öğretmenlerin derslerinde,

ders çalışmak yerine oynanması tercih edilen bir oyundu. Sessizce

oynanması mümkündü. Kareli defter bu oyunlar için idealdi ve orta

telinden usulca koparılan bir sayfaya her biri bir karenin köşesine

gelmek üzere yüzlerce noktacık konur, yeteri kadar büyük bir kare elde

edilince, sıra arkadaşı hafifçe dürtülerek, ona hazırlanmış bu nokta

nokta kâğıdı gösterilirdi. Iki oyuncunun oynayabildiği bu oyunda her

oyuncu sırayla iki noktayı birleştirirdi. Amaç, üç tarafı birleştirilmiş

karelerin dördüncü çizgisini çekerek bir kutu elde etmekti ve kutuyu

elde eden, kutunun içine adının baş harfini yazardı. Noktalar hızla

birleştirilir ve bir süre sonra iki tarafı doldurulmuş kutunun üçüncü

tarafını da doldurmak zorunda kalınırdı ve diğer oyuncu rahatça

kutuyu tamamlardı. Doğrusu çıt çıkarmadan sınıfta oturulması

gerektiği zamanlarda, fen bilgisi kitabını okumaktan çok daha

eğlenceliydi ve sadece "inekler" nokta nokta oynamak yerine

kurbağaların sindirim sistemini okumayı tercih ederlerdi.

Adam asmaca boş geçen ya da öğretmenlerin içinin geçtiği

derslerin favori oyunuydu. Bu oyunu iki oyuncu oynardı. Oyunculardan

biri önce içinden bir isim tutar, kâğıdın arkasına göstermeden yazardı.

Örneğin Türkân Şoray. Kâğıda hafif aralıklarla yan yana önce altı kısa

çizgi çizer, sonra biraz boşluk bırakıp beş çizgi daha çizerdi. Bu

çizgiler tutulan kişinin adının altı, soyadının beş harfli olduğu anlamına

gelirdi. Diğer oyuncu yaygın bir harfle başlardı. A yazardı örneğin

29

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kâğıdın bir ucuna. Ismi tutan oyuncu Türkân Şoray'ın A'larına denk

gelen çizgilere A yazardı. Sonra öbür oyuncu diyelim ki B derdi. B harfi

olmadığı için önceden hazırlanmış darağacına kafanın yuvarlağı

çizilirdi. Oyuncu bir başka harf söyler, o da yoksa kafaya gövde çizgisi

eklenirdi. Bundan sonra dört hakkı kalıyordu oyuncunun. Iki kol çizgisi

ve iki bacak çizgisi. Boşluktaki harfleri tahmin etmek birkaç harf sonra

mümkün olur ve oyuncunun adamı asılmaktan kurtulurdu.

Patlangoçlar ise yapımı beceri isteyen oyuncaklardı. Haşarılığa,

haylazlığa yarardı. Erkek çocuklar bilirler, yaparlar ve kullanırlardı.

Bunun için uygun ağaç dalından içi boş bir silindir elde edilir, bunun

içine oturacak biçimde bir silindir daha yontulurdu. Ağzına konulan

çitlembik ağacının henüz sararmamış tohumları, içteki silindir

sapından tutulup içeri itilince, mermi gibi hızlı gider ve çok can acıtırdı.

Günümüzde oyuncakçı dükkânlarında satılan sapana Adapazarı ve

çevresinde "kuş lastiği" denirdi. Iyi bir sapan yapmak, o yıllarda erkek

çocukların ve haşarı kızların bütün yaz tatillerini alabilirdi. Sapan taş

atmaya yarayan ilkel bir silahtı. Zararlı olabilirdi. Ama sokakla

bütünleşmiş bir çocuk sapansız olamazdı. Önce çatal şeklinde bir

ağaç dalı gerekliydi. Dal sağlam olmalı, kırılmamalıydı. Böyle bir dal

bulununca uzun uzun yontulur, pürüzsüz bir hale getirilirdi. Sonra bu

sapların uçlarına yirmi santim kadar lastik bağlanırdı. Iyi bir sapan için

bağlanacak lastiğin geriliminin yüksek ve kuvvetli olması gerekirdi. En

iyi lastik serum hortumlarından oluşurdu. Harçlığın kıt olduğu yıllardı,

çoğu çocuğun cebinde para bulunmaz, bulunsa da macuncuya,

pamuk helvacıya giderdi. Bu yüzden eczacı kalfalarına siftinirler,

yalvar yakar kullanılmış serum hortumu alırlardı. Sonra sıra, taş

parçalarının yerleştirilip tutulacağı önemli parçaya gelirdi, bunun en

iyisi meşinden olanıydı. Meşin ayakkabı tamircilerinde bulunurdu.

Bütün bu malzemeyi aramak, bulmak, toplamak, sonra en iyi sapanı

yapmak zaman isterdi, çocukların zamanları vardı. Böyle iyi bir sapan

kıymetli eşya sınıfına girer, bazı çocukların sapanları efsane olurdu.

O yıllardan günümüze çok gelişerek gelen, güzelleşen, ama bu

süreçte o kırılgan duygularını kaybeden oyuncaklar uçurtmalar oldu.

Çıtaların bir sekizgen oluşturacak biçimde bir araya gelmesiyle

gövdesi yapılır, bu gövde kırmızı-mavi defter kabı kâğıtlarıyla kaplanır,

sonra aynı kâğıttan kuyruk takılırdı. Yıllar içinde hem hazır satılır

oldular, hem de çok değiştiler. Çıta filan kullanmadan yapılan,

30

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

uçmayan, kullanılmış defter kâğıtlarını kopmayacak şekilde şeritler

halinde yırtarak kuyruk yapılan, sonra da makara ipliği bağlanan

zavallı uçurtmalara "şeytan uçurtması" denir, ilkokula gitmeyecek

kadar küçük çocuklar evlerin pencerelerinden bunları rüzgâra tutarlar,

uçurtma uçurduklarını sanırlardı.

Ikinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan kıtlık yıllarını görmüş olan,

şeker yokluğundan çayı pekmez veya kuru üzümle içtiklerini

anlatmaktan pek hoşlanan cumhuriyetçi kuşak, çocuklarına tüketimi

değil, tasarrufu öğretiyordu. Yokluklar ve tasarruf eğitimi o yıllarda

çocuklarda biriktirme tutkusunu da geliştirmişti. Her çocuk bir şey

biriktirirdi. Biriktirilen şeyin değerli olması gerekmezdi. Önemli olan

biriktirmekti. En çok biriktirilen şey gazoz kapağıydı. Gazoz kapağı

biriktirmenin bir raconu vardı. Az bulunan gazozların kapakları daha

kıymetliydi. O yıllarda Pepsi ve Coca Cola yerel gazozlara göre daha

pahalı olduğu için, kapakları da doğal olarak daha kıymetliydi. Bira

kapağı toplayanlar, bakkal önlerinden çok, şehir içindeki tekel

büfelerinin önlerinde aranırlardı. Bu işi ciddiye alan çocuklar

topladıkları gazoz kapaklarının envanterini tutarlardı. Küçük bir

deftere, 35 Çamlıca, 42 Yedigün, 15 Pepsi, 9 Tekel Birası, 8 Tuborg,

66 Neşe Gazozu, 24 Elvan gibi, ellerinde hangi kapaktan kaçar tane

bulunduğunu yazarlardı. Çok gazoz kapağı olan çocukların itibarı da

büyük olur, beş yüz adet kapak dilden dile geçerken, abartılarak on bin

kapağa kadar çıkardı.

Biriktirilen bir başka şey de futbolcu resimleriydi. Bunlar genellikle

leblebi tozu, çiklet gibi yiyeceklerin promosyonuydu. Bir sigara

paketinin yarısı büyüklüğünde, renkli ama çok kötü basılmış bu

kartonların ön yüzünde futbolcunun resmi, arka yüzünde ise futbolcu

hakkında bilgi bulunurdu. Kumara eğilimli çocuklar bu resimlerle oyun

oynarlardı. Sıcak yaz günlerinde gölge bir köşede iki çocuk, ellerinde

futbolcu resimleri koleksiyonları, yan yana otururlardı. Birer resim

seçerler, üst üste koyup duvara dayarlar, sonra duvardan ellerini

çekerlerdi. Resimlerden kiminki üste düşerse, her iki resmi de o çocuk

alırdı. Bu resimler çeşitli oyunların pazarlık konuları da olurdu.

Çocuklardan biri oyun oynamak istemiyorsa, koleksiyonun eksik

parçası olan Hollanda milli takımından "sarı fare" Cruyff'un resmi

rüşvet olarak teklif edilir ve oynamayan çocuk durumu bir kez daha

değerlendirirdi.

31

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Araba resimleri de biriktirilirdi. Iki türünü hatırlıyorum. Birisi yine

futbolcu resimleri gibi gayet kötü basılmış kartonlar, diğerleri ise

çikletin aynı zamanda paket edildiği, yağlı kâğıdı andıran, ince bir

kâğıda basılmış resimler. Bunlar buruşuk oldukları için tercih edilmez,

karton olanlar biriktirilirdi. Bunların da ön yüzlerinde arabanın resmi,

arkasında ise araba hakkında gayet geniş bilgi olurdu. Arabaların

azami hızları, silindir sayıları, beygir güçleri, kapasiteleri gibi bilgiler

çocuklar için hiç anlamadıkları halde, çok değerli bilgilerdi.

Caddelerinden ancak Anadol, Murat 124, Renault 12, arada bir 1960

model bir Opel veya Ford geçen çocuklar için adlarını doğru telaffuz

edemedikleri bu arabaların resimleri, gerçek birer hazineydi. Bu

bilgiler, bilgiç çocuklar yaratırdı. Sanayide usta olan bir akrabadan

edinilmiş yarım bilgilerle arabalar üzerinde fikir yürütülür,

Lamborghini'nin Maseratti'den üstün olduğu, Mustang'in bunların

yanında havagazı olduğu iddia edilirdi. Tabii Mustang Masteng olarak

değil, yazıldığı gibi okunur, Chavrolet'ye Şevrole değil cıhavrolet denir

ve bu kartonlarda genellikle bilgilerle arabalar birbirini tutmaz, Mustang

resminin altında Porsche yazar, arkasında ise Maseratti'nin bilgileri yer

alabilirdi. O zamanın çocukları bu arabaları filmlerde bile göremezlerdi.

Artist resimleri de biriktirilen resimlerdendi. Üzerinde halka küpeli

zenci kadın resmi bulunan adı yanılmıyorsam Zambo olan çikletlerin

içinden dönemin ünlü artistlerinin çıkardı. Sadece çok tanınan

oyuncular değildi bunlar. Esen Püsküllü, Devlet Devrim, Feri Cansel,

Kuzey Vargın gibi artistlerin de resimleri çıkar, kızlar bunları

biriktirirlerdi. Bir ara bir çiklet veya çikolata paketinden ilginç bir şey

çıkıyordu. Minik bir kartonun ön yüzünde bir ülke haritası ve bayrağı

bulunuyor, arkasında o ülkenin adı, yönetim şekli, nüfusu, yüzölçümü,

başkenti, para birimi, başlıca üretimi, geçim kaynakları yazıyordu.

70'lerin sonuna doğru kızlar yeni yeni çıkmaya başlamış olan kâğıt

peçeteleri biriktirmeye bayıldılar. Çikolataların parlak kâğıtları da

biriktirilirdi. Hatta açılıp defter yaprakları arasına konur, dümdüz

olmaları sağlanırdı. Bazı babalar, koleksiyon adı altında sigara paketi

veya kibrit kutusu biriktirirlerdi. Yabancı sigara bulunmuyordu, çok az

yerli sigara çeşidi vardı. Babalar veya genç erkekler ellerine geçen Pall

Mall, Marlboro, HB vb. yabancı sigaraların paketlerini saklarlar, birkaç

yıl sonra bunlar kurtlanır ve evleri kurt sarardı. Kimileri de minyatür içki

şişeleri biriktirirlerdi.

32

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Resim biriktirilirdi. Ne işe yarayacağı bilinemeyen tahta parçaları

biriktirilirdi. Çakıl taşı, ilaç kutuları, kibrit çöpleri, gazete-dergi kesikleri,

misketler, düzgün ağaç dalları, dikişlerden arta kalmış kumaş

kırpıntıları, artık yün çileleri, teller, çiviler, her şey biriktirilirdi.

Çocukların geniş dünyalarında neyin ne zaman gerekli olacağı asla

bilinemezdi.

33

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Burdayım Örtmenim!

Kırkikindi yağmurlarının, pastırma yazının, kocakarı soğuklarının,

filizkıran fırtınasının zamanında yaşandığı, cemrelerin vaktinde

düştüğü o yıllarda yazdan güze yavaşça geçilir, okul mevsimi gelirdi.

Sanki yılın ilk ayı ocak değildi de, okulların açılmasıyla birlikte hayatın

ritmi değişeceği için eylüldü. Okula yazdırma süreci anne-babaların

çok önemsediği bir yığın meselenin halliyle başlardı. "Aman çocuğum

iyi okusun" diyen aileler çocuklarını hangi okula ve öğretmene

yazdıracaklarına çok dikkat ederlerdi. Çocuk evinin karşısındaki

okulda, güler yüzlü, genç ve tatlı bir öğretmende okumak için yanıp

tutuşur; ama bazı anne-babalar disipliniyle ve çocuklara kolej

kazandırmasıyla şöhret yapmış, sert, otoriter ve genellikle yaşlı bir

öğretmenin görev yaptığı, cehennemin dibindeki bir okulu tercih

ederlerdi. Bu şöhretli öğretmenlerden çocukların ruh hallerini

anlamaları değil, bazı yaşlı öğretmenlerin "kerrat cetveli", bazı snop

öğretmenlerin de "katlama levhası" dedikleri çarpım tablosunu

adamakıllı öğretmeleri, okumayı kısa sürede söktürmeleri ve kolej

kazandırmaları beklenirdi.

Çocuklarının okuması için her türlü fedakârlığı yapmaya hazır

olsalar da, bazı aileler eşe dosta ağız eğemezler, bulundukları

mahallenin okuluna çocuklarını yazdırırlar, ama okulun en iyi

öğretmenine vermek için büyük çaba harcarlardı. Bu yüzden orta halli

ailelerin oturduğu mahallelerin hemen her okulunda "zenginler sınıfı",

"çalışkanlar sınıfı" "torpilliler sınıfı" gibi türlü adlarla adlandırılan şaibeli

sınıflar oluşur, çocuğunun "tembeller sınıfına" düştüğünü fark eden bir

anne, okulu basıp ortalığı birbirine katabilirdi.

Kayıt sevimsiz bir işlemdi. Çocukları ilgilendiren tek tarafı kayıt

sonunda çocukların bir okul numarasının olmasıydı. Bir numarası

olmak ne demek bilmeseler de, çocuklar bundan hoşlanırlardı. Öyle

derine işleyen bir şeydi ki bu, insan ilkokul numarasını hiç unutmaz,

unutamazdı.

34

70'li yıllarda okula başlayan çocukların çoğu okulu sevmedi. O

yılların eğitim anlayışı katı disipline dayanıyor ve itaatkâr, tek tip

öğrenci yetiştirmeyi hedefliyordu. Özgür düşünce akıldan bile

geçmiyordu. Aynılık öylesine vurgulanıyordu ki, birçok öğretmen

sorduğu sorulara sınıfın hep bir ağızdan cevap vermesini ister,

cümleleri çocuklara hep bir ağızdan okuturdu: "Ali-bana-top-at, at-Aliat."

Aynılığın, disiplinin, herkes gibi olmanın dayatıldığı okullar,

sevimsiz ve gidilmesi ne yazık ki mecburi olan yerlerdi. Okulları

çoğumuz sevmedik, ama o sevimsiz hatıraların içinde, okul

alışverişleri hep sevimli ve neşeli bir yer tuttu.

Okullar açılmadan birkaç gün önce alışveriş yapılırdı. Ayakkabı,

palto, çorap, çanta ve benzeri giysiler ailelerin zevkine ve gücüne göre

seçilir, çocukların beğenileri fazla dikkate alınmazdı. Zaten pek fazla

seçim şansı da yoktu. Sırt çantası, şimdiki gibi pazarlarda bile

satılacak kadar bol ve ucuz bir eşya değildi. Omuza asılan, uzun askılı,

su geçirmeyen kalın kumaşlardan yapılmış okul çantalarını gizlice

makyaj yapmaya başlamış liseli kızlar kullanırlardı. Onlar yaşlarının da

verdiği duyguyla aynılaşmaktan uzaklaşmak ve "ben" olmak için,

çantalarının üzerine yazı yazarlar, basit resimler yaparlar, öğretmenler

ve anne-babalar buna kızarlardı.

Okul için kullanılan çantalar birbirine aşırı benzerdi. Hemen hepsi

siyah, kahverengi, lacivert, nadiren kırmızı veya uçuk mavi olan, üstten

kısa saplı, adi suni deriden imal edilmiş çantalardı. Kapaklıydılar ve üç

gün içinde bozulup bir daha açılmayan teneke kilitleri vardı. Körüklü

gözleri çok defter-kitap alırdı. Işlevseldiler ama genellikle çirkin ve

adiydiler.

Hayatın bugüne göre çok daha fazla kolektif yaşandığı o yıllarda

çanta, şahsi ve sevilen bir eşyaydı, sahibine bir büyümüşlük duygusu

veriyordu, ama önlük öyle değildi. Önlük aynılığın, tek tip olmanın

temsilcisiydi. "Neden siyah önlük giyiyoruz?" diye soran çocuklara,

anneler ve öğretmenler yıllarca "kir göstermediği için" dediler. Bu

cevapta doğruluk payı vardı kuşkusuz. Çamaşır yıkarken annelerin

ellerini parça parça yaran, macun kıvamındaki "Güneş" sabunlarının

kullanıldığı o yıllarda, kir göstermeyen kumaşlar elbette değerliydi.

Ama siyah, aynı zamanda susmanın ve itaatin de rengiydi. Siyahta

35

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bütün renkler kayboluyor ve aynı sınıfta okuyan avukat, işçi, tamirci,

öğretmen, memur, subay, mühendis, hademe, bakkal, kuyumcu, terzi,

kasap, doktor, elektrikçi, manifaturacı çocukları "imtiyazsız, sınıfsız,

kaynaşmış bir kitle" oluyordu. Bütün çocuk giysileri gibi, okul önlükleri

de birkaç beden büyük dikilir, çocukların içinde kayboldukları,

dizlerinden aşağıya kadar uzanan bu önlüklerle birkaç yıl idare

etmeleri beklenirdi. Çocuklar çocukluklarını hep bedenlerine büyük

gelen giysilerle geçirdiler.

Şimdi yine tek tip, ama hiç değilse deniz mavisi olan bu siyah

önlüklere, o zamanlarda da beyaz yaka takılırdı. Titiz, iyi ev kadını

anneler, kartonu andıran sert bir kumaştan kesilmiş, ucuza satılan

hazır ve pratik yakaları tembel annelere layık bulurlardı. Onların

tercihleri kendi diktikleri yakalardı. Her yıkamadan sonra mutlaka

kolalanan bu yakalar çok sert oldukları için çocuklarını boyunlarını

keserdi. Beyaz dantel yakalar ise eğitim hayatının üzerine inşa edildiği

"aynılaştırma" ilkesini delen, ama delmesi hoş görülen yakalardı.

Marifetli annelerin kızları dantel yaka kullanırlar ve genellikle sallantılı

altın küpe takarlardı.

Zorunlu eğitimin beş yıl olduğu, ilkokulu bitirmenin "beşten çıkmak"

olarak adlandırıldığı o yıllarda; ortaokula başlamanın en güzel tarafı

siyah önlüklerden kurtulmaktı. Ortaokul ve liselerin egemen rengi yine

ağırbaşlılığın işareti olan gri ya da lacivertti. Kızlar lacivert jile veya

etek-süveter, beyaz gömlek; erkekler lacivert ceket, gri pantolon

giyerlerdi. Orta iki, kızların ince çorapla tanıştığı ve gözlerini makyaj

malzemelerine diktikleri dönemdi.

Kırtasiye dükkânları bugüne göre çok daha alçakgönüllü, ama yine

de büyüleyiciydiler. Kimilerinde, kırtasiye malzemesinin yanı sıra

damga pulu ve matbu kâğıtlar da satılırdı. Onlar biraz karanlık ve kötü

dükkânlardı, az çeşit bulundururlar, genellikle ara sokaklarda olurlardı.

Ama küçük şehirlerin en güzel caddesinin üstünde, büyük, zengin bir

kırtasiyeciye rastlanır; bunlar damga pulu değil, aksine koleksiyon pulu

ve pul defteri de satarlardı. Bu güzel dükkânlarda cazip çocuk kitapları,

pergel takımı, iletki, gönye, yirmi dört gözlü suluboya takımı, yağlıboya

ve suluboya fırçası da satılırdı. 19 Mayıs törenlerinin o zamanlar

vazgeçilmez pabucu olan pisipisiler ve izci kıyafetlerinin fular, düdük,

çakı gibi aksesuarları da buralarda satılırdı.

36

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Ortaokul ve liseliler kırtasiye alışverişini, okul açıldıktan sonra

yaparlardı. Öğretmenler ilk derste istedikleri malzemeyi öğrencilere

yazdırırlardı. "Türkçeci altı ortalı çizgili ve iki ortalı çizgisiz beyaz

defter, matematikçi dört ortalı harita metot, fenci altı ortalı sarı defter,"

ister; kimi öğretmenler defterlerin mavi, kitapların kırmızı kâğıtla

kaplanmasını "emrederdi". Tüketimden öylesine uzak yıllardı ki,

defterleri kapaklarındaki uyduruk resimler dışında birbirinden pek az

şey ayırırdı. Defterler ya beyaz kâğıttan, ya samanlı sarı kâğıttan,

çizgili, çizgisiz veya kareli idiler. Samanlı kâğıttan yapılan sarı defterler

ucuz oldukları için bazı öğretmenler ille de sarı defter isterler, heves

edip de beyaz defter alan çocuklar, "baban çok zengin galiba" diye

başlayan, bir yığın aşağılayıcı cümleye maruz kalırlardı. Defterden

yaprak koparılması kesinlikle yasaktı.Ama her yasak gibi buna da

uyulmazdı. Bitmemiş defterlerin kirlenmiş sayfaları bile müsvedde

olarak kullanılırdı. Kâğıt çok değerliydi.

Okullarda genellikle kurşunkalem kullanılır, başlıklar kırmızı

kalemle yazılırdı. Tükenmezkalem öğretmenler tarafından pek hoş

karşılanmazdı. Defterlerin sol kenarlarında marjı belirtmek üzere

incecik bir kırmızı çizgi bulunur, bazı yaratıcı çocuklar bu marj

boşluğuna "kenar süsü" yaparlardı. Kenar süslerinden en çok bilineni

saç örgüsüydü, özellikle kareli defterlere çok düzgün çizilebilirdi.

Kitaplar, defterler bugünkü gibi sağlam değildiler, kaplanmaları

gerekirdi. Her ne kadar kötü kâğıtlara, kötü basılmış olsa da,

üzerlerinde bebek, kedi, otomobil desenleri bulunan kap kâğıtları 70'li

yılların ikinci yarısından sonra bollaşıp ucuzladı. Onlar çıkınca sadece

kırmızısı ve mavisi üretilen, pelür kâğıdını andıran, hışırtılı kap

kâğıtlarından hemen vazgeçildi. Şimdi bana çok sempatik görünmekle

beraber, o kâğıtlar da seçme şansı tanımadığı için, aynı siyah önlükler

gibi, ağır bir tekdüzelik duygusu veriyorlardı.

Defter kaplamak uzun okul hayatının başlarında eğlenceli, giderek

sıkıcı olan bir işlemdi. Bir kap kâğıdıyla iki defter kaplanırdı. Bölünen

kâğıt yere yayılır, tam ortasına denk gelecek şekilde defter konur,

defterin orta noktalarına gelen yerlerin bir kısmı kesilir, böylece iki şerit

oluşurdu. Bu şeritler içe kıvrılır, sonra defterin kapağı bu kap kâğıdıyla

örtülür, kapakların sağında ve solunda kalan geniş kâğıtlar üçgen

37

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yapılıp katlanır, zamkla kapağa yapıştırılırdı. Iş Bankası müşterilerine

plastik defter kapları dağıtırdı. Bu kaplar deftere geçilirdi, ama çok

kullanışsızdı. Defter ikide bir kaptan çıkar, düşerdi. Çocuklar bu defter

kaplarında bulunan Iş Bankası logosunun üzerine beyaz kâğıt

koyarlar, kurşunkalemle kâğıdı karalarlardı. Bu yapılınca bankanın

logosu kâğıda çıkardı.

O yılların öğretmenlerinin büyük kısmı aynılığı öneriyor, tüm

öğrencileri "mum gibi" kılmak için çaba harcıyorlardı. Özgürlük değil,

itaat asıldı. Farklılık değil, "herkes gibi"lik makbuldü. Bazıları o kadar

ileri gitti ki, defter ve kitapların kaplanacağı kâğıtları, üzerlerine

yapıştırılacak etiketi, etiketin defter veya kitabın neresine

yapıştırılacağını, hatta etikete bilgilerin hangi sırayla yazılacağını bile

tarif ettiler. Bütün bunları disiplin sandılar. Dönemin anlayışına göre

bunlar erdem sayılıyordu. Aynılaştırma büyük ölçüde itaatkâr bir kuşak

yaratmak, biraz da sınıfsal farklılığı bastırmak için kullanılan, tehlikeli

bir yöntemdi. Itaatkâr bir kuşak yaratamadılar. Özgürlüğü, özgür

düşünceyi öneren öğretmenlerin sayısı, 70'lerle birlikte hızla arttı.

Aksini düşünen meslektaşlarıyla çatıştılar, hatta bazıları ağır faturalar

ödediler.

Almanyalılar 70'lerde pek çok çocuğun ilk kez gördüğü pek çok şeyi

getirdiler. Fermuarlı, içinde birçok kalemin yer alabildiği, silgi,

kalemtıraş, hatta dolmakalem için ayrı gözleri bulunan, çok katlı kalem

kutuları da bunlardan biriydi. Ondan önce, sürgülü tahta kalem kutuları

vardı. Bunlar, sürgüsü açılınca içinde iki uzun, bir de yuvarlak olmak

üzere üç gözü olan, pek az kalem alabilen kutulardı. Kalemden

hoşlanan ve birçok kaleme sahip olmak isteyen çocuklar kalemlerini

bu kutulara sığdıramazlardı. Kurşunkalemler o kadar adi olurlardı ki,

sürekli uçları kırılır, ikide bir kalemtıraşla açmak gerekirdi. Çocuklar

yaprak gibi kalem yongası üreten bu kalemtıraşlarla kalemleri

açmaktan hoşlanırlar, ucu iğne gibi sivri kalemlerle yazmak isterlerdi.

Ancak tasarruf eğitimi almış olan öğretmenler, hem tasarruf hem

temizlik gayesiyle, bu kalem açmaları bir düzene koymak isterler ve

hemen her sınıfta karatahtanın yanında bulunan çöp kutusunda

açılmasını şart koşarlardı. Bu şart, garip bir şekilde kalemtıraş kuyruğu

oluştururdu. Ucu kırık kalemini alan çocuk bu kuyrukta sıraya girer ve

38

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

en az kalemi kadar adi olan kalemtıraşla kalemini açar, ucunu

üfledikten sonra sırasına dönerdi. Kalemtıraş konusu derindi.

Kalemtıraşların birer "kalemyiyen" olduğuna inanan bazı babalar,

çocuklarının kalemtıraş kullanmalarını yasaklar, kurşunkalemleri

kalemtıraş görmüş mü diye her akşam kontrol ettikten sonra, jiletle

veya keskin bir bıçakla kendileri yontarak açarlardı.

Günümüzde plastik hale gelen ve kırtasiyecilerde satılan sayı

fasulyeleri, gerçek kuru fasulyeydiler. Ilkokul bire giden her çocuğun

basmadan dikilmiş minicik bir kesesi, bunun içinde yeteri kadar kuru

fasulyesi olurdu. Aritmetik dersinde torbadan fasulyeler çıkarılır, üç

fasulye bir yana, iki fasulye de öbür yana konur, sonra iki fasulye diğer

üçünün yanına getirilir ve hepsi sayılınca beş ettiği anlaşılırdı. Ilkokul

birinci sınıfta alınması gereken bir başka gereç de sayı boncuğu idi.

Abaküsten çok sayı boncuğu denen, sarı kırmızı, mavi boncukların

tellere dizili olduğu bu boncuklarla toplama çıkarma öğrenilirdi.

Okul, şimdi de olduğu gibi her pazartesi sabahı bayrak töreniyle

açılır, -cumartesi günlerinin tümüyle tatil olmasından sonra- cuma

akşamları bayrak töreniyle kapanırdı. Tören okulun bahçesinde tüm

öğrencilerin sınıflarına göre sıraya girmesiyle başlardı. Öğrencilerin

girdiği ana kapının önünde bir-iki müdür muavini, müzik öğretmeni,

bazen müdür hazır bekler, öğretmenler sınıfların durumuna göre

bahçeye dağılmış olurlar ve öğrencilerin tümü sıraya girdikten sonra,

Istiklal Marşı okunurken hafta sonu göndere çekilmiş olan bayrak,

gönderden indirilirdi. En kıdemli müzik öğretmeni önce öğrencilere ses

verir, sonra "bir, ki, üç" der ve marş hep bir ağızdan okunmaya

başlanırdı. "Korkma sönmez bu şafak./ Larda yüzen al sancak./

Sönmeden yur." Ardından sıra Türküm, doğruyum'a gelirdi. Öğrenci

andına bütün çocuklar "Türküm doğruyum" derlerdi. Her gün bir başka

çocuk andı okur ve okuturdu. Çocuk öne çıkar, başlardı okumaya.

"Türküm!" Bütün okul hep bir ağızdan tekrar ederdi. "Türküm!"

"Doğruyum!", "Doğruyum!" Öğrenci bu andı alışılagelmiş bir biçimde

parçalarına bölerek okur, her parçayı bütün okul tekrar ederdi.

"Türküm, doğruyum çalışkanım. Yasam küçüklerimi korumak,

büyüklerimi saymaktır. Yurdumu milletimi özümden çok sevmektir.

Ülküm yükselmek ileri gitmektir. Ey bugünlerimizi sağlayan ulu Atatürk!

39

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Açtığın yolda, gösterdiğin ülküde, hiç durmadan yürüyeceğime ant

içerim. Varlığım Türk varlığına armağan olsun."

Her okulda ve devlet dairelerinin birçoğunda bir "yangın köşesi" bir

de "Atatürk köşesi" bulunurdu. Yangın köşesi bugün de birtakım köhne

devlet dairelerinde rastlanan türden, birkaç basamaklı tahta bir

kürsüden ve basamaklara konmuş olan kum dolu teneke kovalardan

oluşurdu. Kırmızıya boyanmış her bir kovanın üzerinde beyaz

yağlıboyayla bir harf bulunur, bunlar okununca "YANGIN" yazdığı

anlaşılırdı. Bu kovaların arkasındaki duvara, çaprazlama birer kazmak

ürek, yanına da matbu bir yangın söndürme talimatı asılırdı. Zamanla

bunlara bir yangın söndürme cihazı eklendi. Matbu talimatlara

okullarda çok sık rastlanırdı. Sivil Savunma, Veremle Savaş, Sıtma'yla

Savaş talimatına hemen her okulda rastlamak mümkündü.

Atatürk köşesi ise genellikle kısa bir kaide üstüne konmuş, Atatürk'e

pek benzemeyen bir büst, matbu Istiklal Marşı, Atatürk'ün Gençliğe

Hitabesi, yine Atatürk'ün "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir", "Ben

sporcunun zeki, çevik ve ahlaklısını severim", "Sağlam kafa sağlam

vücutta bulunur", "Türk öğün, çalış, güven", "Sanata önem vermeyen

bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir" gibi sözlerinden

birkaçının bulunduğu çerçeveli yazılarla, birkaç Atatürk fotoğrafından

oluşurdu. Burası genellikle okulun öğrencilere ait olmayan, süslü

kapısından girilince karşılaşılan köşeydi. Müfettiş gelme dönemlerinde

duvardaki yazılar ve çerçeveler artar, temizliği ciddiye alınırdı.

Okullarda pazartesi sabahları denetime ayrılmıştı. Hafta sonu

yapılması gereken ödevlerden tırnak ve dişlere kadar yapılan

denetimler haftayı sevimsiz kılmak için bire birdi. Gerçi mendil ve

tırnak kontrolü sadece ilkokulların ilk sınıflarında yapılırdı ama,

liselerde de aksi bir suratla güne başlayan öğretmenler saça başa

takarlar, ten rengi ince çorabı veya hafif topuklu ayakkabıyı derhal

görürlerdi.

Her öğrencinin en az bir mendili olması zorunluydu. Mendil ve

tırnak kontrolü temizlik fikrini geliştirmek için yapılıyor olsa da,

tırnakları uzun ve kirli olan öğrenciler arkadaşlarının yanında

azarlandıkları için, bu kontrol gurur kırmaya yarardı. Öğretmen

"mendillerinizi çıkarın, tırnak kontrolü yapıcam" deyince, temiz mendil

40

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sıraya, iki el de avuçları yere bakacak şekilde bu mendilin üzerine

konurdu. Öğretmen sıraların arasında dolaşıp tırnakların kesik ve

temiz olup olmadığına bakardı. Ilkokulun ilk sınıflarında sık sık yapılan

bu kontrol, sınıflar büyüdükçe unutulur, liseye gelindiğinde birden

hortlardı. Artık amaç tırnakların temiz olup olmadığına değil, uzun ve

ojeli olup olmadığına bakmaktı. Hafta sonu tırnaklarına sürdüğü ojeyi

çıkarmayı unutmuş ya da belki bu hafta kontrol olmaz umuduyla

çıkarmamış olan birçok liseli kız, öğretmenin niyetini anlar anlamaz

ojelerini kemirerek çıkarmaya çalışırlardı. Liselerde sigara araması

bahanesiyle öğrencilerin özel eşyaları pervasızca karıştırılır, çantaları,

hatta üst başları aranırdı. Aseton, ruj, oje taşımak ve sigara içmek

kesinlikle yasaktı. Ama bütün bu sıkı aramalara rağmen çantasında

oje, ruj, aseton, cımbız bulunduran kızlara rastlanır, üstelik nasıl

başarırlarsa, kontrollerde pek az yakalanırlardı.

Ilkokul sınıflarının duvarlarına Atatürk resminin yanı sıra, bir "çağlar

atlası" asılırdı. Yontma taş devri, cilalı taş devri, maden devri, orta çağ,

yeni çağ, yakın çağ; bu çağları açan olayların resmedildiği bir duvar

atlasında buluşurdu. Yoksul mahallelerin yoksul okullarında, fedakâr

ve idealist öğretmenler bunları bizzat kendileri yaparlardı. Birinci

sınıfların duvarlarında da "mevsimler tablosu" vardı. Sonbahar

yaprakları sararmış ağaçlar, kış kardan adam, ilkbahar çiçek açmış

ağaçlar ve yaz denizde yüzen insanlarla ifade edilir; her mevsimin üç

ayı bu tabloda gösterilirdi. Birinci sınıflarda bir duvarda da okuma

fişleri bulunurdu. "Ali bana top at" gibi basit cümlelerden oluşan fişler

büyük kartonlara yazılır, duvara boydan boya gerilmiş iplere asılırdı.

Okumayı öğrenme sürecinde bu fişler kesilip önce kelimelere, sonra

da hecelere bölünür, bölünmüş parçalar yine bu iplere asılırdı.

Okumayı söken öğrenci bu heceleri okur, birleştirip cümle kurardı.

Öztürkçe eğilimi başlamadan önce, okullarda yazılı sınavlara

imtihan, sözlü sınavlara da mülakat denirdi. Dildeki yenileşmeyle

birlikte yazılı sınav ve sözlü sınav olan bu kelimelere bazı öğretmenler

yazılı yoklama, sözlü yoklama deseler de, öğrenciler kısaca yazılı ve

sözlü derlerdi. Yıl sonunda bazı öğretmenler "kurtarma yazılısı"

yaparlardı. Notlar ilkokulda beş, ortaokul ve lisede on üzerinden verilir,

sınavlarının ortalaması beş olmayan öğrencilerin katıldığı kurtarma

41

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yazılısı genellikle öğretmenin insafa geldiği ve yarım yamalak da olsa

cevap vermiş tüm öğrencileri geçirdiği sınavlara denirdi.

Öğretmenin hangi konuyu işlediğini yazıp imzaladığı defter ile

yoklama fişi masanın üstünde hazır dururdu. Her öğretmenin yoklama

yapması gerekirdi. Bazı öğretmenler yoklamayı sınıf başkanına

yaptırırlardı. Sınıf başkanına "sınıf mümessili" diyen yaşlı öğretmenler

vardı. Sınıf başkanı, başkan yardımcısı ve eğitsel kolların üyeleri

seçimle işbaşına getirilirdi. Ilk seçimler daha birinci sınıfta sınıf başkanı

seçimiyle yaşanırdı. Öğrencilerin kişilik özellikleri böylece ortaya

çıkardı. Kim hırslı, kim lider ruhlu, kim pısırık, kim seviliyor, kim

arkadaş canlısı, kim meraklı, az çok belli olurdu.

Sınıf başkanı olmak öğrenciye gurur vermekle birlikte, öğretmenin

kendinden isteyeceği bir yığın angaryayı da yüklerdi. En büyük

ayrıcalığı konuşanları tahtaya yazmaktı. Sınıf başkanından sonra

eğitsel kolların seçimine sıra gelirdi. Temizlik kolu, Kızılay kolu, gezi ve

inceleme kolu, tiyatro kolu, kültür edebiyat kolu, trafik kolu, sağlık kolu

gibi, kâğıt üzerinde tasarlanırken çok iyi düşünülmüş, ama pratikte

hemen hiç uygulanmayan bu kolların üyeleri seçimden birkaç ay sonra

hangi kola seçildiklerini bile unuturlardı.

70'li yılların okul hayatı, siyah önlükle, demokratik seçim

uygulamasıyla, tek tip olma anlayışıyla ve daha birçok unsurla

imtiyazsız sınıfsız bir gençlik kitlesi yaratmayı amaçlamış olsa da,

birçok iyi niyetli kural bile ayırımlara yol açtı, ihbarı, ispiyonu teşvik etti.

Örneğin ilerici öğretmenlerin "onur kolu", tutucu öğretmenlerin

"haysiyet divanı" diye adlandırdıkları bu kola, genellikle sınıfın en

onurlu, kişilikli çocukları değil; en itaatkâr, ispiyonculuk ve muhbirlik

eğilimleri yüksek, bencil çocukları seçilirdi. Bir tür ayrıcalık kazanırlar;

bunun karşılığında sigara içen, okuldan kaçan arkadaşlarını ihbar

etmeleri istenirdi. Temizlik kolu üyelerinin görevi temizliği teşvik etmek,

sınıfın ve çevrenin temiz olmasına dikkat etmek iken, bu kola sınıfın en

sessiz ve yoksul kızları seçilir ve tahtanın temizliği bizzat onlara

yaptırılırdı. Kızılay kolu bayramlarda Kızılay pulu satar, gezi ve

inceleme kolu üyeleri öğretmenlerin bahar pikniği düzenlemelerini

seyrederlerdi. Sağlık kolu okulun ilkyardım dolabından sorumlu

tutulurdu.

42

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Küçücük çocukların ruhunu yaralayan bir başka uygulama da,

okumayı söken çocuğun göğsüne kırmızı kurdele takılmasıydı. Bazı

öğretmenler bunun okumayı sökmeye teşvik amacı taşıdığını iddia

ediyorlardı ama, okumayı henüz sökememiş olduğu için bütün sınıfın

göğsünde kırmızı kurdele varken, hâlâ kurdelesi olmayan çocuğun

aptal muamelesi görmesine, arkadaşlarından ve okuldan nefret

etmesine neden oluyordu. Bu nedenle bazı aklı başında öğretmenler

bir-iki gün arayla bütün öğrencilere kırmızı kurdele takarak bu ayırımı

ortadan kaldırırlardı. Eğitsel kollar her zaman ve bütün okullarda hep

kötü niyetli değildi. Bazı öğretmenler bunu öğrencilerin yararına

kullanırlar, onların sosyalleşmelerini ve gelişmelerini sağlarlardı. Okul

veya sınıf gazetelerini kendilerini teşvik eden öğretmenlerinin

sayesinde çocuklar çıkarır, tiyatro grupları kurulur, oyunlar sahnelenir,

dans grupları oluşturulur, deprem, sel gibi toplumsal felaketlerde bu

kollar yardım toplarlardı. Kâğıt üzerinde her şey şık duruyordu da,

uygulamaya gelince genellikle sapıyordu.

Farklılığa kesin cephe almış bu eğitim sistemi bir dönem özellikle

erkek çocukların gururlarıyla oynadı, onların genç ruhlarında ağır

yaralar açtı. 70'lerde uzun saç modası vardı. Erkeklerin saçları

omuzlara değecek kadar uzatılıyordu. Erkek öğrenciler de buna heves

ederler, yazın anne-babalarının muhalefetine rağmen uzattıkları

saçlarını, okul açılınca içleri sızlayarak kestirirlerdi. Bazı hoşgörüsüz

babaların çocuklarını döve döve berbere götürdükleri oluyordu. Ama

bu yine de baba ile oğul arasında, yani "yen içinde" bir meseleydi.

Oysa okullarda uzun saç, çok gurur kırıcı olaylara neden olurdu.

Disiplin tutkunu -nedense büyük çoğunluğu kadın olan- öğretmenler

okulun giriş kapısında ellerinde makasla beklerler; saçlarını uzun

buldukları erkek çocukların saçlarından, en olmayacak yerden bir

tutamı alabildiğine derin keserlerdi. Alnının ortasında bir tutam saçı

yok olmuş çocuğun eve gitmesine de izin verilmez, çocuk gülünç

görünüşüyle ve onuru kırılmış bir halde bütün gün derste önüne

bakarak otururdu. Okul çıkışı hemen berbere gider, öğretmenin

dibinden kestiği tutam yüzünden, saçlarını o kadar kısa kestirmek

zorunda kalırdı ki, utancından yerin dibine girerdi. Oysa güzel, yakışıklı

görünmek isterlerdi, hoşlandıkları kızlar vardı. Hele saçlarına çok

43

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

düşkün olurlardı. O zamanlar bunun genç erkek çocukları nasıl

etkileyeceği hiç düşünülmezdi. Disiplin ruh sağlığından daha

önemliydi. Okula uzun saçlı geldi diye böyle onur kırıcı bir muameleye

maruz kalmış bir kuşaktan okulu sevmeleri elbette beklenemezdi.

Öğretmenler 70'lerin ikinci yarısında, liselerde de siyasi

örgütlenmelerin artması, öğrencilerin "kayıtsız şartsız itaat" kuralına

karşı çıkmaları nedeniyle, disiplini uygulamak konusunda yeterince

kararlılık gösteremedilerse de, 70'lerin ilk yarısı çok ağır geçti,

öğretmenlerin bir kısmı zamanlarını bir harf öğretmekle değil,

çocukların kılık kıyafetlerini düzene koymakla geçirdiler.

Ilkokullarda beslenme saati, beslenme çantası, su matarası ve süt

tozları vardı. Üstten kapaklı ve saplı, plastik bir kutudan ibaret olan

beslenme çantalarını birbirinden ayıran şey, renkleriydi. 60'larda süt

tozunun yanı sıra, yatılı okullarda tuhaf renkli, alışılmadık kokulu

peynirlerin dağıtılmasıyla da hafızalarda yer eden "Amerikan yardımı"

hâlâ devam ediyordu. Beslenme saatinde süt tozlarını suyla karıştırıp

bir güğüme doldurmuş olan görevli içeri girer ve "süt" dağıtırdı. Bazı

okullarda bu "süt"e poğaça büyüklüğünde bir ekmek de eklenirdi.

Çocuklar yanlarında bu "süt"ü içebilmek için bardak ve verilen

ekmeğe katık olabilecek yiyecekleri getirirlerdi. Iç içe geçmiş

çemberlerin açılmasıyla oluşan bir tür portatif bardaklar çocuklar

arasında çok revaçtaydı. Katlandığı zaman yer kaplamayan bu tuhaf

şeyin çemberleri açılıp çekilince bardak oluyor, ama mutlaka

sızdırıyordu. Katıklar peynir, köfte, zeytin gibi kuru, ortalığı kirletmeyen

yiyeceklerdi. Yanında meyva yemek serbestti. Ama bu meyvaların

herkesin alabileceği meyvalardan olması, yani muz olmaması istenirdi.

Muz o yılların en pahalı meyvasıydı. Bazı öğretmenler getirilecek

yiyecekleri belirlerlerdi. Peynir yeneceği gün herkes peynir, zeytin

yeneceği gün herkes zeytin getirir, böylece çocukların birbirlerinin

yiyeceklerine özenmesi önlenirdi.

Fakir cumhuriyet en azından şehirlerdeki çocuklarının sağlığını

korumak için aşılarına dikkat ediyordu. Çiçek aşısı, verem aşısı ve

karma aşılar okul çağındaki çocuklara ücretsiz yapılırdı. Aşı günleri

korku ile eğlencenin iç içe geçtiği günlerdi. Dersin ortasında ansızın

kapı açılır, bir hemşire ile elinde kocaman bir sağlık çantası taşıyan

44

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sağlık memuru içeri girerdi. "Aşıcı geldi!" cümlesiyle sınıflar

dalgalanırdı. "Aşııı olmalıyıız. Nedeeen? Hastalanmamak içiiin! Aşııı

sağlığımızı koruuur!" Sonra en cesurlar başa geçer, korkaklar sıraların

altından çıkarılır, bir aşı kuyruğu oluşturulurdu. Sağlık memuru ya da

hemşire, görünce bugün bile bayılmaya neden olacak büyüklükteki

iğneyi çıkarır, aynı şırınga ile içindeki ilaç bitinceye kadar birkaç

çocuğu aşılar, sonra kaynamakta olan diğer şırınga alınır, yine birkaç

çocuk aşılanırdı. Aşı olan cesur çocuk göğsünü gere gere gidip

sırasına oturur ve arkadaşları sorardı: "Acıdı mı?" "Cık. Pire ısırdı gibi

oluyor." Cesurlar hayranlıkla, korkaklar alayla izlenir, her sınıfta

ağlayıp bağıran, kendini yerden yere atan, hatta düşüp bayılan birkaç

çocuk çıkardı. Aşısını olan çocuğun evine gitmesi serbest olduğu

halde, hiçbiri gitmez, aşı olan arkadaşlarının hallerini izlerdi. Aşı

olmanın tek iyi tarafı, ertesi günün tatil olmasıydı. O gün biraz ateş

yükselir, aşının olduğu yerde hafif bir şişme görülür; bu çocuğun

annesine naz yapmasına, sonra da dışarı çıkıp oynamasına yarardı.

Aşı tatilleri sokakta oynayarak geçirilirdi. Böyle günlerde sokaklardan

"aşılı kolum! aşılı kolum!" inlemeleri ve ağlayışları yükselir, oyunlar

bozulurdu. Dokunulduğunda aşı yeri çok acırdı.

Ilkokullarda resim derslerinin adı resim-iş idi. Bu derste yalnızca

resim yaptırılmaz, renkli elişi kâğıtlarından kedi merdiveni, kâğıt

katlayarak veya katlanmış kâğıtları keserek çiçek, böcek, bebek

yapılır, patates baskısı, ip baskısı yaptırılırdı. El ele tutuşmuş

çocuklardan ya da çam ağaçlarından oluşan kâğıt dizileri yapmak da

yaygındı. Ince uzun bir kâğıt bir kare oluşturacak şekilde katlanır

üzerine bir kollarını açmış çocuk veya çam ağacı figürü çizilir, sonra

bunlar birkaç noktadan birbirini tutacak şekilde kesilirdi. Kesilmiş

kâğıtlar açılınca yan yana bir yığın çocuk veya çam ağacı ortaya

çıkardı. Patates baskısı yapılacağı zaman okula patates getirilir,

ortadan ikiye bölünür, içine kalemle bir desen çizilip oyulur, sonra bu

çıkıntılı bölüm boyanarak resim kâğıtlarına basılırdı. Ip baskısında ise

uzunca bir ipin iki ucu tutulup gerilir, çeşitli renklerle parça parça

boyanır, bir kâğıdın yarısına bir desen oluşturacak şekilde

yerleştirilirdi. Kâğıdın kalan yarısı ipin üstüne kapatılır, sıkıca bastırılan

kâğıdın içinden ip çekilirdi. Ip çekilirken üzerindeki boyalar kâğıtta hoş

45

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

lekeler bırakır, böylece değişik renklerin kaynaştığı bir desen elde

edilirdi.

Beden eğitimi dersinin adı oldum olası beden, öğretmenin adı

bedenciydi. Eşofmanlar ortaokul ve liselerin ihtiyaç listelerinin önemli

bir kalemini oluştururdu. En yaygın olanları, yanları iki sıra beyaz

şeritli, önden fermuarlı lacivert eşofmanlardı. Bazı okullarda şort

giyilirdi. Köklü okulların büyük çoğunluğunun spor salonları vardı.

Beden eğitimi dersleri kışın buralarda, yazın okul bahçesinde yapılırdı.

Bazı okulların bahçelerinde basketbol sahası ve tırmanma demirleri

bulunurdu. Ama yaygın olarak kullanılan gereçler üzeri sert, yeşil bir

kumaşla kaplı, takla minderleriydi. Bunların üstünde ters takla, düz

takla atılır, köprü kurulur, mekik çekilirdi. Öylesine tozlu olurlardı ki,

bulundukları yerden alınıp yere atıldıkları zaman havaya bir toz bulutu

yükselirdi.

70'lerde öğrenciler bugüne göre daha fazla resmi bayram

kutlarlardı. Bayramlar duygu seline neden olmuyordu, ama törenden

sonra okul tatil oluyordu. Ilk bayram 29 Ekim Cumhuriyet Bayramıydı.

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramından sonra, hemen 1

Mayıs Bahar Bayramı gelirdi. Bu biraz manidar bir bayramdı. Ilkokul

çocukları bunun sadece Türkiye'de bahar, birçok ülkede işçi bayramı

olduğunu bilmezler, o gün pikniğe gidileceği için sevinirlerdi. 70'lerin

ikinci yarısında, siyasallaşma ile birlikte birçok lisede bunun işçi

bayramı olduğunun altı çizilmeye başlanmış, pikniklerin yerini

boykotlar ve eylemler almıştı. 12 Eylül darbesiyle birlikte bahar kılığına

girmiş işçi bayramı tamamen kaldırıldı. 19 Mayıs Gençlik ve Spor

Bayramının yorgunluğu geçmeden 27 Mayıs Hürriyet ve Anayasa

bayramı gelirdi. 12 Eylül yönetimi bu bayramın da gereksiz olduğuna

karar vererek kaldırdı. 30 Ağustos Zafer Bayramı yaz tatiline denk

geldiği için hafızalarda hiç yer etmemişti.

Bütün resmi bayramlardan önce ilkokullarda sınıflar süslenirdi.

Sınıfa bol miktarda krepon kâğıdı, elişi kâğıtları, balonlar getirilir, renk

renk kedi merdiveni, zincirler yapılır, sınıfın orasına burasına bunlar

asılırdı. Kartondan kesilmiş harflerle camlara "23 Nisan kutlu olsun",

"Türk Öğün Çalış Güven" yazılır, balonlar şişirilip Atatürk resmi

süslenir, kâğıt fenerler asılırdı. 29 Ekim özellikle okulların bando

46

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

takımındaki öğrencileri ve izcileri ilgilendirirdi. Bando takımında

trampet, zil, davul, flüt, melodika çalınır; takımın epeyce pahalı olan

sırmalı, püsküllü kıyafetini alabilecek güçte olan öğrencilerin en

yeteneksizleri, -yani büyük çoğunluğu- trampet çalardı. Izciler büyük

ümitlerle izci olurlardı. Dağlarda ateş yakıp kamp kuracakları, vahşi

hayvanlarla savaşmayı, iz sürmeyi öğrenecekleri, kendi yemeklerini

kendileri yapacakları vaatleriyle kandırılırlar; bunlardan pek azı

gerçekten izci olabilir, izci kamplarına katılabilirdi. Büyük çoğunluğu

trampet çalarak resmi bayramların geçit törenlerine katılmakla

yetinirlerdi. Yeni başlayanlara yavru kurt denirdi. Izcilerin marşları,

yeminleri, mataraları, düdükleri, fularları, çakıları, kasketleri, şapkaları

vardı. Kız izciler mini etek, erkek izciler şort giyerler, 29 Ekimlerde

yağmur altında geçit sırasının kendilerine gelmesini beklerlerken

soğuktan donarlardı.

Kostümlü bir bayram olan 23 Nisan yaklaşırken çocukları bir sevinç,

dar gelirli aileleri de bir düşünce alırdı. Ilkokul öğretmenlerinde bir

yaratıcılık kaygısı görülür, oturup model çizenlerine, ailelerle birlikte

dükkân dükkân dolaşıp kumaş seçenlerine rastlanırdı. Rontlar,

skeçler, masal canlandırmaları planlanır, resmi geçitte giyilecek gazi,

Pamuk Prenses, Anadolu kızı, balerin, Uyuyan Güzel, kedi, tavşan

kostümleri diktirilirdi. Folklorcuların da katıldıkları ve ikide bir durup

halay çektikleri resmi geçit kafilesinin sonunda, kostüm diktiremedikleri

için okul formalarıyla yürüyen ve imtiyazsız sınıfsız bu kaynaşmış

kitleye kaynaşamayan yoksul çocuklar yer alır, tören sonunda onları

bekleyen tayyörlü anneleri olmadığı için evlerine dağılırlardı.

10 Kasım bayram değil, anma töreniydi. 70'lerde anma törenine

tüm vatandaşlar katılırlardı. Özal iktidarına kadar 10 Kasım'da içki

satmak yasaktı, eğlence yerleri kapatılırdı. Sinemalar ve tiyatrolar

açılmaz, müzikli lokantalarda müzik çalınmazdı. 10 Kasımda içki

satılmaması o kadar bilinen bir şeydi ki, içkili yemeklerde içki gecikirse,

muzip bir davetlinin "bugün 10 Kasım mı, hani rakı?" demesi anlaşılır

bir espriydi.

Yerli malı yurdun malıydı, her Türk onu kullanmalıydı. Cumhuriyetin

ilk yıllarında tüm ülke tarafından kutlandığını, yıllar sonra dönemin

gazetelerinden, fotoğraflarından öğrendiğimiz yerli malı haftası; 70'lere

47

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gelindiğinde içeriğini ve ideolojik anlamını büyük ölçüde kaybetmiş ve

"meyva yeme haftası"na dönüşmüştü. Önce hangi öğrencinin hangi

meyvadan kaç kilo getireceği tespit edilirdi. Kivi ne yetişiyor, ne de ithal

ediliyordu. 70'li yıllarda çocukların hiçbiri ananas tatmamışlardı. Hiç

muz yememiş olanlar bile çıkabiliyor ve yerli malı haftası, yoksulluk

nedeniyle hiç muz tatmamış olan çocukların bu efsanevi meyvayı

tatmasını sağlıyordu. Teorik olarak öğrenilmesi gereken ülkemizde

üretilen malları tercih etmemiz gerektiği, böylece ülke kalkınmasına

katkıda bulunacağımız ise de, yerli malından anlaşılan tek şey, ders

boyunca yenilen meyvalar olurdu.

Okullar sıkıcıydı, sevimsizdi, disiplin yuvalarıydı. Ama okuyanlar

gençti. Bu yüzden öğretmenlerine küçük şakalar -bazen büyük

şakalar- yaparak, âşık olarak, kopya çekerek, okuldan kaçıp sinemaya

giderek o yılları geçirdiler ve hep hatırladılar. Hatırladıkları zaman

hoşlandılar, çünkü gençliklerini hatırlıyorlardı.

48

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Burası Türkiye Radyoları, haberleri veriyoruz

Televizyondan önce hayat radyoyla yaşanır, saatler radyoya göre

ayarlanır, ülkede ve dünyada olup bitenler radyodan öğrenilirdi. Sigara

paketi büyüklüğündeki el radyolarından, koca dolap boyundaki

"möbleli" radyolara kadar, her ailenin çapına göre bir radyosu vardı.

Dijital teknolojinin adı bile yoktu. Radyoyu açmak mutluluk verici bir

eylemdi. Lambanın olduğu yerde keskin, lambadan uzaklaştıkça

gölgelenen bir ışık radyonun ön panelini doldurur, büyüleyen kutu

yavaş yavaş ısınır, derken ses gelirdi. "Yurttan Sesler korosunu

dinleyeceksiniz..."

Radyo içinden taşan tüm seslerle hayatımızı zenginleştiriyor, bize

dünya denen kocaman bir yuvarlağın üzerinde yaşadığımızı

hatırlatıyordu. Şehirlerarası yolculukların az, şehir içindeki en uzak

mesafelerin bile yürüyerek gidebileceğimiz kadar kısa olduğu

dünyamızda radyo, yalnız sesiyle değil, üzerindeki şehir adlarıyla da

bizi büyülerdi. Ankara, Istanbul, Varşova, Sofya, Viyana, Münih,

Washington, Tel Aviv, Moskova, Kahire, Paris, Atina, Prag gibi; her biri

taze bir hayalin kapısını aralayan bu şehir isimleri, ne yazık ki sadece

radyonun üzerinde yazılı kalır; ne kadar uğraşsak da, parazitli bir

yayının arasında bulabildiğimiz yegâne yabancı ses, Kahire

radyosundan taşan Arapça şarkılar olurdu.

Bugün Türkiye'de yayın yapan iki binden fazla radyo varken, o

yıllarda özel radyoyu hayal etmenin imkânı yoktu. Radyo yayınları

devlet tekelindeydi. Ankara ve Istanbul radyolarından başka, bugün de

yayınlarını benzer şekilde sürdüren "Terete efem" yayın yapardı.

Dönemin elit yayıncılık yapan tek radyosu olduğu için, onu biraz

okumuş yazmışlar ve büyük şehirlerde yaşayanlar dinlerlerdi. Halkın

büyük çoğunluğu şarkı türkü çalan, yarışmalar yapan, eğlendiren

Ankara veya Istanbul radyosunu tercih ederdi. TRT FM o zamanlarda

49

da klasik müzik yayını yapar, caza yer verirdi. Türkçe, Ingilizce,

Fransızca ve Almanca olmak üzere dört dilde haber yayını yapardı.

TRT FM'de gevezelik yoktu. Operalar, konçertolar, caz konserleri

yayınlanır, her eserin kime ait olduğu belirtilir, operaların konusu

yumuşak ve tatlı sesler tarafından anlatılır, klasik müziğe, büyük

müzisyenlere ilişkin ayrıntılı bilgi verilirdi. "Te-te-te- Teleskop" diye bir

cümlenin jeneriğinde yer aldığı program gençlerin çok ilgisini çekerdi.

TRT FM stereo yayına geçtiğinde meraklılar bunu pek önemsediler.

Ama cihazlar pek gelişkin sayılmazlardı, stereo yayının farklılığı pek

çok radyoda anlaşılamadı.

Polis radyosu ise TRT FM'in tam tersiydi. Seçkin yayıncılık bir yana,

TRT'ye göre çok daha serbest yayın yapıyordu. Dönemin popüler

şarkılarının yanı sıra, Orhan Gencebay'ın son şarkılarından, Şükran

Ay'ın yanık sesine kadar, arabeske tümüyle yer verdiği için, özellikle

şoförlerin en sevdiği radyoydu. Ama polis radyosunu ilginç kılan müzik

yayınındaki geniş yelpaze değil, günde birkaç kez yayınlanan kayıp

şahıs ve çalıntı oto ilanları bölümüydü.

Bu ilanlar kimi zaman güldürücü, kimi zaman ürpertici olurdu.

Özellikle kayıp şahıs ilanları, dinleyicileri karanlık hikâyelere çekerdi.

Genellikle diksiyonu pek düzgün olmayan bir spiker kayıp şahısları

okurdu: "Ahmet Yıldız, 12 yaşında, üzerinde kahverengi bir ceket ve

siyah pantolon bulunan Ahmet Yıldız, 19 Ekim 1974 tarihinde evinden

ayrılmış, kendisinden bir daha haber alınamamıştır.Görenlerin veya

bulunduğu yeri bilenlerin en yakın polis karakoluna haber vermeleri

rica olunur. Nurhayat Gökdemir 44 yaşında...." böyle uzayıp giderdi

liste. Derken kayıp şahıs ilanları biter, bir iki şarkı-türküden sonra

çalıntı oto ilanlarına sıra gelirdi. O yıllarda çoğu ailenin çalınacak otosu

olmadığı için, bu bölüm pek de etkilenmeden dinlenirdi. "34 AB 555

plakalı, mavi renkte, Murat 124 marka araç çalınmıştır. Yerini

bilenlerin..." Bir süre sonra polis radyosu yayınlarına son verildi ve

şoförler yine kırkbeşlik plaklarına dönmek, Bir teselli ver'i plaktan

dinlemek zorunda kaldılar.

Bize dünyanın dört bir tarafını taşıyan radyo kibirli değildi, seviyesiz

de değildi. Fazla denetimli, fazla kurallıydı. Hayatımız da öyleydi.

Yayın sabah altıda başlar, yedi olduğunda önce gong vurur, ardından

50

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

anons spikeri tarihi söylerdi. "Bugün 14 Eylül Çarşamba. Demirbank iyi

günler diler. Demirbank. Demirbank..." 70'li yıllarda bu coğrafyada

yaşayan ve radyo dinleyen hemen herkesin hafızasına bu cümle

kazındı. Bu iyi dilekten sonra sabah yedi haberleri başlardı. "Burası

Türkiye radyoları. Haberleri veriyoruz. Önce özetler." 70'lerde "ajans

haberleri" deyimi kalkmıştı. Ama o yılların yaşlıları haberlere hâlâ

ajans diyorlardı. Birçok evde büyükbabalar saate bakarlar, "radyoyu

açın, ajansı kaçırmayalım" derlerdi. Haberlerin bitmesi hemen

eğlenceli bir programa geçileceği anlamına gelmezdi. Sıra hava ve yol

durumuna gelirdi: Havanın hangi bölgelerimizde parçalı bulutlu veya

açık ve güneşli olacağını öğrenmekle kalmaz, denizin de genellikle

"mutedil dalgalı" olduğunu öğrenirdik. "Adana-Pozantı karayolunun

15. kilometresi yol çalışmaları nedeniyle trafiğe kapalı olup, geçiş tek

şeritli olarak Adana-Osmaniye yolundan verilmektedir. Işaret ve

işaretçilere uyulması..." Yollar, heyelan, kar yağışı, bakım ve asfalt

çalışmaları yüzünden kapalı olur ve geçiş hep tek şeritli olarak verilirdi.

Gece on bir haberlerinden sonra spiker "Seyir, Hidrografi ve Oşinografi

Dairesi'nden bildirilmiştir" der; rüzgâr, deniz, dalga durumu konusunda

vatandaşlar aydınlatılırdı.

Uzun yıllar boyunca sabahları on civarında "Arkası Yarın" ardından

da "Okul Radyosu" yayınlandı. Öğle haberlerinden sonra, reklamlar

başlardı. Bir saate yakın süren reklamlar başlı başına bir programdı.

Dönemin reklam ajanslarının bu program içinde beşer-onar dakikalık

bölümleri vardı. Üretim az, reklam verecek firma az, harcanacak para

da azdı. Ama reklamlar neşeli, eğlenceli olurdu. Bu ajanslar sundukları

reklam anonslarını dinlenebilir kılmak için, kendilerine ayrılan süre

içinde, birkaç dakikalık programlar yaparlardı.

En çok banka reklamları yapılır, aralarda günün sevilen şarkılarının

ilk kıtaları çalınırdı. Dramatize bölümler yine anonslar ile şarkılar

arasına serpiştirilirdi. "Hayvanlar Âlemi" de böyle bir bölümdü. Bu

programda iki çocuk ile Şefik amca rol alıyordu. Dramatik kurgu

gereği, çocuklar bir yerde bir hayvanın resmine rastlamış, okulda

öğretmenleri ödev vermiş ya da adını duymuş olurlar, Şefik amca da

çocuklara zebra, suaygırı, antilop, gergedan, fok, pars, bukalemun,

penguen gibi çeşitli hayvanlar hakkında bilgi verirdi. Bazen "Işte

51

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sorusu, nedir doğrusu" gibi yarışmalar yapılır, dinleyicilere sorular

sorulur, cevapları göndermeleri için posta kutusu adresleri verilirdi.

Dönemin ünlü sanatçıları küçük programlar yaparlardı. Zeki Müren'in

"gözünüz yolda, kulağınız bende olsun sevgili şoför kardeşlerim"

anonsuyla başlayan mini programı yıllarca hafızalarda yerini korudu.

Bu cümleyi duymak için Arkası Yarın ya da Radyo Tiyatrosu

dinlemek gerekiyordu. Hâlâ devam eden bu iki yapım 70'li yılların en

çok ilgi gören radyo programlarıydı. Radyo Tiyatrosu haftada iki gece

ve cumartesi sabahları yayınlanır, Arkası Yarın ise hafta içi her sabah

yayına girerdi. Dönemin ünlü oyuncuları bu dramatize yapımları

seslendirir, ünlü tiyatrocular yönetirdi. Önce bir ses "Radyo Tiyatrosu"

derdi. Ardından müzik eşliğinde aynı tatlı ses, temiz bir Türkçeyle

başlardı: "Yıldızlara Bakmak. Yazan: Behçet Necatigil. Yöneten:

Filanca.... Oynayan sanatçılar..." Arkası Yarın'da oyunculara "Bu

bölümde rol alan sanatçılar" denirdi. Ardından efektör gelirdi: Korkmaz

Çakar...

Çocuk Bahçesi ise Okul Saati'nden sonra yayına girerdi. Hafta içi

her gün, sabahçılar için öğleden sonra, öğlenciler için sabahtan

yayınlanır, on beş dakika sürerdi. Bir ya da iki hafta devam eden

meraklı, eğlenceli, hafif polisiye-macera çocuk hikâyelerinden

oluşurdu. Radyo hayatı düzenliyordu, yoksulluk ve yoksunluktan gelen

toplumu değiştirmeye çalışıyordu. Eğlendirmekten çok eğitmeyi,

öğretmeyi amaçlıyordu. Okul Saati okulların müfredat programlarını

takip ederdi. Özellikle ortaokul öğrencilerine hitap eden Okul Saati'nde

tarih, coğrafya, fen bilgisi gibi dersler kimi zaman dramatize edilerek,

kimi zaman spiker tarafından anlatılarak sunulurdu. En eğlenceli

bölümü yabancı dil dersleriydi. Almanca ve Fransızca dil dersleri de

olmasına rağmen, o yıllardan hafızalarda kalan "Hello çildırın hav ar yu

tudey?" diyen ses oldu.

Radyo her zaman eğlenceli, keyifli değildi. Haberler bazen çok

sıkıcı olur; hele Meclis Saati, Olayların Içinden, Silahlı Kuvvetler Saati

gibi programlar çocukların hiç ilgisini çekmezdi. Ama edebiyattan

hoşlananlar için haftada bir gün, gece on civarında yayınlanan Bir

Roman Bir Hikâye ise doyulmaz bir programdı. Programın

anonsundan sonra spikerin sesi duyulurdu: "Refik Halid Karay'ın

52

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Yüzen Bahçe adlı romanını kaldığımız yerden okumaya devam

ediyoruz." Okunan romansa kalınan yerden devam eder, kısa bir

hikâye ise okunup bitirilirdi. Genellikle Türk yazarlarının eserleri tercih

edilir, spiker çok düzgün okur, teklemez, kekelemez, diyaloglu

bölümlerde konuşan çocuk ise, sesine çocuk sesi tonu, yaşlı ise yaşlı

sesi tonu verirdi. Radyo o yıllarda edebiyattan çok yararlanır,

dinleyiciler de bu programlardan edebiyat lezzeti alırlardı.

Ama radyo her şeyden önce müzik demekti. Her evde pikap yoktu,

her an müzik dinlemek mümkün değildi, radyo günün büyük

bölümünde müzik yayını yapardı. Iki müziksiz programın arasında bir

müzik programı olurdu. Solistler Geçidi, Türküler Geçidi gibi bazı

müzik programlarının, çok standart bir formatı vardı. Yurttan Sesler

Korosu radyonun kadrolu sanatçılarından oluşan bir topluluktu. Bu

topluluklar programa başlamadan önce saz sanatçılarının adları

sayılırdı. En son sayılan "Ve Atilla Mayda" ise tıpkı "efektör Korkmaz

Çakar" gibi, binlerce kez dinlendiği için akıllarda "Ve Atilla Mayda"

olarak kaldı.

Radyo eğitim kadar denetimdi. Denetimden geçmeyen bir şarkı

radyoda çalınamazdı. Dönemin popüler şarkıcılarından çoğunun

şarkıları denetimde beklerdi. Orhan Gencebay, Ferdi Tayfur gibi

arabeskçilerin şarkıları 70'li yıllarda radyodan hiç yayınlanmadı. O

yıllarda halk arasında Türk hafif müziği denilen, pop şarkılarına

radyoda Türkçe sözlü hafif müzik denirdi. Genellikle "hafif" bulunur, hor

görülür, ama çocuklar ve gençler en çok Türkçe sözlü hafif müziği

severlerdi. Radyoda vakit doldurmak için en çok bu müzik kullanılırdı.

Akşam haberlerine beş dakika kalmışsa, "Türkçe sözlü hafif müzik"

anonsu duyulurdu. Genellikle, büyük çoğunluğuna Fecri Ebcioğlu

tarafından Türkçe söz yazılmış, yabancı bir şarkı çalınır, ikinci, taş

çatlasın üçüncü şarkının ortasında müzik kesilir, haberlerin

başlayacağını belli eden "dıt dıt dıııt" sesinden sonra anons duyulurdu:

"Burası Türkiye radyoları. Haberleri veriyoruz. Önce özetler..." Sözleri

Türkçe olmayan hafif müziğin adı ise hafif müzik ya da dış kaynaklı

müzik idi. Çoğunlukla sözsüz parçalar, yine boşluk doldurmak

amacıyla çalınır, zaman gelince müzik başına sonuna bakılmadan

kesilir ve program başlardı.

53

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Televizyonunuzu Kapatmayı Unutmayınız

Radyo alçakgönüllüydü, vakurdu, inatçıydı ama yeni değildi.

Televizyon ise hayatımıza ağır bir vaka olarak girdi. Şımarıktı,

kaprisliydi ve çok çekiciydi. Televizyonla birlikte özellikle küçük

şehirlerde hayatın ağır ritmi değişti, alışkanlıklar terk edildi. Yazın

evlerin bahçeleri boş kaldı. Çay bahçelerinde oturup dondurma

yiyenler azaldı. Kış gecelerine tat veren akşam oturmalarından

vazgeçildi, komşular bir araya geldiklerinde ortaya çıkan iskambil

kâğıtları çekmecelerde unutuldu, sinemalar boş kaldı, kızlar nakışlarını

gündüz işler, babalar gazetelerini "dairede" okur oldular. Ağır, ama

kendine göre lezzeti olan bir yaşama biçimini, siyah-beyaz bir ekranda

değişen görüntüler belirler oldu.

Bize tanıma ve alışma zamanı vermişti. Önceleri haftada birkaç gün

ve birkaç saat yayın yapıyordu. Çok az eve girmişti, günlük hayat bu

birkaç saatlik yayından pek etkilenmiyordu. Çocukların dışında,

televizyona maddi durumu elverişli, yenilikten hoşlanan babalarla, yeni

evli "modern" çiftler ilgi gösteriyorlardı. Orta halli ailelerin çoğu, bu

merakın da geçeceğine inanıyor, birkaç saatlik keyif için hatırı sayılır

derecede pahalı olan bu yatırımı yapmaya pek yanaşmıyordu. Oysa

televizyon çocuklar için müthiş bir şeydi. Biraz televizyon

seyredebilmek için aile terbiyelerinden ödün vermekten çekinmediler.

Bir eve çağrılmadan gitmenin ayıp olduğunun sıkıca öğretildiği

yıllarda, çocuklar çağrılmadıkları halde televizyonlu evlere gitmeye,

başına oturup her şeyi unutmaya başladılar. Haftada birkaç gün yayın

yapılan dönemde bir bağımlı kitlesi oluşmamış, ama adaylar belli

olmuştu.Yayından bir saat önce açtıkları televizyonun karşısına

kurulup, netlik ayarı yapmaya yarayan ve birtakım geometrik

şekillerden oluşan bar görüntüsüne gözlerini dikenler, bir yandan da

uzun bir dııııt sesinden ibaret olan sinyali dinleyenler tipik televizyon

bağımlısı adaylarıydı. Televizyon düzenli yayına geçince hemen

"müptela" oldular.

54

Televizyonun her gün akşam yediden gece yarısına kadar yayın

yapmaya başlaması sosyal hayatın sonunu getirdi. Yaşama biçimi

hızla ve epeyce derin bir şekilde değişti. En büyük ve tek eğlence

televizyon oldu. Öyle bir eğlenceydi ki, sinemalar seyircisizlikten

kapandı, tiyatrolar iflas etti. Televizyonu gereksiz, hatta zararlı bulan

babaların inadı, çocuklarının ısrarı karşısında kırıldı, televizyon hızla

evlere girmeye başladı. Ailelerin kendi içlerindeki hayatları değiştiği

gibi, çevreleriyle ilişkileri de değişti. Ekran bir mıknatıs gibi herkesi

kendine çekiyordu. Hali vakti yerinde olup, komşularından,

ahbaplarından önce televizyon almış olan aileler; bu yeniliğin öncüsü

olma gururunu yaşadılarsa da, evlerinde ayaklarını uzatıp, rahatça

televizyon seyredemediler. Çünkü televizyonla birlikte gece

gezmelerinin, akşam oturmalarının niteliği hızla değişti.

Televizyondan önce aileler arasında nazik ziyaretler yapılırdı.

Kadın-erkek bir arada oturulur, hal hatır sorulur, sohbet edilir, çaylar

içilip meyvalar yenir, hatta iskambil oynanır; herkes ortak bir âlemin

parçası olurken; bu ziyaretler, televizyon seyretme seanslarına

dönüştü. Bu toplumun geleneksel terbiyesine göre misafiri kabul

etmemek, ikramda kusur etmek, surat asmak, misafirin varlığından

duyulan rahatsızlığı belli etmek; toplumsal hayattan tümüyle

soyutlanmayı gerektirecek kadar büyük ayıplardan sayıldığı için,

yenilikte öncü aileler her gece evlerine dolan misafirleri ağırlamaktan

yorgun düştükleri gibi, gönüllerine göre televizyon da seyredemediler.

Televizyonu olmayan ailelerin içinde kavga eksik olmuyordu.

Çocuklar televizyon alınsın diye tutturdular, anneler onları gizlice ve

ustaca desteklediler. Bir gün üzerine bir ev kondururum da, başımızı

sokacak bir evimiz olur diye düşünerek, arsa alıp borca girmiş babalar

"hayır!" dedikçe çocuklar surat astılar, anneler sırtlarını dönüp yattılar,

evlerde kavga havası esmeye başladı. Çoğu baba bu ısrar karşısında

yenik düştü, elinde kalem kâğıt hesaba kitaba oturdu; taksitli satışlar

imdada yetişti de, bir televizyon alınabildi.

Görgünün önemsendiği, "aile terbiyesi almış" sıfatının çok sık

kullanıldığı yıllarda, iyi aile olmanın koşulu varlıklı olmak değil, görgülü

olmaktı. Aileler mal varlıklarını sergilemeyi görgüsüzlük olarak kabul

ederler, davranışlarıyla, nezaketleriyle asaletlerini ortaya koymaya

55

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

çalışırlardı. Maddi durumları birbirinden farklı olsa da, benzer terbiye

yapısına sahip aileler daha sık görüşür, yakın olurlardı. Hemen her

mahallede görgüsü kıt, terbiyeden uzak birkaç aile bulunurdu. Bu tip

aileler sosyal hayattan tamamen soyutlanmasalar da, onlarla fazla

samimi olunmaz, dostluklar ilerletilmezdi. Zengin ama görgüsüz bir

aile parasının gücüyle eş dost sahibi olamaz, yoksul ama görgülü bir

aile çevreden saygı, itibar görürdü. "Fakir ama gururlu" yıllardı; ahlak,

görgü, nezaket, haddi bilme gibi değerler maddi varlıktan daha büyük

bir zenginliği ifade ederdi. Böyle "fakir ama gururlu" aileler meraktan

çatlasalar da, televizyon almış olan ahbaplarına çağrılmadan

gitmezlerken, "hem fakir, hem gurursuz" aileler televizyonlu

komşularını hayatlarından bezdirdiler.

Yemek saatlerinde misafirliğe gitmek çok ayıp olduğu halde, onlar

yemek saati filan dinlemezlerdi. Televizyon taksitlerinin yanı sıra, her

akşam eve doluşan misafirleri ağırlamaktan cüzdanlarının dibi

delinmiş aileler, mütevazı bir akşam yemeği yemeye hazırlanırlarken,

misafir aile çat kapı gelir, "buyrun Allah ne verdiyse yiyelim,"

cümlesinin tamamlanmasını bile beklemeyip sofraya yanaşırlar, bir

gözleri televizyonda, afiyetle yemeklerini yerler ve kendi evlerindeymiş

gibi rahat, televizyon seyrederlerdi. Ev sahibinin koltuğuna misafir

baba, ev sahibesinin yerine misafir anne oturur, çocuklar odanın diğer

rahat köşelerini kaparlardı. Ev evlikten çıkardı. Misafir çocuklar

çekirdeklerin kabuklarını sağa sola saçarlar, misafir baba külünü

ortalığa silker, misafir anne ayaklarını altına alıp bir yandan televizyon

seyrederken bir yandan sürekli konuşur, bir başka misafir çayını demli

bulur açtırır, beriki açık bulur, dem ilave ettirir, kimisi yanında bir dilim

limon ister ve ev sahipleri cinnet geçirecek raddeye gelirlerdi. O

yılların televizyon sahibi aileleri evde yok numarası bile yapmak

zorunda kaldılar. Pek kolay bir numara değildi, çoğu zaman

başarısızlıkla sonuçlanıyordu. Ama yine de misafirden bunaldığı halde

yüzsüz misafirlerine "bir manimiz var gelmeyin!" diyemeyen yumuşak

aileler tarafından başvuruluyordu.

Televizyon sosyal hayatı altüst ettiği kadar, aile hayatını da sarstı.

Düzenli yayına başlamasıyla birlikte, bir anda birçok evin hayatında

düzen bozuldu. Aslında aptal kutusu olduğu kimileri tarafından çok

56

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

geçmeden anlaşılmıştı ama, bu bilgi bazı aile bireylerinin televizyona

esir olmasını engelleyemedi. Ekran karşısına mıhlandığı için yemeği

yakan kadınlarla kocaları arasında büyük kavgalar çıktı. Bazı kocalar

eş ve çocuklarıyla ilgilenmeyi unuttular. Çocukların okul durumlarında

da ciddi başarısızlıklar görülür oldu. Ödevlerini yapmadıkları ve

çalıştım dedikleri derslerine aslında çalışmadıkları, yıl sonunda

karneler alınınca belli oldu. Karne günü geldiğinde, çocuk eğitiminde

sıkı bir dayağın yararlı olduğuna kesinlikle inanmış babalar,

çocuklarıyla "yalnız konuşmak" istediler, birçok evde kıyamet koptu,

ama zayıf dolu karneyi eve getirince dayak yiyen çocuklar, yine de yaz

tatillerini televizyonun başında geçirmeyi tercih ettiler. Dayak çocukları

televizyondan caydıramadı.

Radyoyu anlamakta güçlük çekmiş olmakla beraber, yine de

kabullenmiş olan yaşlıların televizyonla karşılaşmaları çok daha

dramatik oldu. Genellikle ileri yaşlarında şehir hayatıyla tanışmış olan

ve evden pek çıkmayan bu yaşlılar televizyonu kabullenmekte güçlük

çektiler. Şeytan icadı olarak gördüğü televizyonu seyretmeyi

reddedenler, "git buradan, giiit!" diyerek televizyona bastonuyla

vurmaya kalkışanlar, "nasıl oluyor da bunca adam bu küçücük kutunun

içine sığıyor?" diye bıktırıncaya kadar soranlar, anlatıldığı halde

anlamayıp yine soranlar, hatta televizyona çıkan kişilerle konuşmaya

kalkanlar, o yılların eğlenceli hikâyeleriydi. Ama seyrettiğini anlamayıp

durmaksızın ev halkına sorular soran halalar, teyzeler, yengeler çok

can sıkıcıydı. "Kime dedi? Niye dedi? O ne dedi? Niye öyle dedi? Kim

dedi? Ne yaptı? Niye yaptı?" sorularının ardı arkası kesilmez, ev

halkından böyle biriyle televizyon seyretmek azap haline gelirdi. Bir de

televizyon seyrederken anında yorum yapanlar vardı.

Dayanılmazdılar. Katili daha ilk sahnede şıp diye bilirler, ama dizi

boyunca on kere fikir değiştirirler, her fikir değiştirdiklerinde değerli

görüşlerini ev halkına yüksek sesle sunarlardı: "Katil uşak demiştim

ama değil, kadının kocası." Bir de ekranda ne görünüyorsa onu adeta

hissedenler vardı. Ya yerli yersiz gülerler, ya korkup çığlık atarlar, ya

büyük hayret nidalarıyla olayı yaşarlar, hiçbir şey yapamazlarsa tuhaf

sesler çıkarırlardı. Onlar hiç susmazlardı. Bir kısmı ise bir sonraki

sahneyi tahmin eder ve yüksek sesle anlatırlardı. "Babası kıza

bağıracak, oğlan kızı öpecek, eve gidiyor, orada katili yakalayacak..."

57

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Böyle bir halayla televizyonda film seyretmektense, gidip yatmak daha

iyi olurdu.

Durgun bir su gibi ağır akan hayata inanılmaz bir hareket ve

heyecan getirerek süsleyen televizyon elbette başköşeye

yerleştirilecekti. Televizyon giren her evde oturma düzeni değiştirildi,

divanlar, koltuklar, sehpalar televizyona göre yeniden yerleştirildi. O

yıllar her odaya bir televizyonun düştüğü yıllar değildi, bir taneydi, tekti

ve düzen ona göre alınıyordu. Evlere aksesuarlarıyla birlikte girmişti.

Televizyon sehpası bunlardan biriydi. Yıllar boyunca evlerin

birçoğunda televizyonlar, tekerlekli, standart bir sehpanın üzerine

kondu. Gösterişsiz, sıradan bir sehpaydı bu. Sekizgen

görünümündeydi, soluk renkli formikayla kaplanmış, açık raflardan

oluşuyordu. En üst rafına televizyon konur, simetrik olarak dağıtılmış

diğer raflarına dantel örtü serilir, üzerlerine resim çerçevesi, biblo,

bebek, vazo gibi şeyler yerleştirilir, her gün bu rafların ve

üzerindekilerin tozu alınırdı. Sehpanın yüksekliği iyi ayarlanmıştı.

Televizyon oturanların tam görüş mesafesine denk geliyordu.

Bu sehpanın televizyonun altındaki ilk rafının diğerlerinden dikkat

çekici şekilde kısa olmasının bir anlamı vardı: Bu, televizyonun diğer

tamamlayıcı aksesuarı olan regülatörü koymak için tasarlanmıştı.

Elektrikte sık sık voltaj değişmeleri yaşanırdı. Voltajın aniden düşmesi

ya da çıkması, televizyonun onarılamayacak kadar bozulmasına

neden oluyordu, bu nazik aleti korumak için regülatör almak şarttı.

Regülatör televizyonun önemli bir parçasıydı.

Birçok evde bu televizyon sehpasından vardı, kalan evlerin

birçoğuna da televizyon dolabı girdi. Televizyonun hayata girmesiyle

birlikte, onu da içine alacak şekilde vitrin dolapları yaptırmak

yaygınlaştı. Küçük şehirlerin orta halli aileleri masife göre çok daha

ucuz olduğu için, formika kaplı, vitrinli, büyük dolapları tercih ettiler.

Bunların yanında bir de standart televizyon dolapları vardı. Hazır

satılan bu dolaplar da formika kaplıydı. Altında çift kapaklı, tek raflı

büyük bir dolap olur, üstünde de televizyonun konacağı bölme

bulunurdu. Televizyon kutuyu andıran bu bölmeye yerleştirilir,

seyredilmediği zamanlarda bu bölmenin sürgülü kapağı çekilip

kapatılırdı.

58

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Eşyaların uzun süre kullanıldığı, kıymetli olduğu zamanlardı, evin

en değerli eşyası üzerine büyük, dantel bir örtü örtülerek korunduğu

yetmezmiş gibi, bir de dolabın kapağı iyice kapatılır, böylece

tehlikeden, tozdan korunmuş olurdu. Ama bütün bu televizyon

dolaplarının içinde bir tanesi vardı ki, en eğlenceli olanı oydu. Bu

dolabın sürgülü kapağının yerinde genellikle mavi renkli bir cam

bulunur, televizyon bu mavi camın ardından seyredilirdi. Mavi cam

görüntüyü biraz bulanıklaştırsa da, renkli televizyon düşleri kurmaya

bile çekinenler bu mavi camın verdiği renk duygusundan hoşlanırlardı.

Bazı evlerde bu camların birkaç renkli olanlarına rastlanırdı. Önüne

böyle bir cam konmuş olan televizyon seyredilirken konuşan iki kişiden

birinin yüzü uçuk pembe, diğerininki mavi olur; turuncu olması gereken

güneş yemyeşil parlardı.

Büyük evleri, büyük vitrinleri, büyük koltukları, büyük olayları, büyük

liderleri seven Türk halkı; televizyonun da en büyüğünü sevdi. Evlerin

tümüne o yıllarda en büyük boy olan 61 ekran televizyon girmişti.

Televizyonun boyutu konusunda herkes hemfikirken, markalara

gelindiğinde görüşler değişiyordu. Alman patentli bir televizyon

markası olan ITT Schaublorenz'in televizyonda yayınlanan reklamı o

yıllarda büyük ilgi çekmişti. Reklam filminde bir aile babası kolları

ahşap, rahat bir koltukta oturuyor, "Benim televizyonum," diyor, sonra

orta parmağının orta boğumunu koltuğun koluna üç kere tık tık tık diye

vuruyor ve ekliyordu: "iyidir!" Sonra dış ses konuşuyordu: "Ay ti ti

şaplorenz"

Yine bir Alman markası olan Blaupunkt da Schaublorenz kadar

olmasa da ilgi görmüş, piyasaya reklam kampanyası yaparak girmişti.

Reklam filminde Blaupunkt'un Almanca'da "Mavi nokta" demek olduğu

anlatılıyordu. Ama ne yazık ki televizyonlarımız siyah-beyazdı ve biz o

noktanın mavi olduğunu göremiyorduk. Grundig, Philips ve Saba

markalarına da birçok evde rastlanıyordu. Japonlar teknolojinin

tahtına henüz çıkmamışlardı. Günümüzde araba markaları üzerine

konuşulması gibi, o yıllarda da evlerde televizyon markaları

konuşulurdu. Schauplorenz mi iyidir, Grundig mi üstündür gibi,

markalar üzerine anlamsız tartışmalar yapılır, her aile babası kendi

aldığı televizyonun markasını, futbol takımını savunur gibi savunurdu.

59

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Iyiydi, hoştu televizyon, dünyamızı dolduruyor, bizi alıp âlemden

âleme sürüklüyordu. Ah bir de renkli olsaydı! Siyah-beyaz sinemadan

renkli sinemaya geçişe tanık olan bizler, renkli televizyonun nasıl

büyüleyici olabileceğini tahmin etmekte hiç zorluk çekmiyorduk. Ama

renkli bir ekrana kavuşmak için epeyce beklememiz gerekti. 80'lerin ilk

yarısında, önce kısmen, sonra tamamen renkli bir televizyonla tanıştık.

Renkli televizyona geçiş uzun yıllar almadı. Çabucak geçildi. Bu yenilik

elbette misafirliklere yansıdı, renkli televizyon almakta acele eden

aileler bir süre misafir sayısında artış yaşadılarsa da, televizyonun

hayatımıza yeni girdiği yıllardaki kadar şiddetli değildi.

Ama renkli televizyon ağır komplekslere neden oldu. Tutumluluk

çağının kapanıp, tüketim yıllarının başladığını işaret ediyordu. O

zamana kadar yoksulluğundan utanmayan ve yoksul görünmemek için

onuruyla bağdaşmayacak davranışlara eğilim göstermeyen toplumda,

yoksulluğundan utanma ve gizleme eğilimleri başladı. Ekranların

renklendiği ilk yıllarda bazı çocuklar, evlerindeki televizyonun hâlâ

siyah-beyaz olduğunu söyleyemediler.

Televizyon bizi eğlendiriyor, üzüyor, heyecanlandırıyor, haber

ediyordu. Ama yine de bazen karşısında çok sıkılıyorduk. Çünkü tek

bir kanal vardı ve TRT ne yayınlıyorsa onu seyretmek zorundaydık.

Kendi sınırları içerisinde kendi hır gürü, kendi çalkantılarıyla yaşayan

bir ülkenin ağırdan da olsa dünyayla tanıştığı o yıllarda, başka

ülkelerde birçok kanal olduğunu duyuyorduk. Beş kanal büyük

rakamdı, ama Amerika'da seksen kanal olmasını aklımız almıyordu.

"Nasıl yani?" 80'lerin ortalarında TRT 2 ile tanışınca anladık ki,

oluyormuş. Bir düğmeye basınca TRT1 bir düğmeye basınca TRT2

çıkıyormuş. Ama yine de hepsi buydu. Özel televizyonlarla tanışmak

için 1990 yılına kadar sabretmemiz gerekti. Star1 ile başlayan özel

televizyon maceramızın aktörleri baş döndüren bir hızla arttı ve

hayatımıza çıkmamak üzere girdiler.

70'li yıllarda seyrettiğimiz birçok televizyon kahramanını unutmak

istesek de unutamadık. Sinemadan çok farklıydılar. Her hafta düzenli

olarak evimize giriyorlar ve yeni maceralarını taşıyorlardı. Prime time,

reyting, izlenme payı filan gibi özel televizyonlarla birlikte tanıştığımız

kavramlar yokken, TRT fena yayın da yapmıyordu doğrusu. Dizilerin

60

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yanı sıra, klasik edebiyat uyarlamaları, sinema tarihinin önemli filmleri

televizyon yayıncılığında önemli bir yer tutuyordu. Ama yine de hafif ve

eğlenceli olan dizi filmler seyirciyi daha çok kendine çekiyordu. Klasik

edebiyat uyarlamalarında ve nitelikli dizi filmlerde Ingiliz egemenliği,

aksiyon-macera ve komedi dizilerinde Amerikan egemenliği hemen

kendini gösteriyordu. Bazı diziler ağlatan, bazıları güldüren cinstendi.

Güldüren dizilere sit-com dendiğini bilmiyor, sadece gülüp geçiyorduk.

Küçük Ev ağlatan dizilerdendi. Çok ilgi görmüştü. Özellikle çocuklar

ve kadınlar yoksul bir ailenin başlarından geçen olaylardan oluşan

Küçük Ev'e bayılırlardı. Ailenin üyeleri birbirlerine çok bağlıydılar.

Laura'nın ailesi için yaptığı fedakârlıklar her bölümde seyircilerin

gözlerini ağlamaktan kan çanağına çevirirdi. Laura ve ailesi

Amerika'da küçük bir kasabada yaşıyorlardı. Dizinin kötü kızı Nelly'ydi.

Her bölümde, iyi kalpli, zeki ve güzel olan Laura'yı küçük düşürmeye

uğraşırdı. Nelly'nin ailesi atların çektiği bir araba ile dolaşırken, Laura

ve ailesi her durumda yürürlerdi. Dizide bir ara Laura'nın ablası kör

oldu, haftalarca kör kaldı da, bu iyi ailenin başına gelen felakete

ağlamaktan, neredeyse seyircilerin gözleri kör olacaktı.

Küçük Ev her bölümde ağlatırken, Tatlı Cadı güldürürdü. Cumartesi

günleri haberlerden önce yayınlanırdı. Çizgi film olarak hazırlanmış,

renkli halini hiçbir zaman göremediğimiz eğlenceli bir jeneriği ve

jenerik müziği vardı. Tatlı ve zeki bir cadının "ölümlü" kocasıyla

yaşadıkları maceraları konu ediniyordu. Tatlı Cadı minik burnunu

sevimlice iki yana oynatarak istediğini yapabiliyordu. "Ölümlü" olan

kocası Darren, karısına büyücülük yeteneklerini kullanmasını

yasaklamıştı. Tatlı Cadı da bir ölümlü gibi yaşamak istiyor ama, kocası

güç durumda kalınca büyücülük yeteneklerini kullanmak zorunda

kalıyordu. Türk seyircisinin ilk tanıştığı polisiye dizilerden biri Komiser

Colombo oldu. Amerikan yapımıydı. Yoksullar arasında işlenen

gerçekçi cinayetleri değil; zenginlerin dünyasında yaşayan zeki katilleri

konu edinirdi. Komiser Colombo'yu diğer polisiye dizilerden ayıran bir

özellik vardı. Katilin kim olduğu sorusu üzerine değil, Colombo'nun

katili nasıl bulacağı sorusu üzerine kurulmuştu. Her bölümde önce

işlenen cinayeti görür, katili tanırdık. Kamera bütün ayrıntıların ve

ipuçlarının üzerinde durur ve seyirciye her birini adamakıllı gösterirdi.

61

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Cinayet işlendikten ve katil ortadan kaybolduktan sonra olay

mahallinde korkunç gürültüler çıkaran, eski püskü bir araba durur,

içinden buruşuk, beyaz pardösüsü, elinde purosu ve not defteriyle

Komiser Colombo inerdi. Sakardı, bir gözünü kısarak konuşurdu,

bazen densizdi, unutkandı, ya da öyle görünürdü.

Colombo'nun her bölümde sıkı sıkı işlenen iki özelliği vardı.

Birincisi, katili bıktıracak kadar çok soru sorardı. Katil aptal ve sarsak,

hatta gülünç bulduğu bu ufak tefek komiserin ilk sorularına sevimlilikle

ve nezaketle cevap verir, espri bile yapardı. Ama Colombo'nun soruları

bitmezdi. Tam gidecekken dönüp bir soru sorar, kapıdan çıkar, katil

derin bir nefes almışken tekrar içeri girer, bir soru daha sorar, katilin

sinirleri giderek zayıflamaya başlardı. Seyirci Colombo'nun

zenginliklere hayran, yalaka bir ifadeyle sorduğu bu soruların aslında

tuzak olduğunu bilir, katilin haline için için gülerdi. Ikinci özelliği ise

sürekli karısından ve kayınbiraderinden söz etmesiydi. Ya

kayınbiraderi yeni bir araba almış, ya da karısı sanat galerisinde bir

resim görmüş olurdu. Ama karısı da, kayınbiraderi de sadece

Colombo'nun ağzından duyulan kahramanlardı, dizide rolleri yoktu.

Komiser Colombo son on dakikaya kadar hep yanlış kişiyi katil

zanneder, ama film boyunca hep "bir soru kafasını kurcalar"dı. Katilin

kim olduğunu görmüş olan seyirci bir an önce doğru adrese gitmesi

için sabırsızlanırken, Colombo kafasını kurcalayan ve genellikle olayla

ilgisiz gibi görünen bu soru sayesinde katili bulurdu.

Çoğunlukla esmer, balıketinde, geniş kalçalı Türk kadını tipine

alışık olan Türk erkekleri, 2000 yılında çekilen sinema filmi de

gösterime giren Charlie'nin Melekleri ile ince güzelliği keşfettiler.

Dizinin başrolünde üç kadın oynuyordu. Biri esmer, biri kumral, biri

sarışın. Biri zekiydi, biri iyi judo yapıyordu, öbürü de iyi nişancıydı.

Özellikle dizinin sarışını olan Farah Fawcett Türklerin güzellik

anlayışını allak bullak etti. Kat kat kesilmiş dalgalı sarı saçları vardı.

Çok güzel gülüyordu. Erkekler kadar kadınlar da bu ince ve zarif

sarışına hayran olmuşlardı. Dönemin gazete ve dergilerinde sık sık

ona ilişkin haberler yayınlanıyordu. Kuaförlerden saçları tıpkı Farah

Fawcett gibi kesilmiş kadınlar çıkıyor, birçok kadın ona benzemek

istiyordu. Üç melek de zayıftı, uzun bacaklıydılar ve dar pantolonlar

62

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

giyiyorlardı. Bir dirhem etin bin ayıp örtmediği zaten anlaşılmıştı ama,

bu üç kadın bu gerçeği ispat ediyorlardı. Dizinin diğer iki oyuncusu

Kate Jackson ve Jackline Smith magazin basının bir süre ilgilendiği

dizi film oyuncuları oldularsa da, hiçbiri Farah Fawcett'in yakaladığı

popülariteyi yakalayamamıştı. Ancak bir dönemin muhteşem kadını

Farah, hayranlarının beklediği başarıyı sürdüremedi ve kendi

ülkesinde gözden düşünce, bir kısım hayranı onun "aslında

yeteneksiz" olduğuna karar verdi. Charlie'nin Melekleri'nin de bir

şablonu vardı. Üç kız eğlenceli bir plan yaparlarken mutlaka Charlie

arar ve onları tehlikeli bir işe koşardı. Charlie sadece telekonferansla

konuşurken sırtından gördüğümüz patrondu. Başka bir mekânda

bulunan kızlar planlarının suya düşmesine pek de üzülmezler,

Charlie'nin verdiği bilgileri dinlerlerken, patronun yardımcısı ve kızlara

talimat veren esprili karakter Bosley slayt makinesiyle kızların peşine

düşeceği adamların fotoğraflarını gösterir ve takip edecekleri olay

hakkında ayrıca bilgi verirdi. Kızlar zehir gibiydiler, leb denmeden

leblebiyi anlarlardı.

Bazıları Sıcak Sever filmindeki rolüyle tanışıklığımızı pekiştirdiğimiz

Tony Curtis'i ve 007 James Bond filmleriyle iyice tanıdığımız Roger

Moore'u Kaygısızlar dizisinde seyretmiştik. Jenerikte siyah gözlüklü bir

adam, üç tarafı denizlerle çevrili olduğu halde pek görmediğimiz bir

spor, su kayağı yapıyor, bir başka adam da şahane bir deniz motorunu

kullanıyordu. Bu dizide iki kaygısızın çevresi güzel ve yarı çıplak

kadınlarla doluydu. Olaylar lüks otellerde, plajlarda, kumarhanelerde,

tatlı hayatın yaşandığı mekânlarda geçiyordu.

Tatlı Sert diğer polisiyelerin aksine, Ingiliz yapımı bir diziydi. Şu

sıralarda bir özel televizyon kanalında tekrar yayınlanan Tatlı Sert'in iki

kahramanı vardı: Mister Steet ve Miss Peell. Polisiye olduğu kadar,

hafif bilimkurgu özellikler taşıyan Tatlı Sert'te ikili sağdan direksiyonlu,

antika arabalar kullanırlar, Emma Peell çok iyi dövüşürdü. Dizide bazı

kötü niyetli bilim adamları dünyayı yok edecek bombalar yaparlar,

milyonlarca insanı öldürecek virüsler üretirler, beyinlerdeki bilgileri

okuyup aktaran ve kötü niyetle kullanılmasını sağlayan aletler icat

ederlerdi. Hipnoz, fizik, uzay bilimi pek de kurcalanmadan kullanılır,

zarif Emma dar tulumlar giyer, centilmen Steet ise melon şapka takıp

baston taşırdı.

63

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Sokaklarda kimselerin kalmamasından anlaşıldığı kadarıyla,

Türkiye'de son bölümüyle tüm zamanların en yüksek reyting rekorunu

kırmış olan dizi Kaçak'tı. Karısını öldürmekle suçlanan bir doktor olan

Richard Kimble ile peşindeki kötü polis yıllarca ekran başındaki

seyirciyi soluksuz bıraktılar. Kaçak adı üstünde umutsuzca kaçıyor,

tam yakalanacakken bir yolunu buluyor, yine kaçıyordu. Dünyanın

birçok ülkesinde aynı ilgiyle izlenmiş, hatta dizinin birkaç ayrı sonu

olduğu, değişik ülkelerin değişik sonlar izlediği söylenmişti. 90'larda

başrolünü Harrison Ford'un oynadığı bir sinema filmi olarak da çekildi.

Televizyonda bilimkurgu ile esaslı bir örnek sayesinde tanıştık:

Uzay Yolu. Uzay boşluğunda ağır ağır süzülen uzay gemisinin adı

Atılgan, kaptanının adı Kirk'tü. Kaptan Kirk, şimdiki dijital teknolojinin

gülebileceği kadar ilkel, bir yığın şalteri, düğmesi, çevrilen kolu olan,

büyük ekranlı bir kumanda masasında oturur, ikide bir köprüye

çağrılırdı. Kaptan Kirk bu büyük ekrandan uzayı izler, Atılgan'ın

hareketlerini takip eder, tehlike anında ekranda bazı noktalar yanıp

sönmeye başlardı. Hep tanımlanamayan bir gök cismi yaklaşır,

Atılgan'a çarpması tehlikesi yaşanır, uzayda kaybolunur, bilinmeyen

bir gezegen keşfedilir, hatta bu gezegene inilir ya da gemide oksijen

azalırdı. Dizinin Kaptan Kirk'ten daha fazla hatırlanan karakteri ise

Mister Spock'tı. Volkanlıydı. Kaşlarının dış uçlarının havaya kalkık ve

kocaman kulaklarının kedi kulağını andırır gibi sivri olması sayesinde

onun diğer insanlardan farklı, yani Volkanlı olduğunu anlıyorduk.

Kulakları o kadar dikkat çekiciydi ki, o yıllarda kocaman kulakları olan

çocuklara arkadaşları Mister Spock derlerdi. Uzay Yolu'nun bütün

karakterleri vücutlarına yapışan, parlak elbiseler giyerler, kapılar

yaklaşınca kendiliğinden açılırdı. Bu kapılar nedense tek bir çizgi

halinde birleşmezdi de, dişleri birbirine geçerdi. Dizinin en unutulmaz

ve bugün bilim adamlarını yakından ilgilendiren unsuru ise "ışınlanma"

hadisesiydi. Bir yere gitmek gerektiği zaman, gidecek olan ışınlanma

bölmesine girer, üzerine bir ışık verilir ve böylece yok olurdu. Hemen

ardından gitmek istediği yerde kendini ışınlanmış olarak bulurdu. Uzay

Yolu'ndan sonra onun bir tür devamı olan Uzay 1999 yayınlandı ama,

Uzay Yolu kadar ilgi toplamadı. Uzay Yolu özel televizyonlarda kısa

süren, başarısız macera yaşayan dizilerden biri oldu. Birkaç yıl önce

bir özel televizyon kanalı büyük ümitlerle yayına soktuğu diziyi

tutmayınca kaldırmak zorunda kaldı.

64

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Büyük aileleri, aile bireyleri arasındaki sürtüşmeleri, çıkar

çatışmalarını, yasak aşkları konu alan dizilerin ilk örneği Zengin ve

Yoksul'du. Çok tutmuştu. Biri zengin diğeri yoksul iki kardeş arasında

gelişen dizinin en akılda kalan karakteri, yoksul kardeşin peşindeki

Falconetti'ydi. Falconetti'nin kör olan bir gözü siyah bir bantla

kapalıydı.

Zengin ve Yoksul çok tuttu, çok seyredildi, ama karakterlerinin

hiçbiri Dallas'ın karakterleri kadar iyi hatırlanmadı. 70'lerin sonlarına

doğru yayınlanmaya başlayan Dallas, yayınlandığı sırada hayatın

durmasına neden oluyordu. Sokaklarda kimseler kalmıyor, ertesi gün

okullarda, işyerlerinde seyredenler seyredemeyenlere Dallas'ı

anlatıyorlardı. 90'lara gelindiğinde, vaktiyle hayat durduran bu diziyi

satın alıp yayına sokan bir özel televizyon, başka kanallarda başka

programların seyredildiğini fark edince, elindeki Dallas stokunu sabah

yedide yayınlayarak bitirdi.

Amerikan dizileri hoştu, boştu, eğlendiriyordu. Ama dünya

klasiklerinin televizyon uyarlamaları da en az Amerikan dizileri kadar

ilgi görüyor ve Charles Dickens'ın adını bile duymamış, eğitimsiz

seyirci, Büyük Umutlar'ı ilgiyle, merakla ve gözleri yaşararak

seyrediyordu. Hele Jack yayınlanırken gözler ağlamaktan kan

çanağına dönmüş, dizi filmle aynı adı taşıyan çocuğun hayatı

yakından takip edilmişti. David Copperfield, Anna Karenina, Savaş ve

Barış, Siyah Lale ilgi görmüş klasik eserlerdi. BBC yapımı televizyon

dizileri ise kalitesiyle dikkat çekiyor, büyük seyirci topluyordu.

Aşağıdakiler Yukardakiler, Kaptan Onedin, Dük Caddesi Düşesi gibi

diziler farklılıklarını hemen ortaya koymuşlardı.

Televizyonun tam gün hayata girmesiyle birlikte birkaç çizgi film

karakteri hemen hayatımıza girdi. Bunlardan biri Ayı Yogi idi. Ayı Yogi

çalınacak bir piknik sepeti görür, "Ho ho, piknik sepetleri efeem!" der,

arkadaşı Bobo'nun mıymıntı sesini duyardık: "Ama Yogi..." Akıllı Bıdık

akıllı bir köpekti, akıllıca cevap veren büyümüş de küçülmüş

çocukların bir dönem takma adları "akıllı Bıdık" oldu. Şimdi Tom ve

Jerry adıyla seyrettiğimiz sevimli kedi ve fare o zamanlar da vardı.

Ama fareler iki taneydi, Bıcır'la Gıcır. Altan Karındaş onları Bıcırrr ve

Gıcırrr diye r'lerin üstüne basarak seslendirirdi. Hâlâ bir televizyon

65

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kanalında yayınlanan Taş Devri yalnız çocukların değil, büyüklerin de

çok ilgisini çekmişti. Fred ve Barney tipik aile babasıydılar, Çakmaktaş

ailesi köpek yerine Dino adında küçük bir dinozor besliyordu.

Saksağanlar pikap, filler duş veya elektrik süpürgesi olarak kullanılıyor,

dinozorlar şantiyede vinç olarak görev yapıyorlardı. Pembe Panter ise

soylu bir karakterdi, basit bir çizgi filmden çok ötedeydi. Bir beyaz eşya

firmasının reklamlarında kullanılan çizgi film karakteri Bay Meraklı ise

yayınlandığı sıralarda seyirciyi çok şaşırtmıştı. Ekranda önce bir el

görüntüsü çıkıyor, Bay Meraklı'yı çiziyor, sonra da sık sık duruma

müdahale ediyordu. Bay Meraklı kendini yerden yere atıp gülerken bir

uçuruma mı düşecek, hemen el görünüyor ve uçurumu silip bir yol

yapıveriyordu. Bay Meraklı sürekli konuşuyordu ama, söylediklerinin

hiçbiri anlaşılmıyordu.

Çocuklara sadece sabahın köründe yayınlanan şiddet yüklü çizgi

filmler layık görülmüyor, televizyonun açılıştan haberlere kadar olan

saati çocuk programları ile dolduruluyordu. Bizim Sokak formatı

dışarıdan alınmış, ama yerli malı bir programdı. Her hafta bir harfin

tanıtıldığı bu program, stüdyoda hazırlanmış bir sokak dekorunda

geçiyor, sütçüden komşulara kadar birçok sakin sokağın günlük

hayatını dramatize ederken, alfabenin harfleriyle ilişki kuruyorlardı.

Genç bir Levent Kırca ile genç bir Köksal Engür, Ali ile Veli'ydiler.

Oyun Treni'niyle her hafta bir şehre gidiyorlar ve çocuklara o şehrin

özelliklerini anlatıyorlardı. "Bizler Ali Veli makinist, bunlar

vagonlarımız..." diye başlayan hoş bir jenerik şarkısı vardı. Yabancı bir

kukla programı olan Pilli Bebek çok etkileyiciydi. Tuhaf bir atmosferi

vardı, kuklalar çok ağır hareket ediyorlardı. Hababam Sınıfı Filmleri'nin

Hafize Ana'sı Adile Naşit bir dönem çocuklara televizyonda masal

anlattı. Masala başlarken çocuklara "kuzucuklarım" diyordu.

Günümüzde her birini birkaç kereden fazla seyretmeye

tahammülümüzün olmadığı, kaçmak için uzaktan kumandalara

sığındığımız, üstelik çoğu da başarılı olan reklamlar; o yıllarda

durağandı, teknik açıdan ilkeldi, çoğu da çok sıkıcıydı. Ama yine de

yoksunluklarla dolu geçmişimizin hatırlatıcıları oldular. Televizyonla

birlikte reklamlar hayatımıza girdiğinde tüketim nedir bilmiyorduk.

Annelerimiz dolma yaptıkları kabak içlerinden mücver pişiriyorlar,

66

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

çamaşır yıkadıkları suyu tuvalete döküyorlar, kaçan çoraplarını

atmayıp biriktiriyorlardı. Reklamlar hissettiğimiz bir şeyi işaret

ediyordu, ama henüz göremiyorduk. Marketler bakkalların saltanatını

yıkmamış, ülkenin ihmal edilebilir bir azınlığı dışında neredeyse

tamamı neskafeyi tatmamıştı. Reklamlar yalnız ses ve birkaç cümle

olarak değil, aynı zamanda görüntü olarak hayatımıza girdi.

Program kesilip reklamlar yayınlanmazdı, şimdi ekranın neredeyse

yarısını kaplayarak film seyretmenin tadını kaçıran bant reklamlar

yoktu, zaten öyle alttan yazı geçirecek teknoloji söz konusu değildi.

Ana haber bülteninden sonra, reklamların logosu çıkar ve arka arkaya

bir yığın reklam, bazen aynı reklam birkaç kere, hatta üst üste yarım

saate yakın yayınlanırdı. Reklamların ilk logolarından biri, içi bir yığın

minik punto "reklamlar... reklamlar... reklamlar..." yazısıyla

doldurulmuş ekran büyüklüğünde bir küçük r harfinden oluşuyordu. Bu

logo çıkınca anneler bulaşık yıkamaya gidiyorlar, babalar biraz

reklamlara bakıp biraz gazete okuyorlardı. Oysa çocuklar reklamları

seviyorlardı.

Iki reklam arasında televizyonda beyaz bir helezon çıkar, dönerdi.

Bazen Istanbul Reklam Ajansı'nın logosu kısa bir süre görünüp

kaybolurdu. Istanbul Reklam'ın telefon numarasını unutmak mümkün

mü? 22 22 22. Büyük çoğunluğu sıkıcı, şöyleyiz böyleyiz diye malını

anlatan reklamlardı. Ama bazıları bugünlere kadar geldiler. Çizgi film

olan Izocam reklamı çok ilgi görmüştü. Bir apartman kapıcısı,

"donuyoruz" diyenle "yanıyoruz" diyen apartman sakinleri ve kalorifer

dairesi arasında koşuşturuyor, bir apartman sakini "Yöneticimiz uyuyor

muuu!" diye bağırıyordu. Sonra çatıya Izocam döşeniyor, elinde

tespihle, keyif çatan kapıcı, "Üst kattakiler donmuyo, alt kattakiler

pişmiyo, benim de koşuşmaktan tabanlarım şişmiyo" diyordu. Bay

Elmor ise E.C.A armatürlerinin çizgi kahramanıydı. Bir tür süpermendi.

Musluğu damlatan ev kadını çığlık çığlığa bağırarak Bay Elmor'u

çağırır, Bay Elmor elinde çantasıyla uçarak o eve gelir, damlatan

musluğu atıp yerine E.C.A takardı.

"Bira bu kapağın altındadır" sloganı çok konuşulmuş, ama asıl Jill

çorapları şaşkınlık yaratmıştı. Birtakım kalabalıklar sokaklarda

yürüyor, meydanlar, yollar insanlarla doluyor ve Halit Kıvanç'ın sesi

67

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yükseliyordu: "Atın! Atın! Atın! Eskimiş çoraplarınızı atın!

Atamıyorsanız paspas yapın!" Atılıp yerine yenisi alınacak olan

çorabın markası Jill'di, o sıralarda televizyonda Charlie'nin Melekleri

yayınlanıyordu, tüm kadınların hayranlığını kazanan karakterin, yani

Farah Fawcett'in dizideki adı Jill'di. Atın demek kolaydı, ama dönemin

reklamcıları o yılların kadınlarına kaçık çoraplarını kolay kolay

attıramayacaklarını bildikleri için, paspas yapmayı önermişlerdi.

Haksız çıkmadılar. Jill çorapları fazla yaşamadı ama, Jill reklamı

sırasında bütün evlerde kaçık çoraplar biriktirilmeye ve onlardan

paspas yapılmaya başlandı. Kaçık çoraplar saç örgüsü şeklinde

örülüyor, örgünün bir ucu bükülüp, merkez nokta oluşturuluyor, sonra

şerit bu merkez noktanın etrafına dikilerek büyütülüyordu. Bu

paspaslara yakın zamanlara kadar birçok evde rastlandı.

"Kapılar Elka'dan" sloganının tuhaflığı malın kendisindeydi. Henüz

hazır mobilyanın bile yaygın olmadığı bir dönemde, hazır kapı almak

seyirciye pek mantıklı gelmedi. Sanko Pantolon'un reklamı da artık

hazır giyime geçmenin zamanının geldiğini hatırlatıyordu. Altın Yıldız

çekici bir reklam filmi yayınlamıştı. Yakın çekimde bir makas bir

kumaşı kesiyor, televizyonda dev boyutlar halinde görülen bir dikiş

iğnesi ile düğme kumaşa dikiliyordu.

Akbank reklamı sağırlar diyaloguydu. Iki emekli yolda

karşılaşıyorlar, biri diğerine soruyordu: "Akbank'a mı gidiyorsun?" Elini

kulağına koyarak duymaya çalışan diğer emekli cevap veriyordu:

"Hayır Akbank'a gidiyorum." Yakın zamanlara kadar söyleneni

anlamayıp anlamsız bir cevap verenlere "Akbank'a mı gidiyorsun?"

dendi.

Pazar günleri börek açılır, çamaşır yıkanır, ütü yapılır, pazartesi

günleri yeni bir hafta başlar ve cumartesi geceleri eğlenilirdi.

Televizyon hayatımıza girdikten sonra, eğlencenin adı televizyon

olmuştu. Programlar hafta içi günlerde olduğu gibi saat on iki olmadan

bitmez, Türk halkı, cumartesi geceleri on ikiye kadar otururdu.

Televizyon cumartesi geceleri "taa on ikilere kadar" oturan seyirciyi

eğlendirmeyi vazife bilmişti. Haberlerden sonra eğlence programları

yayına girer, üstüne bir de yabancı film yayınlanır ve gece bazen "bire

kadar" sarkardı. Cumartesi geceleri yayınlanan eğlence

68

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

programlarının bir şablonu vardı. Bunun dışına çıkıldığı pek

görülmemişti. Sunucusuz bir eğlence programı düşünülemezdi.

Sunucu "bir cumartesi gecesi daha sizlerle birlikteyiz..." türünden klişe

bir cümleyle programı açar, ardından üç-beş kişilik bir dans grubunun

gösterisi sunulurdu. Bu dans grubu uzun yıllar boyunca Tolgahan Dans

Grubu, sunucu da uzun süre Cemile Kutgün oldu. Dans grubunun

üyeleri bir örnek giyinirler ve müziğe uygun düşen birtakım senkronize

hareketler yaparlardı.

Ardından bir türkücü, bir Türkçe sözlü hafif müzik sanatçısı,

ardından bir Türk sanat müziği sanatçısı çıkardı. Bu en klasik

şablondu. Aralarda skeçler de olursa eğlence programları tadından

yenmezdi. Programın sonunda dans grubu bir daha, bu sefer başka

giysilerle çıkar, sunucu "Içinizden neşe, gönlünüzden sevgi eksik

olmasın sayın seyirciler, haftaya aynı saatte buluşmak üzere, hepinize

iyi geceler diliyorum,"diyerek programı kapatırdı.

Televizyonda öpüşme, sevişme görüntüleri yayınlanamazdı. Dünya

sinemasının en önemli örneklerinden biri bile olsa, denetçiler filmi

önceden seyretmiş, öpüşme sahnelerini kestirmiş olurlar; seyirci de

birbirine yaklaşan iki dudaktan sonra alakasız bir sahnenin gelmesini

yadırgamazdı. Repertuar, denetim, kara liste, magazin gazetelerinde

sık sık konu edilir, kara listeye alınan şarkıcılar ağır konuşur,

repertuara alınmayan şarkıların sahipleri demeçler verirlerdi. Arabesk

kesinlikle yasaktı, TRT için Orhan Gencebay diye bir müzisyen

yaşamıyordu. Öylesine yasaktı ki, herhangi bir yerli filmde eskaza bir

arabesk şarkı varsa, o bile kesilirdi. "Yerli Drama" diye tanıtılan

filmlerde eşşek bile denemez, argo kullanılamaz, yaa, öf, be türünden

nidalar söylenemez, ulan denemezdi. Yayınlanacak olan dramaların

Türk örf ve adetlerine aykırı olmaması, ar ve haya duygularımızı

incitmemesi, milli gururumuzu zedelememesi gerekirdi.

Dünyada pek çok şey olurdu, Türkiye'de de. Ama pek azını

televizyondaki haberlerden öğrenmek mümkündü. Televizyon

haberleri devletin sesiydi. Ülkeyi yönetenlere kanunlarla belirlenmiş

sürelerin ayrılması zorunlu olduğu için, haberler devlet protokolünün

resmi geçidine benzerdi. Görüntü azdı, spikerler haberleri kâğıttan

okurlardı. "Iyi akşamlar sayın seyirciler, TRT Haber Merkezi'nin

69

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

hazırladığı haber bültenini sunuyoruz..."Bazen çift, bazen tek spiker

haber okudular. Bazıları çok ünlü oldu. Diğer değil, "diiger" diyen Aytaç

Kardüz, kalın camlı gözlükleriyle hatırladığımız ve genç yaşta ölen

Zafer Cilasun, sonraları masal kasetleri dolduran Ülkü Imset, düzgün

Türkçesiyle hep dikkat çekmiş olan Jülide Gülizar, Tuna Huş, Erkan

Oyal, Çetin Çeki tanınmış spikerlerdi. Telaffuz yanlışı yapmazlar,

okurken teklemezler, kâğıtları karıştırmazlardı, disiplinliydiler.

Haberlere canlı yayın konuğu filan alınmaz, konuklara başı sonu belli

olmayan cümlelerle sorular sorulmazdı. Konuklar açık oturum

programlarına katılırlar, orada soru yağmuruna tutulurlardı. Can Akbel

dönemin önemli bir spikeriydi. Bir ara, haberlere yorum kattığı bir

programı sunuyordu. Gecenin son programıydı, adı Güne Bakış'tı.

Ama Türk halkı programa başka bir ad koymuştu: Kele Bakış. Evden

çıkmak için gücü de, sebebi de olmayan yaşlıların en çok merak

ettikleri program Hava Durumu'ydu. Yedi bölgeye ayrılmış olan

ülkemiz haritasının önünde hava durumu spikeri dikilir, kartonlara elle

çizilmiş bulut ya da kar resimlerini göstererek havanın nasıl olacağını

anlatırdı. O yıllarda teknolojik donanım az olduğu, "uydudan alınan

görüntüler" hiç olmadığı için meteoroloji hava durumunu nadiren bilirdi.

Çeşitli vesilelerle kendileriyle yapılan röportajlardan anlaşıldığı

kadarıyla, dönemin televizyoncuları iyi niyetli ve disiplinliydiler.

Özveriyle çalışıyorlardı. Şartlar ilkel, teknoloji yetersizdi. Ya stüdyonun

elektrikleri kesilir, ya film kopar, ya gösterme cihazı bozulur, bu yüzden

televizyon ikide bir "arıza nedeniyle yayınımıza bir süre ara" verirdi.

Arıza hallerinde ekranda yıllarca espri unsuru olan bir görüntü belirirdi:

Necefli Maşrapa. Ekran siyah-beyaz olduğu için değerli taşları

hakkında fikir yürütemediğimiz bu nesnenin necefli maşrapa olduğu

altında yazardı. Görevliler insaflıydılar. Arızaları gideremeseler de,

arıza esnasında ekrana gelen sabit görüntüleri arada bir değiştirirlerdi.

Bir film kopma anında seyirci yine necefli maşrapayı beklerken bu kez

Düden Şelalesi ya da Antalya'dan bir görünüm belirirdi. Artık beş

dakika mı sürerdi arıza, iki saat mi, orasını Allah bilirdi.

Televizyonun güç bela yayın yapabildiği emekleme döneminin

favori sabit görüntüsü ise "Lütfen bekleyiniz" yazısıydı. Elle yapılmış

bir resmin altına iri harflerle "lütfen bekleyiniz" yazılmıştı, ama neden

70

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bekleneceğine dair bir bilgi içermezdi. Yine de "Televizyonunuzu

kapatmayı unutmayınız" uyarısının eline hiçbiri su dökemedi.

Televizyon tek kanaldan çok kanala, siyah-beyazdan renkliye

geçinceye kadar çok bekletti bizi ama, birkaç saat yayından en

azından hafta sonları tüm gün yayına geçişi çok da yavaş olmadı.

70'lerin ikinci yarısında, cumartesi ve pazar günleri yayın öğleden

sonra başlıyordu. Hafta sonlarını renklendirdiği bir gerçekti, özellikle

spor-toto oynamanın yaygın olduğu yıllarda, pazar günleri futbolu eve

getiriyordu.

Pazar günleri Telespor adıyla yayınlanan bu programlar esnasında,

atletli babalar spor-toto kuponlarını dizlerine koyarlar, birçok maça

canlı bağlanılır, skor öğrenilir, maç aralarında skeçler yayınlanır,

dönemin canlı yayın sunucularından Cenk Koray ve Güneş Tecelli

espriler yaparlar, canlı yayında şarkı söylemek üzere gelmiş fazla ağır

top olmayan şarkıcılarla sohbet ederler, küçük yarışmalar, Pembe

Panter ve Bay Meraklı gibi çizgi filmlerle bir pazar günü doldurulurdu.

Cenk Koray Telekutu adlı yarışma programıyla özdeşleşmişti.

Stüdyoda, üzerinde numaralar bulunan üst üste yerleştirilmiş bir sürü

küçük kutu vardı. Telefonla stüdyoya bağlanma teknolojisi olmadığı

için, Cenk Koray stüdyodaki bir seyirciyi davet eder, bir numara

seçmesini isterdi. Seyirci seçtiği numarayı söyler, Cenk Koray elindeki

listeden o kutunun içinde ne olduğuna bakardı. Sonra seyirciyle

pazarlık başlardı. Cenk Koray seyirciye terlik vermek ister, seyirci

kabul etmez, terliğin yanına bornoz ekler, olmadı, tencere takımı, yine

yetmezse elektrikli ızgara gönlünden kopar, seyirciye "hangisi?" diye

sorardı. Bu hediyeleri alıp gitmek mi ister, yoksa kutusunu açtırmak

mı? Seyirci inatçıysa Cenk Koray da az değildi. Hepsini siler, yeni

baştan başlardı. Bir saç kurutma makinesi, bir bebek arabası, yanına

porselen kahve fincanı takımı... Bazı seyirciler Cenk Koray'ın teklifini

kabul eder, bazıları da "kutumu açın" diye tuttururlardı.

Dönemin klişelerinden biri olan PTT esprisi yılbaşı gecesi

öncesinde yaygın olarak yapılırdı. Çıktıktan kısa bir süre sonra

tüketilmiş olmasına rağmen, dönemin espri anlayışını kavramakta geç

kalmış olanlar buna bayılırlardı. "Yılbaşı gecesi ne yapacaksınız?"

"Hiç, PTT'ye takılacağız." Aslında tükenmiş bir espriydi ama "sosyal

71

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

içeriği" hiç azalmadı. Enflasyonla tanışmış, bolluktan yokluğa doğru

gitmekte olan orta sınıf, eşin dostun bir araya geldiği büyük yılbaşı

yemeklerinden, pijama ve terliklerin giyilip televizyonun karşısına

oturulduğu mütevazı yılbaşı gecelerine geçti.

70'lerin ikinci yarısında yılbaşı gecesini evde tombala oynayıp

televizyon seyrederek geçirmek zorunda kalışın bir nedeni

enflasyonsa, bir başka nedeni de terör yılları olmasıydı. Birçok şehirde

sokağa çıkma yasağı uygulanıyor, gece on ikiden sonra sokaklarda

kimseler kalmıyordu. Gece sokağa çıkmak korkulu bir macera haline

geldiği için, yılbaşı geceleri sokağa çıkma yasağı ikide başlatılsa da,

çoğu aile evinde kalmayı tercih ediyordu.

Tek kanal olan televizyonun o gece yapacağı programın

hazırlıklarını gazeteler yakından takip ederlerdi. 31 Aralık günü çıkan

gazetelerde yılbaşı programına büyük yer ayrılır, saat kaçta kimin

çıkacağı dakika dakika yazılırdı. Saat tam on ikide kim çıkacak, kim

hangi şarkıyı söyleyecek, hangi skeçlerde kimler rol alacak, mutlaka

belirtilirdi. Yılbaşı gecesi televizyon tümüyle eğlence programına

ayrılır, haberler kısaca geçilir, programa katılacak sanatçıların ekrana

çıkacakları saatler şöhret durumlarına göre belirlenirdi. Akşam yedi

civarında en az hayranı olan sanatçılarla program başlar, giderek

sanatçıların şöhret seviyeleri yükselir, saat on ikiyi vurduğunda önce

ekranda bir alkış kıyamet kopar "Hoş geldin yeni yıl" yazısı görünür ve

gecenin assolistine gelirdi sıra. Assolisti izleyen ilk bir-iki sanatçı da

şöhret bakımından assolistten aşağı kalmazdı. Saat birden sonra, orta

sınıfın ortalama değerlerine göre fazla şöhretli olmasa da, kendine

özgü seyircisi olan "özellikli" sanatçılarla program devam eder,

televizyoncular Türk halkının büyük çoğunluğunun yattığına kanaat

getirdikten sonra, dış kaynaklı müziğe geçilir ve sabaha karşı yılbaşı

programı son bulurdu.

Fazla tanınmamış ses sanatçıları için yılbaşı gecesi televizyona

çıkmak şöhrete ulaşmanın en kestirme yollarından biri olarak

algılanırdı. Tanınmış sanatçılar için tam on ikide ekranda olmak büyük

prestijdi. Bunun kavgası günler önceden yapılır, programın perde

arkasında olup bitenler anında gazete sayfalarına yansırdı.

Falancanın ekrana çıkmak için kulis yaptığı, filancanın "o varsa ben

72

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yokum" dediği, bir assolistin on ikiyi beş geçe çıkması teklif edildiği için

kıyameti kopardığı bütün ayrıntılarıyla yazılır, TRT'nin bu yıl seyirciye

bir kıyak çekip Orhan Gencebay'ı çıkaracağı duyulurdu.

1980 yılına gelinceye kadar, birkaç yıl boyunca ekrana dansöz

çıkarılması meselesi tartışılmış, dansöz de arabesk gibi zinhar yasak

olduğundan "yenilik" bir türlü gerçekleşememişti. Bu büyük olay 1980

yılbaşı gecesine nasip oldu ve o yıl Türkiye televizyonlarında ilk kez bir

dansöz Nesrin Topkapı, saat tam 12'de, elinde bir baston, üzerinde

göğsünü ve kalçalarını kapatan şalvarımsı bir kostümle televizyona

çıktı, böylece Türkiye'de televizyona çıkan ilk dansöz unvanını almış

oldu.

73

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Eurovision Şarkı Yarışması

Avrupa'nın yanında, kendimizi zengin çocuğun bahçesine duvarın

üstünden bakan yoksul çocuklar gibi hissettiğimiz 70'li yıllarda,

şeytanın bacağını kırmayı beklediğimiz ve her seferinde taptaze

umutlar beslediğimiz en önemli yarışma Eurovision'du. Uzun yıllar

boyunca sesimizi duyurmayı, "biz de varız" demeyi bekledik. Henüz

"Avrupa Avrupa! Duy sesimizi, bu gelen Türklerin ayak sesleri" söylemi

yaratılmamış, Galatasaray Süper Kupa'nın sahibi olmamıştı. Futbolda

umudumuz yoktu, bari müzikte bir şeyler yapabilseydik.

Türkiye seçmelerinden itibaren tek yumruk olurduk. Hemen

herkesin Eurovision'a katılacak parça hakkında bir fikri, ölümüne

savunmaya hazır olduğu görüşleri olurdu. Türkiye elemelerinde iyi

müzik değil, "ülkemizi temsil kudreti" arardık. Kendimizi göstermeli,

ülkemizi tanıtmalı, başarılı olmalıydık.

Ilk kez 1975 yılında Semiha Yankı'nın Seninle Bir Dakika adlı, hiç

de fena olmayan parçasıyla başladığımız Eurovision serüveni, önce

ülke içinde derin sarsıntılara neden oldu. O yıl, TRT jürisinin yanı sıra,

bir de halk jürisi oluşturulmuş, iki jürinin sonuçları birbirinden çok farklı

olduğu için, sonuçlar tartışmalara yol açmıştı. TRT jürisi Semiha

Yankı'yı, halk jürisi ise Ali Rıza Binboğa'yı seçmişti. Sol söylemin

günlük hayata hızla sızma eğilimi gösterdiği yıllardı, halk jürisi

Binboğa'nın sol elinin avucunu açıp nah! dercesine söylediği

"Yarınlarda!... Yarınlarda hep mutluluk var!..." şarkısını pek sevmişti.

"Yarın" kelimesi o yıllarda başka bir anlam ifade ediyor, sanki geleceğe

dair tüm umutları yükleniyordu. Halk "sol söylem"i seçtiği halde,

yumuşak, romantik bir şarkı olan Seninle Bir Dakika ile gittiğimiz ilk

Eurovision'dan sondan üçüncü olarak döndük.

Oysa Semiha Yankı iyi bir şarkıyla katılmıştı yarışmaya. "Seninle bir

dakika, mutlandırıyor beni / Bir dakika siliyor canım yılların özlemini"

74

şeklinde uzayıp giden sözleri vardı. Semiha Yankı'nın uğradığı hüsran

bizi yıldırmadı. Ilk yarışmadan sonra, birbirine benzer süreçlerden

geçtik. Türkiye elemeleri kimi zaman sessiz sedasız, kimi zaman biraz

gürültü kopararak yapıldıktan sonra, yarışmadan birkaç hafta önce bir

cumartesi gecesi yarışmaya katılan tüm ülkelerin kendi şarkılarını

tanıttıkları bir bant yayın ile maraton başlardı. Bu yayın, katılan

ülkelerin hazırladıkları kliplerden oluşan, ama o yıllarda adının klip

olduğunu henüz bilmediğimiz "Eurovision'a Doğru" programıydı.

Göğsü milli gururla dolu seyirci, rakiplerini tanıyacağı bu programın

yayınlanacağı geceyi önemser, misafirin en anlayışlısını kabul ederek,

gündüzden çerez-çekirdek alarak geceye hazırlanır, televizyonun

karşısına geçerdi. Daha önceden kura çekilmiş, her ülkenin hangi

sırayla çıkacağı belirlenmiş olurdu. Eurovision'a Doğru programını

seyrederek yarışacağımız ülkeler hakkında fikir edinir, her zaman

şansımızı yüksek bulurduk. Ertesi günkü gazetelerde ilk beşe, hatta

belki ilk üçe gireceğimiz yazılırdı.

Yarışmanın habercisi olan bu program evlerde tam kadro

seyredilmezdi. Genellikle gençler ilgilenir, zaten kapalı bir ülkede

yaşıyor olmanın verdiği sıkıntıyla, aralanan bu pencereden Avrupa'ya

bakmaya çalışırlardı. Bu yarışmanın bilmem kaç ülkenin

televizyonundan aynı anda canlı yayınlanacağı gece, milli hislerimiz

doruğa çıkardı, tek yürek olarak kenetlenirdik ve bozum olmaktan

bıkmazdık. O günkü gazeteler yarışmanın yapılacağı ülkeye gitmiş

olan ekibimizle ve en yakın rakiplerimizle yaptıkları röportajları

yayımlarlar, bizi favori gösteren, "Türk ekibinin bu yılki parçası

muhteşem" gibi demeçler veren bir-iki sözde uzman ve müzisyenin

görüşlerine yer verilir, Yunanistan ve Türk ekiplerinin sarmaş dolaş

çektirdikleri fotoğraflar basılır; böylece hem milli gururumuz okşanır,

hem de Atatürk'ün "yurtta sulh cihanda sulh" sözüne sadık kaldığımızı

dünya âleme göstermiş olurduk.

Gazeteler bununla kalmazdı. O güne özel Eurovision sayfaları

yayımlarlardı. Sayfalarda katılacak olan ülkelerin hangi şarkıcı, hangi

grup, hangi parça, hangi besteci, hangi söz yazarı, hangi orkestra şefi

ile katılacakları liste halinde verilir, sayfalar kutulara bölünür, bu

kutulara katılan şarkıcıların veya grupların fotoğrafları ile ülkelerin

75

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bayrakları konur, haklarındaki bilgiler sayılıp dökülürdü. Seyircinin bu

yarışmayla yakından ilgilendiğini bilen bazı gazeteler bir adım ileri

giderler, daha puanlamaya geçilmeden, yarışmanın yapıldığı sırada

seyircinin kendi verdiği puanı yazması için ülkeleri alt alta sıralayıp

karşısına boş kutucuklar koyarlar, kendi verdikleri puanları buraya

yazmalarını önerirlerdi. Avrupa'ya sesimizi duyuramadığımız yıllarda

bu yarışma basit bir müzik yarışması değil, milli varlığımızın sınandığı,

milli gururumuzun okşandığı veya kırıldığı bir yarışmaydı. Onuncu Yıl

marşıyla büyümüş bir neslin çocukları olarak, bizler dostumuzu

düşmanımızı bu yarışmada tanırdık.

Yarışma gecesi parti ve devlet bürokrasisinin sıkıcı haberleri bitmek

bilmez, yemek çoktan yenmiş, çay demlenmiş, seyirci eline kâğıdı,

kalemi, kendi vereceği puanları yazacağı gazeteyi almış olur,

televizyonun karşısına geçerdi. Nihayet haberler biter, reklamlar

yayınlanır, Eurovision'un logosunun ekranda görünmesiyle birlikte

yarışma başlardı.

Eurovision yarışmaları bir önceki yıl kazanmış olan ülkede yapılırdı.

TRT'nin böyle durumlarda canlı yayın tecrübesi olan Bengül Erdamar

ve Bülent Özveren gibi sunucuları da önceden söz konusu ülkeye

gitmiş olurlardı. Onların görevi yarışma anında sıranın hangi ülkede

olduğunu ve bizim çıkmamıza kaç ülke kaldığını söylemek,

puanlamaya geçildiğinde, Ingilizce ve Fransızca olarak tekrarlanan

puanları Türkçeye çevirerek söylemekti. Yarışmadan önce her ülkenin

jürisi tanıtılırdı. Telefonla ülkelere bağlanılır, jürinin sözcüsü bir-iki

esprili laf eder, Türkiye'nin jürisine sıra geldiğinde, jürimiz Türkçe

konuştuğu için Bengül Erdamar'ın bunları çevirmesine gerek kalmazdı.

Ülke jürilerinin tanıtılması bittikten sonra ilk ülkenin şarkısıyla yarışma

başlardı.

Müzik başlayıp sanatçılar sahnede yerlerini aldıktan sonra, o

zamanlar Türkiye'de yapılamayan birtakım teknik numaralar yapılır,

ekranda ülkenin adı dönerek gelir, büyür, küçülür, bizim için çok çarpıcı

olan bir grafik tasarımla ülkenin, şarkıcının, şarkının, bestecinin filan

adı ekrana yazılır, ülkenin bayrağı da ekranda yerini alırdı. Milli hisleri

ayaklanmış olan seyirci şarkıcıları dinler, favorilerini belirlerdi. Bazı

evlerde, -Türkiye'nin birinci olacağı şeklinde bir ham hayal pek

76

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kurulmadığı için- Almanya ya da Ingiltere birinci olacak şeklinde

iddiaya girilirdi. Norveç, Almanya, Ingiltere, Irlanda, Israil, Fransa,

Belçika, Yugoslavya, Isveç, Danimarka, Hollanda gibi ülkelerin

sanatçıları sırayla ekranda boy gösterdiği sırada; anneler ya ütü yapar,

ya meyva soyar; gençler ise fikirlerini beyan ederlerdi. Kıbrıs Rum

Kesimi ekranda Kıbrıs olarak yazılsa da TRT sunucuları üstüne basa

basa, Kıbrıs Rum Kesimi derlerdi. Avrupa'ya özgü olan bu yarışmaya

Fas'ın ya da Israil'in katılması birçok evde tartışma konusu olur, "biz

nereden Avrupalı oluyoruz?" diye sorup cevap aramak akıllara gelmez

de, "Israil nereden Avrupalı oluyormuş?" sorusu dile getirilirdi.

Sıra Türkiye'ye geldiğinde coşkulu evlerde bir alkış kopardı.

"Hazinesi beş cent'e muhtaç" bir ülkenin, kapalı sınırlar arasına

sıkışmış halkı, uluslararası bir ekranda bayrağını ve ülkesinin adını

görünce heyecanlanır, milli coşku, milli histeriye dönüşürdü. Pür dikkat

parçamız dinlenir, bittiğinde bazı gözlerin sulandığı görülür, buna

karşılık bazı şom ağızlıların "yine sonuncuyuz" dediği olurdu. Şom

ağızlılara itibar edilmez, parçamızın birçok ülkeninkinden örneğin

Norveç veya Izlanda'dan çok daha iyi olduğu iddia edilir,

düşmanlarımızın varlığı nedeniyle ilk beşe giremeyeceğimiz ama ilk

onda muhakkak yer alacağımız fikri birçok seyirci tarafından

paylaşılırdı.

Nihayet şarkılar biter ve puanlamaya geçilirdi. Işte, asıl dikkat

kesildiğimiz ve heyecandan tırnaklarımızı yediğimiz bölüm buydu.

Ekranda puanlama tablosunun yer almasıyla birlikte heyecan başlardı.

Her yıl 20 civarında ülkenin katıldığı bu yarışmada, katılım sırasıyla

ülkelere bağlanılır, her ülke kendi hariç olmak üzere 1'den 12'ye kadar

çeşitli ülkelere puan verirdi. En yüksek puan 12 idi. 12 de gözümüz

yoktu, ele güne rezil olmayacak kadar puan alsak bize yetiyordu. Ilk

sırada yarışmış olan ülkenin jürisi puanlarını kendi dillerinde verir,

yarışmayı organize eden ülkenin simültane çevirmenleri de anında

Ingilizceye ve Fransızcaya çevirirlerdi. Televizyondan duyardık:

"Germany one point" Bengül Erdamar anında tercüme ederdi:

"Almanya bir puan." Bengül Erdamar, Bülent Özveren veya TRT

sunucusu her kimse, bir yandan da fikir yürütürdü: "12 puanı galiba

Ingiltere alacak sevgili seyirciler..."

77

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

12 puanı alan ülkenin ekibi görüntüye gelir, bestecisiyle, şarkıcısıyla

ekip sevinç içinde kucaklaşırken, biz bağrımıza taş basardık. 5 puana

kadar her ülkeden umutlu olurduk. 5'ten sonra puan beklemek

kendimizi kandırmaktı. 5 puan verilmiş ve hâlâ biz alamamışsak,

umudumuzu bir sonraki ülkeye saklardık. Ilk üç, dört, hatta beş ülkenin

bizi pas geçmesi, hiç puan vermemesi umudumuzu kırmazdı. Sırada

daha 15 ülke olur, bize de puan verecek bir ülke elbet çıkardı. Ama

puan verme sırası Yunanistan'a veya Kıbrıs Rum Kesimi'ne

geldiğinde, puan bekleyecek kadar ahmak değildik. Zaten biz de

ağızlarıyla kuş tutsalar onlara puan vermezdik. Ama Almanya'dan hep

puan beklerdik. Ne de olsa orada yaşayan vatandaşımız vardı.

Almanlar da genellikle bizi pas geçerlerdi, kırılırdık. Son ülke de

puanlarını verinceye kadar, sabırla bize de Allah rızası için bir puan

veren çıksın diye beklerdik. Çıkmazdı. Birkaç kez üç beş puanla idare

ettik. Genellikle ya sonuncu, ya sondan ikinci-üçüncü olurduk. Ajda

Pekkan Fas'tan, Mazhar-Fuat-Özkan üçlüsü Isviçre'den 12 tam puan

almışlardı da, kulaklarımıza da gözlerimize de inanamamıştık.

Birçok evde yarışma sonuna kadar seyredilir, son ülke de puanını

verdikten sonra milli gururu ağır yara almış bir ülkenin fertleri olarak

televizyonlarını kapatırlardı. Bazı aileler ise daha gerçekçi davranırlar,

puanlamanın daha yarısında sonunculuk göründüğü için, yarışmayı

sonuna kadar seyretmezlerdi. Ertesi günün gazeteleri yıkım edebiyatı

yaparlardı. "Yine sonuncu olduk!" "Birinci olduk ama sondan!" gibi

başlıklar atılır ve başarısızlığımız tek bir nedene bağlanırdı. "Türk'ün

Türk'ten başka dostu yoktur!" Avrupalılar kuyruk acıları olduğu için bizi

sevmiyorlardı, düşmanlarımız yine kulis yapmıştı, bazı siyasi güçler

bizim Avrupa'daki varlığımıza engel olmak istiyorlardı.

Bazıları da Eurovision yarışmasının Avrupalıların gözünde hiç

önem taşımadığı tezini savunurlardı. Onlara göre bu önemli bir

yarışma değildi, Avrupalı seyircinin büyük çoğunluğu bu yarışmayı

seyretmiyor, hatta yapıldığının farkına bile varmıyorken; biz bu

yarışmayı fazla abartıyorduk. Ciddi müzik otoriteleri başta olmak üzere

birçok kişi bu tezi savunurdu, ama bu akıllıca cümleler Avrupa'ya

henüz ayak seslerini duyuramamış olan Türkiye'nin gururunu

kurtarmaya yetmezdi.

78

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Başarısızlığımızın sebebinin Türk düşmanlığı olduğuna inancımız

birkaç gün içinde sarsılmaya başlar, ilk şok atlatıldıktan sonra, daha

ince meselelere gelirdi sıra. Tartışmalar yaşanır, bizi temsil eden

parçanın seçiminde dönen dolaplar, verildiği iddia edilen rüşvetler,

yapılan kayırmalar ve buna benzer iddialar üzerine spekülasyonlar

yapılır; derken başarısızlık unutulur ve yeni yarışma ile birlikte yeniden

umutlanırdık. Bazen başarısızlığı doğrudan kendimizde aradığımız

oldu. Çetin Alp'in Opera adlı şarkısıyla sıfır puan aldığı yarışmadan

sonra Türk düşmanlığı edebiyatı unutulmuş, bu parçayı kimin seçtiği

tartışılmıştı.

Kimler katılmadı ki bu yarışmaya... Nilüfer'den Nükhet Duru'ya,

MFÖ'den Timur Selçuk'a kadar pek çok sanatçı, bu yarışmada milli

gururumuzu temsil etti. Ama Ajda Pekkan'ı Petrol adlı şarkısıyla, çok

büyük umutlarla göndermiştik. Ne de olsa Paris'te, Olympia'da

sahneye çıkmış, çok mühim bir sanatçı zannettiğimiz Enrico Macias'la

birlikte şarkı söylemişti. Topkapı Sarayı'nın damlarında, Dolmabahçe

Sarayı'nın kapısının önünde çekilen, bir turizm firmasının reklam

filmine benzeyen klibi vardı. Klibin finalinde benzini biten çok lüks bir

otomobili, at arabası çekiyordu.

Türk halkı klibi çok beğenmiş ve bu esprinin bütün Avrupa'yı

etkileyeceğine kesinlikle inanmıştı. Bütün mesajlar tamamdı, bizim

Ajda'mız dünyada da bir taneydi. Türk halkı nelere inanmamıştı ki?

Futbolda sekiz sıfır yenilir ve ezilmediğine inanırdı. Ihtilallerin

memleketin menfaati için yapıldığına inanırdı. Dünyanın sadece Türk

olduğu için kendisine düşman olduğuna inanırdı. Hep bir şeylere

sonuna kadar inanırdı. Ajda Pekkan da başarılı olacağına inanmıştı.

Ama hüsranla döndü ve döner dönmez bunalıma girdi. Hayatını

başarıya endekslemiş, başarısızlığa tahammülü olmayan Ajda Pekkan

bu fiyaskonun etkisini yıllarca üstünden atamadı.

90'lı yıllarda Türkiye önce Onlar adlı grupla ilk ona girdi, ardından

genç bir Türk şarkıcısı rüyalarımızı gerçekleştirerek üçüncü olmayı

başardı. Ama artık bu başarının bir önemi kalmamıştı. Eurovision

"hakikaten önemsiz" bir yarışmaydı. Fatih Terim'li, Hakan Şükür'lü

Galatasaray varlığımızı Avrupa'da kanıtlamıştı. Tarkan'ı görünce

Tağkaan! Tağkaaan! diye isterik çığlıklar atan ve kapılar kıran Fransız

79

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kızları sesimizi duymuştu. Üstelik Avrupalıların bu yarışmayı

seyretmediği tezini; biz de onlarca kanal arasında dolaşırken

seyretmeyerek kanıtlamıştık. Artık milli his ve milli gurur konusunda,

biz ve büyüklerimiz kadar duyarlı olmayan bir kuşak gençliği temsil

ediyordu.

80

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Müzik... müzik... müzik...

Sinemanın renklendiği, saçların uzadığı, paçaların bollaştığı,

özgürlükçü bir söylemin yaygınlaştığı 70'li yıllarda, gramofonlar

evlerden çekilmiş, taşplakların yerini kırkbeşlikler almıştı. Ister

pikaplardan taşsın, ister radyodan yayılsın, her evde müzik vardı.

Bugün olduğu gibi hayata eşlik ediyor, özellikle gençler müziksiz

duramıyordu.

Okullarda müzik dersinden geçebilmek için hiç değilse biraz

mandolin tıngırdatmak gerekirdi. Mandolin bir müzik aletinden çok, bir

okul gereciydi. Kırtasiyecilerde bile satılır, siyah kumaştan, ağzı

büzgülü, evde dikilmiş kılıflarda taşınırdı. Cumhuriyetle birlikte gözünü

Batıya dikmiş aileler, uygar insanların en az bir müzik aleti

çalabilmeleri gerektiğine inanırlar, okumuş anne-babalar çocuklarını,

okullardaki mandolin kurslarına gönderirlerdi. Okulun müzik öğretmeni

tarafından verilen bu kurslarda nota okumak da öğretilir, doğaçlama

çalmaya izin verilmezdi.

Müzik derslerinde mandolin, gitar, melodika, blok flüt, akordeon,

ağız mızıkası sesleri birbirine karışır, zamanın kaliteli öğretmen

yetiştiren okullarından olan Gazi Eğitim Enstitüsü'nün müzik

bölümünden mezun olmuş öğretmenler keman, trompet filan çalarlar,

bazı eski okullarda piyano bile bulunurdu. Klasik Batı müziği ve sazları

öğretilir, bir aleti doğru dürüst çalmayı beceremeyen çocuklar, en

azından Mozart'ın Beethoven'ın, Chopin'in hayatını; nefesli, telli,

vurmalı çalgıların neler olduğunu, metronomun ne işe yaradığını,

altonun, sopranonun, baritonun, sol anahtarının, portenin, re minörün,

fa majörün neye dendiğini ezberleyip müzik dersinden geçerlerdi.

Mandolin çalmayı beceren yetenekli çocuklar kurs öğretmeninin

eve ödev olarak verdiği aptal çocuk şarkılarını çalışacakları yerde,

dönemin popüler şarkılarını döktürürler, ama kursta öğretmenlerinden

azar işitirlerdi. Türk sanat müziğinin ve popüler müziğin adı geçmez,

81

caz, maz hiç öğretilmezdi. Mandolinden sonra gitara geçilir, liseli

gençler çocukça buldukları mandolinin yerine gitar çalmayı tercih

ederlerdi. Gitar romantik bir müzik aletiydi. 70'lerin başlarında gençler

yazın kumsallarda ateş yakarlar ve gitar çalarlardı. Ama zamanla solcu

olanlar romantizmi kusur olarak görmeye başlayınca, gitar çalmayı

bıraktılar.

Özel radyonun kavram olarak bile olmadığı o yıllarda devletin

TRT'sinde müzik yayını fazla ciddiydi. Televizyonda uzun siyah etek ve

beyaz bluz giymiş, yatılı okulların yaşlı etüt öğretmenlerine benzeyen

kadınlar ve siyah takım elbiseli erkekler korosu, kadınlar önde erkekler

arkada olacak şekilde dizilirler, erkekler ellerini arkada, kadınlar

karınlarının üstünde birleştirirler ve hep bir ağızdan "teeenni teeenni,

tennenni tenenen..." diye başlayınca, evdeki çocuklar ve gençler

sıkıntıdan patlarlardı.

Yaz akşamlarında, yeni sulanmış akşamsefalarıyla çevrelenmiş,

hanımeli veya sarmaşık gülü kokan bahçelerde radyolar açılır, Zeki

Müren'in billur sesi, "Bakmıyor çeşmi siyah feryade..." derken büyükler

içlenirler; aynı anda tülleri uçuşan odalarda gençler pikaplarına Füsun

Önal'ın son kırkbeşliğini koyarlar, "Senden başka senden başka/

Sevemem ben hiç kimseyi" şarkısını söyleyerek dans ederlerdi.

Orta halli ailelerin büyük çoğunluğunun evinde bir pikap vardı.

Pikap gönlünce müzik dinleme şansı veriyor, radyoda ve televizyonda

kendine yer bulamayan pop ve arabesk ancak pikap sayesinde

dinlenebiliyordu. Evlerde bulunan pikapların büyük çoğunluğu

portatifti. Hoparlörü genellikle kapağında bulunan, taşımak için sapı

olan bu pikaplar müziğe düşkün gençlerin en değerleri eşyalarıydı.

Çalınacağı zaman kapağı açılır, plak konur ve iğnesi dikkatle plağın

üstüne yerleştirilirdi. Pille de çalışan portatif pikaplar bahçede, deniz

kenarında, piknikte bile çalınır; hatta okula götürülür, ders aralarında

açılır, yeni çıkan plak arkadaşlara dinletilirdi. Bazı pikaplar şık müzik

dolaplarının içinde sabittiler. 60'lı yıllarda da var olan bu müzik

dolaplarında radyo ile pikap bir arada bulunurdu. Bazılarının

kırkbeşlikleri ve longplay'leri koymak için ayrı ayrı gözleri bulunurdu.

Portatif pikaplarda bir plak bitince yenisini yerleştirmek gerekir,

mobilyalı pikapların birçoğunda ise, bir düzenek sayesinde birkaç plağı

82

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sırayla dinlemek mümkün olabilirdi. Dinlenecek plaklar üst üste, plağın

döndüğü platformun üstünde bulunan yere yerleştirilir, akıllı pikap biten

plağın yerine, sıradakini indirip, çalmaya başlardı.

Plak gençlerin en kıymetli hazinesiydi. Gelecek yıllarda

hafızalardan da silinecek olan plaklar incecik, sert, siyah plastikten

yapılmıştı. Tam ortasında, pikaptaki demir çubuğa oturtmak için bir

delik bulunurdu. Bunun çevresinde günümüzün metal elli liraları

büyüklüğünde olan bir bölüm kırılmaya elverişliydi. Çünkü otomobil

pikaplarında çalınan plakların ortasındaki bu bölümün kırılması

gerekirdi. Henüz teyp hayata girmemişti. Arabalarda çoğunlukla radyo

bulunur, Orhan Gencebay dinlemeye meraklı bazı şoförler araçlarına

pikap taktırırlardı. Ortasındaki bölüm kırılmış olan plakları evdeki

pikaplarda çalabilmek için, pikabın aksesuarı olan bir parça kullanılırdı.

Pikabın demir çubuğuna önce kırılan bölüme denk gelecek

büyüklükte, yuvarlak plastik takılır; sonra plak yerleştirilirdi.

Her pikapta bir ayar düğmesi vardı. Burada 33, 45 ve 78 rakamları

bulunurdu. Ayar 33'e getirilince longplay çalınır, 45'e gelince kırkbeşlik

plaklar çalınırdı. 78'lik plaklar 70'li yıllarda rastlanan bir şey değildi. Her

plağın kendi ayarında çalınması gerekirdi. Bazen ayar 45'te unutulur

ve pikaba bir longplay konur; o zaman ses hızlı, ince ve gülünç bir hal

alır; pikap 33'lük ayarda iken kırkbeşlik plak konunca, tam aksine ağır,

kalın bir ses çıkardı. O yıllarda "33 devirli" yaygın kullanılan bir deyim

olmuştu, çok ağır konuşan insanlarla dalga geçmek için "33 devirli"

denirdi.

Günümüzde televizyondaki müzik kanalları sayesinde müzikmarket

adını alan plakçılarda, plağın yanı sıra pikap iğnesi de satılırdı.

Plağın üstüne konan ve çalınmasını sağlayan kolun ucunda bulunan

iğne hor kullanıldığı takdirde kırılır ve değiştirilmesi gerekirdi. Bu

yüzden plakçılar çeşitli marka pikaplar için iğne bulundururlardı.

Plakları dikkatli kullanmak gerekirdi. Sert plastikten yapıldıkları için

toza ve sıcağa karşı duyarlıydılar. Toz plağın çizilmesine, sıcak da

yamulmasına neden olurdu. Plaklarına özen gösterenler plaklarını

ortada bırakmazlar, çaldıktan sonra kâğıt kaplarına koyarlardı.

Plakların genellikle iki kabı olurdu. Biri incecik pelür kâğıdından iç kabı,

diğeri kartondan, üzerinde şarkıcının resmi, şarkıların adı bulunan

83

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

karton kabı. Çok titiz olanlar plaklarını her iki kaba da dikkatlice

yerleştirirler, özensizler plaklarını bir köşeye atarlar, bu yüzden plaklar

çizilirdi. Plakların pikaba konmadan önce yumuşak bir bezle silinmesi

tavsiye edilirdi. Çizilen plaklar takılırdı, takılan plaklar müziğin tadını

kaçırırdı. Pikabın iğnesi plağın çizilmiş noktasında takılı kalır, bir türlü

ilerleyemez ve plak sürekli aynı şeyi çalardı. "Takılmış plak" deyimi de

o yıllarda sıklıkla kullanılırdı. Genellikle can sıkıcı olan bir durumdan

hep aynı cümlelerle durmadan söz edenler için "takılmış plak gibi

durmadan aynı şeyi söylüyor" denir, can sıktığı anlatılmak istenirdi.

Plakları saklamanın en iyi yolu plak çantalarına veya albümlerine

koymaktı. Çok pratik eşyalardı. Bir kitap gibi düşünülmüştü. Çok

sayıda şeffaf plastik yapraklardan oluşur, her birine bir plak konurdu.

Kırkbeşlik veya longplay'ler için ayrı boyları vardı. Karton kaplarıyla

konabileceği gibi, kaplarından çıkarıp yerleştirmek de mümkündü.

Plak çalınacağı zaman bu plak albümü alınır, kitabın sayfalarını çevirir

gibi yaprakları çevrilir, istenen plak seçilirdi.

Hayatımıza girer girmez kabul gören ve hızla yaygınlaşan teypler

aslında daha önce de vardılar. Ama genellikle müzik dinlemek için

değil, ses almak için kullanılıyorlardı. Büyük, hantal ve ağır aletlerdi.

Bu teyplerin simit büyüklüğündeki iki makarası yerlerine konur, bantlar

bir yığın yerden geçirildikten sonra çalışırdı. Makaralı teypler bir tür

hatıra defteriydi. Günümüzün video kameralarına, o günlerde ancak

bu makaralı teypler yaklaşabiliyordu. Hatıralarına düşkün aileler bu

makaralı teyplerden edinirlerdi. Bazı özel günlerde bu teyp kurulur, aile

üyelerinin tümünün sesleri alınırdı. Rasgele konuşmalar tercih

edilmez, aile bireylerinin anlamlı birer cümle söylemeleri istenirdi.

Kimileri ailesine teşekkür eder, kimileri şarkı söyler, çocukların da şiir

okumaları istenirdi.

Teyplerin müzik dinlemek için yaygın olarak kullanılması pikapları

ve plakları hızla zirveden indirdi. Günümüzde kaset-çalar denilen

teypler pikaplara göre çok daha pratikti. Orta sınıfın hayatına giren ilk

teypler çok ilkeldi. Kalınca, büyük boy bir kitap büyüklüğündeydi. Kaset

üstten konuluyor ve üstten basılan düğmelerle çalıştırılıyordu. Minicik

ve güçsüz olan hoparlörleri üzerindeydi. Pille de çalışan bu teypler

kolay taşınıyor, ama pilin bitmesine yakın sesler müthiş ağırlaşıyordu.

84

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Bu ilkel teypler birer "kasetyiyen"di. Ikide bir kaset sarar, çabuk

bozulurlardı. Ses bir gider bir gelirdi. Giderek gelişen modellerin, bu

ilkel teyplerin yerini alması hiç de uzun sürmedi. Bir ara kartuş çalan

teypler çıktı. Kartuşlar kasete göre daha büyüktü, daha kapalı bir

görüntüsü vardı, kasete göre üstünlüğü yoktu ki, hiç yaygınlaşamadı,

çabucak silindi.

70'lerin gençliğinin hatıralarında plakların nesne olarak ayrı bir yeri

oldu. Plaklar kalıcıydı, çizilmezlerse eğer, yıllara meydan

okuyabiliyorlardı. Ama aynı gençlik kasetlerin plaklara göre üstün

yanlarını çok çabuk keşfetti. En büyük üstünlüğü doldurulabilmeleri,

çoğaltılabilmeleriydi. Bir plak üzerinde ne yazıyorsa oydu,

doldurulamıyor, değiştirilemiyordu. Plakçılar plaklara ayırdıkları yeri

azaltıp kasetlere daha büyük yer ayırırlarken, bir yandan da kaset

doldurma işine soyundular. Konuyla ilgili herhangi bir yasal

düzenlemenin olmadığı yıllardı, plakçılar küçük bir ücret karşılığında

müşterilerinin verdikleri listelere göre kaset doldurmaya başladılar.

Bunun için sürekli alışveriş yapılan plakçıya gidip, kasetin hangi

yüzünde hangi parçaların bulunacağını gösteren liste verilir, plakçı da

kaseti doldururdu. Gönlünce ve pek fazla para harcamadan müzik

dinlemenin en iyi yolu buydu. Teyplerin çoğunluğu çift kasetli değildi,

kayıt yapma şansı çok azdı, üstelik sesler kaliteli kaydedilemiyordu. Bu

yüzden plakçıda kaset doldurtmak tercih edilen bir uygulama olmuştu.

Gözler dışarıya da bakıyordu. Hippiler hakkında az çok bir şeyler

duyulmuştu. TRT FM kanalı yabancı müzik hakkında ipuçları

veriyordu. Dönemin gençlik ve müzik dergileri yabancı pop listelerini,

röportajları çevirerek yayımlıyorlardı. Ama bu yabancıların parçalarına

ulaşmak kolay değildi. Iyi plakçılar böyle durumlarda kendilerini hemen

gösteriyorlardı. Listeleri sıkı takip ediyorlar, merak edilen yabancıların

kasetlerini numunelik de olsa getirtiyorlar, bunlardan oluşturdukları

listeleri müşterilerine sunuyorlardı. Yalnız plakçı değil, haberciydiler.

Vitrinlerini canlı tutarlar, yeni gelmiş yerli ya da yabancı bir kaseti

duyururlar, kendi listelerini camekânlara asarlardı. Işinin erbabı

plakçıların her zaman hazır listeleri vardı. Yabancı popun yanı sıra,

bulunması zor şarkılardan da seçmeler yaparlar, her biri farklı müzik

beğenisine sahip geniş bir müşteri yelpazesine hizmet verirlerdi.

85

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Bir şarkıcı kitlesel şöhrete ancak televizyon sayesinde

ulaşabiliyordu. Iyi örneklerinden biri Sezen Aksu oldu. Çok dar bir kitle

tarafından tanınan Sezen Aksu ilk kez sanırım bir yılbaşı gecesi

televizyona çıkmıştı. Ertesi gün bütün Türkiye tarafından tanınıyordu.

Sallantılı küpeleri ve topuzu vardı. Saçları kâküllüydü. "Altın gümüş

pırlanta/ Zümrüt, sedef, yakutla/ Kim mutlu olmuş dünyada?" şeklinde

sözleri olan bir şarkı söyledi. Bu şarkının nakaratında hep aynı yerde

ve aynı biçimde bir gözünü kırpıyordu. Şarkısı fena değildi. Sempatikti,

sıcaktı, hareketleri rahat ve içtendi. Ertesi gün herkes Sezen Aksu'yu

konuşuyordu. Kalıcı bir değişim yaşadı, göz kırpmakla yetindiği jestleri

aştı. Özgün bir şarkıcı, besteci, söz yazarı oldu, arkasından gelecekleri

yetiştirdi. Ilk çıktığı günden bugüne her albümüyle olay yarattı.

Arabesk olarak tanımlanmadığı halde, bu toplumun müziğine

damardan girdi.

Sezen Aksu'nun 80'li yıllarda yaptığı sahne gösterilerinde, kendiyle

dalga geçerek, taklit ettiğini itiraf ettiği Ajda Pekkan bir yıldızdı, ama

süper ve star kelimeleri günlük dile girmemiş olduğu için süperstar

olarak adlandırılmıyordu. Sezen Aksu ne kadar kendisiyse, Ajda

Pekkan da o kadar değildi. O bir artistti. Şarkılarından daha çok

görünümüne dikkat ederdi. Şimdi olduğu gibi o yıllarda da modeli sık

sık değişen sarı saçları, giyimi, kalemle yaptığı çilleri, Enrico Macias'ı,

Olypia konserleri, yapmacık diksiyonu, bildiğini iddia ettiği Fransızcası,

aşkları, evlilikleri, yurtdışı seyahatleri, verdiği röportajları ile bir

bütündü. Kendi şarkı yazamıyordu. Ama müzik sektörü kendi kendini

yaratan bu yıldız için çok çalışıyordu. Yurtdışında tutmuş şarkılara

derhal Türkçe söz yazdırılıyor, Ajda Pekkan da aranjman denilen

yabancı kaynaklı şarkıları söylüyordu. Bir yığın şarkısı Fecri

Ebcioğlu'nun ya da Ülkü Aker'in yazdığı sözlerle iz bıraktı. 2000 yılında

çıkardığı albümde, '70 ve sonrasında dillerden düşmeyen eski

şarkılarını yeniden yorumladı.

Nilüfer o yıllarda çok gençti. Çok varlıklı, sanayici bir ailenin kızı

olduğu söyleniyor, paradan çok kariyerine önem verdiği konuşuluyor

ve takdir ediliyordu. Güçlü sesi hemen dikkati çekmiş, çabuk

tanınmıştı. O da aranjman söylüyordu. "Atlıkarınca dönüyor, dönüyor/

Dünya durmadan dönüyor, dönüyor/ Yalnız dönmeyen bana sensin...",

86

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

"Boş vermişim, boş vermişim, boş vermişim dünyaya/ Ağlamak

istemiyorsan sen de boş ver dünyaya..." şeklinde sözleri olan şarkıları

dillerden düşmedi.

Dönemin en ünlü söz yazarı Fecri Ebcioğlu'ydu. 60'lardan beri

ününü sürdürüyordu. Yazdığı şarkı sözlerinin çokluğu açısından

bakılırsa, bir tür Aysel Gürel'di. Söz yazdığı şarkılarda kafiye tutturur,

yazdıklarının anlamlı olmasına dikkat ederdi. Top sakallıydı, güleç

yüzlüydü, konuşma tarzında hoş bir taraf vardı. Bazen televizyonda

sohbet programlarına çıkar, anılarını çok tatlı anlatırdı. 90'lı yıllarda

önce felç oldu, bir süre sonra öldü. Bir başka söz yazarı Sezen

Cumhur Önal'dı. Söz yazarlığının yanı sıra televizyonda ve radyoda

müzik programları da yapardı. Siyahi şarkıcılardan bahsederken

kullandığı "çikolata renkli şarkıcı" tanımı onu bir fenomen haline

getirmişti. Şarkıları anlatırken kullandığı sonbahar yaprakları,

bitmeyen aşklar, kumsallara vuran dalgalar gibi standart kelimelerden

oluşan klişe cümleler zamanla birer "Sezen Cumhur Önal klasiği"

oldular. Nükhet Duru da zamanın starlarından biriydi. Ispanyolları

andırıyordu, bugün olduğu gibi hayat doluydu, canlıydı, güzel dans

ediyordu. Ali Kocatepe'nin bestelediği bir dizi şarkı söyledi. Bunlardan

birkaçı "Ben sana vurgunum", "Melankoli", "Çakır" idi. Onun da

hareketli bir aşk hayatı oldu, magazin basınının gündeminden

düşmedi.

60'ların sonunda altın yıllarını yaşayan grup Beyaz Kelebekler'di.

Adlarına yakışır şekilde bembeyaz giyinirler ve papyon takarlardı.

Grubun sadece solisti kadındı. Çok seviliyorlardı. Geçirdikleri bir trafik

kazasında grubun üç üyesi yanarak öldü. Halk bu kazadan ve

ölümlerden çok etkilendi. Kazadan sonra grup bir daha toparlanamadı

ve dağıldı. 70'li yıllarda kendileri yoktu artık, ama 60'lardan beri

süregelen ünleri nedeniyle arada bir konuşuluyorlar, 60'larda yaptıkları

şarkıların plakları hâlâ dinleniyordu. Televizyona ilk çıkan pop şarkıcısı

Erol Büyükburç oldu. Çok hareketli bir şarkıcıydı. Takım elbise ve ince

kravatla müzik hayatına başlamış, 70'lerde giyim kuşam anlayışının

değişmesiyle birlikte, Elvis Presley'in giyimini andıran yeni bir imajla

hayranlarının karşısına çıkmıştı. Deri, süet, ya da parlak kumaştan

yapılmış, dar, püsküllü, kimi zaman taşlı, pullu gösterişli giysiler

87

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

giyerdi. Şovmendi. Siyah saçlarının önlerini uzatıp hafif kabartarak

arkaya tarardı. O zamanlarda da ses getirecek demeçler vermekten

çekinmezdi. Evli-barklı kadınlar bile bu bembeyaz, parlak dişleriyle

gülen adama hayrandılar. Halk türkülerini Batı müziğine uyarladı. Ama

70 gençliğinin çılgınca hayran olduğu şarkıcılar arasında ilk sıralarda

gelmiyordu. 60'ların müziği yerini daha farklı bir tona bırakmıştı, Erol

Büyükburç ise tarzını sürdürüyordu.

Ilhan Irem kısa sürede tanınıp sevilen şarkıcılardan biriydi. Müziğe

başladığında çok gençti, kendi bestelerini kendi yapıyordu. Masum

yüzlü ve utangaçtı. Diksiyonunda bir pelteklik vardı, bu da onu bazı

kızların gözünde daha da sevimli kılıyordu. Art arda birkaç plak yaptı.

Bazı şarkıları çok tuttu. En ünlü iki şarkısının "Sazlıklardan havalanan

bir ördek gibi sesin/ Ürkek şaşkın kararsız" ve "Boş ver boş ver

arkadaş başka bulursun/ Bütün ömrün neşeyle sevinçle dolsun/ En

kötü günlerimiz hep böyle olsun/ Mutluluklar bizimle, keder yok olsun"

şeklinde sözleri vardı. Özellikle ördekli şarkısı zamanının önünde

giden zeki gençlerin dikkatinden kaçmamış, sevgilinin sesinin ördeğe

benzetilmesi eğlence konusu olmuştu. Ilhan Irem yaptığı şarkılarla,

müziğe ağır vaka düzeyinde bir romantizm getirdi. Dönemin gençlik ve

müzik dergisi Hey'in hemen her sayısında onunla ilgili bir haber

bulunurdu. Ağır romantizmin yerini ağır realite alınca, 80'lerde

gençliğini yaşayanlar için tatlı bir çocukluk anısı oldu.

Erol Evgin'in şarkılarının romantizmi Ilhan Irem'den farklıydı. Aşk

acılarına ve yalnızlığa gönderme yapan şarkılar söylüyordu. O da hızlı

ünlü oldu, uzun yıllar ününü sürdürdü. "Gel sen ne çektiğimi bir de

bana sor/ Sensiz yaşamak neymiş bir de bana sor/ Evlerin ışıkları bir

bir yanarken/ Bendeki karanlığı bir de bana sor" diyordu. Çok tutan

şarkılarının sözleri Çiğdem Talu tarafından yazılıyordu. 80'lerin

başlarında müzikallerde de rol alan Evgin'in saçlarının peruk olup

olmadığı halk arasında çok merak edilen bir konuydu.

Zerrin Özer ilk çıktığında soyadını kullanmıyordu. Metal çerçeveli,

yuvarlak "entel" gözlükler kullanıyor, dirseklerine kadar gümüş

bilezikler takıyordu. Gençliğin büyük çoğunluğunun adını bile

duymadığı Janis Joplin'in hayranıydı. Televizyonda sarı saçlarını

savura savura şarkı söyleyince birden dikkat çekmişti. Seni seviyorum

88

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

adlı alışılmadık bir şarkıyı, alışılmadık bir biçimde söylemişti. Sıradan

bir kadın sayılmazdı. Marjinal bir çıkış yaptı, "düzgün" olmaktan yana

anne-babalar bu "çılgın" kadından pek hoşlanmadılar ama, bazı

gençler sesi çok güçlü olan bu kadını sevdiler. Zerrin Özer inişli çıkışlı

müzik hayatının bir yerinde, marjinallikten uzaklaştı. Müzik hayatı da,

özel hayatı da hâlâ gel-gitlerle dolu olan Zerrin Özer'in ablası Tülay

Özer'in bir şarkısı çok tutmuştu. Bu şarkının "Ikimiz bir fidanın güller

açan dalıyız" diye başlayan sözleri "Sen benimle, ben seninle bu

hayatı yaşamalıyız/ Severek birbirimizi hayatta hep gülmeliyiz"

şeklinde devam ediyordu. Sözlerin pek parlak olduğu söylenemezdi,

ama bir fidanın iki gülü olmak "imgesi" orta sınıf gençlerini çok

etkilemiş olmalıydı ki, şarkı uzun süre liste başı oldu. Tülay başka

şarkısıyla hatırlanamadı, müzik hayatını fazla sürdürmedi.

Samanyolu şarkısı çok sevilen Berkant, yakışıklı bir adamdı. Yeni

yetişen genç kız-çocuklardan çok; o yaşlarda kızları olan kadınların

kalbini çalmıştı. Sanki hafif esintili çay bahçelerinde Berkant, ilk

gençliğini geride bırakmış evli kadınlara yarım kalmış bir aşkı

hatırlatırdı. 60'lı yıllara denk gelen şöhreti 70'li yıllarda uzun sürmedi.

Şarkıları eski tip bir romantizmi hatırlatıyor, saçların uzatıldığı, özensiz,

savruk bir giyim anlayışının gençler arasında hızla yayıldığı,

özgürlükçü çığlıkların atıldığı döneme denk düşmüyordu. Bütün Türk

erkeklerinin bıyıklı olduğu yıllarda sakallı olan Atilla Atasoy eczacıydı,

Osmanbey'de hâlâ var olan eczanesi ikide bir gazetelere çıkardı.

"Dilenciyim aşkın için" şarkısı çok tutmuştu. "Kan ve gül, gülle diken

sevgimle ben/ Birbirine dönük sırt sen ve ben" şarkısını Iskender

Doğan söylüyordu.. Alpay "Eylülde gel eylülde okul yoluna/ Beraberce

yürüyelim, gireyim koluna" şarkısını söylemek için biraz yaşlı sayılırdı.

Ama yine de liseli âşıkların hit şarkısı Eylülde Gel oldu. Erdem Alkın ve

Ersan Erdura o yılların yakışıkları, Engin Evin ise tuhaf bir şarkının,

genç kızların kalbini pek de hop ettirmeyen solistiydi. "Boğazında

düğümlenen hıçkırık olayım/ Unutma beni, unutama beni/ Gölgen gibi

adım adım/ Her solukta senin adın/ Sen sevdin ben unutmadım/ Sen

de unutma beni, unutama beni" romantik bir şarkıydı. Esmeray

söylüyordu. Siyahiye yakın esmerlikteydi. "Unutama Beni" ile ayrılan

âşıkların kalbine girmiş; "Gel tezkere, gel tezkere bitsin bu gurbet/

Evde bacın, anan, baban yüzüne hasret" adlı şarkısıyla da oğullarını

askere yollamış olan annelerin yanık sesi olmuştu.

89

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Türkiye'nin katıldığı ilk Eurovision yarışması birçok şarkıcıyı müzik

dünyasına kazandırmış, tanınmanın bir yolunun da buradan geçtiğini

göstermişti. Semiha Yankı Eurovision'u kazanarak şöhret oldu. Bir

akrobatın kızıydı, yıllarca babasıyla panayırlarda akrobatlık yapmıştı.

Ali Rıza Binboğa, Yeşim ve Yeliz Eurovision yarışması sayesinde

müzik dünyasına girdiler ve 70'ler boyunca müzikte var oldular. Cici

Kızlar da Eurovision sayesinde şöhretle tanıştı. Şarkılarının sözleri

"Ah kalbim ben senden çok çektim/ Söyle nedir bu halin/ Valla sen

delisin, delisin" diye uzayıp gidiyordu. Üç kişiydiler, içlerinden biri

kıvırcık saçlıydı. Üzerinde kocaman birer kalp olan süveterler, mini

etekler giymişlerdi. Liseli kızları andırıyorlardı. Bir sağ ayaklarını, bir

sol ayaklarını ileriye atarak şarkılarını söylüyorlar, "delisin, delisin"

kısmına gelince üçü birden ellerini başlarının yanına götürüp, delisin

anlamında sağa sola döndürüyorlardı. Cici Kızlar bu "Delisin"le birkaç

yıl boyunca iyi iş yaptılar. Ancak grubun müzik hayatı fazla uzun

sürmedi, dağıldı.

Ibo pantolon askısı takıyordu, şişmandı, gözlüklüydü, elinde balon

vardı. "Benim balonlarım vardı/ Onları kimler aldı" şarkısını

söylüyordu. Meral-Zuhal Ikilisi ikizdiler. Birbirlerine su damlası kadar

benziyorlardı. Mini etek ve uzun çizme giyerler, ortadan ayırdıkları

uzun saçlarını omuzlarına salarlardı. Kadıköy yakasında oturdukları,

onları orada birlikte dolaşırken görenler tarafından iddia edilirdi.

Şarkılarından hiçbirini hatırlayamadığım bu ikilinin, hangisinin Meral,

hangisinin Zuhal olduğu hiçbir zaman anlaşılamadı, zaten

anlaşılmasına da gerek yoktu. Güzin-Baha Ikilisi de dönemin ünlü

ikililerinden biriydi. "Köyümde şenlik var, köyümde düğün" şarkısını

söyleyen Kartal Kaan 70'lerin ikinci yarısında müzikaller devrinin

aranılan sanatçılarından oldu. Aylin Urgal ve Ayla Dikmen

televizyondaki eğlence programlarında sık sık rastlanan

yüzlerdendiler. Her ikisi de talihsiz kazalarda öldüler. Nil Burak'ın

şarkılarından çok Kıbrıslı olduğu konuşulurdu.

"Eşyalar toplanmış seninle birlikte/ Anılar saçılmış odaya her yere/

Sevdiğim o koku yok artık bu evde/ Sen kadınım..." şarkısı zamana

karşı direnmişti. Tanju Okan söylüyordu. 90'lı yıllarda Urla'ya yerleşen

ve sürdürdüğü sakin hayat, birçok hastalık geçirdikten sonra yine aynı

90

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yerde noktalanan Tanju Okan, dönemin yaşını başını almış

şarkıcılarındandı. Nilgün Atılgan güleç yüzlü, neşeli, ince sesli bir

şarkıcıydı. Kaç kırkbeşlik yapabildi bilmiyorum, ama Cumhuriyetin 50.

yılında 1973'te açılan Boğaziçi Köprüsü'nün ilham verdiği, "Boğaz

köprüsü inci gerdanlık/ Altından geçtik, kahkaha attık./ Çek kayıkçı

kürekleri gezdir seven şu kalpleri/ Mavi gök, martılardan ayırma

sevenleri" şeklinde sözleri olan neşeli şarkısı özellikle radyoda çok

çalınmıştı.

Füsun Önal dönemin popüler isimlerinden biriydi. Sarışındı,

sahnede kazık gibi durmaz, şarkı söylemekle yetinmez, dans ederdi.

Aynı zamanda tiyatro sanatçısıydı. Senden Başka ve Oh Olsun adlı

şarkıları çok tutmuş; Ertem Eğilmez, çektiği Münir Özkul'lu, Adile

Naşit'li duygusal komedi tarzındaki iki filme bu iki şarkının adını

vermiş, her iki filmde de Füsun Önal oynamamışsa da, şarkılar jenerik

müziği olarak kullanılmıştı.

Bir filme adını veren ve jenerik müziği olan bir başka şarkı da Sev

Kardeşim'di. Şenay (Yüzbaşıoğlu) söylüyordu. Şenay televizyonun

haftada birkaç gün, günde birkaç saat yayın yaptığı yıllarda

televizyona çıkan şarkıcılardan biriydi. Sahne denince akıllarına

abartılı makyajlar ve pullu, parlak taşlı tuvaletler gelen şarkıcıların

aksine, televizyona hafif bir makyajla ve pantolon giyerek çıkıyor, gitar

çalıyordu. Önceleri Ingilizce şarkılar söyledi. Sev Kardeşim şarkısı çok

tuttu. Birçok şarkı söylediyse de Sev Kardeşim'den başka, bir de Honki

Ponki akılda kaldı. Sözleri anlamsızdı. Birtakım garip kelimelerden

oluşuyor, ama tuhaf bir tekerleme oluşturuyordu.

Her gün yeni bir şarkıcının piyasa koşullarına göre ambalajlanarak

çıkartıldığı bir çağı yaşamıyorsa da, 70'ler Türkiye'nin müzik tüketim

potansiyelinin büyük olduğunu göstermişti. TRT'nin bütün katı

tutumuna rağmen plaklar duyuluyor, şarkıcılar tanınıyor, müzik

piyasası yaşıyordu. Ülkenin nüfusu gençti, hareketliydi, müziğe

düşkündü. Yabancılar da bu potansiyelin farkındaydılar. Anna Marie

David bir Fransız'dı, ama bozuk bir Türkçeyle söylediği "Bir pantalon,

bir gömlek" şarkısı çok tutmuştu. Türkiye'yi ve Türkleri çok seviyor,

karşısına çıkan her gazeteciye bunu söylüyor; bu da milli gururumuzu

okşuyordu. Anna Maria ise çıktığı televizyon programlarında Ispanyol

91

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

sanatçı olarak tanıtılıyordu. Ispanyolca şarkılar söylüyor, Ispanyol

çingenesi gibi giyiniyordu. Ama onun aslında Ispanyol değil Türk

olduğuna dair yaygın bir söylenti vardı ve ağzıyla kuş tutsa, toplumun

bir bölümünü Ispanyol olduğuna inandıramıyordu. 60'ların yıldızı

sayılan Dario Moreno Izmir doğumluydu, ama Fransa'da üne

kavuşmuştu. Damardan çalıştığı bir şarkıyla, Arkadaşımın Aşkısın'la

Türk popüler müziğinin unutulmazları arasına girdi. Yaşasaydı daha

pek çok şarkıyı Türk müzik tarihine çakacağı kestirilebilen Dario

Moreno, 70'li yıllarda öldü. Şarkının, "Hakkım yok seni sevmeye/

Çıktın karşıma ne diye/ Sen başkasının malısın/ Kalbim bunu nerden

anlasın/ Isterse kalbim ağlasın/ Arkadaşımın aşkısın" şeklinde devam

eden, özellikle "mal" kısmı fazla gerici olan sözleri; aşkın pek sınırlı

yaşandığı bir dönemde gizli kalan pek çok kalp yarasını açığa

çıkarıyor ve arkadaşlarının aşklarına âşık olan gençler, bu şarkıyı tek

başlarına dinlemeyi tercih ediyorlardı.

2000, 70'lerin hatırlanmaya ve yad edilmeye başlandığı bir yıl oldu.

2000'de yetişkin olanlar çocukluk anılarını dolduran 70'leri bütün

ayrıntılarıyla hatırlamaya çalışıyorlar. Bugün birçok yayında ve anıda

sözü geçen, değinilen, hatırlanan daha bir yığın şarkıcı vardı.

Şarkıcılarının hepsini anmanın mümkün olmadığı 70'lerde, Moğollar,

Erkin Koray, Fikret Kızılok, Bülent Ortaçgil beğenisi incelmiş gençlerin

tercihiydiler. Erkin Koray Kızları da Alın Askere, Çöpçüler, Sevince,

Estarabim ve Fesuphanallah ile büyük bir dinleyici kitlesine ulaşmıştı.

Kurtalan Ekspres Barış Manço'nun orkestrasıydı.

Barış Manço Anadolu kaynaklarıyla beslenen, ama pop ruhuna

uygun, aynı zamanda kendine özgü müziğiyle kitlelere ulaşmıştı. 2000

yılını göremeden ölen Barış Manço, yüzüklerinin tümünü

çıkarmadıysa da, 80'lerden sonra kaftan giymeyi bırakmıştı. Oysa

70'lerde henüz beyazlamamış uzun saçları ve uzun bıyıklarıyla, giydiği

kaftanların eteklerini savurarak, ellerinin kendine özel hareketleriyle

Dağlar Dağlar'ı, Işte Hendek Işte Deve'yi söyler, hakkında sürekli sağcı

ya da solcu olduğuna dair spekülasyonlar yapılır; ama o her iki tarafa

da ait olmayarak, müziğini yapardı.

70'lerde okuyan gençlerin aklı popta; çalışma hayatına atılmış,

hayattan ufak şamarları yemeye başlamış gençlerin aklı ise

92

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

arabeskteydi. Orhan Gencebay tüm taksici ve sanayi çarşıları

camiasının idolüydü. Çıraklar, kenar mahallelerde oturan evli kadınlar,

genç kızlar, kuaför kalfaları, tuhafiyeciler hayata heyecanla, duyguyla

katılan herkes, 90'lı yıllarda "best of" olarak çıkarılan ve adına Orhan

Gencebay klasikleri denen şarkıların "hastası"ydılar. Bir Teselli Ver,

Dertler Benim Olsun, Hatasız Kul Olmaz, Ben Doğarken Ölmüşüm,

Batsın Bu Dünya, Bir Araya Gelemeyiz, Hor Görme Garibi ve diğerleri

alanlarının aşılamayacak klasikleri oldular. Orhan Gencebay arabeski

temsil kudretini tek başına elinde tutarken, Ferdi Tayfur ortaya çıktı. O

da "Susadım çeşmeye varmaz olaydım/ Elinden bir tas su içmez

olaydım" ile kendi kitlesini yarattı. Böylece arabeskin zirvesine iki kral

yerleşti, maiyet ikiye bölündü. Orhan-Ferdi çekişmesi uzun yıllar

sürdü.

70'lerin sonlarına doğru iki şey oldu. Birincisi Türk halkı Bülent

Ersoy ile tanıştı. "Kız yüzlü" bir oğlandı. Sesi güzeldi ve çok güzel

"okuyor"du. En ağdalı Türk musikisi şarkılarının bile altından kalkıyor,

Türk halkının cinsel kimliğini örtük de olsa kabullendiği Zeki Müren'in

tahtına aday gösteriliyordu. O yıllarda papyonlu, takım elbiseli

fotoğraflarının kapaklarında bulunduğu longplay'ler, albümler yaptı.

Gülşen Bubikoğlu'nun sevgilisi rollerini üstlendiği filmlerde oynadı.

Bülent Ersoy'un "artistik" vasfı hakkında kehanette bulunanlar

yanılmadılar. Yalnız şarkıcı değil, gösteri dünyasının önemli bir "artisti"

olarak başladığı şöhret yolculuğunda ilerledi. 1981 yılında ameliyatla

kadın olma ve cinsel kimliğini afişe etme cesaretini gösterdi. Ikincisi

Kibariye'nin ilk çıkışı idi. "Kimbilir bu gidişin dönüşü olacak mı/ Ah nasıl

yollarına bakacağım kimbilir" şarkısıyla bir anda tanındı. Ama bugünkü

Kibariye'den çok farklıydı. Çok zayıftı, sessiz, hüzünlü bir hali vardı ve

daha güzel söylüyordu. Kimbilir çok tuttu, plakları çok satıldı ama

sonra Kibariye ortadan kayboldu. Tekrar çıkışı ancak 80'lerin

sonlarında gerçekleşti.

70'ler eğlence hayatına gazinoların yön verdiği yıllardı. 50'li ve 60'lı

yılların nazik, seviyeli, ailece gidilen gazino ortamı, o yıllarda

gazinolarda çalışmış kişiler tarafından her fırsatta anlatılıp övülürdü.

80'lerde gazino dünyasının sonunun gelmesiyle birlikte, 70'lerin

epeyce canlı olan gazino hayatı, kör göz-badem göz muamelesi

93

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gördü. Övüle övüle bitirilemedi. Oysa özellikle Zeki Müren'in kitsch'i

sahneye taşıması ve büyük kabul görmesiyle birlikte, o bahsedilen

seviyeli gazino hayatı bitmiş, gazino müzik kültürünün değil, yeni

biçimlenen bir hayat tarzının parçası olarak tanımlanır hale gelmişti.

70'lerde de gazinolar, yine büyük şehirlerin malıydılar. Küçük

şehirlerde ünlü assolistlerin sahne aldığı gazinolar yoktu. Batı'nın

küçük şehirlerinin zenginleri sık sık maaile Istanbul'a giderler, bir

gazinoda ünlü şarkıcıları dinleyip dönerlerdi. Bunu yapacak gücü

olmayan orta sınıflar ve gazino kültürünü seviyesiz bulanlar için Türk

sanat müziğini dinlemenin yolu plaklardan ve radyo-televizyondan

geçiyordu. Ama radyo ve televizyonda Türk sanat müziği TRT

denetimi altındaydı. Nitelikli Türk sanat müziği şarkıları radyo

sanatçıları tarafından, üzerlerine ölü toprağı serpilmiş gibi okunduğu

için tat vermezdi.

Oysa gazinolar ve gazinolarda yaşanan sıra kavgaları o yılların en

büyük magazin malzemesiydi. Zeki Müren'in bir gazinoda sahneye

çıkması her zaman başlı başına olaydı. Gazeteler pazarlıkların,

anlaşmaların bütün ayrıntılarını saat saat yayımlamanın yanı sıra, Zeki

Müren'in gardırobunda bulunan giysilere bile sayfalarca yer verirler;

Müren de rengârenk, pullu, taşlı, acayip vatkalı, kuyruklu, tüylü

bluzlardan ve pantolondan oluşan kitsch giysilerini gazetecilere takdim

ederdi. En ünlü giysisi gümüş lame, yüksek topuklu çizmelerle

tamamlanan mini şort ve bluzdan oluşan bir "bütünlük"tü. Müren

yapma çiçeklerin ya da otrişlerin eşlik ettiği giysilerine "mavi dünya,

pembelim, efsane" vb. gibi adlar da koyardı.

70'li yılların özellikle ikinci yarısını tarihsel olarak da diğer yıllardan

ayıran faktör, günlük hayatta "siyasi dozun" giderek artmış olmasıydı.

12 Eylül 1980'e kadar sürecek olan, siyasetin hayatın her alanına

nüfuz etme eğilimi, 70'lerde sıradan insanların bile yaşama biçimlerini

değiştirmiş, giyim kuşamdan, arkadaşlık anlayışına, spordan müziğe

kadar birçok alanı etkilemişti.

Siyasi hayatın az-çok içinde, ya da en azından sol sempatizanı olan

herkes için Ruhi Su, müzikte aşılması mümkün olmayan en nitelikli

isimdi. Şan sanatçısı olan Ruhi Su, halk türkülerini bu forma uygun

biçimde söylüyor ve olağanüstü saz çalıyordu. Televizyon ya da

94

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

radyodan sesini duymak imkânsızdı, solcu olduğu için yasaklıydı.

Konserleri tıklım tıklım dolardı. Bütün solcular Ruhi Su kasetlerinin

önünde saygıyla eğilirler, tıpkı Nazım Hikmet'in büyük şairliğini asla

tartışmadıkları gibi, Ruhi Su dinlemenin zevkli olup olmadığını da

kesinlikle tartışmazlardı.

Cem Karaca birçok siyasi nitelikli şarkı yapmış olmasına rağmen -

en azından benim aklımda- içlerinden en çok Tamirci Çırağı kaldı.

Şarkının sözleri, sınıfsal bir öyküyü anlatıyordu. Oto tamircisinde

çalışan çırak, tamirhaneye arabasıyla gelen bir kapitalist kızına âşık

oluyor ve ustası bunu fark ediyordu. Arada sınıfsal uçurumlar varken

aşkın aşk olmayacağını düşünen usta çırağı uyarıyor ve şarkıda şöyle

deniyordu: "Işçisin sen işçi kal, giy dedi tulumları." Cem Karaca'nın

solcu, ama elit olmayan bir söylemi vardı. "Namus belasına gardaş

döktüğümüz kan bizim/ Namus belasına gardaş yattığımız dam

bizim..." şeklinde sözleri olan Namus Belası'yla yalnızca şehirli

gençlerin değil, kasabalı solcu gençlerin de idolü olmuştu. Resimdeki

Gözyaşları şarkısıyla yıllara meydan okuyan ve 90'ların sonunda

çekilen Ağır Roman adlı filme jenerik müziği olduğunda bir kez daha

düzenlenen bu şarkının sahibi Cem Karaca, 1980'de yurtdışına

kaçmıştı. Karaca Turgut Özal'ın kendisini affetmesiyle birlikte

Türkiye'ye döndü.

Zülfü Livaneli bağlamasıyla müzik dünyasına sıkı bir giriş yaptı.

Solcu yıllarda hemen her fırsatta Zülfü Livaneli dinlenirdi. "Karlı kayın

ormanında yürüyorum geceleyin/ Efkârlıyım, efkârlıyım, elini ver nerde

elin" şarkısı bir "meyhane klasiği" oldu.

Edip Akbayram Sabahattin Ali'nin sözleriyle "Dertlerin kalkınca

şaha/ Bir sitem yolla Allah'a/ Görecek günler var daha/ Aldırma gönül

aldırma" şarkısını söylemişti. Öyle tutmuştu ki şarkı, çay

bahçelerinden, düğün salonlarına, misafir odalarından berber

dükkânlarına kadar her yerde bu şarkı dinlenmişti. 90'lara

gelindiğinde, MHP'liler, vaktiyle duyduklarında tüylerini diken diken

eden bu şarkıyı kendi düğünlerinde, hep bir ağızdan söylediler.

Solcuların şarkıcısı denince akla gelen isimlerden biri de Selda'ydı.

Her kaseti heyecanla beklenir, çıkar çıkmaz kapışılırdı. Yapılı, sert

yüzlü bir kadın olan Selda, ima eden değil, adamakıllı tavır koyan

sözler yazılmış solcu şarkılar söylüyordu.

95

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Sadece bir bölümünü sayabildiğim, zamanında müzik dinleyicisinin

ilahı olmuş daha çok sayıda müzisyen geçti 70'lerden. Kimileri bir kere

parlayıp söndü, kimileri biraz daha kalıcı olabildiler. Aralarında altın

plak, platin plak ödülleri alanlar oldu. O yıllarda altın ve platin plak

ödülleri verilir, Hürriyet gazetesi halkın oylarıyla Altın Kelebek

ödüllerini dağıtırdı. Radyo, televizyon ve müzik dallarında verilen Altın

Kelebek ödüllerine aday sanatçılar gazetede ilan edilir, okuyuculardan

gazetedeki formları doldurarak göndermesi istenirdi. Okuyucuların

oylarıyla hemen her yıl üç aşağı beş yukarı aynı isimler Altın Kelebek

ödüllerini alırdı.

O yılların şarkılarını allayıp pullamak yeni "trend" oldu. Bir zamanlar

daha ilkel bir düzenlemeyle söylenmiş şarkılar yeniden dillere dolandı.

Genç popçular kendileri daha doğmadan meşhur olmuş şarkıları

söylüyorlar. Dergilerde 70'lerin müziği ile ilgili çok şey yazılıyor, bütün

ayrıntılar hatırlatılıyor.

96

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

N'ayır, n'olamaz!

Anadolu'nun batısında 70'lerde şehirlerde, kasabalarda, hatta

büyükçe köylerde bile sinema vardı. Televizyon tutsaklığı henüz

başlamamıştı. Salonlar büyüktü, gösterişliydi. Aplikler yanar, duvarlar

yağlıboya resimlerle, tavanlar kartonpiyerlerle süslenirdi. Filmin

gösterildiği beyaz duvarın önünde büyükçe bir sahne olur, şehre gelen

tiyatro kumpanyaları bu sahnede temsil verirlerdi. Gong vurur, ışıklar

azalır, üzerinde büyük bankaların adları yazılı olan kadife perdeler ağır

ağır açılırdı. Görkemli bir atmosferi vardı salonların, genellikle kırmızı

deri kaplı, bir-iki tanesi sürekli gıcırdayan koltukları olurdu. Görkemli

olsalar da pek konforlu değildiler. Ses çoğu zaman patlar, salonun her

yerine eşit dağılmaz, yazın çok sıcak, kışın da genellikle soğuk olur,

havalandırma sistemi bulunmadığı için havası ağırlaşırdı. Küçük

şehirlerde her seansta iki film gösterilirdi. Birçok sinema sabah,

öğleden sonra matine ve akşam suare olmak üzere üç seans yapardı.

Bazı sinemalarda iki film birden yabancı, birçoğunda ilk film yerli,

ikincisi yabancı olurdu. Kenar mahalle sinemalarında her iki film de

genellikle yerliydi. Ilk filmler çoğunlukla başrol oyuncularının çok

meşhur olduğu, yeni vizyona girmiş, genellikle renkli filmler olurken,

ikinci filmin başrolünde ikinci derecede oyuncular oynardı. Ikinci film

daha önce gösterilmiş olabilirdi, çoğunlukla siyah-beyazdı.

"Beş dakika ara" yazısı, birinci film bitince belirirdi perdede. Sigara

içenler hemen kendilerini fuayeye atarlar, anneler çişini tutmayı

beceremeyen çocuklarını çekiştirip söylenerek tuvalete yollanırlardı.

"Beş dakika ara"yı keyifli kılan, satıcılardı. Alaska ve frigo sadece

sinemada satılan yiyeceklerdi. Aradan yıllar geçtikten sonra tekrar

tadıldığında, tadının hiç de muhteşem olmadığı görülen alaska ve frigo

için çocuklar ölürlerdi. Memur çocukları için pahalı yiyeceklerdi. Bu

yüzden doyuncaya kadar yenmez, her sinemaya gidişte alınmazdı.

Beş dakika arada salona çekirdekçiler ve gazozcular dalardı.

Gazozcular içine kocaman buz kalıpları koydukları teneke kovalarını

97

gazozla doldururlar, açacaklarını teneke kovaya ritmik bir şekilde

vurarak seyirciyi uyarırlardı. Patlamış mısır satıcıları şimdiki kadar

yaygın değildi. Her ne kadar her sinema salonunda kocaman bir

"Kabuklu yemiş yemek yasaktır" tabelası bulunsa da, seyircinin büyük

çoğunluğu mısır yerine ayçiçeği yemeyi tercih ederdi. Filmin ilerleyen

sahnelerinde salonu inanılmaz bir çekirdek çitleme uğultusu kaplar,

her seanstan sonra salonun baştan aşağı adamakıllı süpürülmesi

gerekirdi.

Kışlık sinemaların kendince bir konforu, en azından görkemli bir

havası vardı. Ama yazlık sinemalar çok konforsuz, hatta salaş

olurlardı. Yazlık sinemalarda en adisinden seçilen tahta sandalyelerin

sırtlarına uzun bir sırık çakılır, böylece oynaması önlenmiş olan

sandalye dizileri bahçeye sıralanırdı. Bu tahta sandalyeler öyle

rahatsız olurdu ki, iki filmi birden seyretmeyi başarmak pek mümkün

değildi. Bu yüzden ya evden gelirken minder getirilir, ya da sinemadan

kiralanırdı. Beyaza boyanmış bir duvar perdenin yerini tutardı. Yazlık

sinemaların çoğunluğu derme çatma olduğu için tuvaletleri bulunmaz,

bulunanlara da pislikten girilmezdi. Oysa çocukların -gazoz da içtikleri

için- çişleri gelirdi. Film oynarken anneler çaktırmadan çocukları

öndeki sandalyenin ayağına işetirlerdi.

Apartmanlar şehir hayatına yavaşça sızmaya başladıklarında,

bazılarından yazlık sinemalar görünüyor, balkonda oturulunca rahatça

film seyredilebiliyordu. Sinema tutkunu çocuklar bu dairelerde

oturanlara, para vermeden rahatça film seyredebildikleri için

imrenirlerdi. Oysa yazlık sinemaya bakan balkonları olanlar durumdan

şikâyetçiydiler. Yedi gece boyunca aynı filmi seyrediyorlar, daha

üçüncü gecede bütün diyalogları ezberliyorlardı. Üstelik misafir

ağırlamaktan yorgun düşüyorlardı.

Yazlık sinemaya giden gençler için en eğlenceli şey havanın

azizliğine uğramaktı. Ansızın bir yağmur indirirdi. Gençler ıslanmaktan

hoşlanırlardı. Ama çocukların üşütüp hasta olmasından korkan

anneler hemen toparlanıp gitmek isterlerken, iki sıra arkada hoşlandığı

çocuk oturan kız, kötü adam Önder Somer yüzünden birbirlerinden

ayrılmış olan Ediz Hun ile Filiz Akın'ın kavuşup kavuşmayacaklarını

merak ettiğini ileri sürerek ıslana ıslana oturmayı isterdi. Anne "kalk"

98

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

diye ısrar eder, kız hoşlandığı çocuğun oturmakta olduğunu gördükçe

kalkmak istemez, makine dairesinden gelen ışıkta yağmur damlaları

tek tek seçilirdi.

Ister yazlık, ister kışlık sinemada olsun, film seyretmenin tadını

kaçıracak şeyler sık sık yaşanırdı. Yerli yersiz film kopar, perdede

birtakım titreşmeler görünür, ortalık kararırdı. Salonun ışıkları yanar,

seyirciler dönüp makine dairesinin o küçücük, kare şeklindeki

penceresine bakarlardı. Makinist filmi genellikle yanlış sarar, sonraki

sahne başa gelir ya da bazen film alakasız bir yerden devam ederdi.

Seyirci yüksek sesle makinisti uyarır, hata fark edilir, düzeltilirdi. Bazen

de ses giderdi. Makinist sesin gittiğinin çoğu zaman farkında olmaz,

perdede ağızlar açılıp kapanır ama ses duyulmaz, böyle durumlarda

seyirci "Makinist ses!" diye bağırırdı.

En kötüsü elektriğin kesilmesiydi. Ne zaman geleceği bilinemezdi

çünkü. Seyirci arada bir çakmak yakar, etrafına bakar, ama çaresiz

öylece otururdu. Elektriğin birkaç saat gelmediği bile olurdu. Bazen

seyirci beklemekten sıkılır, eğer filmin çok başıysa ve elektriğin uzun

bir süre gelmeyeceği öğrenilmişse işletmeci seyirciye parasını iade

ederdi.

Türk sinemasının tarihi üzerine birçok kitap yazıldı, birçok oyuncu

ve sinema emekçisi bu kitaplarda yerini aldı. Ama genellikle başrol

oyuncularına, sinemada iz bırakmış büyük isimlere yer verildi. Bazıları

emekleriyle de, oyunculuklarıyla da büyük olamadılar. Ama o yıllarda

beyaz perdede göründüler, tanındılar, çikletlerden resimleri çıktı.

Sessiz kahramanların büyük çoğunluğu bugün unutuldu; kitapların pek

azına, pek az satırla girebildiler.

Genellikle mutlu sonla biten filmler birbirlerine çok benzerlerdi.

Neredeyse her üç filmden birinde esas oğlan kör olur, yine neredeyse

her üç filmden birinde zengin baba fakir gence âşık olan kızını

evlatlıktan reddedip sonra nadim olurdu. Türk sinemasında klişeden

geçilmezdi. Örneğin körlük klişesi öylesine yaygındı ki, bir senarist bir

filmde değişiklik olsun diye Emel Sayın'ı sağır yapmıştı. Şarkıcı olan

Emel Sayın sahnede birden duymamaya başlıyor ve dudak okuma

öğrenip bir teleskop satın alıyordu. Hafızasını kaybetme, uçak

kazasında öldü sanma, iftiraya uğrama çok sık rastlanan konulardı.

99

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Senaryolarda zaman, zemin, gereklilik ilişkisine kafa yoracak zaman

olmadığı için olaylar tesadüfe bağlanır, tesadüfün dibi delinirdi. Akıl ve

mantık dışı hikâyelere de çok rastlanırdı. Hatta bunlar Türk

sinemasının "hususiyetiydi" bile denebilir. Adam bir başka adamla

konuşurken "tesadüfen" gördüğü karısının iffetinden derhal şüphe

ederek sorgusuz sualsiz terk edebilir, ya da ölümcül bir hastalığa

yakalanan kadın, sevdiği adamı üzmemek için kendinden nefret

ettirmek isteyebilir, karşısına geçip kahkaha atarak "Seni sevmiyorum

işte, seninle gönül eğlendirdim, eğlendim anlıyor musun?" diyebilirdi.

Türk filmlerinin büyük çoğunluğunda "adadaki ağaç" vardı.

Sevgililer birer çamın arkasından çıkarak kadra girerler, birbirlerine

yaklaşırlardı. Adadaki ağaç yoksa filmin geçtiği ev "kuşlu köşk" idi.

Kuşlu köşkte davet verilir, merdivenin duvarında bulunan kuşların

altında orkestra çalarken, evin sahibesi merdivenlerden inerdi. Ayrılan

sevgililerin hemen hepsi nedense deniz kenarında birbirlerine doğru

koşarak kavuştular ve sarıldılar. Esas oğlan kucakladığı kızı havaya

kaldırdı, birlikte döndüler, esas kız da bacağının birini mutlaka dizinden

kırdı. Rejisörler nedense kış ortasında inin cinin top oynadığı

kumsallarda birbirlerine koşturdukları sevgilileri, bir de ağır çekimde

gösterdiler.

Iffetsiz bildiği karısını terk eden babalar çocuklarına inanılmaz

tesadüflerin sonunda rastladılar. Böyle durumlarda çocuklar gerçek

babalarına "Size baba diyebilir miyim amca?" dediler. Köşkte yaşayan

kadınlar düşünceli ve durgun gördükleri erkek kardeşlerine ya da

kocalarına "Nen var kuzum?" dediler. Filmlerde evlenmeden hamile

kalan kadınların tümü, âdet dönemleri geciktiği için değil, iş esnasında

düşüp bayılarak hamile olduklarını öğrendiler. Her seferinde de

çağrılan doktor, "Müjde, yakında anne oluyorsunuz" dedi.

Prodüktörler filmin başına, jenerikten önce "filanca film iftiharla

takdim eder", film bitince de "Son" yazmayı hiç ihmal etmediler.

Yönetmenlere rejisör, kameramanlara foto direktörü, yönetmen

yardımcısına reji asistanı dendi. Arka jenerik hemen hemen hiç

olmadı. Hayatları Beyoğlu'nun arka sokaklarında hazin bir şekilde

biten sinema emekçileri, figüranlar kahvesinde son sigaralarını içerek

son günlerini yaşadılar ve sessiz sedasız öldüler, sessiz sedasız

100

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gömüldüler. Yeşilçam Sokağı'nda bir arada bulundukları kahvelerin

camlarına küçük kâğıtlar asıldı ve cenazeleri için para toplandı.

Ama 70'lerde çocuk ve genç olanlar için sinema hep büyülü bir

törendi.

101

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Güle güle giy, üstünde paralansın

Orta sınıf için temiz ve derli toplu giyinmek çok önemliydi. Evlerde

günlük giysi ve dışarı giysisi ayrımı vardı. Bir kadının evde giydiği

elbisesinde olan en ufak bir leke bile ayıplanır, böyle bir kadın hemen

"pasaklı" damgasını yerdi. Pasaklı olmak bir kadın için en ağır

hakaretlerden biriydi. Televizyonda Pasaklı Sally adlı bir dizi film

yayınlanıyor, üstüne başına dikkat etmeyen kadınlara da "Pasaklı

Sally" deniyordu. Eteği sökük veya sarkmış bir elbiseyle, kaçık çorapla

dışarı çıkmak utanç nedeniydi. Ayakkabıların boyalı olması şarttı.

Yolların çoğu asfalt değildi, sokaklar kışın çamurdan geçilmezdi. Bu

yüzden birçok evin kapısının önünde, çamurlu ayakkabıları sürtüp

temizlemek için yere çakılmış uzunca bir demir parçası bulunurdu.

Sürünce hemen kuruyan ve kendinden parlayan ucu süngerli ayakkabı

boyaları olmadığı için, genellikle pazar günleri aileden biri boyanacak

ayakkabıları toplar, yaydığı bir gazetenin üstüne sıralar, Nuri Leflef

marka ayakkabı boyası ve cilası, sünger, fırça, parlatmak için bir parça

kadife kumaş kullanarak, ev halkının ayakkabılarını boyardı.

Boyanacak ayakkabıların kazıyarak çamurları temizlenir, ıslak bezle

silinir, boya ayakkabılara süngerle yayılırdı. Ardından cila kutusu açılır,

orta ve işaret parmağına dolanan bir bezle kutudan cila alınıp

ayakkabıya sürülür, bu işlem birçok kez tekrarlanırdı. Cila kuruduktan

sonra parlatmak için önce fırça kullanılır, ayakkabılar adamakıllı

fırçalandıktan sonra, kadife parçasıyla parlatılırdı. Bu işlemler

azımsanmayacak kadar vakit alır, ama sonunda ayakkabılar ayna gibi

parlardı.

Erkeklerin tıraşsız dışarı çıkmaları hoş karşılanmazdı. Habersiz

misafir gelmesi ihtimali yüksek olduğu için, babalar pazar sabahları

bile tıraş olurlar, saçlarını tararlardı. Pantolon ütüsünü iyi yapan kadın,

iyi ev kadını sayılırdı. Pantolon ütüsü çift çizgi olmuş bir erkeğin karısı

pek makbul sayılmazdı. Giysileri ütüsüz giymek söz konusu bile

değildi. Evlerde iç çamaşırlarından havlulara kadar her şey ütülenirdi.

102

Orta sınıfa mensup kadınların büyük çoğunluğu ana hatlarıyla

modaya uymaya dikkat ederdi. Yaşlıların, hayattan kopmuş insanların

modaya uymamaları anlayışla karşılanır; yaslı, kederli insanların canlı

bir moda takipçisi olmaları da tuhaf bulunurdu. Moda o yıllardan beri

büyük değişimler geçirdi. Bireyselleşme ve özgürleşme moda

izleyicisini böldü, kimileri yaşanan hayatın önüne geçen modanın

abartılı yaklaşımına harfiyen uyarlarken, kimileri modayı umursamaz

oldular. Oysa o zamanlar pek çılgınca hatlara sahip olmayan modanın

bir ağırlığı vardı. Herkesin kendi tarzını yaratması beklenmezdi.

Özellikle orta sınıfın genç kadınları buna dikkat ederler, genel geçer bir

moda anlayışının fazlaca dışına düşmek istemezlerdi. Moda bir yılda

geçip gitmezdi. Birkaç yıl ana çizgiler korunur, böylece tutumluluk

çağının insanlarının "yaptırdıkları" giysilerinin eskiyecek kadar

giyilebilmesine zaman tanınırdı. Giyinmenin günümüz gençliğinin

anlamakta güçlük çekeceği katı kuralları vardı. Kadınların

ayakkabılarıyla çantalarının aynı renkte olması zorunluydu. Siyah

ayakkabı giyip eline kahverengi çanta almış bir kadın alay konusu olur,

mantosu elbisesinden kısa bir kadın gülünç ve rüküş bulunurdu.

Yaygın olan kendine göre bir stille giyinmek değil, modanın en azından

kaba hatlarına uygun biçimde giyinmekti.

70'lerde, orta sınıfın aile kadınları için eziyetli bir moda vardı:

Etekler miniydi. Küçük şehirlerin çağdaş kadınları kendilerini modaya

uymak zorunda hissediyorlar ve mini etek giyiyorlardı. Ama hem mini

etek giyip, hem aile kadını olmak kolay değildi. Böyle kısa elbiseler

giyen kadınlar, erkeklerle karışık bulundukları ortamlarda mini etekleri

yüzünden çok sıkıntı çekerlerdi. Birçok kadın yanında eşarp taşır,

oturduğu zaman iyice yukarı çekilen eteğinden bacakları görünmesin

diye dizlerine örterdi. Yanında eşarbı olmayan kadınlar hırkalarıyla,

hiçbir şey bulamayanlar çantalarıyla bacaklarını gizlemeye çalışırlardı.

Hem mini etek giyip, hem de oturmayı bilmek çok önemliydi. Bu

yüzden daha ilkokulda okuyan ve doğal olarak mini etek giyen kız

çocukları oturma konusunda sık sık uyarılırlardı. 70'lerin "aile

kadınları" mini eteğin içinde pek rahat edemediler. Bu yüzden 70'lerin

ikinci yarısında baş gösteren "midi" ve "maksi" etek modasını

gönülden desteklediler.

103

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Özellikle genç, evli kadınlar mini de giyseler, midi de giyseler

erkeklerin de bulunduğu topluluklarda rahat etmek istiyorlardı. Onların

imdadına pantolon-etekler yetişti. Etek gibi görünen, aslında geniş

kesilmiş, yan yana durduğunda tam bir etek görüntüsü veren

paçalardan oluşan bu pantolon-eteklerin özellikle fitilli kadifeden

yapılanları çok ilgi gördü. 70'lerin başında mini etek-pantolonlar hem

mini giymek, hem de rahat hareket etmek isteyen kadınlara kolaylık

sağlarken, etek boylarının uzamasıyla birlikte pantolon-eteklerin de

boyları uzadı.

Giyim denince akla orlon ve jarse gelirdi. Orlon dokununca gıcır

gıcır bir ses çıkarır, jarse terletirdi. Yazlık bluzlar, çocuk şortları,

hırkalar orlondan evlerde anneler tarafından örülürdü. O yıllarda

meşhur olan yaprak, kirpik, baklava gibi adlarla anılan motifler ve diş

diş boşluklardan oluşan çeşitli ajurlar, bu orlon hırka ve bluzları

birbirinden ayırır, açık ve pastel renkler tercih edilirdi. Orlonlar şal

örmek için de çok elverişliydiler. Şal çok kadınca bir aksesuardı,

hemen her kadının gardırobunda biri beyaz, biri siyah ve mutlaka uzun

püsküllü iki şal bulunurdu. Ancak kadınlar bu aksesuarı gece

giyimlerinde dekoltelerini örtmek için kullanırlardı. Birkaç yıldır özellikle

genç giyiminde yaygın bir şekilde rastlanan jarseler o yıllar için büyük

yenilikti. Jarse esnek bir kumaştı. Deseni iyi gösteriyor, vücuda

oturuyordu. Diğer kumaş çeşitlerine göre daha ucuzdu. O yılların

japone veya karpuz kollu elbiseleri için genellikle jarse tercih

ediliyordu. Ama terziler dikerken toplanan bu kumaşı pek sevmezler,

esnek olmayan, tok kumaşları tercih ederlerdi.

70'li yıllar, 80'lerde ve 90'larda çok gülünç bulunan bir moda

akımının toplumun hemen her kesiminde karşılık bulduğu yıllar oldu.

Ama 90'ların ilk yarısında, vaktiyle çok gülünmüş olan bu moda, 2000'li

yıllara yaklaşırken bir anda yaygınlaştı. Aynı 70'lerde olduğu gibi

favoriler uzadı, dizlerin altından itibaren anormal genişleyen ve

Ispanyol paça olarak bilinen pantolon paçaları ve apartman topuklar

görüldü. Paçalara gülünç işlemeler yapıldı, yakalar genişledi, ama yine

de, yeniden uygulanan bu modada hafif bir "milenyum" çizgisi fark

ediliyordu.

104

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

"Ciddi" kadınlar tayyör giyerler, genç ve havai olanlar elbise tercih

ederlerdi. Burda dergisi yayınladığı elbise modellerinin patronlarını da

verir, giysilerini kendi diken birçok kadın bu dergiyi yakından takip

ederdi. Böylece hem modaya uygun giyinmiş, hem de meseleyi ucuza

halletmiş olurlardı. Evli barklı, çoluk çocuk sahibi kadınların pantolon

giymesi alışılmış bir şey değildi. Bu yüzden genellikle etek ve ceketten

oluşan döpiyesler, tayyörler giyerler, boyunlarına ağırbaşlı bir fular

bağlarlardı. Bazı kadınlar tayyörlerinin yakasına yapma çiçek takmayı

severlerdi. Tayyörlerin yakasına ille bir şey takılırdı. Üzerinde sahibinin

adının baş harfleri bulunan altın veya gümüş yaka iğneleri kuyumcuda

yaptırılır, yaka iğneleri, rozetler kullanılırdı.

Döpiyes ve tayyör klasik bir giyim tarzıydı. Moda olan ise vücuda

sımsıkı oturan, dar jarse gömlekler, dar süveterlerdi. Bunların altına

mini etekler giyilir, diz altına kadar uzanan dar çizmelerle görünüm

tamamlanırdı. Seçilen renklerde sınır yoktu. Çingene pembesinden

fıstık yeşiline, gece mavisinden koyu mora kadar hemen her renk

kullanılıyordu. Giyilen dar kazaklar bol renkli, çizgili veya işliydi. Bu

renk bolluğuna rağmen, aksesuar olarak bir de renkli boncuklar takılır,

giysileri kalın veya ince bir kemer süslerdi. Verev çizgilere, geniş

yakalara, iri desenlere 70'li yıllarda çok sık rastlanırdı. Dekolte küçük

şehirlerin mazbut hayatına pek uygun düşmediği için çıplak omuzlara,

açık sırt ve göğüslere pek rağbet edilmezdi. Ancak düğün, nişan gibi

çok özel günlerde yakası açık elbiseler hoş görülür, diğer zamanlarda

incecik askılı giysiler, derin dekolteli elbiseler, hele göbeği açıkta

bırakan bluzlar hiç giyilmezdi.

60'lı yıllarda ayakkabıların burunları iğne gibi sivri, topukları akıl

almayacak kadar inceydi. Bütün bu ince hatlar, zarif görünüm 70'lerde

tamamen ortadan kalktı. Apartman topuk modası çıktı. Özellikle genç

kız ve genç kadınlarda çok kaba görünüşlü bu ayakkabılara rastlamak

olağan hale geldi. Yere tamamen oturan ayakkabıların altına bazen bir

karışa varan yükseklikte, yumuşak bir maddeden topuk ekleniyor ve

bu garip ayakkabıları giyen kadınlar bir karış yükselmiş oluyorlardı.

90'ların sonunda yeniden hortlayan kaba hatlı ayakkabı modası, 80'li

yıllarda ortadan kalkmış, kadın ayağını daha zarif gösteren, klasiğe

yakın modellere dönülmüştü.

105

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Insanoğlunun -bence- bugüne kadar bulduğu en anlamsız giysi

olan tulumlar ise, 80'lerin ürünüydü. Tulum iş hayatına ait bir giysi

çeşidiydi, ihtiyaçtan doğmuştu, iş esnasında kullanılırken pratik

yararlar sağlıyordu. Ama sadece iş hayatında anlamlı olan bu giysi

modaya taşınınca, bir garabet doğdu. Beline ucuz görünümlü, kalın

kemerlerin takıldığı, özellikle Ahu Tuğba'nın, oynadığı bütün filmlerde

itibar ettiği o kullanışsız ve sakil giysi, bir moda fantezisi olarak bir

dönem varlığını sürdürdükten sonra, kalktı.

90'ların sonunda andığımız yılların modasının birçok unsuruna

dönüldü. Saçlar uzadı, etekler kısaldı, pantolon paçaları genişledi,

ucuz ve parlak süsler yeniden görünür oldu. Ama 70'lerin erkek

modasını belirleyen bazı çizgilere dönülmedi. Kocaman düğümlü ve

kısa tutulan kravatlar moda sahnesine çıkamadılar. Ekose takım

elbiseler ve geniş gömlek yakaları da öyle. Iş dünyası giyimde klasik

çizgiden ve biraz da kendi tarzını yaratmaktan yana tavır koydu. Oysa

70'lerde erkek modası bugünden bakıldığında çok gülünçtü. Takım

elbiselerde gömleklerin ve ceketlerin yakaları çok genişti. Ağırbaşlı

renkler değil, tütün, hardal, mavi, hatta acı yeşil bile giyiliyordu. Resmi

ortamlar söz konusu değilse, yeni şehirlileşmiş ve para kazanmakta

olan erkekler; yakaları geniş, parlak ve dar gömleklerini göbeklerine

kadar açıyorlardı. Spor giyimden anlaşılan kravatsız gömlek giymek ve

yakaları açmak, cepsiz pantolonları tercih etmekti. Cepsiz

pantolonların kemer bölümleri olmazdı. Vücuda sımsıkı oturur,

dizlerden aşağısında paçalar alabildiğine bollaşırdı. Bunlar düşük belli

ve iddialı renklerde dikilmiş pantolonlardı. Şehirlileşmenin ilk adımında

bulunan ve klasik giyimi bir tür geri kalma olarak gören bir grup erkek,

bu cepsiz, kimi zaman süt beyaz renginde olan dar pantolonları

giyerler, gömlekler de cepsiz üretildiği için, sigara paketlerini

çoraplarının içine sokarlardı. Oysa taşınması gereken sadece sigara

paketi değildi. Cüzdan, anahtarlık, çakmak, tarak da taşımak gerekirdi.

Bunun için sapından bileğe geçirilen portföyler kullanırlardı. Cepsiz

pantolon giyen bazı ticaret erbabı, suni deriden yapılan bu portföylerde

senetlerini, çek defterlerini de taşırlardı.

Zevki incelmemiş ve gösterişi seven erkekler bir dönem papyon ve

kravatla birlikte altın kolye taktılar. Altından yapılmış kalın bir zincirin

106

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

ucunda, üzerinde sahibinin adı yazan veya burcunun simgesi bulunan

dikdörtgen, altın bir plaka bulunurdu. Cepsiz pantolon giyen erkekler

de altın zincirleri takarlar, göbeklerine kadar açtıkları yakalarının

içinde, bu altın zincirli kolye göğüs kıllarına karışırdı. Neyse ki altın

kolyeyi göstermenin maddi varlığı yeterince ortaya koyamadığı belli

oldu, gösteriş amaçlı bu moda çabuk geçti.

Küçük şehrin orta sınıfının gece hayatı yoktu. Farklı bir giyim tarzını

gerektirecek özel geceler de sınırlıydı. Gece kıyafeti ancak nişan,

düğün, sünnet gibi törenler için gerekliydi. Kadınlar bu törenlerin sahibi

iseler, giysiler önem taşır, değilseler daha kolay geçirilirdi. Orta yaşı

geçmiş hemen her kadının gardırobunda, davetli oldukları düğünlerde

giyilmek üzere simli orlondan örülmüş bir bluz, parlak bir gece çantası,

topuklu bir çift ayakkabı ve her durumda giyilebilecek siyah bir etek

bulunurdu.

Buna karşılık gece hayatı kültürüne uzak birçok kadın, yakınlarının

düğünü söz konusu olduğunda abiye giyimin ölçüsünü kaçırırlar, bu tür

giysilere alışık da olmadıkları için, ne yapacaklarını şaşırırlardı. Hem

dekolte giyerler, hem de bir elleriyle sürekli göğüslerini kapayarak

dolaşırlar, hem en zarifinden çok yüksek topuklu pabuç giyerler, hem

de ayaklarının ağrısından duramayıp, gizlice pabuçlarını çıkarırlardı.

Kış düğünlerinde çok ince kumaşlardan kolsuz elbiseler diktirirler,

sonra soğuktan titredikleri için omuzlarına o zarif kumaşlara hiç

uymayan mantolarını alırlardı. Yüzük, bilezik, küpe, gerdanlık, parlak

taşlı toka, broş gibi takıların hepsini birden takan kadınlara da

rastlanırdı.

Çocuklar böyle zamanlarda fazla özenli giydirilirdi. O yıllarda

özellikle annelerin en hoşlandığı şey, çocuklarını büyümüş de

küçülmüş gibi giydirmekti. Kız çocuklarına minyatür tuvalet veya

gelinlik diktirenler, oğlan çocuklarına minyatür takım elbise giydirip

kravat takanlara rastlanırdı. Erkekler özel günlerde takım elbise

giyerlerdi.

70'lerin başında incecik külotlu çoraplar yaygın değildi. Tutumluluk

özendiriliyor, hemencecik kaçan ve bu yüzden pahalıya mal olan ince

çoraplar gündelik olarak giyilmiyordu. Kadınların büyük çoğunluğu

kolay kaçmayan, kalın ve kaba çoraplar giyerlerdi. Iç giyimde ince

107

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

zevkten yoksun, kaba ve duygusuz kadınlar kalın, külotsuz çoraplar

giyerler, don lastiğinden yaptıkları halkalarla bunları bacaklarına

tuttururlardı. Çalışan ve dışarıdaki giyimine özen gösteren kadınlar

ince çoraplar giyerler, kaçan çoraplarını hemen atmayıp ya

çarşılardaki örücülerde ördürürler ya da kendileri tamir ederlerdi.

Kaçan çoraplar içlerine bir ampul konarak gerginleştirilir, en incesinden

dantel tığıyla tamir edilebilirdi. Ansızın kaçan çoraba oje veya uhu

sürülür, kaçan noktanın aşağılara kadar akması önlenirdi. Çoğunluğu

külotsuz olan bu ince çorapları giyen özenli kadınlar don lastiği

kullanmazlar, jartiyer giyerler, külotlu çorabın yaygınlaşmasıyla birlikte

pratik anlamını kaybeden jartiyerlerin çorap tutturmak için kullanılan

küçük düğmelerine incecik çoraplarını sıkıştırırlardı.

Naylon külotlar çekmeceleri işgal edinceye kadar kadınlar, erkekler

ve çocuklar genellikle patiska don giyiyorlardı. 70'lerin başlarında

evlere topla patiska alınır, herkese don biçilip dikilirdi. Penye külotlar

henüz yoktu. Naylon külotların yaygınlaşması iç çamaşırı anlayışını

değiştirdi. Sağlıksız, ama çok pratikti. Kolay yıkanıyor, kolay

kuruyordu. Ardından penye çamaşırlar görülmeye başlandı.

Ne işe yaradığını günümüzde tam olarak anlamanın pek kolay

olmadığı kombinezonlar 70'lerin favorisiydi. Hemen her kadının siyah,

beyaz ya da ten rengi birkaç tane kombinezonu olurdu. Dizin bir karış

üstüne kadar uzanan, incecik askılı, göğüs kısmında genellikle bir

desen bulunan kombinezonlar sentetik kumaşlardan yapılıyor, hem

fanila hem jüpon vazifesi görüyordu. Kombinezonların sağlıksız

olduğu çok çabuk anlaşıldı, giyenleri hemen terletiyordu. Kadın

giyiminde pantolonun yaygınlaşmasıyla birlikte kombinezonlar büyük

oranda ortadan kalktı.

70'lerde genç toplumu bir künye modası sarmıştı. Önce gümüş

künye olarak çıktı. Kalın gümüş bir zincirle iki ucundan tutturulan kalın

gümüş bir tabakaya kabartma harflerle sahibinin adı yazdırılıyordu. Bu

kalın, gümüş künyelerden şehirli gençlerin büyük çoğunluğunda vardı.

Cinsiyetsiz bir modaydı, orta sınıf ailelere mensup hem kızlar, hem

erkekler aynı künyeden takıyorlardı. Tanışma vesilesi oluyor, oğlanlar

hoşlandıkları kızların adlarını hemen öğreniyorlar, künye üzerinde

okunan isimlerden büyük gençlik aşkları doğuyordu. Gençlerin

108

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

künyesiz dolaşmadıkları yıllarda, pek görgülü sayılmayan, gösterişe

düşkün evli kadınlar altın zincir taktılar. Evlenme pazarlıklarına konu

olan bu zincirler metreyle sipariş ediliyordu. Birbiriyle uyumsuz tüm

takıları aynı anda takanlara rastlamak çok olağandı. Aynı yıllar top

küpe modasının yaygınlaştığı yıllar oldu. Minik altın küreler halinde

hazırlanan bu küpelerin topluiğne başı kadar olanlarından nohut

büyüklüğünde olanlarına kadar çeşitli boyları vardı. Gösteriş düşkünü

kadınlar bir yığın bilezik takarlar, bunları hiç çıkarmazlardı. Birbiriyle

uyumsuz bir yığın bilezik aynı kolda şıngırdar, arada altın zincire de

rastlanırdı.

Erkekler 70'li yıllarda saçlarını uzattılar, ama bir yere kadar. O

yıllarda uzun olarak algılanan saçlar omuzları biraz geçebiliyordu. Bir

erkeğin saçlarını beline kadar uzatması, atkuyruğu yapması, bir de

kulağına küpe takması söz konusu bile değildi. Saçlar gibi favoriler ve

bıyıklar da uzundu. 80'lerde ve 90'ların ilk yarısında şakaklarda kısacık

kesilen favoriler 70'lerde alt çene kemiklerine kadar uzanıyor ve gür

görünmesi tercih ediliyordu. Bıyık çok yaygındı, üstelik 60'lı yılların

tersine, alttan ve üstten kesilmiş incecik bıyıklar değil, bol, gür bıyıklar

makbuldü. Saçlar gibi favoriler ve bıyıklar da taranır, solcular

bıyıklarını aşağıya doğru tararlar ve dudaklarını kapatırlarken; diğerleri

sürekli yana doğru bıyıklarını sıvazlarlardı. Bıyıkların uçları aşağıya

inmişti, o yılların ülkücüleri ağızlarının iki yanından abartılı bir şekilde

aşağıya doğru inen bıyıklarıyla, solcular dudaklarını örten bıyıklarıyla

tanınıyorlardı.

Saçlara herkes düşkündü. Saçlarını limon suyu sürerek

yatıştıranlara, bira sürenlere ya da briyantin kullananlara çok sık

rastlanırdı. Pırıl pırıl parlayan briyantinli saçlarda tarak dişlerinin izleri

kalırdı. Günümüzde jöle ve köpük gibi saç şekillendirmekte kullanılan

malzemeleri genellikle gençler tercih ederlerken; o yıllarda limon

suyuna en çok Ayhan Işık tipli erkekler itibar ederlerdi. Gür saçları olan

erkeklerin kızları keserken başvurdukları hareketlerden biri yandan

ayırıp alınlarına döktükleri saçlarına parmaklarını tarak gibi geçirip

arkaya doğru atmalarıydı.

Ne doğrudan kapıdan satış yöntemiyle çalışan pazarlamacıların

tanıttıkları ucuz kozmetikler, ne de büyük parfümeri mağazalarında

109

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

inanılmaz çeşitlilikte bulunan pahalı "müstahzar"lar vardı. Ancak

büyük şehirlerin zengin semtlerinde şık mağazalarda yüksek gümrük

bedeli ödenmiş pahalı kremler, losyonlar, parfümler satılırdı. Küçük

şehirlerde eczanelerde ya da aynı zamanda iç çamaşırı, mendil, çorap

da satan dükkânlarda birtakım kremler, losyonlar ve makyaj

malzemeleri bulunurdu. Provitamin B5'li, ikisi bir arada şampuanlar,

saç köpükleri, jöleleri duş jelleri, vücut losyonları yoktu. Saç ve vücut

temizliğinde genellikle beyaz sabun, zeytin yetişen bölgelerde

zeytinyağı sabunu kullanılıyordu. Şampuan ve saç kremi vardı,

satılıyordu ancak, kullanımı 70'lerin ikinci yarısında yaygınlaştı. Oje,

fondöten, ruj, allık, far, maskara, rimel gibi makyaj malzemeleri pek

kaliteli olmamakla birlikte, kolayca bulunur ve alınırdı.

Yine de saçlar yıkanırken son durulama suyuna katılan yarım çay

bardağı sirkenin saçları parlattığına, papatya suyuyla çalkalamanın

sararttığına, kaynatılmış ceviz yaprağı suyunun saç dökülmelerini

durdurduğuna inanılırdı. Bunlar pek yanlış şeyler de değildi. O yılların

kozmetikleri doğanın kendisinden elde ediliyordu. Saç boyamada en

çok kullanılan malzeme kınaydı. Hemen her kadın saçına kına

yakmayı bilir; kınaya çay, soğan kabuğu, rastık ve benzeri malzemeler

katarak rengini zevkine göre değiştirirdi. Kınanın yanı sıra, saçların

sağlıklı olması için yumurta sarısı ile halis zeytinyağı karıştırılır,

bununla saç dipleri ovulur, limon ve zeytinyağına gliserin ve gül suyu

da katılarak el kremi yapılırdı. Yoğurt ile bal karıştırılarak yüze sürülür,

yazın salatalık dilimleri cilde yapıştırılırdı. Tokalon, Cire aceptine,

Nivea dönemin ünlü kozmetik markalarıydı. Bir de Havilland marka

fondöten vardı, birçok kadın sokağa çıkmadan önce mutlaka bunu

kullanırdı.

Kuaföre "saç yaptırmaya" gidilirdi. 70'lerin başlarında saç

tuvaletinde doğal görünüm tercih edilmez, saçların yapılmış

olduğunun belli olması arzu edilirdi. Yapılmış saçtan anlaşılan da tuhaf

topuzlar, abartılı lüleler, ucu kıvrılarak alnın veya yanağın belli

noktalarına yerleştirilmiş perçemlerdi. Özellikle topuzlar çok dikkat

çekiciydi. Topuz ile yapay lülelerin bir arada kullanıldığı saç modelleri

de vardı. Yapılacak saç önce yıkanır, taranır, kalın veya ince metal

bigudilerle sarılır, kulaklara midye kabuğuna benzeyen plastik

110

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kapaklar örtülür, başa seyrek bir file geçirilir ve ardından kadın

"makineye girer"di. Bu gönüllü işkence süresince kadınlar sigara ve

kahve içerler, fal baktırırlar, gevezelik ederler ve o yılların kadın ve

moda dergilerini karıştırırlardı. Kısa kesilmiş saçlar alabildiğine

kabartılır, perçemler tek tek yüze oturtulurdu. Bir yanağın üzerine

düşen tek perçem pek havalı bulunur, buna bir de dudağın kenarına

kalemle yapılan bir ben ilave edilirdi.

Abartılı ve kocaman topuzların yanı sıra, lüle, üstelik alabildiğine

yapay lüle modası vardı. Şakakların tam üstünden alınan birer tutam

saçla yüzün iki yanından birer lüle sallandırılırdı. Bazı yoksul

kuaförlerde saçların çatır çatır yanması pahasına, ocakta kızdırılan

maşalarla lüle yapılırdı. Lüle maşası makası andırırdı. Açıldığı zaman

aradaki boşluğa saç sıkıştırılıp sarılır, bir süre beklenip açılır, böylece

saç tutamı lüle haline gelirdi. Topuz ve lüle yapılmış saça sprey sıkılır,

saçların etrafı sanki bir dikenli telle kaplanır, sprey sıkılmış saç çok zor

taranırdı.

Saç modasında biri yine 70'lerde, diğeri 80'lerin başında iki devrim

yaşandı. Bunlardan biri Charlie'nin Melekleri dizisindeki Jill'in yani

Farah Fawcett'in saç modeliydi. Saçların rengi epeyce açılıyor, sarışın

bir görünüm elde ediliyordu. Televizyonda naklen yayınlanan düğün

töreniyle birlikte bir anda meşhur olan Prenses Diana'nın saç modeli

de benzer bir çılgınlık yaratmıştı. O da doğal ve Avrupai bir modeldi.

Birçok kadın ellerinde gazeteden kestikleri Prenses Diana resimleriyle

kuaförlere gidip, bu modelin aynısından istediler.

Bugün geçerliliği kalmayan "Erkekler sarışınları sever, esmerlerle

evlenir" klişesi o yıllarda doğru gibi görünüyordu. Aile kadının sarışın

olması -doğal sarışın değilse- pek alışılmış bir durum değildi. Küçük

şehirlerde genç, evli kadınlar Ajda Pekkan'ın sarışınlıklarına

imrenseler de, yapamazlardı. 70'lerin toplumsal ahlak anlayışı

sarışınları "potansiyel hafifmeşrep" görürdü. Ama 70'lerin ikinci

yarısında cesur evli kadınların bir kısmı saçlarını sarıya boyattı.

Bana kalırsa o dönemde asıl ilginç olan, bütün toplumsal önyargıya

rağmen saçları sarıya boyatmak değil, kaşlara müdahale etmekti. Bir

dönem, kadınlar kaşlarını akıl almaz bir şekilde incelttiler, hatta

tamamen aldılar, her sabah saçlarının rengine uyan bir kalemle

111

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kendilerine kaş çizdiler. Kaşların yok olduğu sıralarda kirpikler zirveye

çıktı. Kaşlar kalemle çiziliyor, ama bu çizgilerin altında bir avuç kirpik

bulunuyordu. Kendiliğinden gür kirpikleri olan kadınlar alabildiğine

boyuyorlar, olmayanlar takma kirpik takıyorlardı. Dönemin takma

kirpikleri çok yapay görünüşlüydü. Plastiği andırıyor, belli aralıklarla

birtakım sivrilikler göz çevresince sıralanıyordu. Çil modasının öncüsü

Ajda Pekkan olmuştu. Pek uzun sürmedi. Saçlarını açık sarıya boyatıp

ortadan ayırdığı ve kaşlarını tamamen aldığı dönemde Ajda Pekkan

burnuna ve çevresine kalemle çil konduruyordu. Birçok kadın bunu

hızla taklit etti, yüzlerine kondurdukları kızıl noktacıklarla şirin ve

sevimli görünmek istedi.

Hayatı kolaylaştıran bir yığın alet henüz yoktu, olanlar da orta

sınıfın hepsinde yoktu. Evlerde yapılması gereken işlerin büyük

çoğunluğu elle yapılıyor, eller sabunlu, sodalı sulardan bir türlü

çıkmıyordu. Gözler, yanaklar, dudaklar, saçlar boyanarak idare

ediliyor, ama ellerin yıpranmışlığını önlemek hiç de kolay olmuyordu.

Birçok kadının yüzü çok güzel, bakımlı ve makyajlıydı, ama elleri

yıpranmıştı. Tırnaklarını uzatsalar da yıpranmışlığı gideremiyorlardı.

Ellerin de güzelleşmesi ancak işleri aletlerin yapmasıyla mümkün oldu.

112

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Gençliğin Duygu Defterleri

The Beatles topluluğu 60'larda takım elbise giyiyor, kravat

takıyordu. Kısa saçlı ve kısa favoriliydiler. 70'lerde saçlarını uzatmışlar,

renkli ve çiçekli gömlekler giymişlerdi. Gençlik her dönemde değişiyor,

hatta zamanı onlar değişik kılıyorlardı. 70'lerin küçük şehir gençliği

romantikti. Klişeyi, özellikle klişe şiiri çok severdi. Kızlar hatıra

defterleri arasında gül yaprakları kurutur, bebek resimleri biriktirirlerdi.

Aşka düşkündüler. Toplumsal yargıların gölgesi altında zihinlerinde

gelişen aşk fikri, "yuva kurmayı" gerektiriyordu. Temiz aşklar, saf

kalpler, en temiz duygular dönemin temel klişe unsurlarıydı.

Hatıra defterleri 60'lı, 50'li, hatta daha eski yıllardan beri sürdürülen

bir gelenekti. Hemen her genç kızın, hatta ilkokul çağındaki kız

çocuklarının birer hatıra defteri vardı. Az sayıda da olsa romantik ve

duygulu erkek çocuklar da hatıra defteri tutarlardı. Ama genellikle bu

defterlere kızlar itibar ederlerdi. Hatıra defterleri mümkün olduğunca

süslü hazırlanır, kapağında "Hatıra Defteri" ibaresi bulunur,

kırtasiyecilerde onlarca çeşidi satılırdı. En ilginç olanı kilitli hatıra

defterleriydi. Kapağında genellikle romantik bir manzara resmi veya

büyükçe bir kalp, çiçek -genellikle gonca gül- bulunur, resim plastikle

kaplı olurdu. Olur olmaz şahıslar tarafından açılıp okunması önlemek

üzere, bu defterlerin tenekeden yapılmış, minicik kilitleri ve anahtarları

vardı. Kilitli defterler hatıradan çok günlük tutmak için kullanılır, ancak

kızlarının kendilerine ait özel hayatları olamayacağına inanan anneler

bu kilitli defterleri pek hoş karşılamazlardı. 70'lerde birçok genç kız,

kilitli günlük veya hatıra defterlerini annelerinden kaçırmak; anneler de

bir yolunu bulup bu defterleri okumak ve kızlarının kime âşık olduğunu,

"ne kadar ileri gittiğini" öğrenmeye çalışmak için uğraştılar.

Hatıra defterlerinin yazılmasının bir adabı, defterlerin adeta

klasikleşmiş bir iç düzeni vardı. "Iyi aile kızları" genellikle ilk sayfayı

annelerine, sonra babalarına, sonra sırasıyla kardeşlerine, pek

113

sevdikleri hala, teyze ve enişte gibi aile büyüklerine ayırırlardı. Sevilen

öğretmenlere birer sayfa ayrılması âdettendi. "Kötü kızlar" bu kurala

uymazlar, aileyi reddederler ve defterlerini sadece arkadaşlarına

yazdırırlardı. Iyi arkadaşlara önden sayfa ayrılır, kendini defter

sahibinin iyi arkadaşı zanneden biri, defterin sonuna doğru kendine

sayfa ayrılmış olduğunu görünce bozulup, defteri yazmayı

reddedebilirdi. Sınıfın sessiz ve içli kızına ya da mahcup ve gösterişsiz

oğlana defterde hiç sayfa ayrılmadığı olur, kendilerini itilmiş,

unutulmuş bulan bu tür arkadaşlar kahırlanırlardı.

Hatıra defterlerinin bir işlevi de gizli aşkları ifşa etmekti. Defterin

sahibi kıza ilgi duyan oğlan çok ince kelimelerle duygularını ifade

edebilir, kalemi kuvvetliyse kıza âşık olduğunu çok ustaca belli

edebilirdi. Defter sahibi kız kütse bunu anlamaz ya da oğlana ilgi

duymuyorsa anlamazlıktan gelirdi. Ama defteri okuyan diğer kızlar

derhal bu gizli aşkı sezerler ve konu kulaktan kulağa aktarılır, aşk ifşa

olur, kız oğlana ilgi duymuyorsa olay çıkarır, çocuğu herkesin içinde

rezil eder, o sayfayı yırtıp atar veya benzer olaylar yaşanırdı. Bir defter

yazılsın diye birine verildiğinde, daha önce yazmış olanların

yazdıklarının okunacağı kesindi. Bu nedenle defter yazılırken dikkatli

olunması gerekirdi.

70'lerin sonlarına doğru hatıra defterlerine yazılanlar klişe olmaktan

bir nebze çıktılar, hatta bazen döneme göre esprili bir üslup

kazandılarsa da, genellikle klişe metinler her zaman bu defterlere

egemen oldu. Örneğin yüzlerce hatıra defterinin yüzlerce sayfasında

yazılar "Sevgili arkadaşım filanca, kalbin kadar temiz defterinde bana

da bir sayfa ayırdığın için..." cümlesiyle başlardı. Şöyle tanıştık, böyle

tanıştık, sen şöyle iyisin, böyle iyisin türünden cümlelerle bu zorlu iş

tamamlandıktan sonra, bir şiir yazılması da âdetti. 70'lerin ilk yarısında

ve öncesinde gençlikte "toplumcu-gerçekçi" eğilimler yaygın olmadığı

ve gençliğin temel meselesi aşk ve romantizm olduğu için şiirler

genellikle basmakalıp aşk şiirleri olur, aynı şiire bir yığın defterde

rastlanırdı. Aşk üzerine veciz sözler yazmak da dönemin âdetiydi. "Aşk

bir sudur / Iç iç kudur", "Âşık olup düşünmektense uyuz olup kaşınmak

daha iyidir" türünden "veciz" sözler liseli genç kızların defterlerinde yer

alırken, "Sepet sepet yumurta sakın beni unutma" "Hayat bir gemi

114

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

yoktur dümeni" gibi cümleler daha küçük yaştaki kızların defterlerini

süslerdi. Yine bu defterlerin temel amacı arkadaşa mutluluk dilemekti

ve bu dilek çoğunlukla "hayatın dikenli yollarında sana başarılar

dilerim" cümlesiyle özetlenirdi.

70'lerin sonlarına doğru yazdırılan hatıra defterlerinde toplumcuger

çekçi bir yaklaşım görülmeye başlandı. Nazım Hikmet'in ya da

Ahmet Arif'in şiirleriyle noktalanan yazılarda, aşktan meşkten söz

edilmekten vazgeçildi, toplumcu dilekler ağırlık kazandı. Bu dönemin

hatıra defterlerinde "halkımızın kurtuluşu için savaşmalıyız", "kadın

olarak haklarımızı savunmalıyız", "topluma yararlı olmanı dilerim"

türünden cümleler arttı. Toplumcu-gerçekçi dileklerle bezenmiş hatıra

defterleri kuş ve çiçek resimleriyle süslü değildiler. Sade ve ağırdılar.

Kalemler kuvvetlenmiş, yazılan yazılar uzamıştı. En yaygın rastlanan

dizeler "Güneşi zaptedeceğiz, güneşin zaptı yakın" ile "Görüşmecim

yeşil soğan göndermiş, karanfil kokuyor cigaram" idi.

Anneler, babalar ve öğretmenler klişe cümle kurma konusunda

birinciliği hiç kaptırmadılar. Hemen her deftere "Biricik yavrum","Sevgili

kızım" cümleleriyle başladılar ve yazılarını şaşmaz bir şekilde

"çalışkan, vatanına faydalı, hayırlı evlat olmanı dilerim" ve benzeri

cümlelerle bitirdiler. Hatıra defterleri uzun yıllar gençliğin en özel, en

mahrem defterleri oldu.

Anket defterleri daha yaratıcı ve daha "genç defterler"di. Büyüklere

yazdırılmaz, ancak genç ruhlu bedenci ve müzikçiden yazması rica

edilirdi. Anket defteri için genellikle "kareli-harita metot" defterleri

kullanılırdı. Ilk sayfasına cevaplanması istenen sorular sıralanırdı.

Anket defterleri gençlerin birbirlerini tanımalarını, eğilimlerini,

zevklerini, kişilik özelliklerini öğrenmelerine yarardı. Erkek çocuklar

anket defteri hazırlamaktan hoşlanmasalar da, doldurmaya

bayılırlardı. Soğuk ve mesafeli bir ifadeyle hazırlanmış, "ağır takılmış"

soruların yer aldığı bu defterlerde bazı kızlar rekor kırarlar, birbirini

tekrar etmeyen iki yüze yakın soru bulurlardı. Soruların bazıları

yaratıcı, bazıları haddinden fazla klişe olur, ilginç sorularla dolu anket

defterleri dilden dile ve elden ele dolaşırdı. Sorularda sizli-bizli bir ifade

egemen olur, sanki defteri dolduran, yakın arkadaş değilmiş gibi

mesafeli bir yaklaşım hissedilirdi.

115

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Adınız, soyadınız, okuduğunuz okul, çalışıyor musunuz,

çalışıyorsanız nerede'den sonra, "en sevdiğiniz üç" araştırması başlar;

en sevdiğiniz üç renk, üç artist (kadın/erkek-yerli/yabancı), üç şarkıcı

(kadın/erkek-yerli/yabancı) üç topluluk, üç yemek, üç roman, üç spor

gibi genel sorulardan sonra, daha kişisel bir bölüme geçilirdi. Bazıları

durumu abartır ilk üçü değil ilk beşi, hatta ilk onu sorarlarsa da, yaygın

olan sayı üçtü.

Kişisel bölüm karşı cinse ilişkin beğenilen özellikleri saptamaya

yarardı. En sevdiğiniz göz rengi, her anket defterinin olmazsa olmaz

sorusuydu. Sonrası gelirdi: En sevdiğiniz saç rengi veya esmerlerden

mi, sarışınlardan mı hoşlanırsınız, giyimde tercihiniz spor mu, klasik

mi, bir erkekte/kadında en nefret ettiğiniz huy nedir, bir

kadında/erkekte ne ararsınız gibi sorularla karşı cinsin istenen ve

istenmeyen özellikleri tespit edilirdi. Bu bölüme sevdiğiniz kadın/erkek

yaş gününüzde size ne alırsa hoşunuza gider, hangi takımı

tutuyorsunuz, uğurlu rakamınız, burcunuz, burcunuzun özelliklerini

gösteriyor musunuz, boş zamanlarınızı nasıl değerlendirirsiniz gibi

sorular da girer, ardından "hayata ve aşka dair" sorulara sıra gelirdi.

Bu bölümün en bilinen ve tüm defterlere damgasını vuran sorusu

"ıssız ada" meselesiydi. Bir ıssız adaya düşseniz yanınıza alacağınız

üç şey sorusu klasikti, klişeydi, bu biliniyordu, ama önemli olan buna

klişe olmayan ve inandırıcı bir cevap vermekti. En yaygın cevap

plaklarım, kitaplarım, uğurlu kolyem türünden, beklenen cevaplardı.

Ama buna örneğin rüyalarım, aşk mektuplarım, basketbol topum gibi

bir cevap veren genç dikkatle incelenmesi gereken bir kişilik anlamına

gelirdi.

Sorular cevaplanırken çoğu zaman daha önce doldurmuş olanların

cevaplarından kopya çekilirdi. Defterler soru ve cevapla sınırlı olmaz,

yan sayfalara dergilerden kesilmiş resimler, karikatürler yapıştırılırdı.

Hatta bazı defterlerde "lütfen soldaki sayfaları boş bırakınız", "lütfen

sizden önce cevaplamış olanların cevaplarından kopya çekmeyiniz",

"lütfen soruları boş bırakmayınız" gibi cümleler bulunabilirdi.

Bu türden defterlerin sahipleri çok aktif kızlardı. Çevreleri geniş olur,

kendi ilgi alanlarında daha çok soru üretirlerdi. Bazı anket defterleri

içerdiği ilginç sorular nedeniyle efsane olmuşlardı. Anket defterleri,

116

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

hazırlayan kızlar tarafından çok ciddiye alınırlardı. Sorulardaki sizlibizli

ve mesafeli ifade de bunu gösterirdi. Ama bazı erkekler hiç ciddiye

almazlar, sorularla dalga geçerler, yeni komik sorular eklerler ve

kızların karizmalarını bozarlar, bu yüzden büyük küslükler

yaşanabilirdi. Uğurlu rakamınız sorusuna 8754356, burcunuz nedir

sorusuna eşşek, en beğendiğiniz kadın artist sorusuna Mürüvvet Sim

yazanlar çıkar, kızlar çok önemsedikleri bu defterle bu şekilde dalga

geçen erkek arkadaşlarına ciddi şekilde küserlerdi.

Gazeteler ve dergiler kötü kâğıtlara basılıyordu, fotoğrafların da

renkleri solgundu, çoğunlukla net değildiler. Tipo matbaalarda basılan

gazetelerde yer alan fotoğraflarda, milyonlarca noktacık fotoğrafları

bozuyordu. Ama gençlik idollerinin peşindeydi. Kendine dünya kurmak

ve bu dünyayı küçük ayrıntılarla süslemek istiyordu. Artist defterleri bu

idollerin tespit edilmesine yarıyor, defter sahibinin gençlik

heyecanlarını belgeliyordu.

Batı pop müziğinin şarkıcı ve gruplarını kapalı sınırlara rağmen yerli

dergiler ve mahalledeki plakçılar aracılığıyla takip eden kızlarla;

hayalleri Fatma Girik, Türkan Şoray ve Erol Evgin'le sınırlı kızlar farklı

karakterlerde artist defterlerine sahiptiler. Gözü Batı'da olan kızlar

özellikle Hey dergisinden, diğer gazete ve dergilerden kestikleri

resimleri defterlerine yapıştırırlardı. Bunlar çizgisiz, beyaz, basit okul

defterleriydi. Resimlerin yapıştırıldığı sayfalardaki boşluklarda hayran

olunan ünlü yıldızlara dair bilgiler yer alır, sağdan soldan öğrenilen bu

bilgiler defterlere geçirilirdi. Bilgilerin arasında mutlaka kafiyeli ve

ölçülü basmakalıp aşk şiirleri bulunurdu. Bazı "ağır felsefi" cümleler de

geleceğe bakan gençlerin dünya görüşünü özetlerdi. Batılı eğilimleri

olan ve taşralı olduklarını bilmeyip taşradan hoşlanmayan bu kızlar -

bulurlarsa- blucin giyerler, yabancı markalara düşkün olurlardı. Ama

yabancı markalara kolayca ulaşmaları mümkün olmazdı. Çünkü

Türkiye o zamanlar her markanın bulunduğu bir tüketim cenneti

değildi. Gözü Batı'da olan kızlar yabancı müzik gruplarını takip

etmekle kalmazlar, grubun davulcusu kim, bas gitarcısı kim, sözleri

kim yazıyor, besteleri kim yapıyor, "grubun beyni" kim tek tek bilirler,

hatta aralarında bu konuda sidik yarıştırırlardı. Düşleri bunlarla sınırlı

değildi. Arkadaşlarla çıkılan çadırlı tatiller, birtakım marjinal filmler,

117

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Batıdaki gençlik hareketleri de onlar tarafından bilinir ve elden

geldiğince Batının trendleri izlenirdi. Blucinlere yazı yazmak modasını

onlar başlattılar, hippilere ilgi duydular, atlaslarda gizlice Nepal ve

Katmandu'nun yerine baktılar.

Hayalleri Hülya Koçyiğit'in bir filmde giydiği elbise, Engin Çağlar'ın

yakışıklılığı ve deniz yüzbaşısı Ediz Hun'la sınırlı olan genellikle

"beşten çıkmış" ya da ilkokulu bitirdikten sonra kız enstitüsüne gitmiş

kızların çoğunun dünyası dardı. Onların defterlerinde yerli artistler ve

şarkıcılar bulunur, yazdıkları şiirler daha klişe olur, zaten çoğunlukla bir

an önce evlenecek çağa gelmelerini bekleyen anneleri bu defterleri

yakaladıkları zaman sobaya atarlardı. Chat çağı değildi. Dünya küçük,

defterlerin ufku genişti.

118

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Afiyet Olsun

70'lere gelindiğinde evlere buzdolabı girmiş ve yaygınlaşmıştı. Bu

yüzden o yılların çocuklarının çoğu bu icadın hayatı nasıl değiştirdiğine

tanık olmadılar. Ağır bir değişimin sembolüydü buzdolabı. Önce büyük

şehirlere girmiş, sonra yavaş yavaş küçük şehirlerin varlıklı kesiminin,

derken orta sınıfın hayatını değiştirmişti. Yayınlaşması yavaş oldu,

ama girdiği mutfakta devrim yarattı. Büyük şehirlere "frijider" adıyla

girmişti. Yaygınlaşırken, adı buzdolabı oldu. Ama yine de, genç kızlığı

büyük şehirlerde geçmiş büyükanneler, herkesin buzdolabı dediği bu

eşyaya "frijider" demeyi sürdürdüler.

70'lerde buzdolabı olmayan evlerde yiyecekleri saklamak için

teldolap kullanılıyordu. Teldolap kapağı ve yan yüzeyleri incecik sinek

teliyle kaplanmış, hava alabilen, birkaç raflı basit dolaplardı.

Yiyeceklerin sıcaktan değil, sinekten ve kedilerden korunmasını

sağlıyordu, bu da az şey değildi. Mutfaklar ya çok küçük ya çok

büyüktü. Evler yapılırken geleceğin ne gibi buluşlar getireceği

kestirilememiş, düzenleme var olan eşyaya göre yapılmış olduğu için

küçük mutfaklı evlerde buzdolapları, mutfağa en yakın odanın misafiri

oldular. Büyük mutfaklı evlerde ise mutfak aynı zamanda oturma odası

olarak kullanılırdı. Buzdolapları bu oda-mutfakların en gösterişli eşyası

oldu.

Mutfak duvarına oyulmuş ocaklarda ateş yandığı yıllardan

gazocaklarına geçiş çok önceleri yaşanmıştı. 70'lerde hemen her evde

ikisi büyük, biri minicik, üç gözü olan tüpgazlı ocaklar vardı. Bugünkü

tezgâh üstü ocaklardan farklı olarak, dikdörtgen şeklindeydiler,

emayeden imal ediliyorlardı. Bu ocaklara enerji veren, LPG olarak

bilinen tüpgazlar ünlü markaların adıyla anılırlardı. Istanbul çevresinde

yaygın olarak kullanılan marka Aygaz, Ankara çevresinde en tanınan

marka da Ipragaz olduğu için, bu ocaklara gazlı ocak filan değil,

doğrudan Aygaz ya da Ipragaz denirdi. Ocak değil, Aygaz kısılır,

yemek Aygazda pişer, Ipragaza çay konurdu.

119

"Fırınlı aygaz" ise uzun zaman lüks eşya muamelesi gördü. Fırında

pişecek yiyecekleri evde hazırlayıp fırına göndermek âdeti yaygın

olduğu için, evlerde fırınlı ocaklara pek rastlanmazdı. Baklava, börek,

mısır ekmeği, güveç, tel kadayıf gibi yemek ve tatlılar bayram

baklavaları evde hazırlanıp fırına yollanırdı. Fırıncı ufak bir pişirme

ücreti karşılığında bunları pişirirdi. Birçok evde pazar günleri börek

açılır, hazırlanan tepsi fırına gönderilip pişirtilirdi. Bazı şehirlerde

fırında pide yaptırma âdeti vardı. Pidenin içi evde hazırlanır, evin

çocuğu pide içiyle fırına gider, fırıncı ekmek hamurunu açar, içine

çocuğun evden getirdiği kıyma veya peyniri doldurur ve hazırladığı

pideleri ekmek fırınında pişirirdi.

70'lerin başlarında artık küçük şehirler de "şehir" oldu. Içinde odun

yakılan, özellikle köy ekmeği pişirilen ilkel fırınlar köylerde kaldı,

mahalle fırınları teknolojik olarak gelişti. Fırıncılar elektrikle çalışan

yeni makinelerini zırt pırt açamadıkları için mahallenin fırın ihtiyacını

karşılayamaz oldular. Böylece fırınlı ocaklar yine önce genç kızların

çeyizleriyle birlikte evlere girmeye başladı. Fırınlar sofalara, komşu

odalara yerleştirilmedi, tezgâhlar gerekirse kırıldı, fırınlı ocaklara yer

açıldı. Mutfaklarda kullanılan ilk fırınlar pek kullanışlı değildi. Bir tepsi

baklava pişirirken neredeyse tüpün yarısı bitiyor, ileri teknoloji ürünü

olmayan bu fırınlardan böreğin yarısı yanık yarısı çiğ çıkıyordu. Evde

yapılan böreğin pahalıya gelmesi tutumluluk çağına hiç de uygun

düşmüyordu.

Bahardan yaza geçilirken çarşı içindeki büyük manavlarda turfanda

sebzeler boy gösterirdi. Her sebzenin neredeyse her mevsimde

bulunur olduğu günümüzün insanına artık bir şey ifade etmeyen

"turfanda" o yıllarda gelmekte olan mevsimin sevinçli bir habercisiydi.

Bazı aileler bütün tutumluluklarına rağmen turfanda yemeyi âdet

edinmişlerdi. Bazı aileler ise tutumludan çok cimriydiler, turfanda

yemenin o sevinçli lezzetini tatmak için para harcamayı israf olarak

görürlerdi. Ilk turfanda sebze bakla ve kabak olurdu. Ardından

mevsimin ilk fasulyesi, ilk patlıcanı, ilk domatesi sofraya geldiğinde, o

sofra daha neşeli, daha mutlu olurdu. Sadece yaz sebzeleri

turfandadan sayılırdı. Ilk pişen zeytinyağlı taze fasulyeye kuş sütü

muamelesi yapılırken, ilk pişen kapuska özellikle çocuklarda pek

sevinç yaratmazdı.

120

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Değil marketlerin manav bölümleri, marketler bile yoktu, bugünkü

sabit pazarlara benzeyen ve halka da satış yapılan yerlere "hal"

denirdi. Manavlar tutumluluk çağı için hesaplı sayılmazlardı.Manavdan

sıkıştıkça alışveriş yapılır, evlerin sebze-meyva ihtiyacı pazarlardan

karşılanırdı. Bazı kadınlar grup halinde pazara gitmeyi tercih ederlerdi.

Küçük ova şehirlerinde önünde büyükçe bir kasası olan, üç tekerlekli

arabalar taşıma işlerinde kullanılırdı. Bir bisikletin önünde, sele yerine

büyükçe bir kasa vardı. Aracın iki tekerleği bu kasanın iki yanındaydı.

Pedalla tekerlekler çevrilirdi. Pazar kurulduğu günler bunlar durağa

dizilmiş taksiler gibi pazarın girişine sıralanırlardı. Topluca pazara

gelen kadınlar bu arabalardan birini kiralarlardı. Arabacı kadınların

peşinde dolaşır, kadınlar alışveriş yaptıkça yüklerini arabaya

koyarlardı. Pazardan mahalleye dönüldüğünde her kadın kendine

düşen parayı arabacıya verir, böylece yük taşımadan pazar dolaşılmış

olurdu.

Mahallelerde birkaç bakkal bulunsa da, her ailenin sürekli alışveriş

yaptığı belli bir bakkalı olurdu. Bakkallar sıradan bir esnaf değil, tanış,

ahbap, hatta bazen ailenin yakın dostu idiler. Bakkallık ince işti. Iyi

bakkal müşterisine dostuymuş gibi davranır, sıkıntısını anlar, derdine

derman olmaya çalışır, bu arada paçayı da kaptırmazdı. O yıllarda iki

tür bakkal vardı. Mahalle bakkalları ve çarşı bakkalları. Mahalle

bakkalları küçük, mütevazı dükkânlardı, her şey bulunursa da satılan

malların kalitesi mahallenin gelir duruma göreydi. Sıradan bir mahalle

bakkalında konserveler, şarküteri ürünleri pek satılmaz, buna karşılık

özellikle çocukların ayağını kesmemek için, misket, şeker, gazoz,

bisküvi bolca bulunurdu.

Şehirlerin büyük bakkalları çarşı içinde olurdu. Tıklım tıklım malla

dolu olan bu dükkânlar, aslında hem bakkal, hem şarküteri idiler.

Zeytin ve peynir çeşitlerinin kalitesiyle ün yaparlardı. Çarşı içinde

büyük bir dükkânı olan bakkal, daimi müşterilerine özel muamele

yapar, kalitesinden emin olmadığı peyniri, tereyağını satmaz,

siparişlerini mutlaka yerine getirirdi. Hâlâ bazı küçük şehirlerde böyle

büyük ve köklü bakkallar varsa da, sayıları giderek azaldı, marketlerin

tüketim çılgınlığını körüklemesi karşısında büyük çoğunluğu teslim

olup kapandı. Çarşı bakkallarına her gün gidilmezdi, ama mahalle

121

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bakkalları günlük hayatın ayrılmaz bir parçasıydı. Onları hayatın bu

kadar ayrılmaz parçası kılan şey ise veresiye defterleriydi. Mahalle

bakkallarında meşhur "Veresiye satan-peşin satan" tablosu

bulunmazdı. Küstah dükkânların duvarlarında sık sık rastlanan bu

tabloda, resmin zemini ikiye bölünmüştü. Bir bölümde tamtakır tahta

kasasının başında, zayıf, ağlamaklı, üstü başı dökülen bir adam

oturuyor; bomboş dükkânında fareler cirit atıyordu. Altında büyük

harflerle "Veresiye Satan" yazıyordu. Resmin diğer bölümünde ise,

içinden para taşan çelik kasasının başına oturmuş, ağzında puro,

parmağında şövalye yüzük bulunan, arkasına yaslanmış, göbekli, iyi

giyimli bir adam oturuyor, altında "Peşin Satan" yazıyordu. Bir mahalle

bakkalında en olmayacak resim buydu, zaten olmazdı da. Mahalle

bakkalları veresiye ile ayakta dururlardı. Bütçeleri sınırlı, memur

ailelerinin yaşadığı mahallelerde her bakkal veresiye verir, sabit

gelirliler maaşlarını alınca önce bakkal borcunu öderlerdi.

Veresiye defterleri karşılıklı tutulurdu. Hem müşterinin hem bakkalın

defteri olur, yapılan alışverişlerin tutarı her iki deftere de yazılırdı. Ay

başında borcunu ödeyecek olan baba defteri elinde bakkala gider,

karşılıklı hesap yapılır, borç ödenir, "ödendi" diye not edilip üzeri çizilir,

yeni bir sayfa açılırdı. Bakkallar alelacele yarı okunur yarı okunmaz bir

yazıyla doldurdukları bu defterleri temiz tutmadıkları için, okullarda

öğretmenler çocukların bakımsız defterlerine "Ne bu böyle, bakkal

defteri gibi?" derlerdi. Her iki defterdeki hesap birbirini tutardı. Kırk

yılda bir tutmadığı olursa, tekrar gözden geçirilir, tutmayanın ne olduğu

bulunurdu. Aradaki fark ihmal edilebilecek kadar azsa bakkal onu

ikram eder, konuşulmazdı bile. Ilişki karşılıklı güven üzerine kuruluydu.

Çarşıya uzak mahallelerin "iyi" bakkalları evlerde dikiş dikildiğini

dikkate alarak fermuardan dikiş iğnesine, renk renk makara

ipliklerinden çengelli iğneye kadar çok çeşitli mal bulundururlardı. Kış

başında soba boyası, bayramlarda hazır şeker kutuları satmak da iyi

bir bakkalın akıl etmesi gereken şeylerdi. Esnafı birbirine düşürmek,

başka bakkaldan alınmış bir malın paketiyle bakkala girmek ayıptı.

Orta sınıf büyük marketler açıldığında, uzun zaman içi dolu market

torbalarıyla bakkallarının önünden geçemedi.

70'lerin başlarında mutfaklarda asıl sorun olan yiyecek tavuktu.

Şimdiki gibi tavuk çiftlikleri, kesilmiş, yolunmuş, parçalara ayrılmış ve

122

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gayet iyi paketlenmiş tavuklar yoktu. Canlı alınması, kestirilmesi,

yolunması, ateşe tutarak üzerindeki tüy artıklarının tütsülenmesi

gerekirdi. Bütün bu zahmet tavuğu misafirlerin gözünde en kıymetli

yiyecek yapıyordu. Bir misafire tavuk pişirmek, biraz da "sizin için

nelere katlandık, görün" demekti.

Iki şekilde tavuk alınırdı. Ya mahallenin kasabına sipariş edilir, ya

da pazardan satın alınırdı. Kasaplar her zaman kesilmiş tavuk

bulundurmayı göze alamazlardı. Tavuk ete göre çok daha çabuk

bozulur, üstelik bozuk tavuk yiyeni zehirlerdi. Ikide bir elektriklerin

kesildiği, kesilen elektriğin ne zaman geleceğinin belli olmadığı yıllardı,

ancak riske girmeyi göze alan, çarşı içindeki büyük kasaplarda

kesilmiş ama yolunmamış tavuk bulunur, mahalle kasapları ise sipariş

olursa tavuk getirtip keserlerdi. Kasapların tavukları pazara göre biraz

daha pahalı olurdu. Bunca zahmetli olmasına rağmen, her evde arada

bir tavuk pişirilir, tamamen doğal yemlerle beslendikleri için çok lezzetli

olan tavuğu sevmeyene pek rastlanmazdı. Pazarlarda ayaklarından

birbirlerine bağlanmış canlı tavuklar satılırdı.

Tavuğu kestirmek bir dertti. Bazı babaların elinden bu iş gelirdi.

Hatta öyle ki, bir gün gelip de market raflarında en bol ve kolay

bulunacak şeyin tavuk eti olacağını asla tahmin edemedikleri için, kan

görmeye dayanamayan oğullarına tavuk kesmeyi öğretmeye kalkarlar,

bu vahşi eylemi görmek istemeyen çocuklarıyla tartışırlardı.

Yemeğe başlamadan önce çocuklara mutlaka "ellerini yıkadın mı?"

diye sorulurdu. Yoksunluk yılları olsa da, temizliğe önem verilirdi. Hâlâ

yürürlükte olması gereken terbiyeye göre herkes oturmadan ve ailenin

en büyüğü ilk lokmasını almadan yemeğe başlanmazdı. Adab-ı

muaşeret kurallarını öğreten kitapların satıldığı yıllarda, görgülü

ailelerde yemeği yapana mutlaka "eline sağlık", yemek bitince birbirine

"afiyet olsun" denirdi. Günümüzden farklı olarak, o yılların yemek

yeme terbiyesine göre, çocuklu masalarda uzun uzun gevezelik

etmek, sürekli konuşmak doğru bulunmazdı. Hatta yaşlı ve tutucu

büyükler konuşan çocukları sertçe "yemekte konuşulmaz" diyerek

uyarırlardı.

Evde tavuk piştiği zaman lades tutuşmamak olmazdı. Tavuk

pişirilirken lades kemiği kırılmasın diye göğüs eti ortasından kesilmez,

123

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kemiğin sağlam kalmasına dikkat edilirdi. Tavuk parçalanıp dağıtılırken

lades kemiği ayrılır, yemekten sonra veya yemek sırasında iki kişi

lades tutuşurdu. Kemiğin iki ucu iki kişi tarafından tutulur, "nesine?"

diye sorulur, gömleğine, dondurmasına, kitabına, o sırada ne

isteniyorsa ona lades tutuşulurdu. Tutuşanlar bu ince kemiği

kendilerine doğru çekerler ve kemik kırılırdı. Lades tutuşanlardan

uyanık olanı hemen elindeki kemiği karşı tarafa uzatır, "bak bakalım

hangimizinki daha uzun?" diye sorar, karşı taraf safsa kemiği alır,

veren "lades!" diye bağırır, böylece oyun daha başlamadan

biterdi.Tavuk lezzetli bir yemekti, ama sorunluydu da. Çünkü her

tavuğun iki budu, her sofrada da butta gözü olan ikiden fazla kişi

olurdu. Genellikle ailenin yükünü, cefasını çeken anneler boyun ve

kanatla idare ederler, boyun kemiğini uzun uzun kemirirlerken,

tavuğun en lezzetli yerinin boynu olduğunu iddia ederlerdi.

Çocuklar için köfte patates dayanılmaz bir yemekti ama, asıl

dayanılmaz yiyecekler sokakta satılırdı. Leblebi tozu, macun, pamuk

helva, elma şekeri, horoz şekeri, simit, çikolata bunların başında

gelirdi. Sakızların hayattaki yeri bambaşkaydı. Çocuklar Mambo,

Golden, Pitipit gibi içinden futbolcu, artist, araba resimleri çıkan

sakızları alırlar; bazı kadınlar ve genç kızlar, beş dakika sonra çeneleri

ağrıtan çam sakızını çiğnerlerdi. Çocukların sakız çiğnemelerine

aldırış edilmezken, kadınların ve genç kızların insan içinde sakız

çiğnemeleri çok ayıp karşılanırdı. Çocukluğunu 70'lerde yaşamış

olanların hiçbirinin unutmadığı yiyecek leblebi tozuydu. Küçük,

yuvarlak ve yenebilen bir kutuda olur, yanında adi plastik bir kaşık

verilirdi. Leblebi ezilip toz haline getirilir, bazen şeker eklenirdi. Çok

tehlikeli bir yiyecekti. Nefes borusuna leblebi tozu kaçtığı için

boğularak ölen çocuklara çok sık rastlanınca, 70'ler bitmeden

yasaklandı. Leblebi tozu lezzeti için değil, eğlencesi için yenirdi.

Ağzında leblebi tozu varken konuşmak, karşıdakinin yüzüne bir un

bulutunun yağmasına neden olurdu. Bazı haşarı oğlanlar ağızlarında

leblebi tozu varken çıtkırıldım kızların yüzüne yüzüne "sınıf" derler ve

çıtkırıldım kızın yüzü gözü leblebi tozu içinde kalırdı.

Mahallelere macuncu gelirdi. Macuncunun koni şeklinde kapağı

olan, yuvarlak, teneke bir tepsisi olurdu. Bu tepsinin içi sekize

124

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bölünmüştü, her bir göze farklı renkte macun konurdu. Macunlar

limonlu, karanfilli, portakallı, naneli gibi değişik tat ve renkte olurlardı.

Macuncu macuna spatulasını daldırır, bir karıştan daha kısa olan tahta

bir çubuğa macunu sarar, sonra limonlu suya batırıp uzatırdı. Macun

yerken tahta çubuklara değince, dişler şiddetle kamaşırdı.

Elma şekerini çürük elmalardan yapmak sanki âdetti. Gerçi yenen

kısmı şekeriydi, elma yalanıp üzerindeki şeker bitince bir-iki dişlenir,

sonra atılırdı. Pamuk helva ise çocukların gözü önünde yapılırdı.

Pamuk helvacıyı seyretmek bir zevkti. O da belli saatlerde arabasıyla

mahalleye gelirdi. Arabasının tuhaf bir düzeneği vardı. Ortasında

bulunan büyük tepsinin altında ateş yanar, helvacı pedalla düzeneği

çalıştırır, tepsiye şeker serper, o kuru, tıkır tıkır tozşeker tepsi

döndükçe pamuklaşır, pembeleşirdi. Pamuk helvanın yenmesi zordu.

Pembe bir pamuk yığınını ısıran çocukların ağzına burnuna şeker

yapışır, avuçları yüzleri yapış yapış olurdu. Pamuk helvadan başka,

kâğıt helva, susamlı helva, leblebi helvası, fındık helvası, fıstık helvası

gibi, çoğu uydurulmuş bir yığın helva çeşidi vardı. Kırılmış leblebiler,

fındıklar, fıstıklar koyu bir ağdaya atılarak kaynatıldıktan sonra ince

uzun parçalar halinde kesilirdi. Kimilerinin üstü susamla kaplanırdı.

Yenilikler karşısında büyükler temkinli, çocuklar cesurdu. Çocuklar

her çıkan yeni yiyeceği ne yapıp edip denerlerdi. 70'lerin çocukları var

olan üç beş çeşit çikolatanın tümünü bilirlerdi. Çok lezzetli oldukları

söylenemezdi, çoğu çikolata değil, pralindi, üstelik pahalıydı. Ama yine

de çikolataydı. Birkaç marka çikolata vardı. Çıkıp kaybolmuyorlar,

uzun süre bakkal dükkânlarında bulunuyorlardı. Tüp çikolata ise çıktığı

zaman çocuklar arasında çılgınlık yarattı. Diş macunu tüpü gibi bir

tüpün içine doldurulmuş olan yumuşak çikolatayı yemek için tüpün

kapağı açılıyor, bir dakika içinde tüp emilerek bitiriliyordu. Tüp çikolata

çıktıktan sonra, bayramlarda mantar tabancalarına ayrılan para,

bunlara yatırılır oldu. Ucuna adi plastikten minik bir sap takılmış ve

kapalı bir şemsiye biçimi verilmiş olan şemsiye çikolata, bayramlarda

ikram edilen kâğıtlı çikolata, ancak kız istemeye gidilirken alınan

madlenler çikolatanın küçük dünyasını oluşturuyordu.

Türkiye'deki çikolata efsanesini Almanyalılar yıktı. Onların yıllık

izinlerinde eşe dosta getirdikleri çikolata büyük bir sevincin yanında,

125

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

derin bir hüzün de yarattı. Onların getirdiği olağanüstü çikolataları

tadınca anladık ki bizim yediklerimize çikolata denemezdi, çikolata asıl

buydu. Rengârenk kâğıtlarla kaplı, fındıklı, kuru üzümlü, çilekli bu nefis

şeyler gerçekten çikolataydı, ama ne yazık ki her zaman

bulunmuyordu.

Çocukların gözdesi gazozdu. Artık su muamelesi yapılan gazozlar,

sabit gelirli aileler için pahalı bir içecekti. Küçük şehirlerde sıcak yaz

günlerinde konu komşuyla birlikte çay bahçesine gidilirdi. Önceden

sadece bir gazoz içebilecekleri konusunda tembihlenen çocuklar

garsonun gazozu açmadan getirmesini tercih ederlerdi. Çünkü garson

gazozun kapağını açarken çıkardığı o ses çocuklara müthiş haz

verirdi. O zamanlar kalınca, yağlı kâğıttan yapılan pipetlere kamış

denir, gazoz şişesinin içine bu kâğıt pipetler konur ve çocuklar gazozla

oynamaya başlarlardı. Guruldatırlar, yudum yudum içerler, pipeti

çiğnerlerdi. Bitmesin diye sürekli oyalandıkları için kâğıt pipetler

gazozun içinde şişer, ucunu da çiğnedikleri için, ne kadar çekilse de

tıkanmış pipetten bir türlü gazoz gelmez, garsondan yeni pipet istenir,

garson getirmez, çocukların keyfi kaçardı.

O zamanki gazozların çocukların arasındaki adı sade, meyvalı, kola

değil; beyaz gazoz, sarı gazoz, kara gazozdu. Coca Cola'ya "Koka

Kola" değil "cococola" denir, bazıları Pepsi'ye düşkün olurlardı. Yurt

çapında bilinen ve bulunan Uludağ, Yedigün, Fruko, Çamlıca, Elvan,

Ankara Gazozu gibi gazozların yanı sıra, her şehrin küçük

imalathanelerinde üretilen ve sadece o şehirlilerin bildiği kendi

gazozları da vardı. Adapazarı'nın yöresel gazozu Neşe Gazozu,

Balıkesir'inki Fertek Gazozu'ydu. Bunlar ünlü markalara göre daha

ucuzdu, okul kantinlerinde, sinemalarda, büfelerde en çok yerel

gazozlar satılırdı. Schweppes gazozu ilk çıktığında büyük ilgi

görmüştü. Meyva suları pahalı içeceklerdi. Meysu'nun piramit

şeklindeki kâğıt paketlerde satılan meyva suları bir dönem çok ilgi

görmüş, renkli cam şişelerde satılan Tamek'in vişne, kayısı ve şeftali

suları çok sevilmişti. Teneke kutularda satılan her türlü soğuk içecek

için çok beklemek gerekti. Gazoz içmenin çocuklar için elzem olduğu,

içilemezse hasta olunan yerler sinemalardı. "Beş Dakika Ara"nın en

güzel tarafı gazoz içilecek olmasıydı.

126

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Bir Maniniz Yoksa, Annemler Size Gelecek

Haberli habersiz, eli boş-dolu, erken ya da geç gelse de; gelip beş

dakika oturup gitse de; yatıya kalsa da; baş köşeye kurulup gitmek

bilmese de; misafir kutsaldı. Bir evin bereketi olduğuna inanılır, her

türlü kaprisi çekilirdi. Iletişimin günümüzdeki gibi yaygın olmadığı

yıllarda her an, her durumda, her türden misafir gelebilir, hepsinin

kusursuz bir şekilde ağırlanması gerekirdi. Evin çocuklarının

misafirlerin ellerini öpmesi şarttı. Hatta gelen misafir ev sahiplerinden

yaşlıysa, ev sahipleri de misafirin elini öperlerdi. Elini öptüren, öpene

"el öpenlerin çok olsun" derdi. Haberli gelen, ev halkının önemsediği

kişiler, evlerin yasak bölgesi olan misafir odalarına alınırlardı. Bunlar

apartman düzenine geçilmeden önce evin mutfaklı oturma odasından

küçük, diğer odalarından büyük olan, evin en iyi döşenmiş odasıydı.

Misafir gelmedikçe kapısı açılmaz, kışın sobası yakılmazdı. Apartman

düzenine geçildikten sonra evin en iyi bölümü olan salonlar misafir

odası olarak kullanıldı, kapıları yine kapalı tutuldu. Fakat bu çaba uzun

sürmedi. 80'lerde gençliklerini yaşayanlar evin en iyi odasının

misafirlere saklanmasını kabullenmediler ve ailelerin günlük hayatı

salonlara taşındı.

Çeşit çeşit misafirlik vardı. Kadınlar arasında yapılan kabul günleri,

akşam oturmaları, yatılı misafirlikler, yemek misafirlikleri... Hepsinin

kendine göre bir adabı, uyulması gereken kuralları vardı. Kabul

günlerinin kendine özgü kuralları daha belirgindi, ama yıllarla birlikte

niteliği en çok değişen misafirlik türü oldu. 70'lerde kabul günleri

kadınlar arasında herhangi bir özel amaç taşımadan yapılan

ziyaretlerdi. Ancak zamanla dehşetli değişimlere uğradı, ticari bir

nitelik kazandı, klasik misafirlik ve ev sahipliği anlayışını yıkarak önce

altın gününe, sonra dövizin daha kârlı bir yatırım aracı olmasıyla

birlikte dolar ve mark gününe dönüştü.

Gündelik oturmalar kabul günlerinden farklı bir misafirlik türüydü.

Teklifsiz gidilmeyen bir komşuya ve uzun zamandır ziyaret edilmemiş

127

bir ahbaba gitmek üzere birkaç kadın sözleşirler, ev sahibine haber

vermek üzere bir çocuk gönderirlerdi. Çocuğa ne diyeceği iyice

belletilirdi. Çocuk annesinin ve diğer "teyzelerin" gitmek istedikleri

kadının kapısını çalar, tam öğretildiği şekilde "bir maniniz yoksa

annemler size gelecek" derdi. Böyle durumlarda aslolan ev sahibinin

çocuğa "buyursunlar!" demesiydi.

Kadınlar arasında bir misafirlik jargonu vardı. Oğlu ya da kızı

evlenmiş bir kadına "Allah mesut etsine", oğlu askere veya uzak bir

yere giden kadına "Allah kavuştursuna", doğum yapmış kadına veya

annesine "göz aydınına", ziyaret edilecek olan kadın yeni bir ev almış

da taşınmışsa "güle güle oturun"a gidilir; bu ziyaretlerin adı, hasta

ziyaret edilecekse "geçmiş olsuna", gidilecek kişi bir yakınını

kaybetmişse "başsağlığına" gitmek olurdu.

Televizyonun hayata girişiyle birlikte tüm kuralları ve adabıyla

birlikte kaybolan misafirlik türü akşam/gece oturmaları oldu. Bunlar

ailece yapılan ziyaretlerdi. 70'li yıllarda muhafazakâr ailelerin büyük

kısmında bile kadınlı erkekli oturmalardan kaçınılmaz, küçük

şehirlerde hemen her akşam, aileler birbirlerine gider gelirlerdi. Bu tür

ziyaretler genellikle aile dostları arasında yapılırdı.

Her evde yatıya gelecek misafir için yatak, yorgan, havlu bulunur,

hemen her eve sık sık yatıya misafir gelirdi. 70'lerin çocukları

televizyonun henüz hayata girmediği ve uzun gecelerin çok sıkıcı

geçtiği yıllarda, eve yatıya gelen misafirler gitmesin isterlerdi. Sürekli

yenip içilir, misafir çocuklarla oynanır, gülüşülür, evde bir hareket ve

neşe hüküm sürer, bu da çocukları çok eğlendirirdi. Yatıya gelen

misafir yakın akraba ise uzun kalabilirdi. Uygun yataklar yapılır, evde

fazla divan yoksa yere yatak serilirdi. Evde birbiriyle akraba birkaç

çocuk bulunuyorsa, yere serilen yataklara çocuklar yatırılır, onlar bu

yeni durumdan çok hoşlanırlar, bir türlü uyumazlar, gülüşürler, bazen

kavga ederler, "bir iki üç tıp" oynarlar, ya büyüklerinden azar işiterek

susarlar veya uyuyakalırlardı.

Misafirliğe eli boş gitmek olmazdı. Günlük misafirlikte genellikle

şeker veya tatlı götürülürken; yatıya gidilecekse ev halkının gönlünü

almak üzere mendil, çorap, havlu, kumaş, nakışlı örtü, vazo, biblo,

çocuklara oyuncak, çikolata, terlik gibi hediyeler götürülürdü. Yatıya

128

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

gelmiş ve başka bir şehre dönecek olan misafir mutlaka yolcu edilir,

trene veya otobüse bindirilir, eğer almamışsa bileti bütün itirazlara

rağmen ev sahibi tarafından alınır, yolculuk uzun sürecekse misafirin

yanına börek, ekmek arası kuru köfte gibi yolluk verilirdi.

Haberli ya da habersiz gelsin, tüm misafirlere yapılacak ikramın ve

ağırlamanın bir sırası ve adabı vardı. 70'li yıllarda orta-üst sınıflarda

bile eve ayakkabıyla girilmezdi. Bu nedenle gelen misafire hemen

terlik verilir, her evde misafir terliği bulundurulurdu. Gelen misafir,

misafir odasına alınır, yer gösterilir, oturtulur ve hatır sorma seremonisi

başlardı. Çocuklar dahil, herkese tek tek hatır sorma şart olduğu için,

"nasılsınız?" faslı epeyce uzun sürer, herkes kibarca cevaplarını

verirdi. Sonra havadan sudan konuşmalar yapılır, ardından misafirlere

kolonya dökülürdü. Bütün evlerde limon kolonyası bulundurulur, beş

dakikalığına uğramış kişilere bile mutlaka kolonya dökülürdü.

Kolonyayı şeker tutma izlerdi. Açgözlülük çok ayıptı, bu nedenle

tutulan şekerden bir tane alınırdı. Evde bir kız çocuğu veya genç kız

varken, kolonya-şeker ikramını annenin yapması hoş karşılanmazdı.

Anne bu ikramı bir türlü akıl edemeyen kızına "hadi kızım misafirlere

kolonya dök" diyerek, kızının fikirsizliğini ve havailiğini açık etmek

istemez, kızına bakıp kaş göz oynatmaktan bir hal olurdu.

Ikramın sırası hiç değişmezdi. Kolonya ve şekerden sonra sıra

kahveye gelirdi. Ama kahve ikram etmenin de bir zamanı vardı. Erken

ikram edilen kahve, "kahveni içtin, kalk git" demeye gelir, geç kalan

kahve de misafir önemsenmiyor anlamı taşırdı. Bu nedenle makul bir

süre beklendikten sonra "kahvenizi nasıl içersiniz?" diye sorulurdu.

Kahveden sonra biraz vakit geçer ve mutfaktan çay hazırlığı sesleri

gelirdi. Çayı kuru kuru, yanında bir şey olmadan ikram etmek de ev

sahipliğine sığmayan davranışlardandı. Hele misafir geleceğini haber

vermiş de, bir kuru çay içmişse, bu, o eve bir daha gelmeme sebebi

bile olabilirdi. Misafir habersiz bile gelmiş olsa çocuk bakkala

gönderilir, kaymaklı bisküvi, tuzlu çubuk veya fırından taze simit

aldırılır, bu da yapılamıyorsa ekmek kızartılır, yanında biraz peynirle

ikram edilirdi. O yılların gelenek ve anlayışına göre, misafir gittiği

evden karnı tok çıkmak zorundaydı.

Çay ikramının da bir yolu yordamı vardı. Birçok evde misafirler için

alınmış kesme çay bardakları, porselen, metal, hatta gümüş çay

129

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

tabakları, çay kaşıkları, porselen pasta tabakları bulunurdu. Misafirlere

tüketim yıllarına geçişle birlikte kâğıda dönüşen kumaş peçete verilir,

ardından içinde maşasıyla şekerlik, çayın yanında ikram edilecek

yiyecekler, sonra da dantel örtü serilmiş bir tepside çay gelirdi. 70'lerin

başlarında çayla birlikte incecik kesilmiş limon dilimleri de servis

edilirdi. Bunun için küçük limon çatalları kullanılır, hatta bunlar pasta

takımı denilen küçük çatal bıçak ve çay kaşığı takımlarına dahil olurdu.

70'lerin sonlarına doğru bu zarif ikram ortadan kalktı, birçok çocuk evi

karıştırırken bir kenara atılmış limon çatallarını buldu.

Ikram edilen yiyeceklerin tümünü bir çırpıda yemek, tabağı silip

süpürmek çok ayıptı. Tabakta bir miktar yiyecek bırakmak görgülülük

kabul ediliyordu. Yiyeceklerden biraz daha alınması konusunda ısrar

etmek ev sahibinin göreviydi. Bu anlayış zamanla yerini "kendinizi

evinizde gibi hissedin" anlayışına dönüşünce, herkes tabağındakilerin

tümünü bitirmekle kalmayıp, yeniden doldurmaya alıştı. Misafiri

pastaneden alınmış yiyeceklerle ağırlamak, "siz zahmet etmeye

değmezsiniz" anlamına gelir ve çok ayıplanırdı. Ev kıyafetiyle misafir

karşılanmaz, misafir de özensiz bir giyimle ziyarete gidemezdi.

Misafirin yanında baş köşe geçilip oturulmaz, en iyi köşe misafirlere

verilirdi. Misafirin sözünü kesmek, onu küçümseyici laflar etmek,

başından geçen kötü bir olayı hatırlatmak da doğru değildi. Ikram

toplulukta bulunan en yaşlı kişiden başlardı.

Her ne olursa olsun misafir kutsaldı ve asla kovulmazdı. Bir

misafirin kovulması ölüme kadar sürecek bir küslüğe neden olabilirdi.

Bir evde misafir olan kişi, o evin halkının koruması altında demekti.

Misafire dışarıdan yapılacak herhangi bir kötü davranış, ev sahibine

yapılmış sayılırdı ve bu tür davranışları önlemek ev sahibinin

göreviydi. Genellikle misafir misafirliğini, ev sahibi ev sahipliğini bilirdi.

Misafirler hayatın kimi zaman eğlenceli, kimi zaman can sıkıcı

unsurlarıydı.

130

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

Bir Yerden Bir Yere Gitmek...

Küçük şehirlerde yürünürdü. Zaten çok seçenek yoktu. 70'lerin

başlarında büyük şehirlerde var olan belediye otobüsü ağı, küçük

şehirlerde henüz çok zayıftı. Otobüsler öyle kıttı ki, tek numaralıydılar.

Şehir içinde bir yerden bir yere faytonla gidilirdi. Faytonlar, birçok

şehirde payton denilen, bir ya da iki atın çektiği çok zarif arabalardı.

Hele körüklü faytonlar çok güzeldi. Şehirlerin arnavutkaldırımlı

sokaklarında atların nallarını şakırdatarak geçerler, özellikle akşam

üzerleri güneş iyice eğilmişken, şehrin ahşap evlerinin sıralandığı dar

sokaklarına bir geçmiş zaman havası verirlerdi.

Körüklü faytonun içi kırmızı, dışı siyah deriyle kaplı olan körüğü

yağışlı havalarda faytoncu tarafından kapatılırdı. Kırmızı deri

koltuğuna şişmanca iki kişi rahatlıkla, zayıf üç kişi sıkışarak oturabilirdi.

Bu koltuğun karşısında da arkalıksız düz bir oturma yeri olur, buraya

da yolcu oturduğu zaman dizler birbirine değerdi. Yolcuların oturduğu

bölümün önünde daha yüksekçe bir yerde faytoncu otururdu. Aileler

fayton tuttuğu zaman çocuklar faytoncunun yanına oturmak isterlerdi.

Elleri kamçılı faytoncular kışın ya da yağmurlu havalarda kara

muşambadan, pelerine benzer bir giysi giyerlerdi. Faytonların iki

yanlarında fenerleri olur, geceleri bu fenerleri yakarlardı. Atlarına

özenirler, onları kurdelelerle, boncuklarla süslerlerdi. Faytonların

arkasında, tekerlekleri birleştiren kalın, uzun bir demir çubuk bulunur,

mahallelerin yaramaz çocukları fayton geçerken arkaya asılırlar, bu

çubuğa çıkıp otururlardı. Böyle durumlarda faytona asılamamış olan

çocuklar faytoncuya "Arkaya kamçııı!" diye bağırırlardı. Faytoncular

çocukların faytona asılmasından hoşlanmazlar, uyarılınca kamçılarını

arkaya doğru savururlardı. Havada geniş bir yay çizen kamçı rüzgâr

gibi ses çıkarıp, çubuğa asılmış çocukların bacaklarında şaklardı.

Faytona binmek hoştu, ama taksiye binmek havalıydı. Küçük

şehirlerde fazla binen olmadığı için çok az taksi bulunurdu. Pahalıydı,

131

ancak şehrin zenginleri sık sık taksiye binecek mali vaziyete sahip

olurlardı, onların da çoğunun arabası vardı. Ama 70'lerin ortalarına

gelindiğinde küçük şehirlerdeki taksi miktarı artmaya başladı.

Otomobiller ikiye ayrılırdı: Taksiler ve hususiler. Küçük şehirlerin alt

sınıfları otomobili çoğu kez taksi olarak gördükleri için, tüm

otomobillere taksi derler, yeni özel otomobil almış bir aileden söz

ederken "taksi almışlar" sözünü kullanırlardı. Bazıları taksilere

"damalı" derlerdi, bugünkü gibi sarı renkli değildiler. Taksileri

hususiden ayıran şey, pencerelerinin altında bulunan ve aracın etrafını

saran damalı şeritti. Sarı-siyah, sarı-kırmızı gibi renklerde olan bu

damalı şerit, aracın taksi olduğunu gösterirdi. Büyük şehirlerdeki

taksilerde ilkel bir tür taksimetre vardı, küçük şehirlerde hiç yoktu. Bu

yüzden taksiye binmeden önce şoförle sıkı pazarlık yapılır, bu pazarlık

çok can sıkar, bazen büyük kavgalara neden olur, bazen de göz göre

göre kazık yenirdi. Taksiye binmenin adı da halk arasında taksi

tutmaktı. Taksiye binecek güçte olanlar "taksi tuttuk da gittik," türünden

cümleler kurarlar, bu cümleyi ederken hafifçe büyüklenmeden

edemezlerdi. Istanbul'a giden küçük şehirliler buradaki taksi bolluğuna

şaşarlardı.

Orta sınıfın arabası yoktu, ama hayalleri vardı. Gelinlik kızlar

hayallerini büyük tutma eğilimindeyseler, evlenecekleri prensin

mümkünse beyaz arabalı olmasını arzu ederler, ama ne yazık ki çoğu

zaman bu hayaller gerçek olamadan yaşlanırlardı. Kanaatkâr orta sınıf

üyeleri o yıllarda -hatta hâlâ- "tosbağa" ya da "kaplumbağa" denen

Volkswagen'e fit olup ayaklarını yerden keserlerdi. Ama şehrin

varlıklıları, malı mülkü olan, işletme çalıştıran zenginlerinin tercihi

Chevrolet, Chrysler gibi büyük Amerikan arabalarıydı. Doktorlar

Amerikan arabalarının yanı sıra, Avrupa arabalarına da meraklıydılar.

Peogeot, Opel, Ford, Citroen gibi markaları tercih ederlerdi. Küçük

şehirlerde birkaç Mercedes bulunur, bunların kime ait olduğu tüm şehir

halkınca bilinirdi. Zaten çok fazla "hususi" olmaz, hangi arabanın kimin

olduğu şıp diye söylenirdi.

70'lerin daha başında orta sınıf, hayallerinin gerçek olması

ihtimaliyle karşılaştı. Murat 124'ler üretildi. Sonraki yıllarda model adı

Serçe olarak değiştirilen bu otomobiller, orta sınıfın araba hayallerini

132

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

ulaşılabilir kıldı. Hemen hemen aynı tarihlerde Renault 12 serisi

piyasaya çıktı. O da zamanla Renault Toros serisi oldu. Her modelin

ayrı tutkunu vardı, ama o yılların araba "mütehassıs"ları, önden çekişli

olduğu için Renault 12'lerin Türkiye şartlarına daha dayanıklı olduğunu

söylüyorlardı. Murat 124'ü Murat 131 izledi. Renault 12'nin de station

modeli çıktı. Türkiye'nin yolları yerli malı otomobillerle yavaş yavaş

tanışmaya başlamıştı. Orta sınıf otomobil hayallerine kavuşmuştu.

80'lerde ekonomideki köklü değişimle birlikte, hem yerli hem ithal

otomobil sayısı hızla çoğaldı. 90'larda yeni yerli otomobil fabrikaları

açıldı, ithalat arttı ve otomobil bir orta sınıf rüyası olmaktan çıktı.

Orta sınıf için araba çok kıymetliydi. Her pazar yıkanır, sokaklardan

sabunlu sular akar, sonra gıcır gıcır yıkanmış arabaya binilir, ailece

gezmeye gidilirdi. Arabalar dört vitesliydi, bazılarının yan aynaları bile

yoktu. Klimalı araba telaffuz edilmiyordu. Çoğunda emniyet kemeri

yoktu, olanlar da makaralı değildi. Salkım saçak kenarlardan sarkardı.

Koltukları ayarlanabilir değildi. Bu yüzden birçok kısa boylu baba,

koltuğun altına ve arkasına birkaç minder koyardı. Araba kullanan

kadın yok denecek kadar azdı. Olanlar küçük şehirlerde derhal şöhret

yaparlardı.

Yolculuk başlı başına bir serüvendi. Uzak veya yakın şehirlere

gitmek her zaman heyecan verirdi. Insanları başka şehirlere götüren

taşıtların başında trenler gelirdi. Içinden tren yolu geçen şehirlerin

hayatında tren, önemli bir renkti. Kimileri için istasyonlarıyla nirengi

noktası, kimileri için saatleriyle zamanı işaret eden unsurlardı.

Istasyona yakın oturanlar trenlerin geliş gidiş saatlerini mutlaka bilirler,

seslerinden cinslerini ayırırlardı.

70'li yıllarda elektrikli trenler sefere başlamıştı, ama hâlâ kara

trenler kurum yüklü dumanları ve durunca boşalttıkları buharlarıyla

önemli bir figürdüler. Buharlı trenlere kurum saçtığı ve lokomotifi bu

kurumdan simsiyah kesildiği için olsa gerek, kara tren denirdi. Kara

trenler kömürle çalıştığı için, istasyonun yakınlarında kömür

yığınlarına rastlanırdı. Büyük istasyonlar çocuklar için muhteşem bir

oyun alanıydı. Tamir bekleyen vagonlara saklanarak saklambaç

oynamanın tadına doyulmazdı. Şehrin içinden geçen demiryollarında

hemzemin geçitlere rastlanırdı, tren geçide yaklaşırken geçidi kapatan

133

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

kol otomatik değildi. Kulübede oturan görevli çan çalarak kolu indirir,

ardından trenin düdüğü duyulurdu. Tren geçip gittikten sonra, geçidi

kapatan kol yine çan çalarak kaldırılır, geçit açılırdı.

Kara trenlerde birinci ve ikinci mevki uygulaması vardı. Elektrikli

tren seferlerinin artmasıyla birlikte, yavaş giden ve kurum saçan kara

trenler seferden kaldırıldı, birinci-ikinci mevki uygulaması da son

buldu. Yük trenlerinin vagon sayıları çok fazla olur, çocuklar gece

yataklarında, uyku tutmadığı sırada geçen trenlerin vagonlarını,

seslerine dikkat ederek sayarlardı. Yük trenleri hüzün verirdi. Başka

şehre tayin olan memurlar ev eşyalarını yük trenleriyle gönderirler,

şehirler arasında büyük taşıma işleri trenlerle yapılırdı.

Ülkenin bir ucundan öbür ucuna gitmek için otobüs vardı, ama kıttı,

sefer sayısı çok azdı, üstelik pahalıydı da. Oysa trenler çok ucuzdu.

Ama yolculuk çok uzun sürerdi. Istanbul'dan Kars'a en az üç günde

gidilir, trende yatılıp kalkılır, diğer yolcularla ahbap olunur, yolluklar

birleştirilir, büyük istasyonlarda tren durduğunda inilir, istasyon

çeşmelerinden şişelere su doldurulurdu. Uzun yol trenlerinin çoğu

konforlu değildi. Restoranı bulunmazdı. Trene sürekli seyyar satıcı

biner, yolluklar çabucak bittiği için seyyar satıcılardan haşhaşlı çörek,

kete, simit, ciğer-ekmek, ayran alınırdı.

Küçük şehirlerde her yere yürüyerek gidilirken, 70'lerde Istanbul'da

tramvaylar kaldırılmış, yerine halk arasında "boynuzlu" denilen

troleybüsler konmuştu. Istanbul'un hayatında 80'lerin ilk yarısına kadar

saltanat süren troleybüsler yolculuğu sık sık sinir harbine çevirirlerdi.

Elektrik hattına bağlı iki "boynuz" ile çalışan troleybüslerin ikide bir

boynuzları çıkar, şoför iner, alışkın hareketlerle boynuzu yerine takar

ve yola devam ederdi. Bazen elektrik kesilir, aynı hat üzerindeki

troleybüsler arka arkaya sıralanır, yolcular inip yürümek zorunda

kalırlar, troleybüsler gidebilmek için öylece durup elektriğin gelmesini

beklerler, bu arada trafik felç olurdu. 80'lerin ilk yıllarında troleybüsleri

kaldırdılar. Böylece "boynuzlular" hayatımızdan çıktı.

70'lerde Istanbul otobüslerinde biletçi uygulaması vardı. Otobüse

arka kapıdan binilir, hemen kapının ağzındaki biletçiden bilet alınır ve

biletçi "öne ilerleyelim beyler" derdi. Sonra biletçi uygulaması kaldırıldı

ve şoförün yanına bilet kutusu konuldu. Bu durumda arka kapıdan

134

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

binme kuralı değiştirildi, ön kapıdan binilip arka kapıdan inilir oldu.

Dolayısıyla cümle "arkaya ilerleyelim beyler" oldu. Şoför tıklım tıklım

dolu otobüslerde her binenin bilet atıp atmadığına bakar,

öğrencilerden paso göstermelerini isterdi. Artık tamamen kaldırılmış

olan zemini tahta Magirus'lerde biletçinin oturduğu bölüm öylece durur,

çekilmiş diş gibi bir boşluk duygusu yaratır, ama neşeli gençler buraya

geçip otururlardı.

80'lerde Istanbul'da körüklü otobüsler sefere kondu. Bunlar bir

körükle birbirine bağlanmış iki otobüsten oluşuyordu. Macaristan malı

olduğu söylenen Ikarus marka bu otobüslerin kaliteleri, uzun süre hem

Istanbullunun hem de gazetelerin gündemini oluşturdu. Körüklü

otobüslerde koltuk çok azdı, böylece nüfusunu artık taşıyamayan

Istanbul'un, hiç değilse otobüslerinin daha çok yolcu taşımasını

sağlanıyordu. Siyah, kalın bir lastikten oluşan körük kısmında tutunma

yerleri vardı. Körüklü otobüsler virajlarda savrulduğu için bu bölümde

gerçekten sıkı tutunmak gerekirdi.

Nurettin Sözen'in Istanbul Belediye Başkanı olmasından önce,

IETT otobüsleri kırmızı-beyazdı. Çok hoş görünürlerdi, abartılı

değillerdi. Sonra bir tür halk oyuna başvurularak renkleri turuncu ve

lacivert olarak değiştirildi. 80'lerin ortalarına gelindiğinde özel teşebbüs

ayakta alkışlanır olmuş ve özel halk otobüsleri Istanbul'un hayatına

girmişti. Otobüs sayısı böylece artmıştı, ama bunlarda "mavi kart"

geçmiyordu.

Oysa mavi kart, dar gelirli iken, enflasyonlu yıllarla birlikte "çok dar

gelirli" olmuş Istanbullu için büyük avantaj sağlıyordu. Şimdi manyetik

bir ödeme şekli olan "akbil"in yerine o yıllarda mavi kart çıkartılırdı.

Bunun için IETT'nin ilgili merkezlerinden birine gidilir, fotoğraf verilir,

kart doldurulurdu. Mavi kartın her ay yenilenen kuponları vardı. Sürekli

yolculuk edenler için vapur kartı ve banliyö trenlerinde geçen tren kartı

da vardı. Banliyö trenleri şimdi de olduğu gibi Anadolu yakasında

Haydarpaşa-Gebze arasında, Avrupa yakasında da Sirkeci-Halkalı

arasında sefer yapardı. Banliyö trenleri inanılmayacak kadar kalabalık

olur, yolcuların bir kısmı açık kapılardan sarkarak giderlerdi. Hâlâ

olduğu gibi çok bakımsızdılar.

Ama Istanbul'a "hususiyet" veren taşıt vapurdu. Birinci Boğaz

Köprüsü yapılıncaya kadar, boğazın iki yakasını arabalı vapurlar

135

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

birleştirirdi. Harem-Kabataş, Harem-Sirkeci arasında işleyen bu

arabalı vapurlar, nispeten az olan özel araçları iki yaka arasında

taşıyordu. Şimdi köprülerde çekilen trafik işkencesinin bir benzeri

arabalı vapur beklenirken çekilir, bazen saatlerce arabalı vapur

kuyruğunda vakit öldürülürdü.

Arabalı vapurlar işkenceydi ama, şehir hatları vapurlarıyla karşıya

geçmek büyük bir keyifti. 70'lerde iskelelere turnike konmamıştı,

vapura jetonla değil, biletle binilirdi. Yazın açıkta veya vapurun yan

tarafında oturabilmek için acele edilir, bazı yolcular iskele verilmesini

beklemeden vapura atlarlardı. Çay ocağı ve büfe üst katta olurdu.

Sigaranın henüz yasaklanmadığı yıllarda vapurun üst katına çıkmak,

yazsa açıkta, kışsa içerde oturup bir sigara tellendirerek çay içmek çok

hoş bir şeydi.

70'lerde vapurlarda lüks mevki uygulaması vardı. Üst katın bir

bölümü lüks mevki olarak ayrılmıştı. Hasır koltuklarla, sehpalarla

donatılmıştı. Lüks mevkide yolculuk yapmak isteyen yolcu bu bölüme

geçer, biletçi az sonra gelip lüks mevki farkını tahsil ederdi. Ama bu

uygulamayı bilmeyen bazı yolcular lüks mevkie geçip hasır koltuklara

kurulurlar, az sonra görevli fark ücretini almak için geldiğinde, kıt

bütçeli yolcu buradan kalkmak zorunda kalır ve çok incinirdi. Bu

uygulama sınıfsal bir ayırım yarattığı için değil, vapurlar yolcu sayısına

yetişemediği için kalktı. Lüks mevkie de bir yığın koltuk konuldu ve

böylece vapurların taşıma kapasiteleri artırıldı.

Vapurların en eğlenceli tarafı seyyar satıcılardı. Vapur kalktıktan az

sonra, akla hayale gelmeyecek şeyler satan seyyar satıcılar

gösterilerine başlarlar, "bu saati alıp gitmiyorsunuz, yanında bir adet

tarak, bir adet dolmakalem, beş permatik, bir el feneri, dört adet kalem

pil..." şeklinde uzayıp giden listeyi sayarlardı. Hiçbir zaman bir malı tek

başına satmazlar, yanına mutlaka bir şeyler eklerler, böylece sattıkları

malı cazip kılmaya çalışırlardı. Seyyar satıcılık mesleğinin zirvesi,

duayeni, "baş seyyar satıcı" ise Burhan Pazarlama'ydı. Unutulacak bir

karakter değildi. Sloganı "Yine dağların ardından, yine Burhan

Pazarlama'dan" idi. Uçakta bile satış yaptığını iddia ediyor, satış

yaparken araya ciddi ciddi reklam alıyordu. Burhan Pazarlama'nın

sattığı belirli bir şey yoktu. Pahalı kol saatlerinden kantaron otuna, pilli

136

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

bebekten bıçak takımına, Isveç çakısından kâfuruya, limon

sıkacağından rendeye, çatal bıçak setinden Paşabahçe bardak

takımına, kırtasiye setinden kışlık yün çoraba kadar, her şeyi

satıyordu. Asistanı vardı, asistanı satılacak paketleri hazırlarken, o,

patatesi dantel gibi desenli kesen rendeyi tanıtmaya başlardı. Yaratıcı

bir adamdı, hazırcevaptı. Yolcularla konuşur, ilgisiz görünmeye

çalışanlara bulaşır, güzel kızlara iltifat eder, hatta asılırdı. Istanbul

vapurlarına birkaç yıl binmiş ve Burhan Pazarlama'dan bir şey

almamış yolcu çok azdı. Vapur yolcuları arasında bir fenomen,

eğlenceli ve şaşırtıcı bir hikâyeydi. Hakkında, çok zengin olduğuna,

artık otomobil sattığına, iflas ettiğine, bankerliğe başladığına dair,

birbirini tutmayan söylentiler dolaşırdı. Burhan Pazarlama vapurların

en eğlenceli parçasıydı.

137

Annemler Size Gelecek- Ayfer Tunç

"Süreyya Plajı'nın kabartma resimli duvarlarına

borcumdu benim bütün bunlar..."

Ayfer Tunç'la "Bir Maniniz Yoksa Annemler Size Gelecek"

üzerine bir röportaj

altkitap : Giderek belleksizleşmeye başlayan bir

toplumda, hem de 70'ler gibi siyasi göndermelerin dışında

pek de üstünde durulmayan bir dönemin sosyal yaşamının

belgelenmesi fikri nasıl doğdu?

Ayfer Tunç: Çok basit, durup düşündüğüm zaman, "Aman

Allahım, ya okumasaydım o kitabı!" diyeceğim kadar basit ve

tuhaf bir şekilde gelişti bu fikir. Sanırım 1995 yılıydı, Tarih

Vakfı Yayınları'ndan çıkan Abdülaziz Bey'in Osmanlı Adet,

Merasim ve Tabirleri adlı iki ciltlik kitabını okudum. Okurken

çok eğlendim. Kitap dönemin yaşayışını, eğlence hayatını,

âdetlerini, yemeklerini, esnafını, kısacası günlük hayatı

yapan her şeyi olabildiğince ayrıntılı olarak anlatıyordu.

Fakat bir süre sonra "bir soru kafamı kurcalamaya" başladı.

Tıpkı Komiser Colombo'nun kendini çözüme götürecek olan

sorunun dizi film boyunca kafasını kurcalaması gibi.

Soru şuydu: Bir insan yaşamakta olduğu zamanı yapan

unsurları, herkes kendisiyle birlikte yaşadığına göre niye

anlatsın? Bugün hepimizin bildiği çaydanlığı, tuvalet

kağıdını, uzaktan kumanda aletini, kitabı, disketi, taksiye

binerken şoföre ne dediğimizi, nasıl selamlaştığımızı, cep

telefonlarında kısa mesaj gönderirken tamam anlamında "OK"

yazdığımızı, simitleri, sinema gişelerini, gazoz şişelerini

velhasıl bugün hayatımızı dolduran binlerce ayrıntıyı

anlatmak için çaba göstermeyiz. O zaten vardır ve herkesçe

bilinmektedir, topluca bir araya getirilmesi sanki pek de

anlamlı değildir.

Oysa Abdülaziz Efendi, şaşırtıcı bir ileri görüşlülük

göstermiş, bir gün bunların hiçbirinin kalmayacağını tahmin

etmiş ve her şeyi ince ayrıntılarıyla birlikte anlatmıştı. Bu

fikre hayran kalmıştım. Sonra fark ettim ki, çocukluğumu ve

ilk gençliğimi yaşadığım yıllara, 70'lere ilişkin anılarım

i

giderek zayıflıyor. Ayrıntıları kaybediyorum. Oysa bütün bu

ayrıntılardan sosyolojik bir panorama çıkarılabilir -bu

başkalarının işi- kendimi ve günümü anlamak için buna

ihtiyacım var, böyle bir kitabı yazmak fikri kafamda

şekillenmeye başladı.

altkitap : Kitabınızda dönemin müzik dinleme

alışkanlıklarından bayramlaşmalarına, eğitim sisteminden

radyo ve televizyon yayıncılığına, modasından aşk ilişkilerine

pek çok konuya değiniyorsunuz. Hem de bütün bu kayıtları,

öznel bakış açısını bir kenara bırakarak, olabildiğince nesnel

yapmayı başarıyorsunuz. Böylesi yoğun bir içeriği olan

kitabınızın hazırlanması aşaması nasıl gelişti?

Ayfer Tunç: Beni bu tür bir kitap üzerinde düşünmeye

zorlayan şeylerden biri de, kitabın "Neden, nasıl?" başlığıyla

yazdığım önsözünde de anlattığım gibi Süreyya Plajı'nın

kabartma resimli duvarlarının sökülmesi oldu. O duvarları çok

severdim. Pazar günleri Adapazarı'ndan yatılı okuduğum okul

olan Erenköy Kız Lisesi'ne trenle giderken beni neşelendirirdi

üzerindeki resimler. Ama bir gün sahil yolu yapıldı ve o

duvarlar yok oldu. Bugün sevdiğimiz, ebedi olduğunu

sandığımız birçok şeyin bir gün yok olabileceğini o zaman

hissettim. Sanki o kabartma resimli duvarlara borcumdu

benim bütün bunlar. Kafamı kurcalayan sorunun cevabını

verdikten sonra 70'li yılların ayrıntılarını not etmeye

başladım. Üç beş notu bir araya getirdiğimde o yıllarda çıkan

Yeni Yüzyıl gazetesinin Kafe Pazar adlı ekinde birkaç sayfa

halinde yayımladım. Sonra uzun zaman tembellik ettim. Ne

not aldım, ne üzerinde çalıştım. Ama insan zihni bazen

insanın kendisine rağmen gizli gizli çalışmaya devam ediyor.

Fark ettim ki, yığınla notu kafama almışım. Geçen yıl mart ya

da nisan ayıydı, kağıda döktüm, kurguladım ve yazmaya

başladım. Kafamda aldığımı sandığım notların en az on misli

ayrıntıyı da yazarken hatırladım.

Yazdığım her şeyin mutlak doğru olduğunu asla iddia

etmiyorum. Yanlış hatırlıyor da olabilirim. Ama birileri bunları

düzeltecek. Çok eksiğim olduğunu biliyorum. Eminim ki bir bu

kadar daha yazılabilir. Ama bunun sonu yok.

altkitap : Bu çalışmanın arkası gelecek mi? Yani sizce

2010 yılında 90'ları anlatan bir kitap yazılacak mı? Yazılsa

bile bu derece ilgi çekici olacak mı? Yoksa, mizahın ve

hüznün içiçe geçtiği bu renkli yapı 70'li yıllara mı özgü?

Ayfer Tunç: Benim için arkası gelmeyecek. Şimdilik. Ben

aslında bir atmosfer yazarıyım. Içinde bulunduğum

atmosferden değil, kaybettiğim atmosferi aramaktan ya da

ii

Söyleşi- Ayfer Tunç

yazıyla yeniden kurmaktan hoşlanıyorum. 2010 yılında eğer

90'lar benim için anlamlı bir atmosfer taşıyan yıllar olursa

yazabilirim. Aslında benim yazıp yazmamam hiç önemli değil,

mutlaka yazılmalı. Ancak önemli bir nokta var. Eskiden

değişim hiç değilse bir on yıllık periyotlar halinde

yaşanıyordu. Bugün altı aylık periyotlar halinde değişim

yaşanıyor. Bir nesnenin ya da bir eğilimin hafızada ve

hatırada yer edebilmesi sanırım bir kuşağa mal olmasıyla

mümkün. Şimdi hiçbir yeniliğin, hiçbir nesnenin, hiçbir olayın

ömrü altı aydan fazla sürmüyor. Örneğin cep telefonları

hayatımıza yaklaşık beş yıl önce girdi. Ilk telefonları

hatırlayacak olursak tuğla büyüklüğünde, kaba, konuşması

imkânsız nesnelerdi. Aradan birkaç yıl geçmeden onlarca

model değiştirildi ve optimal boyut ve işlevin bile ötesine

geçildi. Bu beş yıl içerisinde hangi cep telefonu markası

biçimiyle, işleviyle hafızalarımızda yer alacak, bir kuşağın

hemen tüm bireylerinin zihinlerinde üç aşağı beş yukarı aynı

karşılıkları bulabilecek kadar önemli oldu? Sanırım herkes

kendi ilk cep telefonunu hatırlar, ama bu bir ortak payda

oluşturmaz.

Değişim çok hızlı, ayrıca insan toplulukları eskisi kadar

homojen de değil. 70'li yıllarda yaygın olan kabaca dört

toplumsal tabakadan söz edilebilirdi: Memurlar, esnaf, işçiler

ve köylüler. Şimdi sınıflar içi farklılıklar çok. Küçük memur,

ondan biraz daha büyük memur, o memurdan biraz daha

büyük memur, yan geliri olan memur, yan geliri olmayıp ikinci

iş yapan memur, büyük memur, orta memur, hâlâ haysiyetli

yaşayan memur, yoksulluğu gururuna yediremeyen memur

gibi, her biri farklı yaşama biçimi özellikleri sergileyen

kategorilerden söz edebiliriz. Bu da sözünü ettiğim türden

ayrıntıların kuşaklar arasında devredilmesini bana kalırsa

çok zorlaştırıyor.

Ben sosyolog değilim, ama yazar olarak baktığımda her on

yılın aynı derecede hüzünlü ve renkli olduğunu

düşünmüyorum. 60'lar başka türlü heyecanlar yıllarıymış,

ama örneğin 30'ları çok heyecan verici, çok coşkulu

buluyorum. Düşünsenize topyekün bir değişim, alfabeden

giyime, müzikten çalışma hayatına kadar. Kuruluşun

heyecanını toplumun hemen bireyi kolektif olarak

yaşıyormuş. (Zaten kuruluş yılları bana hep heyecanlı

gelmiştir) Buna karşılık 50'li yılları pek cazip bulduğumu

söyleyemem. Benim gözümde cumhuriyet koşucularının

yorulduğu, bir tür duraklama ve gerileme devri.

Peki 70'leri benim için bu kadar renkli kılan ne? Bir kere

tanık oldum. Yaşadım. Ikincisi 80'lerin ikinci yarısından

itibaren dünyaya açılışımızla birlikte, aslında çok mahzun, bir

iii

Söyleşi- Ayfer Tunç

yanıyla masum ve birçok şeye rağmen mağrur yıllar olduğunu

düşündüm. 70'lerin Türkiye'si bütün zaafları, yanlışlıkları,

siyasi hayatın bütün olumsuz yanlarına rağmen, günlük hayat

açısından çok naif yıllardı gibi geliyor bana.

90'ları yeni geçtik. Zihnimiz o yılları henüz yerli yerine

koymadı. Onlar tasnif edilip kütüphaneye yerleştirilmeyi

bekleyen kitaplar gibi duruyorlar henüz, benim için. 2010

yılında 90'ların çok ilginç olacağını düşünüyorum. Ama bir

yabancı gibi mi bakacağız içinden geçtiğimiz o yıllara, yoksa

kalbimizde, ruhumuzda bir şeyleri kımıldatacak mı, bundan

emin değilim. Çünkü artık -epeydir- kolektif bir hayatı, pek de

fazla müdahale edemeden yaşıyoruz.

altkitap : Kitabınızla hem bir 70'li yıllar belgesi

oluşturuyor, hem de bu belgeyi 90'ların kültürünün bir

parçası diyebileceğimiz internet teknolojisi sayesinde okurla

buluşturuyorsunuz. Internet yayıncılığına bakış açınızı

öğrenebilir miyiz?

Ayfer Tunç: Ben kâğıdı çok seviyorum. Truffaut'nun o

muhteşem filmi Fahrenheit 451'de ürpermiştim, kitabın yok

olduğunu "farz eden" bir film olduğu için. Kitap bir nesne

olarak insanlığın en büyük buluşlarından biri ve bence

insanın "mütemmim cüzü" olarak kalacak. Ancak internet

yayıncılığında beni çok heyecanlandıran ve tarif edemediğim

bir coşkuya kapılmama neden olan bir şey var. Sonsuz

sayıda çoğalabilmesi. Bu pek düşünmek istemesem de

zihnimi sürekli meşgul ediyor. Çünkü biz -kitabımda da

yazdığım gibi- tutumluluk çağının çocuklarıyız. Her bir

çoğaltmanın bizim için bedeli vardı. En azından ihmal

edilemez bir emek gerektirirdi çoğaltmak. Bu yüzden

elimizdekini iyi saklardık. Oysa altkitapta yayımlanan bir

kitaba ulaşmak ile nesne olarak yayımlanmış bir kitaba

ulaşmak aynı şey değil. Bu sonsuz sayıda çoğaltılabilme

"olabilirliği" beni çok heyecanlandırıyor. Sadece bu değil

elbette. Internet yayıncılığı hayatın her safhasında, pek

zahmetsizce yazının ve dolayısıyla bilgi ve düşüncenin de

yer almasını sağlıyor. Bir bilgisayarı olan insan, bunu istesin

yeter. Internet yayıncılığı bahane miktarını şiddetle azaltıyor.

Bilgisayarı olan biri "kitap okuyamıyorum çünkü çok pahalı,

çünkü bulamadım, çünkü haberim yok" türünden bahaneler

üretmeye kalkarsa artık gülünç olur. Tabii görüntü ile yazıyı

buluşturduğu nokta ayrı bir heyecan ve coşku konusu.

Sanırım tek zaaflı olduğu taraf okur ile kitap arasında

kurulan o nesneleştirme kaynaklı bağın zayıf olması.

Yatağınızda kitap okursunuz ama internetten indirip çıkış

aldığınız bir kitabın sayfaları sağa sola saçılır.

iv

Söyleşi- Ayfer Tunç

Ben kütüphane severim. Bir kitabın kütüphanede ya da

kitaplıkta aynı zamanda gönül bağı kurduğum bir nesne

olarak bulunması hoşuma gider. Bu yüzden Bir Maniniz Yoksa

Annemler Size Gelecek aynı zamanda kitap olarak da

yayımlanacak. altkitapta yayımlanan, özel bir edisyon.

altkitap okurlarının önceden bir bölümüne ulaşması için

hazırlandı. Bu adı uzun kitap, Yapı Kredi Yayınları'ndan

yakında yayımlanacak. Kitap versiyonu sanırım altkitapta

yayımlananın üç katı. Örneğin düğünler, ölümler, günlük

hayatın küçük ayrıntıları, -marleyler, soba boyaları, ATM

makinelerinin olmadığı yıllarda bankadan para çekebilmek

için kuyruğa girmeler, oynadığımız oyunların bir bölümü,

şehir hayatı ve benzeri bölümler altkitap edisyonunda yok.

70'li yıllara ilgi duyan ve kitabımı okuyacak olan

okurlardan bir ricam olacak. Dikkatlerini çeken yanlışları -ki

olduğundan eminim, zavallı bir hafızam var sonuçta- benim

hatırlayamadıklarımı, bu kitapta sözü geçen veya geçmeyen

nesnelerin fotoğraflarını, kısacası bu kayıtları daha

sağlamlaştırmaya yarayacak şeyleri bana gönderirlerse çok

sevinirim. Kim bilir, belki bir ek yaparım daha sonra. Adresim

abilgin@ykykultur.com.tr. Teşekkürler.

v

Söyleşi- Ayfer Tunç