Bu tercümenin her türlü basım ve yayım hakları Millî Eğitim Bakanlığına aittir. Bakanlığın müsaadesi alınmadıkça bu tercümenin, metni tamamen, kısmen veya değiştirilerek alınamaz.

VOLTAIRE

CANDIDE

veya

İYİMSERLİĞE DAİR

(Candide on de l'Optimisme)

Bu eseri Fehmi BALDAŞ dilimize çevirmiştir.

ANKARA 1959 - MİLLÎ EĞÎTÎM BASIMEVİ

ÖNSÖZ

"Candide," Voltaire'in Klâsikler serisinde çıkan üçüncü kitabını teşkil etmektedir. Bundan evvel "Saf oğlan" diye çevrilen "Ingenu" ile "Felsefe Sözlüğü" diye çevrilen "Le Dictionnaire Philosophique" adındaki eserleri, Voltaire'i, iki cepheden Türk okuyuculara tanıtmıştı: biri hikayeci, diğeri filozof Voltaire'dir. "Candide," Voltaire'in iki cephesini de açıklayan bir hikâyedir.

Bu hikâyesinde Voltaire, genç ve her şeyden bihaber olan Candide'e, Alman mütefekkiri Leibniz'in felsefesini temsil eden Pangloss ve sağduyunun mümessili olan filozof Martin’le beraber bütün dünyayı dolaştırır. Almanya'dan Hollanda'ya, Portekiz'e, Amerika'ya, İngiltere'ye, Fransa'ya, İtalya'ya ve nihayet Türkiye'ye giden Candide bu seyahati esnasında bin bir felâketle karşılaşır. Almanya'da asker olur, Hollanda'da en büyük hakarete uğrar, mürebbisi Pangloss'u korkunç bir hastalığa yakalanmış olarak bulur; Portekiz'de engizisyon'un amansız cezasına çarpılır; adam öldürür, Amerika'da yerliler tarafından yenilmek üzere iken kurtulur; Fransa'da tuzağa düşer ve paralarını çaldırır; İtalya'da taçlarından, tahtlarından ayrılmış altı hükümdarın maceralarını dinler ve nihayet Türkiye'de, yaşamanın ne demek olduğunu öğrenir. Bütün bunlara rağmen filozof Pangloss'un dediği gibi her şeyin en iyi olduğuna inanır ve bu düşüncesinden ancak Türkiye'de vazgeçer. Ancak bu memlekette dervişin "Bahçemizi yetiştirelim" sözü ona, yaşamanın gayesini, hayatın ne olduğunu öğretir. O zaman Candide vaktini boşuna geçirdiğini anlar, bin bir felâketten sonra bir araya toplanan hikâyenin kahramanlarına birer iş vererek hepsini meşgul eder ve bahçesini yetiştirir.

Hikayeci Voltaire'in asıl karakterini meydana vuran bu hikâyedir. Burada alay son haddini bulmuştur. Memleketlerin, hükümdarların, milletlerin âdetleriyle, insanların karakterleriyle alay eden filozof iğnesini saplamak için en zayıf tarafı bulmakta güçlük çekmiyor. Meselâ engizisyonla alay etmek için hakiki bir hâdiseyi ele alıyor. 1756 senesinde Lizbon'da vukua gelen bir yersarsıntısını önlemek maksadıyla engizisyonun aynı şehirde iki Yahudi’yi yakmaya karar verdiğini açıklarken aynı gün yeniden şiddetli bir yer sarsıntısının vukua geldiğini ilâve ediyor. Bu suretle XVI. ve XVII. yüzyıllarda yok yere engizisyonun hısımına uğrayan meslektaşlarının intikamını alınış oluyor.

Bu alay tarzının dilini burada anlatmak oldukça güç bir iştir. Yalnız şunu söyleyelim ki Fransızcanın başka bir adı da Voltaire'in dilidir. Bu dil kıvraktır; cümleler, kelimeler anlatılmak istenilen vakaya göre ölçülüdür. Ne klâsiklerin ağır ve kuru dili, ne de romantiklerin uzun ve süslü cümleleri Voltaire'in diliyle kıyas edilebilir. Onun heykelini görenler ince dudaklarının kenarında ve iri göz betiklerinde insanı çıldırtan bir alay havası sezmekte güçlük çekmezler. Onun dili bu gözlerle dudakların ima ettiği alayın kâğıt üzerindeki ifadesidir. Bu ifade tarzından zevk duymamak imkânsızdır. İnsana bizzat kendi varlığının acı ve iyi taraflarını gösterdiği içindir ki bu dil yılan gibi kıvrımlar peyda ederek ete saplanan bir iğne tesiri yapar. İnsanlığın olduğu kadar cemiyetin de iyi ve fena taraflarını gören, Moliere kadar güldüren, Racine kadar ağlatan Voltaire, "Candide" i tam altmış beş yaşında yazmıştır. Görülüyor ki en olgun çağında yazdığı bu eser eğlence kabilinden yazılan eserlerinden çok farklıdır. Onun felsefesi belki eskimiştir, tiyatro piyesleri artık oynanmaz bir hal almıştır, fakat modadan hiçbir zaman düşmeyecek bir eseri varsa o da Candide’dir. Bugün Candide'i okumadan hiç kimse dünya edebiyatı hakkında her münevverin bilmesi icap eden bilgiye vukufum vardır diyemez. Daha ileri gideceğiz, "Candide" münevver insanın, Fransızların "livre de chevet" yani yatarken karıştıracağı ve birkaç sayfa okuyacağı kitabı olmalıdır.

F. BALDAŞ

CANDIDE

CANDİDE

[ Candide: Saf, temiz, her şeyden habersiz, demektir.]

Veya

İYİMSERLİĞE DAİR

[ İyimserlik: Bu eserinde Voltaire, Alman filozofu Leibniz'in felsefesini yere vurmak istiyor. Leibniz 1646 da Leipzig'de doğmuş ve 1716 da ölmüştür. Kendisi "Optimisme" yani iyimserliğin müdafisidir. Bu filozofa göre dünyada her şey en iyidir. Fakat Voltaire, Leibniz'in felsefesini yıkabilmek için karikatürize ediyor. Hikâyenin kahramanı Pangloss da Leibniz'in felsefesini tedris eder.]

Doktor Ralph'ın Almanca kitabından çevrilmiştir. Bundan başka 1759 yılında Minden’de öldüğü zaman Doktorun cebinden çıkan ilâveler de vardır.

BİRİNCİ BÖLÜM

Candide güzel bir şatoda nasıl yetişti ve oradan nasıl kovuldu.

Vestefalya'da, Baron Thuader-ten. Tronckh’un şatosunda, yaradılışta pek yumuşak huylu bir delikanlı vardı. Yüzünden ruhu okunurdu. Basit bir zekâsı, oldukça doğru bir muhakemesi vardı, Ona Candide adının verilmesi de bundandı sanırım. Evin emekli hizmetçileri onun, Baron'un kız kardeşiyle yakınlarda oturan iyi, kibar bir soylunun, çocuğu olduğundan şüphe ederlerdi. Denildiğine göre Baron'un kız kardeşi bu soylu ile evlenmek istememişti. Çünkü soylu, atalarını ancak yetmiş birinci göbeğe kadar gösterebilmiş, şeceresinin geri kalan kısmı da zamanın gadrine uğramıştı,

Baron, Vestefala'nın en kudretli beylerinden biriydi. Çünkü şatosunun kapısı ile pencereleri vardı. Hatta şatonun büyük salonu, güzel duvar halılarıyla süslüydü. Avludaki köpeklerini, gerekince ava götürür, seyislerine de it uşaklığı yaptırırdı. Köyün papazı, Baronun hususi papazlığını yapardı. Herkes ona Monseigneur der, hikâyeler anlattığı zaman da gülerdi.

Madame la Baronne üç yüz elli libre ağırlığıyla etrafındakilerin büyük saygısını kazanmıştı ve kendisini daha da saygı değer kılan bir üstünlükle misafirlerini ağırlardı. On yedi yaşlarındaki kızı Cunegonde, al al yanaklı, etine dolgun, iştah açıcı bir kızdı. Baron'un oğlu görünüşe göre her bakımdan babasının oğluydu. Mürebbisi Pangloss, şatonun akıl hocası idi; küçük Candide de onun derslerini, yaşının ve huyunun bütün saflığıyla dinlerdi.

Pangloss, Metaphysico- Theologo - Cosmolo- Nigologie’yi [ Böyle bir felsefe mevcut değildir. Voltaire felsefe ile alay etmek için böyle bir ad bulmuştur.] öğretirdi. Sebepsiz netice olamayacağını, mümkün dünyaların en iyisinde Baron'un şatosunun, şatoların en iyisi, Madame'ın da madame'lerın en iyisi olduğunu mükemmel bir şekilde ispat ederdi.

“Hadiselerin başka türlü olamayacağı ispat edilmiştir: çünkü bet şeyin bir gayesi vardır; o halde her şeyin en iyi gaye için olduğu kaçınılmaz bir hakikattir. Burun gözlük takmak için yapılmıştır. Bunun içindir ki gözlük kullanıyoruz, Bacaklar dizlik giymek için yaratılmıştır. Onun için dizlik kullanıyoruz. Taşlar yontulmak ve şato yapılmak için meydana getirilmiştir. Onun için de Monseigneur'un gayet güzel bir şatosu var; memleketin en büyük Baron'u en iyi yerde oturmalı; domuzlar da yenmek için yaratıldığından bizde bütün yıl domuz yeriz; böylece her şeyin iyi olduğunu söyleyenler aptalca bir söz etmişler; her şey en iyidir demek gerekirdi.”

Candide, dikkatle dinler ve safça inanırdı; çünkü Mademoiselle Cunegonde'u çok güzel bulurdu; ama, bunu bir türlü kendisine söyleyemezdi. Böylece şu neticeye varırdı: bahtiyarlığın birinci derecesi Baron Thunder- ten. Tronckh doğmaktı; ikincisi Mademoiselle Cunegonde olmaktı; üçüncüsü onu her gün görmek, dördüncüsü de ülkenin, dolayısıyla bütün dünyanın en büyük filozofu olan üstat Pangloss'u dinlemekti.

Bir gün Cunegonde, şatonun yanında, park denen ağaçlıkta gezinirken, çalıların arasında Doktor Pangloss'un, Madame la Baronne'un güzel, uysal, esmer, küçük hizmetçisine deneysel fizik dersi verdiğini gördü. Mademoisellle Cunegonde'un ilimlere karşı büyük bir istidadı vardı; onun için gördüğü bu devamlı tecrübeleri nefes almadan seyretti. Doktorun yeter sebebini, esas eserini ve nedenlerini açıkça gördü. Heyecanlı ve düşünceli, bilgin olmak arzusuyla taşarak geri döndü. Genç Candide'in yeter sebebi, delikanlının da kendisinin yeter sebebi olabileceğini düşündü..

Şatoya dönerken Candide'le karşılaştı ve kızardı; Candide de kızardı; Cunegonde ona kısık bir sesle “Bonjour” dedi, Candide de ona bir şeyler söyledi ama ne söylediğini bilmiyordu. Ertesi gün akşam yemeğinden sonra sofradan kalkarken, Cunegonde'la Candide bir paravanın arkasında buluştular. Cunegonde mendilini yere düşürdü; Candide yerden aldı; Cunegonde Candide'nin elini masumca tuttu, delikanlı da genç kızın elini aynı duygu ile fakat kendine mahsus bir şiddet, bir hassasiyet ve bir incelikle öptü; dudakları birleşti, gözleri alevlendi, dizleri titredi, elleri sapıttı. Baron Thunder-ten Tronckh paravanın yanından geçti ve bu nedenle eseri görünce Candide'in kıçına bir tekme atarak şatodan kovdu; Cunegonde bayıldı; kendine gelince Madame la Baronne'dan tokat yedi; böylece mümkün şatoların en güzel ve en sevimlisinde neşeden eser kalmadı.

İKİNCİ BÖLÜM

Bulgarlar arasında Candide'in başına gelenler.

Cennetten kovulan Candide, nereye gittiğini bilmeden, ağlayıp sızlayarak, gözlerini bazen havaya kaldırarak, bazen Baronların en güzel kızının bulunduğu şatoların en güzeline çevirerek bir hayli yol aldı; tarlalarda iki sapan izi arasında midesi boş olarak yattı. Lapa lapa kar yağıyordu. Ertesi gün Candide soğuktan donmuş, açlıktan ve yorgunluktan bitkin bir halde bacaklarını sürüyerek Veldberghoff Tararbk Dikdorff adındaki komşu şehre kadar yürüdü. Cebinde beş parası yoktu. Boynunu bükerek bir meyhane kapısının önünde durdu. Mavi elbiseli iki kişi [ Prusya kralı Büyük Frederic, hassa alayına uzun boylu askerleri seçerdi. Bu uzun boylu, mavi elbiseli adamlar da bu askerlerden olacak. Bunlar kendilerine benzeyenleri görünce derhal angaje ederler ve birçok vaatlerle kandırırlardı. Aşağıda bahsi geçecek olan harp 1756 da başlayan yedi sene harpleridir. Buna nazaran Bulgar'lar, Prusyalılar, Abar'lar da Fransızlardır. ] delikanlıyı gördü; bunlardan biri: “Arkadaş, dedi; işte yakışıklı bir delikanlı, boyu da tam aradığımız gibi”. İkisi birden Candide'e doğru yürüyüp büyük bir nezaketle delikanlıyı yemeğe davet ettiler. Candide de onlara sevimli bir tevazu ile: “Baylar, dedi, iltifatınıza teşekkür ederim; fakat hissemi ödeyecek param yok.” Mavililerden biri: “Ah bayım, dedi; sizin çehrenizde ve değerinizde kimseler hiçbir şey için para vermezler; boyunuz beş ayak ve beş parmak değil, mi?” Candide eğilerek: “Evet baylar, boyum bu kadardır” dedi. —”Aman bayım buyurunuz; yemek paranızı vermek şöyle dursun, sizin gibi bir insanın parasız kalmasına bile katlananlayız; insanlar birbirlerine yardım için yaratılmışlardır”. “Hakkınız var, dedi Candide, üstat Pangloss da bana daima böyle söylerdi; ben de şimdi her şeyin en iyi olduğunu görüyorum.” Birkaç akça almasını rica ettiler; Candide parayı aldı, bir senet vermek istedi: mavililer almadılar; hep beraber sofraya oturdular. — “Candan seviyor musunuz?” Candide: “Evet; Mademoiselle Cunegonde'u candan seviyorum,” diye cevap verdi. Baylardan biri: “Onu değil, Bulgarların kralını candan sevip sevmediğinizi soruyoruz,” dedi. Candide: “Hayır katiyen; çünkü kendisini hiç görmedim,” dedi— “Nasıl, nasıl; o kıralların en sevimlisidir; haydi şerefine içelim...” Candide; “Hayhay baylar...” dedi ve içti. Sonunda mavililer: “Artık yeter; işte şimdi Bulgar'ların kahramanı, müdafii, dayanağı ve kolu oldunuz; talihiniz size güldü, şan şeref sizin için,” dediler. Ayaklarını zincire vurup alaya götürdüler. Sağa döndürdüler, sola döndürdüler, tüfek astırdılar, tüfek çıkarttılar, nişan aldırdılar, ateş ettirdiler, ayak değiştirttiler, üstelik bir de otuz değnek vurdular; ertesi gün Candide talimi daha az fena yaptı, yalnız yirmi değnek yedi; daha ertesi gün on değnek yedi; o artık, arkadaşlarının gözünde bir harikaydı.

Şaşkına dönen Candide, niçin bir kahraman olduğunu bir türlü kestirmiyordu. Hayvanlar nasıl bacaklarını istedikleri gibi kullanıyorsa, insanların da tıpkı öyle bacaklarını kullanabileceklerini sanan Candide, güzel bir ilkbahar sabahı rastgele yürümeye niyetlendi. Henüz iki fersah yürümeden, altı ayak boyunda dört kahraman, delikanlıyı yakalayıp bağladılar ve deliğe tıktılar. Talimatname gereğince bütün alay tarafından otuz altı kere dövülmeyi mi, yoksa beynine on iki kurşun yemeği mi tercih ettiğini sordular. Candide, iradelerin hür olduğunu, ne birini ne de ötekisini istediğini boş yere söyledi; sonunda, birincisini seçmek zorunda kaldı; hürriyet denilen Tanrı vergisine göre otuz altı kere sopadan geçmeye razı oldu; alay iki kere önünden geçti. Alayda iki bin kişi vardı; bu da Candide'in ense kökünden kuyruk sokumuna kadar vücudundaki bütün adalelerin ve sinirlerin meydana çıkmasına sebep olan dört bin değnek demekti. Üçüncü sıra gelince artık dermanı kalmayan Candide beynini patlatmak lütfunda bulunulmasını diledi; bunu ona bağışladılar; gözlerini bağlayıp diz çöktürdüler. Tam o sırada Bulgar kralı oradan geçti; zavallının suçunu sordu; büyük bir dâhi olan kral, Candide'e sorduğu suallerden, bu gencin dünya işlerinden habersiz bir metafizikçi olduğunu anladı ve delikanlıyı sonraları her yüzyılın ve her gazetenin öveceği bir merhametle affetti. İyi bir cerrah, Dioscoride'in bulduğu merhemlerle Candide'i iyi etti. Bulgar kralı Abar kralıyla savaşmağa başladığı zaman Candide'in sırtı biraz deri bağlamıştı; delikanlı yürüyebiliyordu.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Candide Bulgar'lardan nasıl kurtuldu ve ne oldu.

Dünyada hiçbir şey bu iki ordu kadar güzel, çevik, parlak ve düzenli olamazdı. Boruların, flütlerin, trampetlerin, obuaların ve topların sesi cehennemde bile benzeri olmayan bir ahenk meydana getiriyordu. Önce toplar her iki taraftan altışar bin kişi devirdi; sonra tüfekler dünyaların en iyisinin yüzünü pisleten dokuz on bin kadar edepsizi ortadan kaldırdı; süngü de birkaç bin insanın ölümünün yeter sebebi oldu. Bunların hepsinin tutarı aşağı yukarı otuz bin kişi kadardı. Bir filozof gibi titreyen Candide, bu kahramanca katliamda elinden geldiği kadar saklandı.

Sonunda her iki kral, kendi karargâhların, da zafer şarkıları söyletirken Ciddide, nedenlerle eserler üzerinde muhakeme yürütmek için başka bir yere gitmeye karar verdi. Ölmüş veya can çekişen insan yığınlarının üstünden geçerek en yakın köye vardı; köy kül olmuştu; burası bir Abar köyü idi; Bulgar'lar amme hukuku kanunları gereğince köyü ateşe vermişlerdi. Bir yanda vücutları delik deşik ihtiyarlar, çocuklarını kanlı memelerinde tutan boğazlanmış karılarının can çekişmelerini seyrediyorlardı; bir yanda da birkaç kahramanın tabii ihtiyaçlarını giderdikten sonra karınlarını deştikleri genç kızlar son nefeslerini veriyorlardı; yarı yanmış kızlar, hayatlarına son verilmesi için bağırıyorlardı. Yerlerde, kesilmiş kolların ve bacakların yanında beyin parçaları da görünüyordu.

Candide, koşarak başka bir köye gitti; burası bir Bulgar köyü idi; Abar kahramanları da burada aynı şeyi yapmışlardı. Candide çırpınan insan uzuvları ve harabeler üzerinde durmadan yürüdü; böylece çantasında kumanyası, aklında Mademoiselle Cunegonde, harp alanından dışarı çıktı.

Hollanda'ya geldiği zaman yiyeceği tükenmişti; fakat burada herkesin zengin ve Hıristiyan olduğunu işitince, Mademoiselle Cunegonde'un güzel gözleri için kovulduğu Baron'un şatosundaki kadar iyi bakılacağından şüphe etmedi.

Ağır başlı birçok insanlara el açtıysa da, hepsi ona, bu sanatta devam ederse yaşamasını öğrensin diye bir ıslah evine kapatılacağını söyledi.

Sonra büyük bir toplantıda, tam bir saat sadaka hakkında söz söyleyen bir adama [Bu adam bir Protestan papazı olacak.] başvurdu. Bu hatip Candide'e yan gözle bakarak “Buraya ne yapmaya geldiniz? Büyük dava için mi?” dedi. Candide başını bükerek: “Nedensiz hiçbir eser yoktur; her şey zaruri olarak birbirine bağlıdır ve en iyi şekilde kurulmuştur; Mademoiselle Cunegonde'un yanından kovulmam sopa yemem ve ekmek kazanıncaya kadar dilenmem gerekti; başka türlü de olamazdı”, diye cevap verdi. Hatip: “Aziz dostum, dedi; Papa'nın deccal olduğuna inanıyor musunuz?” Candide: “Şimdiye kadar böyle bir şey duymadım; fakat Papa ister deccal olsun ister olmasın, benim yiyecek ekmeğim yok...” dedi. Adam: “O halde ekmek yemeye lâyık değilsin; defol çapkın kerata, bir daha yanıma sokulma...” diye bağırdı. Hatibin karısı pencereden başını çıkarıp Papa'nın deccal olduğuna inanmayan bir insan görünce, oturağını Candide'in kafasına boşalttı. Yarabbi, bayanlarda din gayreti ne büyük taşkınlıklara sebebiyet veriyor...

Hiç vaftiz edilmemiş Jacques [Anabaptiste'ler doğdukları zaman vaftiz edilmezlerdi. Bütün insanların müsavi olduklarına inanırlardı.] adında iyi kalpli bir anabaptiste iki ayaklı, canlı, kanatsız bir varlığa, kardeşlerinden birine karşı yapılan bu insafsız ve çirkin hareketi gördü; Candide'i kolundan tutup evine götürdü; yıkadı ekmek ve bira verdi; sonra cebine iki florin koydu, hatta delikanlıya Hollanda'da İran kumaşları dokuyan kendi tezgâhlarında nasıl çalışıldığını da öğretmek istedi. Candide, bu adamın önünde secdeye varırcasına eğilerek: “Tevekkeli üstat Pangloss bu dünyada her şeyin en iyi olduğunu söylememişti; çünkü siyah cübbeli bayın ve karısı bayanın kabalığından daha çok sizin merhametiniz beni duygulandırdı,” dedi.

Ertesi gün Candide gezinirken, yüzü sivilceli, ölü bakışlı, burnunun ucu aşınmış, ağzı çarpılmış, dişleri çürümüş, genzinden konuşan, vücudu şiddetli bir öksürükle sarsılan ve her öksürüşünde bir dişi yere fırlayan bir baldırı çıplak gördü.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Candide eski felsefe öğretmeni Doklar Pangloss'la nasıl karşılaştı ve başlarına neler geldi.

Candide, korkudan çok merhametten duyduğu bir heyecanla iyi anabaptiste Jacques'in verdiği iki florini, bu korkunç baldırı çıplağa uzattı. Hayalet delikanlıya dikkatle baktı: ağladı ve boynuna atıldı. Candide korktu, geri çekildi. Bu zavallılardan biri ötekine: “Demek sevgili Pangloss'unuzu tanımazdınız ha!” dedi — “Aman neler işitiyorum; başınızdan nasıl bir felâket geçti? Niçin o güzelim şatoda değilsiniz? Kızların incisi, tabiatın şaheseri olan Mademoiselle Cunegonde'a ne oldu?” Pangloss: “Takatim kalmadı dedi...” Candide, üstadı derhal anabaptistein ahırına götürdü ve bir parça ekmek yedirdi; Pangloss kendine gelince, Candide: “Peki, dedi; Cunegonde ne oldu?” Paagloss: “Öldü...” dedi. Bunu duyunca Candide bayıldı; arkadaşı ahırda tesadüfen bulunan kötü bir sirke ile Candide'i ayılttı. Candide gözlerini açtı: “Cunegonde öldü mü?... Ey dünyaların en iyisi neredesin? Hangi hastalıktan öldü? Sakın sayın babasının şatosundan tekmelenerek kovulduğum için ölmüş olmasın...” diye bağırdı. Paagloss: “Hayır, dedi; Bulgar askerleri sonuna kadar ırzına geçtikten sonra karnını deştiler; yardımına koşan Baroa'un da kafasını parçaladılar; Madame la Baronne da parça parça edildi; zavallı talebeme de kız kardeşine yaptıklarını yaptılar; şatoya gelince taş üstünde taş kalmadı; ne bir otluk, ne bir koyun, ne bir ördek, ne de bir ağaç; ama öcümüz alındı; çünkü Abarlar da bir Bulgar senyörüne ait olan komşu baronlukta aynı şeyi yaptılar.”

Candide banları duyunca yeniden bayıldı; kendine gelince de söylemek istediklerini söylemedi; sonra, Pangloss'u böyle acınacak hale koyan nedeni, eseri, yeter sebebi öğrenmek istedi. Üstat: “Aşk... aşk.., diye bağırdı; insanlığın tesellisi, kâinatın koruyucusu, bütün duygulu varlıkların ruhu, tatlı aşk...” Candide: “Heyhat, ben de kalplere hükmeden ruhumuzun ruhu aşkı tanıdım; ama bu tatlı şey bana, bir öpücükle kaba etime yediğim yirmi tekmeye mal oldu... Nasıl oldu da böyle tatlı bir neden, sizde bu kadar korkunç bir eser meydana getirdi?” dedi.

Pangloss şöyle cevap verdi: “Sevgili Candide... Haşmetli Madame la Baronne'un güzel hizmetçisi Paquttte'i bilirsiniz; beni kemirdiğini gördüğünüz cehennem azaplarını doğuran cennet zevklerini onun kolları arasında tattım; bu derde o da tutulmuştu, belki de ölmüştür. Paquette bu hediyeyi, hediyenin kaynağını bilen bilgin bir Cordelier papazından almış; o da bunu ihtiyar bir Comtesse'den; Comtesse de bir süvari yüzbaşısından, yüzbaşı bir Marquise'den; Marquise de bir Paj'dan, Paj'da bir Cizvit papazından, o da bunu, henüz namzetken doğrudan doğruya Colombus'un arkadaşlarından birinden almış; bana gelince, ben bunu kimseye vermeyeceğim, çünkü ölüyorum “

Candide: “Ey Pangloss; ne tuhaf bir şecere; kökü şeytandı değil mi?” diye bağırdı, Büyük adam: “Asla; dedi. Bu, dünyaların en iyisinde gerekli bir şey, zarurî bir cevherdi: çünkü Colombus, bir Amerika adasında, üremenin kaynağını zehirleyen, çok kere üremeye bile engel olan ve hiç şüphesiz tabiatın yüce amacına aykırı olan bu hastalığa yakalanmasaydı, çikolata ile kırmızdan mahrum kalacaktık; şunu da soy. üyeyim ki bugüne kadar din kavgaları gibi bu hastalık da kıtamızda yalnız biz de vardır. Türkler, Hintliler, Acem'ler, Çinli'ler, Siyamlı'lar ve Japon'lar onu henüz tanımazlar; birkaç yüzyıl sonra, sırası gelince onların da bunu öğrenmeleri için yeter bir sebep bulunur. Şimdilik aramızda, hele milletin alınyazılarını tayin eden çok iyi yetiştirilmiş maaşlı askerlerden mürekkep büyük ordularda bu hastalık, hızla yayılmaktadır. Böylece savaşmak için karşı karşıya geçen otuzar bin kişilik iki ordudan her birinde aşağı yukarı yirmi bin frengilinin bulunduğuna inanabilirsiniz “

Candide: “Mükemmel!... Ama tedaviniz lâzım,” dedi. Pangloss: “Nasıl tedavi ettireceğiz? Cebimde peş para yok, yeryüzünde para vermeden veya başkası senin yerine para vermeden ne kan aldırabilirsin, ne de bir tenkiye yaptırabilirsin,” dedi.

Bu son söz Candide'i harekete getirdi; koşup merhametli anabaptiste'in ayaklarına kapandı ve ona arkadaşının düştüğü hali o kadar acıklı bir dille anlattı ki iyi adam, Doktor Pangloss'a yardım etmeyi kabul etti; kendi hesabına Pangloss'u tedavi ettirdi. Tedavi sonunda Pangloss bir gözü ile bir kulağını kaybetti; iyi yazıyor ve mükemmel hesap biliyordu. Anabaptiste Jacques onu yanına kâtip aldı. İki ay sonra, bazı işler için Lizbon'a gitmek zorunda kalınca iki filozofu da gemisine aldı. Pangloss ona her şeyin mükemmel olduğunu anlattı. Jacques bu fikirde değildi. “İnsanlar da tabiatı biraz bozmuş olmalılar; çünkü insanlar kurt doğmadıkları halde kurt olmuşlar. Tanrı onlara ne yirmi dörtlük top, ne de süngü vermiştir. Halbuki onlar, birbirlerini yok etmek için süngüler, toplar yapmışlardır. İflâslarda alacaklıları mahrum etmek için iflâs edenlerin mallarına el koyan adaleti de bu arada hesaba katabilirim”, dedi. Tek gözlü üstat: “Bütün bunlar gerekti; çünkü özel felâketler genel iyiliği meydana getirir; öyle ki ne kadar çok özel felâket olursa her şey o kadar iyi olur,” diye cevap verdi. Pangloss böylece muhakemelerine devam ederken hava karardı; dünyanın dört yanından rüzgâr esmeye başladı; Lizbon limanı açıklarında gemi korkunç bir fırtınaya tutuldu.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Fırtına, geminin batması, yer sarsıntısı, üstat Pangloss'un, Candide ve anabaptiste ]acques'ın başlarına gelenler

Yolcuların yarısı, gemi sarsıntısının sinirlerde ve içi dışına çıkan vücutlarda meydana getirdiği tasavvuru imkânsız acıdan o kadar bitkin düşmüştü ki üstelik bir de tehlikenin tasasını çekecek halde değildi. Ötekiler de bağrışıyor, dua ediyorlardı; yelkenler yırtılmış, direkler kırılmış, gemi delinmişti. Gücü yeten çalışıyor, kimse kimsenin ne dediğini anlamıyor, kimse kumanda etmiyordu. Anabâptiste manevraya biraz yardım ediyordu; güvertede idi; kendinden geçmiş bir gemici ona var kuvvetiyle vurdu ve yere serdi; fakat vurduğu yumruktan kendisi de o kadar sarsıldı ki baş aşağı gemiden dışarı fırladı, kırık direğin bir tarafına asılıp takılı kaldı, iyi kalpli Jacques imdadına koştu, çıkmasına yardım etti; yardım edeyim derken de onun gözü önünde denize düştü. Gemici ise boğulan zavallıya dönüp bakmaya bile tenezzül etmedi. Candide yaklaştı, bir an suyun üstüne çıkan, sonra ebediyen sulara gömülen hamisini gördü; arkasından denize atılmak istedi; filozof Pangloss onu tuttu; Lizbon koyunun, bu anabaptiste'in orada boğulması için mahsus meydana geldiğini ispat etti. O, bunu, a priori olarak ispat ederken gemi ikiye bölündü; Pangloss, Candide ve faziletli anabaptiste'i boğan o kaba gemiciden başka her şey mahvoldu; herif, Candide'le Pangloss'un bir tahta parçası üzerinde vardıkları sahile bereket versin yüzerek erişebildi.

Biraz kendilerine gelince Lizbon'a doğru yürüdüler; bir kaç paraları kalmıştı; bununla da fırtınadan sonra açlıktan kurtulabileceklerimi umuyorlardı.

Hamilerinin ölümüne ağlayarak şehre ayak basar basmaz ayaklarının altındaki toprağın sarsıldığını hissettiler [ 1 Kasım 1755’te Lizbon'da büyük bir yer sarsıntısı oldu. Şehrin üçte biri yıkıldı. Aşağı yukarı 30,000 kişi öldü.]; limanda bile deniz kaynayarak yükseliyor ve demirli duran gemileri parçalıyordu. Alev ve kül kasırgaları sokakları ve meydanları kaplıyordu; evler yıkılıyor, damlar temellerin üzerine çöküyor, temeller dağılıyordu; her yaştan ve her cinsten otuz bin kişi yıkıkların altında eziliyordu. Gemici ıslık çalarak ve küfrederek: “Bize burada iş çıkacak...” diyordu. Pangloss: “Bu olayın yeter nedeni ne olabilir?” diyordu. Candide’de: “İşte kıyamet alâmeti!,.” diye bağırıyordu. Gemici yıkıntıların, çöküntülerin ortasında çılgınca koşuyor, para bulmak için ölüme meydan okuyor, buluyor, alıyor, kafayı çekiyor, ayılınca da ev yıkıntıları üzerinde ve can çekişenlerle ölülerin ortasında karşısına çıkan ilk lûtufkâr kızın iltifatını satın alıyordu. Bu sırada Pangloss onu kolundan çekiyordu: “Dostum iyi etmiyorsun, akılsızlık ediyorsun; sırasız işler yapıyorsun”, diyordu. Beriki: “Bana vız gelir, ben bir gemiciyim; Batavya'da doğdum; Japonya'ya yaptığım dört seferde dört kere haçı çiğnedim [ 1637 yılında bir Hollandalı, Portekizlerin Japonya'da bir suikast hazırladıklarını haber verdi. O tarihten sonra Hollandalılardan başka Hıristiyanların Japonya'ya girmesine müsaade edilmedi. Hıristiyanların Japonya'ya girmeleri için haçı çiğnemeleri lâzımdı. ]; tam akıldan bahsedecek adamı buldun”, diye cevap veriyordu.

Fırlayan bazı taş parçaları Candide'i yaralamıştı; sokağa uzanmış, yıkıntılarla örtülmüştü; Pangloss'a: “Allah aşkına bana biraz şarapla merhem bul, ölüyorum,” diyordu. Pangloss: “Bu yersarsıntısı yeni bir şey değil; geçen sene Amerika’da Lima şehri aynı sarsıntılara uğramıştı; aynı nedenler, aynı eserler; muhakkak yeraltında Lima'dan Lizbon'a kadar bir kükürt şeridi var,” diye cevap veriyordu. Candide: “İhtimal; fakat Allah aşkına biraz merhemle şarap,” dedi. Filozof: “İhtimal de ne demekmiş? dedi; ben size, bu, ispat edilmiş bir şeydir diyorum.” Candide kendinden geçti, Pangloss ona yakında bulunan bir çeşmeden biraz su getirdi.

Ertesi gün yıkıntıların arasına girerek bazı yiyecek bulduklarından biraz canlanır gibi oldular. Sonra başkaları gibi, ölümden kurtulan insanları teselli etmeye çalıştılar. Yardımlarını gören birkaç vatandaş, onlara böyle bir felâkette ikram edilebilecek en iyi yemeği ikram ettiler; gerçekten yemek hazindi; sofradakiler ekmeklerini gözyaşlarıyla ıslatıyorlardı; fakat Pangloss bunun başka türlü olmasına imkân olmadığını temin ederek onları teselli etti: “Çünkü dedi, bütün bunlar olanların en iyisidir; mademki Lizbon'da bir yanardağ yar, bu yanardağ başka yerde olamazdı; çünkü nesnelerin, bulundukları yerlerden başka yerde bulunmaları imkânsızdır. Çünkü her şey iyidir.”

Yanındaki, Inquisition'la ilişiği olan kara yüzlü küçük adam [Engizisyon emrinde çalışan aşağı rütbeli bir casus.] nezaketle söz aldı ve dedi ki: “Bayın ilk günaha inanmadığı görülüyor; eğer her şeyin olduğu gibi olması en iyisi ise demek ki ne cennetten kovulma ne de ceza vardır.”

Pangloss daha büyük bir nezaketle: “Efendimizin affını dilerim, çünkü insanın cennetten kovulması, lanete uğraması, mümkün dünyanın en iyisine zorunlu olarak girmiştir,” diye cevap verdi. Inquisition'la ilişiği olan adam: “Demek bay, hürriyete inanmıyorlar?” dedi. Pangloss: “Efendimiz beni mazur görsünler, dedi; hürriyet mutlak zorunlulukla beraber yaşayabilir; çünkü hür olmamız zorunluydu; çünkü ne de olsa tayin edilen irade...” Pangloss, cümlesinin ortasında iken Inquisition'la ilişiği olan adam, bardağına Poato veya Oporto şarabı döken uşağına başıyla bir işaret verdi.

ALTINCI BÖLÜM

Yersarsıntılarına mâni olmak için güzel bir auto-da-fe [ Auto - da - fe İspanyolca bir kelime olup, insanları yakmak için hazırlanan ateş manasına gelir. Bahsi geçen auto - da - fe 26 Haziran 1756’da yapılmıştır. ] yakılıyor ve Candide pataklanıyor.

Lizbon'un dörtte üçünü mahveden yersarsıntısından sonra, ülkenin bilgeleri her şeyin yıkılmasını önlemek için halka güzel bir auto – da-fe vermekten daha kesin bir çare bulamamışlardı; Coimbre Üniversitesi, büyük bir törenle birkaç kişinin hafif ateşte yakılmasında, yersarsıntısına mâni olacak şaşmaz bir deva bulunduğuna karar vermişti.

Bu vesile ile vaftiz anasıyla evlendiğine kanaat getirilen bir Biscaya'lı [İspanya'da Biscaye Vilâyetinde oturanlara verilen addır.] ile piliç yerken yağını çıkaran iki Portekizliyi yakaladılar; yemekten sonra da, üstat Pangloss'la çömezi Candide'i bağladılar; biri ileri geri konuşmuş, diğeri de tasvip eder bir eda ile dinlemişti; ikisini birden güneşin kendilerini hiçbir zaman rahatsız etmeyeceği son derece serin ayrı ayrı iki daireye götürdüler: sekiz gün sonra her ikisine birer Sanbenito [Sanbenito, engizisyon zamanında İspanya'da yakılmaya mahkûm olanlara giydirilen elbisedir.] giydirdiler, başlarını kâğıttan külahlarla süslediler. Candide'in külâhıyla Sanbenito'sunda tersine fışkıran alev resimleriyle kuyruksuz ve ayaksız şeytan resimleri vardı. Fakat Pangloss'un şeytanlarının ayakları, kuyrukları vardı; alevleri de dikine idi. Bu kıyafetle alay halinde yürüdüler ve çok dokunaklı bir vaazla arkasından birkaç sesle söylenen güzel bir ilahi dinlediler. Candide, ilahi söylenirken nota ile pataklandı; Biscaya'lı ile yağ yemek istemeyen iki adam yakıldılar; Pangloss, âdet olmadığı halde asıldı. Aynı gün toprak korkunç bir gürültü ile yeniden sarsıldı. [21 Aralık 1755.]

Korkmuş, şaşırmış, çılgına dönmüş olan Candide kan içinde titreyerek kendi kendine: “Mümkün olan dünyaların en iyisi burası ise ötekiler nedir? diyordu. Yalnız pataklanmakla kalsam iyi, Bulgar'lar da beni patakladılar; patakladılar ama ey benim sevgili Pangloss'um, filozofların en büyüğü, sebebini bile bilmeden sizin asıldığınızı da mı görecektim? Ey benim sevgili anabaptiste'im insanların en iyisi, sizin limanda boğulmanız da mı gerekliydi? Ey Mademoiselle Cunegonde, kızların incisi, sizin karnınızın yarılması da mı mukadderdi?” Candide vaazı dinledikten, dayak yedikten, af ve takdis edildikten sonra güçlükle ayakta durarak geri dönerken ihtiyar bir kadın ona yanaştı: “Oğlum dedi, metin ol, arkamdan gel.”

YEDİNCİ BÖLÜM

İhtiyar bir kadın Candide’e bakıyor, Candide sevdiğini buluyor.

Candide metin olamadı ama bir viraneliğe kadar ihtiyar kadının arkasından yürüdü; kadın ona vücudunu ovsun diye bir kutu merhemle, yiyecek içecek verdi. Oldukça temiz bir yatak gösterdi; yatağın yanında birtakım elbise vardı. —: “Yiyin, için, yatın dedi; Monseigneur St.Antoine de Padoue, Nötre - Dame d'Arocha, Monsiegneur St Jacques de Compostelle, yardımcınız olsun: yarın yine geleceğim.” Gördüklerine, çektiklerine ve daha çok ihtiyar kadının merhametine şaşıp kalan Candide, kadının elini öpmek istedi. Kadın: “öpülecek el benimki değil, dedi; yarın yine geleceğim. Merhemle vücudunuzu ovuşturun, yiyin ve uyuyun.”

Bu kadar bahtsızlığa rağmen Candide, yiyip içti ve uyudu. Ertesi gün ihtiyar kadın ona, kahvaltı getirdi, sırtını yokladı ve başka bir merhemle bizzat vücudunu ovdu; sonra öğle yemeğini getirdi; akşama doğru da akşam yemeğini getirdi. Ertesi gün de aynı hareketleri tekrarladı. Candide ona: “Kimsiniz? diye sorup duruyordu; bu kadar iyiliği size kim ilham etti? Size nasıl bir iyilikte bulunabilirim.” İhtiyar kadın hiç cevap vermiyordu; akşama doğru yine geldi, ama yemek getirmedi: “Sesinizi çıkarmadan benimle gelin”, dedi. Candide'in koluna girdi ve beraberce kırlarda bir çeyrek fersah kadar yürüdüler: bahçeler ve parklarla çevrilmiş ıssız bir eve geldiler. İhtiyar kadın küçük bir kapıyı çaldı; kapı açıldı; kadın Candide'i gizli bir merdivenden yaldızlı bir odaya götürdü. Dibalarla döşeli bir kanepeye oturttu, kapıyı kapadı ve gitti. Candide kendini rüyada sanıyor, bütün hayatı ona korkunç bir rüya, bulunduğu an ise tatlı bir rüya gibi geliyordu.

Çok geçmeden ihtiyar kadın göründü; boylu poslu, pırıltılı, kıymetli mücevherler takmış yüzü peçeli, heyecandan titreyen bir kadına destek olmaya çabalıyordu, ihtiyar kadın Candide'e: “Şu peçeyi kaldırın”, dedi. Delikanlı yaklaştı; titrek bir elle peçeyi kaldırdı. İnanılmayacak şey! Hayret! Mademoiselle Cunegonde'u gördüğünü sandı; gerçekten de onu görüyordu, ta kendisiydi. Takatten düştü, bir kelime söyleyemedi, ayaklarına kapandı. Cunegonde kanepenin üstüne yığıldı. İhtiyar kadın üzerlerine ispirtolu sular döktü; kendilerine geldiler, konuşmaya başladılar: önce kesik kesik kelimeler, karşılaşan sualler ve cevaplar, iç çekmeler, gözyaşları, bağırmalar, ihtiyar kadın daha az gürültü etmelerini tavsiye etti ve onları kendi başlarına bıraktı Candide: “Demek sizsiniz ha! Sizi Portekiz'de buluyorum! Size el sürmediler mi? Filozof Pangloss'un beni inandırmak istediği gibi karnınızı deşmediler mi?” dedi. Güzel Cunegonde:: “Bunların hepsi oldu, dedi; fakat bu iki kazadan insan her zaman ölmez.” — “Ananızla babanızı öldürmediler mi?” Cunegonde ağlayarak: “Ah, öyle oldu,” dedi.— “Ya kardeşinizi?” — “Onu da öldürdüler.”— “Peki niçin Portekiz'desiniz? dedi. Ne yapıp ettiniz de beni buraya getirdiniz?” Kız: “Bütün bunları size söyleyeceğim dedi fakat daha önce, bana verdiğiniz saf öpücükten ve yediğiniz tekmelerden beri başınıza gelenleri anlatınız.” Candide derin bir saygı ile kızın dediğini yetine getirdi; heyecan içinde idi, sesi kısık ve titrekti, sırtı hâlâ ağrıyordu; böyle olduğu halde ayrıldıkları andan beri çektiklerini saf bir dille anlattı. Cunegonde gözlerini göğe doğru dikti; temiz kalpli anabaptiste'le Pangloss'un ölümüne göz yaşları döktü; sonra da Candide'e şunları söyledi; kız anlatırken Candide bir kelime kaçırmıyor ve sevgilisine yiyecekmiş gibi bakıyordu.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Cunegonde un hikâyesi

Tanrı, Bulgar'ları, güzel Thuoder - ten - tronckh şatomuza göndermeyi murat ettiği sırada ben yatağımda derin bir uykuya dalmıştım; babamla kardeşimi boğazladılar, anamı da parça parça kestiler. Bu manzara karşısında kendimden geçtiğimi gören altı ayak boyunda bir Bulgar ırzıma geçmeye koyuldu; bu, aklımı başıma getirdi; kendime geldim, bağırdım, çağırdım, çırpındım, dişledim, tırmaladım, babamın şatosunda geçen şeylerin olağan şeyler olduğunu bilmediğimden koca Bulgarın gözlerini çıkarmak istedim; kaba herif, sol böğrüme bir bıçak sapladı; hâlâ izini taşıyorum.” Saf Candide: “Vah vah! O yara izini göreceğim değil mi?” dedi. Cunegonde: “Göreceksiniz ama devam edelim,” dedi Candide: “Devam edin,” dedi.

Cunegonde, hikâyesini şu noktadan aldı: “Bir Bulgar subayı içeri girdi, beni kanlar içinde gördü; asker keyfini bozmuyordu. Subay bu kaba herifin kendisine karşı gösterdiği saygısızlığa kızdı ve onu benim üzerimdeyken öldürdü. Sonra yaramı yıkattı ve harp esiri olarak beni karargâhına götürdü. Bir iki gömleği vardı; onları yıkıyor, yemeğini pişiriyordum; doğrusu beni pek güzel buluyordu; ben de ne yalan söyleyeyim onun endamını güzel, tenini, beyaz ve yumuşak buluyordum; yalnız zekâdan ve felsefeden yana o kadar parlak değildi; onu üstat Pangloss'un yetiştirmediği belliydi. Üç ay sonra bütün parasını kaybettiğinden, benden de bıktığından beni, Hollanda ve Portekiz'de ticaretle uğraşan ve kadınları çılgınca seven Don Issacar adında bir Yahudi’ye sattı. Bu Yahudi bana çok bağlandı, fakat hakkımdan gelemedi; ona, Bulgar askerlerinden daha çok dayandım. Namuslu bir kimsenin bir kere ırzına geçilir, ama bununla fazileti sağlamlaşır.

Yahudi beni yola getirmek için bu gördüğünüz köşke getirdi. O vakte kadar yeryüzünde Thunder - ten - tronckh şatosu kadar güzel bir şey yok sanırdım; meğer yanılmışım.

Bir gün Büyük Inquisiteur beni gördü, uzun uzadıya süzdü ve benim ile gizli işler hakkında konuşmak istediğini bildirdi. Beni sarayına götürdüler; ona kim olduğumu söyledim; bir Yahudi’nin malı olmakla seviyemin ne kadar altında bulunduğumu anlattı. Onun adına, beni, Monseigneur'e bırakması için Don Issacar'a teklifte bulunuldu. Sarayın bankeri ve itibar sahibi bir adam olan Don Issacar teklifi reddetti. Inquisiteur onu ateşe attırıp yakacağını söyleyerek tehdit etti. Bu tehdit karşısında sıfırı tüketen Yahudim sonunda şöyle bir pazarlık yaptı; evle ben onların müşterek malı olacaktık; pazartesi, çarşamba ve perşembe günleri Yahudiye, haftanın diğer günleri de Inquisiteur'e ait olacaktık. Bu anlaşma yapılalı altı ay oluyor. Bu müddet kavgasız geçmedi; çünkü cumartesiyi pazara bağlayan gecelerin eski kanuna göre mi yoksa yeni kanuna göre mi tespit olunacağına karar verilmedi. Bana gelince, ben ne eskisine ne de yenisine uydum ve sanırsam bu sebepten de her zaman sevildim.

Sonunda Inquisiteur deprem afetinin yolunu değiştirmek ve Don Issacar'ı korkutmak için bir auto da-fe töreni yapmak lûtfunda bulundu. Törene davet etmekle bana da şeref verdi. Çok iyi bir yerde oturdum; dinî ayinle suçluların yakılması arasında geçen zamanda bayanlara soğuk şerbetler ikram ettiler; iki Yahudi ve sağdıcıyla evlenen namuslu Biscaya'lı yakılırken gerçekten dehşet duydum; fakat bir Sanbenito ile bir külahın altında Pangloss'un yüzüne benzeyen bir yüz görünce ne kadar hayret ettim, korktum, şaşırdım bilseniz!... Gözlerimi ovuşturdum, dikkatle baktım, asıldığını gördüm; kendimden geçtim. Kendime gelir gelmez çırılçıplak sizi gördüm; artık, bu dehşetin, kederin, acının, ümitsizliğin son haddiydi. Ne yalan söyleyeyim, sizin deriniz Bulgar subayının derisinden daha beyaz ve daha güzeldi. Bu manzara, beni üzen ve kemiren bütün duyguları arttırdı. Bağırmak: “Vahşiler, durun!” demek istedim, fakat sesim çıkmadı; zaten bağırmam da faydasız olacaktı. Siz güzelce dayak yedikten sonra kendi kendime: “Sevgili Candide'le bilgin Pangloss, sevgilisi olduğum Inquisteur'ün emirleriyle biri yüz kırbaç yemek, diğeri asılmak için nasıl oluyor da Lizbon'da bulunuyorlar? Demek Pangloss dünyada olup bitenlerin en iyi şeyler olduğunu söylediği zaman beni insafsızca aldatıyormuş!...” dedim.

Böylece heyecanlanmış, şaşkına dönmüş, kendimden geçmiş, dermansızlıktan bitkin bir faalde düşmüştüm; kafam, babamın, annemin ölümüyle, kaba Bulgar askerinin küstahlığı ve karnıma sapladığı bıçağıyla, hizmetçiliğimle, aşçılık sanatımla, Bulgar yüzbaşımla, çapkın Don Issacar'ımla, iğrenç Inquisiteur'ümle, Doktor Pangloss'un asılmasıyla, siz döğülürken bir kaç sesle söylenen ölüm ilâhisiyle ve hele sizi son gördüğüm gün paravanın arkasında size verdiğim öpücükle dolu idi. Bu kadar felâketten sonra sizi bana iade eden Tanrıya şükrediyordum. İhtiyar kadına, sizi tedavi etmesini ve elinden geldiği zaman buraya getirmesini söyledim. Verdiğim ödevi yerine getirdi; sizi görmek, dinlemek ve sizinle konuşmak gibi anlatılmaz bir zevki tattım. Karnınız çok acıkmış olmalı; benim de çok iştahım var; ilk iş olarak sofraya oturalım.”

İkisi beraber sofraya oturdular, yemekten sonra, bahsi geçmiş olan o güzel kanepeye kuruldular; evin efendilerinden biri olan Don Issacar geldiği zaman, hâlâ orada idiler Günlerden cumartesi idi. Hakkı olan bir şeyin tadını çıkarmaya ve derin aşkını anlatmaya geliyordu.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Cunegonde'un, Candide'in, Büyük lnquisiteur’ün ve bir Yahudi’nin başına gelenler.

Bu Issacar, Babil esaretinden beri İsrail oğulları arasında görülmemiş derecede, hiddetli bir İbraniydi.—: “Nasıl! dedi; Galileli köpek karı, Inquisiteur yetmiyormuş gibi şu çapkının da seni benimle paylaşması mı lâzım?” Bunu söyleyerek her zaman yanında bulundurduğu uzun bir hançeri çekti, rakibinin de silâhlı olacağını düşünmeden Candide'in üstüne atıldı; fakat bizim iyi Vestfalyalı, ihtiyar kadından elbise ile beraber güzel bir de kılıç almıştı; yumuşak tabiatlı olmasına rağmen kılıcını çekti ve Yahudi’yi ölü olarak yere, güzel Cunegonde'un ayaklarının dibine serdi.

Cunegonde: “Meryem ana! diye bağırdı; ne olacağız? Evimde ölmüş bir adam var! Hermandade [ Hermandade, kutsal bir cemiyettir. XIII. yüzyıla kadar devam etmiştir.] gelirse mahvolduk.” Candide: “Pangloss asılmamış olsaydı, bu çaresiz anda bize bir nasihat verirdi, çünkü o, büyük bir filozoftu. Onun yokluğunda ihtiyar kadına danışalım,” dedi. Bu kadın çok ihtiyatlı idi, düşüncesini söylemek üzere iken bir başka küçük kapı daha açıldı. Gece yarısından sonra saat birdi. Pazar gününün başlangıcıydı. Bu gün de Inquisiteur'e aitti. İçeri girdi ve elinde kılıcıyla, dayak cezasına çarpılan Candide'i, yere serilmiş ölüyü, şaşkın Cunegonde'u, nasihat veren ihtiyar kadını gördü.

Bakın bu anda Candide'in içinden neler geçti ve nasıl bir muhakeme yürüttü: “Bu mübarek zat, imdat diye bağırırsa, mutlaka beni yaktırır; Cunegonde'a da aynı şeyi yapabilir; hiç acımadan beni dövdürdü; rakibimdir; nasıl olsa öldürmeye başladım, düşünmeye gelmez.” Bu muhakeme kesin ve süratli oldu; Inquisiteur'ün kendine gelmesine vakit bırakmadan kılıcını bir tarafından sokup öbür tarafından çıkardı ve Yahudi’nin yanına fırlattı. Cunegonde: “İşte bir tane daha, dedi; artık affedilecek yerimiz kalmadı? Aforoz edildik, son saatimiz çaldı. Siz ki o kadar yumuşak huylu yaratılmıştınız, nasıl oldu da iki dakika içinde hem bir Yahudi’yi hem de bir rahibi böyle öldürüp devirdiniz?” Candide “Benim güzel bayanım, diye cevap verdi; insan hem âşık hem kıskanç olur, üstelik bir Inquisâteur'ün dayağını tadarsa ne yaptığını bilmez.”

O vakit ihtiyar kadın söz aldı ve dedi ki: “Ahırda tam takımıyla üç Endülüs atı var: cesur Candide onları hazırlasın; bayanım da mayadorlarını, elmaslarını alsın; her ne kadar ancak bir kaba etimin üzerine oturabiliyorsam da hemen atlara binelim, Kadiks'e gidelim; dışarıda çok güzel bir hava var; gece serinliğinde yolculuk büyük bir zevktir”

Candide, derhal üç atı eğerledi. Cunegonde, ihtiyar kadın ve Candide otuz fersah yol aldılar. Onlar uzaklaşırken kutsal Hermandade eve geldi; Inquisiteur'ü güzel bir kiliseye gömdüler Issacar'ı da genel mezarlığa attılar.

Candide, Cunegonde ve ihtiyar kadın Siera Morena dağlarının ortasında Avacca adında küçük bir şehre varmışlardı; bir meyhanede oturmuş şöyle konuşuyorlardı:

ONUNCU BÖLÜM

Candide, Cunegonde ve ihtiyar kadın, Kadiks'e nasıl bir ümitsizlik içinde geldiler ve gemiye nasıl bindiler.

Cunegonde ağlayarak: “Paralarımı elmaslarımı kim çalmış olabilir? Ne ile yaşayacağız? Ne yapacağız? Bana başka para ve elmas verecek Inquisiteur'lerle Yahudileri nerede bulmalı?” diyordu. İhtiyar kadın: “Heyhat! dedi; dün Badajos'ta bizimle aynı misafirhanede kalan bir Cordelier papazından şüpheleniyorum; Tanrı günah yazmasın ama, iki kere odamıza girdi ve bizden çok önce gitti.” Candide: “İyi kalpli Pangloss bana, dünya nimetlerinin bütün insanların malı olduğunu, herkesin bu dünyada eşit haklara sahip bulunduğunu ispat eder dururdu. Bu ilkelere göre Cordelier papazı bari bize seyahatimizi bitirecek kadar para bıraksaydı. Demek hiçbir şeyimiz kalmadı öyle mi güzel Cunegonde'um?” dedi. Cunegonde: “Bir Maravedis [ Maravedis, üç para değerinde İspanyol parası.] bile yok!” dedi. Candide: “Ne yapmalı?” dedi. İhtiyar kadın: “Atlardan birini satalım; her ne kadar ancak bir kaba etimin üstünde oturabiliyorsam da ben Mademoiselle'la terkisine binerim böylece Kadiks'e varırız,” dedi.

Aynı misafirhanede bir Benedictin başpapaz” vardı; atı ucuza satın aldı. Candide, Cunegonde ve ihtiyar kadın, Lucena, Chillas, Lebria'dan geçtiler ve nihayet Kadiks'e vardılar. Burada bir donanma hazırlanıyor ve Saint Sacrement şehrindeki kabilelerinden birini, İspanya ve Portekiz kurallarına karşı ayaklandırmakla suçlandırılan Paraguaylı sayın Cizvit papazlarını yola getirmek için asker toplanıyordu. [ Cizvitler, yüz elli yıldan beri Amerika'ya yerleşmişlerdi. İspanya ile Portekiz Amerika'daki arazilerin hudutlandırılması için bir anlaşma imzalayınca Cizvitler zarar ettiklerini söylediler ve 1757 de Saint - Nicolas da isyana başladılar. ] Candide Bulgar'larda askerlik etmiş olduğundan küçük ordunun generalinin karşısında, öyle bir çeviklikle Bulgar usulü talim yaptı ki kendisine bir piyade bölüğü komutanlığı verdiler. Böylece bir komutan olup çıkıverdi; Cunegonde. İhtiyar kadın, iki uşak ve Portekiz büyük Inquisiteur'üne ait iki Endülüs atıyla gemiye bindi.

Yolculuğun devamınca, zavallı Pangloss'un felsefesi hakkında bir hayli muhakeme yürüttüler. Candide: “Başka bir âleme gidiyoruz; orada şüphesiz her şey iyidir. Çünkü doğrusunu isterseniz bizim âlemde olup biten maddi manevi şeylerden biraz şikâyet edilebilir,” diyordu. Cunegonde: “Sizi bütün kalbimle seviyorum ama gördüklerimden ve çektiklerimden ruhum hâlâ korku içerisinde!” diyordu. Candide: “Her şey iyi gidecek, diye cevap veriyordu; bu yeni dünyanın denizi bile Avrupa'mızın denizlerinden daha iyi, daha sakin, rüzgârları daha istikrarlı; hiç şüphesiz mümkün dünyaların en iyisi, yeni dünya olacak!” Cunegonde: “İnşallah! diyordu; fakat ben, bizim dünyada o kadar bedbaht oldum ki, kalbim hemen hemen her ümide kapalı!” ihtiyar kadın onlara: “Halinizden şikâyet ediyorsunuz, dedi. Heyhat! Benim gibi felâketlere uğramadınız ki...” Cunegonde gülecek gibi oldu ve kendinden daha bedbaht olduğunu iddia eden bu iyi yürekli kadını çok şakacı buldu. “Heyhat! zavallı kadınım, dedi; iki Bulgar'ın tecavüzüne uğramadan, karnınıza iki bıçak yemeden, şatolarınızdan ikisi yıkılmadan, gözünüzün önünde iki sevgilinizin birden dövüldüğünü görmeden, nasıl olur da benden daha bedbaht olduğunuzu söyleyebilirsiniz! Buna, yetmiş iki göbeği belli bir Baronne olarak doğduğumu ve aşçılık yaptığımı da ilâve ediniz...” İhtiyar kadın: “Mademoiselle, diye cevap verdi; kimin nesi olduğumu bilmiyorsunuz; size kaba etlerimi göstersem böyle söylemez, hükmünüzü de geciktirirsiniz.” Bu sözler Cunegonde'la Candide'in kafalarında derin bir merak uyandırdı. İhtiyar kadın sözlerine şöyle başladı:

ON BİRİNCİ BÖLÜM

İhtiyar kadının hikâyesi

Benim de gözlerim her zaman böyle kızarmış ve morarmış değildi; benim de bir zamanlar burnum çeneme sarkmış değildi; böyle bir hizmetçi değildim. Ben, Papa X. Urbain'le [Muharririn ne kadar dikkatli hareket ettiğini burada görüyoruz. O vakte kadar X. Urbain adında bir papa yoktu.] Palestrioe prensesinin kızıyım. On dört yaşıma kadar sarayda büyüdüm; sizin Alman Baron'larınızın bütün şatoları bir araya gelse bu sarayın ahırı olamazdı; fistanlarımdan bir tanesi bile Vestfalya'nın bütün ihtişamından üstündü. Güzelliğim, zarafetim, maiyetlerim, eğlence, saygı ve ümit içinde gelişiyordu. Daha o zamandan sevdalılarım vardı. Göğsüm meydana çıkmaya başlamıştı; hem de ne göğüs! Venus de Medicis'inki gibi bembeyaz, sert! O ne gözlerdi! O ne göz kapakları! Ya simsiyah kirpikler! Göz bebeklerim öyle bir alevle ışıldıyor ki sarayda yaşayan şairlerin dediği gibi yıldızların parlaklığını bile gölgede bırakıyordu. Beni giydiren ve soyan kadınlar bana önden, arkadan baktıkça hayran oluyorlardı; bütün erkekler onların yerinde olmak isterlerdi.

Massa- Carara hükümdarı olan bir prensle nişanlandım. Hem ne prens! Benim kadar güzel; nazla niyazla, neşe içinde büyümüş; zekâsı parlak, sevgisi ateşli bir prens. Onu insan ilk sevdiği zaman nasıl severse öyle seviyordum, taparcasına çılgıncasına... Düğün hazırlıkları yapıldı. Bu, işitilmemiş bir debdebe ve ihtişamdı; arkası kesilmeyen ziyafetler, eğlenceler, komik operalar verildi; bütün İtalya benim için, bir tanesi bile şanıma lâyık görülmeyen sounet’ler yazdı. Saadete ereceğim sırada prensimin eskiden metresi olan ihtiyar bir Marquise, onu, evine çikolata içmeye davet etti. Prens iki saatten az bir zamanda korkunç ihtilâçlar içerisinde öldü. Ama bu bir şey değil; ümitsizliğe düşen, benden daha az müteessir olmayan annem bir zaman için böyle uğursuz bir yerden kendini kurtarmak istedi. Gaete [Gaete, Akdeniz sahilinde bir İtalyan şehri.] yakınlarında çok güzel bir malikânesi vardı. Roma’daki Saint- Pierre kilisesinin mihrabı gibi yaldızlı bir İtalyan kadırgasına bindik. Birden Sale'li [ Sale: Fas'ta bir şehir. O zamanlar korsanların yatağıydı.] bir korsan gemisi üzerimize yürüdü ve gemimize yanaştı. Askerlerimiz kendilerini Papa'nın askerleri gibi müdafaa ettiler; hepsi silâhlarını atarak İn articulo motris [günahları çıkarıldıktan sonra öldürülmeleri için... ] af dileyerek diz çöktüler.

Derhal onları, annemi, yanımızdaki kızları ve beni maymunlar gibi çırılçıplak soydular. Bu adamların herkesi soymak hususunda gösterdikleri çabukluk takdir edilir bir şey. Fakat beni daha çok hayrette bırakan şey, biz, kadınların yalnız şırınganın ucunu koyduğumuz bir yere bunların parmaklarını sokması oldu. Bu tören bana çok tuhaf geliyordu; işte insan memleketinden dışarı çıkmazsa her şey hakkında böyle hüküm verir. Çok geçmeden bunu, oralarımıza elmas saklayıp saklamadığımızı anlamak için yaptıklarını öğrendim. Bu, denizlerde dolaşan medeni milletler arasında, bilinmeyen zamanlardan beri kurulu bir adetmiş. Maltalı sofu Chevalier'lerin Türk erkeklerini, kadınlarını yakaladıkları zaman da hep böyle yaptıklarını öğrendim; bu, insanların değişmez haklarından biri imiş.

Annesiyle beraber Fas'a esir olarak götürülmenin bir prenses için ne kadar ağır olduğunu size anlatmaya lüzum görmüyorum. Korsan gemisinde neler çektiğimizi kolayca tahmin edersiniz.

Annem hâlâ güzeldi; yanımızdaki kızlar, alelade oda hizmetçilerimiz, bütün Afrika'da eşlerine rastlanmayacak kadar güzel kadınlardı. Bana gelince, çok güzeldim; zarafetin, güzelliğin ta kendisiydim; üstelik kız oğlan kızdım. Fakat bu, uzun sürmedi: Massa - Carara'nın güzel hükümdarı için saklanmış olan bu çiçek, korsanların reisine nasip oldu. Bu adam iğrenç bir zenciydi; üstelik bununla bana büyük bir şeref verdiğini sanıyordu, Palestrine prensesiyle benim, Fas’a gelinceye kadar çektiklerimize bakılırsa doğrusu çok tahammülü imişiz. Ne ise geçelim; bunlar o kadar olağan şeylerdir ki sözünü etmeye bile değmez.

Fas'a geldiğimiz zaman ortalıkta kan gövdeyi götürüyordu. İmparator Molla İsmail'in [ Molla İsmail (1646 - 1727) in bir sürü çocuğu oldu. Bunlar daha babaları sağken birbirleriyle muharebeye tutuşmuşlardır.] elli oğlunun her birinin taraftarları vardı: bu da siyaların siyahlara, siyahların Habeşlere, Habeşlerin Habeşlere, melezlerin melezlere karşı açtığı elli dahilî harp demekti. Yani, bütün imparatorlukta devamlı bir boğazlaşma vardı.

Karaya ayak basar basmaz, benim korsanın düşmanı olan bir partiye mensup siyahlar, ganimetlerini elinden almak için çıka geldiler. Elmaslardan ve altından sonra en kıymetli şey bizdik. Sizin, Avrupa topraklarında hiç görmediğiniz bir savaşa şahit oldum. Şimal milletlerinin kanı o kadar ateşli değil. Afrika'da âdet olan çılgınca kadın düşkünlüğü onlarda yok. Sizin Avrupalıların damarlarında sanki süt akıyor; Atlas dağlarıyla, o civarda oturanların damarlarında ise zaç yağı, ateş akıyor. Kime kalacağımız anlaşılsın diye, oralarda yaşayan aslanlar, kaplanlar ve yılanlar gibi kendilerinden geçerek dövüştüler. Annemin sağ kolunu bir mağripli, sol kolunu da benim korsanın muavini tuttu; bir bacağı mağripli bir askerin öteki de korsanlardan birinin elinde idi. Bir an içinde hemen hemen bütün kızlar böyle dört asker tarafından çekiştirilmeğe başlandı. Korsanım beni arkasına gizliyordu. Kılıcını kavramış, karşısına çıkanı öldürüyordu. Sonunda bütün bizim İtalyan kızlarının, annemin de, kendilerini paylaşamayan canavarların elinde, parça parça edildiklerini, kesildiklerini, boğazlandıklarını gördüm. Arkadaşım olan esirler, onları almış olanlar, askerler, denizciler, siyahlar, Habeşler, beyazlar, melezler ve sonunda korsanım, herkes öldürüldü ve ben yarı ölü bir halde bir ölü yığınının üstünde kaldım. Buna benzer vakalar, bilindiği gibi, Muhammed’in emrettiği beş vakit namazda kusur edilmeyen, üç yüz fersahlık bir sahada olağan şeylerdi.

Üst üste yığılmış kanlı ölü sürülerinden çok güçlükle sıyrıldım ve oralardaki ırmağın kenarına, büyük bir portakal ağacının altına kadar süründüm; korkudan, yorgunluktan, dehşetten, ümitsizlikten ve açlıktan bitkin bir halde oraya yığıldım. Bütün duygularım o kadar yorgun düşmüştü ki çok geçmeden uykudan ziyade baygınlığa benzer bir uykuya daldım. Ben bu bitkinlik ve duygusuzluk içinde, ölümle hayat arasındayken, vücudumun üstünde kımıldayan bir şeyin beni sıktığını fark ettim. Gözlerimi açtım, üstümde nefes nefese dişlerinin arasında bir şeyler söyleyen, beyaz, iyi yüzlü bir adam gördüm: “O che sciagura d'essere senza c...” [Ah iğdiş olmak ne fena şey...]

ON İKİNCİ BÖLÜM

İhtiyar kadının felâketlerinin sonu

Ana dilimi duyunca hem hayret ettim hem de sevindim; ama bu herifin edepsizce sözlerine de büsbütün hayret ettim; ona şikâyet ettiği felâketten daha büyük felâketler olduğunu söyledim. Birkaç kelime ile başıma gelenleri anlattım; tekrar kendimden geçtim. Beni yakında bulunan bir eve götürdü, yatağa yatırdı, yiyecek verdi, hizmetimi gördü, beni teselli etti, okşadı; benim kadar güzel bir şey görmediğini, hiç kimsenin kendisine iade edemeyeceği bir şeyi hiçbir zaman bu kadar aramadığını söyledi, “Napoli'de doğdum, dedi, orada her sene iki, üç bin çocuğa iğdiş ederler; bazıları bundan ölür, bazıları kadınların sesinden daha güzel bir sese sahip olur, bazıları da devletlerin başına geçer. [ Voltaire burada, çocukluğunda iğdiş edilmiş olan Farinelli'yi kastediyor. Önce meşhur bir kilise şarkıcısı, sonra da İspanya kralının en çok sevdiği adam olmuştur. ] Bu ameliyatı bana büyük bir başarı ile yaptılar; Palestrine prensinin kilisesinde ilâhiler söyledim.” — “Annemin kilisesinde” diye bağırdım. Adam ağlayarak: “Annenizin kilisesinde mi? diye bağırdı; nasıl? Yoksa siz altı yaşına kadar yetiştirdiğim, daha o zamandan, böyle bu kadar güzel olacağını vadeden o genç prenses misiniz? — “Ta kendisi; annem buradan dört yüz adım ötede, parça parça, bir ölü yığınının altında duruyor.”

Başıma gelenlerin hepsini ona anlattım; o da bana maceralarını anlattı; bir Hıristiyan devleti tarafından bir anlaşma yapmak üzere Fas kralına nasıl gönderildiğini söyledi Bu anlaşma gereğince, öteki Hıristiyanların ticaretlerini mahvetmesine yardım olsun diye Fas kralına barut, top ve gemi verilecekti. [İspanya veraseti harplerinde Portekiz kralı, Fransa'ya karşı Molla İsmail'den yardım istemiştir.] Bu namuslu iğdiş: “İşim bitti, dedi, Ceuta'da gemiye bineceğim, sizi de İtalya’ya götürürüm! O che sciagura d'essere senza c.!”

Gözyaşlarımı tutamayarak kendisine teşekkür ettim; hâlbuki o beni, İtalya’ya götürecek yerde, Cezayir'e götürdü ve bu eyaletin beyine sattı. Satılır satılmaz, Afrika'yı, Asya'yı ve Avrupa'yı dolaşan veba, Cezayir'de de şiddetle baş gösterdi; yer sarsıntılarını gördünüz ama Mademoiselle, hiç vebaya tutuldunuz mu?” Baronne: “Hayır, diye cevap verdi.”

İhtiyar kadın devam etti: “Tutulmuş olsaydınız, onun yer sarsıntısından çok daha kötü olduğunu itiraf ederdiniz. Bu hastalık Afrika'da salgın halindedir. Ben de yakalandım. Daha on beşinde iken üç ay içinde fukaralığa, esirliğe düşen, hemen her gün tecavüze uğrayan, annesinin dört parça edildiğini gören, açlıkla, harple karşılaşan, Cezayir’de veba ile ölmek üzere olan bir Papa kızı için bu vaziyetin ne demek olduğunu tasavvur ediyor musunuz? Bununla beraber ben ölmedim. Fakat iğdişle bey ve hemen bütün Cezayir sarayı halkı öldü.

Bu korkunç vebanın ilk dehşeti geçince beyin esirlerini sattılar. Bir tacir beni satın aldı, Tunus'a götürdü. O da beni Trablus'ta tekrar bir başkasına satan bir tacire sattı; Trablus'tan İskenderiye'ye satıldım, İskenderiye'den İzmir’e, İzmir'den de İstanbul'a satıldım. Sonunda bir yeniçeri ağasının malı oldum; çok geçmeden de ağa, Rusların muhasara ettikleri Azak'ı müdafaa etmek emrini aldı". [1696 da Büyük Petro'nun askerleri Azak'ı aldılar.]

Çok kibar bir adam olan ağa bütün sarayını da beraber götürdü ve bizi, Palus Meotide üstünde iki harem ağasıyla yirmi askerin muhafaza ettiği küçük bir kaleye yerleştirdi. Bir hayli Rus öldürüldü: ama onlar da altında kalmadılar. Azak ateş ve kan içinde kaldı; ne kadınlara ne de çocuklarla ihtiyarlara acıdılar; yalnız küçük kalemiz kaldı: düşman bizi aç bırakarak ele geçirmek istedi. Yirmi yeniçeri teslim olmamak için yemin etmişti. Açlığın son haddine düşünce, yeminlerini bozmak korkusuyla bizim iki harem ağasını yemek zorunda kaldılar. Birkaç gün sonra da kadınları yemeğe karar verdiler. Çok sofu ve çok merhametli bir imamımız vardı; yaptığı güzel bir vaazla onları, bizi tamamıyla öldürmemeleri için ikna etti. “Bu bayanların kaba etlerinin yalnız bir tarafını kesin, dedi; çok güzel bir yemek yaparsınız; gerekirse birkaç gün sonra bir o kadar et daha bulursunuz; bu insanca hareketten ötürü Tanrı sizden hoşnut olur, size yardım eder.”

İmam iyi söz söylemesini biliyordu; onları kandırdı. Bize o korkunç ameliyatı yaptılar. İmam bize, sünnet edilen çocuklara sürülen merhemden sürdü; hepimiz ölü gibiydik. Yeniçeriler, kendilerine verdiğimiz yemeği henüz yemişlerdi ki, Rus'lar altları düz kayıklarla çıkageldiler; yeniçerilerin biri bile kurtulmadı. Rus'lar bizim halimize aldırış etmediler. Her yerde Fransız cerrahlar vardır; son derece maharetli olan bir tanesi bizi tedavi etti; iyi etti; yaralarım iyice kapandıktan sonra da bana bazı tekliflerde bulunduğunu bütün ömrümce hatırlayacağım. Hepimize, teselli bulmamızı söyledi; birçok muhasaralarda buna benzer şeylerin olageldiğini, bunun bir harp kanunu olduğunu temin etti.

Arkadaşlarım yürümeğe başlar başlamaz Moskova'nın yolunu tuttular.. Taksimde beni bahçıvanı yapan ve bana günde yirmi kırbaç vuran bir Boyar'a düştüm. İki yıl sonra bazı saray entrikalarından ötürü otuz Boyar'la beraber efendim de işkence tekerleğinde can verince bu vakadan istifade ederek kaçtım; bütün Rusya'yı boydan boya geçtim; uzun zaman Riga, sonra Rostok, Vismar, Leipzig, Cassel, Utrecht, Leyde," La Haye, Rotterdam meyhanelerinde hizmetçilik ettim. Kaba etlerimden birini kaybetmiş bir halde, bir papa kızı olduğumu hiç aklımdan çıkarmayarak yokluk ve sefalet içinde ihtiyarladım; belki yüz kere kendimi öldürmek istedim, fakat henüz hayatı seviyordum. Bu gülünç zaaf belki en kaçınılmaz düşkünlüklerimizden biridir çünkü her zaman yere çalmak istediğimiz bir yükü mütemadiyen taşımaya çalışmaktan, varlığımızdan dehşet duyduğumuz halde ona bağlı kalmaktan, hâsılı bizi kemiren yılanı kalbimizi yiyinceye kadar okşamaktan daha budalaca bir şey olur mu?

Kaderin beni sürüklediği ülkelerde ve çalıştığım meyhanelerde varlıklarından nefret eden birçok insan gördüm; fakat bunlardan yalnız on ikisinin isteyerek sefaletlerine son verdiklerine şahit oldum: üçü zenci, dördü İngiliz, dördü Cenevizli, biri de Robek adında bir Alman Profesörü. Sonunda Yahudi Don Issacar'ın yanına hizmetçi girdim; beni sizin yanınıza verdi, güzel bayanım; kendi mukadderatımı sizinkine bağladım, sizin başınıza gelenlere kendi başıma gelenlerden daha çok ilgi duydum. Hatta beni biraz iğnelememiş olsaydınız ve bir gemide can sıkıntısını gidermek için hikâye anlatmak âdet olmasaydı, kendi felâketlerimden hiç bahsetmezdim. Ne de olsa Mademoiselle, tecrübem var, dünyayı tanıyorum; hoş vakit geçirmek isterseniz her yolcuyu başından geçenleri anlatmaya çağırın; hayatına lânet okumayan, çoğu kere kendi kendine insanların en bedbahtı olduğunu söylemeyen bir tek kişi bulursanız, beni, baş aşağı denize atın.”

ON ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Candide, güzel Cunegonde'la kocakarıdan nasıl ayrılmak zorunda kaldı.

Güzel Cunegonde, kocakarının hikâyesini dinledikten sonra, ona, o kıratta, o değerde bir kimseye gösterilmesi gereken saygıyı gösterdi. Teklifi kabul etti; bütün yolcuları birbiri arkası sıra maceralarını anlatmaya davet etti. Candide'le beraber, kocakarının haklı olduğunu itiraf ettiler. Candide: “Ne yazık ki bilge Pangloss âdet hilafına bir aut-da-fe de asıldı; bize karalarla denizleri kaplayan kötülükler hakkında çok güzel şeyler söylerdi, ben de ona saygıyla itiraz edecek kadar kendimde kuvvet bulurdum,” dedi.

Herkes başından geçenleri anlatırken gemi de ilerliyordu. Buenos- Aires'e yanaşıldı. Cunegonde, komutan Candide ve kocakarı, vali Don Fernando d'lbaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Latnpourdos, y Souza'ya gittiler, Bu beyzadenin, bu kadar adı olan insana yakışacak bir azameti vardı. İnsanlarla, en asil şekilde yukardan bakarak konuşuyordu, sesini o kadar merhametsizce yükseltiyor, öyle hâkim bir tavır alıyor, öyle azametli bir hal takınıyordu ki kendisine selâm duranların onu döveceği geliyordu. Kadınları ise çılgıncasına seviyordu. Cunegonde ona şimdiye kadar gördüklerinin en güzeli göründü. İlk işi Cunegonde'un, komutanın karısı olup olmadığına sormak oldu. Bu suali sorarken takındığı tavır, Candide'i telâşa düşürdü; gerçekten karısı olmadığı için karımdır diyemedi; kız kardeşi olmadığa için de kız kardeşim demeye dili varmadı; bu yarı resmi yalanın vaktiyle eskilerde çok moda [ Hazreti İbrahim, karısı Sara'dan bahsederken kız kardeşimdir demiş. (İncil, birinci kitap. XX.) Voltaire birçok eserlerinde İncilin bu kısmına temas etmiştir, ], yeniler için de çok faydalı olmasına rağmen ruhu, hakikati gizleyemeyecek kadar saftı. “Mademoiselle Cunegonde benimle evlenmek şerefini bana verecek; efendimizden, nikâhımızı kıymaya tenezzül etmesini rica ederiz,” dedi.

Don Fernando d'İbara, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza bıyık bükerek acı acı güldü, komutan Candide'e gidip bölüğünü teftiş etmesini emretti. Candide itaat etti; vali Mademoiselle Cucegonde'la kaldı. Kıza ilân-ı aşk etti; ona ertesi gün ya kilisede ya da hoşuna gittiği yerde evleneceklerini söyledi. Cunegonde ondan düşünmek, kocakarıya danışmak ve karar vermek için on on beş dakika müsaade istedi.

Kocakarı, Cucegonde'a: “Yetmiş iki göbeğiniz belli ama beş paranız yok, dedi; cenup Amerika’nın en güzel bıyıklı, en büyük senyörünün karısı olmak elinizde; bin bir tehlike ile dolu bir istikbale saplanıp kalmak size mi kalmış?' Bulgarların tecavüzüne uğradınız; bir Yahudiyle bir lnquisiteur lûtfunuza nail oldular. Felâketler insana bazı haklar verir, itiraf ederim ki yerinizde olsaydım vali ile evlenip komutan Candide'in istikbalini temin etmekte hiç tereddüt etmezdim.” Kocakarı yaşlılığın ve tecrübenin verdiği bütün ihtiyatla bunları söylerken, limana küçük bir geminin girdiği göründü; gemide engizisyon hâkimiyle zaptiyeler vardı, ve bakın neler olmuştu.

Kocakarı, Candide'le beraber süratle kaçan Cunegonde'un parasını ve elmaslarını, Badajos şehrinde zengin bir Cordelier papazının çaldığını iyi tahmin etmişti. Bu papaz kıymetli taşlardan bir kaçını bir kuyumcuya satmak istemiş. Tüccar bunların büyük Inquisiteur'ün olduğunu anlamış. Cordelier papazı asılmadan önce bunları çaldığını itiraf etmiş, sahiplerinin kim olduklarını ve hangi yolu tuttuklarını söylemiş. Zaten Cunegonde'la Candide'in kaçtıkları biliniyordu. Arkalarından Kadiks'e gelmişler; zaman kaybetmeden peşlerinden bir gemi göndermişler. Gemi, Buenos Aires limanına gelmişti bile. Bir engizisyon hâkiminin karaya çıkacağı ve büyük Inquisiteur'ün katillerinin aranacağı haberi ortalığa yayıldı. Tedbirli kocakarı ne yapmak lâzım geldiğini derhal anladı. Cunegonde'a: “Siz kaçamazsınız, korkacak bir şeyiniz de yok; Inquisiteur'ü siz öldürmediniz ya; zaten sizi seven vali size kötü muamele etmelerine tahammül etmeyecektir, kalın.” dedi. Arkasından Candide'in yanına koştu ona da: “Kaçın, dedi; yoksa bir saat sonra yakılacaksınız.” Kaybedilecek bir saniye bile yoktu; ama Curegonde'dan nasıl ayrılmalı? Nereye sığınmalı?

ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Paraguaylı Cizvitler, Candide'le Cacambo'yu nasıl karşılıyorlar.

Candide, Kadiks'ten gelirken beraberinde, İspanya kıyıları ile sömürgelerinde eşine çok rastlanan bir uşak ta götürmüştü. Bu adam, Tucuman'da bir melezden doğmuş dörtte bir İspanyol’du; kilisede ilâhicilik, zangoçluk, gemicilik, papazlık, posta müvezziliği, askerlik, uşaklık yapmıştı. Adı Cacambo idi; efendisini de çok severdi; çünkü o, çok iyi bir insandı. İki Endülüs atını çabucak eyerledi— : “Haydi efendim, kocakarının sözünü dinleyelim, dedi; gidelim ve arkamıza bakmadan koşalım “ Candide, gözyaşları dökerek: “Sevgili Cunegonde’cuğum, dedi; valinin nikâhımızı kıyacağı bir sırada böyle ayrılacak mıydık? Dünyanın bir ucundan buralara; kadar getirdiğim Cunegonde, senin halin ne olacak?” Cacambo “Ne olabilirse o olacak, dedi; kadınlar hiçbir zaman kendileri için sıkıntıya düşmezler; Tanrı onları kayırır; koşalım.” Candide: “Beni nereye götürüyorsun? Nereye gidiyoruz? Cunegonde'suz ne yapacağız?” diyordu. Cacambo: “Hani ya St. Jacques’de Compostelle Cizvitleriyle savaşacaktınız; haydi gidelim onlar için savaşalım: yolları az çok bilerim, sizi onların ülkesine götüreyim. Bulgar usulü talim yapan bir komutanları olunca pek sevinecekler; zengin olacaksınız; insan bir dünyada eremediği şeylere, öbüründe erer. Yeni şeyler görmek, yeni şeyler yapmak büyük bir zevktir,” dedi.

Candide: “Demek sen daha önce de Paraguay'da bulundun?” dedi. Cacattbo: “Evet, dedi. Assomptien kolejinde kalfalık etmiştim, Los Padres topraklarını, Kadiks'in sokakları gibi bilirim. Orası ne güzel bir memlekettir!... Daha şimdiden üç yüz fersahtan çok genişliği var; otuz eyalete ayrılmıştır. Orada her şey Los Padres'lerindir, halkın ise hiçbir şeyi yoktur; bu, aklın, adaletin bir şaheseridir. Bana gelince, ben, İspanya ve Portekiz krallarına karşı burada savaşıp Avrupa’da onların günahlarını çıkartan, İspanyol'ları burada öldürüp Madrid'te cennete gönderen Los Padres'lerden daha tanrısal bir şey göremiyorum. Bayılıyorum ben buna; haydi yürüyelim; insanların en bahtlısı olacaksınız. Memleketlerine Bulgar usulü talim bilen bir komutanın geldiğini öğrenince Los Padres'ler ne kadar sevinecekler bilseniz.” [ Cizvitler Amerika'da Assomption şehrini merkez ittihaz etmişlerdi. 1767 de Cizvitler 15,000 Amerika yerlisinin oturduğu 30 vilâyeti buradan idare ediyorlardı. ]

Sınıra gelince, Cacambo ileri karakola, bir yüzbaşının, komutan hazretleriyle görüşmek istediğini söyledi. Büyük karakola haber gönderdiler. Paraguay'lı bir subay, haberi ulaştırmak için komutanın ayağına kadar gitti. Önce Candide'le Cacambo'nun silâhlarını aldılar; iki Endülüs atını da alıkoydular. İki yabancı, iki sıra asker arasından içeri alındılar; başında üç köşeli şapkası, cübbesini sıyırmış, belinde kılıcı, elinde süngüsü komutan baş tarafta duruyordu. Bir işaret verir vermez yirmi dört asker yeni gelenlerin etrafını sardı. Bir çavuş onlara beklemek lâzım geldiğini, komutanın kendileriyle konuşamayacağını, sayın baş papazın, bir İspanyol’un ancak kendi huzurunda ağız açmasına müsaade ettiğini, memlekette de üç saatten fazla kalmasına izin vermediğini söyledi. Cacambo: “Sayın baş papaz nerede?” dedi. Çavuş: “Kilisede dua ettikten sonra askerleri teftişe gitti, dedi: mahmuzlarını ancak üç saat sonra öpebilirsiniz!”— “Peki ama benim gibi açlıktan ölen komutan, İspanyol değil Almandır; baş papazı beklerken biraz bir şeyler yiyemez miyiz?” dedi.

Çavuş hemen bu sözleri komutana anlatmaya gitti. Komutan: “Hay Allah razı olsun, dedi mademki Almanmış, onunla konuşabilirim; çardağıma getirsinler.” Derhal Candide'i, yeşilli sarılı güzel sütunlar, içinde papağan, sinek kuşu, sinekçil kuşu, penç tavuğu ve daha bir sürü nadir kuşun bulunduğu kafeslerle süslü bir çardağa götürdüler. Altın sahanlar içinde nefis yemekler hazırlanmıştı; Paraguaylılar güneşin altında tarlalarda tahta çanaklar içinde yemek yerlerken, sayın komutan rahip çardaktan içeri girdi.

Bu, toparlak yüzlü, oldukça beyaz, etli kanlı, kaşları kalkık, bakışları canlı, kulakları pembe, dudakları kırmızı, gururlu, ama ne bir İspanyol ne de bir Cizvit’in gururuna benzemeyen bir şekilde gururlu, çok güzel bir delikanlı idi. Candide'le Cacambo'ya, alınan silâhlarıyla iki Endülüs atını geri verdiler; Cacambo, ne olur ne olmaz diye, gözlerini onlardan ayırmadan, çardağın yanında atlara yulaf yedirdi.

Candide önce komutanın cübbesinin eteğini öptü; sonra sofraya oturdular. Cizvit ona Almanca: “Demek Almansınız öyle mi?” dedi. Candide: “Evet sayın efendimiz!” dedi. Bu sözleri söylerken ellerinde olmayan bir şaşkınlık, bir heyecan içinde bakışıyorlardı. Cizvit: “Almanya’nın neresindensiniz?” dedi. Candide: “O uğursuz Vestefalya eyaletinden, dedi; Thunder-ten tronckh şatosunda doğdum.” Komutan: “Ulu Tanrım! Bu mümkün mü!” diye bağırdı. Candide: “Ne mucize!” diye bağırdı. Komutan: “Yoksa siz...?” dedi. Candide: “İmkânsız!” dedi. İkisi birden sırt üstü düştüler, kucaklaştılar, dereler gibi gözyaşı döktüler. “Nasıl sayın efendimiz, siz misiniz? Siz, güzel Cunegonde'un kardeşi ha! Siz ki Bulgar'lar tarafından öldürülmüştünüz! Siz Monsieur le baron'un oğlu! Siz Paraguay da bir Cizvit! Gerçekten bu dünya çok acayip şeymiş! Ah Pangloss! Pangloss! Asılmış olmasaydınız, şimdi ne kadar sevinirdiniz!”

Komutan, kesme kristalden bardaklar içinde içki veren zenci esirlerle Paraguay'lıları savdı; Tanrıya ve St. Ignace'a bin kere şükretti; Candide'i bağrına basıyordu; yüzleri göz yaşlarıyla sırsıklam olmuştu. Candide: “Size, karnını deştiklerini sandığınız kız kardeşiniz Cunegonde'un sağ, sıhhatte olduğunu söylersem daha çok sevinecek, kendinizden daha çok geçeceksiniz dedi. “Nerede?” — “Yakınınızda, Buenos Aires valisinin yanında; ben de savaşmaya geliyordum.” Bu uzun konuşmada söyledikleri her söz hayret üstüne hayret uyandırıyordu. Ruhları, dillerinin üstünde uçuyor, kulaklarında dikkat kesiliyor, gözlerinde kıvılcım saçıyordu. Alman oldukları için, sayın başpapazı beklerken uzun zaman sofradan kalkmak bilmediler; bu arada komutan sevgili Candide'ine şunları anlattı:

ON BEŞİNCİ BÖLÜM

Candide sevgili Cutegonde'unun kardeşini nasıl öldürdü?

Anamla babamın öldürüldüğü, kız kardeşimin namusuna geçildiği o müthiş gün, hayatım boyunca hatırımdan çıkmayacak. Bulgarlar çekilince, sevgili kardeşimi aradılarsa da bir türlü bulamadılar; anamı, babamı, beni, boğazlanan iki hizmetçi kızla üç küçük çocuğu, atalarımın şatosundan iki fersah ötedeki Cizvit kilisesine gömmek için bir arabaya koydular. Bir Cizvit bize kutsal su serpti; meğer ne tuzlu şeymiş! Birkaç damlası gözüme kaçtı; papaz göz kapağımı kırpıştırdığımı gördü: elini kalbime koydu, çarpıntısını duydu; tedavi edildim, üç hafta sonra da hiçbir şeyim kalmadı. Candide'ciğim, o zamanlar ne kadar güzel olduğumu bilirsiniz, daha da güzelleştim; onun için kilisenin başpapazı olan Sayın Rahip Croust [ Rahip Croust, Voltaire'in mücadele ettiği bir Cizvittir. "Felsefe Sözlüğünde" de bahsi geçer.] benimle sıkı fıkı dost oldu; bana çömezlik elbisesini giydirdi; biraz sonra da Roma'ya gönderildim. Büyük Cizvit başpapazının, genç Alman Cizvitlerinden kurulu yeni bir papaz ordusuna ihtiyacı vardı. Paraguay hükümdarları ellerinden geldiği kadar az İspanyol Cizviti alırlar; daha hâkim olduklarını sandıkları yabancıları tercih ederler. Büyük başpapaz, beni, gidip bu bağda çalışacak kabiliyette gördü. Bir Tyrollu, bir de ben yola çıktık. Buraya gelir gelmez de bir zangoç yamaklığı ile teğmenliğe erdim; bugün hem albay hem de rahibim. İspanya kralının askerlerini şiddetle karşılarız; onları aforoz edip yeneceğimizden emin olabilirsiniz. Tanrı sizi buraya bize yardım edesiniz diye göndermiş. Ama sahiden sevgili kız kardeşim Cunegonde bu kadar yakınlarda, Buenos - Aires valisinin yanında mı?” Candide ant içerek, bundan daha doğru bir şey olamayacağını temin etti. Yeniden gözyaşı dökmeye başladılar. Baron durup durup Candide'i kucaklamaktan kendini alamıyordu; ona kardeşim, kurtarıcım diyordu. Ona: “Ah Candide'ciğim, dedi; belki de muzaffer olarak şehre girer, kardeşim Cunegonde'u kurtarabiliriz.” Candide: “Benim de bütün temennim bu; çünkü onunla evlenmek istiyordum, hâlâ da istiyorum,” dedi. Baron: “Siz ha, küstah! diye cevap verdi. Yetmiş iki göbeği belli kız kardeşimle evlenmek sizin haddinize mi düşmüş? Böyle küstahça bir niyet besleyip bana söylemeye cesaret etmenizi doğrusu aklım almıyor.” Bu sözlerden dona kalan Candide ona şöyle cevap verdi: “Sayın papaz, dünyanın bütün göbekleri para etmez; kız kardeşinizi bir Yahudi ile bir Inquisiteur'ün kollarının arasından aldım; bana birçok şeyler borçludur, benimle evlenmek istiyor; üstat Pangloss bana her zaman insanların eşit olduklarını söylerdi, onun için ben de nasıl olsa onunla evleneceğim.” Cizvit Baron Thunder-ten- tronckh “Görürüz çapkın!” dedi; ve aynı zamanda kılıcının tersini suratına indirdi. Candide hemen kendi kılıcını çekip kabzasına kadar Baron Cizvitin vücuduna sapladı; fakat kılıcını çıkarırken de ağlamaya başladı: “Heyhat! Tanrım, dedi; eski efendimi, dostumu, kaynımı öldürdüm; dünyanın en iyi insanı olduğum halde, bununla üç kişi öldürmüş oluyorum; üstelik üçün ikisi de papaz.”

Çardağın kapısında nöbet bekleyen Cacambo koştu. Efendisi ona: “Artık bize hayatımızı pahalıya satmak kaldı, dedi; nerede ise çardağa gelecekler, silâh elde ölmek gerek.” Böyle şeyleri çok görmüş olan Cacambo hiç şaşırmadı; Baron'un giydiği Cizvit cübbesini aldı, Candide'in sırtına geçirdi, ona ölünün dört köşe şapkasını verdi, ata bindirdi. Bütün bunlar kaşla göz arasında oldu. “Dörtnala gidelim, efendim; herkes sizi emirler vermeye çıkan bir Cizvit sanacak; onlar arkamızdan koşmadan da biz sınırları aşmış oluruz.” Bu sözleri söylerken ve İspanyolca: “Yol verin sayın Albay papaza, yol verin!” diye bağırırken uçmaya başlamıştı bile...

ON ALTINCI BÖLÜM

İki yolcu ile iki kızın, iki maymunun ve Oreillon [Oreillon'lar yukarı Amazon'un bir kolu olan Rio Nayo kıyılarında oturan insanlardır.] denen vahşilerin başlarına gelenler

Candide'le uşağı sınırları aştılar; ordugâhta daha kimsenin Alman Cizvitinin öldüğünden haberi yoktu. Açıkgöz Cacambo çantasını ekmek, çikolata, sucuk, yemiş ve birkaç şişe şarapla doldurmuştu. Endülüs atlarıyla, hiçbir yol, iz bulamadıkları, bilinmeyen bir ülkeye daldılar. Sonunda, önlerine, yer yer ırmaklarla kesilmiş güzel bir çayır çıktı. Bizim iki yolcu hayvanlarını otlattılar. Cacambo efendisini yemeğe çağırdı, ve kendisi ona örnek oldu. Candide: “Monsieur le baron'un oğlunu öldürdükten, güzel Cunegonde'u artık bir daha hiç görmemeye mahkûm olduktan sonra nasıl olur da sucuk yerim? Mademki ondan uzaklarda, vicdan azabı ve ümitsizlik içinde sürüneceğim, sefil günlerimi uzatmak neye yarar? Trevoux [ Journal de Trevoux, 1701 de Trevoux'da daha sonra Paris'te Cizvitler tarafından çıkarılan bir gazeteye halk arasında verilen addır.] gazetesi bütün bunlara ne diyecek?” diyordu.

Hem böyle söylüyor, hem de atıştırmaktan geri kalmıyordu. Güneş nerdeyse batacaktı. İki serseri, kadın sesine benzeyen sesler duydular. Bu seslerin acıdan mı, yoksa neşeden mi ileri geldiğini bilmiyorlardı; ama bilinmeyen bir ülkede, her şeyden duyulan çekingenlikle, korku ile yerlerinden fırladılar. Bu sesler çayırın kenarında yavaş yavaş koşan çırılçıplak iki genç kızdan geliyordu; iki maymun da kızların kaba etlerini ısırarak arkalarından koşuyordu. Candide zavallıların haline pek acıdı; Bulgarlarda silâh kullanmasını öğrenmişti, yapraklara dokunmadan bir çalılıktaki fındığı düşürebilirdi. İspanyol çiftesini aldı, ateş etti, iki maymunu öldürdü. “Cacambo'cuğum, çok şükür şu iki zavallıyı büyük bir tehlikeden kurtardım; eğer bir Inquisiteur'ü ve bir Cizvit’i öldürmekle günah işledimse iki kızın hayatını kurtarmakla bunun kefaretini fazlasıyla ödedim. Belki bunlar yüksek ailelerin kızlarıdır; bu maceranın da bize bu ülkede büyük faydaları dokunabilir....”

Devam edecekti ama iki kızın iki maymunu sevgi ile kucakladıklarını, cesetlerinin üzerinde hıçkırarak ağladıklarını ve acı acı bağırarak ortalığı çınlattıklarını görünce dili tutuldu. Sonunda Cacambo'ya: “Doğrusu ya, iyi yürekliliğin bu kadarını da beklemezdim,” dedi. O da ona şöyle cevap verdi: “Efendim, fevkalâde bir iş gördünüz; bu hanımların sevgililerini öldürdünüz.” “Sevgilileri mi?! imkânı mı var? Benimle alay ediyorsunuz, Cacambo; size nasıl inanayım?” Cacambo: “Benim sevgili efendim, dedi; her zaman her şeye şaşıyorsunuz; niçin bazı ülkelerde hanımların iltifatına nail olan maymunların bulunması size tuhaf geliyor? Ben nasıl dörtte bir İspanyol isem onlar da yarı buçuk insan sayılırlar.” Candide: “Heyhat! dedi; üstat Pangloss'un vaktiyle bu gibi kazaların olduğunu ve birleşmelerinden egyapan'ların, faune'ların, satyrelerin [ Satyre, Faune, Egypan, - hepsi kır tanrısıdır, Egypan, Pan'ın başka bir adıdır.] meydana geldiğini, ilk çağın birçok büyük adamlarının bunları gördüklerini söylediğini hatırlıyorum; ama, ben bunları masal diye dinlemiştim”. Cacambo: “Şimdi bunların gerçekliğine artık inanmışsınızdır, dedi; belli başlı bir terbiye görmemiş insanların bu hayvanları ne işlerde kullandıklarını gördünüz; ben bu hayvanların başımıza bir belâ çıkarmalarından korkuyorum.”

Bu doğru düşünceler Candide'i, çayırı bırakıp bir ormana dalmaya sürükledi. Burada Cacambo ile akşam yemeğini yedi ve ikisi birden Portekizli Inquisiteur'le Buenos - Aires valisine lânet okuduktan sonra, çimenlerin üstünde uyudular. Uyandıkları zaman kımıldayamadıklarını hissettiler; sebebi de geceleyin, o ülkede yaşayan Oreillon'ların ağaç kabuğundan yapılmış iplerle kendilerini bağlamış olmalarıydı; onları o iki kız ele vermişti. Oklarla, topuzlarla, çakıldan baltalarla silâhlı, çırılçıplak elli kadar Oreillon etraflarını almıştı; birkaçı büyük bir kazanda su kaynatıyor, öbürleri de şişleri hazırlıyorlardı ve hep birden: “Bu bir Cizvit’tir, bu bir Cizvit’tir, intikam alacağız ve güzel bir yemek yiyeceğiz; Cizvit yiyelim!” diye bağrışıyorlardı.

Cacambo boynunu bükerek: “Benim sevgili efendim, ben size bu kızlar bize kötü bir oyun oynayacaklar dememiş miydim?” dedi. Candide, kazanla şişeleri görünce: “Bizi ya kızartacaklar ya da kaynatacaklar! diye bağırdı. Ah! başıboş tabiatın nasıl bir şey olduğunu görseydi acaba üstat Pangloss ne derdi? Her şey iyi, iyi ama doğrusu Mademoiselle Cunegonde'u kaybedip Oreillon'ların elinde şişe geçirilmek acı şey!” Cacambo hiçbir zaman soğukkanlılığını kaybetmezdi. Ümitsizliğe düşen Candide'e: “Hiç ümitsizliğe düşmeyin; ben bu kabilelerin dilinden biraz anlarım, onlarla konuşacağım “ dedi. Candide: “Bilhassa, insanları pişirmenin ne büyük bir vahşilik olduğunu, bunun Hıristiyanlığa aykırı düştüğünü kafalarına sokmaktan geri kalmayın!” dedi.

Cacambo: “Efendiler, dedi, demek ki bugün bir Cizvit’in etini yemek niyetindesiniz; âlâ! Elbette insan düşmanlarına daha başka türlü muamele edemez; gerçekten, tabiat kanunu bize kendi cinsinizden olanları öldürün der; yeryüzünde herkesin yaptığı da budur. Biz kendi cinsimizden olanları yemeye lüzum görmüyorsak bu zaten yiyecek birçok başka güzel şeylerimiz olduğu içindir; ama bizde olan şeylerin hepsi sizde yok; şüphe yok ki insan zaferinin meyvesini kargalara kuzgunlara terk edeceğine kendi yemek ister. İyi ama efendiler, her halde siz de dostlarınızın etini yemek istemezsiniz; bir Cizvit’i şişleyeceğinizi sanıyorsunuz, hâlbuki kızartmasını yapmak istediğiniz kimse sizin düşmanlarınızın düşmanıdır. Bana gelince, ben sizin ülkenizde doğdum; şu gördüğünüz zat benim efendimdir, Cizvitlikle de hiç alâkası yoktur; daha biraz evvel bir Cizvit’i öldürdü. Sırtındaki onun elbiseleridir; işte sizi yanıltan da bu: sözlerimin doğru olup olmadığını anlamak isterseniz, alın elbisesini, Los Padres krallığının ilk sınır kapısına götürün; efendimin bir Cizvit subayını öldürüp öldürmediğini öğrenirsiniz. Bunun için öyle uzun bir zaman da lâzım değil; eğer dediklerim yalan çıkarsa bizi her zaman yemek yine elinizde; ama doğru ise, bize canımızı bağışlayacak kadar amme hukuku ilkelerini, gelenekleri, yasaları bilirsiniz.”

Oreillon'lar bu sözleri çok doğru buldular; gerçeği çabucak öğrenmek için içlerinden ileri gelen iki kişiyi seçtiler; iki elçi zeki insanlara yakışacak şekilde ödevlerini yerine getirdiler, çok geçmeden iyi haberlerle geri döndüler, Oreillon'lar iki esiri çözdüler, onlara her türlü nezaketi gösterdiler; kendilerine kızlar, serinlik verecek içkiler sundular, onları neşe ile: “Cizvit değilmiş! Cizvit değilmiş!” diye bağırarak ülkelerinin sınırlarına kadar uğurladılar. Candide bu işten nasıl olup da yakayı sıyırdıklarına şaşmaktan bir türlü kendini alamıyordu: “Ne millet, diyordu; ne insanlar! Ne biçim âdetler! Eğer kılıcımı Mademoiselle Cunegonde'un kardeşine saplamamış olsaydım herifler beni bal gibi yiyeceklerdi. Her ne ise, saf tabiat iyi imiş; çünkü bu insanlar Cizvit olmadığımı öğrenir öğrenmez beni yiyecekleri yerde bin bir iltifat gösterdiler.”

ON YEDİNCİ BÖLÜM

Candide’le uşağı, Eldorado [ Voltaire, "Essais sur les Moeurs" adındaki kitabında Avrupalıların uzun zaman, Inca'ların istilâdan kaçarak tenha bir yere gizlendiklerine inandıklarını söyler. ] ülkesine nasıl vardılar, orada neler gördüler?

Oreillon'ların sınırlarına gelince, Cacambo Candide'e: “Bu yarı kürenin ötekinden daha iyi olmadığını görüyorsunuz, dedi; inanın bana, en kestirme yoldan Avrupa’ya dönelim.” Candide: “Nasıl dönmeli, nereye gitmeli? dedi; memleketime gitsem Bulgar'larla Abarlar orada herkesi boğazlıyorlar; Portekiz’e dönsem yakılacağım; bu memlekette kalırsak her an şişe geçirilmek tehlikesi var. Ama dünyanın bu yarı küresini, Mademoiselle Cunegonde'un oturduğu bu yarı küreyi nasıl terk etmeli?”

Cacambo: ”Cayenne’e [Guyane şehrinin denizle birleştiği yerde bu adda bir ada vardır. 1664 de Fransızlar burada Cayenne adında bir şehir kurdular. ] doğru dönelim, dedi; orada dünyanın dört bucağına giden Fransızlara rastlarız; bize yardım edebilirler. Elbette Tanrı da bize acır.”

Cayenne'e gitmek kolay değildi: ne taraftan gitmek lâzım geldiğini aşağı yukarı biliyorlardı; fakat dağlar, ırmaklar, uçurumlar, haydutlar, vahşiler, her yandan çıkan korkunç engellerdi. Atları yorgunluktan öldü; yiyecekleri bitti: tam bir ay yabani yemişler yediler; sonunda kendilerini, hayat ve ümit veren, hindistan cevizleriyle çevrili küçük bir ırmağın kenarında buldular.

Her zaman kocakarı kadar iyi nasihatler veren Cacambo, Candide'e dedi ki: “Artık takatimiz kalmadı, bir hayli yürüdük, kıyıda boş bir kayık görüyorum, onu hindistan ceviziyle dolduralım, içine atlayalım, kendimizi akıntıya bırakalım; bir irmik insanı her zaman bir barınağa götürür. Hoşa gidecek şeyler bulmasak bile yeni şeyler buluruz”. Candide: “Haydi, dedi; kendimizi Tanrıya emanet edelim.”

Bazen çiçekli, bazen çıplak, bazen sarp kıyılar arasında birkaç fersah yol aldılar. Irmak mütemadiyen genişliyordu; sonunda gökyüzüne kadar yükselen korkunç kayalardan bir kemerin altında kayboldu, iki yolcu kendilerini bu kemerin altında da sulara bırakmak cesaretini gösterdiler. Burada darlaşan ırmak onları korkunç bir hızla, gürültü ile sürükledi. Yirmi dört saat sonra tekrar gökyüzünü gördüler; fakat kayıkları kayalara çarparak parçalandı. Tam bir fersah kayadan kayaya sürüklenmek icabetti; sonunda aşılmaz dağların çerçevelediği geniş bir ufuk gördüler. Bu yerler ihtiyaç için olduğu kadar zevk içinde ekilmiş biçilmiş yerlerdi; her yanda, faydalı olan şey aynı zamanda güzeldi de; yollar parlak bir maddeden, parlak bir şekilde yapılmış arabalarla dolu, daha doğrusu süslüydü; çok güzel erkeklerle kadınları taşıyan bu arabaları, Endülüsün, Tetuan'ın ve Mequinez'in en güzel atlarını geride bırakan iri kırmızı koyunlar hızla çekiyordu.

Candide: “işte Vestefalya'dan daha güzel bir ülke,” dedi. Rastladığı ilk köyün yanında Cacambo ile beraber karaya ayak bastı. Altın işlemeli yırtık elbiseler giymiş birkaç köylü çoçuğu, köyün meydanında kaydırarak oynuyorlardı: bizim iki eski dünyalı onlara bakarak eğlendiler: kaydırak taşları acayip bir parıltı saçan, oldukça büyük, yuvarlak, sarı, kırmızı, yeşil taşlardı. Yolcular bunlardan birkaç tanesini almak hevesine kapıldılar; bunlar, en küçüğü Moğolistan tahtının en büyük süsü olabilecek altın, zümrüt, yakut parçalarıydı, Cacambo: “Her halde bunlar, ülke kralının kaydırak oynayan çocukları olacak,” dedi. Bu sırada çocukları okula sokmak için köy öğretmeni göründü. Candide: “işte kral ailesinin mürebbisi.” dedi.

Küçük çocuklar, taşlarını ve oyunlarına yarayan her şeyi yerde bırakarak oyunu kestiler. Candide bunları topladı; mürebbiye doğru koştu, küçük prenslerin altınlarını ve kıymetli taşlarını unuttuklarını işaretlerle anlatmaya çalışarak onları nezaketle kendisine vermek istedi. Köy öğretmeni güldü ve taşları yere attı. Bir an hayran hayran Candide'in yüzüne baktı, son-ra yoluna devam etti.

Yolcular altınları, yakutları, zümrütleri toplamaktan geri kalmadılar. Candide; “Neredeyiz? diye bağırdı; kendilerine altını ve kıymetli taşları hor görmeyi öğrettiklerine bakılırsa bu kral çocuklarının çok iyi yetişmiş olmaları lazım.” Cacambo da Candide kadar şaşırmıştı. Az ileride tek katlı bir bina gördüler. Kapının önünde büyük bir kalabalık, içerde ise daha büyük bir kalabalık vardı. Güzel bir musiki duyuluyordu, nefis bir yemek kokusu geliyordu. Cacambo kapıya yaklaştı ve Peru diliyle konuşulduğunu duydu; bu onun ana diliydi. Çünkü herkes bilir ki Cacambo, Tucuman'da yalnız bu dilin konuşulduğu bir köyde doğmuştur. Candide'e: “Size tercümanlık edeceğim, girelim, burası lokantadır,” dedi.

Misafirhanenin, altın kumaşlara bürünmüş, saçları kurdelâlarla bağlı iki erkek, iki de kız hizmetçisi onları sofraya oturmaya davet etti. Her birinde iki papağan, iki yüz libre ağırlığında haşlanmış bir akbaba, son derece lezzetli kızarmış iki maymun bulunan dört çeşit çorba, bir tabakta üç yüz sinekçil kuşu, bir başka tabakta da altı yüz sinek kuşu, çok lezzetli yahniler, nefis pastalar getirdiler; bütün bunlar bir nevi kesme kristal tabaklardaydı. Misafirhanenin kız ve erkek hizmetçileri bardaklara şeker kamışından yapılmış çeşitli içkiler boşaltıyorlardı.

Çoğu tüccar ve arabacı ve hepsi de son derece terbiyeli olan misafirler, Cacambo'ya fazla tecessüs göstermeden saygı ile bazı sualler sordular, onunkilere de kendisini tatmin edecek cevaplar verdiler.

Yemek bitince Candide gibi Cacambo da yerden topladıkları büyük altın parçalarından ikisini masanın üstüne fırlatarak yemek parasını ödeyeceğini sandı; lokantanın sahibiyle karısı gülmekten katılarak uzun zaman böğürlerini tuttular. Sonunda da kendilerine geldiler. Misafirhane sahibi: “Efendiler, dedi, yabancı olduğunuz anlaşılıyor; bizler yabancı görmeye alışık değiliz. Bize ana yollarımızın çakıl taşlarını para diye verdiğinizi görünce güldüğümüz için bizi affedin. Belki sizde bizim memleketin parası yoktur; ama burada yemek yemek için de paraya lüzum yoktur. Ticarette kolaylık olsun diye kurulan bütün misafirhanelerin masrafını hükümet öder. Burada kötü bir yemek yediniz, çünkü burası fakir bir köydür; ama başka her yerde lâyık olduğunuz şekilde karşılanırsınız.” Cacambo lokanta sahibinin bütün sözlerini Candide anlatıyor, Candide de dostu Cacambo'nun bu sözleri anlatırken duyduğu hayret ve şaşkınlığın aynını duyarak dinliyordu, ikisi de: “Dünyanın başka hiçbir tarafında bilinmeyen, tabiatı bizimkinden bambaşka görünen bu ülke acaba neresidir? diyorlardı. Burası her halde her şeyin en iyi olduğu ülke olacak; çünkü elbette böyle bir ülke de vardır. Hem üstat Pangloss ne derse desin, ben çoğu zaman Vestefalya’da her şeyin bir hayli kötü olduğunun farkına varmıştım.”

ON SEKİZİNCİ BÖLÜM

Eldorado ülkesinde neler gördüler?

Cacambo, misafirhane sahibine, kendisini hayrete, meraka düşüren şeylerin hepsini anlattı; o da ona dedi ki: “Ben çok cahilim ama bundan da hiç şikâyetçi değilim; burada saraydan çekilmiş bir ihtiyar var; o, ülkemizin en bilgin, en cana yakın adamıdır”. Derhal Cacambo'yu ihtiyarın yanına götürdü. Candide artık ikinci derece bir rol oynuyor, uşağının arkasından gidiyordu. Çok basit bir eve girdiler; çünkü kapısı ancak gümüşten, odaların tavanları ise altındandı; ama o kadar zevkle işlenmişti ki en zengin tavanlar bile bunlardan üstün olamazdı. Bekleme odası gerçek zümrüt veya yakutla işlenmişti; fakat her şeyde görülen intizam bu aşırı sadeliği gideriyordu.

İhtiyar, iki yabancıyı, sinek kuşu tüylerinden yastıklarla kaplı bir sedirde kabul etti; onlara elmas kadehler içinde içkiler ikram etti; ondan sonra da şu sözlerle meraklarını giderdi; “Yetmiş iki yaşımdayım; kralın seyisi olan rahmetli babamdan, Peru'da şahit olduğa hayret verici ihtilâlleri öğrendim. Bulunduğumuz ülke, buradan, tedbirsizlik edip dünyanın bir kısmını istilâ etmek için çıkan, sonunda İspanyollar tarafından mahvedilen Inca'ların eski vatanıdır.

“Bu ailenin ana vatanda kalan hükümdarları daha akıllı çıktılar; milletin rızasını aldıktan sonra, küçük ülkemizden hiç kimsenin dışarı çıkmaması için emir verdiler; işte saflığımızı ve zenginliğimizi muhafaza ettiren de bu oldu. İspanyol'ların bu ülke hakkında kesin bir bilgileri yoktur; buraya Eldorado adını verdiler; hatta Chevalier Raleigh [ Walter Raleigh, 1596 da Eldorado'nun dillere destan olan zenginliklerine sahip olmak ümidiyle Küba'ya geçmiştir.] adında bir İngiliz, aşağı yukarı yüz yıl önce buralara kadar gelebilmişti; fakat yanaşılmaz kayalar ve uçurumlarla çevrilmiş olduğumuzdan, toprağımızın çakıllarıyla çamurunu anlaşılmaz bir hırsla arayan, bunları elde etmek için de en son ferdimize kadar bizi öldürmeyi göze alan Avrupa milletlerinin yırtıcılığından şimdiye kadar kurtulduk.”

Konuşma uzun sürdü; hükümet şekli, gelenekler, kadınlar, genel eğlenceler ve sanatlara dair görüşüldü. Metafiziğe karşı her zaman zevk duyan Candide, Cacambo vasıtasıyla bu ülkenin bir dini olup olmadığını sordu.

İhtiyar biraz kızardı. “Bundan nasıl şüphe edebilirsiniz? dedi. Bizi nankör mü sanıyorsunuz?” Cacambo utanarak, Eldorado dininin ne olduğunu sordu, ihtiyar yine kızardı. “Başka başka dinler olabilir mi? dedi; sanırım bizim de, herkesin dini gibi bir dinimiz var; akşamdan sabaha kadar Tanrıya taparız.” Candide'in şüphelerinin tercümanlığını yapmakta devam eden Cacambo: “Siz yalnız bir Tanrıya mı taparsınız?” dedi. İhtiyar: “Tabii değil mi ya, dedi; Tanrı ne iki, ne de dört tanedir. Doğrusu ya sizin dünyada yaşayanlar çok acayip sualler soruyorlar.” Candide, bu iyi ihtiyara sual sordurmaktan bıkmıyordu; Eldorado'da Tanrıya nasıl dua edildiğini öğrenmek istedi, iyi ve sayın bilgin: “Biz Tanrıya hiç dua etmeyiz ki, dedi; ondan isteyecek hiçbir şeyimiz yok; bize lâzım olan her şeyi vermiş; biz kendisine durmadan hamd ederiz.” Candide papazları görmek hevesine kapıldı; nerede olduklarını sordurdu. İyi ihtiyar gülümsedi; “Dostlarım, dedi; biz hepimiz papazız; kral ve bütün aile reisleri her sabah törenle ilâhiler söylerler; beş altı bin kişilik bir saz heyeti de onlara refakat eder.” “Nasıl? Sizin ders veren, münakaşa eden, idare eden, kavga eden ve kendi düşüncelerinde olmayan kimseleri yaktıran papazlarınız yok mu?” İhtiyar: “Bütün bunları yapmamız için deli olmamız lâzım, dedi. Burada hepimiz aynı fikirdeyiz, sizin papazlarla ne kastettiğinizi anlamıyoruz.” Candide bütün bu sözlerin karşısında kendinden geçiyor, içinden: “Burası Vestfalya'dan ve Monsieur le Baron'un şatosundan ne kadar farklı bir yer, diyordu; dostumuz Pangloss, Eldorado'yu görmüş olsaydı artık Thunder - ten - Tronckh şatosurun dünyanın en iyi yeri olduğunu söylemezdi; şu muhakkak ki insan seyahat etmeli!”

Bu uzun konuşmadan sonra iyi ihtiyar, altı koyunlu bir araba hazırlattı ve uşaklarından on ikisini kendilerini saraya götürmek üzere onların emrine verdi. “İhtiyarlığım sizinle beraber gelmeme müsaade etmediği için beni mazur görün, dedi; Kral sizi memnun kalacağınız şekilde kabul edecektir; ülkemizin âdetleri arasında hoşunuza gitmeyenler olursa elbette bunu da hoş görürsünüz.”

Candide'le Cacambo arabaya bindiler; altı koyun âdeta uçuyordu; dört saatten daha kısa zamanda, hükümet merkezinin bir ucunda bulunan kral sarayına vardılar. Kapı iki yüz yirmi ayak yüksekliğinde ve yüz ayak genişliğindeydi; hangi maddeden yapılmış olduğunu tayin etmek imkânsızdı. Yalnız, altın veya kıymetli taş dediğimiz çakıl taşlarına ve kumlara ne kadar üstün olduğu açıkça görülüyordu.

Candide'le Cacambo'yu arabadan inerken muhafız alayından yirmi güzel kız karşıladı; misafirleri hamama götürdüler, sinek kuşu tüyünden yapılmış elbiseler giydirdiler; bundan sonra sarayın yüksek rütbeli kadın ve erkek subayları onları, alelade merasim gereğince her biri bin kişilik iki sıra müzisyenin arasından geçirerek hükümdarın dairesine götürdüler. Tahtın bulunduğu salona yaklaşınca Cacambo, yüksek rütbeli bir subaya, hükümdarı nasıl selâmlamak gerektiğini, önünde diz mi çökmek, yoksa yüzükoyun yere mi kapanmak; elleri baş üstüne mi, yoksa arkaya mı koymak; salonun tozunu mu yalamak lâzım geldiğini, bir kelime ile söyleyelim, törenin nasıl yerine getirileceğini sordu. Yüksek rütbeli subay; “Tören gereğince, kralı kucaklamak ve her iki yanağından öpmek lâzımdır,” dedi. Candide'le Cacambo kendilerini akla gelebilecek bütün iltifatlarla karşılayan ve nezaketle yemeğe davet eden kralın boynuna atıldılar.

Yemek zamanına kadar onlara şehri, göklere kadar yükselen umumi binaları, binlerce sütunla süslü pazarları, saf su çeşmelerini, karanfil ve tarçın kokusuna benzer bir koku çıkaran bir cins değerli taşla döşeli büyük meydanlarda şeker kamışından yapılmış içkilerin hiç durmadan aktığı çeşmeleri gösterdiler. Candide, adliye sarayı ile parlâmentoyu görmek istedi; kendisine böyle şeyler olmadığını, kimsenin kimseyi dava etmediğini söylediler. Cezaevi olup olmadığını sordu; hayır dediler. Onu en çok hayrette bırakan ve en çok sevindiren şey, içinde, baştan aşağı matematik ve fizik aletleriyle dolu iki bin ayaklık bir galeri bulunan bilgiler sarayı oldu.

Öğleden sonra, şehrin aşağı yukarı binde birini gezdiler: tekrar kralın yanına döndüler. Candide, hükümdarla uşağı Cacambo'nun ve bir çok bayanın arasında sofraya oturdu. Hiç bir zaman bu kadar güzel yemek yememiş, hiçbir zaman hükümdarın yemekte söylediği nükteli sözlere benzeyen sözler duymamıştı, Cacambo kralın nüktelerini Candide'e anlatıyordu, bunlar tercüme edildikleri halde bile aynı güzelliği muhafaza ediyorlardı. Candide'i hayrete düşüren şeyler arasında en çok hayrete düşüren de bu idi.

Bir ay bu misafirhanede kaldılar. Candide, Cacambo'ya hiç durmadan: “Dostum, diyordu; bir kere daha söyleyeyim, doğduğum şatonun bu ülke değerinde olmadığı doğru; ama ne de olsa burada Mademoiselle Cunegonde yok; şüphesiz sizin de Avrupa’da bir sevgiliniz vardır. Burada kalırsak herkesten bir farkımız olmayacak; hâlbuki Eldorado çakıllarıyla yüklü yalnız on koyunla bizim dünyaya dönersek, kralların hepsinden daha zengin oluruz; artık Inquisiteur'lerden de korkumuz kalmaz ve kolay kolay Mademoiselle Cunegonde'u alabiliriz.”

Bu sözler, Cacambo'nun hoşuna gitti: İnsan, gezmesini, tanıdıklarının yanında övünmesini, seyahatlerinde gördüklerini anlatmasını o kadar sever ki bizim iki bahtlı artık bahtiyar olmamaya, gitmek için hükümdardan izin istemeye karar verdiler.

Kral onlara: “Budalalık ediyorsunuz, dedi; ülkemin ne kadarcık şey olduğunu biliyorum; fakat insan bir yerde şöyle böyle rahat etti mi, orada kalmalı. Yabancıları burada alıkoymaya şüphesiz hakkım yok; bu, âdetlerimizde de yasalarımızda da yeri olmayan bir zalimlik olur; bütün insanlar hürdür; canınız ne zaman isterse o zaman gidin; ama çıkış çok güçtür. Kayalardan meydana gelmiş kemerlerin altından geçerek mucize kabilinden aştığınız o korkunç dereden yukarı çıkmak imkânsızdır. Ülkemi çevreleyen dağların on bin ayak yüksekliği vardır; hem duvar gibi de diktirler: her birinin genişliği de on fersahtan fazladır; buralardan aşağı ancak uçurumlardan inilir. Ama mademki gitmek istiyorsunuz, sizi rahat götürsün diye mühendislerime bir makine yapmalarını emredeceğim. Sizi dağların arkasına ulaştırdıktan sonra hiç kimse sizinle gelemez; çünkü milletim dağların çevresinden çıkmamaya and içmiştir; antlarını bozmayacak kadar da bilgedirler. Hoşunuza giden ne varsa benden isteyin.” Cacambo: “Efendimizden ülkenizin taşıyla toprağıyla ve biraz da yiyecekle yüklü birkaç koyun istiyoruz,” dedi. Kral güldü: “Toprağımıza, bu sarı çamura karşı siz Avrupalıların nasıl bir zevk duyduğunuzu anlamıyorum; bununla beraber, istediğiniz kadar götürebilirsiniz: hakkınızda hayırlı olsun!” dedi.

Kral derhal mühendislerine, bu iki garip insanı, ülkeden dışarı çıkarmak için bir makine yapmalarını emretti. Üç bin mükemmel fizikçi bu iş için çalıştı; makine on beş gün içinde bitti ve memleketin parası olan yirmi milyon sterling'e mal oldu. Candine'le Cacambo'yu makinenin üzerine oturttular; makinede, dağları aştıktan sonra binsinler diye, eyerlenmiş iki kırmızı büyük koyun, erzak yüklü yirmi koyun, memleketin en nadide şeylerinden verilen hediyeler yüklü otuz koyun ve nihayet altın, kıymetli taş ve elmas yüklü elli koyun vardı. Kral, iki serseriyi muhabbetle kucakladı.

Yolcuların hareketleri ve koyunlarla beraber dağların tepelerine doğru ustalıkla yükselmeleri çok güzel bir manzara idi. Mühendisler onları selâmete çıkardıktan sonra müsaade istediler; bundan sonra da Candide'in, koyunlarını götürüp Mademoiselle Cunegonde'a hediye etmekten başka bir isteği, amacı kalmadı. “Mademoiselle Cunegonde'u elde etmek için Buenos-Aires valisine verecek kadar paramız var. Cayenne'e doğru yola koyulalım, vapura binelim, hangi ülkeyi satın alabileceğimizi sonra düşünürüz,” dedi.

ON DOKUZUNCU BÖLÜM

Surinam da başlarına neler geldi? Candide, Martin'le nasıl tanıştı?

Bizim yolcuların ilk günü oldukça güzel geçti. Asya, Avrupa ve Afrika’nın bir araya getiremeyeceği kadar büyük bir servet sahibi oldukları düşüncesi onları cesaretlendiriyordu. Heyecana kapılan Candide ağaçların üstüne Cunegonde'un adını yazdı. İkinci gün koyunlardan ikisi bataklıklara saplandı ve sırtlarındaki yüklerle orada kaldı; bir kaç gün sonra iki koyun daha yorgunluktan öldü; daha sonra bir çölde yedi sekiz koyun açlıktan öldü; birkaç gün sonra koyunlardan birçoğu uçuruma yuvarlandı. Nihayet yüz günlük bir yürüyüşten sonra ellerinde yalnız iki koyun kaldı. Candide, Cacambo'ya “Dostum dedi; şu dünya nimetleri bakın ne kadar geçici şevler; Mademoiselle Cunegonde'a kavuşmak saadeti, nimeti kadar dayanıklı hiçbir şey yok! “ Cacambo: “Doğrusu öyle, dedi; bununla beraber elimizde İspanya kralının hiçbir zaman sahip olamayacağı kadar büyük servetle iki koyun daha var; uzaklarda da Hollândalılara ait olduğunu sandığım bir şehir görüyorum, galiba Surinam olacak. Istıraplarımız sona eriyor, saadetimiz de yeniden başlıyor.”

Şehre yaklaşınca, sırtındaki elbisenin, yani mavi bezden bir donun, ancak yarısı kalmış yere serili bir zenci gördüler; zavallının sol bacağı ile sağ eli yoktu. Candide ona Hollanda diliyle: “Hey Allah’ım! dedi. Bu feci halde burada ne yapıyorsun?” Zenci: “Efendim olan meşhur tüccar Vanderdendur'u bekliyorum,” diye cevap verdi. Candide: “Seni bu hale sokan efendin Vanderdendur mu?” diye sordu. Zenci: “Evet efendim; buranın âdeti böyle; elbise olarak bize yılda iki kere bezden bir don verirler; şeker fabrikasında çalışırken parmağımızı değirmen taşına kaptırırsak elimizi keserler; kaçmak istersek bacağımızı keserler: ben bu iki felâkete de uğradım. İşte siz Avrupa’da bu sayede şeker yiyorsunuz. Bununla beraber anam beni Guyana kıyılarında on patagon akçesine satarken bana: “Sevgili oğlum, demişti; tanrılarımızı takdis et, onlara her zaman tap; onlar da seni bahtiyar yaşatırlar; beyaz efendilerimizin esiri olmak şerefini kazanıyorsun; bunu yapmakla da ananın, babanın saadetini temin ediyorsun.” Onların saadetini temin edip etmediğimi bilmem ama onlar benim saadetimi temin etmediler. Köpekler, maymunlar ve papağanlar bizden bin kat iyidirler; beni Hıristiyan yapan Hollândalı din adamları her pazar günü, beyaz siyah, hepimizin Âdem babamızın çocukları olduğumuzu söylüyorlar. Ben şecere âlimi değilim ama eğer bu vaizler doğru söylüyorlarsa hepimiz amca çocuklarıyız. Şimdi siz söyleyin, insan akrabasına bundan daha feci bir muamelede bulunabilir mi?”

Candide: “Ey Pangloss! diye bağırdı; sen bu fecaati tahmin etmemiştin; artık olan oldu; sonunda senin iyimserliğinden vazgeçmem icap edecek!” Cacambo: “İyimserlik de ne imiş?” diyordu. Candide: “Heyhat! dedi; bu, insanın, kötü bir durumda iken her şeyin iyi olduğunu iddia etmek çılgınlığına tutulmasıdır.” Zenciye bakarak gözyaşları döktü, ağlayarak Surinam'a, girdi.

İlk öğrendikleri şey limanda, Buenos- Aires'e gidecek bir geminin bulunup bulunmadığı oldu. Müracaat ettikleri adam İspanyalı bir kaptandı. Herif onlara doğru dürüst bir pazarlık teklif etti. Bir meyhanede buluşmak üzere ayrıldılar. Candide'le sadık Cacambo iki koyunla birlikte kaptanı orada beklemeye gittiler.

İçini dökmekten zevk alan Candide başlarından geçen şeyleri İspanyol’a anlattı; ona, Mademoiseile Cunegonde'u kaçırmak istediğini de söyledi. Kaptan: “Sizi Buenos - Aires'e götürmekten çekinirim, dedi; beni de asarlar, sizi de. Güzel Cunegonde, valinin gözdesidir.” Candide yıldırımla vurulmuşa döndü; uzun uzun ağladı; nihayet Cacambo'yu bir kenara çekti: “Bana bak, azizim, dedi; şimdi ne yapacaksın, biliyor musun? Senin de, benim de ceplerimizde beş altı milyonluk elmas var; sen benden daha beceriklisin; Buenos Aires'e git, Mademoiselle Cunegonde'u al, getir; vali güçlük çıkarırsa kendisine bir milyon ver; razı olmazsa iki milyon ver; Inquisiteur'ü öldürmediğin için senden çekinmezler. Ben de bir başka gemi hazırlatırım; gider seni Venedik'te beklerim; orası Bulgar'lardan, Abar’lardan, Yahudi'lerden ve Inquisiteur'lerden korkulmayan serbest bir memlekettir.” Cacambo bu akıllıca kararı alkışladı. Samimî bir dost haline gelen iyi bir efendiden ayrılmak gücüne gidiyordu; ama ona faydalı olmak zevki ondan ayrılmak acısına üstün geldi. Gözyaşı dökerek kucaklaştılar. Candide ona, kocakarıyı unutmamasını tavsiye etti. Aynı gün Cacambo hareket etti. Şu Cacambo ne iyi adamdı!...

Candide bit müddet daha Surinam'da kaldı; başka bir kaptanın kendisiyle birlikte iki koyununu İtalya’ya götürmesini bekledi. Uşaklar tuttu, uzun bir yolculuk için lâzım olan şeyleri satın aldı; nihayet büyük bir geminin sahibi olan Bay Vanderdendur gelip onu buldu. Candide: “Beni, adamlarımı, eşyamı ve şu iki koyunumu doğrudan doğruya Venediğe götürmek için ne istiyorsun?” diye sordu. Kaptan on bin kuruşa razı oldu Candide tereddüt etmedi.

İhtiyatlı Vanderdendur kendi kendine: “O, o! dedi. Şu yabancı bir çırpıda on bin kuruş veriyor.. Çok zengin olmalı.” Biraz sonra geri dönerek yirmi bin kuruştan aşağı yola çıkamayacağını söyledi, Candide: “Peki, yirmi bin olsun, dedi; veriyorum.”

Tacir alçak sesle: “Vay canına! Bu adam on bini nasıl veriyorsa yirmi bini de öyle rahat veriyor,” dedi ve Venediğe otuz bin kuruştan aşağı götüremeyeceğini söyledi. Candide: “Peki, otuz bin olsun,” dedi. Hollandalı tacir kendi kendine: “O, o! dedi; otuz bin kuruş bu adama vız geliyor; muhakkak bu iki koyun büyük bir servet yüklü; fazla ısrar etmeyelim, önce otuz bin kuruşu alalım, sonra icabına bakarız.” Candide, en küçüğü kaptanın istediği paradan daha kıymetli olan iki küçük elmas sattı; kaptanın parasını peşin verdi. İki koyun gemiye bindirildi. Candide, limanda bulunan gemiye gitmek için bir kayığa bindi; kaptan da fırsattan istifade etti, yelkenleri şişirdi ve demir aldı; rüzgâr da işleri kolaylaştırdı. Çılgına dönen Candide çok geçmeden gemiyi gözden kaybetti. “Heyhat! İşte eski dünyaya lâyık bir dolap!” diye bağırdı. Istırap içinde kıvranarak kıyıya döndü; ne de olsa yirmi hükümdarı zengin edebilecek bir servet kaybetmişti.

Hollandalı hâkimin evine gitti; biraz heyecanlanmış olduğu için kapıyı hızla çaldı; içeri girdi, başına gelenleri anlattı ve biraz lüzumundan fazla bağırdı. Hâkim, ettiği gürültüden dolayı Candide'e on bin kuruş ödetmekle işe başladı. Sonra onu sabırla dinledi, tacir döner dönmez işi tetkik edeceğini vaat etti; istişare ücreti olarak on bin kuruş daha aldı.

Bu şekil hareket Candide'ı tamamıyla ümitsizliğe düşürdü; hakikatte bundan bin kere daha acı felâketlerle karşılaşmıştı; ama hâkimin ve parasını çalan kaptanın soğukkanlılıkları onu zıvanadan çıkardı, derin bir kedere düşürdü. İnsanların fenalığı bütün çirkinliği ile kafasında canlanıyor, aklına yalnız kötü kötü şeyler geliyordu. Nihayet bir Fransız gemisi Bordeaux'ye hareket etmek üzere olduğundan, Candide'ın da gemiye bindirecek elmas yüklü koyunları olmadığından, gemide tam fiyatla bir kamara kiraladı ve eyaletin en bedbaht ve halinden en çok nefret eden adamı olması şartıyla kendisiyle birlikte yolculuk etmek isteyen namuslu bir insana yol ve yiyecek masraflarından başka iki bin kuruş da vereceğini şehirde ilân etti.

Bir donanmanın alamayacağı kadar talip çıktı. Candide, en gösterişliler arasından birini seçmek istediğinden, hepsi tercihe lâyık olduklarını iddia eden ve sözü sohbeti yerinde yirmi kişi ayırdı. Onları bulunduğu misafirhaneye çağırdı, kendisine en çok acınacak halde görüneni ve haklı olarak halinden en çok şikâyet edeni seçeceğini, ötekilerine de bir miktar para vereceğini vaat ederek herkesin başından geçenleri olduğu gibi anlatmasını şart koşup hepsine yemek yedirdi.

Toplantı sabahın dördüne kadar devam etti, Candide bu maceraları dinlerken, Buenos Aires yolunda kocakarının söylediklerini ve gemide başına büyük felâketler gelmeyen kimsenin bulunmadığına dair girdiği bahsi hatırlıyordu. Kendisine anlatılan her macerada Pangloss'u düşünüyordu. “Şu Pangloss, diyordu, sistemini ispat etmekte hayli güçlük çekerdi. Burada olmasını isterdim. Her şey iyi ise muhakkak ki bu Eldorado'da böyledir, dünyanın geri kalan kısımlarında değil.” Nihayet Amsterdam kitapçıları için on sene çalışmış zavallı bir bilgin üzerinde karar kıldı. [ Burada Voltaire bizzat kendisinin kitapçılarla olan mücadelelerini kastediyor.] Dünyada bunun kadar iğrenç bir meslek bulunmadığına hükmetti.

Zaten iyi bir adam olan bu bilgini, karısı soyup soğana çevirmiş, oğlu dövmüş ve bir Portekizliye kaçan kızı da yüzüstü bırakmıştı. Şimdi ise ekmek parasını çıkarabildiği küçük bir işi de elinden almışlardı. Surinam'daki papazlar da, Socinien [ Socin, XVI. yüzyılda dine aykırı düşünceler ileri süren, büyük günahı, teslisi ve ilâhi affı inkâr eden bir papazdır.] diye kendisini hiç rahat bırakmıyorlardı. Doğrusunu isterseniz ötekiler de en az onun kadar bahtsızdılar; ama Candide, bilginin kendisini yolda avutacağını umuyordu. Öteki rakipler Candide'in kendilerine büyük bir haksızlık ettiğine kani idiler; ama Candide, her birine yüzer kuruş vererek hepsinin gönlünü hoş etti.

YİRMİNCİ BÖLÜM

Candide'le Martin'in denizde başına gelenler.

Böylece Martin adındaki ihtiyar bilgin, Candide'le beraber Bordeaux'ya gitmek üzere gemiye bindi. İkisi de çok görmüş, çok geçirmiş; gemi Ümit Burnundan geçerek Surinam'dan Japonya'ya gitse, bütün yol boyunca her ikisinin maddi ve manevi acılar üzerinde konulacak şeyleri vardı.

Bununla beraber Candide'in Martin'e büyük bir üstünlüğü varsa o da, Mademoiselle Cunegonde'u görmekten hiç ümidini kesmemesi idi; Martin’in ise hiçbir ümidi yoktu; bundan başka Candide'in altınları, elmasları vardı; dünyanın en büyük servetleriyle yüklü yüz kırmızı koyun kaybetmiş olmasına, Hollândalı kaptanın düzenbazlığı içine dert olmakta devam etmesine rağmen, cebinde kalanları düşündükçe, hele yemekten sonra Cunegonde'dan söz açtıkça Pangloss'un dediklerine aklı yatar gibi oluyordu.

Bilgine: “Ya siz Bay Martin, dedi; bütün bunlar hakkında ne düşünüyorsunuz? Maddi, manevi kötülük üzerindeki düşünceniz nedir?” Martin: “Efendim, diye cevap verdi; papazlarım beni Socinien olmakla itham ettiler; ama gerçekte ben bir Manicheen’im.” [ Manicheizm, III. yüzyılda İran’da yayılan bir mezheptir.] Candide: “Benimle alay ediyorsunuz, dünyada artık Manicheen kalmadı,” dedi. Martin: “Ben varım, dedi; ne yapacağımı bilmiyorum ama başka türlü de düşünemiyorum.” Candide: “öyle ise sizin içinizde şeytan var,” dedi. Martin “Şeytan, bu dünyanın işlerine o kadar çok karışıyor ki, dedi; her yerde bulunduğu gibi benim vücudumda da bulunabilir; ama itiraf ederim ki şu küre, daha doğrusu şu küreciğe göz attığım zaman Allah’ın onu, kötülük eden bir varlığın eline bıraktığını düşünüyorum; tabii Eldorado her zaman için bundan müstesna. Yanı başındaki şehrin mahvolmasını istemeyen bir şehir, başka bir aileyi yok etmek istemeyen bir aile hemen hemen hiç görmedim. Her yerde zayıflar önlerinde süründükleri kuvvetlilerden nefret ederler, kuvvetliler de onlara yünü ve eti satılık sürüler gibi muamele ederler. Daha namuslu bir işleri olmadığı için, talim görmüş bir milyon katil, ekmeğini kazanmak maksadıyla Avrupa’nın bir ucundan öbür ucuna giderek düzenle insan öldürür, haydutluk eder; sulh içinde yaşar gibi görünen, sanatların geliştiği şehirlerdeki insanlar, muhasara edilmiş bir şehrin uğradığı afetten daha çok, haset, gaile ve endişeler içinde kıvranırlar. Gizli acılar umumi felâketlerden daha acıdır. Sözün kısası o kadar gördüm ve o kadar çektim ki, Manicheen oldum.”

Candide: “Bununla beraber şu dünyanın iyi tarafları da var,” dedi. Martin: “Olabilir, diyordu; fakat ben bilmiyorum.”

Bu münakaşanın yarı yerinde bir top sesi duyuldu. Gürültü gittikçe arttı. Herkes dürbününü aldı. Aşağı yukarı üç mil uzakta iki geminin savaşa tutuştuğu görüldü; rüzgâr bu gemilerin ikisini de Fransız gemisine o kadar yaklaştırdı ki gemidekiler savaşı güzelce seyretmek zevkine erdiler. Sonunda gemilerden bir tanesi ötekine öyle aşağıdan ve öyle isabetli bir darbe vurdu ki, ona denizin dibini boylattı. Candide'le Martin, batan geminin güvertesinde yüz kadar insan gördüler; hepsi ellerini gökyüzüne doğru kaldırıyor, korkunç sesler çıkarıyorlardı; bir anda her şey denize gömüldü.

Martin: “İşte, dedi; gördünüz ya, insanlar birbirlerine nasıl muamele ediyorlar!..” Candide “Bu işte şeytanın parmağı olduğu muhakkak...” dedi. Bunları söylerken, geminin yanında, ne olduğu belli olmayan açık kırmızı bir şeyin yüzdüğünü gördü. Bunun ne olduğunu anlamak için denize bir filika indirdiler: bu Candide'in koyunlarından biri idi. Candide'in bu koyunu bulmaktan duyduğu zevk, hepsi Eldorado'nun büyük elmaslarıyla yüklü yüz koyununu kaybettiği zaman duyduğu teessürden daha çoktu.

Fransız kaptan çok geçmeden, su yüzünde kalan geminin bir İspanyol’a, batan geminin ise bir Hollândalı korsana ait olduğunu anladı ; Candide'i soyup soğana çeviren işte bu korsandı. Alçak herifin çalmış olduğu büyük servet kendisiyle beraber battı ve bir tek koyun kurtuldu. Candide, Martin'e: “Görüyorsunuz ya, dedi; suç bazen cezasız kalmıyor; şu alçak Hollândalı gemici layık olduğu cezayı buldu.” Martin: “Evet ama dedi; gemisine aldığı yolcuların ölmesi mi lâzımdı? Tanrı o dolandırıcıyı cezalandırdı, ötekilerini de şeytan boğdu.”

Bununla beraber Fransız gemisiyle İspanyol gemisi yollarına devam ettiler; Candide de Martin'le konuşmasına devam etti. On beş gün boyuna münakaşa ettiler; on beşinci günün sonunda da ilk günkünden fazla anlaşabilmiş değillerdi. Fakat ne de olsa konuşuyorlar, düşüncelerini birbirlerine söylüyorlar, teselli buluyorlardı. Candide, koyununu okşuyor: “Mademki seni buldum, diyordu; elbette Cunegonde'u da bulurum.”

YİRMİ BİRİNCİ BÖLÜM

Candide'le Martin Fransa kıyılarına yaklaşıyorlar; birtakım muhakemeler yürütüyorlar.

Nihayet Fransa kıyıları göründü. Candide: “Bay Martin, hiç Fransa’da bulundunuz mu?” dedi. Martin: “Evet, dedi; birçok eyaletlerini dolaştım. Nüfusunun yarısı deli olan eyaletler var; bazılarında halk çok kurnaz, bazılarında oldukça saf, oldukça aptal; bazılarında zariflik satıyorlar; hepsinin de birinci işleri aşk, ikincisi dedikodu, üçüncüsü de gevezelik.” “İyi ama Bay Martin, Paris’i gördünüz mü?” ”Evet, Paris’i de gördüm; orada bütün bunların hepsi birden var; orası herkesin zevk aradığı, sanırsam da bulamadığı karmakarışık bir yer. Paris’te çok az kaldım; daha ayak basar basmaz St. Germain panayırında yankesiciler nem var nem yok hepsini çaldılar. Beni hırsız sandılar, sekiz gün ceza evinde kaldım; ondan sonra da yaya olarak Hollanda’ya dönebilecek kadar para kazanmak için bir matbaada musahhihlik ettim. Yazıcılar güruhunu, dedikoducu bilgiçler güruhunu, meczuplar güruhunu, hepsini tanıdım. Bu şehirde çok terbiyeli insanların bulunduğunu söylüyorlar; buna inanmak isterdim.”

Candide: “Bana gelince Fransa’yı görmeyi hiç de merak ettiğim yok, dedi; bir ay Eldora-do'da kaldıktan sonra insanın dünyada Mademoiselle Cunegonde'u görmekten başka bir arzusu olamayacağını tahmin edersiniz; onu Venedik’te bekleyeceğim; Fransa’dan, İtalya’ya gitmek için geçeceğiz; benimle gelmeyecek misiniz?” Martin: “Memnuniyetle, diye cevap verdi; Venediğin yalnız Venedikli asilzadeler için güzel olduğunu, bununla beraber zengin olurlarsa yabancıların da iyi kabul edildiklerini söylerler; benim param yok, sizin var; nereye gitseniz arkanızdan geleceğim.” Candide: “Hatırımda iken şunu da sorayım, dedi; kaptanın o koca kitabında yazıldığı gibi bütün dünyanın başlangıçta bir deniz olduğuna inanıyor musunuz?” [ Tevrat: (Tanrının ruhu suların üzerinde hareket ediyordu.)] Martin: “Hiçbir şeye inandığım yok, dedi; son zamanlarda anlatılan masallara da inanmıyorum.”Candide: “Peki, bu dünya neden kurulmuş?” diye sordu. Martin: “Bizi kudurtmak için, diye cevap verdi. Candide devam etti: “Oreillon'lar ülkesinde karşılaştığımız, size maceralarını anlattığım iki kızın iki maymunla sevişmesi tuhafınıza gitmedi mi?” Martin: “Hiç de gitmedi, dedi; bu tutkunluğun tuhaflık neresinde? Ben öyle olağanüstü şeyler gördüm ki, artık olağanüstü şey kalmadı.” Candide: “İnsanların bugünkü gibi her zaman birbirlerini öldürmüş olduklarını, her zaman onların böyle yalancı, hilekâr, hain, nankör, haydut, zayıf, vefasız, alçak, kıskanç, obur, sarhoş, hasis, hırslı, katil, dedikoducu, serseri, mutaassıp, ikiyüzlü ve budala olduklarını mı sanıyorsunuz?” dedi. Martin : “Atmacaların her zaman güvercin bulsalar yiyeceklerine inanır mısınız?” dedi. Candide: “Elbette!” dedi. Martin: “O halde, mademki, atmacalar hiç huylarını değiştirmemişler, niçin insanların huy değiştirmesini istiyorsunuz?” dedi. Candide: “Yo dedi, arada çok fark var çünkü elindelik...” Böylece birtakım muhakemeler yürütürken Bordeaux'ya vardılar.

YİRMİ İKİNCİ BÖLÜM

Candide'le Martin'in Fransa’da başlarına gelenler.

Candide, Bordeaux'da ancak, Eldorada'nun taşlarından birkaçını satacak ve iki kişilik rahat bir araba bulacak kadar kaldı; çünkü artık filozof Martin'siz edemiyordu; yalnız Bordeaux'da, fen akademisine bıraktığı koyunundan ayrılırken çok müteessir oldu; akademi de o sene açılan müsabakanın konusu olarak bu koyunun postunun niçin kırmızı olduğu sualini ortaya koydu; mükâfat, A artı B eksi denklemiyle koyunun kırmızı olması lâzım geldiğini ve sakağı hastalığından öleceğini ispat eden kuzeyli bir bilgine verildi. [ Doktor Akakia'nın hicviyesi adlı bir kitap yazan Maupertuis'le alay ediyor. Bu adam Berlin akademisinin başkanı idi.]

Bu esnada yoldaki meyhanelerde gördüğü bütün yolcular Candide'e; “Paris’e gidiyoruz, diyorlardı.” Herkesin oraya gitmeye böyle can atması, sonunda ona da bu hükümet merkezini görmek arzusunu verdi; zaten bunun için de Venedik yolundan pek uzak düşmüş olmayacaktı.

Şehre, St. Marceau dış mahallesinden girdi; kendini Vestfalya’nın en kötü köylerinden birinde sandı.

Candide misafirhaneye varır varmaz yorgunluktan hafif bir hastalığa yakalandı. Parmağında iri bir elmas ve arabasında çok ağır bir çekmece gördüklerinden hiç istemeden yanında hemen iki doktor, peşini bırakmayan birkaç samimî dost ve çorbasını ısıtan iki şefkatli dindar kadın beliriverdi. Martin: “Ben ilk gelişimde Paris'te hastalanmıştım, dedi; çok fakirdim; bunun için de ne dostum, ne bana şefkatle bakacak kimsem, ne de doktorum vardı: ama sonunda iyi oldum.”

Sonunda o kadar çok ilâç verdiler ve kan aldılar ki Candide'in hastalığı ciddileşti Mahallenin eskilerinden biri gelip tatlılıkla ondan öteki dünyada hâmiline ödenmek üzere bir senet istedi. [Ölen adamın günahı çıkarıldığına dair verilen afnamedir.] Candide anlamazlıktan geldi; dindar kadınlar bunun yeni bir moda olduğunu söylediler. Martin, herifi pencereden aşağı atmak istedi. Softa, Candide'in gömülmeyeceğine ant içti. Martin de kendilerini rahatsız etmeye devam ederse softayı gömdüreceğine ant içti. Kavga kızıştı; Martin herifi omuzlarından yakaladı, kapı dışarı etti; bu da, zapta geçen büyük bir rezaletin çıkmasına sebep oldu.

Candide iyileşti; nekahet devresinde de sofrası hiç misafirsiz kalmadı. Büyük ölçüde kumar oynanıyordu. Candide, birlilerin niçin kendisine gelmediğine şaşıyor, Martin ise bunu gayet tabii buluyordu.

Candide'e şehri gezdirenler arasında Perigord'lu küçük bir abbe [ Abbe, papaz demek olduğu gibi, çelebi manasına da gelir. Voltaire, bu kelimeyi bu kılıkta bir insanı için kullanmak suretiyle papazlarla alay ediyor. ] vardı; bu, daima emre amade, daima açıkgöz, daima işe yarar, küstah, dalkavuk, ara bulan, yabancıların yolunu kollayan, onlara cemiyet bayatının dedikodularını anlatan ve her keseye uygun eğlenceler teklif eden adamlardan biriydi. Herif, Candide'le Martin'i önce tiyatroya götürdü. Burada yeni bir tragedya [Bahis mevzuu olan "Orphelin de la Chine" piyesidir.] oynanıyordu. Candide birkaç tane züppenin yanına düştü. Bu onun, mükemmel oynanan sahnelerde ağlamasına mâni olmadı. Yanındaki ukalâlardan bir tanesi perde arasında ona: “Ağlamakla çok hata ediyorsunuz, dedi. Bu aktris kötünün kötüsüdür, onunla oynayan aktör ise ondan da kötü; piyes de aktörlerden beter; müellif Arapça bir tek kelime bilmez, halbuki vaka Arabistan’da geçer; üstelik doğuştan düşüncelere inanmayan bir adamdır: yarın size, ona saldıran yirmi cilt kitap getiririm.” Candide, abbe'ye: “Bayım, dedi, Fransa’da kaç piyes var?” Abbe şöyle cevap verdi: “Beş veya altı bin.” Candide: “Ne de çok, dedi; peki, ya bunun kaçı iyidir?” Beriki: “On beş veya on altısı,” diye cevap verdi. Martin: “Ne çokmuş!” dedi.

Ara sıra oynanan oldukça tatsız bir tragedyada kraliçe Elisabeth [Thomas Cornelle'in "Comte d'Essex" adındaki piyesi.] rolünü yapan bir aktris Candide'in çok hoşuna gitti. Martin'e: “Bu aktris, dedi çok hoşuma gidiyor; Mademoiselle Cunegonde'a benzer bir hali var; kendisiyle tanışmak isterim.” Perigord'lu Abbe, Candide'i aktrisin evine götürmek teklifinde bulundu. Almanya’da büyümüş olan Candide teşrifatın, nasıl olduğunu, Fransa’da İngiltere kraliçelerine nasıl muamele edildiğini sordu. Abbe: “Şunu ayırt etmek lâzımdır, dedi; taşrada onları meyhaneye götürürler; Paris’te de güzel kaldıkları müddetçe saygı gösterirler, öldükleri zaman da umumi mezarlığa atarlar.” Candide: “Kraliçeleri umumi mezarlığa mı atarlar?” dedi. Martin; “Evet doğrudur, dedi; sayın Abbe'nin hakkı var; Mademoiselle Monime [XVIII. yüzyılda tanınmış kadınlardan Adrienne Lecouvreur'dür.], tâbir caizse, bu dünyadan öbürüne göçtüğü zaman Paris’teydim; bu adamlar cenaze töreni dedikleri şeyin yapılmasına, yani mahallenin bütün serserileriyle birlikte kadının da korkunç bir mezarlıkta çürümesine mâni oldular, bütün dostlarından ayrı yalnız başına Bourgogne sokağının bir köşesine gömdüler; her halde ruhu bundan çok azap duymuştur. Çünkü asil düşünceli bir kadındı.” Candide: “Bu, büyük bir terbiyesizliktir,” dedi. Martin: “Ne yapalım, dedi; bu insanlar da böyle yaratılmışlar... Mümkün olan bütün aykırılıkları, bütün uygunsuzlukları düşünün, bunların hepsini bu acayip milletin hükümetinde, mahkemelerinde, kiliselerinde ve eğlence yerlerinde görürsünüz.” Candide: “Paris’te insanların her zaman güldükleri doğru mudur?” dedi. Abbe: “Doğrudur, dedi; ama acı acı; çünkü burada her şeyden kahkaha atarak şikâyet ederler; hatta en iğrenç işleri bile gülerek yaparlar.”

Candide: “Beni o kadar ağlatan piyeste hoşuma giden aktörler hakkında kötü sözler söyleyen o şişko domuz kimdi?” diye sordu. Abbe: “Bütün piyesleri, bütün kitapları kötülemekle hayatını kazanan canlı bir musibettir, dedi; iğdişler sağlamlardan nasıl nefret ederlerse o da muvaffak olanlardan öyle nefret eder; edebiyatın pislikle, zehirle beslenen çıyanlarından biridir; bir muharrir bozuntusudur.” Candide: “Muharrir bozuntusu dediğiniz de nedir?” diye sordu. Abbe; “Bir kâğıt karalayıcısı dedi; bir Freron.” [ Freron, Voltaîre'in en büyük düşmanıdır. Voltaire dört mısra ile Freron'un nasıl bir insan olduğunu anlatır: "Bir gün ormanda bir yılan Freron'u sokmuş! Sonunda ne olmuş biliyor musunuz? Yılan ölmüş." ]

Candide, Martin ve Perigord'lu, temsilden sonra merdivende durmuşlar halkın çıkışını seyrederek böylece muhakeme yürütüyorlardı. Candide: “Her ne kadar Mademoiselle Cuoegonde'u görmeye can atıyorsam da akşam yemeğini Mademoiselle Clairon'la yemek isterdim; doğrusu ya onu fevkalâde buldum.” dedi.

Abbe, yalnız yüksek kimselerle konuşan Mademoiselle Clairon'un yanına bile yaklaşacak adamlardan değildi. “Bu akşam meşguldür, dedi; ama sizi yüksek tabakadan bir bayanın evine götürmek şerefine ereceğim; orada Paris’i, sanki dört senedir burada oturuyormuşsunuz gibi tanıyacaksınız.”

Doğuştan meraklı olan Candide, St. Honore mahallesinin kenar sokaklarından birinde oturan bayanın evine girmekten çekinmedi; burada Pharaon [ Pharaon, bugün artık oynanmayan bir iskambil oyunudur. Bakaraya benzer.] oynanıyordu; on iki kumarbazdan her biri elinde, talihsizliğinin dört köşe defterini, bir deste iskambil kâğıdını tutuyordu. Derin bir sessizlik içinde duran kumarbazların alınları kırışmış, yüzleri solmuştu; bankayı tutan adamınki ise endişeliydi; bu insafsız bankacının yanında oturan ev sahibi kadın vaşağı gözleri ile her oyuncunun kâğıtlarını kıvırmasına sebep olan bütün parolileri bütün sept – elle va de campagne'ları takip ediyordu; kâğıtların kıvrımlarını ciddî fakat nazik bir ihtarla düzeltiyor ve kazancından olmak korkusuyla hiç kızmıyordu: ev sahibi kadın kendisine Marquise de Parolignac dedirtiyordu. On beş yaşındaki kızı da kumarbazların arasına oturmuş, talihin hainliğini tamir etmek isteyen bu zavallıların hilelerini bir göz işaretiyle haber veriyordu. Perigord'lu Abbe, Candide ve Martin içeri girdiler; hiç kimse ne ayağa kalktı, ne selâm verdi, ne de baktı; herkes kendinden geçmiş, kâğıdına dalmıştı. Candide: “Madame la Baronne Thurder ten Tronckh bunlardan daha terbiyeliydi,” dedi. Bu sırada Abbe, Marquise'in kulağına eğildi; kadın sandalyesinde yarı doğrularak Candide'i zarif bir gülümseme ile Martin'i de asil bir baş hareketiyle selâmladı; Candide de iki partide elli bin frank kaybetti; bundan sonra neşe içerisinde akşam yemeği yendi; herkes Candide'in bu kadar büyük bir kayıp karşısında kılını bile kıpırdatmamasına şaştı; uşaklar kendi aralarında uşak diliyle: “Bu, her halde bir İngiliz lordu olacak” diyorlardı.

Yemek, Paris’teki yemeklerin çoğu nasıl geçerse öyle geçti; önce sessizlik, sonra hiçbir şey anlaşılmayan bir söz gürültüsü, daha sonra çoğu tatsız şakalar, yanlış haberler, kötü muhakemeler, biraz siyaset, bir sürü de dedikodu; hatta yeni kitaplardan bile bahsedildi, Perigord'lu Abbe:”Tanrı- bilim doktoru Gauchat’nın [Gochat, filozofların düşmanıdır. Voltaire kendisiyle mücadele etmiştir.] romanını gördünüz mü?” dedi. Misafirlerden biri: “Evet, dedi, fakat bitiremedim. Bir alay münasebetsiz kitap var; ama bunların hepsi birden Tanrıbilim doktoru Gauchat'nın küstahlığının yanında hiç kalır; bizi boğan bu iğrenç kitap bolluğundan öyle nefret ettim ki, kendimi kumara verdim.” Abbe: “Baş diyakos Troublet’nin [ Bu adam papaz Troublet'dir. Mebahisi muhtelife adında bir eseri vardır. Safoğlan'da adı geçer.] Melanges adlı eseri hakkında ne düşünüyorsunuz?” dedi. Madame de Parolignac: “Ah can sıkıcı, ölümlü! dedi; bütün dünyanın bildiği şeyleri ne de meraklı meraklı anlatıyor! Şöyle üzerinde durmaya bile değmeyen meseleleri ne de ciddî ciddî münakaşa ediyor! Başkalarının nüktelerini ne de zevksiz bir şekilde kendine mal ediyor! Aşırdığı şeyleri nasıl da berbat ediyor! İğrendiriyor beni! Ama artık iğrendirmeyecek; başdiyakoz hazretlerinden bir iki sahife okumak yeter.”

Sofrada, Marquise’in sözlerini tasdik eden zevk sahibi bilgin bir adam vardı. Bundan sonra tragedyalardan söz açıldı; bayan, bazı tragedyaların oynandığı halde niçin okunmadığım sordu. Zevk sahibi adam, bir piyesin niçin hemen hemen hiçbir değeri olmadığı halde ilgi uyandırdığını güzel bir şekilde anlattı; bütün romanlarda bulunan ve seyircilerin daima hoşuna giden sahnelerden birkaçını göstermenin yetmediğini, acayipliğe kaçmadan yeni, çoğu zaman da yüce ve her zaman tabii olmak, insan kalbinin ne olduğunu bilmek, onu konuşturmak, piyes şahıslarından hiçbiri şairlik taslamadığı halde büyük şair olmak, dilini çok iyi bilmek, onu, manayı kafiyeye kurban etmeden devamlı bir ahenkle tertemiz konuşmak gerektiğini, birkaç kelime ile gösterdi ve ilâve etti: “Bu kurallara uymayan bir kimse tiyatroda alkış toplayan bir iki tragedya yazabilir; ama hiçbir zaman büyük müellifler arasına giremez; güzel denecek tragedyaların sayısı pek azdır; bazıları iyi yazılmış, iyi kafiyelendirilmiş konuşma halinde aşk masalları; bazıları insana uyku veren siyasi muhakemeler yahut da iç sıkıcı uzun monologlar; bazıları da kaba bir üslûpla yazılmış deli saçmaları, ipsiz sapsız sözler, insanlara hitap etmesini bilmedikleri için tanrılara yöneltilen hitabeler, yanlış vecizeler, şişirilmiş beylik sözler...”

Candide bunları dikkatle dinledi, hatip hakkında büyük bir fikir edindi; Marquise onu kendi yanına oturtmak lütfunda bulunduğundan kulağına eğildi, ona, bu kadar güzel konuşan adamın kim olduğunu sormak cesaretini gösterdi. Marquise: “Bu kumar oynamayan bir bilgindir, “dedi: rahip efendi ara sıra, onu bize yemeğe getirir; kitaplardan ve tragedyalardan çok iyi anlayan, ıslıklanan bir tragedya ile bana ithaf ettiği nüshasından başka hiçbir nüshası kitapçının vitrininden dışarıya çıkmayan bir de kitap yazmıştır.” Candide: “Büyük adam! Bu da bir başka Pangloss!” dedi.

Sonra ona dönerek dedi ki: “Bayım, hiç şüphesiz maddi ve manevi âlemde her şeyin en iyi olduğunu ve hiçbir şeyin başka türlü olmayacağını sanıyorsunuz?” Bilgin: “Ben mi? diye cevap verdi, böyle bir şey düşündüğüm yok; bizde her şeyin aksine olduğunu görüyorum: hiç kimse mevkiinin, vazifesinin ne olduğunu, ne yaptığını, ne yapması gerektiğini bilmiyor; oldukça neşe içinde geçen, hepimizi birleştiriyor gibi görünen yemek zamanlarımızın dışında vaktimiz hep münasebetsiz kavgalarla geçiyor; Janseniste'ler Moliniste'lere, [ Cizvitlerin ilâhi af hakkındaki düşünceleri papaz Molina tarafından izah edildiğine göre Moliniste demek Cizvit demektir.] Parlâmentodakiler kilisedekilere, edebiyatçılar edebiyatçılara, dalkavuklar dalkavuklara, bankerler halka, karılar kocalara, akraba akrabaya karşı sonsuz bir savaş halinde.”

Candide şöyle dedi: “Ben daha beterini gördüm ama sonradan asılmak felâketine uğrayan bir bilge bana bütün bunların mükemmel olduğunu söylemişti; bunlar güzel bir tablonun gölgeleridir.” Martin; “Sizin asılan bilge dünyayı alaya almış; sizin gölge dediğiniz şeyler feci birer lekedir,” dedi. Candide: “Lekeleri de yapanlar insanlardır, onlardan kurtulamazlar,” dedi. Martin: “O halde bu, onların kabahati değil,” dedi. Bu dilden hiçbir şey anlamayan kumarbazların çoğu içiyordu; Martin de bilginle muhakeme yürüttü ve Candide ev sahibesine başına gelenlerin bir kısmını anlattı.

Yemekten sonra Marquisse, Candide'i odasına götürdü, bir kanepeye oturttu, ona: “Demek Mademoiselle Cunegonde de Thunder-ten-tronckh'u hâlâ çılgınca seviyorsunuz, öyle mi?” dedi. Candide: “Evet Madame!” diye cevap verdi. Marquise tatlı bir gülüşle: “Vestfalyalı bir genç gibi cevap veriyorsunuz, dedi; bir Fransız olsa bana: “Evet Mademoiselle Cunegonde'u sevmiştim; fakat sizi görünce Madame, onu artık sevemeyeceğimden korkuyorum,” derdi. Candide .”Heyhat Madame! dedi. Nasıl isterseniz öyle cevap veririm.” Marquise: “Onun için duyduğunuz aşk mendilini yerden almakla başlamış; ben de diz bağımı yerden almanızı istiyorum,” dedi. Candide: “Bütün kalbimle!” dedi ve dizbağını yerden aldı. Marquise: “Şimdi de onu yerine koymanızı istiyorum,” dedi. Candide de dizbağını yerine koydu. Marquise: “Görüyor musunuz, dedi; bazen, Parisli aşıklarımı on beş gün üzerim, ama siz yabancısınız; size daha ilk geceden kendimi teslim ediyorum; çünkü Vestfalyalı bir delikanlıya memleketi tanıtmak lâzım!” Güzel kadın yabancı delikanlının iki elinde iki büyük elmas görmüştü; onları öyle yürekten övdü ki, elmaslar Candide'in parmaklarından Marquise'iıı parmaklarına geçti.

Candide Perigord'lu rahiple beraber dönerken Mademoiselle Cunegoade'a ihanet ettiği için biraz vicdan azabı duydu; papaz efendi de onun acısına iştirak etti; Candide'in oyunda kaybettiği iki bin frankla, yarı verilen yarı aşırılan iki elmasta papazın ufak bir hissesi vardı. Onun niyeti Candide'in bilgisizliği yüzünden temin edeceği menfaatlerden elinden geldiği kadar faydalanmaktı; ona bir hayli Cunegonde'dan bahsetti; Candide de ona, Venedik'te sevgilisine kavuştuğu zaman bu ihanetinden dolayı af dileyeceğini söyledi.

Perigord'lu nezaketi, ihtimamı artırıyordu; Candide'in bütün söylediklerine, yaptıklarına ve yapmak istediklerine pek yakından ilgi gösteriyordu.

Ona: “Demek onunla Venedik'te buluşacaksınız, öyle mi?” dedi. Candide: “Evet dedi; mutlaka gidip Mademoiselle Cunegonde'u bulmalıyım.” Bundan sonra da sevdiğinden bahsetmek zevkine kapılarak âdet edindiği gibi Vestfalya’nın bu ünlü güzeli ile olan macerasının bir kısmını anlattı. Abbe: “Anlıyorum ki, dedi; bu Mademoiselle Cunegonde çok güzel bir kadın; hem kim bilir ne güzel mektuplar yazıyordur!” Candide: “Ondan hiç mektup almadım, dedi: çünkü düşünün bir kere, onun aşkından dolayı şatodan kovulduktan sonra kendisine yazamadım; çok geçmeden öldüğünü duydum, sonra kendisini tekrar buldum, yine kaybettim; şimdi de buradan iki bin beş yüz fersah uzağa bir adam yolladım; onun getireceği cevabı bekliyorum.”

Abbe dikkatle dinliyor, biraz da dalgın görünüyordu. Az sonra iki yabancıyı sevgi ile kucaklayarak ayrıldı. Ertesi gün Candide uyanır uyanmaz şöyle bir mektup aldı;

“Çok kıymetli sevgilim! Sekiz günden beri bu şehirde hastayım; sizin de burada olduğunuzu öğrendim; yerimden kımıldamaya halim olsaydı kollarınızın arasına uçarak gelirdim. Bordeaux'dan geçtiğinizi öğrendim; sadık Cacambo ile kocakarıyı orada bıraktım; Buenos - Aires valisi her şeyimi aldı; ama, kalbiniz bana kalıyor. Gelin, sizin yanımda olmanız beni ya diriltecek ya da sevinçten öldürecek.”

Bu güzel, bu umulmayan mektup Candide'e anlatılmaz bir sevinç verdi; sevgili Cunegonde'un hastalığı da onu sonsuz bir ıstıraba düşürdü. Bu iki duygu arasında kalan Candide altın ve elmaslarını aldı ve Martin'le beraber Cunegonde'un kaldığı otele gitti. Heyecandan titreyerek içeri girdi, kalbi çarpıyor, sesi titriyordu, yatağın perdelerini açmak, ışık getirtmek istedi. Hizmetçi kadın: “Sakın ha! Işık onu öldürür,” dedi ve birden perdeyi kapadı. Candide ağlayarak: “Sevgili Cunegonde'um, nasılsınız? dedi. Beni göremiyorsanız, bari konuşun!” Hizmetçi, kadın: “Konuşamaz, dedi. O zaman, yataktan dışarı yumuk bir el çıktı; Candide bu eli uzun uzun gözyaşlarıyla ıslattı; sonra avucunun içine bir sürü elmas koydu, koltuğun üstüne de altınla dolu bir kese bıraktı

Tam bu heyecanlı anların ortasında bir çavuşla bir takım asker ve Perigord'lu Abbe çıkageldiler. Abbe: “İşte şüpheli iki yabancı bunlar!” dedi. Çavuş onları derhal yakaladı ve askerlerine ceza evine götürmelerini emretti. Candide: “Eldorado'da yolculara böyle muamele etmezler,” dedi. Martin: “Her zamankinden daha mani cheen'im,” dedi. Candide: “İyi ama bizi nereye götürüyorsunuz?” dedi. Çavuş: “Zindana!” dedi.

Kendine gelen Martin, Cunegonde olduğunu söyleyen kadının bir düzenbaz, Perigord'lu Abbe'nin, Candide'in saflığından çabucak faydalanan bir dolandırıcı, çavuşun da savulması kolay bir başka dolandırıcı olduğunu anladı.

Zaten asıl Cunegonde'u görmek için sabırsızlanan Candide, Martin'in öğütlerini dinleyerek, adaletin kanunlarıyla karşılaşmaktansa, çavuşa her biri üç bin pistole değerinde üç elmas vermek istedi. Fildişi bastonlu adam ona: “Ah bayım! dedi; düşünülebilecek bütün cinayetleri işlemiş olsanız bile siz dünyanın en namuslu adamısınız; üç elmas! Her bir üç bin pistole değerinde üç elmas! Bayım sizi bir zindana götüreceğime uğrunuzda ölmeğe bile razıyım. Bütün yabancıları yakalıyorlar, ama siz işi bana bırakın; Normandiya'da, Dieppe'de bir kardeşim var, sizi oraya götüreyim; kendisine verilecek birkaç elmasınız varsa benim gibi o da size hizmet eder.”

Candide: “Peki, ama niçin bütün yabancılar” yakalıyorlar?” dedi. Perigord'lu Abbe söz aldı ve dedi ki: “Çünkü Atrebatie ülkesinden bir dilenci budalaca şeyler söylenildiğini durmuş; yalnız bu, babasını öldürmesine kâfi gelmiş; fakat bu cinayet 1610 yılının mayıs ayında işlenen cinayete değil de, 1594 yılının aralık ayında ve başka yıllarda, başka aylarda, budalaca şeyler söylendiğini duyan başka serserilerin işlediği cinayetlere benzemekte imiş.” [ Atrebatie, Artois eyaleti olacak. Arras'ta doğmuş Damiens adında birisi 5 Ocakta XV. Louis'yi çakıyla yaralamıştı. Damiens eskiden Cizvitlerin yanında uşaklık etmişti. Cizvitlerin teşviki ile bu işi yaptığı zannedildi. Damiens linç edildi. 1610 da IV. Henri'yi Ravaillac öldürdü. 1594’te de yine Jean Chastel adında birisi IV. Henrie'yi öldürmek istemişti. Son hâdiseden sonra Cizvitler Fransa'dan kovuldular. ]

O vakit çavuş, meselenin neden ibaret olduğunu anlattı. Candide: “Ah canavarlar! diye bağırdı. Bu nasıl şey? Demek dans eden, şarkı söyleyen bir millette de böyle korkunç şeyler olurmuş! Maymunların kaplanlara rahat vermediği bu ülkeden bir an evvel çıkamayacak mıyım? Memleketimde ayılar gördüm; yalnız Eldorado'da insana rastladım. Allah aşkına çavuş efendi, beni Venedik’e götürün; orada Mademoiselle Cunegonde'u bekleyeceğim.” Çavuş: “Sizi ancak aşağı Normandiya'ya götürebilirim,” dedi. Derhal zincirlerini çözdürdü, yanıldığını söyledi, adamlarını gönderdi, Candide'le Martin'i Dieppe'e götürdü ve onları kardeşine teslim etti. Limanda küçük bir Felemenk gemisi demirliydi. Yine üç elmasın yüzü suyu hürmetine insanların en işgüzarı kesilen Normandiya'lı, Candide'le adamlarını, İngiltere’de Portsmouth'a giden bu gemiye bindirdi. Venediğin yolu orası değildi; ama Candide, cehennemden kurtulduğunu sanıyor ve ilk fırsatta Venediğin yolunu tutacağını umuyordu.

YİRMİ ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Candide'le Martin İngiltere kıyılarına gidiyorlar; orada gördükleri.

Candide Felemenk gemisinde: “Ah Pangloss! Ah Martin! Martin! Ah sevgili Cune-gonde'um! Meğer bu dünya ne imiş?” diyordu. Martin: “Saçma sapan, feci bir şey,” diye cevap verdi.”Siz İngiltere’yi biliyorsunuz; orada da insanlar Fransa’daki gibi deli mi?” Martin: “Onların deliliği de başka türlü, dedi; bu iki milletin Kanada yakınlarında bir iki dönümlük yer için harp halinde olduklarını, bu harp için de bütün Kanada’yı satın alacak kadar para sarf ettiklerini bilirsiniz. [Yedi sene harplerinden sonra Fransa Kanada'yı İngiltere’ye terk etti.] Bu memleketlerden hangisinde daha çok tımarhanelik bulunduğunu kestirmeye gelince, pek az olan bilgim buna müsait değil: yalnız, göreceğimiz insanların umumiyetle kara sevdaya tutulmuş olduklarını biliyorum. “

Böyle konuşa konuşa Portsmouth'a yanaştılar; bir sürü insan kıyıyı kaplamış, donanmaya mensup gemilerden birinin güvertesinde diz çökmüş, gözleri bağlı oldukça şişman bir adama dikkatle bakıyorlardı; karşısında dizilmiş dört asker göz göre göre herifin beynine üçer mermi yerleştirdi; halk da son derece memnun geri döndü. Candide: “Bütün bunlar nedir? dedi; bu, her yerde hükmünü süren şeytan ne biçim şeytanmış?” Törenle öldürülen bu şişman adamın kim olduğunu sordu. Bir amiral olduğunu söylediler. “Peki ama bu amirali niçin öldürüyorlar?”- “Yeter sayıda insan öldürtmemiş de ondan, dediler; bir Fransız amiraliyle harp etti, kendisinin yeter derecede ona sokulmadığına hükmettiler.” Candide: “Her halde, dedi, Fransız amirali kendisinden ne kadar uzaksa İngiliz amirali de ondan o kadar uzaktaydı.” -”Buna itiraz edilemez, diye cevap verdiler; ama bu memlekette diğer amiralleri teşvik etmek için, ara sıra bir amiral öldürmek âdettir.” [ Yedi sene harplerinin başlangıcında Fransızların Minorque'a asker çıkarmalarına mâni olamadığı için 14 Mart 1757’de Amiral Byng kurşuna dizildi.]

Candide, gördüklerine, duyduklarına öyle şaştı, öyle canı sıkıldı ki, karaya ayak basmak istemediği gibi Felemenkli kaptanla (Surinam’daki kaptan gibi kendisini soymasını da göze alarak) Venediğe götürülmesi için pazarlığa girişti.

Kaptan iki gün sonra hazırdı. Fransa kıyılarını sıyırarak geçtiler; Lizbon önlerinden geçerken Candide titredi. Boğaza, sonra da Akdeniz’e girdiler: nihayet Venediğe geldiler. Candide, Martin'i kucaklayarak: “Allaha şükür, dedi; güzel Cunegonde'a işte burada kavuşacağım. Cacambo'dan kendim gibi eminim. Her şey yolunda, her şey yolunda gidiyor, her şey mümkün olduğu kadar yolunda gidiyor.”

YİRMİ DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Paquette'le papaz Giroflee ye dair.

Candide, Venediğe çıkar çıkmaz, bütün meyhanelerde, bütün kahvelerde, bütün genel evlerde Cacambo'yu aradıysa da bulamadı. Her gün bütün gemileri, bütün kayıkları aramak için adam gönderiyordu. Cacambo'dan hiçbir haber alamıyordu. Martin'e: “Nasıl diyordu; ben Surinam'dan Bordeaux'ya, Bordeaux'dan Paris’e, Paris’ten Dieppe'e, Dieppe'ten Portsmouth'a gidecek, Portekiz ile İspanya kıyılarından geçecek, bütün Akdeniz’i aşacak, Venedik’te birkaç ay kalacak kadar vakit bulayım da Cunegonde hâlâ gelmesin; onu bulacağıma bir orospu, bir de Perigord'lu Abbe ile karşılaştım! Şüphe yok, Cunegonde ölmüştür, benim de artık ölmekten başka çarem kalmadı.. Ah şu lânet olası Avrupa’ya dönmektense Eldorado cennetinde kalmak daha iyi değil miydi? Yerden göğe kadar hakkınız var azizim Martin! Yeryüzünde hayalden, belâdan başka bir şey yokmuş.”

Candide, derin bir yeise düştü, ne alla moda operaya gitti, ne öteki karnaval eğlencelerine katıldı; hiçbir kadın onda ufak bir arzu bile uyandırmadı. Martin ona: “Cebinde beş altı milyon olan bir melez uşağın gidip sevgilinizi dünyanın öbür ucundan Venediğe getireceğini umuyorsanız sahiden çok safsınız, dedi; onu bulursa kendisine alır. Bulamazsa bir başkasını peydahlar; uşağınız Cacambo ile sevgiliniz Cunegonde'u akıldan çıkarmanızı tavsiye ederim.” Şu Martin de insanı hiç teselli etmiyordu. Candide'in yeisi arttıkça arttı; Martin de ona, hiç kimsenin gidemediği Eldorado müstesna, yeryüzünde çok az iyilik, çok az bahtiyarlık olduğunu göstermekten geri kalmıyordu.

Bu önemli konuda münakaşa edip Cunegonde'u beklerken, Candide, Sanit-Marc meydanında kolunda bir kızla genç bir papaz gördü. Papaz, genç, etine dolgun, kuvvetli görünüyordu; gözleri parlak, kendinden emin, başı dik, yürüyüşü azametliydi. Kız çok güzeldi; şarkı söylüyordu; papazına sevgi ile bakıyor, ara sıra da tombul yanaklarını çimdikliyordu. Candide, Martin'e: “Hiç olmazsa bunların bahtiyar olduklarını kabul ederseniz ya, dedi. Eldorado müstesna, dünyanın oturulabilen her yerinde şimdiye kadar yalnız bahtsız kimseler gördüm; fakat şu kızla papaza gelince, bahse girerim ki, bunlar çok bahtiyar insanlardır.” Martin: “Ben de böyle olmadığına bahse girerim,” dedi. Candide: “Mesele basit, dedi; onları yemeğe davet ederiz; yanılıp yanılmadığımı görürsünüz.”

Derhal onlara yaklaştı, iltifatta bulundu ve onları makarna, Lombardiya kekliği, mersin balığı yumurtası yemeye ve Montepulciano, Lacryma - Christi, Kıbrıs ve Sisam şarabı içmeğe davet etti. Genç kız kızardı; papaz daveti kabul etti ve genç kız birkaç damla gözyaşının gölgelediği hayret ve mahcupluk dolu gözlerle Candide'e bakarak papazın arkası sıra yürüdü. Candide'in odasına girer girmez genç kız: “Nasıl olur da Monsieur Candide, Paquette'i tanımaz?” dedi. Yalnız Cunegonde'la meşgul olduğu için o ana kadar genç kıza dikkatle bakmamış olan Candide ona: “Heyhat! Zavallı çocuğum; demek doktor Pangloss'u gördüğüm o feci hale sokan sizdiniz öyle mi?” dedi. Paquette: “Ne yazık ki, efendim, benim, dedi; görüyorum ki, her şeyi biliyorsunuz. Madame la Baronne'un evindekilerle güzel Cunegonde'un uğradıkları korkunç felâketleri öğrendim. Kendi alın yazımın da bundan aşağı kalmadığına ant içerim. Beni tanıdığınız zaman çok masumdum. Günahlarımı çıkartan bir Cordelier papazı beni de kolayca baştan çıkardı. Bunun neticeleri müthiş oldu; Monsieur le Baron sizi tekmeleyerek kovduktan sonra ben de şatodan ayrılmaya mecbur oldum. Meşhur bir doktor bana acımasaydı çoktan ölmüştüm; minnettarlık duygusuyla bir müddet doktorun metresi oldum. Çılgıncasına kıskanç olan karısı beni her gün acımadan doğuyordu, deli gibi bir şeydi. Doktor çirkinin çirkiniydi ben de sevmediğim bir adam yüzünden boyuna dayak yediğim için bahtsızların bahtsızı idim. Huysuz bir kadın için doktor karısı olmanın ne kadar tehlikeli olduğunu bilirsiniz. Karısının kendisine ettiklerinden usanç getiren doktor bir gün, yakalandığı küçük bir nezle için ona öyle tesirli bir ilâç verdi ki, kadın iki saatlik bir zaman içinde müthiş azaplarla kıvrana kıvrana öldü. Kadının akrabaları doktorun aleyhine cinayet davası açtılar; doktor kaçtı, ben de hapsedildim. Biraz güzel olmasaydım masumluğum beni kurtarmayacaktı. Hâkim, doktorun yerini almak şartıyla beni serbest bıraktı. Çok geçmeden bir rakip yerimi aldı; hiçbir mükâfat görmeden kovuldum; siz erkeklere o kadar hoş görünen, bizim için de bir sefalet uçurumundan başka bir şey olmayan bu iğrenç mesleğe devam etmek zorunda kaldım. Venediğe, mesleğimi burada icra etmeğe geldim. Ah efendim! İhtiyar bir tüccarı, bir avukatı, bir papazı, bir gondolcuyu, bir abbe'yi istemeye istemeye okşamaya mecbur olmanın, bütün hakaretlere, bütün fena muamelelere maruz kalmanın, iğrenç bir herif kaldırsın diye çoğu zaman bir etekliği bile ödünç alacak kadar alçalmanın, birisinden alınan parayı bir başkasına çaldırmanın, hâkimlere rüşvet vermenin, ilerisi için de korkunç bir ihtiyarlık, bir hastane ve bir mezbelenin sizi beklediğini düşünmenin, ne demek olduğunu bilseniz, dünyanın en bahtsız insanlarındın biri olduğumu teslim ederdiniz.” Paquette böylece bir odada iyi yürekli Candide'e Martin'in yanında içini döktü. Martin Candide'e: “Görüyorsunuz ya, dedi; daha şimdiden bahsin yarısını kazandım bile.” Papaz Giroflee yemek odasında kalmıştı; bir yandan yemeğini beklerken bir yandan da şarap içiyordu. Candide, Paquette'e: “iyi ama dedi; sizinle karşılaştığım zaman ne kadar neşeli, ne kadar memnun bir haliniz vardı; şarkı söylüyor, içten gelen bir istekle papazı okşuyordunuz; şimdi ileri sürdüğünüz bahtsızlıklar derecesinde bana bahtlı güründünüz” Paquette: “Ah efendim! diye cevap verdi; bu da yine mesleğin sefaletlerinden biridir. Dün, bir subay paramı aldı, üstelik bir de dövdü; bugün de bir papazın hoşuna gitmek için neşeli görünmem icap ediyor “

Candide daha fazla sormak istemedi; Martin'in haklı olduğunu kabul etti. Paquette ve papazla beraber sofraya oturdular; yemek oldukça neşeli geçti ve sonlara doğru daha emniyetle konuşuldu; Candide, papaza: “Rahip efendi, bana öyle geliyor ki, gıpta edilecek bir haliniz var; maşallah neredeyse yanağımızdan kan damlayacak; yüzünüz mesut olduğunuzu gösteriyor; boş zamanlarınız için elinizde çok güzel bir kız var, papazlıktan da memnun görünüyorsunuz,” dedi. Papaz Giroflee: “Doğrusunu istersiniz, bütün papazların denizin dibinde olmalarını isterdim efendim, dedi; yüz kere manastırı yakmaya ve gidip Türk olmaya niyetlendim; o Allahın belâsı ağabeyime biraz daha fazla servet bırakmak için anam, babam daha on beşimdeyken şu iğrenç cüppeyi sırtıma geçirmem için beni zorladılar. Manastırda, kıskançlık, anlaşmazlık, çılgınlık hüküm sürüyor. Ne yalan söyleyeyim, birkaç fena vaiz sayesinde bir parça para ediniyorum, bunun yarısını da başpapaz çalıyor! Geri kalanı da kızlara yediriyorum. Fakat akşam manastıra döndüğüm zaman, yatakhanenin duvarına çarparak kafamı parçalayacağım geliyor; bütün meslektaşlarım da aynı haldedir.”

Martin her zamanki soğukkanlılığıyla Candide'e dönerek: “Eh, dedi, bahsi tamamıyla kazandım, değil mi?” Candide, Paquette'e iki bin, papaz Giroflee’ye de bin kuruş verdi ve: “Seni temin ederim ki bu para ile mesut olacaklardır,” dedi. Martin: “Hiç sanmam, dedi; belki de kuruşlarınızla onları büsbütün bahtsız edeceksiniz.” Candide: “İş olacağına varır, dedi; yalnız beni bir şey teselli ediyor; insan çoğu zaman, bir daha hiç bulamayacağını sandığı kimselerle karşılaşıveriyor; kırmızı koyunumla, Paquette'le nasıl tekrar karşılaştımsa Cunegonde'la da öylece karşılaşabilirim.” Martin: “Onun, günün birinde sizi mesut etmesini dilerim, dedi; ama doğrusu bundan pek şüpheliyim” Candide: “Çok haşinsiniz,” dedi. Martin: “Hayatın ne olduğunu biliyorum da ondan,” dedi.

Candide: “Fakat şu gondolculara bakın: durmadan şarkı söylemiyorlar mı?” dedi. Martin: “Onları, bir de evlerinde karılarıyla, çocuklarıyla görün, dedi. Doge'un da, gondolcuların da kendilerine göre dertleri vardır. Bununla beraber bir gondolcunun talihi bir Doge'unkine her bakımda tercih edilebilir; ama aradaki farkın o kadar ehemmiyetsiz olduğunu sanıyorum ki, incelemeye bile değmez,” Candide: “Brenta üzerindeki şu güzel sarayda oturan ve yabancıları oldukça iyi kabul eden senato üyelerinden Prococurante'den bahsediliyor. Kederin ne olduğunu bilmiyor, diyorlar,” dedi. Martin: “Bu eşsiz insanı görmek isterim,” dedi. Candide, hemen Prococurante'den, kendisini ertesi gün gidip görmeleri için müsaade istetti.

YİRMİ BEŞİNCİ BÖLÜM

Venedikli soylu Seigneur Prococurante'nin sarayında

Candide'le Martin, gondolla Brenta'yı takip ederek soylu Prococurante'nin sarayına vardılar. Bahçeler tabii bir şekilde çok güzel tanzim edilmiş, mermerden güzel heykellerle süslenmişti: saray, güzel bir üslûpta yapılmıştı. Altmış yaşlarında çok zengin bir adam olan ev sahibi iki meraklıyı büyük bir nezaketle kabul etti, ama pek candan karşılamadı. Candide buna pek sıkıldı ise de Martin hiç müteessir olmadı, önce üstü başı temiz iki güzel kız birer fincan köpüklü kakao ikram etti. Candide onların güzelliğine, zarafetine ve maharetine hayran olmaktan kendini alamadı. Senato üyesi Prococurante: “Bunlar pek öyle çirkin kadın değillerdir, dedi; ara sıra onları yatağıma alırım; çünkü şehir güzellerinin cilvelerinden, kıskançlıklarından, nazlarından, aşağılıklarından, gururlarından, budalalıklarından, bir de onlar için yazılması yahut ısmarlanması gereken kasidelerden bıktım; ama sonunda bu iki kız da canımı sıkmaya başladı.”

Candide öğle yemeğinden sonra uzun bir galeride gezinirken tabloların güzelliğine şaştı. İlk iki tablonun hangi üstadın fırçasından çıktığını sordu. Senato üyesi: “Raphael'indir, dedi; bir kaç sene oluyor, lâf olsun diye onları çok pahalıya satın aldım; bunların İtalya'daki en güzel şeyler olduğunu söylüyorlar, ama benim hiç de hoşuma gitmiyor; renkler çok koyu, yüzler yeter derecede belirtilmemiş, iyice meydana çıkarılmamış; kumaşların da kumaşa benzer yeri yok. Hâsılı ne derlerse dersinler, bir kelime ile söyleyeyim, ben burada tabiatın gerçek bir taklidini bulamıyorum. Bir tabloyu ancak bizzat tabiatı gördüğümü sandığım zaman seveceğim; tablonun bu çeşidi de yok. Bir çok tablolarım var, ama artık onlara bakmıyorum bile.”

Prococurante, yemeği hazırlarlarken bir konser verdirdi. Candide müziği çok güzel buldu. Prococurante: “Bu gürültü insanı yarım saat kadar eğlendirebilir, dedi; daha çok devam ederse kimsenin itiraf etmeğe dili varmaz ama herkesi usandırır. Bugün müzik, yalnız güç şeyleri çalmak sanatı demektir; hâlbuki güç olan şey de sonunda hiç hoşa gitmez.”

“Opera'yı, beni isyan ettiren bir ucube haline sokmak sırrını bulmasalardı belki daha çok severdim; bu müzikli tragedyalar, iki üç münasebetsiz şarkının yerli yersiz söylenmesi, sırf bir aktrisin hançeresini değerlendirmesi için yapılmış şeyler; onları isteyen gitsin görsün. Bir iğdişin Caesar ve Caton rolünü mırıldandığını ve sahnede acemi acemi dolaştığını görüp de zevk alan veya alabilen varsa gitsin zevk alsın; bana gelince, bugün İtalya'nın şöhretini temin eden, hükümdarların da bol keseden ödedikleri bu acınacak şeylerden çoktan vazgeçtim.” Candide, biraz münakaşa etti ama fazla ileri gitmedi. Martin de tamamıyla senato üyesinden yana çıktı.

Sofraya oturdular ve mükemmel bir yemek yedikten sonra kütüphaneye geçtiler. Candide fevkalâde ciltlenmiş bir Homeros görünce, senato üyesini ince zevkinden dolayı övdü: “İşte, dedi; Almanya’nın en iyi filozofu büyük Pangloss'un tadına doyamadığı bir kitap!” Prococurante soğuk bir eda ile: “Benim hoşuma gitmiyor, dedi; vaktiyle onu okurken zevk duyduğuma beni inandırmışlardı; ama o hep birbirine benzeyen savaşların durmadan tekrarlanması, o kesin bir iş görmeden boyuna harekete geçen tanrılar, savaşa sebep olduğu halde piyesin bir aktrisinden başka bir şey olmayan o Helena, kuşatılan, ama bir türlü alınamayan o Troia yok mu, bütün bunlar bende öldürücü bir can sıkıntısı uyandırıyordu. Bazen bilginlere, onu okumaktan benim kadar sıkılıp sıkılmadıklarını sorarım. Samimî olanlar bana kitabın ellerinden düştüğünü, bununla beraber bir eski zaman abidesi gibi veya piyasada geçmeyen paslanmış madalyalar gibi bunun da kütüphanede bulundurulmasının gerektiğini söylerler.” Candide: “Efendimiz her halde Vergilius hakkında böyle düşünmüyorlardır,” dedi. Prococurante: “Eneis'in ikinci, dördüncü ve altıncı kitapları doğrusu çok güzel ama sofu Eneas'ına, güçlü Coonthes'ine, dost Akhat'ine küçük Ascanius'una, budala kral Latinus'una, o hanım hanımcık Amatası'na o tatsız Lavinia'sına gelince, bunlar kadar soğuk ve zevksiz bir şey olabileceğini sanmıyorum. Tasso ile Ariosto'nun saçma sapan hikâyelerini onlara değişmem,” dedi.

Candide: “Müsaade ederseniz şimdi de Horatius'u okumaktan büyük bir zevk alıp almadığınızı soracağım,” dedi. Prococurante: “Onda cemiyet adamının faydalanabileceği özdeyişler var; bunlar kuvvetli mısralara sıkıştırıldıkları için hatırda daha çok kalıyorlar. Fakat Brindes'e yaptığı o seyahatten, tasvir ettiği o kötülüklerden, sözleri cerahatle dolu dediği bilmem hangi Pupilus’la [ Burada Horatius'un birinci kitabının yedinci hicviyesi kastediliyor. Senato üyesinin Pupilus dediği Rupilius Ripiulus adında biridir.], sözleri sirke gibi keskin olan bir başkası arasında geçen o hamal kavgasından bana ne? İhtiyar kadınlarla sihirbaz karılara karşıt yazdığı o kaba mısraları âdeta tiksinerek okudum; sonra dostu Mecenas'a, kendisini eğer lirik şairler arasına koyarsa yüce alnıyla yıldızlara vuracağını söylemesinin nasıl bir değeri alabileceğimi anlayamıyorum; budalalar, değer verilen bir yazarın her şeyine hayran olurlar. Ben yalnız kendim için okurum; yalnız tabiatıma uygun olan şeyleri severim,” dedi. Hiçbir şey hakkında bizzat hüküm veremeyecek şekilde yetiştirilmiş solan Candide, duyduklarından hayrete düşüyordu; Martin de Prococurante'nin düşünüş tarzını oldukça makul buluyordu,

Candide: “Ha, işte bir Cicero, dedi; zannedersem bu adamı okumaktan bıkmıyorsunuz.” Venedikli: “Onu hiç okuduğum yok, dedi. Rabirius'u yahut da Cluentius'u müdafaa etmiş, bana ne? Haklarında hüküm verdiğim yeter sayıda davam var; felsefe üzerine yazdığı eserlerle belki daha iyi uyuşabilirdim; fakat her şeyden şüphelendiğini görünce, bunu benim de onun kadar bildiğimi ve bilgisiz olmak için hiç kimseye ihtiyacım olmadığını anladım?”

Martin: “Ha, işte bir fen akademisinin seksen ciltlik dergisi, bunun içinde iyi bir şeyler bulunabilir.” dedi. Prococurante: “Bulunabilirdi dedi; eğer bu karmakarışık şeyleri yazanlardan biri, yalnız iğne yapmak sanatını icat etmiş olsaydı; fakat bütün bu kitaplarda ancak boş sistemler var, faydalı bir şey yok.”

Candide: “Şu yanda ne çok da tiyatro piyesi görüyorum! dedi; İtalyanca, İspanyolca, Fransızca!” Senato üyesi: “Evet dedi; üç bin tane var ama bunların üç düzinesi bile iyi değil; hepsi birden Seneca'nın bir sahifesi etmeyen şu vaiz dergilerine ve bütün bu büyük din kitaplarına gelince, bunları ne ben açarım, ne de bir başkası... Bunu da anlarsınız tabii!”

Martin İngilizce kitaplarla dolu rafları gördü. “Bir cumhuriyetçinin, serbestçe yazılmış olan bu eserlerin çoğundan hoşlanacağını sanırım,” dedi. Prococurante: “Evet, diye cevap verdi; düşündüğünü yazmak iyi şeydir; bu, insanlara verilmiş bir imtiyazdır. Bugün İtalya’da herkes, düşündüğünü değil de düşünmediğini yazar. Caesar'ların, Antonius'ların vatanında oturanlar bir Yakubinin iznini almadan bir düşünce sahibi olmaya cesaret edemezler. İhtiraslarla taraftarlık zihniyeti bu kıymetli serbestliğin değerini düşürmemiş olsaydı, İngiliz dâhilerine ilham veren hürriyeti severdim.”

Candide, Milton'un bir kitabını görünce, Prococurante'ye bu yazara büyük bir adam gözüyle bakıp bakmadığını, sordu. Prococurante “Kime? dedi; tekvinin birinci bölümünü on kitaplık ağır mısralarla uzun uzadıya tefsir eden o barbar'a mı; yaradılışın şeklini değiştiren ve Musa Peygamber, sözle kâinatı yaratan ebedi varlığı temsil ederken eserini çizmesi için Mesih'e gökteki dolaptan bir pergel aldıran şu kaba Yunan taklitçisine mi? Tasso'nun cehennemiyle şeytanını şımartan, şeytanı kâh kubağa, kâh cüce kılığına sokan, ona yüz kere aynı sözleri söylettiren, onu tanrı bilim üzerinde münakaşa ettiren, Ariost'un ateşli silâhlar hakkındaki gülünç icadını ciddiye alarak gök yüzünde şeytanlara top attıran adama ben mi rağbet edeceğim? İtalya’da ne ben, ne de başka kimse bu gibi acınacak tuhaflıklardan hoşlanmamıştır. Ölümle günahın doğurduğu kara yılanlar, zevki biraz ince olan her insana tiksindirir; bir hastaneyi uzun uzadıya anlatması da yarasa yarasa ancak bir mezarcının işine yarayabilir. Karanlık, acayip ve iğrenç olan bu manzume doğduğu zaman da sevilmedi; bugün ben bu esere, kendi yurdunda çağdaşlarının ettiği muameleyi ediyorum. Zaten ben ne düşünüyorsam onu söylüyorum; başkalarının da benim gibi düşünüp düşünmediklerine aldırış bile etmem”. Candide, bu sözlerden müteessir olmuştu, Homeros'u sayıyor, Milton'u da biraz seviyordu. Alçak sesle Martin'e: “Heyhat! dedi; sakın bu adam Alman şairlerinden de nefret etmesin”. Martin: “Öyle de olsa ne çıkar?” dedi. Candide dişlerinin arasından hâlâ: “Ah ne yüksek adam! Şu Prococurante ne büyük bir dâhi! Hiçbir şey onun hoşuna gidemiyor,” diyordu.

Böylece bütün kitapları gözden geçirdikten sonra bahçeye indiler. Candide bahçenin bütün güzelliklerini övdü. Ev sahibi: “Bunun kadar zevksiz bir şey görmedim; burada yalnız zevksiz ve tatsız çiçekler var; ama yarından tezi yok daha asil şekiller verdirerek başka çiçekler diktireceğim,” dedi.

Bizim iki meraklı, senato üyesinden ayrıldıkları zaman Candide, Martin'e: “Artık bunun bütün insanların en bahtiyarı olduğunu kabul edersiniz ya, dedi; çünkü sahip olduğu şeylerin hepsinden üstün bir adam!” Martin: “Sahip olduğu her şeyden tiksinmiş bir hali olduğunu görmüyor musunuz? dedi; Eflâtun bundan çok zaman evvel, en iyi midelerin her yemeği kabul edemeyen mideler olmadığını söylemişti,” dedi. Candide: “iyi ama dedi, her şeyi tenkit etmenin, başkalarının güzel sandıkları şeylerde kusur bulmanın da bir zevki yok mudur?” Martin: “Yani zevk almamakta zevk vardır demek istiyorsunuz, öyle mi?” dedi. Candide: “O halde Mademoiselle Cunegoode'u gördüğüm zaman benden başka bahtiyar olmayacak,” dedi. Martin: “Ümit her zaman tatlı şeydir,” dedi.

Bu sırada günler, haftalar geçiyordu; Cacambo da bir türlü gelmiyordu; Candide kendi acısına öyle dalmıştı ki Paquette'le papaz Giroflee, kendisine teşekkür etmek için dahi görünmediler diye ağzını bile açmadı.

YİRMİ ALTINCI BÖLÜM

Candide'le Martin’in altı yabancı ile yedikleri akşam yemeğine dair; bunların kim oldukları.

Bir akşam Candide, Martin'le ve aynı otelde kalan yabancılarla beraber sofraya otururken kapkara suratlı bir adam arkasından geldi ve koluna girerek ona: “Bizimle yola çıkmaya hazırlanın, dedi; fırsatı kaçırmayın!” Candide döndü, Cacambo'yu gördü. Ancak Cunegonde'u görseydi bu kadar hayret eder ve sevinirdi. Sevinçten çıldıracak bir hale geldi. Sevgili dostunu kucakladı. “Yoksa Cunegonde burada mı, dedi. Söyle nerede? Beni ona götür, onun yanında sevinçten öleyim!” Cacambo: “Cunegonde burada değil, İstanbul’dadır,” dedi. “Ey Allah’ım, İstanbul’da, ha? Fakat Çin’de bile olsa, oraya uçarım, haydi gidelim “ Cacambo: “Yemekten sonra yola çıkacağız, dedi; daha fazlasını söyleyemem; ben bir köleyim, efendim beni bekliyor; gidip ona sofrada hizmet etmeliyim; bir şey söylemeyin; yemeğinizi yiyin ve hazır bulunun.”

Sevinçle acı arasında kalan, sadık uşağını görmekten memnun olan, fakat onu köle halinde görünce şaşkına dönen Candide, sevgilisini bulacağını düşüne düşüne, kalbi çarparak, kafası altüst olmuş bir halde, bütün bu maceraları soğukkanlılıkla gören Martin'le ve karnavalı Venedik’te geçirmeye gelmiş olan altı yabancı ile sofraya oturdu. Bu altı yabancıdan birinin bardağına şarap dolduran Cacambo yemeğin sonuna doğru efendisinin kulağına eğildi, ona: “Efendimiz, dedi; ne vakit isterlerse o vakit hareket edebilirler, gemi hazır.” Bu sözleri söyledikten sonra da dışarı çıktı. Hayret içinde kalan davetliler bir kelime söylemeden bakışırlarken başka bir uşak efendisine yaklaşarak: “Efendimizin arabası Padua'da, kayık da hazır,” dedi. Efendisinin işareti üzerine uşak çıktı. Bütün davetliler yine bakıştılar; umumi hayret arttı. Üçüncü bir uşak üçüncü bir yabancıya yaklaşarak: “Efendimiz, inanın bana, daha uzun zaman burada kalmamalısınız. Her şeyi hazırlayacağım,” dedi ve derhal kayboldu.

Candide'le Martin'in, bütün bunların bir karnaval eğlencesi olduğuna artık şüpheleri kalmadı. Dördüncü bir uşak dördüncü efendiye: “Efendimiz, istedikleri zaman yola çıkabilirler,” dedi, ve ötekiler gibi çıktı. Beşinci uşak da beşinci efendiye aynı şeyleri söyledi. Fakat altıncı uşak, Candide'in yanında bulunan altıncı yabancı ile başka türlü konuştu, ona dedi ki: “Vallahi efendimiz, artık hiç kimse ne size, ne de bana borç vermek istemiyor; bu akşam siz de, ben de deliğe atılabiliriz; ben başımın çaresine bakmaya gidiyorum, Allaha ısmarladık!”

Bütün uşaklar dışarı çıkınca altı yabancı Candide ve Martin derin bir sessizlik içinde kaldılar. Sonunda Candide sessizliği bozdur “Efendiler, dedi, bu ne acayip şaka, ne diye hepiniz krallık taslıyorsunuz? Bize gelince ne ben ne de Martin kral değiliz.”

O vakit Cacambo'nun efendisi ağır bir eda ile söze başladı ve İtalyanca dedi ki: “Hiç de şaka etmiyorum; adım Üçüncü Ahmet’tir. [ III. Ahmet, Candide çıkmadan yirmi yıl önce ölmüştü.] Birçok seneler padişahlık ettim; ben kardeşimi tahttan indirdim; yeğenim beni; vezirlerimin boyunlarını vurdular; hayatımı eski sarayda geçiriyorum; yeğenim Sultan Mehmet, sıhhatim için bazen seyahat etmeme izin verir; ben de karnavalı Venedik’te geçirmeye geldim.” Ahmed'in yanında bulunan bir delikanlı ondan sonra; söz aldı ve dedi ki: “Adım İvan’dır [ VI. Ivan 1741 de tahtından indirilmiştir.]; bütün Rusların imparatoru idim; daha beşikte iken tahtımdan indirildim; babamla anamı hapsettiler, beni de hapishanede büyüttüler; muhafızlarımla beraber ara sıra seyahat etmeme izin verirler, karnavalı Venedik’te geçireceğim.”

Üçüncü yabancı: “Ben İngiltere kralı Charles Edouard’ım, [Charles Edouard, Jacques Stuart'ın oğludur.] dedi; babam krallık haklarını bana bıraktı; bu hakları müdafaa için savaştım, taraftarlarımdan sekiz yüzünün ciğerlerini söktüler, yanaklarını kestiler. Ben de hapsedildim; Roma’ya, benimle büyük babam gibi tahtından indirilmiş olan babamı görmeye gidiyorum, karnavalı Venedik’te geçirmeye geldim.”

Dördüncü yabancı söz aldı ve dedi ki: “Ben Polak'ların Kralıyım [ III. Auguste (1696-1763). Polonya ve Saxe elektörü. Yedi sene muharebelerinde Saxe'ı kaybetti,]; harp sonunda vârisi olduğum ülkelerden mahrum edildim; babam da aynı talihsizliğe uğradı; tanrı uzun ömürler versin, ben de Sultan Ahmet, imparator Ivan ve kral Charles Edouard gibi kadere boyun eğiyorum; karnavalı Venedik’te geçireceğim.”

Beşinci yabancı dedi ki “Ben de Polak'ların kralıyım [Stanislas Lezinsky, Polonya kralı.]; iki kere ülkemi kaybettim; fakat kader bana başka bir ülke verdi, orada bugün Sarmate krallarının Vistule kıyılarında ettikleri iyiliklerden daha çok iyilikler ettim; ben de kadere baş eğiyorum; karnavalı Venedik’te geçirmeye geldim.”

Sıra altıncı hükümdara gelmişti: “Baylar, dedi ben sizin kadar büyük bir hükümdar değilim; fakat; ben de herkes gibi kral oldum, adım Theodore'dur; Korsika kralı seçildim [Baron Theodore Nöhof, 1736 da Korsika kralı oldu ve sekiz ay saltanat sürdü.]; bana da haşmetmeap diye hitabettiler; şimdi lütfedip sadece bay diyorlar; kendi adıma para bastırdım, şimdi meteliğim bile yok! İki nazarım vardı, şimdi bir uşağım var; tahta oturduğum zamanlar oldu, sonra da uzun zaman Londra hapishanelerinde samanlar üzerinde yattım. Her ne kadar ben de efendilerimiz gibi karnavalı Venedik’te geçirmeye geldimse de burada da aynı muameleye uğramaktan korkuyorum.”

Öteki beş kral bu sözleri asil bir heyecanla dinlediler. Elbise ve gömlek satın alsın diye her biri kral Theodore'a yirmi sekino verdi; Candide de iki bin sekinoluk bir elmas hediye etti. Beş kral: “Bizim verdiğimiz paranın yüz mislini verebilecek kudrette olan, veren bu adam da kim?” diyorlardı.

Sofradan kalkacakları sırada aynı otele, harp sonunda ülkelerini kaybeden ve karnavalı Venedik’te geçirmeye gelen dört haşmetmeap daha geldi. Fakat Candide bu yeni gelenlere dikkat etmedi bile. O şimdi yalnız İstanbul’a gidip sevgili Cunegonde'unu bulmayı düşünüyordu.

YİRMİ YEDİNCİ BÖLÜM

Candide'in İstanbul’a seyahati

Sadık Cacambo, Sultan Ahmed'i İstanbul'a götürecek olan geminin kaptanından Candide'Ie Martin'i gemiye alması için söz almıştı. Her ikisi zavallı haşmetmeabın önünde eğildikten sonra gemiye gittiler. Yolda Candide, Martin'e: “işte tahtlarından indirilmiş altı kral, onlarla beraber akşam yemeği yedik, bu altı kraldan birine de sadaka verdim. Kim bilir, belki daha böyle bahtsız başka prensler de vardır. Bana gelince, ben yalnız yüz koyun kaybettim ve Cunegonde'un kollarına atılmak için uçuyorum. Sevgili Martin, bir kere daha söyleyeyim, Pangloss'un hakkı varmış: her şey iyidir.” Martin: “Öyle olmasını dilerim,” dedi. Candide: “Ama Venedik'te pek gerçeğe uymayan bir macera geçirdik, değil mi? Tahtlarından indirilmiş altı kralın hep beraber bir meyhanede yemek yedikleri doğrusu ne görülmüş, ne de işitilmiş bir şeydir!” dedi. Martin: “Bu, başımıza gelen şeylerin çoğundan daha olağanüstü sayılmaz; kralların tahtlarından indirilmeleri pek olağan şeylerdendir; onlarla beraber yemek yemek şerefine gelince üzerinde durulacak mühim bir şey değil. İnsan ağız tadı ile şöyle bir ekmek yesin de kiminle olursa olsun, dedi Candide gemiye ayak basar basmaz eski uşağı, dostu Cacambo'nun boyuna atıldı ona: “Ey, dedi; Cacambo, Cunegonde'dan ne haber? Yine bir güzellik harikası mı? Beni hala seviyor mu? Nasıl, iyi mi? Her halde sen ona İstanbul'da bir saray almışsındır?” Cacambo: “Sevgili efendim, dedi; Cunegonde, Marmara kıyılarında, pek az kap kaçağı olan bir prensin bulaşıklarını yıkıyor; sultanın himayesi altında, onun verdiği üç akçe gündelikle yaşayan Ragotski adında eski bir hükümdarın kölesidir; fakat daha acıklısı şu ki, Cunegonde, bütün güzelliğini kaybetti, korkunç denecek kadar çirkinleşti.” Candide: “ister güzel olsun, ister çirkin; ben namuslu bir adamım, vazifem onu her zaman sevmektir. Fakat nasıl olurda yanına beş altı milyon alıp gittiğin halde böyle aşağılık bir duruma düşmüş olabilirsin?” dedi. Cacambo: “Bakın nasıl oldu, dedi; iki milyonunu Buenos- Aires valisi Senor don Fernando d'Ibaraa, Y. Figueora, Y. Mascarnes, Y. Lampourdos, Y. Souza'ya Mademoisselle Cunegonde'u almak için verdim. Üst tarafını da, bizi Venediğe götürecek olan kaptana verdim. Yolda karşılaştığımız bir korsan alıp bizi Mataban burnuna, Milo'ya, Nicarie'ye, Sisam'a Patras'a, Çanakkale boğazına, Marmara'ya, Üsküdar'a götürmez mi? Cunegonde'la kocakarı size bahsettiğim prensin evinde çalışıyorlar, ben de tahtından indirilen Sultan Ahmet'in kölesiyim.” Candide: “Birbirine bağlı bu ne korkunç felâketler, dedi; fakat ne çıkar, elimde birkaç elmas daha var; Cunegonde'u kolaylıkla kurtarırım. Ne yazık ki, çirkinleşmiş.”

Sonra Martin'a dönerek: “işte görüyorsunuz, dedi; söyleyin bakalım şimdi ben mi daha çok acınacak haldeyim, yoksa Sultan Ahmet mi, imparator Ivan mı, Kral Charles Edouard mı?” Martin: “Doğrusu ya bilmiyorum, dedi; bunu bilmek için kalplerinizde olmak lâzım.” Candide: “Ah! dedi; Pangloss burada olsaydı, bunu bilir, bize de öğretirdi.” Martin: “Sizin Pangloss'unuz-un insanların felâketlerini nasıl bir teraziyle ölçüp tartabileceğini, acılarına değer biçeceğini bilemem, dedi. Bildiğim bir şey varsa oda, yeryüzünde Kral Charles-Edouard'dan, İmparator Ivan'dan ve Sultan Ahmet'ten çok daha beter milyonlarca insan bulunduğudur.”Candide: “Doğru, olabilir!.” dedi.

Çok kısa bir zamanda Çanakkale Boğazına vardılar. Candide, Cacambo'yu çok pahalıya satın almakla işe başladı, sonra vakit kaybetmeden arkadaşları ile beraber, ne kadar çirkin olursa olsun Cunegonde'u almak için Marmara kıyılarınca gitmek üzere, bir kadırgaya atladı.

Kadırgada çok fena kürek çeken iki mahkûm vardı; şarklı kaptan ara sıra, bunların çıplak omuzlarına öküz sinirinden yapılmış kırbaçla vuruyordu; Candide, içten gelen tabii bir hareketle bunlara diğer mahkûmlardan daha dikkatle baktı, acıyarak yanlarına gitti. Şeklini kaybetmiş bu yüzlerin bazı hatları, Pangloss'la Mademoiselle Cunegonde'un kardeşi o zavallı Cizvit Baron'unkilere benziyor gibi geldi Bu düşünce içine dokundu, onu kederlendirdi. Onlara daha dikkatle baktı. Cacambo'ya: “Tanrı bilir ya, üstat Pangloss'un asıldığını görmeseydim, Baron'u kendim öldürmek felâketine uğramasaydım, şu kadırgada kürek çekenlerin onlar olduğuna inanırdım.” dedi.

İki mahkûm, Baron ve Pangloss kelimelerini duyunca avazları çıktığı kadar bağırdılar, sıralarında durakladılar, küreklerini bıraktılar. Şarklı kaptan üzerlerine yürüdü; öküz sinirleri sırtlarına yağmaya başladı. Candide: “Durun efendimiz, durun, diye bağırdı; size dilediğiniz kadar para vereyim!” Mahkûmlardan biri: “Aman Yarabbi bu Candide mi?” diyor; öteki de “Candide ha?” diyordu. Candide: “Rüya mı görüyorum? Uykuda mıyım? Yoksa kadırgada mı? Şu karşımdaki, öldürdüğüm Monsieur le Baron mu?" Şu da asıldığını gözlerimle gördüğüm üstat Pangloss mu?” dedi.

Onlar da: “Biziz, biziz! Evet, biziz!” diyorlardı. Martin: “Ne, o koca filozof bu mu?” diyordu. Candide: “Ey şarklı kaptan efendi, dedi; İmparatorluğun birinci baronlarından olan Monsieur de Thunder-ten - Tronckh'la Almanya’nın en derin metafizikçisi M. Pangloss'u azat etmek için ne istiyorsunuz?” Şarklı kaptan: “Gâvurun köpeği, diye cevap verdi; mademki şu iki gâvurun köpeği mahkûm baronmuşlar, metafizikçi imişler, şüphesiz memleketlerinde itibarlı adamlar olacaklar, onlar için bana elli bin sekino vereceksin.” - “Pekâlâ, vereceğim; bizi yıldırım hızıyla İstanbul'a götürün, paranızı derhal alırsınız; ama durun, beni Mademoiselle Cunegonde'un yanına götürün.” Candide'in ilk teklifi üstüne şarklı kaptan geminin burnunu şehre doğru çevirmişti ve havaları yaran bir kuştan daha hızlı kürek çektiriyordu.

Candide, Baron'la Pangloss'u belki yüz kere kucakladı. “Sevgili Baron, sizi öldürmemiş miydim? Ya siz sevgili Pangloss'um, asıldıktan sonra nasıl oldu da hâlâ yaşıyorsunuz? Sonra ikiniz birden niçin Türkiye'de kürek mahkûmu olarak bulunuyorsunuz?” dedi. Baron: “Sevgili kız kardeşim de burada mı?” diye soruyor; Candide: “Evet burada!” diye cevap veriyordu. Pangloss: “Demek sevgili Candide'e tekrar kavuşuyorum?” diye haykırıyordu. Candide onlara Martin'le Cacambo'yu tanıttı. Hep birden kucaklaşıyorlardı. Kadırga uçuyordu; limana gelmişlerdi bile; hemen oraya bir Yahudi çağırttılar; Candide ona yüz bin sekino değerindeki bir elması elli bine sattı; Yahudi daha fazla veremeyeceğine hazreti İbrahim’in başına yeminler etti. Derhal Baron'la Pangloss'un kurtuluş paralarını verdi. İkincisi, kurtarıcısının ayaklarına atıldı ve onları gözyaşlarıyla ıslattı; öteki de bir baş işaretiyle teşekkür edip ilk fırsatta bu parayı ödeyeceğini vaat etti. “Fakat diyordu; kız kardeşim sahiden Türkiye'de mi? Buna imkân var mı?” Cacambo: “Kız kardeşiniz, Transilvanyalı bir hükümdarın yanında bulaşık yıkadığına göre bundan daha mümkün hiçbir şey olamaz.”

İki Yahudi getirttiler; Candide onlara da elmas sattı; Cunegonde'u kurtarmak için hep beraber başka bir kadırgaya binip yola çıktılar.

YİRMİ SEKİZİNCİ BÖLÜM

Carıdide'in Cuuegonde'un, Pangtoss'un Martin'in vesairenin başlarına gelenler

Candide, Baron'a; “Tekrar affınızı dilerim, dedi; vücudunuzu kılıcımla deldiğim için sayın rahibim, sizden bir kere daha af diliyorum.” Baron: “Artık bu bahsi kapayalım, dedi; doğrusu ya ben de biraz sert davrandım; ama mademki hangi tesadüfle beni kürek mahkûmu olarak gördüğünüzü öğrenmek istiyorsunuz, anlatayım; Cizvitlerin eczacısı tarafından yaram iyi edildikten sonra bir İspanyol çetesinin hücumuna uğradım; kız kardeşim yola çıktığı sırada beni Buenos - Aires'te hapse attılar; Roma’ya, Cizvitlerin başkanının yanına dönmek istedim, İstanbul’da Fransız elçiliği papazlığına tayin edildim. Vazifeme başlayalı sekiz gün olmuştu ki, akşama doğru güzel endamlı, genç bir içoğlanı buldum. Hava çok sıcaktı; delikanlı yıkanmak istedi; ben de fırsattan istifade yıkanmak istedim. Genç bir Müslümanla çırılçıplak bir arada bulunmanın bir Hıristiyan için büyük bir günah olduğunu bilmiyordum. Bir kadı, kaba etlerime yüz değnek vurdurdu ve beni küreğe mahkûm etti. Kimsenin bundan daha büyük bir haksızlığa uğratıldığını sanmam. Fakat kız kardeşimin niçin Türklere sığınmış Transilvanyalı bir hükümdarın mutfağında bulaşıkçılık ettiğini öğrenmek isterdim.”

Candide: “Ya siz sevgili Pangloss, nasıl oluyor da sizi tekrar görebiliyorum?” dedi. Pangloss: “Asıldığımı gördüğünüz doğrudur, dedi; tabii olarak yakılmam gerekirdi; fakat beni kızartacakları zaman bardaktan boşanırcasına yağmur yağdığını hatırlarsınız; fırtına o kadar şiddetli oldu ki, ateşi yakmaktan ümidi kestiler; daha iyisi ellerinden gelmediği için asıldım. Bir cerrah cesedimi satın aldı, evine götürdü ve yardı. Önce, göbeğimden köprücük kemiğime kadar uzanan haçvari bir yarık açtı. Asıldığım şekilden daha fena bir şekilde asılmama imkân yoktu. Kutsal lnquisiteur'ün yüksek emirlerini yerine getiren diyakos muavini, insanları çok güzel yakıyordu ama asmaya gelince buna alışık değildi. İp ıslaktı, fena kaydı, iyi düğümlenmedi; sözün kısası henüz nefes alıyordum. Haçvari şak beni öyle bir bağırttı ki, cerrah sırtüstü yere düştü ve şeytanı parçaladığını sanıp korkusundan titreyerek kaçtı; kaçarken de merdivenden düştü. Yandaki odadan da gürültüyü duyan karısı koşup geldi; beni vücudumda haç biçimindeki yarıkla masanın üstüne uzanmış gördü. Kocasından daha çok korktu, kaçtı ve onun üstüne düştü. Biraz kendilerine gelince kadının kocasına: “Zavallı kocacığım, bu münafığı parçalamak da nereden aklına geldi? Şeytanın her zaman bu adamların içinde yattığını bilmiyor musun? Hemen gidip bir papaz çağırayım da onu okuyup üflesin!” dedi. Bu sözü duyunca titredim. “Bana acıyın!” diye bağırmak için bütün kuvvetimi topladım. Sonunda Portekizli biraz cesaretlendi, derimi dikti; hatta karısı bana baktı bile; on beş gün sonra ayağa kalktım. Berber bana bir iş buldu; Venediğe giden bir Malta şövalyesinin uşağı oldum; fakat efendimin bana verecek parası olmadığından Venedikli bir tacirin hizmetine girdim, onun peşi sıra İstanbul'a geldim.

Bir gün bir camiye gitmek hevesine kapıldım; camide ihtiyar bir imamla tespih çeken çok güzel genç bir sofu kadın vardı; kadının göğsü tamamıyla açıktı, memelerinin arasında, lâleden, gülden, gelincikten, dağ lâlesinden, düğün çiçeğinden ve sümbülden bit demet vardı; kadın demeti yere düşürdü; demeti aldım, saygı göstererek hemen yerine koydum. Ama bu demeti yerine koymak işi o kadar uzun sürdü ki, imam gazaba geldi, Hıristiyan olduğumu görünce de: “imdat!” diye bağırdı. Beni kadıya götürdüler, o da tabanlarıma yüz değnek vurdurdu, sonra da kadırgaya gönderdi. Monsieur le Baıon'la aynı kadırgada aynı sıraya zincirlendim. Bu kadırgada Marsilyalı dört delikanlı, beş Napolili papaz, iki de Corfoa'lu keşiş vardı; banlar bize bu gibi şeylerin her gün olageldiğini söylediler. Monsieur le Baron benimkinden daha büyük bir haksızlığa uğradığını iddia ediyordu; ben de bir kadının göğsüne bir demet koymanın bir içoğlanla çırılçıplak bulunmak kadar yapılmayacak bir şey olmadığını söylüyorum. Bu dünya olaylarının birbiriyle olan bağlılığı sizi bizim kadırgaya gönderip bizi size satın aldırttığı sırada durmadan münakaşa ediyor ve sırtımıza günde yirmi öküz siniri yiyorduk.”

Candide ona: “İyi ama sevgili Pangloss, dedi; asıldığınız, parçalandığınız, dayak yediğiniz kadırgalarda kürek çektiğiniz sıralarda da yine bütün bu olup bitenlerin dünyada bundan daha iyi olup bitemeyeceğine inanıyor muydunuz?” Pangloss: “Ben önce nasıl düşünüyorsam her zaman öyle düşünürüm, dedi, çünkü ne de olsa filozofum: Leibnitas haksız olamayacağından, ezeli ahenk de, doluluk ve dakik madde gibi dünyanın en güzel şeyi olduğundan sözümden dönmek bana düşmez.”

YİRMİ DOKUZUNCU BÖLÜM

Candide, Cunegonde'la kocakarıyı nasıl buldu?

Candide, Baron, Pangloss, Martin ve Cacambo başlarından geçenleri anlattılar, bu dünyada mümkün olan veya olmayan olaylar üzerinde muhakeme yürütüp netice ve sebepler, manevi maddi güzellikler, hürriyet ve zorunluluk, Türkiye’de kürek mahkûmluğu ederken duyulabilecek teselliler hakkında münakaşa ederlerken, Marmara kıyılarında Transilvanyalı prensin evine yanaştılar. İlk görünen şey, kurutmak için peşkirleri iplere seren Cunegonde'la kocakarı oldu.

Bu manzara karşısında Baron sarardı. Hisli âşık Candide, güzel Cunegonde'unu teni kararmış, gözleri morarmış, boğazı kurumuş, yanakları pörsümüş, kolları kızarmış, soyulmuş görünce dehşete düşerek üç adım geriledi; sonra nezaket icabı ilerledi. Cunegonde, Candide'le ağabeyini kucakladı; kocakarı ile de kucaklaştılar. Candide ikisini de satın aldı.

Yakında küçük bir çiftlik vardı; kocakarı hepsinin talihi daha yaver oluncaya kadar bu çiftliğe yerleşilmesini Candide'e teklif etti. Cunegonde çirkinleştiğinin farkında değildi; bunu ona kimse söylememişti: Candide'e vaatlerini o kadar katî bir eda ile hatırlattı ki, iyi kalpli Candide'in bunları inkâr etmeye dili varmadı. Baron'a kız kardeşiyle evleneceğini ima etti. Baron: “Onun böyle bir düşkünlük, sizin de böyle bir küstahlık etmenize hiçbir zaman tahammül edemem, dedi; böyle bir alçaklığın mesuliyetini ben hiçbir zaman üzerime alamam: kız kardeşimin çocukları Alman meclislerine giremeyecektir. Hayır, benim kız kardeşim evlense evlense ancak bir imparatorluk baronuyla evlenebilir.” Cunegonde ağabeyinin ayaklarına kapandı, onları gözyaşlarıyla ıslattı; Baronun kılı bile kıpırdamadı. Candide ona: “Hey gidi kaçık efendim, dedi; seni kürek mahkumluğundan kurtardım; senin kız kardeşini kurtarmak için avuç dolusu para verdim; burada bulaşık yıkıyordu; artık çirkinleşmiş de; böyle olduğu halde onunla evlenmek lûtfunda bulunuyorum da sen hâlâ bu işe ayak diremeye kalkışıyorsun; öfkeme uysam seni bir daha öldürürdüm.” Baron “Beni bir daha öldürebilirsin ama ben sağken kız kardeşimi alamazsın!” dedi.

OTUZUNCU BÖLÜM

Sonuç

Candide'in içine sorsalar Cucegonde'la hiç de evlenmek istemiyordu. Fakat Baron'un sonsuz küstahlığı evlenmesine sebep oluyordu; sonra Cunegonde da kendisini o kadar tazyik ediyordu ki sözünden cayamıyordu. Pangloss'a, Martin'e ve sadık Cacambo'ya akıl danıştı. Pangloss güzel bir nutuk vererek, baronun kız kardeşi üzerinde hiçbir hakkı olmadığını ve imparatorluğun bütün kanunlarına uygun olarak, hatta meşru olmayarak da Candide'le evlenebileceğini ispat etti. Martin, Baronu denize atmayı, Cacambo da onu şarklı kaptana geri verip yeniden küreğe mahkûm etmeyi teklif etti; ondan sonra da ilk gemi ile onu Roma'ya büyük Cizvit papazına göndereceklerdi. Bu fikri hepsi beğendi; kocakarı da yerinde buldu; kız kardeşine hiçbir şey söylemediler; birkaç para ile bu iş de yapıldı ve herkes, bir Cizvit papazını cezalandırmak ve bir Alman Baronu'nun gururunu kırmak zevkini tattı.

Bu kadar felâketten sonra sevgilisi ile evlenen, Pangloss filozofla, Martin filozofla, ihtiyatlı Cacambo ve kocakarıyla yaşamak suretiyle, zaten eski Inca'ların memleketinden bir sürü elmas getirmiş olan Candide'in çok güzel bir hayat süreceğini düşünmek kadar tabii bir şey olamaz; fakat Yahudiler onu öyle soyup soğana çevirdiler ki, elinde küçük çiftlikten başka bir şey kalmadı; her gün biraz daha çirkinleşen karısı hırçınlaştı, tahammül edilmez oldu; sakat olan kocakarı, Cunegonde'dan daha çok hırçınlaştı. Bahçede çalışan ve İstanbul’a sebze satmaya giden Cacambo çok iş görüyor ve talihine lânet okuyordu. Pangloss da Alman üniversitelerinden birinde parlayamamış olduğundan ümitsizliğe düşüyordu. Martin'e gelince, o, insanın hiçbir yerde rahat olmadığına kesin olarak inanmıştı; bütün hâdiseleri tevekkülle karşılıyordu. Candide, Martin ve Pangloss ara sıra metafizik ve ahlâk üzerinde çekişiyorlardı. Çoğu zaman çiftliğin pencerelerinin altından, Limni'ye, Midilli'ye, Erzurum'a sürülen paşalarla, efendilerle dolu gemilerin geçtiği, sürülenlerin yerine gelen ve sıraları gelince sürülen başka kadıların, efendilerin geldiği görülüyordu. Babıâli’ye takdim edilmeye götürülen, temiz bir şekilde samanla doldurulmuş insan kelleleri görülüyordu. Bu manzaralar münakaşaları arttırıyordu; münakaşa edilmediği zaman da can sıkıntısı o kadar çoğalıyordu ki, bir gün kocakarı onlara şöyle dedi: “Acaba hangisi daha fena, insanın zenci korsanlar tarafından yüz defa tecavüze uğraması mı, kaba etlerinden birinin kesilmesi mi, Bulgar'lardan sopa yemesi mi, bir auto da - fe'de kırbaçlanıp yakılması mı, parçalanması mı, kadırgada kürek mahkûmu olması mı, hâsılı başımızdan geçen bütün o felâketlere uğraması mı, yoksa burada hiçbir şey yapmadan oturması mı ?” Candide: “Bu, sahiden önemli bir sual,” dedi.

Bu sözler, yeni birtakım düşüncelere yol açtı; hele Martin, insanın endişe içinde kıvranmak veya can sıkıntısı içinde bocalamak için yaratıldığı neticesine varıyordu. Candide bunu kabul etmiyordu ama kesin bir şey de söylemiyordu. Pangloss her zaman müthiş acılar çektiğini itiraf ediyor; bununla beraber bir kere her şeyin iyi olduğunu ileri sürmüş olduğu için artık sözünden dönemiyordu. Fakat buna kendisi de inanmıyordu artık.

Sonunda bir hâdise, Martin'in iğrenç prensiplerinin doğruluğunu meydana çıkardı. Candide'i her zamankinden daha çok tereddüde düşürdü ve Pangloss'u güç bir duruma soktu. Bir gün son derece sefil bir halde olan Paquette'le Papaz Giroflee'nin çiftliğe geldiklerini gördüler; üç bin kuruşu çabucak yemişler, ayrılmışlar, barışmışlar, kaçmışlardı; sonunda da Papaz Giroflee Türk olmuştu. Martin, Candide'e: “Verdiğiniz paraların çok geçmeden harcanacağını ve onları daha sefil bir hale düşüreceğini size daha önce söylememiş miydim? dedi. Cacambo ile beraber elinize büyük bir servet geçti; bununla beraber papaz Giroflee'den ve Paquette'den daha bahtiyar değilsiniz.” Pangloss, Paquette'e: “Vah, zavallı çocuğum vah, dedi; demek Tanrı sizi buraya bizim aramıza sürükledi! Bana burnumun ucuyla bir göze, bir kulağa mal olduğunuzu biliyor musunuz? Bakın siz de ne hale düştünüz! Ah bu dünya ne ki!” Bu hâdise onları her zamankinden daha çok felsefe yürütmeye sevk etti.

Yakınlarda, Türkiye’nin en iyi filozofu sayılan tanınmış bir derviş vardı; ona akıl danışmaya gittiler; Pangloss tercümanlık etti, ona dedi ki: “Üstat, bize insan denen bu acayip hayvanın niçin yaratıldığını söylemenizi ricaya geldik.” Derviş: “Sen buna ne karışıyorsun? Senin işin mi bu?” dedi. Candide: “Fakat sayın efendim, dünyada müthiş kötülükler var,” dedi. Derviş: “Kötülük veya iyilik olmuş, bundan ne çıkar? Sultan, Mısır’a bir gemi gönderdiği zaman içindeki farelerin rahat olup olmadıklarını düşünür mü?” dedi. Pangloss: “O halde ne yapmalı”? dedi. Derviş. “Çeneni tutmalısın,” dedi. Pangloss: “Sizinle biraz neticelerle sebepler hakkında, mümkün dünyaların en iyisi, kötülüğün kaynağı, ruhun mahiyeti ve ezelî ahenk hakkında münakaşa edeceğim diye seviniyordum,” dedi. Derviş, bu sözler üzerine kapıyı suratlarına kapadı.

Bu konuşma esnasında, İstanbul’da iki vezirle müftünün boğazlandığı ve dostlarından birçoğunun da kazığa vurulduğu haberi ortalığa yayılmıştı. Bu haber birkaç saat içinde her yere ulaştı. Pangloss, Candide ve Martin küçük çiftliğe dönerlerken, serinlemek için kapısındaki portakal ağaçlarının gölgesinde oturmuş bir ihtiyarla karşılaştılar. Ukalâ olduğu kadar da mütecessis olan Pangloss ona, boğazlanan müftünün adını sordu. İhtiyar adam: “Bir şey bilmiyorum, " dedi; zaten ben hiçbir müftü ile vezirin adım öğrenmiş değilim; bahsettiğiniz meseleden de haberim yok; çoğu zaman genel işlere karışanların sefaletle öldüklerini ve buna lâyık olduklarını sanıyorum; bununla beraber hiçbir zaman İstanbul'da neler olup bittiğini öğrenmedim; bahçemde yetiştirdiğim yemişleri oraya satmaya göndermekle yetinirim.” Bu sözleri söyledikten sonra da yabancıları evine aldı: iki kızı ile iki oğlu onlara kendi yaptıkları birçok şerbetlerden başka kaymaklı turunç reçeli, portakal, limon, ananas, fıstık, ne Batavia'nın, ne de adaların o kötü kahvesi karışmamış Moka kahvesi ikram ettiler. Bundan sonra da bu iyi kalpli Müslümanın iki kızı Candide'in Pangoloss'un ve Martin'in sakallarına kokular sürdüler.

Candide, Türk’e: “Çok geniş, çok bereketli bir araziniz olacak,” dedi, Türk: “Yalnız yirmi dönümlük bir yerim var, diye cevap verdi; burasını çocuklarımla beraber eker biçerim; bu iş bizden, üç büyük kötülük olan can sıkıntısını, ahlâksızlığı ve zarureti uzaklaştırır.”

Candide çiftliğine dönerken, Türkün sözleri hakkında derin muhakemeler yürüttü. Pangloss'la Martin'e dedi ki: “Bana bu iyi kalpli ihtiyarın, beraber yemek yediğimiz altı kralın hayatına değişilmeyecek bir hayatı var gibi geliyor.” Pangloss: “Filozofların sözlerine bakılırsa büyük mevkiler çok tehlikelidir: çünkü Muabite'lerin kralı Eglon, Aod tarafından öldürüldü.; Apşalom saçlarından asıldı ve üç ciritle delindi; Jetoboham'ın oğlu kral Nadab'ı Bassa, kral Ela'yı Zambri, Ochosias'ı Jehu, Attalia'yı Joiada öldürdü; kral Yoakim, kral Jeconias, kral Sedecias esir düştüler. Kresus'ün, Astiage'ın, Dârâ'nın, Sirakûsa'lı Denys'nin, Pyrrhus'ün, Perse'nin, Annibal'in, Jugurthha'nın, Arioviste'in, Caesar'ın, Pompeius'ün, Nero'nun, Othon'un, Vitellius'ün, Domitianus'un, İngiltere kralı II. Richard'ın, II. Edouard'ın, VI. Henri'nin, III. Richard'ın, Marie Stuart'ın, I. Charles'ın, Fransa kralı olan üç Henri'lerin, İmparator IV. Henri'nin * nasıl mahvolduklarını bilirsiniz! Bilirsiniz ki...” Candide: “Biliyorum, dedi; bahçemizi yetiştirmek gerektiğini de biliyorum.” Pangloss “Haklısınız, dedi; çünkü insanoğlu cennet bahçesine konulduğu zaman oraya ut operatur eum [ onu işlesinler diye, demektir.] çalışsın diye konuldu; bu da insanın, dinlenmek için yaratılmadığını gösterir.” Martin:

“Muhakeme yürütmeden çalışalım; bu da hayatı tahammül edilir bir şekle sokan tek çaredir,” dedi.

Hep birden bu güzel teklifi kabul ettiler; herkes elinden gelen işi yapmaya koyuldu. Küçük arazi çok verimliydi. Cunegonde gerçekten çok çirkindi ama çok iyi aşçı oldu; Paquette nakış işler, kocakarı çamaşırlarla uğraşırdı. Papaz Girofee'ye varıncaya kadar bir iş tutmayan kalmadı; çok iyi bir doğramacı, hatta namuslu bir adam oldu; ara sıra da Pangloss, Candide'e: “Mümkün dünyaların en iyisinde bütün hâdiseler birbirine bağlıdır, diyordu; çünkü Mademoiselle Cunegonde'un aşkı için güzel bir şatodan kıçınıza tekme yiyip kovulmasaydınız, Inquisition'un işkencesine uğramasaydınız; yaya olarak bütün Amerika’yı dolaşmasaydınız, kılıcınızı Baronun vücuduna saplamasaydınız, iyi Eldorado ülkesinden aldığınız bütün o koyunları kaybetmeseydiniz, burada turunç reçeliyle fıstık yiyemezdiniz.” Candide de: “Bunlar güzel sözler ama bahçemizi yetiştirmek lâzım,” diye cevap veriyordu.

SON

* Aod: İsrail oğullarının ikinci hâkimi. Moabite'lerin kralı Eglon'u öldürmek suretiyle Yahudileri zulümden kurtarmış ve ordusunu dağıtmıştır.

Abşalom: Hazreti Davud'un oğludur. Babasına karşı bir suikast hazırlamış ve Kudüs'ten kaçmak zorunda kalmıştır. Kendisini takip eden Joab, Davud'un verdiği emre rağmen Abşalom'u öldürmüştür.

Jeroboham: İsrail oğullarının ilk kralı. Milâttan önce onuncu yüzyılda yaşamıştır.

Nodob: Jeroboham'ın oğlu ve İsrail oğullarının kralıdır. Generallerinden Baasa tarafından öldürülmüştür.

Ela: İsrail oğullarının kralı olup kumandanlarından Zambri tarafından öldürülmüştür.

Ochosias: Milâttan önce 852-853 yıllarında İsrail oğullarına krallık etmiştir.

Jehu: Milâttan önce 846 da doğmuş, İsrail oğullarının sonuncu kralı olmuştur.

Attalia: Bergama kralı.

Joiada: Yahudilerin büyük hahamı. Milâttan önce IX. yüzyılda yaşamıştır.

Joakim: Yuda kralı. Milâdın VII. yüzyılında yaşamıştır. Kudüs'te ölmüştür.

Kresus: Milâttan önce 56 dan 48 e kadar Lidya'da hüküm sürmüştür. Zenginliğiyle şöhret kazanmıştır. Düşmanları olan İranlıların yaklaştıklarını haber alınca kendisini ateşe atarak intihar etmiştir.

Dârâ: Milâttan önce 550 de doğmuş ve 846 da ölmüştür. İran hükümdarı.

Sirakûza'lı Denys: Milâttan önce 430 da doğmuş, 367 de ölmüştür. Sirakûza'da krallık etmiştir. Kuvvetli bir siyaset adamıdır.

Pyrrhus: Epir kralı. Milâttan önce 318 de doğmuş, 272 de Argos'a girerken bir kocakarının attığı kiremitle ölmüştür.

Perse: Son Makedonya kralı. Milâttan önce 216 da doğmuş ve 166 da hapishanede ölmüştür.

Annibal: Üç Annibal vardır. Birincisi vebadan ölmüştür. İkincisi askerleri tarafından öldürülmüştür. Üçüncüsü ise intihar etmiştir.

Jugurtha: Numidya kralı. Milâttan önce 154 te doğmuştur. Mamertine hapishanesinde açlıktan ölmüştür.

Arioviste: İsa’dan yüzyıl önce Suev'lerin reisi idi. Caesar, Arioviste'in ordusunu Alsace ovasında yenmiştir.

Caesar: Milâttan önce yüzüncü yılda doğmuş ve 44 te ölmüştür. Roma'da diktatörlük etmiştir. Suikast neticesinde arkadaşları tarafından hançerlenerek öldürülmüştür.

Pompeius: Romalı devlet adamı; milâttan önce 107 de doğmuş ve 48 de kral Ptoleme tarafından öldürülmüştür. Kellesi Caesar'a gönderilmiştir.

Neron: Roma imparatoru. Milâttan sonra 37 de doğmuş, 68 de isyan edip Galya'dan gelen Keltlerin önünden kaçarken kendisini öldürmüştür.

Othon: Roma imparatoru. Milâttan sonra 32 de doğmuş 69 da dahilî harplerden bıkarak intihar etmiştir.

Vitellius: Roma imparatoru. Milâttan sonra 15 te doğmuş 69 da kumandanlarının ihanetine uğrayarak ölmüştür.

Domitianus: Asıl adı Titus Flavius Domitianus'tur. Milâttan sonra 51 de doğmuş 96 da ölmüştür. Suetonius'un tarihlerini yazdığı on iki Caesar'ın sonuncusudur. Bir köle tarafından öldürülmüştür.

II. Richard: İngiltere kralı. 1367 de doğmuş ve yerine geçen IV. Henri tarafından 1400 de idam edilmiştir.

Edouard: İngiltere kralı; 1284 te doğmuş 1327 de ölmüştür.

VI. Henri: 1422 den 1471 e kadar İngiltere kralı. Londra kalesinde öldürüldü.

Richard: İngiltere kralı 1452 de doğmuş 1485 de ölmüştür.

Marie Stuart: İskoçya kraliçesi. 1542 de doğmuş, Fransa kralı II. François ile evlenmiş; kralın ölümü üzerine vatanına dönmüş ve idam edilmiştir.

I. Charles: Burada kastedilen İngiltere kralıdır. ı649 da öldürüldü.

Fransa kralı olan üç Henri'ler: Burada kastedilen Fransa kralları II, III, IV. Henri'lerdir,

İmparator IV. Henri: 1056 dan 1106 ya kadar Mukaddes Roma Cermen İmparatoru. Dostlarının ihanetine uğradıktan sonra ölmüştür.

Table of Contents

Han

Sessiz Köşe

Üsteğmen Ergunov'un Hikayesi

Tuğbay