1. BÖLÜM: Josef K.'nın Tutuklanması - Bayan Grubach ile KonuĢma 2. BÖLÜM: Bayan Bürstner'in Kız ArkadaĢı

3. BÖLÜM: Ġlk Sorgulama

4. BÖLÜM: BoĢ Salonda - Öğrenci - Evrak Odaları

5. BÖLÜM: Dayakçı

6. BÖLÜM: Amca - Leni

7. BÖLÜM: Avukat - Sanayici - Ressam

8. BÖLÜM: Tüccar Block - Avukatın Azli

9. BÖLÜM: Kilisede

10. BÖLÜM: Son

TAMAMLANMAMIġ BÖLÜMLER Savcı

5 32 40 55 77 84 104 148 178 199

204

208

Elsa'ya

Müdür Yardımcısıyla Mücadele

Ev

215

219 Anneye Ziyaret

222

Bir DüĢ

Birinci Bölüm

JOSEF K.'NIN TUTUKLANMASI BAYAN GRUBACH ĠLE KONUġMA BAYAN BÜRSTNER ĠLE

KONUġMA

Josef K. iftiraya uğramıĢ olmalıydı, çünkü kötü bir Ģey yapmadığı halde bir sabah tutuklandı. Her sabah saat sekizde kendisine kahvaltı getiren ev sahibesinin aĢçısı, o gün gömnmedi. Daha önce hiç böyle bir Ģey olmamıĢtı. K. bir süre daha bekledi, baĢını yastıktan kaldırmadan karĢı evde oturan ve onu olağandıĢı bir merakla gözetleyen yaĢlı kadını seyretti, sonra da aç ve ĢaĢkın bir halde hizmetçiyi çağırmak için zile bastı. Aynı anda kapı vuruldu ve o evde daha önce hiç görmediği bir adam girdi içeri. Ġnce, ama sağlam yapılı biriydi, bedenini saran siyah bir takım elbise vardı üzerinde (bir seyahat giysisini andırıyordu), ne iĢe yaradıkları anlaĢılamasa da takıma son derece kullanıĢlı bir görünüm veren bir kemer, çeĢitli katlar, cepler, tokalar, düğme lerle donatılmıĢtı.

"Kimsiniz?" diye sordu K., yatağının üzerinde doğrularak.

Ancak adam, içeriye girmesi son derece doğalmıĢ gibi, soruyu duymazlıktan gelerek, "Zili mi çaldınız?" demekle yetindi.

"Anna kahvaltımı getirsin," diyen K., bu beyin kim oldu ğunu sessizce çıkarmaya çalıĢıyordu. Ama adam uzun süre incelenmeyi beklemedi; kapıya doğru dönüp hafifçe aralayarak, hemen arkasında durduğu anlaĢılan biriyle konuĢtu:

"Anna’nın kendisine kahvaltı getirmesini istiyor!"

Yan odadan gelen bir gülüĢme izledi bunu; sesten anlaĢıldığı kadarıyla, orada birkaç kiĢi olsa gerekti. Yabancı adam bu gülüĢmelerden önceden bilmediği bir Ģeyi öğrenmiĢ olmasa da, buyurgan bir ses tonuyla "Olmaz,"

dedi.

"Bu kadarı fazla," diye karĢılık verdi K., pantolonunu giymek için yataktan fırlayarak. "Yan odadaki insanların kim olduklarını ve Bayan Grubach'ın bu Ģekilde rahatsız edilmeme neden izin verdiğini öğrensem iyi olur."

Hemen ardından, sesini böyle yükseltmemesi gerektiği geldi aklına, çünkü bunu yaparken yabancı adama bir tür gözcülük hakkı tanımıĢ oluyordu, ama o an bunu önemsemedi. Öteki ise buna yanlıĢ bir anlam vermiĢ olmalıydı ki, "Burada kalsanız daha iyi olmaz mı?" dedi.

"Kendinizi tanıtmadığınız sürece, ne burada kalmaya, ne de sözlerinizi dinlemeye niyetim var."

"Ġyiliğiniz için yapıyordum bunu," dedi yabancı; ve birden kapıyı açtı.

K.'nın, istediğinden daha yavaĢça girdiği yan oda, ilk bakıĢta aĢağı yukarı bir akĢam önceki gibi görünüyordu. Bayan Grubach'ın salonuydu burası; mobilyalar, danteller, porselenler ve fotoğraflarla tıka basa dolu olan odadaki boĢ alan, sanki her zamankinden fazlaydı, ancak içeri girerken fark edilmiyordu bu, zaten baĢlıca değiĢiklik açık pencerenin önünde oturan ve Josef K.'nın içeri girdiğini görünce gözlerini elindeki kitaptan ayıran bir adamın varlığıydı.

"Odanızda kalmalıydınız, Franz size söylemedi mi bunu?"

"Ne istiyorsunuz benden?" dedi K. Daha yeni karĢılaĢtığı kiĢiden gözlerini ayırıp az önce Franz diye adı anılan kapı eĢiğindeki adama göz attıktan sonra, yine ötekine döndü.

Açık pencereden, olup bitenleri kaçırmamak için tam anlamıyla ihtiyarlara özgü bir merakla bakan yaĢlı kadın görünüyordu; bu kez tam karĢıdaki pencereye geçmiĢti.

"Yine de," dedi K., "Bayan Grubach’ın..."

Ve kendisinden uzakta duran iki adamdan kurtulma k istercesine bir hareket yapıp yoluna devam etmeye çalıĢtı.

"Hayır," dedi pencerenin yanındaki adam. Kitabını bir sehpanın üzerine atıp ayağa kalktı. "Çıkamazsınız, tutuklusunuz."

6

"Belli oluyor," dedi K. "Peki ama neden?"

"Bunu söylemek bize düĢmez. Odanıza dönüp bekleyin. KovuĢturma baĢladı, zamanı geldiğinde her Ģeyi öğreneceksiniz. Sizinle böyle kibarca konuĢmak görevimi aĢan bir Ģey. Franz da zaten bütün kurallara karĢı çıkarak size dostça davranıyor, umarım söylediklerimi onun dıĢında kimse duymamıĢtır.

Gözcüleriniz konusundaki Ģansınız sonradan da devam ederse, iĢleriniz yoluna girebilir."

K. oturmak istedi, ama pencerenin yanındaki dıĢında, odada tek bir iskemle kalmadığını fark etti.

"Ne kadar doğru söylediğimizi ileride anlayacaksınız," dedi Franz ve ardından gelen arkadaĢıyla birlikte, ona doğru ilerledi.

Kendisinden bir baĢ uzun olan diğer adam omzuna vurup duruyordu. Ġkisi de geceliğine bakıyorlardı; üzerine daha kötü bir Ģey giymesi gerektiğini, bunu ve diğer çamaĢırlarını özenle saklayacaklarını ve dava iyi sonuçlanacak olursa geri vereceklerini bildirdiler.

"Saklanacak eĢyalarınızı bize emanet etseniz iyi olur," dediler. "Çünkü depoda sık sık hırsızlık olur, hem davanın bitip bitmediğine bakmadan belli bir süre sonra her Ģeyi satarlar. Oysa özellikle son zamanlarda bu tür iĢlerin ne kadar süreceği hiç belli olmuyor. Depo sonuçta satıĢ

bedelini size verecektir ama bu pek bir Ģey tutmaz; çünkü fiyat teklifin değil, rüĢvetin büyüklüğüne göre belirlenir. Hem deneyimler, yıllar boyunca elden ele geçen malların değer yitirdiğini gösteriyor."

K., bu sözleri kulak asmadan dinledi; çamaĢırları üzerindeki hakkı onu pek ilgilendirmiyordu. Durumunun aydınlığa kavuĢması çok daha önemliydi; ama bu insanların önünde düĢünmesi bile olanaksızdı. Ġkinci gözcünün -

bunlar kuĢkusuz gözcüden baĢka bir Ģey olamazdı- karnı ikide bir hafifçe kendisine değiyordu, ama gözlerini kaldırdığında, bu iri gövdeye yakıĢmayan kocaman çarpık burunlu, kuru ve kemikli bir surat görüyordu.

Bu surat, kendi baĢının üzerinden, diğer gözcüyle kaĢ göz iĢaretleriyle anlaĢıyordu. Ne biçim insanlardı bunlar? Neden söz ediyorlardı? Hangi bölüme bağlıydılar? Oysa K. bir hukuk devletinde yaĢıyordu. Her yerde huzur vardı! Yasalara saygı gösterilirdi! Kendi evinde ona baskın yapmaya cesaret eden kimdi acaba? K. her Ģeyi hafife almaya, baĢına gelinceyedek en kötüye inanmamaya ve gelecek için tedbir almamaya alıĢkındı; ancak karĢı karĢıya olduğu durumda, bu tavır ona yersiz göründü. Herhalde bu, bankadaki meslektaĢlarının, bilmediği bir ned enle -belki de otuzuncu yaĢ

günü dolayısıyla- düzenledikleri bir Ģakadan, kötü bir Ģakadan ibaretti.

Öyle olabilirdi elbette; belki de tek yapması gereken, kahkahayı basıp gözcülerinin de aynısını yapmasını sağlamaktı; belki de Ģu gözcüler köĢe baĢındaki komisyonculardı, öyle bir havaları vardı zaten. Bu arada K., Franz'ı gördüğü andan beri, bu insanlara karĢı üstünlüğünü elden bırakmamaya kararlıydı. Daha sonra Ģakadan anlamadığını söyleyecek olsalar da fark etmezdi; bu büyük bir tehlike sayılmazdı. Olup bitenlerden ders alan biri olmadığı halde, temelde önemsiz birkaç olay geliyordu aklına; arkadaĢlarından farklı olarak tedbirsizce ve olası sonuçlara aldırıĢ etmeksizin davrandığı ve sonunda hatasını anladığı olaylardı bunlar. Bir daha olmayacaktı, en azınd an bu kez olmayacaktı.

Bir güldürü oyunu söz konusuysa, o da oyuna katılacaktı. ġimdilik serbestti.

"Ġzninizle," dedi ve gözcülerin arasından süzülerek canlı hareketlerle odasına girdi.

"Aklı baĢında birine benziyor," dediklerini duydu arkasından. Ġçeri girer girmez, çalıĢma masasının çekmecelerini hızla açtı; her Ģey yerli yerindeydi; ancak duyduğu heyecan, aradığı kimlik belgelerini hemen bulmasını engelledi. Sonunda bisiklet ehliyeti geçti eline, tam gözcüye götürmek üzereydi ki, aklını baĢına toplayıp bunu yetersiz buldu ve bir kimlik belgesi buluncaya dek aramayı sürdürdü. BitiĢikteki odaya geri döndüğünde, karĢıdaki kapı açıldı. Bayan Grubach içeri girmeye hazırlanıyordu. Kadının görünmesiyle yok olması bir oldu. Onu tanır tanımaz, belirgin bir sıkıntıyla özür dileyerek geri çekildi ve büyük bir özenle kapıyı kapattı.

"Buyurun!"

K. ancak bunu söyleyebilmiĢti. Elinde kâğıtlarla odanın ortasında dikilmiĢ, bir daha açılmayan kapıya bakakalmıĢtı; gözcülerin sesiyle yerinden sıçrayarak kendine geldi. Açık pencerenin önünde kurulmuĢ masaya yerleĢmiĢ, onun kahvaltısını yiyorlardı.

"Neden içeri girmedi?" diye sordu.

"Giremez," dedi gözcülerin uzun boylusu. "Biliyorsunuz ki, tutuklusunuz."

"Neden tutuklu olacakmıĢım? Hem de bu Ģekilde?"

"Demek yine baĢlıyorsunuz!" dedi gözcü, kızarmıĢ tereyağlı ekmeği küçük bal kabına batırarak. "Bu tür soruları yanıtlayamayız."

"Yanıtlamak zorundasınız," dedi K. "ĠĢte kimlik belgelerim; Ģimdi siz de kendinizinkileri, özellikle de tutuklama emrinizi gösterin bana."

"Aman Tanrım!" dedi gözcü, "Ne zor anlıyorsunuz! Bizi boĢ yere tedirgin etmeye çalıĢır gibi bir haliniz var. Oysa biz, Ģu anda herhalde iyiliğinizi en çok isteyen insanlarız."

"Söyledik ya," dedi Franz ve elindeki fincanı ağzına götürmek yerine, K.'ya belki de çok anlamlı, ama onun hiçbir anlam veremediği uzun bir bakıĢ fırlattı.

K. istemese de, aralarında uzun bir bakıĢma oldu ve sonunda, kâğıtlarını öne sürdü. i

"ĠĢte kimlik belgelerim," dedi.

"Ne iĢimize yarar bunlar?" diye bağırdı uzun boylu gözcü. "Çocuktan beter davranıyorsunuz. Ne istiyorsunuz? Gözcülük yapan bizlerle tutuklama emriniz ve kimlikleriniz konusunda tartıĢarak Ģu lanet davanızı daha çabuk sonuca bağlayacağınızı mı sanıyorsunuz? Bizler küçük memurlarız; kimlikten pek anlamayız ve sizi günde on saat gözaltında tutup bu iĢ için maaĢımızı almaktan baĢka bir iĢimiz yok. ĠĢte bu kadar. Yine de bize iĢ

veren uzmanların, tutuklama emrini çıkarmadan önce özenle araĢtırma yaptıklarını biliriz. Bu iĢte bir yanlıĢlık yok. Ben yalnızca alt kadroları tanırım ama bildiğim kadarıyla temsil ettiğimiz üst makamlar suçu halkın ortasında arayanlardan değil, yasada da belirtildiği gibi, suçun çekim gücüne kapılan, ardından da iĢi biz gözcülere devretmek zorunda kalan insanlardır. Yasa ortada, yanlıĢlık bunun neresinde?"

"Benim bu yasadan haberim yok," dedi K.

"Çok yazık doğrusu," dedi gözcü.

"Herhalde bu yasa yalnızca sizin kafanızda var," diye yanıtladı K.

Bu gözcülerin düĢüncelerine sızıp kendi lehine çevirmek, ya da tamamen içine nüfuz etmek istiyordu. Ancak gözcü her türlü açıklamadan kaçınarak:

"Geçtiğinde görürsünüz!" dedi.

Franz da söze karıĢtı:

"Görüyorsun ya, Willem," dedi, "hem yasadan habersiz olduğunu kabul ediyor hem de suçlu olmadığını söylüyor!"

"Çok haklısın," dedi öteki, "anlaĢılır gibi değil."

K. karĢılık vermedi.

"Acaba," diye düĢündü, "küçük memurdan baĢka bir Ģey olmadıklarını kabul eden bu adamların gevezeliklerinden kaygılanmalı mıyım? Ne de olsa, tamamen habersiz oldukları konulardan söz ediyorlar. Kendilerinden emin halleri ancak budalalıkla açıklanabilir. Benim düzeyimdeki bir memura söylenecek birkaç söz, durumu bu iki adamın uzun söylevlerinden çok daha iyi aydınlatırdı."

Odadaki boĢ alanda bir süre gidip geldi ve karĢı binadaki yaĢlı kadını gördü. Belinden tuttuğu kendinden daha yaĢlı bir adamı da pencereye sürüklemiĢti.

K. bu güldürüye bir son verme gereğini hissetti:

"Beni amirinize götürün," dedi.

"Kendisi istediğinde götürürüz, daha önce olmaz," dedi Willem adlı gözcü.

"ġimdi size tavsiyem, odanıza dönüp sessizce hakkınızda verilecek kararı beklemenizdir. BoĢ kaygılarla kendinizi tüketmeyin; gücünüzü toplasanız iyi olur, çünkü buna ihtiyacınız olacak. Bize layık olduğumuz gibi davranmadınız. Kim olursak olalım, en azından Ģimdi, karĢınızda özgür insanlar olarak bulunduğumuzu unuttunuz ve bu hiç de küçümsenecek bir üstünlük değil. Bu arada, paranız varsa, karĢı kafeden size bir kahvaltı getirtebiliriz."

K. bu öneriye karĢılık vermedi; bir süre hiç konuĢmadan durdu. Yan odanın, hatta holün kapısını açmak istese, engellenir miydi acaba? Belki de iĢi zorlamak gerekiyordu. Tek çare bu olabilirdi.

Ama buna kalkıĢacak olsa, yakayı gözcülere kaptırma olasılığı da vardı: bu durumda, onlara karĢı en azından bazı bakımlardan sahip olduğu üstünlük de uçup gidebilirdi! Olayların doğal akıĢının getireceği daha kesin çözümü beklemeyi yeğleyerek, tek bir söz eklemeden odasına döndü.

Kendini yatağına atıp tuvalet masasının üzerinden, bir akĢam önce sabah kahvaltısı için ayırdığı güzel elmayı aldı. Yenecek baĢka bir Ģey olmasa da bu elma, ilk ısırıĢta ikna olduğu gibi, gözcülerin lütfedip herhangi bir lokantadan getirtecekleri içecekten çok daha iyiydi. Kendini rahat ve emniyette hissetti; bankada öğleye kadar bulunamayacaktı kuĢkusuz, ama oradaki görece yüksek konumu dolayısıyla, kolayca bağıĢlanabilirdi.

Gerçek mazeretini bildirmeli miydi? Bunu yapmayı düĢünüyordu. Kendisine inanmak istemezlerse, ki bu oldukça doğaldı, tanık olarak Bayan Grubach'ı, ya da Ģu anda odasının karĢısındaki pencereye geçmiĢ olan iki yaĢlı insanı gösterebilirdi. Kendisini gözcülerinin yerine koyan K, odasına gönderilerek yalnız bırakıldığı için ĢaĢkındı; burada rahatça intihar edebilirdi çünkü. Ama bu arada, kendi bakıĢ açısından, bunu yapmaya ne gerek var, diye düĢündü. Bu iki insan yan odad a kendi kahvaltısını yiyor diye intihar edecek hali yoktu herhalde! Ġstese bile, canına kıymayı öyle anlamsız, öyle saçma buluyordu ki, bunu asla baĢaramazdı. ġu gözcülerin çok dar görüĢlü oldukları böylesine göze batmasaydı, aynı nedenle onu yalnız bırakmakta bir tehlike görmedikleri düĢünülebilirdi. Canları isterse kendisine bakabilirlerdi! O zaman, küçük gömme dolapta sakladığı yıllanmıĢ Ģnapsı almaya gidip kahvaltı niyetine bir kadeh, cesaretine kavuĢmak için de bir ikincisini yuvarladığını görürlerdi. Ama bu ikincisini sırf tedbir olsun diye, akla gelmeyecek cesaret isteyen durumları öngörebilmek için içiyordu.

O sırada yan odadan çağrıldığını duyunca korkuya kapılıp yerinden sıçraması üzerine, kadeh diĢlerine çarptı.

"Polis Ģefi sizi istiyor," diyorlardı.

Yalnızca atılan çığlıktı onu korkutan, Franz'dan çıkacağını hiç ummadığı, askeri bir buyruğu andıran o kuru çığlık. Buyruğun kendisi ise hoĢuna gitmiĢti. RahatlamıĢ bir sesle "Nihayet!" diye karĢılık verip gömme dolabı kilitledi ve hemen yan odaya geçti. Ġki gözcüyü buldu orada. Çok doğalmıĢçasına, kendisini kovup odasına yolladılar.

"Kendinizi ne sanıyorsunuz?" diye bağırıyorlardı. "Polis Ģefinin karĢısına gecelikle mi çıkacaksınız? Hem size, hem de aynı nedenden ötürü bize bir güzel dayak attırır."

"Beni rahat bıraksanıza, lanet olsun," diye bağırdı, dolabına kadar gerisin geri itilen K. "Yatakta basıldığıma göre, üzerimde balo giysileri olmasını bekleyemezler herhalde!"

"Elimizden bir Ģey gelmez," dedi gözcüler. K. ne zaman bağırsa, neredeyse hüzünlü bir hal alıyorlardı. Bu da onu ĢaĢırtıyor, ya da biraz olsun aklını baĢına getiriyordu.

"Gülünç törenler," diye homurdanmayı sürdürdü, ama iskemlesinin sırtındaki ceketine uzanmıĢtı çoktan; gözcülerin onayına sunarcasına bir süre bunu ellerinde asılı tuttu. BaĢlarını sağa sola salladılar.

"Siyah bir ceket olmalı," dediler.

K., bunun üzerine ceketi yere fırlattı.

"Ama büyük duruĢma değil ki bu!" dedi, ne anlama geldiğini kendisi de bilmeden.

Gözcüler gülümseyerek direndiler:

"Siyah bir ceket olmalı."

"ĠĢleri hızlandıracaksa, öyle olsun," dedi K. Dolabını açarak uzun süre giysilerini araĢtırdı, en güzel siyah takım elbisesini seçti. Ceketi, bele oturan kesimiyle tanıdıkları arasında neredeyse heyecan yaratmıĢtı.

Bir de temiz gömlek çıkarıp özenle giyinmeye koyuldu. Ġçinden, banyo yapması için kendisini zorlamayı gözcülere unutturduğu için iĢleri hızlandırdığını düĢünüyordu. Acaba bunu anımsatacaklar mı diye onları süzdü, ama akıllarına bile gelmedi doğal olarak. Buna karĢılık Willem, K.'nın giyinmekte olduğunu bildirmesi için Franz'ı polis Ģefine göndermeyi unutmadı.

Giyinmesi bittikten sonra, Willem'i izleyerek yan odadan iki kanatlı kapısı açık duran bir sonraki odaya geçmek zorunda kaldı. Bu odada, K.'nın çok iyi bildiği gibi, kısa bir süredir Bayan Bürstner oturuyordu. Daktilo sekreterlik yapan bu kız, sabah erkenden iĢe gidip akĢam geç vakit dönüyordu ve K. ile aralarında, zaman zaman selamlaĢmak dıĢında bir konuĢma geçmemiĢti. Yatağın baĢ ucunda duran gece masası, odanın ortasına itilmiĢti. Bunu çalıĢma masası olarak kullanan polis Ģefi, arkasına geçmiĢ oturuyordu. Bacak bacak üstüne atmıĢ, bir kolunu iskemlenin sırtına dayamıĢtı.

Odanın bir köĢesinde duran üç genç adam Bayan Bürstner'in fotoğraflarına bakıyorlardı. Bunlar küçük bir hasır üzerinde, duvara tutturulmuĢtu. Açık pencerenin kulpunda beyaz bir bluz asılıydı. YaĢlı insanlar, yine olup bitenleri görmek için karĢı pencereye yaslanmıĢlardı, ama sayıları artmıĢtı. Arkalarında, onlardan bir baĢ uzun bir adam vardı Ģimdi; gömleğinin göğsü açıktı ve kızıl sakalını

çekiĢtiriyordu.

"Josef K. siz misiniz?" diye sordu polis Ģefi. Amacı belki de sadece sanığın dalgın bakıĢlarını üzerine çekmekti.

K. baĢını salladı.

"Bu sabah olup bitenler sizi ĢaĢırtmıĢ olmalı, değil mi?" diye soran Ģef, soruĢturma için kendisine gerekliymiĢ gibi, iki eliyle gece masasının üzerinde duran birkaç ^Ģyanm -iki Ģamdan, kibritler, kitap ve dikiĢ

kutusu- yerini değiĢtirdi.

"Tabii ki," dedi K. Mantıklı bir insanla karĢı karĢıya olduğu ve onunla iĢini görüĢebileceği için pek mutluydu. "Tabii ki ĢaĢırdım, ama çok ĢaĢırdığımı söyleyemem."

"Çok ĢaĢırmadınız mı?" diye sordu Ģef, Ģamdanı masasının ortasına yerleĢtirip diğer eĢyaları etrafına dizerek.

"Sözlerimi yanlıĢ anlamıĢ olabilirsiniz," diye atıldı K. "Demek istiyorum ki..." Bir iskemle aramak için sözlerine ara verdi. "Oturabilir miyim?"

diye sordu.

"Uygun düĢmez," diye yanıtladı Ģef.

"Demek istiyorum ki," diye yineledi K. bir daha ara vermeksizin, "çok ĢaĢırmıĢ olsam da, otuz yıldır hayattayım ve kendi yolumu tek baĢıma çizmek zorunda kaldığımdan, beklenmedik Ģeylere bağıĢıklık kazanmıĢ

sayılırım ve bu tür Ģeyleri, özellikle bugün olanları artık felaket olarak algılamıyorum."

"Özellikle bugün olanları mı, neden?"

"Bu olayı bir Ģaka gibi gördüğümü söylemek istemiyorum. Yapılanlar buna izin vermeyecek kadar ciddi görünüyor bana. Öyle olsaydı, siz de dahil, evdeki herkesin bu iĢte payı olması gerekirdi; bu da Ģaka sınırlarını aĢan bir Ģey olurdu. Yani bunun bir Ģaka olduğunu söylemek istemiyorum."

"Çok doğru," dedi Ģef, kutudaki kibritleri sayarken.

"Ama öte yandan," diye herkese seslenerek devam etti K., hatta üç fotoğraf meraklısının da dönüp kendisini izlemelerini istiyordu. "Ama öte yandan olay fazla önemli olamaz. Bana yüklenecek bir suç göremediğim halde sanık yerine konulmama dayanarak söylüyorum bunu. Ama bu da ikincil bir önem taĢıyor. Asıl sorun, neyle suçlandığımı öğrenmekte yatıyor.

Davayı yöneten yetkili kim? Sizler memur musunuz? Hiçbirinizin üzerinde üniforma yok." Franz'ın giysisini göstererek, "Bu giysiye üniforma denemez herhalde. ĠĢte aydınlatmanızı istediğim noktalar bunlar. Açıklama sonucu, birbirimize dostça veda edeceğimize eminim."

Polis Ģefi kibrit kutusunu masaya bıraktı.

"Korkunç bir yanılgı içindesiniz," dedi. "Buradaki beyler de, ben de, sizin davanızda tamamen ikinci plandayız. Hatta bu konuda neredeyse hiçbir Ģey bilmiyoruz. Üzerimizde en mükemmel üniformalar bulunsa bile, bunun davanıza bir yararı olmazdı. Sanık olup olmadığınızı söyleyemem, daha doğrusu, sanık olup olmadığınızı bilmiyorum. Evet, tutuklu olduğunuz doğru, bütün bildiğim bu. Gözcüler size baĢka Ģeyler söylemiĢse, gevezelik sayın bunları. Ama sorularınızı yanıtlayamasam da, size en azından bizi düĢünmekten vazgeçip kendinize biraz daha fazla bakmanızı önerebilirim. Hem masumluğunuz konusunda bu kadar tantana yapmayın, baĢkaları üzerinde uyandırdığınız iyi sayılabilecek izlenimi sarsıyorsunuz. Ayrıca konuĢurken kendinize biraz hâkim olun; az önce söylediklerinizin tümü, birkaç sözle yetinmiĢ olsaydınız bile davranıĢınızdan anlaĢılabilirdi... zaten bunlar size yarar getirebilecek türden Ģeyler değildi."

K., irileĢmiĢ gözleriyle polis Ģefine baktı. Kendisinden belki daha genç olan bu adam, karĢısında bir öğrenci varmıĢ gibi ona ders veriyordu.

Biraz açık sözlü olduğu için ceza mı görüyordu? Üstelik tutuklanmasının gerekçesi, ya da buna karar veren yetkili konusunda da kendisine hiçbir bilgi verilmiyordu!

Tedirginliğe kapılıp sabırsızca bir aĢağı bir yukarı gidip gelmeye baĢladı; bunu engelleyen de çıkmadı. Gömleğinin kollarını çekti, göğsünü yokladı, saçlarını düzeltti, üç adamın yanından geçerken, "Bu iĢte mantıktan eser yok," dedi. Bunun üzerine adamlar da baĢlarını çevirip hem uyarıcı hem de ciddi bakıĢlarını ona diktiler. Sonunda K., geri dönüp polis Ģefinin masasının önünde durdu.

"Savcı Bay Hasterer yakın dostumdur," dedi, "kendisine telefon edebilir miyim?"

"Elbette," dedi jandarma Ģefi. "Ne anlamı var bilmem, ama kendisiyle özel bir iĢ görüĢmek istiyorsanız, o baĢka."

"Ne anlamı mı var?" diye bağırdı K. Sinirli olma ktan çok, ĢaĢkındı. "Siz kim oluyorsunuz? Anlamsız ve mantıksız davranan siz olduğunuz halde, telefon görüĢmemin anlamlı olmasını mı istiyorsunuz? Gel de aklını oynatma! Önce baskına uğruyorum, ardından etrafım sarılıyor, karĢınızda bana cambazlık yaptırılıyor! Tutuklandığım ileri sürüldüğü halde, bir savcıya telefon etmem ne iĢe yararmıĢ. Peki, ben de etmem."

"Haydi edin," dedi jandarma Ģefi, holde duran telefonu göstererek.

"Lütfen telefon edin."

"Hayır, vazgeçtim," dedi K. pencereye doğru ilerleyerek. Üç meraklı hâlâ karĢı pencerede duruyordu. Ġzlemeye öylesine dalmıĢlardı ki, K. onlara bakıncaya dek rahatsız olmuĢa benzemiyorlardı. Ġki ihtiyar oradan ayrılmak istediler, ancak arkalarında duran adam onları yatıĢtırdı.

"Ġzleyicilerimiz var!" diye bağırdı K. jandarma Ģefine dönüp iĢaret parmağıyla onları göstererek. "Çekip gidin!" diye seslendi onlara.

Hemen birkaç adım gerilediler; hatta iki ihtiyar, iri gövdesiyle kendilerine siper olan adamın arkasına geçtiler. Dudaklarının kıpırdamasına bakılırsa, aradaki uzaklık yüzünden anlaĢılamayan bir Ģeyler söylüyor olmalıydılar. Ancak tamamen kaybolmadılar; göze çarpmadan pencereye geri dönebilecekleri anı bekliyor gibiydiler.

"Ne kaba insanlar!" dedi K. geri dönerken.

Polise bir göz attığında, kendisini onaylıyor gibi geldi ona. Ancak Ģef duymamıĢ da olabilirdi, çünkü masa üzerinde ellerini açmıĢ, parmaklarının uzunluğunu karĢılaĢtırır gibi bir hali vardı. îki gözcü, üstü örtülü bir bavulun üzerine oturmuĢ, dizlerini ovuĢturuyorlardı. Üç genç adam elleri kalçalarında, aylak aylak etrafa bakınıyorlardı. Ġçerisi terk edilmiĢ bir çalıĢma odası kadar sakindi.

"Beyler," dedi K. -bir an bütün bu insanları omzunda taĢıyormuĢ gibi bir hisse kapıldı- "tavrınızdan anlaĢıldığı kadarıyla iĢim bitmiĢ görünüyor.

Bence en iyisi, dava dayanağınızın doğruluğu ya da yanlıĢlığı hakkında kafa yormadan, el sıkıĢarak bu iĢi dostça sona erdirmek olacak. Benimle aynı fikirdeyseniz, hazırım."

Elini uzatarak, polis Ģefinin masasına doğru ilerledi.

ġef kaĢlarını kaldırdı, dudaklarını ısırdı, K.’nın hâlâ tutacağını umduğu eline baktı. Sonra ayağa kalktı, Bayan Bürstner'in yatağı üzerindeki silindir Ģapkasını aldı ve yeni bir saç biçimi denercesine, iki eliyle çevirerek baĢına geçirdi.

"Bütün bunlar size çok basit görünüyor," diyordu b ir yandan da K.'ya.

"Size göre bu iĢi dostça sona erdirmeliyiz, öyle mi? Yok, hayır, mümkün değil! Bu, umutsuzluğa kapılmanız gerektiği anlamına da gelmez. Neden kapılasınız ki? Sadece tutuklusunuz, o kadar. Size bunu bildirmem gerekiyordu; nasıl karĢıladığınızı gördüm, bugünlük bu kadarı yeter ve artık birbirimizden ayrılabiliriz, tabii geçici olarak. ġimdi herhalde bankaya gitmek istersiniz."

"Bankaya mı?" diye sordu K. "Tutuklu olduğumu sanıyordum."

K. kibirli bir ses tonuyla konuĢuyordu, çünkü uzattığ ı el geri çevrilmiĢ

olsa da, kendini gitgide bu insanlardan bağımsız hissediyordu, özellikle de polis Ģefi ayağa kalktığından beri. Onlarla oyun oynuyordu. Gidecek olurlarsa, onları kapıya kadar izleyip kendisini tutmalarını önermeye niyetliydi.

"Tutuklu olduğuma göre, bankaya nasıl gidebilirim?" diye yineledi.

"Bakın," dedi kapıya varmıĢ olan polis Ģefi. "Beni iyi anlamadınız!

KuĢkusuz tutuklusunuz, ancak bu durum iĢinize devam etmenizi engellemez.

Gündelik yaĢantınızı sürdürmenize kimse karıĢmayacak."

"Demek ki tutuklanmak korkulacak bir Ģey değilmiĢ," dedi K., polis Ģefine yaklaĢarak.

"Bence de öyle," diye yanıtladı öteki.

"Bu koĢullar altında, tutuklandığımı bildirmeniz de gerekmezdi," diye ekledi K. biraz daha yaklaĢarak.

Ötekiler de yaklaĢtı. ġimdi kapının önünde sıkıĢıp kalmıĢ bir topluluk oluĢturuyorlardı.

"Bu benim görevimdi," dedi polis Ģefi.

"Saçma bir görev," dedi K. acımasızca.

"Olabilir," diye yanıtladı Ģef. "Ama bu tür tartıĢmalarla kaybedilecek zamanımız yok! Bankaya gitmek istediğinizi sanıyordum. Sözlerin üzerinde durduğunuza göre, sizi zorlamadığımı da eklemeliyim, bunu istediğinizi sanmıĢtım yalnızca. DönüĢünüzü kolaylaĢtırmak, bunun göze çarpmadan gerçekleĢmesini sağlamak için de, size eĢlik etmelerini rica ederek, çalıĢma arkadaĢlarınız olan Ģu üç beyi getirmiĢtim."

"Nasıl?" diye haykırdı K., söz konusu üç kiĢiye ĢaĢkın ĢaĢkın bakarak.

Belleğinde hâlâ Bayan Bürstner'in fotoğraflarının etrafında canlandırdığı bu silik soluk gençler, gerçekten de onunla aynı bankada çalıĢan memurlardı, ama çalıĢma arkadaĢı olduklarını söylemekle ileri gitmiĢti; Ģefin o çokbilmiĢ belleğinde Ģimdiden bir boĢluk vardı. Bunlar aslında bankanın küçük memurlarıydı. Bunu nasıl fark edememiĢti? Polis Ģefiyle gözcüler dikkatini öylesine çelmiĢlerdi ki, Ģu ü ç genci tanımamıĢtı!

Ellerini sürekli sallayan dik duruĢlu Rabensteiner, gözleri çukura kaçmıĢ

sarıĢın Kullich ve sinirli bir tik yüzünden dayanılmaz bir biçimde sürekli gülümseyen Kaminer duruyordu önünde.

"Günaydın beyler," dedi K. bir süre sonra, önünd e nazikçe eğilen üç gence elini uzatarak. "Sizi tanıyamadım. ĠĢe gidiyoruz, değil mi?"

Üçü de, baĢtan beri sırf bunu bekliyormuĢçasına, gülerek ve coĢkulu bir baĢ hareketiyle onayladılar. Ancak K. Ģapkasını odasında unuttuğunu fark edince, birbirlerinin ardı sıra onu almaya koĢturdular, bu bir ölçüde sıkıntılı olduklarını gösteriyordu. K. orada durup açık kapıdan onlara baktı; son giden elbette ki, zarifçe ama sportif bir biçimde ileri atılan vurdumduymaz Rabensteiner oldu. ġapkayı Kaminer getirdi. K. almak için uzanırken, kendini tutabilmek için, bankada da yaptığı gibi Kaminer'in gülümseyiĢinin kasıtlı olmadığını, hatta Kaminer'in asla kasıtlı olarak gülümseyemeyeceğini düĢünmek zorunda kaldı. Holde, Bayan Grubach herkese kapıyı açtı; hatasını fark etmiĢ gibi görünmüyordu. K.’nın gözleri her zamanki gibi, onun kocaman karnını sımsıkı saran önlük bağına takıldı.

AĢağıda saatine göz atınca, bir araba tutmaya karar verdi; yarım saatlik gecikmesini boĢ yere uzatmak istemiyordu. Kaminer, araba bulmak için köĢeye koĢtu; diğer ikisinin K.'yı oyalamaya çalıĢtıkları çok açıktı.

Kullich ansızın karĢı evin kapısını gösterdi; sarı sakallı iri yarı adam duruyordu orada. Kocaman cüssesini sergilediği için biraz sıkılan adam, aniden geri çekilip duvara yaslandı. Ġhtiyarlar hâlâ merdivende olmalıydı. K., zaten gördüğü, hatta görünmesini beklediği bu adama dikkatini çektiği için Kullich'e kızdı.

"Bakmasanıza," dedi, bu sözün özgür yurttaĢlar üzerinde yaratacağı ĢaĢırtıcı etkiyi dert edinmeden.

Ancak açıklama yapmasına gerek kalmadı, çünkü araba gelmiĢti ve herkes yerleĢince yola koyuldular. O anda, polis Ģefıyle gözcülerin gidiĢini görmediğini fark etti. ġef, memurları görmesini engellemiĢ, memurlar da Ģimdi Ģefi gözden kaçırmasına neden olmuĢlardı. Dikkati dağılmıĢtı ve daha uyanık olmaya karar verdi. Yine de, bir kez daha geri dönüp konukların gidiĢini görebilmek için arabanın arka tarafında yarı beline kadar sarkmaktan kendini alamadı. Ama hemen toparlandı ve bakmaya bile çalıĢmadan arabanın içinde rahatça köĢeye yaslandı . Belli etmese de, asıl Ģimdi desteğe ihtiyacı vardı,

ama beyler yorgun görünüyorlardı: Rabensteiner sağa, Kullich sola bakıyordu ve sabit gülümseyiĢiyle bir tek Kaminer elveriĢli görünüyordu, ama insanlık duygusu ne yazık ki bu konuda her türlü Ģakacı im ayı yasaklıyordu.

*O yılın baĢlarında, genelde her akĢam saat dokuza kadar iĢ yerinde kalan K., çıkıĢta ilk önce tek baĢına ya da çalıĢma arkadaĢlarıyla birlikte küçük bir gezinti yapmayı, sonra da bir lokantada ayrılan özel bir masada saat on bire kadar yaĢlı insanlarla oturarak akĢamı noktalamayı alıĢkanlık edinmiĢti. Ama bu programa uymadığı zamanlar da oluyordu: iĢini ve ciddiyetini takdir eden banka müdürü, arada bir onu arabayla gezmeye ya da villasında yemeğe davet ediyordu. K. ayrıca haftada bir kez, gece boyu bir lokantada garsonluk yapan ve konuklarını gündüz vakti ancak yatağında kabul eden Elsa adlı bir kıza uğruyordu.

Ancak o akĢam -sıkı çalıĢma ve dostça, övgü dolu bir sürü doğum günü kutlaması yüzünden zaman o kadar çabuk geçmiĢti- hemen eve dönmeye karar verdi.

ÇalıĢırken verdiği her molada sürekli bunu düĢünmüĢtü; nedenini bilmese de, gündüz olup bitenlerin Bayan Grubach’ın evinde büyük bir sorun yarattığı ve ortalığa Çekidüzen vermek için varlığının gerekli olduğu duygusuna kapılmıĢtı. Düzen yeniden kurulur kurulmaz, sabahki olayların bütün izleri yok olacak ve hayat normal akıĢına dönecekti. Bankadaki üç memur konusunda kaygılanacak bir Ģey yoktu; çalıĢan kalabalık arasına dalmıĢlardı ve davranıĢlarında bir değiĢiklik göze çarpmıyordu. K. onları incelemek için, teker teker ya da toplu olarak birkaç kez yanına çağırmıĢtı. Her seferinde onları gönül rahatlığıyla geri göndermiĢti.

AkĢam saat dokuz buçukta evin önüne vardığında, araba kapısının altında, bacaklarını açmıĢ sakin sakin pipo tüttüren bir delikanlı keĢfetti.

"Kimsiniz?" diye sordu K. yüzünü çocuğunkine yaklaĢtırarak, çünkü karanlık giriĢte pek bir Ģey seçilemiyordu.

"Kapıcının oğluyum, efendim," diye yanıtladı çocuk, piposunu ağzından çıkarıp kenara çekilirken.

"Kapıcının oğlu mu?" diye sordu K., bastonunun ucuyla sabırsızca yere vurarak.

"Bir arzunuz mu vardı beyim? Gidip babamı çağırayım mı?"

"Hayır, hayır," dedi K., delikanlı kötü bir Ģey yapmıĢ da, kendisi bağıĢlamaya hazırmıĢ gibi hoĢgörülü bir ses tonuyla. "Gerek yok," diye ekledi uzaklaĢırken; ancak merdiveni çıkmadan önce bir kez daha geri döndü.

Dosdoğru odasına gidebilirdi, ama Bayan Grubach'la konuĢmak istediği için ilk önce onun kapısını vurdu. Bayan Grubach, eski çorapların yığılı durduğu bir masanın yanında oturmuĢ, yama yapıyordu. K. dalgın dalgın, bu kadar geç saatte geldiği için özür diledi, ama Bayan Grubach çok sevecen davrandı. Özür dinlemek istemedi. Bilindiği gibi, her zaman hizmete hazır bulunduğunu ve onun en sevdiği kiracısı olduğunu belirtti. K. odaya bir göz attı; tamamen eski görüntüsüne kavuĢmuĢtu. Sabah pencere önündeki masanın üzerinde duran kahvaltı bulaĢığı kaldırılmıĢtı. "Kadın eli her Ģeye sessizce çekidüzen verir," diye düĢündü; kendisine kalsa tabak çanağı hemen oracıkta kırar, kesinlikle geri götüremezdi. Bayan Grubach'a minnet dolu gözlerle baktı.

"Bu geç saatte neden hâlâ çalıĢıyorsunuz?" diye sordu.

ġimdi masada birlikte oturuyorlardı ve K. arada bir çorap yığınını karıĢtırıyordu.

"Yapılacak bir sürü iĢ var!" dedi kadın. "Gündüzleri kira cılarımın emrindeyim; iĢlerimi düzene sokmak için yalnızca akĢamları kalıyor bana."

"Bugün size çok büyük bir ek iĢ çıkardım herhalde." -

"Ne iĢi?" diye sordu kadın coĢkuyla; yamadığı çorap kucağında duruyordu.

"Bu sabah gelen adamları kastediyorum."

"Ha! ġu sabahki adamlar!" diyerek eski huzurlu haline kavuĢtu. "Yok canım, fazla rahatsız olmadım."

K. sessizce, onun yamanacak çorabı eline alıĢını izledi. "Bu konuya değindiğim için ĢaĢırmıĢ görünüyor," diye düĢündü. "Hatta bu yüzden beni suçlar gibi bir hali var. Öyleyse mutlaka konuĢmalıyız. Bunu ancak yaĢlı bir kadınla yapabilirim."

"Evet," dedi bir süre sonra. "Bu olayla baĢınıza kesinlikle iĢ açtım, ama bir daha olmayacak!"

"Hayır, bir daha olamaz." Kadın neredeyse hüzünlü bir biçimde K.'ya gülümsüyordu.

"Gerçekten böyle mi düĢünüyorsunuz?"

"Evet," dedi kadın daha alçak bir sesle. "Ama sakın bunu bir felaket olarak görmeyin. Dünyada neler oluyor! Bay K., madem ki benimle bu kadar içtenlikle konuĢuyorsunuz, kapıya biraz kulak verdiğimi ve iki gözcünün bana bir Ģeyler anlattıklarını itiraf edebilirim size. Mutluluğunuz söz konusu ve bu beni yürekten sarsan bir sorun, belki gereğinden de fazla, çünkü sizin ev sahibenizim. Bir Ģeyler duydum ama, bunların pek de önemli oldukları söylenemez. Tutuklu olduğunuzu biliyorum, ama basit bir hırsızın tutuklanmasına benzemiyor. Bir hırsız tutuklandığında' durum çok ciddidir, sizin tutuklanmanıza gelince... bu bilgelerin anlayabileceği bir Ģey gibi geliyor bana -saçmalıyorsam kusuruma bakmayın- anlamadığım bilgece bir Ģey gibi geliyor, bu doğru, ama anlaĢılması da gerekmiyor zaten."

"Söyledikleriniz hiç de saçma değil Bayan Grubach," diye yanıtladı K. "En azından büyük bir bölümüne katılıyorum, ama ben iĢi biraz daha ileri götürüyorum. Bu yalnızca bilgelerin anlayacağı bir iĢ değil, aynı zamanda önemsiz de, yani bir hiç. Bir saldırganlığın kurbanı oldum, hepsi bu.

Uyandığımda Anna'nın yokluğuna sinirlenmeyip kalksaydım, yolumu engelleyen kiĢilere aldırıĢ etmeksizin sizi bulmaya çalıĢsaydım, bir kez olsun mutfakta kahvaltı etseydim ve odamdan giysilerimi getirmenizi isteseydim, kısacası mantıklı davransaydım, hiçbir Ģey olmazdı, olacaklar da engellenirdi. Ama insan hazırlıksız yakalanıyor! Örneğin bankadayken her Ģeye hazırım, orada asla böyle bir Ģey olmaz. Elimin altında bir odacı var, banka içi ve dıĢıyla ayrı ayrı görüĢebileceğim telefonlarım var. Sürekli birileri gelir, müĢteri ya da memurlar. Üstelik her zaman yapılacak bir sürü iĢim olur, dolayısıyla da aklım baĢımdadır. Orada bu tür bir olayla karĢılaĢmak doğrusu benim için büyük bir zevk olurdu.

Neyse geçelim, bitti artık, hatta sözünü bile etmek istemiyordum. Sadece görüĢünüzü, aklı baĢında bir kadının ne düĢündüğünü öğrenmek istemiĢtim ve aynı fikirde olduğumuzu gördüğüm için de mutluyum. ġimdi bana elinizi verin; anlaĢtığımızı kanıtlamak için el sıkıĢmalıyız."

"Elini uzatacak mı acaba? Polis Ģefi bunu yapmamıĢtı," diye düĢündü.

Bayan Grubach'ı süzmeye koyuldu. Ayağa kalktığı için, kadın da kalktı.

Biraz sıkıntılıydı, çünkü K.’nın anlattığı her Ģeyi anlayamamıĢtı. Bu sıkıntı yüzünden istemediği ve kötü bir ana denk düĢen bir Ģey söyledi:

"Bunu o kadar ciddiye almayın Bay K."

Sesi ağlamaklıydı ve el sıkıĢmayı unuttu.

"Çok ciddiye aldığımı sanmıyorum," dedi K. birden yorgun düĢerek. Bu kadının vereceği desteğin yararsızlığını fark etmiĢti.

Kapıya vardığında, bir soru daha sordu:

"Bayan Bürstner burada mı?"

"Hayır," dedi Bayan Grubach gecikmiĢ bir gülümsemeyle. Sonra da kuru bir ifadeyle, "Kendisi tiyatroda. Bir Ģey mi istiyordunuz? Elçilik yapmam gerekir mi?" diye sordu.

"Yalnızca birkaç söz söylemek istiyordum."

"Ne zaman döneceğini ne yazık ki bilmiyorum. Tiyatroya gittiğinde, genellikle oldukça geç döner."

"Önemli değil," dedi baĢını eğen K., gitmek üzere kapıya dönerek.

"Yalnızca bu sabah odasını kullandığım için kendisinden özür dilemek istiyordum."

"Hiç gerekmez Bay K., çok incesiniz, küçük hanımın hiçbir Ģeyden haberi yok. Sabah erkenden evden ayrıldı ve Ģimdi her Ģey yerli yerinde, isterseniz kendiniz bakın."

Bayan Bürstner'in odasının kapısını açmaya gitti.

"TeĢekkür ederim, sözünüze inanıyorum," dedi K., yine de bakmaya giderek.

Ay ıĢığı karanlık odaya huzurlu bir aydınlık katıyordu. Görüldüğü kadarıyla, gerçekten de her Ģey yerli yerindeydi; bluz pencereden sarkmıyordu artık, yataktaki yastıklar alabildiğine kabarık görünüyorlardı. Bir bölümüne ay ıĢığı vuruyordu.

"Bayan Bürstner çoğunlukla çok geç dönüyor," dedi K., sorumlusu oymuĢ

gibi Bayan Grubach'a bakarak.

"Gençlik iĢte," dedi Bayan Grubach bağıĢlayıcı bir ifadeyle.

"Elbette, elbette," dedi K., "Ama iĢin sonrası da var."

"Hem de nasıl!" dedi Bayan Grubach. "Çok haklısınız bayım! Hatta belki oldu bile! Bayan Bürstner hakkında kötü Ģeyler söylemek istemiyorum. Çok nazik, çok sevimli, çok uygun davranan, dikkatli ve çalıĢkan bir kızdır.

Bütün bunları takdir ediyorum, ama doğrusu Ģu ki, daha gururlu, kendine daha hâkim olmalı. Bu ay içinde ona iki kez dar sokaklarda rastladım, her ikisinde de yanında farklı biri vardı. Bu beni çok üzüyor. Yalnızca size anlatıyorum bunu, Bay K., ama kendisine de sözünü etmekten kaçınmamalıyım. Zaten onu gözlememin tek nedeni bu değil."

"Çok yanlıĢ bir yoldasınız," dedi K., kızgınlıkla ve öfkesini saklayamadan. "Zaten o hanım hakkındaki sözlerimi de yanlıĢ anladınız.

Sizin düĢündüğünüz Ģeyi kastetmemiĢtim. Hatta size açıkça, kendisiyle hiç konuĢmamanızı öneririm. €Onu iyi tanırım: söylediklerinizin hiçbiri doğru değil. Ama biraz ileri gittim galiba, yapacaklarınızı engellemek istemem, ona istediğinizi söyleyin."

"Ama Bay K.," dedi Bayan Grubach, onu çoktan açtığı kapıya kadar izleyerek, "ġimdilik onunla konuĢmaya niyetli değilim. Doğal olarak onu daha fazla gözetlemeliyim. Bildiklerimi bir tek size açtım. Ne de olsa, pansiyonun temiz kalması bütün kiracıların çıkarınadır! Ben sanki baĢka Ģey yapmaya mı çalıĢıyorum?"

"TemizmiĢ!" diye atıldı K., kapı aralığından. "Pansiyonu temiz tutmak istiyorsanız, bana yol vermekle iĢe baĢlamalısınız..."

Sonra da kaba bir hareketle kapıyı kapattı; yine hafifçe vuruldu, ama aldırıĢ etmedi.

Canı uyumak istemediği için de yatmamaya karar verdi. Bu, aynı zamanda, Bayan Bürstner'in saat kaçta döndüğünü görmek için bir fırsat olacaktı.

Böylece, uygun olmasa da, kendisiyle birkaç söz edebilirdi belki. Hatta pencereden bakarken, bir yorgunluk anında, Bayan Bürstner'i kendisiyle birlikte ayrılmaya ikna ederek Bayan Grubach'ı cezalandırmayı bile düĢündü, ama hemen bu düĢüncenin abartılı olduğunu fark etti ve evden ayrılma giriĢiminin sabahki olaylar yüzünden olduğuna iliĢkin bir kuĢku düĢtü içine. Bundan daha saçma, özellikle de daha yararsız ve bayağı bir Ģey olamazdı. BoĢ sokağa bakmaktan yorulunca, içeri girenleri hemen görebilmek için holün kapısını araladıktan sonra kanepeye uzandı.

YaklaĢık saat on bire kadar orada kalıp puro içti. Sonra Bayan Bürstner'in geliĢini hızlandırabilirmiĢ gibi, dayanamayıp holde biraz gezinmeye çıktı. Ona pek gereksinim duymuyordu, hatta yüzünü bile tam olarak anımsayamıyordu, ama konuĢmaya kararlıydı ve geç dönmesinin bu gün bitimine huzursuzluk ve düzensizlik kattığını ona göstermek için can atıyordu. Ayrıca bu akĢam yemek yememesi ve gün içinde kendisine verdiği sözü çiğneyip Elsa'yı görmeye gitmemesi de yine onun yüzündendi.

Merdivende bir ayak sesi duyduğunda saat on bir buçuğu geçmiĢti.

DüĢüncelere dalmıĢ bir halde, kendi odasındaymıĢ gibi gür ültü yaparak, holde dört dönüyordu. Yukarı çıkıldığını duyunca, boĢ bulundu ve kapısının arkasına sığındı. Dönen Bayan Bürstner'di. GiriĢ kapısını kapattı ve içi ürpererek ince omuzlarının üzerine ipek bir Ģal attı. Her an odasına dönebilirdi, bu durumda K. gece yarısından sonra onu göremezdi elbet. Ne yazık ki odasında ıĢık yakmayı unutmuĢtu. Bu karanlık odadan çıkacak olursa, genç kızın üzerine atılıverecek bir serseri gibi görünür, kuĢkusuz onu alabildiğine korkuturdu. Ne yapacağını bilemiyordu, yitirilecek zaman kalmadığından, kapı aralığından alçak sesle, "Bayan Bürstner," diye seslendi.

Bir çağrıdan çok bir yakarıĢı andırıyordu bu. "Burada biri mi var?" diye sordu Bayan Bürstner ĢaĢkınlıktan irileĢmiĢ gözlerle çevresine bakınarak.

"Benim," dedi K. ilerleyerek.

"Aa! Bay K.," dedi Bayan Bürstner gülümseyerek. "Ġyi akĢamlar efendim,"

ve ona elini uzattı.

"Size birkaç Ģey söylemeliyim, Ģimdi olur mu?" "ġimdi mi?" diye sordu Bayan Bürstner. "ġimdi olması Ģart mı? Biraz garip olmaz mı sizce?" "Ġki saattir sizi bekliyorum." "Ama tiyatrodaydım, nasıl bilebilirdim ki?"

"Sizinle konuĢmamı gerektiren nedenler bugün ortaya çıktı." "Tanrım, aslında gelip benimle konuĢmanız için bir engel göremiyorum ama son derece yorgunum. Kısa bir süreliğine odama geçin. Burad a konuĢacak olursak herkesi uyandırırız ve bu durum baĢkalarından çok beni rahatsız eder. Orada bekleyin ve ben odamın ıĢığını yakar yakmaz holünkini söndürün."

K. söylenenleri yaptı. Hatta biraz daha bekledi. Sonunda, Bayan Bürstner odasından alçak sesle onu çağırdı. "Oturun," dedi sediri göstererek.

Kendisi ise, yorgunluğundan söz etmiĢ olmasına karĢın sırtını karyolanın demirine dayayarak ayakta durdu. Çiçeklerle süslü küçük Ģapkasını bile çıkartmamıĢtı. -

"Benden ne istiyorsunuz?" dedi bacaklarını hafif çapraz tutarak.

"Gerçekten merak ediyorum."

"Belki de bu iĢin," diye baĢladı K., "Ģimdi sözü edilecek kadar acil olmadığını düĢünebilirsiniz ama..."

"Yuvarlak sözlerden hiç hoĢlanmam," dedi Bayan Bürstner. "Öyleyse iĢim kolaylaĢıyor," dedi K. "Bu sabah, bir bakıma benim yüzümden, odanız biraz karıĢtı. Ġsteğim dıĢında, yabancılar yaptı bunu, ama yine de söylediğim gibi nedeni bendim. Bunun için sizden özür dilemek istedim."

"Odam mı?" diye sordu Bayan Bürstner. Odayı incelemek yerine, K.'nın yüzünü süzüyordu. "Ne yazık ki, evet," dedi K. Ġlk kez göz göze bakıĢtılar. "Olayın nasıl olduğundan söz etmeye değmez."

"Oysa ilginç olan da bu." "Hayır."

"Madem öyle, sizi bana açılmaya zorlayamam. Olayın ilginç olmadığını kabul edelim, buna itirazım yok. Benden özür dilemenize gelince, ortalıkta düzensizlikten eser olmadığı için hiç zorlanmadan, yürekten bağıĢlandınız."

Ellerini kalçalarına dayayıp odayı çepeçevre dolaĢtı. Fotoğrafların iliĢtirilmiĢ olduğu küçük hasırın önüne gelince, durdu.

"Ama baksanıza!" diye bağırdı, "Fotoğraflarım gerçekten de ellenmiĢ. ĠĢte bu hiç hoĢ değil! AnlaĢılan birisi gerçekten odama girmiĢ!"

K., o saçma sapan hareketliliğini bir türlü denetleyemeyen memur Kaminer'e içinden lanetler okuyarak baĢıyla onayladı.

"Zaten yapmamanız gereken bir Ģeyi size yasaklamak, yokluğumda odama girmeyiniz demek doğrusu bana garip geliyor!" dedi Bayan Bürstner.

"Fotoğraflarınızı benim ellemediğimi size açıklamıĢtım, Bayan Bürstner,"

dedi K. gidip kendisi de bakarak. "Ama madem ki inanmıyorsunuz, soruĢturma kurulunun yanında üç banka memurunu da getirdiğini, bunlardan birinin bu fotoğrafları karıĢtırma cesaretini gösterdiğini size itiraf etmeliyim. Ġlk fırsatta iĢine son verdireceğim." Genç kızın sorgulayan gözlerini kocaman açtığını görünce de, "Evet, Bayan, buraya bir soruĢturma kurulu geldi," diye ekledi. "Sizin için mi?" diye sordu Bayan Bürstner. "Evet," diye yanıtladı K. "Olamaz! diye haykırdı genç kız gülerek. "Oldu iĢte," dedi K. "Suçsuz olduğuma inandınız mı?" "Suçsuz mu?" dedi genç kız. "Ağır sonuçlara yol açabilecek bir değerlendirmede bulunmak istemem, üstelik sizi tanımıyorum. Yine de, birinin peĢine hemen bir soruĢturma kurulu takılmıĢsa, ciddi bir suç söz konusu olmalı gibi geliyor bana, hem serbest olduğunuza göre -çünkü sakin halinizden cezaevinden kaçmamıĢ olduğunuz izlenimini ediniyorum- çok da büyük bir suç iĢlemediniz herhalde."

"SoruĢturma kurulu," dedi K., "suçsuz olduğumu ya da en azından sanıldığından çok daha az suçlu olduğumu anlamıĢ olmalı." "Elbette, bu mümkün," dedi Bayan Bürstner, birden dikkat

kesilerek.

"Görüyor musunuz," dedi K., "yargıyla ilgili konularda pek de deneyimli sayılmazsınız."

"Gerçekten de değilim," dedi Bayan Bürstner, "bu da beni üzüyor, çünkü her Ģeyi bilmek isterim, yargıyla ilgili konular beni çok ilgilendiriyor.

Yargının çekici bir gücü vardır, sizce de öyle değil mi? Zaten bu konuda kesinlikle daha fazla Ģeyler öğreneceğim, çünkü gelecek ay bir avukatın yanında çalıĢmaya baĢlıyorum."

"Bu harika bir Ģey," dedi K. "Belki davam konusunda bana biraz yardımcı olabilirsiniz."

"Neden olmasın?" dedi Bayan Bürstner. "Edindiğim bilgileri kullanmaktan hoĢlanırım."

"Ben sözlerimde ciddiyim," dedi K., "ya da en azından sizin gibi yarı ciddiyim. Olay bir avukata baĢvurmamı gerektirecek kadar önemli değil, ama bir danıĢmandan gelecek önerinin zararı da

dokunmaz."

"DanıĢmanlık rolünü oynamam gerekiyorsa," dedi Bayan Bürstner, "hiç değilse konunun ne olduğunu bilmem gerekir."

"ĠĢin püf noktası da burada," dedi K. "Bunu b en de bilmiyorum."

"Yoksa benimle alay mı ediyordunuz?" dedi Bayan Bürstner büyük bir düĢ

kırıklığıyla. "KeĢke bunun için baĢka bir zaman seçseydiniz."

Uzun süredir yan yana durdukları fotoğrafların önünden uzaklaĢıverdi.

"Ama Bayan Bürstner," dedi K. "Hiç de alay etmiyorum. Sanırım bana inanmak istemiyorsunuz... Bildiğim her Ģeyi size söyledim, hatta belki fazlasını da, çünkü bu bir soruĢturma kurulu bile olmayabilirdi, baĢka türlü tanımlayamadığım için ona bu adı verdim. Hiçbir konuda soruĢturma yapmadılar. Yalnızca tutuklandım, ama bir kurul tarafından."

Sedirin üzerine oturan Bayan Bürstner yine gülmeye baĢladı. "Olay nasıl oldu peki?" diye sordu. "Korkunç bir Ģeydi," dedi K.

Ama artık bunu düĢünmüyordu. Dirseğini bir yastığa dayayıp bir eliyle baĢını tutarken, diğerini de yavaĢça kalçasında gezdiren Bayan Bürstner'in görüntüsüne kaptırmıĢtı kendini. "Bu çok genel bir söz," dedi genç kız.

"Hangisi çok genel?" diye sordu K. Sonra anımsayarak sordu:

"Olayların nasıl olup bittiğini size göstermeli miyim?" Biraz kıpırdamak istiyordu, ama gitmeye niyetli değildi. "Çok yorgunum," dedi Bayan Bürstner. "Öyle geç döndünüz ki!" diye yanıtladı K.

'

"ĠĢte Ģimdi de bana sitem ediyorsunuz," diye karĢılık verdi Bayan Bürstner. "Ne de olsa haklısınız, içeri girmenize izin vermemeliydim.

Zaten anlaĢıldığı kadarıyla gereksizmiĢ."

"Gerekliydi," dedi K., "bunu siz de anlayacaksınız. Gece masasını yatağınızın yanından uzaklaĢtırabilir miyim?"

"Bu da ne demek!" dedi Bayan Bürstner. "Asla olmaz!" "Öyleyse size hiçbir Ģey gösteremem," dedi K. kendisine onulmaz bir haksızlık yapılmıĢ gibi yerinden sıçrayarak.

"Açıklamanıza yarayacaksa, gece masasını çekin bakalım," dedi Bayan Bürstner. Bir süre sonra daha alçak bir sesle, "Bu akĢam öyle yorgunum ki, gerekenden fazlasına izin veriyorum," diye ekledi. K. küçük mobilyayı odanın ortasına çekip arkasına oturdu. "Oyuncuların konumunu tam olarak gözünüzde canlandırmalısınız; bu çok ilginç. Ben, polis Ģefi rolündeyim, orada bavulun üzerinde iki gözcü oturuyor ve üç genç adam fotoğrafların karĢısında ayakta duruyorlar. Pencerenin kulpunda beyaz bir bluz asılı, bunu sırf belleğimi tazelemek için söylüyorum. ĠĢte Ģimdi baĢlıyor. Ah!

Az kalsın kendimi unutuyordum, oysa en önemli kiĢi benim! Burada, gece masasının karĢısında ayaktayım. Polis Ģefi son derece rahat oturmuĢ, bacak bacak üstüne atmıĢ, kolları aynen böyle iskemlesinin sırtından sarkıyor, kaba herifin teki. ĠĢte Ģimdi gerçekten baĢlıyor.

Polis Ģefi beni uyandırmak istercesine bir çığlık atarak sesle niyor, ne yazık ki anlayabilmeniz için benim de çığlık atmam gerekiyor; zaten yalnızca adımı söylerken bu Ģekilde bağırıyor."

Gülerek dinlemekte olan Bayan Bürstner, K.’nın bağırmasını engellemek için iĢaret parmağını dudağına dayadı, ama geç kalmıĢtı. K. kendini tamamen canlandırdığı role kaptırarak, ağır ağır, "Josef K." diye bağırdı. Korkuttuğu kadar yüksek çıkmamıĢtı sesi, yine de atılan çığlık odanın içinde yavaĢ yavaĢ dağılıyordu adeta.

Bunun üzerine yan odanın kapısına kısa aralıklı sert darbelerle vuruldu.

Bayan Bürstner sarardı ve elini yüreğine götürdü.

K. öylesine irkildi ki, bir süre sabah olup bitenleri ve bu olaylar yüzünden yanında bulunduğu genç kızı düĢünemedi. Kendine gelir .gelmez, Bayan Bürstner ona doğru atılıp elini tuttu.

"Kaygılanmayın," diye mırıldandı K., "kaygılanmayın, ben her Ģeyi hallederim. Ama kapıyı vuran kim olabilir? Yanda salon var ve orada kimse yatmıyor."

"Yatıyor," diye kulağına fısıldadı Bayan Bürstner. "Dünden beri Bayan Grubach’ın yeğeni olan bir yüzbaĢı, baĢka serbest oda olmadığı için orada yatıyor. Bunu ben d^ unutmuĢum. Neden o çığlığı attınız? Ah, Tanrım! Çok üzgünüm!" ¦

"Üzülmenize hiç gerek yok," dedi K., genç kız kendini yastıkların üzerine bırakırken onu alnından öperek. Ancak kız bir sıçrayıĢta dikildi:

"Çıkıp gidin! Haydi gitsenize! Ne istiyorsunuz? Adam kapıyı dinliyor, her Ģeyi duyuyor. Bana eziyet ediyorsunuz!"

"Ġçinizi biraz olsun rahatlatmadan gitmem," dedi K. "Öbür köĢeye gelin, orada konuĢtuklarımızı duyamaz." Genç kız onu sessizce izledi.

"Bu durum canınızı sıkabilir, ama herhangi bir tehlike altında değilsiniz. Biliyorsunuz ki bu olayda her Ģey -özellikle de yüzbaĢı yeğeni olduğuna göre- Bayan Grubach'a bağlı; o bana gerçekten güven duyuyor ve söylediğim her Ģeye inanıyor. Zaten onu avucumun içinde tutuyorum, çünkü bana büyük miktarda bir para borcu var. Odanızda bulunmamı haklı çıkaracak her türlü açıklama önerinizi, gerçeğe uygun olması koĢuluyla kabul ediyor ve bunları Bayan Grubach'a iletmeyi üstleniyorum, hem onu yalnızca baĢkalarının önünde inanmıĢ gibi yapmaya değil, gerçekten ikna etmeye söz veriyorum. Beni kayırmak zorunda değilsiniz. Size saldırdığımı sansınlar istiyorsanız, Bayan Grubach'a böyle söylerim. Bu kadın bana öylesine bağlı ki, bana olan güvenini yitirmeksizin buna inanır."

Oturduğu yerde çöküp kalan Bayan Bürstner, sessizce yere bakıyordu.

"Neden Bayan Grubach size saldırdığıma inanmasın ki?" K. önünde genç kızın saçlarını görüyordu; bir kurdeleyle tutturulmuĢ, hafif kabarık, kızılımsı ve bir çizgiyle ikiye ayrılmıĢ saçlardı bunlar. Bayan Bürstner'in gözlerini kendisine çevireceğini düĢünüyordu, ancak genç kız duruĢunu değiĢtirmedi.

"Özür dilerim, yüzbaĢının varlığının doğurabileceği sonuçlardan çok, gürültünün aniliği yüzünden korktum. Çığlığınızdan sonra öyle büyük bir sessizlik olmuĢtu ki! Bu sessizlik içinde birden kapı vurulmaya baĢladı.

Beni korkutan bu oldu, üstelik hemen yanı baĢındaydım. Neredeyse yanımda vuruluyordu. Önerileriniz için teĢekkür ederim, ama kabul edemem. Odamda olup bitenleri yanıtlamak bana düĢer, zaten kimse benden hesap soramaz.

Niyetinizin mükemmelliğini takdir etsem de, önerilerinizin ne kadar kırıcı olduğunu fark etmemeniz beni çok ĢaĢırttı. Ama Ģimdi gidin, beni yalnız bırakın, buna her zamankinden daha fazla ihtiyacım var. Benden istediğiniz üç dakika yarım saate, belki daha da fazlasına dönüĢtü." K.

onu önce elinden, sonra da bileğinden tuttu. "Bana kızmadınız mı?" dedi.

Bayan Bürstner elini yavaĢça çekerek yanıtladı: "Hayır, hayır, ben asla kimseye kızmam." K. tekrar bileğini tuttu. Bayan B ürstner bu kez izin verdi ve onu kapıya kadar geçirdi. K. gitmeye iyiden iyiye kararlıydı.

Ancak kapıya vardığında, genç kızı orada bulmayıbeklemiyormuĢçasına duraksadı. Bayan Bürstner de kurtulup kapıyı açmak ve hole süzülmek için bu fırsattan yararlandı.

"Haydi, rica ederim gelin artık. Baksanıza -altından ıĢık sızan yüzbaĢının kapısını gösteriyordu- lambayı yakmıĢ, bizi dinleyerek eğleniyor."

"Geliyorum, geliyorum," dedi K. çabucak çıkarak.

Onu yakalayıp ağzından öptü, sonra da zorlukla keĢfettiği ka ynağa atılan susamıĢ bir hayvan gibi, yüzünün her yerini öptü. Son olarak da gırtlak yerinden boynunu öpüp dudaklarını uzun süre üzerinde tuttu. YüzbaĢının odasından gelen bir gürültü öpücüklerine

bir son verdi.

"Artık gidiyorum," dedi.

Bayan Bürstner'e adıyla seslenmek istiyordu, ama ne olduğunu bilmiyordu.

Genç kız yorgun baĢını salladı, elini öpmesine izin verdi. Bütün bunları görmezden gelircesine baĢını çevirmiĢti ve iki büklüm halde odasına girdi.

K. hemen yatıp çabucak uykuya daldı. Dalmadan önce de davranıĢı hakkında düĢündü biraz. Bundan hoĢnuttu, ama daha fazla hoĢnut olmadığı için ĢaĢkındı. YüzbaĢının varlığı yüzünden Bayan Bürstner için ciddi olarak kaygılanıyordu.

ikinci Bölüm

BAYAN BÜRSTNER'ĠN KIZ ARKADAġI

Sonraki günlerde K., Bayan Bürstner'le hiç görüĢemedi. Yanına yaklaĢmak için her yolu denedi, ama genç kız her seferinde bunu engellemeyi baĢardı. K. iĢinden çıkar çıkmaz evine dönüp ıĢığını söndürerek, kanepede yattığı yerden holü gözlemeye çalıĢtı. Hizmetçi, odanın boĢ olduğunu sanıp önünden geçerken kapısını kapatsa da, bir süre sonra ayağa kalkıp tekrar açıyordu. Sabahları, Bayan Bürstner'le iĢe gitmeden önce karĢılaĢabilmek için, her zamankinden bir saat erken kalkıyordu. Ancak bu çabaların hiçbiri iĢe yaramadı. Bunun üzerine genç kıza, birisi iĢ

yerine, diğeri ise evine olmak üzere iki mektup gönderdi. Bu mektuplarda kendi tavrını bir kez daha haklı göstermeye çalıĢıyor, Bayan Bürstner'in getireceği sınırları asla aĢmayacağına söz veriyor, tek dileğinin onunla görüĢmek olduğunu belirtiyor ve kendisi istemedikçe Bayan Grubach'la konuĢmayacağını ekliyordu. Son olarak da, ertesi pazar bütün gün evde oturup isteğinin kabul göreceğine iliĢkin bir iĢaret, ya da reddedilmesi durumunda, en azından nedenlerinin açıklanmasını bekleyeceğini söylüyordu, istediği her Ģeyi yapmak için söz verdiğine göre de bunlar herhalde akıl almaz nedenler olacaktı. Mektuplar ona geri gelmedi, ama bir cevap da alamadı. Buna karĢılık, ertesi pazar günü, yeterince açık bir iĢaret çıktı ortaya. Sabah erkenden, anahtar deliğinden baktığında, holde özel bir hareketlilik gördü ve durum az sonra açıklığa kavuĢtu.

Fransızca dersleri veren hassas yapılı, soluk yüzlü ve hafifçe topallayan bir genç hanım -kendisi Alman, adı da Montag'dı- Bayan Bürstner'in yanına yerleĢmek üzere daha önce

oturduğu odadan taĢınıyordu. Saatler boyu holü arĢınladığı görüldü. Her seferinde, unuttuğu bir gömleği, Ģalı ya da kitabı eski odasından alıp getirmesi gerekiyordu.

Bayan Grubach kahvaltısını getirdiğinde -onu kızdırdığı günden beri her türlü hizmetini kendisi görüyordu- K. kendini tutamayıp onunla konuĢtu:

"Bugün holde neden bu kadar gürültü var?" diye sordu kahvesini fincanına doldururken. "Buna engel olunamaz mı? Temizlik yapmak için pazar dıĢında gün yok mu?"

Bayan Grubach'a bakmamıĢ olsa da, rahatlamıĢ biri gibi iç geçirdiğini fark etti. K.'nın sorduğu sorularda bir tür bağıĢlama, ya da en azından bir bağıĢlama baĢlangıcı seziyordu.

"Temizlik yapılmıyor Bay K.," dedi kadın. "Bayan Montag, Bayan Bürstner'in odasına taĢınıyor ve eĢyalarını getiriyor yalnızca."

BaĢka bir Ģey eklemeden, K.’nın olayı nasıl algıladığını ve devam etmesi için izin verip vermediğini öğrenmek istedi. Ancak K., kahvesini düĢünceli bir biçimde karıĢtırarak bir süre beklettikten sonra, kadına baktı.

"Bayan Bürstner hakkındaki kuĢkularınızdan vaz mı geçtiniz?" diye sordu.

"Ah, Bay K.!" dedi Bayan Grubach, kenetlenmiĢ ellerini K.'ya doğru uzatarak; baĢtan beri yalnızca bu soruyu bekliyordu. "Son konuĢmamızda geliĢigüzel söylenmiĢ bir sözü çok ciddiye aldınız! Sizi ya da baĢka birini kırmak aklımdan bile geçmezdi. Bunu bilecek kadar uzun bir süredir tanıyorsunuz beni Bay K.! ġu son günlerde ne kadar acı çektiğimi bilemezsiniz. Hiç kiracılarıma iftira eder miyim ben! Oysa siz buna inanmıĢtınız Bay K. ve sizi evden atmam gerektiğini söylediniz. Sizi evden atmak, ha!"

Bu son ünlem, gözyaĢları içinde boğuldu. Bayan Grubach önlüğüyle yüzünü kapatıp hıçkıra hıçkıra ağlamaya baĢlamıĢtı.

"Ağlamayın," dedi K. pencereden dıĢarı bakarak, çünkü aklında yalnızca Bayan Bürstner ve onun odasına alacağı genç kız vardı. "Ağlamayın," diye yineledi ev sahibesine dönerek. Kadının hâlâ ağladığını görünce de, "Ben de sözlerimde sizin sandığınız kadar

ciddi değildim, ikimiz de birbirimizi yanlıĢ anladık, iki eski dost arasında bile böyle Ģeyler olabilir," diye ekledi.

Bayan Grubach, önlüğünü biraz aĢağı indirerek K.'nın niyetini anlamaya çalıĢtı.

"Evet, iĢte böyle," dedi K.

Bayan Grubach'ın tavrından yüzbaĢının bir Ģey söylemediği anlaĢıldığı için de, Ģu sözleri ekleme cesaretini gösterdi:

"Yabancı bir kız için aramızı bozacağıma gerçekten inanıyor musunuz?"

"Evet, öyle sanmıĢtım Bay K." dedi Bayan Grubach. Ne yazık ki, cendereden kurtulduğunu hissettiği anda söylenmemesi gerekeni söyleyiveriyordu. "Hep Ģöyle düĢünüp durdum: Bay K. neden Bayan Bürstner'le bu kadar ilgileniyor? Söyleyeceği en küçük bir sözün uykularımı kaçırdığını bildiği halde neden onun hakkında benimle tartıĢıyor? Ben yalnızca genç kızla ilgili gözlemlerimi ve gördüklerimi söyledim."

K. karĢılık vermedi, çünkü daha ilk sözde, Bayan Grubach'ı kovmaktan kendini alamayacağını biliyor ve bunu yapmak istemiyordu. Kahvesini içip, Bayan Grubach'a orada gereksiz yere bulunduğunu sezdirmekle yetindi.

DıĢarıdan, yine holden geçen Bayan Montag’ın ayak sürüyüĢü duyuluyordu.

"Duyuyor musunuz?" dedi K. iĢaret parmağıyla koridoru göstererek.

"Evet!" dedi Bayan Grubach iç çekerek. "Ona yardımcı olmak, hatta hizmetçiyi emrine vermek istedim; ama çok inatçı bir kız, her Ģeyi tek baĢına taĢımak istiyor. Bayan Bürstner'in davranıĢı beni ĢaĢırtıyor.

Bayan Montag'ı kiracı olarak burada bulundurmak bile bana sıkıntı verdiği halde, Ģimdi de tutmuĢ onu odasına alıyor!"

"Bu sizi neden kaygılandırıyor?" dedi K. fincanındaki Ģeker kırıntısını kaĢığıyla ezerek. "Size bir zararı mı var?"

"Hayır," dedi Bayan Grubach. "Aslında bu taĢınma hoĢuma bile gidiyor, çünkü yüzbaĢı yeğenime verilecek bir oda çıktı ortaya.

Salonda kalarak sizi rahatsız ettiğini düĢünüyordum uzun süredir, çünkü o sıkılgan biri değildir."

"Neler düĢünüyorsunuz!" dedi K. ayağa kalkarak. "Hiç de değil. Bayan Montag’ın gidip gelmelerine katlanamadığım için beni çok sinirli biri sanıyorsunuz galiba! Hadi bakalım! ĠĢte yine dönüyor!"

Bayan Grubach kendini çaresiz hissetti.

"TaĢınma iĢini biraz ertelemesini söyleyeyim mi kendisi ne Bay K?

Ġsterseniz bunu hemen yaparım."

"Bayan Bürstner'in odasına yerleĢmesi gerekmiyor mu?"

"Evet," diye yanıtladı Bayan Grubach, K.'nın niyetini tam olarak anlayamadan.

"Madem öyle," dedi K., "eĢyalarını götürmesi gerekir!"

Bayan Grubach baĢını sallamakla yetindi. Kafa tutmayı andıran bu sessiz çaresizlik, K.'yı daha da kızdırdı. Kapıyla pencere arasında gidip gelmeye baĢladı. Böylece, ev sahibesinin dıĢarı çıkmasını engellemiĢ

oldu, böyle yapmasaydı, kadıncağız herhalde çekip gidecekti.

Kapı vurulduğu sırada, yine tam önündeydi. Hizmetçi, Bayan Montag’ın kendisiyle biraz konuĢma*; istediğini ve onu yemek odasında beklediğini, oraya gelmesini rica ettiğini bildirmeye gelmiĢti. K. dalgın dalgın dinledi, sonra neredeyse alaycı bir bakıĢla Bayan Gruba ch'a döndü. Kadın ise bundan ürktü. Bu alaycı bakıĢ, gerçekten de K.'nın Bayan Montag’ın Havetini çoktan sezdiğini ve Bayan Grubach’ın kiracılarının bu sabah kendisine verdiği onca sıkıntıdan sonra bunda ĢaĢılacak bir Ģey olmadığını anlatır gibiydi. Geleceğini söyleyerek hizmetçiyi yolladı, sonra ceket değiĢtirmek üzere dolabına yöneldi. Ev sahibesinin alçak sesle Bayan Montag’ın münasebetsizliğinden yakınması üzerine de, kahvaltı bulaĢığını götürmesini rica ederek karĢılık verdi.

"Ama neredeyse hiçbir Ģey yememiĢsiniz!" dedi kadın.

"Olsun, siz yine de götürün!" diye bağırdı K.

Bayan Montag’ın her Ģeye dokunduğu izlenimine kapılmıĢ ve hepsinden tiksinmiĢti.

Holden geçerken, Bayan Bürstner'in kapalı kapısına bir göz attı. Ancak davetli olduğu yer burası değil, yemek odasıydı. Kapıyı vurma zahmetine katlanmadan, fırtına gibi açıverdi.

Oda upuzun ve dar, tek pencereliydi. Kapının her iki yanına birer dolabı çaprazlamasına yerleĢtirecek kadar yer vardı, geride kalan alanın tümünü, kapı giriĢinden baĢlayıp eriĢilmez hale gelmiĢ büyük pencerenin önüne kadar uzanan büyük bir masa kaplıyordu. Pazar günü tüm kiracılar orada yemek yedikleri için, kalabalık bir sofra kurulmuĢtu.

K. içeri girince, Bayan Montag pencereden ayrılıp masayı takip ederek ona doğru ilerledi.

"Beni tanıyor musunuz, bilmiyorum," dedi, baĢını her zamanki gibi dimdik tutarak.

K. kaĢlarını çatarak ona baktı.

"Tabii," dedi, "uzun süredir Bayan Grubach’ın evinde oturuyorsunuz."

"Evet," diye karĢılık verdi Bayan Montag. "Ancak sizin evle pek ilgilendiğinizi sanmıyorum."

"Hayır." dedi K.

"Oturmak istemez miydiniz?" diye sordu Bayan Montag.

Masanın ucundan birer iskemle çekip karĢılıklı oturdular. Ama Bayan Montag hemen ayağa kalkıp pencere kenarında bıraktığı el çantasını almaya gitti. Çantayı parmak uçlarında sallayarak geri döndü.

"ArkadaĢım adına birkaç söz söyleyeceğim yalnızca. Bizzat gelmek istiyordu ama bugün kendini biraz yorgun hissediyor ve onun yerine beni dinlediğiniz için sizden özür diliyor. Zaten söyleyecekleri benimkinden değiĢik olmayacaktı. Hatta olayla pek ilgim bulunmadığı için, daha fazlasını bile söyleyebilirim sanıyorum. Sizce de öyle değil mi?"

"Söylenecek ne olabilir ki?" diye yanıtladı K. Bayan Montag’ın gözlerinin sürekli kendi dudaklarına dikili olmasından yorulmuĢt u.

Ağzından çıkacak her söz üzerinde denetim hakkına sahipmiĢ gibi bir hali vardı.

"Bayan Bürstner, kendisinden istediğim görüĢmeyi kabul etmiyor herhalde?"

"Öyle," dedi bayan Montag. "Daha doğrusu tam olarak öyle değil. Ama sizin garip bir ifade tarzınız var. Genelde bir görüĢme ne kabul edilir ne de geri çevrilir. Ama gereksiz görülebilir ve durum böyle. Sizin sözlerinizden sonra, artık açıkça konuĢabilirim. ArkadaĢımdan sözlü ya da yazılı olarak bir görüĢme talebinde bulunmuĢsunuz. Oysa kendisi, en azından sandığım kadarıyla, bu görüĢmenin neyle ilgili olduğunu biliyor ve benim bilmediğim nedenlerden ötürü, hiçbir iĢe yaramayacağına inanıyor. Dün, bundan çok yüzeysel olarak söz etti. Bu görüĢmeye sizin de fazla önem vermemeniz gerektiğini -çünkü rastlantı eseri aklınıza geldiğini- ve fazla açıklamaya gerek kalmadan, gereksizliğini hâlâ fark etmediyseniz de yakında edeceğinizi söyledi. Ben de bunun doğru olabileceğini, ancak durumu açıklığa kavuĢturmak için, size kesin bir cevap vermesi gerektiğini belirttim. Onun adına bu görevi üstlenmeyi önerdim, arkadaĢım da biraz duraksadıktan sonra kabul etti. Umarım, onun da istediği gibi hareket etmiĢimdir, çünkü en önemsiz olaylarda bile, ufacık bir kuĢku her zaman üzüntü verir ve bu durumda olduğu gibi kolayca engellenmesi mümkünse, bunu hemen yapmak en iyisidir."

"TeĢekkür ederim," dedi K.

YavaĢça ayağa kalktı, önce Bayan Montag'a, sonra masaya, sonra da pencereye baktı -karĢı eve hâlâ güneĢ vuruyordu- ve kapıya yöneldi. Bayan Montag, ona tam olarak güvenmiyormuĢ gibi birkaç adım geriden kendisini izliyordu. Ama kapının önüne vardıklarında, her ikisi de gerilemek zorunda kaldı; çünkü YüzbaĢı Lang'in ittiği kapı açılıvermiĢti. K. daha önce onu hiç bu kadar yakından görmemiĢti. Kırk yaĢlarında, uzun boylu bir adamdı. Yüzü tombuldu ve güneĢten yanmıĢtı. Ġkisini de selamlamak için hafifçe eğildi, sonra Bayan Montag'a doğru ilerleyip saygıyla elini öptü. Hareketleri çok rahattı. Bayan Montag'a karĢı nezaketi, K.'nın tavrıyla çeliĢiyordu. Yine de Bayan Montag K.'ya kızmıĢ görünmüyordu.

Hatta K., kadının kendisini yüzbaĢıyla tanıĢtırmak istediği izlenimine kapıldı. Ancak bunu hiç gerekli bulmuyordu. Genç kıza da, adama da kibarlık göstermek istemiyordu. YüzbaĢının kızın elini öpmesi aralarında bir ittifak oluĢturmuĢtu. Kendilerine alabildiğine kayıtsız ve ilgisiz bir hava vererek, gizlice onu Bayan Bürstner'den uzaklaĢtırmaya çalıĢıyorlardı. K.'nın görür gibi olduğu tek Ģey bu değildi. Bayan Montag'ın iki ucu keskin bir araç seçtiğini de fark etmiĢti. K. ile Bayan Bürstner arasındaki iliĢkinin, özellikle de görüĢme talebinin önemini abartmaya çalıĢarak durumu öyle bir hale getirmiĢti ki, her Ģeyi abartan K. imiĢ gibi görünüyordu. YanlıĢ yolda olduğunu ona göstermek gerekirdi.

K. hiçbir Ģeyi abartmak istemiyordu. Bayan Bürstner'in, kendisine uzun süre direnemeyecek basit bir sekreter olduğunu biliyordu. Ayrıca Bayan Grubach'dan onun hakkında öğrendiklerini de henüz hesaba katmıyordu.

Bütün bunları düĢünerek, belli belirsiz bir selam verip odadan ayrıldı.

Hemen odasına dönmeye niyetliydi, ama Bayan Montag'ın attığı hafif kahkaha üzerine, hem ona hem de YüzbaĢı Lanz'a bir sürpriz hazırlayabileceğini düĢündü. Etrafına bakındı, rahatsızlık verebilecek gürültülere kulak kesildi. Ancak her taraf sakindi. Yalnızca salondan gelen konuĢmayla, mutfak koridorundaki Bayan Grubach’ın sesi duyuluyordu.

Durum elveriĢli görünüyordu.

K. Bayan Bürstner'in kapısını vurdu. Kıpırdama olmayınca bir daha vurdu, ama yine hiç yanıt yoktu. Uyuyor muydu, ya da gerçekten yorgun muydu?

Yoksa kapıyı bu kadar yavaĢça vuranın ancak K. olabileceğini sezdiği için varlığını mı gizliyordu? K., onun orada değilmiĢ izlenimi vermek istediğini düĢündü. Daha hızlı vurdu ve yine bir sonuç alamayınca, yakıĢıksız, üstelik gereksiz bir iĢ yaptığı duygusuyla, dikkatle ka pıyı açtı. Odada hiç kimse yoktu. Ayrıca burası, K.'nın bildiği odaya hiç benzemiyordu. Artık duvar boyunca iki yatak uzanıyordu. Kapının yakınında, çamaĢır ve giysilerle dolu üç iskemle görülüyordu. Bir dolap ardına kadar açık duruyordu. Bayan Montag yemek odasında K.'yla görüĢürken, Bayan Bürstner gitmiĢ olmalıydı. Buna çok fazla ĢaĢırmadı, çünkü genç kızla karĢılaĢmayı hiç beklemiyordu. Yalnızca Bayan Montag'a meydan okumak, kafa tutmak için bu giriĢimde bulunmuĢtu. Kapıyı kapatırken, yemek odasına açılan kapıda Bayan Montag'ın YüzbaĢı Lanz'la sakin sakin konuĢtuğunu görmek ona çok daha ağır geldi. Belki de K kapıyı açtığından beri oradaydılar. Gözetler gibi görünmekten kaçınıyorlardı.

Alçak sesle konuĢuyor ve konuĢma sırasında etrafa bakınan kiĢiler gibi onun hareketlerini izliyorlardı.

Ancak bu bakıĢlar K.'ya ezici geliyordu. Koridor duvarını takip ederek, hızlı adımlarla odasına ulaĢtı.

Üçüncü Bölüm

ĠLK SORGULAMA

K.'ya telefonla, ertesi pazar davasıyla ilgili küçük bir araĢtırma yapılacağı bildirildi. Ayrıca düzenli olarak bilgi edineceği ve sorguların her hafta olmasa bile, sık sık yapılacağı konusunda uyarıldı.

Herkesin çıkarı açısından davayı çabucak sonuçlandırmak gerektiği, ancak sorgulamanın özenle yapılmasının, aĢırı yorgunluğu engellemek içi n de oldukça kısa tutulmasının zorunlu olduğu söylendi. Sık sık küçük sorgulamalar yapmayı tercih etmelerinin nedeni de buydu. Pazar gününü ise K.'yı iĢinde rahatsız etmemek için seçmiĢlerdi. Aynı fikirde olduğunu sanıyorlardı. Yine de kendisi baĢka bir günü yeğleyecek olursa, ellerinden geleni yapabilir, örneğin geceleri sorgulayabilirlerdi. Ancak bu iyi bir yöntem olmazdı, çünkü K. bunca yorgunluğu kaldıramazdı. Bu nedenle, K.’nın itirazı yoksa, pazar gününde karar kılacaklardı. Elbette ki bizzat gelmesi gerekiyordu, bunun üzerinde durmak bile gereksizdi.

Gideceği evin numarasını da verdiler. K.'nın daha önce hiç gitmediği uzak bir kenar mahallede bulunan bir binaydı bu.

Bu bilgiyi alan K., hiç yanıtlamadan telefonu kapattı. Oraya gitmeye kararlıydı. KuĢkusuz gerekliydi bu. Davanın düğümü çözülüyordu ve durumu göğüslemek zorundaydı. Bu ilk sorgulama, aynı zamanda sonuncusu olmalıydı. Telefon cihazının yanında düĢüncelere dalmıĢ dururken, yardımcı müdürün sesini duydu arkasında. O da telefon etmek istiyordu ama kendisi yolu engelliyordu.

"Kötü haber mi?" diye sordu yardımcı müdür yumuĢak bir sesle. Amacı bir Ģeyler öğrenmek değil, K.'yı telefondan uzaklaĢtırmaktı.

"Hayır, hayır," dedi K. kenara çekilerek. Ama uzaklaĢmadı.

Yardımcı müdür almacı kaldırıp kulağına dayadı ve hat beklerken K.'ya seslendi:

"Size bir sorum var Bay K., pazar sabahı yelkenli teknemde düzenleyeceğim eğlenceye katılmak ister miydiniz acaba? Epey kalabalık olacak, tanıdıklarınız da bulunacak kuĢkusuz. Gelecekler arasında Yargıç Haste rer de var. Ne diyorsunuz? Haydi, evet

deyin."

K. yardımcı müdürün söylediklerini dikkatlice dinlemeye çalıĢtı. Çok önemli bir Ģeydi bu, çünkü hiçbir zaman iyi anlaĢamadığı yardımcı müdürün daveti, Ģefinden gelen bir barıĢma önerisi niteliğindeydi ve K.’nın bankada edindiği yerin önemini vurguluyordu. KuruluĢun ikinci baĢkanının, K.’nın dostluğunu ya da en azından tarafsızlığını önemsediğini gösteriyordu. Müdür yardımcısı bu daveti telefonda beklerken ve almacı elinden bırakmadan yapmıĢ olsa, bu bir küçülme belirtisiydi. Verdiği yanıtla K., onu ikinci kez küçülttü: "Çok teĢekkür ederim, ama pazar sabahı için verilmiĢ bir sözüm var."

'

"Yazık!" dedi yardımcı müdür,-iletiĢimin sağlandığı telefona doğru dönerek.

GörüĢme oldukça uzun sürdü, ama dalgın duran K. telefonun yanından ayrılmadı. Yardımcı müdürün almacı yerine bıraktığını görünce yerinden sıçradı ve gereksiz yere orada bulunduğu için özür dilemek istercesine konuĢtu:

"Az önce bana telefon edip bir yere gitmemi söylediler, ama saat belirtmeyi unuttular."

"Öyleyse bir daha arayın," dedi yardımcı müdür. "Neyse, çok da önemli değil!" dedi K., az önceki mazeretini daha da değersiz kılarak.

Müdür yardımcısı çeĢitli konulara değinerek onunla konuĢmayı sürdürdü. K.

kendini karĢılık vermeye zorladı, ancak baĢka Ģeyler düĢünüyordu. "En iyisi pazar günü saat dokuzda gitmek," diyordu kendi kendine, "çünkü hafta içinde mahkemeler o saatte açılıyor."

Pazar günü hava kapalıydı. K. kendini çok yorgun hissediyordu, masa müdavimlerinin düzenlediği küçük bir kutlama dolayısıyla gecenin yarısını lokantada geçirmiĢ ve saatin kaç olduğunu fark edememiĢti. DüĢünmeye ve hafta içinde üzerinde çalıĢtığı çeĢitli tasarılar arasında bağlantı kurmaya zamanı olmadı. Çabucak giyinip kahvaltı bile etmeden kendisine söylenen kenar mahalleye gitmek zorunda kaldı. Garip rastlantı, etrafına bakınacak zamanı hiç olmadığı halde, yol üstünde, davasına karıĢmıĢ olan üç banka memuru Rabensteiner, Kullich ve Kaminer'i gördü. Ġlk ikisi tramvayla önünden geçti, ama Kaminer bir kahvenin terasında oturuyordu.

Tam K. önünden geçerken, merakla terasın korkuluğundan sarktı. Her üçü de kendisini gözleriyle izlemiĢ, amirlerinin böyle koĢturmasına ĢaĢırmıĢtı.

K.’nın tramvaya binmesini engelleyen, bir tür me ydan okuma duygusuydu. Bu iĢ için herhangi bir Ģeyden yardım almak ona itici geliyordu. Kimseyi iĢin içine sokmamak için baĢkalarına danıĢmak istemiyordu. Son olarak da, tam vaktinde gelerek soruĢturma kurulunun önünde kendini küçük düĢürmeye hiç niyeti yoktu.

Bu arada, belli bir saat verilmemiĢ olduğu halde, saat dokuzda varabilmek için acele ediyordu.

Ne olduğunu henüz hiç bilmediği bir iĢaret taĢıyan, ya da kapısının önünde belli bir hareketlilik olan evi uzaktan tanıyacağını düĢünmüĢtü.

Ama binanın bulunduğu Julius sokağının her iki kenarında, art arta dizili, gri renkli ve hepsi birbirinin aynı, yoksullara kiralanan dairelerden oluĢan yüksek binalardan baĢka bir Ģey görünmüyordu. K. sokak giriĢinde bir süre durdu. Bu pazar sabahı, pencerelerin çoğunda insanlar vardı. Gömlekli erkekler orada durmuĢ sigara tüttürüyor, pencerelerin pervazına dayanmıĢ küçük çocukları dikkat ve Ģefkatle koruyorlardı. Diğer pencerelerde yatak, çarĢaf, yorgan asılıydı; bunların üzerinden arada bir dağınık saçlı bir kadın baĢı görülüyordu. Ġnsanlar sokağın bir tarafından diğerine seslenip ĢakalaĢıyorlardı. K. hakkında yapılan bir Ģaka, gülüĢmelere neden oldu. Art arda uzanan evler arasında, belli aralıklarla, sokak düzeyinin biraz aĢağısında kalan küçük bakkal, manav, kasap dükkânları vardı. Birkaç basamakla iniliyordu bunlara. Kadınlar gidip

geliyor, bazıları da merdiven üzerinde çene çalıyordu. Pencerelerdeki insanlara mallarını övmek için bağıran bir sokak satıcısı, el arabasıyla az kalsın K.'yı yere deviriyordu. Tam o sırad a, daha zengin semtlerde kullanılmaktan eskimiĢ bir gramofon kulak delercesine çalmaya koyuldu.

K. zamanı bolmuĢ ya da sorgu yargıcı kendisini pencereden görüp geldiğini anlamıĢ gibi, sokakta ağır ağır ilerledi. Saat dokuzu biraz geçiyordu.

Bina oldukça uzaktaydı. Alabildiğine uzun bir cephesi ve kocaman bir giriĢ kapısı vardı. Avluyu çepeçevre saran çeĢitli depolara mal taĢıyan arabaların geçebilmesi için bu kadar yüksek tutulmuĢ olmalıydı. Depo kapıları kapalıydı ve bazı tabelalardaki firma adlarını K. b anka aracılığıyla tanıyordu. Âdeti olmadığı halde, ayrıntılarla teker teker ilgilendi, hatta bir süre avlunun giriĢinde durdu. Hemen yakınında, bir sandık üzerinde oturan çıplak ayaklı bir adam gazete okuyordu. Ġki delikanlı, bir el arabasının iki kenarında sallanıyordu. Bir pompanın önünde, gecelikli sıska bir kız ayakta durmuĢ K.'ya bakıyordu. Bir köĢede, iki pencere arasındaki bir ipe çamaĢır asılıyordu; aĢağıda duran bir/adam, komutlar yağdırarak iĢi yönlendiriyordu.

' ".

K. merdivene doğru ilerlerken birden durdu. Üç merdiven daha görmüĢtü, ayrıca herhalde ikinci bir avluya açılan küçük geçit de vardı. Gideceği yerin kendisine kesin olarak belirtilmediğini anlayınca tedirgin oldu.

Gerçekten de"bu insanların davranıĢlarında garip bir ihmal ya da kayıtsızlık vardı. Bunu onlara yüksek sesle ve kararlı bir biçimde belirtecekti. Sonuçta ilk merdiveni çıkarken, gözcü Willem'in, "yargı, suçun çekim gücüne kapılır" deyiĢi geçiyordu aklından. Bundan, aradığı odanın, rastgele seçtiği merdivenin bitiminde bulunması gerektiği sonucunu çıkarıyordu.

Yukarı çıkarken, sahanlıkta oynayan ve aralarından geçerken kendisine ters bakan çocukları rahatsız etti.

"Buraya tekrar gelirsem," diyordu kendi kendine, "ya onların sevgisini kazanmak için Ģeker, ya da dayak atmak için sopa getirmeliyim yanımda."

Hatta bir bilyenin gideceği yere varmasını beklemek zorunda kaldı; serseri yetiĢkinler gibi tuhaf bakıĢlı iki velet pantolonundan tutuyordu onu. Silkip atsaydı, canlarını acıtacaktı ve bağırmaların dan çekiniyordu.

Asıl araĢtırma ilk katta baĢladı.

Sorgu yargıcını soramayacağı için, marangoz Lanz diye bir ad uydurdu -

Bayan Grubach'ın yeğeni de aynı ada sahip olduğu için aklına gelmiĢti bu -

bütün kapıları çalıp marangoz Lanz’ın orada oturup oturmadığını soracak, böylece içeriye bakmak için bir bahanesi olacaktı. Ancak bu iĢin çok daha kolayca yapılabileceğini fark etti, çünkü neredeyse tüm kapılar, çocukların rahatça girip çıkabilmeleri için açık bırakılmıĢtı. Ġçeride genellikle, mutfak ve yatak odası olarak kullanılan tek pencereli küçük odalar görülüyordu. Kucaklarında bebelerini taĢıyan kadınlar, serbest elleriyle ocağın üzerindeki tencereyi karıĢtırıyorlardı. Bütün iĢi, basit bir önlük giymiĢ kız çocukları yapıyor gibiydi. Bazı odalarda hasta, uykucu ya da giysileriyle dinlenen insanlar yatakta yatıyordu. K. kapalı gördüğü kapıları teker teker vurarak marangoz Lanz’ın orada oturup oturmadığını soruyordu. Çoğunlukla kapıyı bir kadın açıyor, soruyu dinliyor ve yatakta dikilen birine dönerek,

"Bu bey burada marangoz Lanz diye biri olup olmadığını soruyor," diyordu.

"Marangoz Lanz diye biri mi?" diye soruyordu yataktaki.

"Evet," diyordu K., savcı orada bulunmadığına göre öğrenilecek baĢka bir Ģey olmadığı halde.

Bir sürü insan Ģu marangoz Lanz'ı bulmanın kendisi için çok önemli olduğunu sanıp uzun uzun düĢünüyor ve sonunda adı Lanz olmayan bir marangozdan söz ediyor, ya da Lanz'la uzaktan bir benzerlik taĢıyan bir ad söylüyor, hatta ya komĢuya gidip soruyor ya da söz konusu kiĢiyi tanıyabilecek veya K.'ya daha iyi bilgi verebilecek birinin bulunduğu, ulaĢılması zor olan bir kapıya kadar ona eĢlik ediyordu. Sonuçta K., soru sormasına bile gerek kalmadan, neredeyse her yere götürüldü. Ġlk baĢta kendisine pek elveriĢli gelen yöntemi, Ģimdi acınası görü nüyordu. BeĢinci kata vardığında, araĢtırmaktan

vazgeçti, sevecen bir tavırla kendisini biraz daha yukarı çıkarmak isteyen genç bir iĢçiye veda edip aĢağı indi. Ancak çabalarının boĢa çıkmasına kızarak tekrar yukarı çıktı ve beĢinci kattaki bir kapıyı çaldı. Küçük odanın içinde ilk gözüne çarpan, saat onu gösteren bir duvar saati oldu.

"Marangoz Lanz'in evi burası mı?" diye sordu. "Ġçeri buyurun," dedi leğende çocuk çamaĢırı yıkayan kara gözlü genç bir kadın. Sabunlu eliyle yan odanın açık kapısını gösteriyordu.

K. bir toplantı odasına girdiğini düĢündü. ÇeĢitli insanlardan oluĢan bir kalabalık, iki pencereli odaya doluĢmuĢtu. Tavana yakın bir galeri odayı çepeçevre sarıyordu. Burada bulunan çok sayıda izleyici, baĢları ve sırtları tavana değerek iki büklüm duruyordu. Ġçeri girmesinden kimse tedirgin olmadı.

Havayı çok boğucu bulan K., kendisini herhalde yanlıĢ anlamıĢ olan kadına döndü:

"Marangozluk yapan Lanz diye birini sormuĢtum size." "Ġyi ya!" dedi kadın, "Ġçeri girsenize." Ardından kapı kolunu tut up, "Sizin arkanızdan kapıyı kapatmam gerekiyor, baĢka kimse giremeyecek," demeseydi, K.

herhalde söyleneni yapmayacaktı. "Çok iyi olur," dedi K. "Oda fazlasıyla dolmuĢ zaten." Yine de içeri girdi. Kapının önünde duran iki adamın -

birisi elleriyle para sayma hareketi yapıyor, dfğeri de onun gözlerinin içine bakıyordu- arasından bir el, K.’nın koluna yapıĢtı. Kırmızı yanaklı ufak tefek bir delikanlının eliydi bu. "Gelin, gelin," dedi.

K. onu izledi. Kalabalık arasında, iki tarafı birbirinden ayırmak için olsa gerek, bir geçit bırakıldığını fark etti. Sağlı sollu iki sıra boyunca kendisine dönük yüzler değil de, sözleriyle ve el kol iĢaretleriyle yalnızca kendi topluluğuna seslenen insan sırtları görmesinden anlaĢılıyordu bu. Çoğu kiĢi siyah giyinmiĢti, uzun resmi frakları üstlerinden sarkıyordu. K.'nın aklını karıĢtıran da bu giysiydi.

Böyle giyinmemiĢ olsalardı, siyasi bir toplantıya katıldığını sanacaktı.

Odanın öbür ucuna götürüldü. Salonun her yerinde olduğu gibi yine insan kaynayan alçak bir set üzerine, enlemesine küçük bir masa yerleĢtirilmiĢti. Setin kenarına yakın duran bu masanın arkasında, kısa boylu, ĢiĢman, soluk soluğa bir adam, gürültülü kahkahalar arasından, arkasında ayakta duran biriyle konuĢuyordu. Ayak ayak üstüne atmıĢ olan bu kiĢi, dirseklerini onun iskemlesinin sırtına dayamıĢtı. Birisinin gülünç taklidini yaparcasına, elini kolunu havada sallıyordu. K.'yı getiren kiĢi görevini yerine getirmekte zorlanıyordu. Ġki kez ayak ucunda yükselip konuğun geldiğini bildirmeye çalıĢtığı halde, kısa boylu adamın gözüne çarpmayı baĢaramamıĢtı. Kısa boylu adam, setin üzerindekilerden birinin delikanlıya bakması için iĢaret etmesi üzerine, geri dönüp eğilerek çocuğun kulağına fısıldadığı sözleri dinledi. Sonra saatini çıkarıp K.'ya kısa bir bakıĢ fırlattı.

"Bir saat beĢ dakika önce gelmiĢ olmalıydınız," dedi.

K. bir karĢılık vermek istedi, ama buna zamanı olmadı, çünkü adam sözlerini bitirir bitirmez, salonun sağ yarısında genel bir mırıldanma yükseldi.

"Bir saat beĢ dakika önce gelmiĢ olmalıydınız," diye yineledi adam sesini yükseltip kalabalığa bakarak.

Mırıldanma birden yoğunlaĢtı, sonra da, adam sesini kestiği için yavaĢ

yavaĢ yatıĢtı. ġimdi ortalık, K.'nın girdiği andakinden çok daha sakindi.

Bir tek galeridekiler söylenmeyi kesmemiĢti. Yarı karanlıkta, toz duman arasından seçildiği kadarıyla, aĢağıdakilerden çok daha kılıksız görünüyordu bunlar. Ġçlerinden birçoğu yanında getirdiği yastığı, kafasını incitmemek için duvarla baĢı arasına koymuĢtu.

KonuĢmaktan çok gözlemlemeye karar veren K., gecik miĢ olduğu iddiasına karĢılık özür dilemekten vazgeçti.

"GecikmiĢ olsam da olmasam da, Ģimdi buradayım," dedi.

Yine salonun sağ yarısında alkıĢ koptu.

"Bu insanların desteğini kazanmak kolay iĢ," diye düĢündü K. Ancak, önünde durduğu ve tek tük onayların yükseldiği sol tarafın sessizliği onu tedirgin ediyordu. Bir seferde herkesi birden kazanabilmek için ne diyebileceğini düĢündü, ya da en azından, o ana kadar suskun kalanların ilgisini bir süreliğine çekemez miydi acaba?

"Evet," diye karĢılık verdi kısa boylu adam. "Ancak artık sizi dinlemek zorunda değilim."

Yine mırıldanmalar baĢladı, ama bu kez yanlıĢ anlaĢılma olduğuna karar verdi, çünkü adam insanlara susmalarını iĢaret ederek konuĢmayı sürdürüyordu.

"Yine de bugün, bir seferlik kural dıĢına çıkacağım ama bu tür bir gecikme bir daha olmamalı. ġimdi ilerleyin."

Birisi setten atlayıp K.'ya yer açtı ve o da oraya geçti. Masanın kenarına yapıĢıp kaldı, arkadan öyle itiyorlardı ki, savcının masasını belki de savcıyla birlikte setten aĢağı yuvarlamamak için insanlara direnmek zorunda kaldı.

Ancak sorgu yargıcı hiç tedirgin değildi, iskemlesinde rahat rahat oturuyordu. Arkasında duran adama bir Ģey söyledikten sonra, bir sicil defterini açtı; masadaki tek eĢya buydu. Sayfaları çevrile çevrile yıpranmıĢ bir okul defterini andırıyordu.

"Bir bakalım," dedi sorgu yargıcı. Sicil defterinin yapraklarını çevirirken, K.'ya bir saptama ifadfesiyle seslenerek, "Duvar boyacısı mısınız?" diye sordu. ' '.

"Hayır," dedi K., "Büyük bir bankanın yetkili Ģefiyim." Bu yanıt sağ

tarafta öylesine içten kahkahalarla karĢılandı ki, K. da onlara katılmaktan kendini alamadı. Ġnsanlar ellerini dizlerine dayamıĢ, korkunç bir öksürük nöbetine tutulmuĢ gibi sarsılarak gülüyorlardı. Öfkeye kapılan ve aĢağıdakilere belli ki söz geçiremeyen sorgu yargıcı hıncını galeridekilerden almaya çalıĢtı ve normalde göze çarpmayan, ama bu öfke anında diken diken, kapkara ve korkunç görünen kaĢlarını çatarak onları tehdit etti.

Salonun sağ yarısı hâlâ sakindi. Ġnsanlar, yüzleri sete dönük, sıra halinde duruyor, hem yukarıdaki hem de yan taraftaki gürültüyü sessizce dinliyorlardı. Hatta arada bir, içlerinden bazılarının sıradan çıkıp karĢı tarafa karıĢmalarına izin veriyorlardı. Aslında sayıları daha az olan bu sol taraftaki insanlar, sağdakilerden daha güçlü olmayabilirlerdi, ama sakin tavırları onları daha yetkin kılıyordu.

KonuĢmaya baĢlayan K., kendisiyle aynı fikirde olduklarını hissediyordu.

"Bana duvar boyacısı olup olmadığımı sordunuz, Sayın Sorgu Yargıcı,"

dedi. "Daha doğrusu, hiçbir Ģey sormadınız, saptamanızı mutlak bir doğru gibi önüme sürdünüz. Bu da davanın nasıl aleyhime çevrildiğinin bir göstergesi. Hem bunun bir dava olmadığını söyleyerek bana karĢı da çıkabilirsiniz. Bu durumda size gönülden hak veririm. Çünkü prosedür, ancak ben kabullenirsem bir dava haline gelir. ġimdilik, bir bakıma acıma duygusuyla, buna razıyım. Ġnsan ancak acıma duygusuyla bunları dikkate alabilir. Bunun önemsiz bir dava olduğunu söyleyecek değilim, ancak bu niteleme üzerinde düĢünmenizi önermek isterim."

K. salona bakmak için sustu. Sözleri sertti, tasarladığından daha da sert, ama doğruydu. Ġki taraftan birinin alkıĢını hak etmiĢti, oysa herkes suskundu. Belli ki büyük bir merakla devamını bekliyorlardı. Belki de gizlice her Ģeye son verecek bir patlama hazırlanıyordu. Ayrıca, çamaĢırcı kadının iĢini bitirip izleyicilerin arasına katılmak için o sırada içeri girdiğini görmek, K.’nın canını sıktı. Kadın dikkatli davrandığı halde birkaç kiĢinin kendisine bakmasını engelleyememiĢti. Bir tek sorgu yargıcının tavrı rahatlatıcıydı, çünkü can damarından vurulmuĢ

gibi görünüyordu. Galeridekileri paylamak için ayağa kalktığı anda gelen sorunun verdiği ĢaĢkınlıkla, o ana kadar oturmadan dinlemiĢti. Verilen aradan yararlanarak, dikkat çekmekten kaçınma k istercesine yavaĢ yavaĢ

oturdu. Sonra da, kendine hava vermek için olsa gerek, sicil defterini eline aldı.

"Bütün bunlar yararsız," dedi K. "Defteriniz de söylediklerimi doğruluyor."

Bu topluluğun ortasında, yalnızca kendi sakin sözlerini duymanın verdiği hoĢnutlukla, sorgu yargıcının defterini kapıp bayrak gibi havaya dikme cesaretini gösterdi. Dokunmaktan korkar gibi, orta yaprakların birinden parmak ucuyla tutuyordu. Bu yüzden kargacık burgacık yazılarla dolu, lekeli, sararmıĢ yapraklar iki yandan sarktı.

"Sayın Sorgu Yargıcı'nın belgeleri iĢte bunlar," dedi K., sicil defterini masanın üzerine fırlatarak. "Okumaya devam edin Sayın Sorgu Yargıcı, ancak parmak uçlarımla dokunabildiğime göre eriĢemeyeceğim Ģeyler olsa da, bu suçlayıcı sayfalardan korkmuyorum-"

Sorgu yargıcı, masaya düĢtüğü anda defteri tuttu, biraz düzeltmeye çalıĢıp önüne koydu. Bu da küçük düĢtüğünün derin bir göstergesiydi, en azından böyle yorumlamak gerekiyordu.

Ġlk sıradaki insanlar yüzlerini öylesine büyük bir merakla K.'ya çevirmiĢlerdi ki, bir süre onları seyretti. YaĢlıydılar, birçoğunun sakalı ağarmıĢtı. K. konuĢmaya baĢladığından beri sorgu yargıcının küçük düĢmesine karĢın, içine gömüldüğü kayıtsızlıktan kurtulamayan kalabalığı belki de en iyi onlar etkileyebilirdi.

"Benim baĢıma gelenler," diye devam etti eskisinden daha alçak bir sesle

-sürekli ilk sıradakilerin yüzlerini süzüyor, bu da konuĢmasına biraz dağınık bir hava veriyordu- "Benim baĢıma gelenler görülmemiĢ Ģeyler.

Üzerinde çok fazla durmadığım için de pek önemli olmayabilirler, ne var ki bunlar baĢkalarına da nasıl davranıldığını belli ediyor. Ben burada kendim için değil, onlar için konuĢuyorum."

,

Ġstemeden sesini yükseltmiĢti. Bir köĢeden birisi, kollarını uzatarak alkıĢladı.

"Bravo! Neden olmasın? Bravo, tekrar bravo!" diye bağırdı.

Ġlk sıradaki yaĢlı insanlardan bazıları elini sakalından geçirdi. Bağıran kiĢiye kimse dönüp bakmadı. K. bunun da üzerinde fazla durmadı, ama cesareti biraz kırılmıĢtı, herkesin alkıĢlamasını gerekli görmüyordu artık. Çoğunluğun düĢünmeye baĢlaması ve arada bir de olsa, içlerinden birinin ikna olması yeterliydi.

"BaĢarılı bir konuĢmacı olmak peĢinde değilim," dedi, içinden geçenlerin sesine kulak vererek. "Zaten istesem de olamam. Hiç kuĢkusuz Sayın Sorgu Yargıcı benden çok daha iyi konuĢuyordur, bu onun iĢi. Ben yalnızca kamuoyuna genel bir aksaklığı göstermek istiyorum. Dinleyin: YaklaĢık on gün önce tutuklandım; olup bitenler bana gülünç geliyor, ama söz konusu olan bu değil. Sabahın köründe gelip yatağımda baskın yaptılar. Belki de

-sorgu yargıcının söylediklerinden sonra bu bana çok mümkün görünüyor-belki de

tıpkı benim gibi suçsuz olan bir duvar boyacısını tutuklama emrini almıĢlardı, ama nasıl olduysa uygulamaya geçmek için beni seçtiler. Yan oda, iki kaba gözcü tarafından iĢgal edilmiĢti. Tehlikeli bir haydut olsaydım, daha fazla önlem alamazlardı. Bu gözcüler ahlak anlayıĢından yoksun kiĢilerdi. RüĢvet alabilmek, giysilerimle çamaĢırlarıma el koyabilmek için kafamı ĢiĢirdiler. Gözlerimin önünde utanmadan kahvemi içtikten sonra, sözde bana kahvaltı getirtmek için para istediler. Bu kadarla da bitmiyor! Beni üçüncü bir odaya götürüp polis Ģefinin karĢısına çıkardılar. Çok saygı duyduğum bir hanımın odasıydı bu ve benim hatam olmasa da, bir bakıma benim yüzümden, gözcülerle polis Ģefinin varlığıyla kirlenmesine göz yummak zorunda kaldım. Soğukkanlılığımı korumak kolay değildi. Yine de bunu baĢararak, polis Ģefine büyük bir sükunetle -burada bulunsaydı kendisi de bunu onaylardı- neden tutuklandığımı sordum. O hanımın iskemlesinde gurur abidesi gibi karĢımda oturuĢu gözlerimin önünden gitmeyen Ģef, bunun üzerine ne cevap verdi dersiniz? Hiç cevap vermedi, beyler. Zaten ne cevap vereceğini de bilmiyordu belki. Beni tutuklamıĢtı, bu kadarı ona yetiyordu. Üstelik, o hanımın odasına, görevli olduğum bankada çalıĢan üç küçük memuru da getirmiĢti. Bunlar bütün zamanlarını eĢyaları elleyip fotoğrafların düzenini bozmakla geçirdi. Bu memurların orada bulunmalarının bir amacı daha vardı doğal olarak: Tıpkı ev sahibem ve hizmetçisi gibi, tutuklandığım haberini yaymaları, itibarımı mahvetmeleri ve bankadaki yerimi sarsmaları bekleniyordu. Bunların hiçbiri olmadı, hem de kesinlikle. Son derece sade bir insan olan ev sahibem bile -saygı gereği burada onu anmak isterim, adı Bayan Grubach'tır- yani Bayan Grubach bile, bu tür bir tutuklanmanın, baĢıboĢ kiĢiler tarafından sokakta yapılan bir saldırıdan çok daha önemsiz olduğunu görecek kadar mantıklıydı.

Yineliyorum, bütün bunlar bana yalnızca geçici rahatsızlıklar ver di, ancak sonuçların daha kötü olması mümkün değil miydi?

Hâlâ sessiz duran sorgu yargıcına bir göz atan K., onun kalabalık içinden birine kaĢ göz iĢareti yaptığını gördü. Bunun üzerine gülümsedi.

"Sayın Sorgu Yargıcı içinizden birine gizli bir iĢaret ve riyor," dedi.

"Bu iĢaretin amacı ıslık çaldırma mı, yoksa alkıĢlatma mıdır bilmiyorurn ve bunu en baĢtan ortaya çıkardığıma göre, anlamını öğrenmeye de niyetim yok. Umurumda bile değil ve Sayın Sorgu Yargıcı'na, gizli iĢaretlere baĢvurmak yerine, maaĢlı memurlarına yüksek sesle komut vermesi için izin veriyorum. Açıkça, 'ġimdi ıslık çalın,' ya da, 'ġimdi alkıĢlayın,' desin onlara."

Sabrı taĢan ya da canı sıkılan sorgu yargıcı, iskemlesinde bir ileri, bir geri sallanıyordu. Arkasında duran ve daha önce görüĢtüğü adam, tekrar ona doğru eğildi. Ya genel anlamda cesaret vermek, ya da belli bir tavsiyede bulunmak istiyordu. AĢağıdaki insanlar alçak sesle ama canlı hareketlerle aralarında konuĢuyorlardı. Ġlk baĢta farklı görüĢleri olan iki taraf bir araya gelmiĢti. Bazıları parmağıyla K.'yı gösteriyor, diğerleri yargıcı iĢaret ediyordu.

Salondaki hareketlilik uğursuz bir pus yaratıyordu. Uzaktaki insanların görülmesini bile engelliyordu. Özellikle de galerideki izleyicileri rahatsız ediyor olmalıydı. Olup bitenleri anlayabilmek için aĢağıdakilere soru sormak zorunda kalıyorlardı, bunu ise sorgu yargıcının bulunduğu yere doğru tedirgin bir bakıĢ fırlattıktan sonra, alçak sesle yapıyorlardı. Yanıtlar da, eller ağızlara yaklaĢtırılarak, yine alçak bir sesle veriliyordu.

"Sözümü bitirmek üzereyim," dediTC., zil olmadığı için masaya yumruğunu vurarak.

Korkuyla yerlerinden sıçrayan sorgu yargıcı ile danıĢmanının kafaları birbirinden ayrılıverdi.

"Bu iĢin benimle ilgisi yok. Bu nedenle olup bitenleri soğukkanlılıkla değerlendiriyorum ve bu sözde mahkemeye az çok önem verdiğinize göre, beni dinlemeniz hakkınızda hayırlı olabilir. ġimdi sizden, söylediklerimle ilgili tepkilerinizi sonraya bırakmanızı rica ediyorum, çünkü çok az zamanım var, biraz sonra gideceğim."

Hemen sessizlik oldu, K. topluluğa hâkimdi artık. BaĢlangıçtaki gibi bağırmıyorlardı, hatta alkıĢlamıyorlardı bile ve ikna olmuĢ ya da olmak üzere gibiydiler.

"Hiç kuĢkunuz olmasın beyler," diye devam etti alçak sesle, topluluğun sıcak dikkati onu mutlu etmiĢti. Sessizlik içinde, en içten alkıĢlardan daha heyecan verici bir uğultu oluĢuyordu. "Hiç kuĢkunuz olmasın beyler, bu yargının ortaya çıkardıklarının ardında, dolayısıyla da benden söz etmek gerekirse tutuklanmamın ve bugün maruz kaldığım sorgulamanın ardında büyük bir örgüt bulunmakta, yalnızca rüĢvetçi gözcüleri, polis Ģeflerini ve budala sorgu yargıçlarını -ki bunlardan yalnızca alçakgönüllü olmaları beklenebilir- kullanmakla kalmayıp, ayrıca müstahdemleriyle birlikte çok sayıda uĢak, yazman, polis ve diğer ilgililerle, hatta söylemekten çekinmiyorum, belki de iĢkencecileriyle birlikte yüksek yargıçları da içeren bir örgüt. ġimdi beyler, bu büyük örgütün anlamı ne olabilir? Bunun anlamı, suçsuzları tutuklayıp haklarında durup dururken ve benim durumumda olduğu gibi, çoğunlukla sonuçsuz kalan davalar açmak. Bu sistemin saçma sapanlığı karĢısında, memurların yolsuzluk yapması nasıl engellenir? Engellenemez, beyler! En büyük yargıç bile bundan kaçamaz. Gözcülerin sanığın sırtından giysilerini çalmaya kalkıĢmasının, polis Ģeflerinin insanların evlerine dalmasının, suçsuz insanların doğru dürüst sorgulanmak yerine kalabalık toplulukların önünde rezil edilmesinin nedeni budur iĢte! Gözcüler bana yalnızca sanıklara ait malların götürüldüğü depolardan söz ettiler. Bin bir zorlukla elde edilen malların hırsız memurlar tarafından çalınana dek çürümeye bırakıldığı bu depoları görmek isterdim doğrusu!"

Salonun dibinden gelen bir çığlık üzerine, K. sustu. Görebilmek için ellerini gözlerine siper yaptı, çünkü çiğ gün ıĢığ ı salondaki sise beyazımsı bir renk katıp göz kamaĢtırıyordu. Çığlık, K.'nın içeri girer girmez baĢına iĢ açacağını anladığı çamaĢırcı kadının bulunduğu taraftan geliyordu. Bağıranın o olup olmadığı anlaĢılamıyordu. K. yalnızca, bir adamın onu kapı yakınlarında bir köĢeye çekerek kendisine yasladığını görüyordu. Ama bağıran o değil, adamdı. Ağzını kocaman açmıĢ, tavana bakıyordu.

Ġkisinin çevresinde küçük bir çember oluĢmuĢtu ve galerideki insanlar, K.'nın toplantıya kazandırdığı ciddiyetin bozulmasından h oĢnut görünüyorlardı.

Ġlk izlenimin getirdiği ivmeyle, K. ortalığa tekrar çekidüzen vermek için hemen oraya koĢmak istedi. Herkesin kendisini destekleyeceğini, en azından çifti salondan atmak isteyeceğini sanmıĢtı; ama daha ilk sıralarda, yerinden kıpırdamayan ve geçmesine izin vermeyen insanlara tosladı. Hatta tam tersine, onu engellediler. YaĢlı insanlar kollarını uzatarak yolunu kesti ve bir el, arkasına dönmesine zaman tanımadan onu ensesinden yakaladı. Özgürlüğünü kısıtlamaya çalıĢtıkları ve tutukluluğunun gerçekten ciddiyet kazandığı duygusuna kapılan K. bir sıçrayıĢta setten aĢağı atladı. ġimdi kalabalıkla yüz yüzeydi. Ġnsanları yanlıĢ mı değerlendirmiĢti? KonuĢmasına çok mu umut bağlamıĢtı? KonuĢtuğu süre boyunca gerçek yüzlerini saklamıĢlardı da, Ģimdi sıra harekete geldiğinde maskeler düĢüyor muydu? Çevresindekiler ne biçim insanlardı!

Küçük kara gözler fıldır fıldırdı, yanaklar ayyaĢ yanağı gibi sarkıyordu, uzun sakallar sert ve seyrekti ve eller sakallara gittiğinde sanki boĢluğu tırmıklıyordu, ama bu sakalların altında, yakaların üzerinde -K.

için bu gerçek bir keĢifti- çeĢitli boy ve renklerde rozetler parlıyordu.

Görüldüğü kadarıyla hepsinde bu rozetlerden vardı, hepsi aynı klanın bir parçasıydı, hem sağdakiler hem de soldakiler. Birden arkasın a dönen K., kollarını karnının üstünde kavuĢturup sakin sakin salonu seyreden sorgu yargıcının yakasında da aynı rozetleri gördü.

"Ah, ah!" diye bağırdı K., kollarını yukarı kaldırarak, çünkü bu ani buluĢun ifade edilmesi belli bir alan gerektiriyordu. "Gördüğüm kadarıyla hepiniz, yargı iĢinde çalıĢan memurlarsınız, size sözünü ettiğim satılmıĢ

çetenin üyelerisiniz, dinlemek ve casusluk yapmak için burada toplandınız, beni kandırmak için ikiye ayrılmıĢ gibi yaptınız.

AlkıĢladığınızda, amacınız beni denemekti: Suçsuz bir kiĢiyi baĢtan çıkarmak için ne yapılması gerektiğini öğrenmek istiyordunuz. Burada laf olsun diye bulunmuyordunuz. Ya birinin sizden suçsuzluğu savunmanızı istediğini görerek eğlendiniz, ya da... Bırakın beni, yoksa vururum!"

diye bağırdı, sendeleyerek kendisine fazlasıyla yaklaĢan yaĢlı bir adama.

"Ya da gerçekten bir Ģeyler öğrendiniz. Güzel mesleğinizde hepinize baĢarılar dilerim."

Masanın kenarındaki Ģapkasını çabucak alıp genel sessizlik içinde çıkıĢa doğru koĢtu. Sessizliğin nedeni de aĢırı ĢaĢkınlıktan baĢka bir Ģey olamazdı. Ancak sorgu yargıcı K.'dan daha çabuk davranmıĢ olmalıydı, çünkü kendisini kapıda bekliyordu.

"Bir saniye," dedi.

K. durdu, ama yargıca bakmıyordu. Kolunu çoktan yakalamıĢ olduğu kapıdaydı gözleri.

"Yalnızca Ģunu anlamınızı isterim," dedi yargıç, "farkındaymıĢ gibi görünmeseniz de, sorgulamanın bir sanığa getireceği yararlardan bugün kendinizi yoksun bıraktınız."

"Alçaklar!" diye bağırdı K. kapıya bakarak, "Sorgulamalarınızın tümü sizin olsun!"

Sonra kapıyı açtı ve merdivenleri çabucak indi. Arkasından, topluluktan tekrar yükselen sesleri duydu. Sınıfta iĢlenen bir parça gibi, olup bitenleri tartıĢıyor olmalıydılar.

Dördüncü Bölüm

BOġ SALONDA- ÖĞRENCĠ - EVRAK ODALARI

K. ertesi hafta her gün yeni bir davet bekledi. Sorgulanmaya karĢı çıkmasını ciddiye almıĢ olamazlardı. Cumartesi akĢamına kadar davet gelmeyince, pazar günü aynı saatte ve aynı yerde habersiz olarak beklendiğini düĢündü. Ertesi gün oraya gitti ve bu kez en kestirme merdiven ve koridorlara yöneldi. Kendisini anımsayan birkaç kiracı, kapı eĢiğinden selam verdi. Kimseye yol sormasına gerek kalmadan varacağı kapıyı buldu ve vurur vurmaz açıldı. Kapıyı açan ve giriĢte duran kadına

-geçen seferki kadındı bu- bakmakla zaman yitirmeden tam yan odaya geçmek^üzereydi ki, Ģu sözleri duydu:

"Bugün duruĢma yok."

"Niye yokmuĢ?" diye sordu inanamadan.

Ancak kadın, salonun kapısını açarak onu ikna etti. Salon gerçekten de boĢtu ve bu boĢ hali, geçen pazarkinden daha sefil görünüyordu. Halâ setin üzerinde duran masada birkaç kaim kitap bulunuyordu.

"ġu kitaplara bakabilir miyim?" diye sordu K. Meraktan değil de, boĢ yere gelmediğine kendini inandırmak için sormuĢtu bunu.

"Hayır," dedi kadın kapıyı kapatarak. "Bakmak yasak, bu kitaplar sorgu yargıcına ait."

"Ya, öyle mi!" dedi K. baĢını sallayarak. "Bunlar herhalde kanun kitapları ve bizim hukuk sistemimiz doğal olarak insanları hem suçsuz yere, hem de yasadan habersiz olarak mahkûm ediyor."

"Herhalde öyle," dedi pek iyi anlayamayan kadın.

"Peki, madem öyle gidiyorum."

"Sayın Sorgu Yargıcı'na bir Ģey söylememi ister miydiniz?"

"Kendisini tanır mısınız?"

"Elbette," dedi kadın, "kocam mahkemede mübaĢirlik yapıyor."

Geçen pazar yalnızca bir çamaĢır leğeninin bulunduğu bu holün, dayalı döĢeli bir oturma odasına dönüĢmüĢ olduğunu ancak o an fark etmiĢti.

ġaĢırdığını gören kadın, "Evet," dedi, "burada bedava oturuyoruz, ama duruĢma günleri taĢınmak zorunda kalıyoruz. Kocamın iĢi elveriĢsiz koĢullara neden oluyor."

"Odanın halinden çok," dedi K. kadına kötü kötü bakarak, "evli olmanıza ĢaĢırdım."

"Geçen duruĢmada sözünüzü kesmenize neden olduğum olayı mı ima ediyorsunuz?" dedi kadın.

"Elbette," dedi K. "Artık geçmiĢte kaldı, unutuldu sayılır. Ama olay olduğunda gerçekten çok kızmıĢtım. ġimdi de evli olduğunuzu söylüyorsunuz bana!"

"Sözlerinizi kesmemin size bir zararı dokunamazdı. Ama siz gittikten sonra hakkınızda çok kötü değerlendirmeler yapıldı."

"Olabilir," dedi K. son noktayı atlayarak. "Bütün bunlar sizi bağıĢlatmaz."

"Beni tanıyan herkesin gözünde bağıĢlanmıĢ biriyim," dedi kadın. "Geçen pazar bana sarılan adam uzun süredir peĢimde. Pek çekici görünmüyor olabilirim, ama o beni öyle buluyor. Yapılacak bir Ģey yok, kocam da bunu anlamıĢ olmalı. ĠĢinde kalmak istiyorsa, buna katlanması gerek, çünkü o çocuk öğrenci ve büyük olasılıkla ileride sivrilecek. Hep benim peĢimde.

Siz içeri girdiğinizde, o yeni çıkmıĢtı.

"Hiç ĢaĢırmadım," dedi K., "bu da ötekiler gibi bir Ģey." "Siz burada önemli düzeltmeler yapmaya mı çalıĢıyorsunuz?" diye sordu kadın. Hem kendisi, hem de K. için tehlikeli olabilecek bir Ģeyler söylüyormuĢ gibi dikkatli bir hali vardı. "BaĢlangıçta burada bulunmadığım, sonunda da öğrenci tarafından yere yatırıldığım için yalnızca bir bölümünü dinlemiĢ

olsam da, çok hoĢuma giden konuĢmanızdan çıkardım bu sonucu..." Bir süre sonra, K.'nın elini

tutarak, "Burası çok iğrenç bir yer!" dedi. "Bazı Ģeyleri düzeltebileceğinize inanıyor musunuz?"

K., elini kadının yumuĢak elleri arasında hafifçe çevirerek gülümsedi.

"Doğruyu söylemek gerekirse," dedi, "sizin deyiminizle burada bazı Ģeyleri düzeltmek bana düĢmez ve bundan bir baĢkasına, örneğin sorgu yargıcına söz edecek olursanız, sizinle alay eder. Bu iĢlere istediğim için bulaĢmıĢ değilim, yargı sistemini düzeltme gereği uykularımı bölmüĢ

de değil. Ancak tutuklandıktan sonra, çünkü ben bir tutukluyum, kendi adıma iĢe bulaĢmak zorunda kaldım. Bu arada herhangi bir konuda size yardımım dokunabilirse, bunu seve seve yaparım; yalnızca gelecek aĢkıyla değil, sizin de bana yardım etmeniz için."

"Ne yardımı?" diye sordu kadın.

"Sözgelimi, Ģimdi Ģu masanın üzerinde duran kitapları bana gösterebilirsiniz."

"Tabii, neden olmasın!" diye bağırdı kadın, hemen arkasından onu içeri alarak.

Söz konusu kitaplar, yıpranmıĢ eski ciltlerdi. Birinin kapağı neredeyse lime lime olmuĢtu, parçaları yalnızca ipler tutuyordu.

"Ne pis bir yer burası!" dedi K., baĢını sallayarak.

Kendisi el atmadan önce, kadın önlüğünün kenarıyla kitapların tozunu aldı. K. en öndekini alıp. açtı ve açık saçık bir resim çıktı karĢısına.

Bir kadınla bir erkek, bir kanepe üzerinde çırılçıplak oturuyorlardı.

Ressamın kötü niyeti apaçıktı, ama resim öylesine beceriksizce yapılmıĢtı ki, görülen tek Ģey, resimden dıĢarı çıkacakmıĢ gibi aĢırı dik oturan ve perspektif hatası yüzünden birbirine bakmakta zo rlanan bir kadınla bir erkekti. K. kitabı daha fazla karıĢtırmadı. Ġkinci kitabın baĢlık sayfasını açmakla yetindi. Greta 'nın Kocasından Çektikleri adlı bir romandı bu.

"Burada incelenen kanun kitapları iĢte bunlar!" dedi K. "Beni iĢte bu insanlar yargılayacak!"

"Size yardım etmemi ister misiniz?" dedi kadın.

"Kendinizi tehlikeye atmadan bunu yapabilir misiniz? Kocanızın amirlerinden korktuğunu söylememiĢ miydiniz az önce?"

"Yine de size yardım edeceğim," dedi kadın. "Gelin biraz sohbet edelim.

Beni bekleyen tehlikelerden söz etmeyin artık. Tehlikeden ancak kendim istersem korkarım. Gelin!"

Seti gösterdi ona ve kendisiyle birlikte basamağa oturmasını rica etti.

"Güzel siyah gözleriniz var," dedi, yerleĢtikten sonra aĢağıdan yukarıya doğru K.'nın yüzüne bakarak. "Benim gözlerimin de güzel olduğunu söylerler, ama sizinkiler çok daha güzel. Ġlk geldiğiniz gün hemen fark etmiĢtim bunu. Hatta toplantı salonuna girmemin nedeni de buydu, genelde oraya hiç girmem, bir biçimde yasaktır benim için."

"Demek öyle," diye düĢündü K. "Bana teslim olmak istiyor, o da buradakiler kadar yozlaĢmıĢ. Mahkemedekilerden bıkmıĢ, bunda anlaĢılmayacak bir Ģey yok, önüne çıkan kiĢiyle de, gözlerine övgü yağdırarak konuĢuyor."

Sonra da yüksek sesle konuĢup tavrını kadına açıklamıĢ gibi, sessizce ayağa kalktı.

"Bana yardım edebileceğinizi sanmıyorum," dedi. "Bana gerçekten yardım edebilecek kiĢinin yüksek dereceli memurlarla bağlantı halinde olması gerekir, oysa siz yalnızca buraya kalabalık halinde gidip gelen küçük memurlarla görüĢüyor olmalısınız. Hiç kuĢkusuz onları iyi tanırsınız, kendilerinden çok Ģey elde edebilirsiniz, ama bu insanlardan alacağınız en büyük yardım bile davanın sonucunu etkileyemez, yalnızca birkaç dostunuzu kendinizden soğutmuĢ olursunuz ve bunu hiç istemem. Bu insanlarla her zamanki gibi görüĢmenizi sürdürün. Bence siz onlar olmadan yapamazsınız. Bu sözleri üzülerek söylüyorum, çünkü övgünüze karĢılık olarak, sizin de benim hoĢuma gittiğinizi itiraf etmeliyim, özellikle de böyle üzgün üzgün bana baktığınız sırada, oysa buna hiç gerek yok.

SavaĢmak zorunda olduğum insanlardan birisiniz, ama onlar arasında kendinizi rahat hissediyorsunuz. Hatta öğrenciyi de seviyorsunuz, ya da en azından onu sevmeseniz bile kocanıza tercih ediyorsunuz, sözlerinizden kolayca anlaĢılan bir Ģey bu."

"Hayır," diye bağırdı kadın hâlâ oturduğu yerden ve elini öylesine ani bir hareketle kaptı ki, K. buna engel olamadı. "ġimdi çekip gidemezsiniz.

Hakkımda bu kadar yanlıĢ bir yargıya varıp ayrılmaya hakkınız yok. ġu anda gerçekten gidebilir misiniz? Bir süre daha birlikte kalamayacağınız kadar önemsiz biri miyim ben?"

"Beni yanlıĢ anladınız," dedi K. tekrar oturarak. "Kalmama o kadar önem veriyorsanız, bunu seve seve yaparım, buraya sorgulanmak üzere geldiğime göre, zamanım da var. Size söylediklerim, yalnızca benimle ilgili bir giriĢimde bulunmamanızı rica etmek içindi. Davanın sonucunu hiç umursamadığımı ve mahkûm edilmekten çekinmediğimi düĢünecek olursanız, bunda sizi kıracak hiçbir Ģey olmadığını görürsünüz. Zaten davanın günün birinde biteceğinden de kuĢkuluyum. Bana öyle geliyor ki, tembellik, ihmal, hatta memurların yargıdan duydukları kuĢku yüzünden, soruĢturmadan ya vazgeçildi, ya da vazgeçilmek üzere. Büyük bir rüĢvet umuduyla davayı sürdürmeleri de olası. Ama zahmetleri boĢa çıkacak, bunu Ģimdiden söylüyorum, benim kimseye rüĢvet vermeye niyetim yok. Belki de sorgu yargıcına ya da önemli haberleri yaymaktan hoĢlanan herhangi birine, bu beylerin bol keseden, kullandıkları hiçbir gücün beni birilerine rüĢvet vermeye razı edemeyeceğini söyleyerek bana yardımcı olabilirsiniz. Bu çaba kesinlikle boĢa çıkar, bunu açıkça belirtin. Zaten belki de kendiliklerinden fark etmiĢlerdir, etmemiĢlerse de, Ģimdi öğrenmeleri benim için pek önemli değil. Bu sadece onları zahmetten kurtarır. Ben de böylece birkaç küçük sıkıntıdan kurtulmuĢ olurum, ama baĢkalarının da darbe yediğini bilirsem, bu ufak tefek Ģeyleri dert edinmem. Bunun böyle olması için de özen göstereceğim. Sorgu yargıcını tanır mısınız?"

"Elbette," dedi kadın, "size yardım etmeyi önerdiğim sırada asıl o vardı aklımda. Küçük bir memur olduğunu bilmiyordum, ama siz söylediğinize göre, mutlaka öyledir. Yine de üstlerine yolladığı raporun bir ölçüde etkili olduğunu sanıyorum. Öyle çok rapor yazıyor ki! Memurların tembel olduklarını söylüyorsunuz, ama bu

kesinlikle hepsi için geçerli değil, özellikle de onun için. Sürekli yazıyor. Örneğin geçen pazar, duruĢma akĢama kadar sürdü. Herkes çekip gitti, ama o kaldı. IĢık gerekiyordu, bende de yalnızca bir mutfak lambası vardı. Bunun yeterli olduğunu söyleyip hemen yazmaya koyuldu. Bu arada, o gün tatil yapan kocam eve dönmüĢtü. Mobilyalarımızı almaya gittik ve yeniden yerleĢtirdik. KomĢular da bize geldi ve mum ıĢığında sohbet ettik. Kısacası, yargıcı unutup yatmaya gittik. Gece yarısı, saat çok geç olmalıydı, birden uyandım ve bir de baktım, yargıç yatağımın baĢucunda duruyor! IĢık kocamın üstüne vurmasın diye bir elini lambaya siper ediyordu. Gereksiz bir önlemdi bu, çünkü kocamın uykusu öyle derindir ki, ıĢık onu asla uyandırmaz. Çığlığı b asacak kadar korkmuĢtum.

Ancak sorgu yargıcı çok kibar davrandı, tedbirli olmamı istedi, o saate kadar rapor yazdığını, lambamı geri getirdiğini ve uyurken kendisine sunduğum görüntüyü asla unutmayacağını fısıldadı kulağıma. Bütün bunları, sorgu yargıcının çok Ģeyler yazdığını belirtmek için söylüyorum, özellikle de sizin hakkınızda, çünkü son iki günlük duruĢmanın ana malzemesi sizin sorgulamanızdı. Bu kadar uzun raporlar hiç önemsiz olamaz herhalde. Ayrıca bu olaydan da gördüğünüz gibi, sorgu yargıcı bana kur yapıyor ve onun üzerinde büyük bir etkim olabilir, özellikle de Ģimdi, iĢin baĢlangıç aĢamasında, çünkü beni daha yeni fark etmiĢ olmalı. Bana çok değer veriyor, buna iliĢkin baĢka kanıtlarım da var. Dün, sırdaĢı ve çalıĢma arkadaĢı olan o öğrenciyle, duruĢma salonunu temizlemem için bir çift ipek çorap yolladı bana. Ama bu bir bahane, çünkü bu iĢ kocamın yükümlülüklerinden biri zaten, bunun için kendisine para veriliyor. Ne güzel çoraplar, baksanıza..." -eteğini dizlerine kadar sıyırıp bacaklarını uzatarak kendisi de baktı- "çok güzel çoraplar, hatta fazlasıyla güzel, çünkü benim için yapılmamıĢlar."

Birden sustu ve K.'yı yatıĢtırmak istercesine elini onunkinin üstüne koyarken, bir yandan da kulağına fısıldadı:

"Dikkat, Bertold bize bakıyor."

K. yavaĢça gözlerini kaldırdı. Salon kapısında genç bir adam duruyordu.

Kısa boylu, çarpık bacaklıydı. Kısa ve seyrek olan kızıl sakallarını karıĢtırarak kendine hava vermeye çalıĢıyordu. K.

merakla ona baktı. Uzmanlık alanı, kendisinin tamamen bilgisiz olduğu hukuk bilimi olan ve büyük olasılıkla günün birinde yüksek bir mevkiye ulaĢacak bir öğrenciyle ilk kez karĢılaĢıyordu. Öğrenci ise K.'nın varlığından hiç tedirgin olmuĢa benzemiyordu. Bir parmağını sakalından ayırarak kadına basit bir iĢaret yapıp pencerenin önüne geçti. Kadın K.'ya doğru eğilip fısıldadı:

"Lütfen bana kızmayın ve hakkımda kötü düĢünmeyin. O korkunç yaratığın yanına gitmeliyim. ġu çarpık bacaklara baksanıza! Ama hemen geri gelirim ve beni istediğiniz yere götürebilirsiniz. Ġstediğiniz yere giderim, istediğinizi yapabilirsiniz bana, tek arzum buradan olabildiğince uzak kalmak, hatta hiç dönmesem de olur!"

Yine K.'nın elini okĢadı ve çabucak kalkıp pencereye koĢtu.

K. çamaĢırcının elini yakalamak için boĢlukta istenç dıĢı bir hareket yaptı, ama kadın çoktan gitmiĢti. Bu kadın gerçekten onu baĢtan çıkarıyordu ve ne kadar düĢünse de, baĢtan çıkmamak için geçerli bir neden bulamadı. Bir an aklından, kadının onu yargıya teslim etmek için tuzağa düĢürmeye çalıĢtığı da geçti, ama bu düĢünceyi hiç zorlanmadan silip attı. Onu nasıl tuzağa düĢürebilirdi ki? Bütün yargı sistemini, en azından kendisiyle ilgili konuda bir darbede yerle bir etmekte hâlâ serbest değil miydi? Kendine bu kadar güvenemez miydi? Hem zaten bu kadının içtenlikle yardım ister gibi bir hali vardı, bu da yararlı olabilirdi. Sorgu yargıcı ile yardakçı takımından alınabilecek en iyi öç, belki de bu kadını ellerinden alıp kendine mal etmesiydi. Bu durumda sorgu yargıcı bir gün, K. hakkında yalan dolu raporlar üzerinde çalıĢtıktan sonra, gece yarısı kadının yatağını gerçekten boĢ

bulabilirdi. Hem de Ģu anda pencerenin önünde bulunan bu kadın, ağır ve kaba bir kumaĢtan dokunmuĢ siyah bir elbise giymiĢ olan bu esnek ve sıcak, dolgun beden yalnızca ona ait olacağı için.

Kadına karĢı beslediği kuĢkuları böylece dağıttıktan sonra, pencerenin önündeki konuĢmanın çok uzun sürdüğü izlenimine kapılıp setin üzerine önce parmaklarıyla, ardından yumruğuyla vurmaya koyuldu. Öğrenci, kadının omzunun üzerinden Ģöyle bir baktı, ama

hiç istifini bozmadı. Kadına daha sıkı yapıĢıp onu kollarına aldı. Kadın, öğrenciyi büyük bir dikkatle dinliyormuĢ gibi baĢını eğdi, o da bunu fırsat bilip konuĢmasını kesmeden boynuna sesli bir öpücük kondurdu. K., kadının öğrenci hakkında söylediklerini, onun kendisine nası l zalimce davrandığını doğrulayan bir hareket olarak değerlendirdi bunu. Ayağa kalkıp bir aĢağı bir yukarı yürümeye koyuldu. Öğrenciye ters ters bakarak, onu en kısa zamanda nasıl kovabileceğini düĢünüyordu. Ayrıca, arada bir tepinmeye dönüĢen bu gezintiyle sabrı taĢan öğrencinin kendisine Ģu sözleri yöneltmesine de sevindi:

"Aceleniz varsa, gitmenizi engelleyen bir Ģey yok. Bunu daha önce de yapabilirdiniz, arkanızdan kimse üzülmezdi. Hatta ben içeri girdiğim an, hem de hızla çekip gitmeliydiniz!"

Bu öfkeli çıkıĢ aynı zamanda, kötü gözle bakılan sıradan bir sanıkla konuĢan geleceğin yargı uzmanının olanca gururunu da sergiliyordu. K.

onun hemen yanında durup gülümsedi.

"Sabırsız olduğum doğru," dedi. "Ama bu sabırsızlığı gidermenin en iyi yolu sizin bizden ayrılmanız olacak. Buraya ders çalıĢmak için geldiyseniz -çünkü öğrenci olduğunuz söylendi bana- salonu size bırakıp bu kadınla gitmeye hiçbir itirazım yok. Zaten yargıç oluncaya kadar daha çok çalıĢmanız gerekecek. Sizin yargı sisteminiz hakkında pek bilgim yok ama, pek iyi becerdiğiniz hakaret dolu konuĢmalardan ibaret olduğunu da sanmıyorum."

"Onu serbest bırakmamalıydılar," dedi öğrenci, K.’nın saldırgan sözleri hakkında kadına bir açıklama yaparcasına. "YanlıĢ yaptılar. Sorgu yargıcına da söyledim. En azından sorgulamalar arasında odasında tutulması gerekirdi. Yargıcı bazen hiç anlamıyorum."

"Bu kadar laf yeter," dedi K., elini kadına uzatarak. "Haydi gelin!"

"Ah, ah! ġu iĢe bak!" dedi öğrenci. "Hayır, hayır, onu alamazsınız."

Kendisinden hiç beklenmeyen bir güçle kadını kucağına alıp arada bir ona sevgiyle bakarak, iki büklüm sırtıyla kapıya doğru koĢtu. Bu kaçıĢ, yadsınmaz bir biçimde, K.'dan çekindiğini gösteriyordu. Bu arada, serbest eliyle kadının kolunu okĢayıp sıkarak onu kıĢkırtma küstahlı ğında bulunuyordu. K. onu yakalamaya ve gerekirse boğmaya hazır bir biçimde, yanında yürüyordu. Ancak kadın araya girdi:

"Yapılacak bir Ģey yok, sorgu yargıcı beni istemiĢ, sizinle gelemem. ġu küçük zalim," bir yandan da öğrencinin yüzünü okĢuyordu, "ġu k üçük zalim beni bırakmayacak."

"Siz serbest kalmak istemiyorsunuz!" diye bağırdı K. öğrencinin omzuna elini koyarak. O da bu eli ısırmaya çalıĢtı.

"Hayır," diye bağırdı kadın, K.'yı iki eliyle iterek. "Hayır, hayır, hiç istemiyorum! Neler geçiyor aklınızdan? Bu benim felaketim olur. Bırakın onu, rica ederim bırakın, yalnızca sorgu yargıcının emrini yerine getirerek beni ona götürüyor."

"Peki öyleyse, defolup gitsin, sizi de gözüm görmesin!" dedi K. uğradığı düĢ kırıklığı yüzünden öfkeye kapılarak. Öğrencinin sırtına bir yumruk indirip onu sendeletti.

Ancak yere düĢmediği için sevinen delikanlı, kucağındaki ağırlıkla daha da hızlı koĢtu.

K. yavaĢça onları izledi. Bu insanın önünde ilk kez yenilgiye uğradığını anlıyordu. Ancak kaygılanmasına gerek yoktu. Sırf kavgaya yol açmamak için katlanmıĢtı buna. Evinde kalıp gündelik yaĢantısını sürdürmeye devam ederse, onlardan bin kat üstün olup bir tekmeyle hepsini yolundan uzaklaĢfırabilirdi. Gülünç bir görüntü geliyordu gözünün önüne, örneğin Ģu acınası öğrencinin, Ģu kendini bir Ģey sanan acemi çaylağın, Ģu biçimsiz sakallının, Elsa'nın yatağının önünde diz çökmüĢ, ellerini bitiĢtirerek özür dileyen görüntüsü. Bu görüntü o kadar hoĢuna gitti ki, fırsatını bulursa onu kadının evine götürmeye karar verdi.

Merakla kadının götürüldüğü kapıya gitti, öğrencinin herhalde sokakta onu kucağında taĢıyacak hali yoktu. Ancak fazla uzaklaĢmasına gerek kalmadı.

Kapının hemen karĢısında, tavan arasına çıkıyor olabilecek dar bir ahĢap merdiven göze çarpıyordu. Merdiven dönemeci, bittiği yerin görülmesini engelliyordu. Öğrenci, kucağında taĢıdığı kadınla birlikte bu merdivene yönelmiĢti. YavaĢça, soluk

soluğa ilerliyordu, çünkü koĢmaktan yorgun düĢmüĢtü. Kadın eliyle K.'ya selam verdi ve omuzlarını birkaç kez kaldırarak, bu kaçırılma iĢinden sorumlu olmadığını ona anlatmaya çalıĢtı. Ama bu hareket büyük bir üzüntü belirtisi içermiyordu. K. ona, tanıdığı biri değilmiĢ gibi ifadesiz bir yüzle baktı. Ne düĢ kırıklığına uğradığını, ne de bu düĢ kırıklığını kolayca atlatabileceğini belli etmek istiyordu.

Ġki kaçak gözden kaybolduğunda, o hâlâ eĢikte duruyordu. Kadının kendisini aldattığını, üstelik yargıcın evine götürüldüğünü ileri sürerek yalan söylediğini kabul etmek zorundaydı. Yargıcın onu tavan arasında bekleyecek hali yoktu ya! Ne kadar bakarsa baksın, ahĢap merdiven hiçbir Ģeyi açıklayamazdı. Hemen yakında küçük bir tabela fark eden K. koĢup baktı. Beceriksiz bir çocuk yazısıyla Ģu kayıt düĢülmüĢtü: "Mahkeme arĢivlerine çıkar." Mahkeme arĢivleri demek ki bu kiralık evin çatı katındaydı. Burası pek saygın bir yer sayılmazdı ve bir sanık için, arĢivlerini en yoksul kiracıların hurda eĢyalarını fırlatıp attıkları bir yerde tutan bu mahkemenin parasızlığından daha rahatlatıcı bir Ģey olamazdı. Aslında belki parası vardı da, çalıĢanlar üstüne üĢüĢtüğü için yargı iĢlerinde kullanılamıyordu. Hatta bu, K.’nın Ģimdiye kadar gördükleri hesaba katılacak olursa, son derece mümkündü, ama yolsuzluk sanık açısından biraz onur kırıcı olsa da, mahkemenin yoksulluğundan çok daha rahatlatıcıydı. ġimdi anlıyordu ki, ilk sorgulama için sanığı bir tavan arasına getirtmekten utanç duyan mahkeme, onu kendi evinde taciz etmeyi yeğlemiĢti. K. bir tavan arasına yerleĢtirilen Ģu yargıçtan çok daha üstün konumda değil miydi? Onun bankada, kentin en canlı meydanına açılan kocaman bir penceresi ve bir de bekleme odası olan büyük bir bürosu vardı. RüĢvete ve çalıp çırpmaya dayanan ek geliri yoktu elbet, üstelik odacısının büroya bir kadın taĢımasını da sağlayamazdı. Ama en azından bu dünyada, bunlardan seve seve vazgeçiyordu.

K. hâlâ tabelanın önünde dikili dururken, merdivenden bir adam çıktı, açık kapıdan odaya baktı -buradan duruĢma salonu da görülüyordu- ve K.'ya, birkaç dakika önce orada bir kadın görüp görmediğini sordu.

"Siz herhalde mübaĢirsiniz, değil mi?" diye sordu K.

"Evet," diye yanıtladı adam, "yoksa siz de sanık K. mısınız? Sizi Ģimdi tanıdım, hoĢ geldiniz."

Sonra elini K.'ya uzattı. Oysa bunu hiç beklemiyordu. "Bugün duruĢma yok," diye ekledi, sessiz duran K.'ya. "Biliyorum," dedi K., mübaĢirin sivil giysisine bakarak. Sıradan düğmelerin yanı sıra, eski bir subay paltosundan sökülmüĢ gibi duran iki yaldızlı düğme dıĢında hiçbir resmi iĢaret yoktu üzerinde. "Az önce konuĢtum karınızla, ama Ģimdi burada değil. Öğrenci onu sorgu yargıcına götürdü."

"Görüyorsunuz," dedi mübaĢir, "onu hep elimden alıyorlar. Oysa bugün pazar! Hiçbir iĢ yapmam gerekmiyor, yine de sırf beni buradan uzaklaĢtırmak için gereksiz iĢlere yolluyorlar. Üstelik, vaktinde geri dönebileceğimi sanmam için, fazla uzağa göndermemeye özen gösteriyorlar.

Elimden geldiğince acele ediyorum, ilgiliye verilecek haberi kapıdan öyle soluk soluğa bağırıyorum ki zor anlaĢılıyor, çabucak geri dönüyorum, ama öğrenci daha çabuk davranmıĢ oluyor! Çünkü yolu uzun sayılmaz, yalnızca tavan arasından inmesi yeterli. Bu kadar kul köle olmasaydım, onu uzun süre önce burada, bu tabelanın yanındaki duvara çarpıp ezerdim. Hep bunun hayalini kuruyorum... Hemen Ģuracıkta^ yerin üzerinde, yamyassı, çivilenmiĢ, kolları çapraz, parmakları bükük, bacakları yusyuvarlak bükülmüĢ ve dört bir yanına kan sıçramıĢ. Ama bugüne kadar, bir hayalden öteye gitmedi.

"BaĢka çare yok mu?" diye sordu K*. gülümseyerek. "Ben göremiyorum," diye yanıtladı mübaĢir. "Üstelik durum Ģimdi daha da kötü. Bugüne kadar karımı evine götürmekle yetiniyordu, Ģimdi ise, uzun süredir beklediğim gibi, sorgu yargıcına götürüyor."

"Karınızın bu iĢte hiç sorumluluğu yok mu?" diye sordu K. Kıskançlık onun da içini öylesine kemiriyordu ki, kendini zor tutuyordu.

"Var tabii!" diye yanıtladı mübaĢir. "Hatta en büyük suç onda. Onun boynuna atıldı. O, bütün kadınların peĢinden koĢar. Yalnızca bu binada, içeri sızmayı baĢardığı beĢ evden kovuldu. Ne yazık ki bu binanın en güzel kadını benim karım ve kendini en az savunabilen kiĢi de benim."

"Öyleyse, yapılacak bir Ģey yok kuĢkusuz," dedi K.

"Neden olmasın?" diye sordu mübaĢir. "Bu alçak öğrenciye, karıma dokunmak istediğinde öyle bir tokat atmalı ki, bir daha yeltenemesin. Ne var ki ben yapamam, kimse de bana bu iyiliği yapmaya yanaĢmıyor, çünkü herkes onun gücünden çekiniyor. Sizin gibi biri

gerekiyor."

"NedenmiĢ o?" diye sordu ĢaĢırıp kalan K.

"Çünkü siz sanıksınız!" diye yanıtladı mübaĢir.

"Evet ama," dedi K., "bu yüzden davanın sonucunu değilse de, en azından soruĢturma aĢamasını etkileyerek intikam almasından korkmam gerekir."

"KuĢkusuz," dedi mübaĢir, K.'nın bakıĢ açısını da kendisininki kadar doğru bulmuĢ gibi. "Ama genel kural olarak, burada sonuca ulaĢamayacak davalara bakılmaz."

"Ben sizin gibi düĢünmüyorum," dedi K., "ama bu, öğrenciyle ilgilenmemi engellemeyecek."

"Size çok minnettar olurum," dedi mübaĢir biraz resmi bir tavırla, ama nihai arzusunun gerçekleĢebileceğine inanmıĢ gibi görünmüyordu.

"Aynı Ģeyi hak eden baĢka memurlar da olabilir," dedi K., "belki de hepsi."

"Evet, öyle," diye karĢılık verdi mübaĢir, son derece doğal bir ĢeymiĢ gibi.

Sonra da, bütün nezaketine karĢın daha önce belli etmediği bir güvenle K.'ya baktı.

"Herkes Ģu aralar isyan halinde," diye ekledi.

Ancak bu konuĢma onu biraz üzmüĢ gibiydi. Kesmek için, "Gidip büroya geldiğimi bildirmeliyim. Benimle gelmek ister miydiniz?" diye sordu.

"Ne iĢim var orada?" dedi K.

"ArĢivlere bakabilirsiniz, kimse sizinle ilgilenmez."

"Görülmeye değer bir Ģey var mı ki?" diye sordu K. duraksayarak. Ama kabul etmeye can atıyordu.

"Ne desem," diye yanıtladı mübaĢir, "sizi ilgilendireceğini düĢünmüĢtüm."

"Öyle olsun," dedi K. sonunda. "Sizinle geliyorum."

Merdiveni mübaĢirden daha çabuk çıktı.

Ġçeri girerken neredeyse düĢüyordu, çünkü kapının arkasında bir basamak daha vardı.

"Ġnsanlara hiç saygıları yok," dedi.

"Hiç yok," diye yineledi mübaĢir. "ġu bekleme salonuna baksanıza."

Kaba yapılı kapıları tavan arasının çeĢitli bölmelerine açılan uzun bir koridordu burası. Gün ıĢığı doğrudan içeri girmediği halde, ortalık tamamen karanlık değildi, çünkü bu taraftaki çalıĢma odalarının birçoğu koridordan iç duvarlarla değil, gün ıĢığını az da olsa geçiren ahĢap bir kafesle ayrılmıĢlardı ve bu kafesin arkasında, sıralarının üstünde yazı yazan, ya da kafes parmaklarına dayanmıĢ, gelip geçen insanları seyrederek ayakta duran memurlar görülüyordu. Pazar günü olduğu için, bekleme odasında çok az insan vardı. Çok gösteriĢsiz kiĢilerdi bunlar.

Koridorun her iki kenarına yerleĢtirilmiĢ banklara neredeyse belli aralıklarla oturmuĢlardı. Hepsi de özensiz giyinmiĢti, oysa dıĢ

görünüĢlerine, duruĢlarına, sakal kesimlerine ve açıklanamayacak bin türlü ayrıntıya bakılacak olursa, toplumun yüksek sınıflarına ait oldukları anlaĢılıyordu. Askılık bulunmadığı için, herhalde birbirlerini örnek alarak, Ģapkalarını bankların altına bırakmıĢlardı. K. ile mübaĢirin geldiklerini görünce, kapıya yakın duranlar ona selam vermek için yerlerinden kalktılar. Bunu gören diğerleri de aynı Ģeyi yapma zorunluluğunu hissetmiĢ olmalılar ki, bu iki bey önlerinden ge çerken herkes ayağa kalktı. Hiçbiri tamamen doğrulmuyordu, sırtları eğik, dizleri de bükük kalıyordu. Bu halleriyle sokak dilencilerini andırıyorlardı. K. arkadan gelen mübaĢiri bekledi.

"Bu insanları kimbilir nasıl aĢağılamıĢlardır!" dedi.

"Evet," diye karĢılık verdi mübaĢir. "Bunlar sanık, burada gördüğünüz herkes birer sanık."

"Öyle mi?" dedi K. "Öyleyse meslektaĢ sayılırlar."

Sonra da, en yakınındaki saçları kırlaĢmıĢ, uzun boylu, zayıf bir adama döndü.

"Burada ne bekliyorsunuz efendim?" diye kibar ca sordu.

Ancak bu beklenmedik soru adamı periĢan etmiĢ gibiydi. Çevresi çok geniĢ, baĢka yerlerde kendine son derece hâkim olan ve baĢkalarına karĢı elde ettiği üstünlüğü kolayca unutamayan biri olduğu belliydi. Oysa burada, bu kadar basit bir soruyu bile yanıtlayamadı ve ona yardım etmeleri gerekiyormuĢ gibi, yanındakilere bakmaya koyuldu; bu yardım gelmedikçe, kimsenin kendisinden yanıt istemeye hakkı yoktu sanki. Bunun üzerine mübaĢir, adamı yatıĢtırmak ve cesaretlendirmek için araya girdi:

"Bu bey sizden yalnızca ne beklediğinizi soruyor. KarĢılık versenize!"

dedi.

MübaĢirin sesi adama daha tanıdık gelmiĢ olmalı ki, daha iyi bir sonuç elde etti.

"Benim beklediğim..." diye baĢladı, sonra susuverdi.

Sorulan soruya kesin bir yanıt verebilmek için bu baĢlangıcı seçmiĢti, ama arkası gelmedi. Birkaç sanık yaklaĢarak çevrelerini sardı.

"Dağılın, dağılın, yolu tıkamayın," dedi mübaĢir onlara.

YavaĢça geri çekildiler, ama eski yerlerine dönmediler. Bu arada, soru sorulan adam kendini toparlayabilmiĢti. Yanıtlarken gülümsüyordu.

"Bir ay önce mahkemeye bir dilekçe göndermiĢtim, bununla ilgilenmelerini bekliyorum."

"Çok zorlanır gibi bir haliniz var," dedi K.

"Evet, ne de olsa kendi iĢim."

"Herkes sizin gibi düĢünmüyor," dedi K. "Bakın, ben de sanığım, ama rahatımı bozmamak için, ne bir dilekçe verdim ne de baĢka bir Ģey. Sizce bu gerekli mi?"

"Tam olarak bilmiyorum," dedi yine aklı karıĢan adam.

AnlaĢılan, K.'nın Ģaka yaptığını sanıyordu. Yine bir yanlıĢlık yapmamak için eski yanıtını tekrar etmeyi yeğlediği de çok belliydi, ama K.'nın sabırsız bakıĢıyla karĢılaĢınca, Ģu sözlerle yetindi:

"Doğrusu ben, dilekçemi verdim."

"Benim sanık olduğuma inanmıyorsunuz galiba," dedi K.

"Ne demek, tabii inanıyorum efendim!" dedi adam hafif kenara çekilerek, ancak verdiği yanıt, inanmaktan çok kuĢku duyduğunu belli ediyordu.

"Bana inanmıyor musunuz?" diye sordu K.

Sonra da, adamın ezikliğinden kaynaklanan bilinçaltı bir dürtüyle, ikna etmeye zorlarcasına adamı kolundan yakaladı. Canını acıtmak istememiĢ ve hafifçe dokunmuĢtu ama adam, sanki K. onu parmak ucuyla değil de, ateĢte kızdırılmıĢ kıskaçla yakalamıĢ gibi, çığlığı bastı. Bu gülünç çığlık K.'nın iyice sinirine dokundu. Sanık olduğuna inanmıyorlarsa, bu aslında daha iyiydi. Hatta belki de adam onu bir yargıç sanmıĢtı. VedalaĢmak amacıyla, kolunu iyice sıkıp onu banka doğru itti ve yürüdü.

"Sanıkların çoğu pek duyarlı oluyor^' dedi mübaĢir.

Bekleyen insanların neredeyse hepsi,' arkalarından, artık bağırmaktan vazgeçmiĢ olan adamın etrafında toplanıp olayın ayrıntıları hakkında kendisini sorguladılar. Derken K., taĢıdığı kılıçtan jandarma olduğu anlaĢılan birinin yaklaĢtığını gördü. Rengine bakılırsa, kılıcının kını alüminyumdandı. K. buna çok ĢaĢırdı ve öyle olup olmadığını anlamak için silahı elledi. Sanığın attığı çığlık yüzünden gelen jandarma, ne olduğunu sordu. MübaĢir birkaç söz söyleyerek onu yatıĢtırmaya çalıĢtı, ama jandarma gidip durumu görmesi gerektiğini söyleyip selam vererek, küçük ve sık adımlarla yanlarından ayrıldı. Küçük adımlarla yürümesinin n edeni, herhalde gut hastalığıydı.

K. onun ya da koridordaki insanların üzerinde daha fazla durmadı, çünkü koridorun ortalarında, sağa sapan bir geçit bulunduğunu fark etmiĢti.

MübaĢire, doğru yolun orası mı olduğunu sordu, o da baĢıyla evet iĢareti yaptı. Bunun üzerine K. geçide girdi. Sürekli yol arkadaĢının birkaç adım önünde yürümek zorunda kalması ona ağır

geliyordu, çünkü bu yürüyüĢ tarzı yüzünden, en azından burada, yargıca götürülen bir suçlu sanabilirlerdi kendisini. Bu sıkıntıdan kurtulmak istedi.

"Burayı yeterince gördüm, artık gitmek istiyorum," dedi.

"Henüz her Ģeyi görmediniz," dedi mübaĢir yıldırıcı bir vurdumduymazlıkla.

"Her Ģeyi görmek istemiyorum," dedi K. Kendini gerçekten yorgun hissediyordu. "Gitmeliyim. Nereden çıkılıyor?"

"Yolunuzu kaybetmediniz ya?" diye sordu mübaĢir ĢaĢırarak. "ġu köĢeden dönün ve kapıya varıncaya kadar koridoru izleyin."

"Benimle gelin," dedi K. "Bana yolu gösterin, yoksa yanılabilirim. Öyle çok yol var ki!"

"Ama tek yol bu!" dedi mübaĢir azarlarcasına. "Siz inle geri dönemem, haberi iletmem gerekiyor, hem zaten sizin yüzünüzden çok zaman yitirdim."

"Benimle gelin," diye yineledi K. sert bir sesle, mübaĢiri yalan söylerken suç üstü yakalamıĢ gibi.

"Böyle bağırmasanıza!" diye fısıldadı mübaĢir. "Burası bürolarla dolu.

Tek baĢınıza dönmek istemiyorsanız bir süre daha yanımda kalın, ya da iĢimi bitirinceye kadar burada bekleyin. O zaman seve seve sizinle dönerim."

"Hayır! Olmaz!" dedi K. "Bekleyemem, hemen benimle gelmelisiniz."

Henüz bulunduğu yeri inceleyecek zamanı olmamıĢtı. Çevresindeki çok sayıdaki ahĢap kapılardan birinin açıldığını görünce, ancak ortalığa bakınabildi. Attığı çığlık yüzünden olsa gerek, genç bir kız belirip

"Beyefendi ne istiyorlar?" diye sordu. Kızın arkasında, uzaklarda, karanlıkta ilerleyen bir adam görülüyordu. K. mübaĢire baktı. Kimsenin kendisiyle ilgilenmeyeceğini söylemiĢti. Oysa Ģimdiden iki bürokratla karĢı karĢıyaydı. Az sonra bütün memurlar üzerine üĢüĢüp ne yaptığını soracaklardı. Yapabileceği en makul ve akılcı açıklama, sanık olduğunu söyleyip bir sonraki sorgulama tarihini öğrenmek için geldiğini belirtmekti. Bunu yapmak istemiyordu çünkü öncelikle bu doğru değildi, buraya sırf merak yüzünden gelmiĢti,

ya da -bunu açıklamak daha da zordu- mahkemenin içinin de dıĢı kadar iğrenç olduğunu görmek istemiĢti. Yanılmadığını hissediyordu. Daha fazla uzaklaĢmak istemiyordu, sıkılmıĢtı artık, o ana kadar gördükleri üzerinde yeterince baskı yaratmıĢtı. Ġlk kapıdan her an çıkabilecek yüksek dereceli memurlarla karĢılaĢacak olursa, duru mu kaldıramayacaktı artık.

Gitmek, mübaĢirle birlikte, hatta gerekirse tek baĢına buradan ayrılmak istiyordu.

Ancak sessizliği ĢaĢırtıcı olmalıydı, çünkü kızla mübaĢir, her an uğrayabileceği büyük dönüĢümün görüntüsünü kaçırmak istemiyorlarmıĢ gibi, kendisini süzüyorlardı. K.'nın uzaktan gördüğü adam da kapıya kadar gelmiĢti. Ġki eliyle kiriĢe tutunmuĢ, sabırsız bir izleyici gibi ayak ucunda salınıyordu. K.'nın davranıĢının bir rahatsızlıktan kaynaklandığını ilk fark eden genç kız oldu. Bir koltuk getirip sordu:

"Oturmak ister miydiniz?"

K. hemen oturdu ve daha sağlam durabilmek için kollarını koltuğun kenarlarına dayadı.

"BaĢınız döndü, değil mi?" dedi genç kız.

Kızın yüzünü Ģimdi yakından görüyordu. Birçok kadının en güzel gençlik yıllarında sahip olduğu o ciddi ifade vardı bu yüzde.

"Bu rahatsızlık için kaygılanmayın," dedi, "Olağanüstü bir Ģey değil.

Buraya ilk kez ayak basan herkes neredeyse her zaman bu tür bir bunalım geçirir. Bu sizin ilk geliĢiniz, değil mi? Evet mi? Öyleyse, dediğim gibi çok alıĢıldık bir durum. GüneĢ çatıyı yakıp kavuruyor, kiriĢler de aĢırı ısınıyor. Havayı böylesine ağır've boğucu hale getiren de bu. Burası iĢyerleri için pek de uygun bir yer değil, ama bunun dıĢında elveriĢli olmayan yanları da var. Büyük duruĢmaların yapıl dığı bazı günler -ki bu, sık sık olur- insan soluk almakta zorlanıyor. Üstelik herkesin çamaĢırlarını burada kuruttuğu düĢünülürse -kiracılara bunu yasaklamak mümkün değil- küçük bir rahatsızlık geçirmenizde ĢaĢılacak bir Ģey yok.

Ama insan sonunda bu havaya alıĢıyor. Ġkinci ya da üçüncü kez geldiğinizde, bu bunalımı neredeyse hiç hissetmezsiniz. ġimdi biraz daha iyi misiniz?"

K. yanıtlamadı. Fenalık geçirip Ģu insanların eline düĢtüğü için çok canı sıkılmıĢtı. Üstelik rahatsız oluĢunun nedenlerini öğrendi ğinden beri, iyi olmak bir yana, kendini daha da zayıf hissediyordu. Genç kız bunu hemen fark etti. Onu biraz rahatlatmak için, duvara dayalı duran zıpkını kapıp K.'nın hemen üstündeki çatı penceresini açtı. Ancak içeri yağan kurumlar yüzünden, çabucak kapatıp mendiliyle K.'nın ellerini temizlemek zorunda kaldı; kendisi yapamayacak kadar yorgundu çünkü. Kalkıp gitme gücüne kavuĢuncaya kadar sessizce oturmak istiyordu ama bunu ancak, kendisiyle ilgilenilmezse yapabilirdi. Genç kızın Ģu sözleri, bardağı taĢıran son damla oldu:

"Burada kalamazsınız, geçiĢleri engelliyorsunuz."

K-, hangi geçiĢleri engellediğini sorarcasına kaĢlarını kaldırdı.

"Ġsterseniz sizi revire götüreyim," dedi kız. Sonra da, "Yardım edin lütfen," diye seslendi kapıda duran adama. O da hemen yaklaĢtı.

Ancak K. revire gitmek istemiyordu. Daha uzağa götürülmeyi engellemekten baĢka arzusu yoktu. Ne kadar ileri giderse, rahatsızlığı o kadar artacaktı.

"Artık yürüyebilirim," dedi beceriksizce ayağa kalkarak. Uzun süre oturmaktan kasları tutulmuĢtu.

Ancak dik duramadı.

"Olmuyor," dedi baĢını sallayarak.

Ve iç geçirerek oturdu. Onu hiç zorlanmadan geri götürebilecek olan mübaĢir geldi aklına, ancak çoktan gitmiĢ olmalıydı, çünkü önünde duran adamla genç kızın arasına baktığı halde, onu bir t ürlü bulamıyordu.

"Sanırım," dedi oldukça Ģık giyimli adam -sivri uçları kelebek kuyruğunu andıran gri yeleği özellikle dikkat çekiciydi - "Sanırım bu beyin geçirdiği rahatsızlık buranın havasından kaynaklanıyor. Bu durumda hem kendisi hem de bizim için en iyisi onu revire götürmek değil, buradan dıĢarı çıkarmaktır."

"Doğru!" diye bağırdı K., duyduğu sevinçten adamın neredeyse sözünü keserek. "O zaman kendimi çok daha iyi hissederim. Zaten o kadar da kötü değilim. Yalnızca koltuk altımdan biraz desteğe ihtiyacım var. Sizi çok rahatsız etmem, hem yol da pek uzun sayılmaz. Beni kapıya kadar götürün, yeter. Basamaklarda biraz oturursam, hemen kendime gelirim. Daha önce hiç böyle fenalaĢmamıĢtım, bu halim beni çok ĢaĢırttı doğrusu. Ben de memurum ve iĢyeri ortamlarına alıĢkınım. Ama burası, sizin de söylediğiniz gibi, gerçekten aĢırı boğucu. Biraz yanımda yürüyebilir misiniz acaba? BaĢım dönüyor ve tek baĢıma ayağa kalktığımda kendimi kötü hissediyorum."

Sonra da, koluna rahatça girsinler diye omuzlarını hafifçe dikleĢtirdi.

Ancak adam hiç oralı olmadı. Ġki eli'ceplerinde, istifini bozmadan durdu ve kahkahayı bastı.

"Görüyorsunuz ya," dedi genç kıza, "Tahminimde haklı değil miyim?

Beyefendi baĢka yerlerde değil, sırf buradayken kendini kötü hissediyor."

Genç kız da gülümsedi, ama Ģakayı biraz abarttığını belli etmek istercesine adamın koluna dokundu.

"Ne sanıyorsunuz!" dedi adam hâlâ gülerek, "bu beyi dıĢarı çıkarmayı ben de isterim!" ' '.

"Peki öyleyse," dedi genç kız, güzel baĢını bir an iç in eğerek. Sonra da büyük bir hüzne kapılıp, açıklama beklemiyormuĢ gibi sabit bir biçimde önüne bakan K.'ya dönerek, "Kahkahaya aldırıĢ etmeyin," diye ekledi. "Bu bey -sfei tanıĢtırmama izin verin (beyefendi bir el iĢaretiyle izin verdi)- bu bey bizim danıĢmanımızdır. Sanıklara gerek duydukları tüm bilgileri kendisi verir ve yöntemlerimiz halk arasında pek bilinmediği için, bir sürü soru sorulur. Hepsine verilecek bir yanıtı vardır.

Ġstiyorsanız siz de deneyebilirsiniz. Ama tek meziyeti bu değildir, ayrıca çok da zarif giyinir. Halkın üzerinde iyi bir izlenim bırakmak için, danıĢmanın Ģık giyinmesi gerektiğini düĢündük ('biz' derken, diğer memurları kastediyorum),-çünkü sanıklar her zaman ilk ona uğrarlar.

Ötekiler, ne yazık ki çok daha kötü giyinirler. Bana baksanıza! Modayla hiç ilgilenmeyiz. ġık giyinmek ne iĢimize yarar, nasıl olsa bütün zamanımızı büro içinde geçiriyoruz. Hatta burada yatıyoruz. Ama söylediğim gibi,

danıĢmanımıza iyi bir takım elbise gerektiğini düĢündük. Ne yazık ki, bu konuda biraz garip davranan yönetimimiz bunu sağlamaya yanaĢmadığı için de, aramızda para topladık; sanıklar da katkıda bulundu. Gördüğünüz Ģu güzel giysiyi, hatta birkaçını daha, iĢte böyle satın alabildik.

Sanıkları ürküten Ģu gülüĢü de olmasa, iyi bir izlenim bırakma k açısından her Ģey yolunda olacak."

"Ya, öyle," dedi danıĢman alay edercesine. "Ama bütün küçük sırlarımızı bu beye neden anlattığınızı, daha doğrusu dinlemeye zorladığınızı anlamıyorum küçük hanım. Öğrenmeye hiç hevesli görünmüyor. Baksanıza, kendi iĢine dalıp gitmiĢ."

K. karĢı çıkmaya istekli değildi. Genç kızın niyeti belki mükemmeldi.

Belki de onu oyalamaya ya da kendine gelmesi için zaman tanımaya çalıĢıyordu. Ama amacına ulaĢamamıĢtı.

"Neden güldüğünüzü ona açıklamak zorundaydım," dedi genç kız. "Hakaret ediciydi."

"Sanırım kendisini dıĢarı çıkarmam koĢuluyla, bu bey çok daha ağır hakaretleri bağıĢlayabilir," dedi danıĢman.

K. sesini çıkarmadı. Gözlerini bile kaldırmadı. Bir nesne yerine konulduğunun farkındaydı, hatta bunu yeğliyordu, ama birden, danıĢmanın elini bir kolunda, kızınkini de diğerinde hissetti.

"Haydi, kalkın bakalım zayıf adam!" dedi danıĢman.

"Her ikinize de çok teĢekkür ederim," dedi K. yavaĢça ayağa kalkarak ve yardımcılarının ellerini, destek görmek istediği yere kendisi yerleĢtirerek.

"Beni duyan da," diye fısıldadı genç kız, koridorda birlikte yürürken,

"beni duyan da danıĢmanımızı değerli kılmaya çalıĢtığımı sanır. Ne isterlerse düĢünsünler, ben yalnızca doğruyu söylemeye çalıĢıyorum. Katı yürekli biri değildir o. Kendini kötü hisseden sanıkları kapıya kadar götürmek zorunda olmadığı halde, bu iĢi isteyerek yapıyor. Belki de içimizden hiç kimse katı yürekli değil. Belki de hepimizin içinde insanlara yardım etme isteği var, ama mahkeme memuru olduğumuz için, çoğunlukla kimseye yardım etmek istemeyen kötü insanlar izlenimi bırakıyoruz. Bu durum beni gerçekten üzüyor."

"Burada biraz oturmak ister miydiniz?" diye sordu danıĢman.

Koridora çıkmıĢlardı, K.’nın gelirken konuĢtuğu sanığın tam karĢısındaydılar. Bir süre önce önünde dimdik durduğu halde, Ģimdi yanındaki iki kiĢiden koltuk desteği almak zorunda olduğu için neredeyse utanç duyuyordu. Üstelik danıĢman parmaklarının ucuyla Ģapkasını düzeltiyordu. Saçları dağılmıĢ, ter içinde alnından sarkıyordu. Ancak sanık bunları fark etmemiĢ gibiydi. Kendisine hiç bakmayan danıĢmanın önünde, periĢan bir biçimde ayakta durmuĢ, orada bulunduğu için özür dilemeye çalıĢıyordu.

"Bugün kimsenin benim davamla ilgilenemeyeceğini biliyorum," dedi. "Ama yine de, burada bekleyebilirim diye düĢündüm. Bugün pazar, zamanım bol ve ben kimseyi rahatsız etmiyorum."

"Özür dilemenize gerek yok," dedi danıĢman. "Gösterdiğiniz ilgi onur verici. KuĢkusuz bekleme salonunda boĢuna yer kaplıyorsunuz, ama beni rahatsız etmediğiniz sürece, sizi iĢinizi izlemekten alıkoymak istemem.

Bütün görevlerini utanç verici bir biçimde ihmal eden onca sanıkla karĢılaĢmıĢ olan benim gibi biri, sizin gibilere karĢı sabırlı olmayı öğreniyor. Oturunuz."

"NasılmıĢ! Ġnsanlar konuĢmaktan anlıyor, değil mi?" diye fısıldadı genç kız K.'ya.

K. baĢıyla onayladı, ama danıĢmanın sorduğu soruyla irkildi:

"Oturmak ister miydiniz?"

"Hayır," dedi K. "Burada dinlenmek istemiyorum."

Olabildiğince kesin konuĢmuĢtu, ama aslında oturmaya çok ihtiyacı vardı.

Deniz tutmuĢtu sanki. Dalgalı bir denizde yol alan bir gemideymiĢ gibi hissediyordu kendini, sanki sular tahta bölmelere vuruyordu ve koridorun dibinden, baĢının üzerinden geçecek bir dalganınkine benzer bir uğultu duyuyordu. Sanki koridor, sanıkları bir uçtan diğerine savurup yavaĢça geri bırakan bir akıntıya kapılmıĢtı. Kendisini götüren genç kızla adamın sessizliği de gitgide anlaĢılmaz bir hal alıyordu. K.’nın kaderi onların ellerindeydi. Kendisini bıraksalar, kütle gibi yere düĢecekti. Her ikisi de, küçük gözleriyle keskin bakıĢlar fırlatıyordu. Düzgün adımlarını hissediyor, onlara eĢlik edemiyordu. Neredeyse kendisini taĢımaları gerekiyordu. Sonunda kendisiyle konuĢtuklarını fark etti, ama ne dediklerini anlamadı. Her yeri kaplayan büyük bir gürültüden baĢka bir Ģey duymuyordu, bunu da sürekli olarak siren gibi sivri bir ses deliyordu sanki.

"Daha yüksek," diye fısıldadı, baĢını eğip söylediği sözden utanarak, çünkü aslında yeterince yüksek sesle konuĢtuklarını biliyordu. Ama onları anlayamamıĢtı.

En sonunda, duvar aniden delinmiĢ gibi, yüzüne temiz bir hava çarptı ve yanında söylenen Ģu sözleri duydu:

"Ne pahasına olursa olsun gitmek istiyor ama çıkıĢı gösterseniz de, hatta bunu yüz kez tekrarlasanız da, yerinden bir milim kıpırdamıyor."

Bunun üzerine, çıkıĢ kapısının önünde durduğu nu fark etti. Kapıyı genç kız açmıĢtı. Bir anda gücüne kavuĢtuğunu hissetti ve özgürlüğün tadına varmak için, hemen ilk basamağa indi. Oradan, kendisine doğru eğilen adamla genç kıza veda etti:

"Çok teĢekkürler," diye yineledi.

Sonra da tekrar tekrar ellerini sıktı. Bürodaki havaya alıĢkın olan bu insanların, merdivenden gelen görece taze havaya zor katlandıklarını fark eder gibi olunca da, el sıkıĢmaya bir son verdi. Yanıtlamakta zorlanıyorlardı. Çabucak kapıyı kapatmasaydı, genç kız belki de yere düĢecekti. Bir süre daha orada hareketsiz durdu, cep aynasını çıkarıp saçlarını taradı, bir alt basamaktaki Ģapkasını aldı -danıĢman atmıĢ

olmalıydı oraya- ve merdiveni öyle canla baĢla ve öyle koĢar adımlarla indi ki, bu dönüĢümden neredeyse dehĢete kapıldı. Sağlığı ona hiç böyle oyun oynamamıĢtı. Davanın baĢına açtığı dertlere kolayca katlanabildiği halde, Ģimdi de bedeni baĢkaldırıp ona yeni dertler açmaya mı hazırlanıyordu yoksa? Ġlk fırsatta bir doktora mı görünmeliydi acaba?

Kendi kendine -çünkü en azından bu yalnızca ona bağlıydı- ileride pazar günlerini daha iyi değerlendirmeye söz verdi.

BeĢinci Bölüm

DAYAKÇI

Bunu izleyen akĢamlardan birinde, K. çalıĢma odasını ana merdivenden ayıran koridordan geçerken -son çıkanlardan biriydi ve bir lambanın zayıf ıĢığında son iĢlerini tamamlamakta olan iki odacı dıĢında kimse kalmamıĢtı- hep basit bir ardiye zannettiği odanın kapısının ardından inlemeler duydu. Çok ĢaĢırmıĢtı. Durdu ve yanılmadığından emin olabilmek için bir kez daha dinledi. Bir an sessizlik oldu, sonra inlemeler yeniden baĢladı. Aklına ilk gelen, bir tanık gerekebilir düĢüncesiyle gidip bir odacı bulmak oldu; ama öylesine meraka kapılmıĢtı ki, kapıyı açıverdi.

DüĢündüğü gibi, bir ardiyeydi burası. EĢik, iĢe yaramaz basılı^çâğıtlar, yerde ters duran içi boĢ eski toprak mürekkep hokkalarıyla doluydu. Ama odanın ortasında, tavanın basıklığı yüzünden hafif iki büklüm duran üç adam vardı. Raf üstüne yerleĢtirilmiĢ bir mum aydınlatıyordu onları.

"Orada ne iĢiniz var?" diye sordu K., heyecandan hızlı hızlı , ama alçak bir sesle konuĢarak.

Ötekileri komutası altında tuttuğu anlaĢılan ve göze ilk çarpan adam, kollarını tamamen çıplak bırakan, boynu açık, koyu renkli deriden, önlük tarzı bir giysi giymiĢti. Hiç karĢılık vermedi. Ancak diğer ikisi çığlığı bastı:

"Bayım! Sorgu yargıcına bizi Ģikâyet ettiğin için dayak yememiz gerekiyormuĢ."

K., Franz ve Willem adlı iki gözcüyü ancak o an tanıyabildi. Üçüncü kiĢi, onları dövmek için gerçekten de elinde bir değnek tutuyordu.

"Nasıl!" dedi K. gözlerini onlardan ayırmadan, "Ben Ģikâyet etmedim.

Yalnızca evimde olup bitenleri anlattım. Orada pek düzgün davrandığınız da söylenemez elbet."

"Bayım," dedi Willem, bu arada Franz üçüncü kiĢiden korunmak için onun arkasına saklanmaya çalıĢıyordu; "Ne kadar düĢük bir ücret aldığımızı bilseydiniz, hakkımızda böyle düĢünmezdiniz. Ben bir aile geçindiriyorum, Franz ise evlenmek istiyordu. Elimizden geldiğince para bulmaya çalıĢıyoruz ve insan inek gibi çalıĢsa da, tek bir iĢle baĢa çıkamıyor.

Güzel çamaĢırlarınız beni baĢtan çıkardı. Gözcülerin böyle davranması yasaktır elbet. Yaptığım doğru değildi; ama çamaĢırların bize kalması da gelenek haline gelmiĢ. Ġnanın bana, hep böyle olmuĢ. Olması da doğal, çünkü o eĢyalar, tutukluların ne iĢine yarar ki? Tabii olayı herkes duyarsa, cezalandırılan da biz oluruz."

"ġu söylediklerinizden hiç haberim yoktu, zaten cezalandırılmanızı istemiĢ de değilim, benim için yalnızca ilke önemliydi."

"Franz," dedi bunun üzerine Willem, "bu beyin bizi cezalandırmak istemediğini söylememiĢ miydim sana? Cezalandırılacağımızı bile bilmediğini görüyorsun iĢte."

"Bu sözlere kanma," dedi üçüncü kiĢi K.'ya. "Ceza görmeleri hem doğru, hem de kaçınılmaz."

"Dinleme onu," dedi Willem ve iĢkencecinin değnekle vurduğu elini ağzına götürerek ara vermek zorunda kaldı. "Bizi ihbar ettiğin için cezalandırılıyoruz; etmeseydin, ne yaptığımızı öğrenseler bile baĢımıza hiçbir Ģey gelmeyecekti. Adalet bu mudur? Biz ikimiz, özellikle de ben, gözcülük görevimizi yıllarca dürüst bir biçimde yerine getirdik. Otorite açısından iyi gözcü olduğumuzu sen de itiraf etmelisin. ĠĢimizde ilerlemeyi umuyorduk ve biz de Ģuradaki gözcü gibi, kesinlikle günün birinde birer dayakçı olacaktık. O hiç ihbar edilmedi; çünkü bu gerçekten çok ender rastlanan bir Ģeydir. ġimdi ise bayım, her Ģey mahvoldu, meslek hayatımız bitti, sanıklara gözcülük etmekten çok daha küçük iĢlere gönderecekler bizi. Üstelik, can yakan Ģu korkunç değnekleri yiyeceğiz.

"ġu değnek o kadar can yakar mı ki?" diye sordu K., iĢkencecinin elindeki âleti inceleyerek.

"Çırılçıplak soyunmamız gerekiyor," dedi Willem.

"Ah! Bu koĢullar altında..." dedi K. ve dayakçıyı süzdü. Adam bir denizci gibi yanık tenliydi, vahĢi ve kararlı bir yüzü vardı.

"ġu dayağı engellemenin hiç yolu yok mu?" diye sordu.

"Hayır," diye yanıtladı dayakçı, baĢını sallayıp gülümseyerek.

"Soyunun," diye buyurdu gözcülere.

"Söyledikleri her Ģeye inanma," dedi K. 'ya dönerek. "Dayak korkusu onları serseme çevirdi. ġunun" -parmağıyla Willem'i gösteriyordu-

"mesleği hakkında söyledikleri tamamen gülünç Ģe yler. Baksana, nasıl da ĢiĢman. Ġlk sopalar yağların içinde yitip gidecek. Nasıl bu kadar ĢiĢmanladı biliyor musun? Tutukladığı insanların evinde kahvaltı ederek.

Seninkini de yemedi mi? Eh iĢte! Söylemek istediğim bu! Bu kadar göbek bağlamıĢ biri asla dayakçı olamaz, bu kesinlikle imkânsızdır."

"Yine de benim gibileri yok değil," dedi Willem, pantolonunun kemerini çözerek.

"Yok," dedi dayakçı, değneği boynuna indirip onu titreterek.

"Söylenenlere kulak vereceğine/soyun."

"Gitmelerine izin verirsen, sana bol para veririm," dedi K., dayakçıya bakmadan cüzdanını dıĢarı çıkararak; çünkü bu tür iĢleri gözlerini kaldırmadan yapmak çok daha iyiydi.

"Beni de ihbar etmek, ötekilerle birlikte dayak yememi sağlamak istiyorsun," dedi iĢkenceci. "Hayır, olmaz."

"Mantıklı ol," dedi K. "Onları cezalandırmak isteseydim, Ģimdi özgürlüklerini satın almaya çalıĢmazdım. Kapıyı kapatır, hiçbir Ģeyi görmek ya da duymak zorunda kalmadan dosdoğru evime dönerdim. Görüyorsun ki bunu yapmıyorum. Onları kurtarmak benim için çok önemli ve cezalandırılacaklarını düĢünmüĢ ya da sezmiĢ olsaydım, asla adlarını anmazdım, çünkü onları suçlu bulmuyorum. Suçlu olan örgüttür, üst düzey memurlardır."

"Evet, öyle," diye bağıran gözcüler çıplak sırtlarına sopayı yediler.

"Burada yargıçlardan birine sopa atsaydın," dedi K., -konuĢurken bir yanda da ötekinin kaldırdığı değneği indiriyordu -, "vurmanı kesinlikle engellemezdim, tam tersine, davaya hizmet amacıyla, gücünü toplaman için sana para verirdim."

"Söylediklerin olmayacak Ģeyler değil," dedi dayakçı, "ancak ben rüĢvet almam. Görevim dayak atmaktır ve ben dayak atarım."

K.'nın müdahalesinin iĢe yarayacağını beklediği için olsa gerek, o ana kadar kendini tutan Franz, üzerinde yalnızca pantolonuyla kapıya doğru ilerledi ve K.'nın önünde diz çökerek koluna asıldı.

"Ġkimizi birden kurtaramayacaksan, en azından beni kurtarmaya çalıĢ,"

dedi. "Willem benden yaĢlı, her bakımdan daha az duyarlı ve birkaç yıl önce de bu tür bir cezaya çarptırılmıĢtı. Bense itibarımı henüz kaybetmedim ve iyi kötü her Ģeyi, emrinde çalıĢtığım Willem'in zorlamasıyla yaptım. Zavallı niĢanlım bankanın önünde olayın sonuçlanmasını bekliyor ve ben utancımdan nereye saklanacağımı bilemiyorum."

GözyaĢları içindeki yüzünü ceketinin ucuyla sildi.

"Artık bekleyemem," dedi dayakçı iki eliyle değneği tutup Franz'a indirerek. Willem ise bir köĢeye büzülmüĢ, baĢını kıpırdatmaya cesaret edemeden, kaçamak bakıĢlarla seyrediyordu. Aynı anda Franz'dan, bir çırpıda ve tekdüze bir çığlık yükseldi. Bir insandan değil de, iĢkence edilen bir âletten çıkmıĢtı sanki; koridoru inletti, binanın her yerinde duyulmuĢ olmalıydı.

"Bağırmasana," dedi K. kendinden geçerek.

AteĢli bakıĢlarını odacıların gelebileceği yöne doğru çevirerek, Franz'a hafif, ama onu yere devirmeye yetecek bir dirsek darbesi vurdu. Adamın döĢemeye tutunmak için debelendiği görüldü. Ancak dayakçının elinden kurtulamadı. Değnek onu yerde buldu, Franz acıyla kıvranırken, değnek düzenli bir biçimde yükselip alçalıyordu.

Uzakta bir odacı görünmüĢtü. Bir baĢkası, birkaç adım gerisinden onu izliyordu. K. çabucak kapıyı kapattı, avluya bakan pencerelerden birine yaklaĢtı ve açtı. Çığlık tamamen dinmiĢti. Odacıların yaklaĢmasını engellemek için, "Benim!" diye bağırdı.

"Ġyi akĢamlar, Sayın ġef," diye karĢılık verdiler. "Bir Ģey mi oldu?"

"Hayır, hayır," diye'yanıtladı K. "Avluda bir köpek uludu yalnızca."

Ancak, odacıların yerlerinden kımıldamadıklarını görünce ekledi: "ĠĢinize devam edebilirsiniz."

Onlarla konuĢmak zorunda kalmamak için de pencereden aĢağı eğildi.

Bir süre sonra koridora tekrar baktığında, odacılar gitmiĢti. Yine de oradan ayrılmadı. Ardiyeye dönecek cesareti yoktu, evine dönmek de gelmiyordu içinden. AĢağıdaki avlu, küçük, kare Ģeklinde ve bürolarla çevriliydi. Bütün pencereler karanlıktı, yüksektekilere ise hafif bir ay ıĢığı vuruyordu. K. karanlık bir köĢede, birbirinin üzerine geçirilmiĢ el arabalarını seçmeye çalıĢıyordu. Ġki gözcünün dayak yemesini engelleyemediği için vicdan azabı duyuyordu, ama suç onda değildi. Franz bağırmamıĢ olsaydı -darbelerden canı çok yanmıĢ olabilirdi, ama önemli bir anda insan kendini tutabilmeliydi- evet, bağırmamıĢ olsaydı, K.

herhalde dayakçıyı ikna etmenin bir yolunu bulacaktı. Adli iĢlere bakan en alt düzey memurların tümü aĢağılıksa, içlerinde en insanlık dıĢı hizmeti yerine getiren iĢkencecinin kurala aykırı davranmaması için bir neden var mıydı? K., banknotları görünce adamın gözlerinin parlayıverdiğini fark etmiĢti. Sırf rüĢvet miktarını artırmak için vurmuĢtu elbet. K.'nın para vermekten kaçınacak hali yoktu, çünkü gözcüleri gerçekten kurtarmak istemiĢti. Adli yolsuzluklarla savaĢmaya baĢladığına göre, bu iĢte de aynı Ģeyi yapması son derece doğaldı.

Ancak Franz bağırmaya baĢladığı anda, K.'nın eli kolu bağlanmıĢtı, çünkü odacıların ve belki de bir sürü insanın üĢüĢüp onu ardiyedeki insanlarla pazarlık ederken yakalamalarını göze alamazdı. Bu, kimsenin kendisinden isteyemeyeceği bir özveriydi. Bunu yapmaya niyet etseydi, soyunup gözcülerin yerine kurbanlık koyun gibi kendini öne sürmesi çok daha kolay olurdu. Ancak iĢkenceci bu değiĢikliği kesinlikle kabul etmezdi; çünkü hiçbir kazanç sağlamaksızın görevini savsaklamıĢ olurdu, hem de adli iĢlerle uğraĢan tüm memurların dava süresince K'ya saygı göstermeleri gerektiği için,

iki kez savsaklamıĢ olurdu. Tabii, istisna oluĢturan bazı hükümler yoksa!

Ne olursa olsun, K. kapıları kapatmaktan baĢka bir Ģey yapamamıĢtı, yine de her türlü tehlikeden uzak sayılmazdı. Franz'a vurmuĢ olması üzücüydü, davranıĢını bağıĢlatacak tek Ģeyse telaĢa kapılmıĢ olmasıydı.

Odacıların ayak sesleri uzaklaĢmıĢtı. Dikkatlerini çekmemek için pencereyi kapatıp ana merdivene doğru ilerledi. Ardiye kapısının önünde durdu ve bir süre içeriyi dinledi. Gürültü gelmiyordu, adam gözcüleri döve döve öldürmüĢ olabilirdi. Ne de olsa, tamamen onun eline düĢmüĢlerdi. K. tam elini kapının tokmağına uzatıyordu ki, birden kendini toparladı. Artık kimseye yardımı dokunamazdı. Bütün odacılar üĢüĢebilirlerdi çünkü. Yine de, kendi kendine bir söz verdi: Olayı duyurup, henüz önüne çıkma cesaretini gösterememiĢ olan gerçek suçluların, yani üst düzey memurların cezalandırılmasını sağlayacaktı.

Bankanın merdiveninden inerken, gelip geçenleri dikkatlice süzdü, ama ne kadar uzağa bakarsa baksın, bekleyen bir genç kız göremedi. NiĢanlısının beklediğini belirten Franz, demek yalan söylemiĢti. Aslında bağıĢlanabilirdi, çünkü K.'ya kendisini acındırmaktan baĢka amacı yoktu.

Ertesi gün, gözcüler K.’nın aklından bir türlü çıkmadı. ĠĢ saatleri boyunca hep dalgındı ve paydos saati geldiğinde, bir önceki günden daha fazla kaldı bürosunda. Çıkarken yolu ardiyenin önünden geçtiği için, saplantısı onu kapıyı açmaya zorladı ve beklenen karanlık yerine gördüğü Ģeyler onu çıldırttı. Her Ģey aynen önceki akĢam bulduğu gibiydi; eski basılı kâğıtlar, eĢiğin arkasındaki mürekkep hokkaları, değneğiyle iĢkenceci, yine çırılçıplak soyunmuĢ olan gözcüler ve raftaki mum.

Gözcüler de önceki akĢam yaptıkları gibi yakınmaya koyuldular:

"Bayım! Bayım!"

K. hemen kapıyı kapattı, hatta daha iyi kapatmak istercesine yumruğuyla üstüne vurdu. Ağlamaklı bir halde, odacıların sakin sakin kopyalama iĢiyle uğraĢtıkları odaya uğradı. ġaĢkınlıktan iĢlerini bıraktılar.

"Bir kez olsun Ģu ardiyeyi temizlesenize!" diye bağırdı onlara, "Burası pislik içinde!"

Odacılar ertesi gün ilk iĢ olarak bunu yapacaklarını söylediler. K.

baĢını salladı, onları buna zorlamak geçmiĢti aklından, ama bunun için vakit gerçekten çok geçti. Onları gözetlemek amacıyla, bir süre yanlarında oturdu, yapılan iĢi denetliyormuĢ gibi bir havaya bürünerek kopyaları karıĢtırdı, sonra odacıların kendisiyle birlikte ayrılmaya cesaret edemeyeceklerini fark edince, kafasının içi bomboĢ, yorgun argın çekip gitti.

Altıncı Bölüm

AMCA-LENĠ

Bir gün öğleden sonra -posta saatiydi ve K. kesinlikle çok meĢguldü -

amcasının geldiğini gördü. Küçük toprak sahibi amca, ev rakları getiren odacıların arasından süzülerek daldı odaya. K. uzun süredir onun geleceğini düĢündükçe duyduğu korkuya kapılmadı. Amca gelmek zorundaydı, K. bir ay öncesinden bunu sezinlemiĢti. Aynı anda, biraz kamburu çıkmıĢ, sol eliyle Ģapkasını ezip sağ elini ta uzaktan yeğenine doğru uzatırken görür gibi olmuĢtu onu; hayalinde, hızlı hızlı yürürken elini uzatmıĢ, önüne çıkan her Ģeyi deviriyordu. Amcanın hep acelesi vardı, baĢkentte kaldığı tek gün içinde aklına gelen her Ģeyi yapmak, önüne çıkan hiçbir görüĢme, iĢ ya da eğlence fırsatını kaçırmamak gibi uğursuz bir düĢünce peĢini hiç bırakmazdı. Eski vasisi olduğu için, K. kendisine çok Ģey borçluydu. Her iĢine yardım etmek, üstelik bir geceliğine onu evinde ağırlamak zorundaydı. 'Köylü hayalet' derdi o na dehĢet içinde.

Amca, selamlaĢır selamlaĢmaz -yeğeninin kendisine uzattığı koltuğa oturacak zamanı yoktu- baĢ baĢa kısa bir görüĢme yapmalarını rica etti.

"KonuĢmalıyız," dedi zorlukla yutkunarak. "Ġçimin rahat etmesi için mutlaka konuĢmalıyız."

K., içeri girilmesini yasaklayarak odacıları dıĢarı gönderdi.

"Nedir bu duyduklarım Josef?" diye bağırdı amca, baĢ baĢa kaldıkları anda. Daha rahat olsun diye, hiç bakmadan birtakım evrakları altına sıkıĢtırarak masanın üzerine oturdu.

K. susuyordu. Arkadan ne geleceğini biliyordu, ama yorucu bir çalıĢmadan birdenbire kurtulunca, ister istemez hoĢ bir uyuĢukluğa kapılıp pencereden sokağın karĢı tarafına bakmaya baĢlamıĢtı. Oturduğu yerden yalnızca üçgen bir bölüm, iki mağaza vitrini arasındaki boĢ bir duvar parçası görünüyordu.

"Pencereden dıĢarı bakıyorsun!" diye bağırdı amca kolunu kaldırarak.

"Tanrı aĢkına Josef, cevap ver bana! Lütfen söyle, doğru mu bu? Gerçekten doğru olabilir mi?"

"Amcacığım!" dedi K. dalgın halinden kurtularak, "Benden ne istediğini hiç anlayamıyorum."

"Josef!" dedi amca, uyarırcasına. "Bildiğim kadarıyla sen hep doğruyu söylerdin. Son sözlerini kötü bir belirti olarak mı algılamalıyım?"

"Ne düĢündüğünü sezebiliyorum," dedi K. uysal bir ifadeyle. "Herhalde davamdan söz edildiğini duydun. Kim söyledi peki?"

"Erna yazdı bana," dedi amca. "Onu hiç görmüyorsun, ne yazık ki hiç ilgilenmiyorsun, ama o yine de öğrenmiĢ, mektubunu bugün aldım. Tabii ki hemen geldim. BaĢka bir nedenim yoktu, ama bence bu yeterli. Seninle ilgili bölümü göstereyim..." Cüzdanından mektubu çıkardı. "ĠĢte burası, Ģöyle diyor: ''Josef'i görmeyeli çok oldu. Geçen hafta onu bankada ziyarete gittim; ama o kadar meĢguldü ki içeri girmeme izin vermediler.

Bir saatten fazla bekledim, sonra da piyano dersim için eve dönmek zorunda kaldım. Onunla konuĢmak istiyordum, yakında fırsat bulurum belki.

Doğum günüm için bana kocaman bir çikolata kutusu göndermiĢ, büyük incelikti doğrusu. Geçen sefer size yazmayı unutmuĢum; Ģimdi, sormuĢ

olduğunuz için aklıma geldi. ġu da var ki, çi kolata pansiyonda hemen kayboluyor, insan kendine çikolata geldiğini bile öğrenemeden, ortadan yok oluyor. Ama Josef konusunda size baĢka bir Ģey söylemek istiyorum.

Yukarıda da sözünü ettiğim gibi, bankada kendisiyle konuĢamadım, çünkü bir beyle görüĢme halindeydi. Uzun süre sessizce bekledikten sonra, bir odacıya görüĢme çok uzayacak mı, diye sordum. Sayın ġefe karĢı açılan dava hakkında görüĢüyorlar herhalde, bu nedenle uzayabilir, diye yanıtladı. Ne davası bu, yanılıyor olmayasınız? diye sordum. Ancak yanılmadığını, hatta bunun ciddi bir dava olduğunu, daha fazla bir Ģey bilmediğini söyledi. Ġyi ve adil bir insan olan Sayın ġefe seve seve yardım edeceğini, ama ne yapabileceğini bilmediğini ve etkili kiĢilerin onunla ilgileneceklerini umduğunu belirtti. Bu ilginin nasıl olsa sağlanacağını ve her Ģeyin tatlıya bağlanacağını, ancak Sayın ġefin haline bakılacak olursa iĢlerin Ģimdilik iyi gitmediğini düĢünüyordu. Bu sözleri pek önemsemedim tabii ve o saf adamı yatıĢtırmaya çalıĢtım.

BaĢkalarına bundan söz etmemesini istedim, bence hepsi dedikodu. Yine de sevgili babacığım, bir dahaki geliĢinde bu iĢle ilgilensen iyi olur herhalde. Ayrıntıları kolayca öğrenebilir ve gerekirse araya girersin; nüfuzlu dostların var. Gerekli olmazsa, ki böylesi çok daha akla yakın, en azından kızına seni kucaklama fırsatını verir ve onu sevindirirsin.'"

"Ne iyi çocuk!" dedi amca okuması bitince ve birkaç damla gözyaĢını kuruladı.

K. dalgın dalgın baĢını salladı. ġu son sıkıntılar yüzünden Erna tamamen aklından çıkmıĢtı. Hatta doğum gününü kutlamayı bile unutmuĢtu. Çikolata hikâyesi belli ki amcasıyla yengesine karĢı onu korumak için uydurulmuĢtu. Çok dokunaklıydı doğrusu. Bundan böyle Ema'ya düzenli olarak tiyatro biletleri gönderse bile, ki bunu yapacaktı, yine de karĢılığını veremezdi. Ancak Ģu durumda, on sekiz yaĢındaki bir liseli kızı kaldığı yurtta ziyaret edip onunla konuĢmak gelmiyordu içinden.

"Evet, ne diyorsun bakalım?" diye sordu amca. Mektup ona telaĢ ve heyecanını unutturmuĢtu, yeniden okumaya dalmıĢ gibiydi.

"Ne desem sevgili amcacığım. Bunlar doğru."

"Doğru mu?" diye bağırdı amca. "Ne doğru? Nasıl doğru olabilir? NeymiĢ bu dava? Herhalde bir ceza davası değildir!"

"Ceza davası," dedi K.

"Sırtında bir ceza davası varken burada rahatça oturuyorsun, öyle mi?"

diye bağırdı amca; gitgide daha fazla heyecana kapılıyordu.

"Serin kanlı olmak benim için en iyisi," dedi K. bezgin bir tavırla. "Sen hiç endiĢelenme."

"Bu sözlerle beni sakinleĢtiremezsin," diye haykırdı amca. "Kendini, akrabalarını, aile itibarımızı düĢün, Ģimdiye kadar bizim gurur kaynağımızdın, utanç kaynağımız olmamalısın. Tavrın..." -baĢını yana eğerek K.'yı süzüyordu- "Tavrın hoĢuma gitmiyor. Gücü yerinde olan masum bir sanık böyle davranmaz. Ne davasıymıĢ bu, çabuk söyle ki sana yardım edebileyim. Herhalde bankayla ilgilidir."

"Hayır," dedi K., ayağa kalkarak. "Ama sesin çok yüksek çıkıyor amcacığım. Odacı herhalde kapının arkasından bizi dinliyordur. Bu hiç hoĢuma gitmiyor. En iyisi buradan gidelim. Sonra elimden geldiğince sorularını yanıtlamaya çalıĢırım. Aileye hesap vermem gerektiğini çok iyi biliyorum."

"Tamam!" diye bağırdı amca. "Tamam, çabuk ol Josef, çabuk ol."

"Yalnız birkaç talimat vermem gerekiyor," dedi K. ve telefonla çağırdığı yardımcısı çok geçmeden yanına geldi.

Amca telaĢ içinde, yardımcıya kendisini K.'nın çağırttığını eliyle iĢaret etti. Zaten kimsenin bundan kuĢku duyacak hali yoktu.

ÇalıĢma masasının önünde ayakta duran K., soğuk ama dikkatli bir tavırla kendisini dinleyen genç adama çeĢitli evraklar göstererek, yokluğunda yapılması gereken iĢleri alçak sesle açıkladı. Ġri ĢaĢkın gözleriyle orada dikilip sinirli sinirli dudaklarını kemiren amca rahatsız ediciydi.

Aslında söylenenleri dinlemiyordu, ama görüntüsü bile yeterliydi. Sonra da odanın içinde gidip gelmeye baĢladı, arada bir durup pencereden bakıyor ya da bir resmi inceliyordu ve her seferinde, "Hiçbir Ģey anlamıyorum!" ya da "Bunun sonu nereye varacak, sorarım size!" gibi bir Ģeyler geveliyordu. Genç adam hiçbir Ģey fark etmemiĢ gibi yaptı, K.'nın talimatlarını sonuna kadar dinledi, birkaç not aldı ve hem Ģefine hem de amcaya yönelik hafif bir selam verdikten sonra çekip gitti; amca ne yazık ki o sırada sırtını dönmüĢ, avuçlarıyla perdeleri buruĢturarak pencereden dıĢarı bakıyordu. Kapı kapanır kapanmaz da bağırmaya baĢl adı:

"Çok Ģükür! Soytarı herif nihayet gitti! Artık biz de gidebiliriz."

Memurlarla odacıların dolaĢtıkları koridorda K., amcasının dava hakkında sorduğu soruları engellemeyi bir türlü baĢaramadı. Tam o anda müdür yardımcısı çıktı karĢılarına.

"Peki Josef!" diye baĢladı amca, oradaki insanların saygıyla eğilmelerine karĢılık hafif bir selam vererek. "NeymiĢ bu dava, açıkça anlat bakalım."

K. birkaç sıradan söz geveledi, sonra merdivene vardıklarında, insanların önünde konuĢmak istemediğini açıkladı amcasına.

"Tamam," dedi amca, "ama Ģimdi konuĢ artık!"

Kafasını eğip purosundan hızlı hızlı küçük nefesler çekerek dinlemeye baĢladı.

"Her Ģeyden önce amcacığım," dedi K., "normal mahkemede görülen bir dava değil bu."

"Bak bu çok kötü iĢte!" dedi amca.

"Nasıl yani?" dedi K. ona bakarak.

"Kötü diyorum," diye yineledi amca.

DıĢarı çıkan merdivenin önünde duruyorlardı ve kapıcı kulak kabartmıĢ

gibi göründüğü için, K. amcayı hızla aĢağı sürükledi. Kalabalık caddeye daldılar. K.'nın koluna asılan amca, yeğenine sorduğu soruların Ģiddetini azalttı. Hatta bir süre konuĢmadan ilerlediler.

"Ama nasıl oldu bu iĢ?" diye sordu sonunda. Öyle ani bir biçimde durmuĢtu ki, arkasındaki insanlar ürkerek yollarını değiĢtirdiler. "Bu tür Ģeyler durup dururken olmaz! Uzun bir hazırlık süreci vardır! Belirtilerini mutlaka fark etmiĢsindir! Neden bana yazmadın? Bilirsin ki senin için her Ģeyi yaparım. Hâlâ senin vasin sayılırım ve Ģimdiye kadar bundan hep gurur duydum. Sana yardım etmeye hâlâ hazırım elbet, ne var ki dava baĢladığına göre artık çok zor. En iyisi birkaç günlüğüne izin alıp bizimle birlikte köye gel. Bakıyorum biraz zayıflamıĢsın. Köyde kendini toparlarsın ve bu sana iyi gelir, çünkü daha büyük yorgunluklar bekliyor seni. Hem bu tatil sayesinde mahkemeden biraz uz aklaĢmıĢ olursun. Burada, ellerinde her türlü olanak var, otomatik olarak devreye sokuyorlar bunları. Oysa köyden seni çağırtmak için adam yollamaları ya da mektup, telgraf göndermeleri, telefon etmeleri gerekir. Bu da etkiyi azaltır ve kurtulmanı değilse de, biraz rahat nefes almanı sağlar."

"Ama gitmemi engelleyebilirler!" dedi K. amcanın söylediklerinden biraz etkilenerek.

"Bunu yapacaklarını sanmam," diye karĢılık verdi amca düĢünceli bir tavırla. "Yola çıkmana izin vermekle güçlerinden bir Ģey kaybe tmezler."

"Bu olaya," dedi K. amcasının durmasını engellemek için koluna girerek,

"senin benden daha az önem vereceğini sanıyordum. Ama görüyorum ki çok daha fazla önemsiyorsun."

"Josef! Josef!" diye bağırdı amca, durmak için kolundan kurtulmaya çalıĢarak; ama K. onu bırakmadı. "Josef, sen değiĢmiĢsin, doğru karar verebilen biri olarak bilirdim seni, Ģimdi ise en kötü anda aklın baĢından gitmiĢ. Davayı kaybetmek mi istiyorsun? Bu ne demektir biliyor musun? Toplumdan silinmen, ya da bütün akrabalarının seninle birlikte utançtan yerin dibine girmesi demektir. Josef, yalvarırım kendine gel, kayıtsızlığın beni çıldırtıyor. Seni gören birinin, 'baĢtan yitirilmiĢ

dava' deyimine inanası geliyor."

"Amcacığım," dedi K., "telaĢa kapılıyorsun, sinirlenmenin ne sana, ne de bana bir yararı olur. Davalar telaĢa kapılarak kazanılmaz. Deneyimlerime güven biraz, biliyorsun, seninkileri hep dinlemiĢimdir, hatta beni ĢaĢırtsalar bile. Bu davanın bütün aileye acı çektireceğini söylediğine göre aslında aklım almıyor ama bu o kadar önemli değil- söylediğin her Ģeyi yapmak isterim, ama ben köyde geçireceğim bu tatilin yararlı olacağına senin kadar inanmıyorum, çünkü kaçmak suçu kabullenmek anlamına gelir. Hem zaten burada kalıp soruĢturmaları göğüslersem, daha fazla ilerleme kaydedebilirim."

"Peki öyleyse," dedi amca, bakıĢ açılarının nihayet birbirine yakınlaĢtığını belli eden bir ses tonuyla. "Kayıtsızlığınla davana zarar verdiğini gördüğüm ve senin yerine ilgilenmem gerektiğini düĢündüğüm için bu öneriyi yaptım sana, ama bütün gücünle iĢin içinde olmak istiyorsan, bu elbette çok daha iyi olur."

"O halde anlaĢtık," dedi K. "ġimdi ilk önce ne yapmam gerektiğini söyler misin bana?"

"DüĢünmem için bana zaman tanımalısın," dedi amca. "DüĢün ki yirmi yıldır neredeyse sürekli köyde yaĢıyorum. Ġnsan ister istemez bu konularda sezgisini yitiriyor, hangi kapıyı çalacağını bilemiyor. Yetkili kiĢilerle sürdüğüm iliĢkiler kendiliğinden gevĢedi. Köyde biraz yalnız olduğumu biliyorsun, bu tür fırsatlarda insan bunu daha iyi anlıyor. Davan beni hazırlıksız yakaladı. Aslında Erna'nın mektubu bir Ģeyler sezmeme yol açmıĢtı, senin Ģimdiki tavrın da bu sezgilerimi doğrular nitelikte. Ama bu önemli değil. ġimdi en önemlisi, hiç zaman kaybetmemek."

Daha sözünü bitirmeden, ayaklarının ucunda dikilip bir arabaya iĢaret etti ve sürücüye bir adres fırlatarak K.'yı arabanın içine itiverdi.

"ġimdi Avukat Huld'a gidiyoruz," dedi. "Okul arkadaĢlarımdan birisi, adını mutlaka duymuĢsundur. Hayır mı? ĠĢte bu çok garip! Oysa savunmacı ve yoksulların avukatı olarak oldukça ünlüdür. Ama ona asıl güvenmemi sağlayan, insancıl yanıdır."

"Sen ne yaparsan kabul ederim," dedi K., amcasının olayı aceleci ve telaĢlı bir biçimde ele almasına karĢın.

Bir sanık için gidip de yoksulların avukatını bulmak pek hoĢ bir Ģey değildi.

"Bu tür bir davada avukat tutulması gerektiğini bilmiyordum."

"Ne demek!" dedi amca, "Bu son derece doğal bir Ģey! Neden tutulmasın ki?

ġimdi olay hakkında bilgi edinmem için bugüne kadar olup biten her Ģeyi anlat bana."

K. olayı olduğu gibi, hiçbir Ģeyi saklamadan anlattı, çünkü bu davayı utanç verici bulan amcasına ancak tam bir açık sözlülükle karĢı koyabilirdi. Bayan Bürstner'in adını, yalnızca bir kez ve üstü kapalı olarak andı; genç kızın davayla ilgisi olmadığına göre, bu durum dürüstlüğe leke sürmezdi nasıl olsa. KonuĢurken, pencereden dıĢarı bakıyordu, tam o sırada mahkeme arĢivlerinin bulunduğu kenar mahalleye yaklaĢtıklarını fark etti, amcasına da gösterdi, ama o, rastlantıyı hiç de ilginç bulmadı. Araba karanlık bir evin önünde durdu. Amca giriĢ katındaki ilk kapıyı çaldı. Yanıt beklerken otuz iki diĢini göstererek gülümsedi.

"Saat sekiz..." diye fısıldadı yeğenine. "Ziyaret saati sayılmaz! Ama Huld bana kızmayacaktır."

Ġki kocaman kara göz kapının dikiz deliğinde belirip bir an ziyar etçileri süzdü, sonra kayboldu. Ancak kapı açılmadı. Amca ile K. gözleri görmüĢ

olduklarını karĢılıklı olarak doğruladılar.

"Yabancılardan ürken yeni bir hizmetçi olsa gerek," dedi amca zili yeniden çalarken.

Ġki göz yine belirdi, hüzünlü gibiydiler; ama zayıf bir ıĢıltı yaydığı halde baĢlarının üzerinde ıslık çalarak yanan gaz alevinin neden olduğu görsel bir yanılsama da olabilirdi bu.

"Açın!" diye bağırdı amca yumruğuyla vurarak, "Avukat beyin dostları geldi."

"Avukat bey hasta," diye fısıldadı birisi arkalarından.

Koridorun öbür ucundaki bir kapının eĢiğinde sabahlığıyla ayakta duran bir bey, son derece alçak bir sesle yapmıĢtı bu açıklamayı. Uzun süredir beklediği için sinirlenen amca, aniden dönüp bağırmaya baĢladı:

' ;

"Hasta mı? Hasta olduğunu mu söylüyorsunuz?" Sonra da adam hastalığın ta kendisiymiĢ gibi, tehdit saçan bir tavırla ilerledi.

"ĠĢte açıyorlar," dedi adam avukatın kapısını göstererek, sonra sabahlığının önünü kapatıp gözden'kayboldu.

Kapı gerçekten de açılmıĢtı. Uzun beyaz bir önlük takmıĢ genç bir kız -

K. haince bakan siyah gözleri tanıdı, biraz patlaktılar - elinde bir mumla holde duruyordu.

"Bir dahaki sefere daha çabuk açarsınız," dedi amca selam vermeden, bu arada kız hafifçe eğildi. "Gel Josef," dedi amca K.'ya. O da genç kızın yanından geçerek yavaĢça içeri süzüldü.

"Avukat bey hasta," dedi genç kız, amcanın hiç beklemeden kapılardan birine doğru yöneldiğini görünce.

Kız giriĢ kapısını kapatmak için arkasını döndüğü halde, K. ĢaĢkın ĢaĢkın ona bakıyordu hâlâ. Bebek gibi yusyuvarlak bir yüzü vardı; yalnızca solgun yanaklarıyla çenesi değil, Ģakakları ve alnı bile yuvarlaktı.

"Josef!" diye bağırdı amca yeniden. Sonra da genç kıza sordu: "Kalbinden mi rahatsız?"

"Sanırım öyle," dedi genç kız elindeki mumla yolu göstermek ve odanın kapısını açmak için geri gelerek.

Mum ıĢığının henüz ulaĢamadığı bir köĢedeki yataktan, uzun sakallı bir yüz doğruldu.

"Kim geldi Leni?" diye sordu avukat. IĢıktan gözleri kamaĢtığı için ziyaretçileri tanıyamamıĢtı.

"Eski dostun Albert geldi," diye yanıtladı amca.

"Ah, Albert!" dedi avukat, ziyaretçiden saklaması gereken bir Ģey yokmuĢ

gibi yastığının üzerine yığılarak.

"Durum çok mu kötü?" diye sordu amca yatağın kenarına oturarak.

"Sanmıyorum, daha öncekiler gibi geçip gidecek bir kalp rahatsızlığıdır."

"Olabilir," dedi avukat alçak sesle, ama öncekilerden çok daha kötü.

Soluk alırken zorlanıyorum, uyku uyuyamıyorum ve gücüm her geçen gün azalıyor."

"Vah vah!" dedi amca, kocaman eliyle Ģapkasını dizine day ayarak. "ĠĢte bu kötü haber! Hiç değilse iyi bakıyorlar mı sana? Burası öyle karanlık, öyle kasvetli ki! Buraya gelmeyeli çok oldu, eskiden evin daha neĢeliydi gibi geliyor bana. Senin Ģu küçük hanım da çok hüzünlü görünüyor, ya da en azından öyle görünmeye çalıĢıyor."

Genç kız hâlâ elindeki mumla kapının yanında duruyordu. Belli belirsiz bakıĢlarını, amcadan çok K'ya yönelttiği fark ediliyordu; hatta amca kendisinden söz ederken bile.

K. genç kıza doğru çektiği bir iskemleye dayanmıĢtı.

"Benim gibi hasta bir insanın dinlenmesi gerekir," dedi avukat. "Bu sessizlik bana hüzünlü gelmiyor." Bir süre sonra da, "Hem Leni bana iyi bakıyor, o iyi bir kız," diye ekledi.

Ancak amca ikna olmadı, genç bakıcıdan kuĢkulandığı açıkça belliydi.

Avukata karĢılık vermese de, kızın yatağa doğru yaklaĢtığını görünce, mumu gece masasının üzerine bırakıĢını, Bay Huld'un üzerine eğilip yastıklarını düzeltirken onunla fısıldaĢmasını sert bir bakıĢla izlemeyi sürdürdü.

Hastayı neredeyse unutmuĢ gibiydi. Ayağa kalkıp kızın arkasından gidip gelmeye baĢladı. K. onun kızı eteğinden tutup yataktan uzaklaĢtırdığını görse bile ĢaĢırmayacaktı. Kendisi olup bitenleri sessizce gözlüyordu.

Avukatın hastalığına pek üzülmüĢ sayılmazdı, çünkü amcanın dava konusunda gösterdiği telaĢa karĢı çıkamamıĢtı ve kendi katkısı olmaksızın bu telaĢın baĢka yöne çevrilmesi hoĢuna gidiyordu. Amca, belki de sırf bakıcı kıza hakaret etmek için Ģu sözleri söyledi:

"Küçük hanım, lütfen bizi bir süre yalnız bırakın, dostumla özel olarak bir iĢ görüĢmesi yapacağım."

Hâlâ avukatın üzerine eğilmiĢ, yatağın duvara dayalı kenarını düzeltmekle meĢgul olan bakıcı kız kafasını çevirmekle yetinip amcanın zaman zaman öfkeyle kesilen, zaman zaman da taĢkın bir akıcılık kazanan sözleriyle garip bir biçimde çeliĢen bir ses tonuyla karĢılık verdi:

"Beyefendinin çok hasta olduğunu görüyorsunuz, Ģu anda sizinle bir iĢ

görüĢmesi yapamaz." 1

Genç kız amcanın kullandığı deyimi, herhalde kolayına geldiği için tekrarlamıĢtı; ama tarafsız biri bile bu sözlerde bir ironi sezebilirdi.

Amca iğne batırılmıĢ gibi yerinden sıçrayıverdi.

"Seni Ģeytan!" diye bağırdı heyecandan boğuk çıkan, zor duyulur bir sesle.

Buna benzer bir Ģeyler beklediği halde korkuya kapılan K., iki eliyle ağzını kapatmak amacıyla amcasına doğru koĢtu . Çok Ģükür ki o anda hasta yerinden doğruldu, gövdesi genç kızın arkasında belirdi. Amca, iğrenç bir Ģey yutmuĢ gibi yüzünü buruĢturdu, sonra daha sakin bir sesle konuĢtu:

"Henüz aklımı yitirmiĢ değilim küçük hanım. Ġstediğim Ģey olanaksız olsaydı, istemezdim. ġimdi lütfen bizi yalnız bırakın."

Bakıcı kız, yüzü tamamen amcaya dönük olarak, yatağın baĢucunda ayakta duruyordu. K., onun avukatın elini okĢadığını fark eder gibi oldu.

"Leni'nin yanında her Ģeyi söyleyebilirsin," dedi hasta yalvaran bir ses tonuyla.

"Olayın benimle ilgisi yok," dedi amca. "Söz konusu olan benim sırrım değil." Sonra, daha fazla tartıĢmak istemediğini, ama karĢısındakine düĢünmesi için bir süre tanıdığını belli edercesine arkasını döndü.

"Kiminle ilgili peki?" diye sordu avukat sönük bir sesle, tekrar yatarak.

"Yeğenimle, onu da getirdim buraya," dedi ve tanıĢtırdı: "Yetkili ġef, JosefK."

"Ah!" dedi hasta daha canlı bir sesle, elini K.'ya uzatarak. "Özür dilerim, sizi görmemiĢtim."

"Git Leni," dedi sonra bakıcı kıza. O da daha fazla zorluk çıkarmadı ve uzun süreliğine ayrılıyormuĢ gibi elini uzattı kendisine.

"Demek ki," dedi daha dostça bir tavırla yaklaĢmıĢ olan amcaya, "demek ki hasta ziyareti değil de, iĢ için geldin."

O ana kadar hasta ziyaretine geldikleri düĢüncesiyle elden ayaktan kesilmiĢ gibi duran avukat, birden canlanmıĢ görünüyordu. Dirseğine dayanmıĢ duruyordu ki bu oldukça yorucu olmalıydı ve bir tutam sakalını çekiĢtiriyordu.

"ġu cadı çekip gittiğinden beri daha iyi görünüyorsun," dedi amca. Soluk almak için ara verdikten sonra, "Bahse girerim bizi dinliyordur," diye ekleyip kapıya atıldı.

Ama kapının arkasında hiç kimse yoktu, amca geri geldi, düĢ kırıklığına uğramıĢ gibi değil de -çünkü bakıcının orada olmaması çok daha kötüydü -

sinirlenmiĢ görünüyordu.

"Onun hakkında yanılıyorsun," dedi avukat, kızı savunmak için baĢka bir Ģey söylemeden. Belki de savunulmaya ihtiyacı olmadığını ima etmek istiyordu.

Sonra daha nazik bir sesle konuĢmayı sürdürdü:

"Sayın yeğeninin iĢine gelince, bu kadar zor bir göreve gücüm yeterse kendimi mutlu hissederim elbet. Durumun üstesinden gelmeye yetecek kadar sağlıklı olduğunu sanmıyorum ama elimden geleni yaparım. Her Ģeyle baĢ

edemesem de, her an bir meslektaĢa

baĢvurabilirim. Açıkçası bu dava, kiĢisel olarak üstlenmeyi peĢinen reddedemeyeceğim kadar ilgimi çekiyor. Yüreğim beni yarı yolda bırakırsa da, hiç değilse durmak için saygın bir fırsat yakalamıĢ olur."

Söylenenlerin tek kelimesini bile anlamadığını düĢünen K., bir anlam çıkarabilmek için sürekli amcasına bakıyordu. Ancak o, elinde mum, üzerinden bir ilaç ĢiĢesinin kayıp halıya düĢtüğü gece masasına oturmuĢ, avukatın ağzından çıkan her sözü baĢıyla onaylıyor, hepsiyle hemfikir görünüyor, arada bir yeğenine bakarak onu da onaylamaya teĢvik ediyordu.

Avukata bu davadan daha önce söz etmiĢ miydi acaba? Ama hayır, bu olanaksızdı, daha önce olup bitenlerin tümü bu varsayımı doğruluyordu.

"Anlamıyorum," dedi bu yüzden.

"YanlıĢ bir Ģey mi yaptım?" diye sordu avukat. En az K. kadar ĢaĢkın ve sıkıntılı görünüyordu. "Aceleden belki yanlıĢ bir yola saptım. Benimle hangi konuda görüĢmek istiyordunuz? Davanızla ilgili olduğunu sanmıĢtım."

"Elbette," dedi amca ve, "Sen ne istiyorsun?" diye K.'ya sordu.

"Ġyi ama," dedi K., "Benimle ve davamla ilgili bilgileri nereden öğrendiniz?"

"Ah! Sorun buymuĢ!" dedi avukat gülümseyerek. "Avukat olduğumu biliyorsunuz. Mahkeme iĢleriyle uğraĢan insanlarla görüĢürüm sık sık, hep davalardan söz ederiz aramızda ve en çarpıcı olanlar akılda kalır, özellikle de bir dostun yeğeni söz konusu olduğunda. Bence bunda ĢaĢılacak bir Ģey yok."

"Daha ne istiyorsun peki?" dedi amca K.'ya. "Tedirgin bir halin var."

"Mahkeme iĢleriyle uğraĢan insanlarla görüĢüyorsunuz demek?" diye sordu K.

"Evet!" dedi avukat.

"Çocuksu sorular soruyorsun," dedi amca.

"Kendi mesleğimden insanlarla değil de, kiminle görüĢecektim ki?"

Bunu öylesine kesin bir ses tonuyla söylemiĢti ki, K. karĢılık vermedi.

"Ama çatı katındaki mahkemede değil de, adalet sarayında çalıĢıyorsunuz herhalde?" demek istedi, ama bunu söyleyecek cesar eti bulamadı.

"Bakın," diye devam etti avukat, son derece doğal bir Ģeyi parantez arasında açıklarcasına bir ses tonuyla, "bakın, bu iliĢkiler müĢterilerimin birçoğunun çok iĢine yarıyor, hem de çeĢitli açılardan.

Bunu söylemem bile gereksiz. KuĢkusuz Ģu anda hastalığım bana büyük sıkıntı veriyor, ama mahkemede hâlâ iyi dostlarım var, beni ziyarete geliyorlar ve haberleri onlardan öğreniyorum. Belki de zamanlarını mahkemede geçirenlerden daha çabuk alıyorum haberleri. ġu anda da benim için çok değerli olan biri var Ģurada." Eliyle karanlık bir köĢeyi gösteriyordu.

"Hani nerede?" diye sordu K. ĢaĢkınlıktan neredeyse terbiyesizlik edercesine.

Sersem sersem çevresine bakındı. Küçük mumun ıĢığı karĢı duvara yansımıyordu. Ama gerçekten de, köĢede bir Ģey kıpırdamaya baĢladı.

Amcanın yukarı kaldırdığı mumun ıĢığında, küçük bir masanın önünde oturmuĢ yaĢlı baĢlı bir bey göründü. Bu kadar uzun bir süre göze çarpmadan oturabilmek için soluğunu tutmuĢ olmalıydı. Dikkatin üzerine çekilmesinden hoĢnut olmadığını açıkça belli ederek törenle ayağa kalktı ve tanıĢtırılmak, selamlaĢmak, kimseyi rahatsız etmek istemediğini göstermek için, ellerini kanat çırparcasına salladı. Onu karanlık köĢesinde bırakmaları, varlığını unutmaları için yalvarır gibi bir hali vardı. Ama artık olanaksızdı bu.

"Bizi ĢaĢırttınız," dedi avukat açıklamak için. Eliyle yaklaĢmasını iĢaret ederek teĢvik ediyordu onu. Öteki de çekine çekine, ama ağırbaĢlı bir halde yavaĢça yaklaĢtı.

"Sayın Kalem Müdürü... -Ah! Özür dilerim, henüz sizi tanıĢtırmadım.

Dostum Albert K. ve onun yeğeni, Yetkili ġef Josef K. Bu da Sayın Kalem Müdürü... Sayın müdür beni ziyaret etme lütfunda bulunmuĢ. Bu ziyaretin bedelini bir kâhin bile tahmin edemez. Tahmin etmek için iĢin içinde olmak, bu sevgili beyefendinin sırtındaki iĢi bilmek gerekir. Her Ģeye karĢın geldi iĢte ve biz, hastalığım elverdiğince sakin sakin sohbet ediyorduk. Leni'ye konuk kabul etmemesini söylemiĢtik, çünkü ziyaret beklemiyorduk, yalnız kalacağımızı sanıyorduk. Derken, sevgili Albert, sen kapıyı yumrukladın ve Sayın Kalem Müdürü, iskemlesi ve masasıyla birlikte bir köĢeye çekildi. Ama görüyorum ki, istersek beraberce ele alabileceğimiz bir konumuz var. Öyleyse tekrar bir araya gelelim... Sayın Kalem Müdürü...," diye ekledi baĢını saygıyla eğip yatağın yanındaki bir koltuğu göstererek.

"Ne yazık ki yalnızca birkaç dakika kalabileceğim," dedi kalem müdürü nazikçe. Koltuğa gömülüp saatine baktı. "ĠĢe dönmem gerekiyor. Ama dostumun bir dostuyla tanıĢma fırsatını kaçırmak istemem," diye ekleyerek amcaya dönüp baĢını hafifçe eğdi.

Amca bu yeni dostun varlığından çok hoĢnut görünüyordu. Mizacı aslında minnet duygularını belli etmesini engelliyordu ama kalem müdürü konuĢurken, zoraki ve yüksek sesli bir kahkahayla eĢlik etti ona. Görüntü korkunçtu! Kimse kendisiyle ilgilenmediği için, K. olup bitenleri rahatça izleyebiliyordu. GörüĢmeye katıldığı andan itibaren, kalem müdürü, alıĢkanlık gereği konuĢmanın gidiĢatını ele geçirdi. Az önceki halsizliği belki de yeni gelenleri uzaklaĢtırmaya yönelik olan avukat, eli kulağında, dinlemeye koyuldu. Mumu elinden bırakmayan amca ise -bacağının üzerinde dengede tutuyordu, avukat da sık sık kaygı dolu bakıĢlarla izliyordu bu durumu- bütün sıkıntılarını unutup kalem müdürünün etkileyici konuĢmasına ve sözlerine dalgalanarak eĢlik eden el kol hareketlerine kaptırmıĢtı kendini. Yatağın kenarına dayanmıĢ olan ve kalem müdürünün belki de kasıtlı olarak görmezlikten geldiği K.'ya da, yaĢlı adamları izlemek düĢüyordu. Neden söz edildiğini bile zor anlıyordu, kafası karıĢıktı. Bazen bakıcı kızı ve amcasının ona ne kadar kaba davrandığını, bazen de kalem müdürünü daha önce görüp görmediğini düĢünüyordu. Ġlk sorgulanması sırasında kalabalık arasında mıydı acaba?

Belki de yanılıyordu. Ama kalem müdürü pekâlâ dinleyiciler arasında ilk sırada yer alan o seyrek sakallı yaĢlı beylerden biri olabilirdi.

K.'nın aklından bunlar geçtiği sırada, kırılan bir porselen sesi herkesin kulak kabartmasına neden oldu.

"Gidip ne olduğuna bakayım," dedi K. ve kendisini engellemelerine olanak tanırcasına yavaĢça dıĢarı çıktı.

Gözlerini karanlığa alıĢtırmaya çalıĢarak hole çıktığı anda, kapı kolunu hâlâ sımsıkı tutan elinin üstüne kendisininkinden çok daha küçük bir el yapıĢtı. Küçük el kapıyı yavaĢça kapattı. Geldiğini duyan bakıcı kızın eliydi bu.

"Hiçbir Ģey olmadı," dedi. "DıĢarı çıkmanızı sağlamak için duvara bir tabak fırlattım sadece."

"Ben de sizi düĢünüyordum," dedi K. sıkılarak. "Ne iyi! Haydi gelin!"

Birkaç adım attıktan sonra, buzlu camlı bir kapının önüne geldiler. Kız kapıyı açtı. "Girsenize," dedi.

Burası herhalde avukatın çalıĢma odasıydı. Ġki büyük pencerenin önündeki küçük bir dikdörtgen alanı aydınlatan ay ıĢığında seçildiği kadarıyla, bu oda eski ağır mobilyalarla döĢenmiĢti.

"Oraya," dedi kız, oyma arkalıklı karanlık ahĢap bir sandığı göstererek.

K. oturur oturmaz araĢtırmayı sürdürdü. Yoksulların avukatına gelen müĢteriler, bu yüksek tavanlı odanın ortasında kendilerini herhalde kaybolmuĢ hissediyorlardı. Müvekkillerin kocaman çalıĢma masasına küçük adımlarla yaklaĢtıklarını görür gibi oldu. Ancak bunu hemen unuttu.

Gözleri artık yalnızca, kendisini koltuk kenarına sıkıĢtırarak yanında oturmuĢ olan genç kızı görüyordu.

"Çağırmama gerek kalmadan, kendiliğinizden geleceğinizi sanmıĢtım," dedi.

"Çok garip bir durum doğrusu. Ġçeri girdiğiniz sırada ilk önce sürekli bana bakıp durdunuz, sonra da beni beklettiniz." Ardından da, "Bana Leni deyin," diye ekledi, bu görüĢmenin tek bir anının bile boĢa gitmemesi gerekiyormuĢ gibi.

"Peki," dedi K., "Ancak sözünü ettiğiniz garip durumu açıklamak çok kolay Leni. Ġlk önce yaĢlı beylerin konuĢmalarını dinlemem gerekiyordu, durup dururken yanlarından ayrılamazdım. Hem

ben atılgan biri değilim, çekingen sayılırım, üstelik siz de ilk bakıĢta kendini kaptıracak birine benzemiyorsunuz."

"Sorun bu değil," dedi Leni kolunu kenara dayayıp K.'nın gözlerinin içine bakarak. "Sorun bu değil, ama benden hoĢlanmadınız ve galiba hâlâ hoĢlanmıyorsunuz."

"HoĢlanmak," dedi K. kaçamak yaparcasına, "hoĢlanmak çok zayıf bir sözcük olurdu..."

"Ya!" dedi kız gülümseyerek.

Bu küçük ünlemin ardından K.'nın düĢünceli hali, Leni'ye belli bir üstünlük sağlıyordu. K. da bir süre sustu. Gözleri artık odanın karanlığına alıĢtığı için, birtakım ayrıntıları seçebiliyordu. Özellikle de kapının sağ tarafında asılı duran büyük bir t uval dikkatini çekti ve daha iyi görebilmek için öne eğildi. Tabloya ıĢıltılı bir hava veren taht gibi yaldızlı bir yüksek koltuğa oturmuĢ yargıç cüppeli bir adamın resmiydi bu. Portreyi ilginç kılan, yargıcın tavrıydı. Soylu bir ağırbaĢlılıkla oturmak yerine, sol kolu koltuğun sırtına ve yanına sımsıkı dayalı duruyordu, sağ kolu ise tamamen serbestti. Koltuk kenarındaki tek eliyle, çok önemli bir Ģey söylemek ya da yargı kararını açıklamak üzere yerinden 'fırlayacakmıĢ gibi duruyordu. Sanık, üst basamakları sarı bir halıyla kaplı olan merdivenin dibinde olmalıydı.

"Benim yargıcım bu mu acaba?" dedi K. parmağıyla tabloyu göstererek.

"Onu tanırım," dedi Leni, kendisi de resme bakarak. "Sık sık gelir. Bu resim gençliğinde yapılmıĢ, ama aralarında en ufak bi r benzerlik yok, çünkü gerçek yargıç son derece kısa boyludur. Yine de kendini dev gibi göstermek istemiĢ, çünkü buradaki herkes gibi, o da kendini beğenmiĢ

biridir. Ben de öyleyim, hoĢunuza gitmediğim için de çok kızgınım!"

K. bu son sözlere, kolunu Leni'nin boynuna dolayıp onu kendisine doğru çekerek karĢılık verdi. Kız da baĢını sessizce omzuna dayadı. Ancak K.

hâlâ yargıcı düĢünüyordu.

"Görevi nedir?" diye sordu.

"Sorgu yargıcı," dedi kız, K.’nın boynuna doladığı elini tutup parmaklarıyla oynayarak.

"Yine basit bir sorgu yargıcı!" dedi düĢ kırıklığına uğrayan K. "Yüksek düzeyliler saklanıyor. Yine de bu adam bir tahta oturmuĢ!"

"Bütün bunlar uydurma Ģeyler," dedi Leni, yüzünü K.’nın eline doğru eğerek. "Aslında, dörde katlanmıĢ eski bir örtüyle kapl ı bir mutfak iskemlesinde oturur." Sonra da, "Ama siz davanızdan baĢka bir Ģey düĢünemiyor musunuz?" diye yavaĢça ekledi.

"Hayır, hiç ilgisi yok," dedi K. "Hatta belki onu çok az düĢünüyorum.

"Hatanız bu değil," dedi Leni. "Çok inatçı olduğunuzu duydum."

"Kim söyledi bunu?" diye sordu.

Leni'nin göğsüne dayalı gövdesini hissediyor, onun koyu renkli gür ve sımsıkı örgülü saçlarına bakıyordu.

"Daha fazlasını söyleyemem," diye karĢılık verdi Leni, "bana isim sormayın, ama hatanızı düzeltin, bu kadar inatçı olmayın. Mahkemeye karĢı gelinemez, itiraf zorunludur. Siz de ilk fırsatta itiraf edin, ancak ve ancak bundan sonra kaçmaya çalıĢabilirsiniz. Hem o zaman bile, birisi size yardım ederse baĢarılı olabilirsiniz. Ama siz kaygılanmayın, yardım iĢiyle kendim ilgileneceğim."

"ġu mahkeme ve orada dönen dümenler konusunda çok bilgili görünüyorsunuz," dedi K. onu dizlerine oturtarak, çünkü kendisine çok fazla yaslanmıĢtı.

"Evet öyleyim," dedi kız, bluzunu ve eteğini düzelttikten sonra rahatça yerleĢerek.

Sonra iki eliyle boynuna asılıp baĢını arkaya attı ve ona uzun uzun baktı.

"Peki itiraf etmezsem bana yardımcı olamaz mısınız?" diye sordu K. onu sınamak için.

"Hep yardım önerisi alıyorum," diye düĢünüyordu ĢaĢırmıĢ gibi, "önce Bayan Bürstner, sonra mübaĢirin karısı, Ģimdi de anlaĢılmaz bir biçimde bana gereksinim duyan Ģu küçük bakıcı kız. Gerçek yerini bulmuĢ gibi dizlerimde oturuyor iĢte."

"Hayır," diye yanıtladı Leni baĢını yavaĢça sallayarak. "Ġtiraf etmezseniz size yardımcı olamam. Ama size yardımcı olmam umurunuzda bile değil, hiç aldırıĢ etmiyorsunuz, inatçısınız ve hiç söz dinlemiyorsunuz..." Bir süre sonra da, "Kız arkadaĢınız var mı?" diye sordu.

"Hayır," dedi K.

"Ya! Mutlaka vardır!"

"Evet, doğru," dedi K. "Yok diyorum ama, fotoğrafını da yanımd a taĢıyorum."

Sonra da, ricası üzerine Elsa’nın fotoğrafını gösterdi Leni'ye. K.’nın dizleri üzerinde yayılmıĢ, resmi inceliyordu. Elsa'nın, çalıĢtığı kabarede dönerek yaptığı danslardan birinin sonunda çekilmiĢ bir enstantaneydi bu. Bayılırdı böyle dans etmeye. Eteği hâlâ etrafında uçuĢuyordu, ellerini sıkı kalçalarına dayamıĢ, gülerek yanına bakıyordu.

Kime güldüğü, resimden anlaĢılmıyordu.

"Korsesini çok sıkmıĢ," dedi Leni, kendince bunu belli eden yeri parmağıyla göstererek. "HoĢuma gitmedi. Kaba ve hantal görünüyor. Ama belki de size karĢı yumuĢak ve naziktir. Fotoğraf da bunu belli ediyor sanki. Bu tür iri yarı sağlam kızlar genelde yalnızca yumuĢak ve nazik olmayı bilirler. Ama sizin için kendini feda eder miydi acaba?"

"Hayır," dedi K. "Ne yumuĢaktır, ne de nazik; kendini benim için feda etmezdi. Zaten kendisinden bunların hiçbirini istemedim, hatta Ģimdiye kadar bu fotoğrafı sizin gibi dikkatle incelemedim bile."

"Demek ki bu genç kızı fazla önemsemiyorsunuz," dedi Leni. "Yoksa kız arkadaĢınız değil mi?"

"Kız arkadaĢım," dedi K. "Sözümü geri almıyorum."

"Varsın olsun," diye karĢılık verdi Leni, "ama onu kaybetseniz ya da yerine bir baĢkasını, örneğin beni geçirseniz, fazla üzüntü duymazsınız."

"Elbette, bu düĢünülebilir," dedi K. gülümseyerek. "Ama Elsa’nın sizden üstün bir yanı var: Davam hakkında hiçbir Ģey bilmiyor, hem bilseydi bile hiç düĢünmezdi bunu. Boyun eğmem için beni ikna etmeye asla çalıĢmazdı."

"Bu üstünlük sayılmaz," dedi Leni. "BaĢka bir üstünlüğü yoksa cesaretimi yitirmem. Fiziksel bir kusuru var mı?"

"Fiziksel bir kusur mu?" diye sordu K.

"Evet," dedi Leni. "Benim küçük bir kusurum var, bakın."

Sağ elinin orta ve yüzük parmaklarını açtı, aralarındaki deri, ikinci parmak kemiğinin sonuna kadar uzuyordu.

K. Leni'nin göstermek istediği Ģeyi karanlıkta hemen fark edemedi, kız onun elini çekip küçük deri parçasına dokunmasını sağladı.

"ġu iĢe bak!" diye bağırdı K., elin bütününe bir göz attıktan sonra da,

"Ne güzel bir el!" diye ekledi.

Leni, o iki parmağı durmadan açıp kapatan K.’nın ĢaĢkınlığını bir tür gururla izliyordu. Sonunda K. onları öpüp bıraktı.

"Ah!" diye bağırdı kız, "Beni öptünüz."

Ağzı açık kalan kız, çabucak dizleri üzerinde yukarı tırmandı. K. ĢaĢkın ĢaĢkın onu izliyordu. ġimdi çok yakınında olduğu için, acı ve yakıcı, biber kokusunu andıran bir parfüm yaydığını fark etti. Kız K.’nın baĢını göğsüne çekti, üzerine eğildi, sonra da boynunu ısırıp öptü, hatta saçlarına diĢlerini geçirdi.

"Sevgilinizin yerine koydunuz beni," diye bağırıyordu ikide bir.

"Görüyorsunuz ya, sevgilinizin yerine koydunuz beni!"

O sırada dizi kaydı, bir çığlık attı ve halının üzerine düĢer gibi oldu.

K. onu tutmak için belinden yakaladı, ama o da birlikte yuvarlandı.

"ġimdi benimsin," dedi kız. Son olarak da, "ĠĢte evin anahtarı, ne zaman istersen gel," diye fısıldadı.

K. giderken, rasgele bir öpücük daha kondurdu. Evden çıktığı sırada hafif bir yağmur yağıyordu. Leni'yi son kez pencerede görmek için sokağın ortasına ulaĢmaya çalıĢıyordu ki, amcası evin önünde duran bir arabadan dıĢarı fırladı; K. dalgınlıktan arabayı fark edememiĢti. Amca, yeğenini kolundan tuttuğu gibi, oraya çivilemek istercesine binanın kapısına itti.

"Nasıl yapabildin bunu?" diye bağırdı. "Tam yoluna girmiĢken iĢi berbat ettin! Belli ki avukatın metresi olan bir pis likle saklandın ve saatlerce geri dönmedin. Bir bahane bile aramıyorsun, hiçbir Ģeyi gizlemiyorsun, her Ģeyi açıkça yapıyorsun, onu bulmak için uçup gidiyor, yanında kalıyorsun! Üstelik üç kiĢiyi birden ekiyorsun: Senin için çırpınan amcanı, sana gerekli olan avukatı, özellikle de kalem müdürünü, bulunduğu aĢamada davana onca yardımı dokunabilecek o güçlü kiĢiyi! Sana yardım etmek için bir çare bulmaya çalıĢıyoruz. Benim avukata çok dikkatli davranmam, avukatın ise kalem müdürünü idare etmesi gerekiyor ve bunca güçlük arasında senin üzerine düĢen, en azından elinden geldiğince bana destek olmak! Ama ne gezer, gidip dönmüyorsun! Bir an gelir, hiçbir Ģey gizlenemez! Bunlar kuĢkusuz kibar insanlar, ses çıkarmayıp beni kolladılar. Ama sonunda kendilerini tutamadılar, konuya değinemedikleri için, susup oturdular. Çeyrek saat boyunca hiç konuĢmadık, acaba gelecek misin diye kulak kesildik. Ama boĢuna. Sonunda, düĢündüğünden çok daha uzun süre kalan kalem müdürü vedalaĢmak üzere ayağa kalktı. Bana yardım edemediği için üzüldüğü besbelliydi. Ġnanılmaz bir nezaket göstererek kapıda bir süre daha bekledi, sonra ayrıldı. Gitmesi beni nasıl rahatlattı bilemezsin, soluk alamaz hale gelmiĢtim. Zaten hasta olan avukat, daha da rahatsız oldu; o mükemmel insan, kendisine veda ettiğim sırada konuĢamıyordu. Senin yüzünden büsbütün çöktü, derdine çare olabilecek tek kiĢinin ölümünü hızlandırdın. Ve beni, amcanı, saatlerce yağmur altında beklettin. Dokun bak, sırılsıklamım; saatlerdir içim içimi yiyor."

Yedinci Bölüm

AVUKAT - SANAYĠCĠ - RESSAM

Bir kıĢ günü, dıĢarının kasvetli aydınlığında kar yağarken, K.

bürosundaydı. Sabah vakti olduğu halde son derece yorgundu. Alt düzey memurlardan kurtulmak için, önemli bir iĢi olduğunu bahane ederek odacıdan kimseyi içeri almamasını istemiĢti. Ancak çalıĢacak yerde, koltuğunda dönüp duruyor, masasının üzerindeki eĢyaların yerini değiĢtiriyordu. Sonunda farkında olmaksızın kolunu masaya uzattı, baĢı önünde hareketsiz kaldı.

Dava iĢi hiç aklından çıkmıyordu, yazılı bir savunma hazırlayıp mahkemeye göndermesinin doğru olup olmayacağını düĢünüyordu sık sık. Kısaca yaĢamından söz edebilir, baĢından geçen belli baĢlı olayları, hangi nedenlerden dolayı o Ģekilde davrandığını açıklayabilir, Ģu anki bakıĢ

açısıyla bu davranıĢları beğenip beğenmediğin i belirtebilir, son olarak da bu değerlendirmenin gerekçelerini ileri sürebilirdi. Bu tür bir savunmanın, avukatın basit savunmasından üstün olacağı kuĢkusuzdu.

Üstelik avukat da matah biri sayılmazdı. K. avukatın ne yaptığından gerçekten habersizdi. Pek bir Ģey yapmadığı kesindi, bir aydan uzun bir süredir kendisini çağırmaz olmuĢtu. Zaten daha önceki görüĢmelerinde de, o adamın kendisi için fazla bir Ģey yapabileceği izlenimini edinmemiĢti.

Bay Huld ona neredeyse hiçbir Ģey sormamıĢtı, oysa sorulacak ne ç ok soru vardı! ĠĢin özü o sorulardı. K. sorulması gerekenleri bizzat hissediyordu. Avukat ise sorgulamak yerine uzun söylevler çekiyor, ya da kulakları ağır iĢittiği için olsa gerek, K.'nın karĢısında hiç konuĢmadan duruyor, masasının üzerinden hafifçe eğilerek bir tutam sakalını çekiĢtiriyor ve halının desenlerine, belki de K.'nın Leni'yle birlikte yuvarlandığı yere bakıyordu. Arada bir, çocuklara yapıldığı gibi,,gereksiz uyarılarda bulunuyordu. Hesap görülürken K.'nın beĢ para ödemeyi düĢünmediği, yararsız ve can sıkıcı sözlerdi bunlar. Onu yeterince aĢağıladığı kanısına vardığında da, genelde moralini yükseltmeye çalıĢıyordu. Söylediğine göre, daha az umutsuz görünmemekle birlikte belki çok daha çetin olan bir sürü davayı tamamen ya da kısmen kazanmıĢtı. Listesi burada -masanın herhangi bir yerine vuruyordu-

çekmecesindeydi ama ne yazık ki meslek sırrı dosyaları göstermesini engelliyordu. Bu davalardan edindiği deneyim, K.'nın iĢine yarayacaktı: Hemen iĢe koyulup ilk dilekçeyi çoktan hazırlamıĢtı. Bu dile kçe çok önemliydi, çünkü dava çoğunlukla savunmanın uyandırdığı ilk izlenime bağlı oluyordu. Ne yazık ki -doğal olarak K.'yı Ģimdiden uyarması gerekiyordu- bu ilk dilekçelerin mahkeme tarafından okunmaması sık rastlanan bir durumdu. Sanığın sorgulanıp gözetim altında tutulmasının yazılı belgelerden çok daha önemli olduğu bildirilip, dosyalanıyordu.

Dilekçe sahibi çok ısrar edecek olursa da, talebinin diğer belgelerle birlikte, karar öncesinde okunacağı ekleniyordu. Bu da ne yazık ki her zaman yapılmıyordu; ilk dilekçe genelde- bir çekmecede kalıyor, sonunda kaybolup gidiyordu, hatta sonuna kadar saklansa bile, avukatın dedikodu yoluyla ya da yetkisiz kiĢilerden öğrendiğine göre, çoğu zaman okunmuyordu. Bu üzücü bir durumdu, ama nedensiz değildi. DuruĢmaların halka açık olmadığını, ancak mahkeme gerekli görürse açılabildiğini, ama yasanın bunu öngörmediğini K. göz ardı etmemeliydi. Ayrıca mahkeme dosyaları, özellikle de iddianame, sanık ve avukatına gösterilmiyor, bu da genelde ilk dilekçenin neye dayalı olacağının bilinmemesine ya da kuĢkulu kalmasına neden oluyor ve söz konusu dilekçede iĢe yarar unsurlar bulunması Ģansa kalıyordu. Gerçekten iĢe yarayan ve delil niteliğindeki dilekçeler, ancak sonradan, sorgulama sırasında suç unsurları ile dayanakları belirlenebilir ya da tahmin edilebilirse hazırlanabiliyordu.

Doğal olarak, bu koĢullar altında savunma son derece elveriĢsiz ve zor durumda kalıyordu, ama mahkeme bunu kasıtlı olarak yapıyordu.

Bay Huld'a göre yasa, savunmaya pek izin vermiyordu. HoĢgörü göster mekle yetiniyordu ve hoĢgörü gösterir gibi görünen yasa maddesinin gerçekten hoĢgörülü olup olmadığı bile tartıĢmalıydı. Doğruyu söylemek gerekirse, ceza mahkemesi avukatları tanımıyordu, savunmacı olarak ortaya çıkanların tümü aslında kuĢkulu avukatlardı. Bu elbette, kurumun bütününü küçük düĢüren bir olguydu. Mahkeme kalemlerine gittiğinde, K.’nın avukatlara ayrılmıĢ salona bir göz atması yeterliydi, orada bulunan topluluğu görünce büyük olasılıkla korkudan irkilecekti. Binada kendilerine ayrılan ufacık yer, o insanların ne kadar küçük görüldüğünü göstermeye yeterliydi. Gün ıĢığı odaya küçük bir tavan penceresinden giriyordu; bu da o kadar yüksekteydi ki -komĢu damın bacasından çıkan dumanı soluyup yüzünü ise bulayarak- dıĢarı bakmak için ilk önce sizi sırtına alacak bir meslektaĢ bulmanız gerekirdi. Üstelik, bir yıldan uzun süredir tabanında

-bunu berbat durumu hakkında fikir versin diye söylüyordu - bir adamın değilse de, bir bacağın rahatça içeri girebileceği büyüklükte bir delik bulunuyordu. Ayrıca avukatların odası çatının ikinci katındaydı.

Dolayısıyla adamlardan biri deliğe düĢerse, bacağı birinci kata, sanıkların beklediği koridorun tam ortasına sarkıyordu. Demek ki avukatlar bu durumun utanç verici olduğunu söylerken abartmıyorlardı.

Hiçbir baĢvuru iĢe yaramıyordu. Ayrıca masraflarını ödeyerek değiĢiklik yapmak da yasaktı. Mahkemenin avukatlara böyle davranması için kendine göre nedenleri vardı elbet. Savunma olabildiğince engellenmeye çalıĢılıyordu. Sanığın her Ģeyi tek baĢına yanıtlaması isteniyordu.

Aslında bu kötü bir fikir değildi, ama avukatların mahkeme önünde gereksiz oldukları sonucuna varmak kadar büyük bir yanılgı olamazdı. Tam tersine, hiçbir yerde bundan daha yararlı olamazlardı, çünkü duruĢmalar genelde yalnız halktan değil, sanıktan da gizli tutuluyordu; elbette olabildiğince, ama kesinlikle büyük bir gizlilik söz konusuydu. Sanık gerçekten de, dosyalara göz atma hakkına sahip değildi ve sorgulamalardan dosyaların içeriğini öğrenmek son derece zordu, özellikle de sindirilen ve çeĢitli kaygılar nedeniyle dikkati dağılan sanık için.

Savunma iĢte bu noktada devreye giriyordu. Avukatlar genelde sorgu yargıcıyla yapılan görüĢmelere katılamıyorlardı, ayrıca sanığa sorgulamanın hemen ardından sorular yöneltip, karmaĢık iliĢkileri arasından savunmaya yararlı olabilecekleri çekip çıkarmaları gerekiyordu.

Ama en önemlisi bu değildi, çünkü uzman bir kiĢi baĢka birine göre iĢin üstesinden daha iyi gelse de, bu yöntemle fazla bir Ģey öğrenilemezdi. En büyük koz, avukatın kiĢisel iliĢkileriydi, savunmanın asıl değeri buydu iĢte. K. kendi deneyimlerinden, alt düzey memurların rüĢvet almalarına mahkemenin göz yumduğunu fark etmiĢ olmalıydı. Çıkarcı ve vefasız olanları vardı. Bu açıdan sağlam duvarlarda gedikler açılmıĢtı.

Avukatların çoğu bu gediklere baskı uyguluyor, buradan rüĢvet veriyor, araĢtırma yapıp bilgi ediniyorlardı. En azından geçmiĢte, belgelerin çalındığı bile olmuĢtu. Birtakım savunma avukatlarının, bu yöntemle sanık lehine ĢaĢırtıcı anlık sonuçlara ulaĢtıkları yadsınamazdı. Küçük avukatlar da yeni müĢteriler çekmek için bunlardan yararlanıyor, ancak bu tür sonuçların dava akıĢı üzerinde ya hiç ya da pek az bir etkisi oluyordu. Yalnızca önemli memurlarla -daha alt mevkilerdeyken- kurulmuĢ

olan dürüst iliĢkilerin bir değeri vardı. Davanın gidiĢ atını, önce göze çarpmadan, sonra açık seçik olarak'ancak bunlar etkileyebilirdi. Bu yoldan baĢarıya ulaĢan avukatların sayısı elbette azdı. K. iĢte bu açıdan çok yerinde bir seçim yapmıĢtı. Dr. Huld'a göre, kendisininki gibi iliĢkileri olduğunu ileri sürebilecek ancak bir iki avukat çıkabilirdi.

Bunlar avukat odasını dolduran topluluğu umursamazlardı elbet, o kiĢilerle hiç ilgileri yoktu. Mahkeme memurlarıyla araları ise sıkı fıkıydı. Hatta Dr. Huld'un, koridorlarda sorun kumkuması sorgu yargıçlarını bekleyip, Ģansı yaver giderse onlardan genelde yanıltıcı ve hayal unsuru bilgiler edinmeye çalıĢması' da gerekmiyordu. Hayır, K.’nın da fark etmiĢ olabileceği gibi memurlar, hatta bazen üst düzey memurlar onun ayağına kadar gelip açıkça ya da en azından kolayca yorumlanabilir bir biçimde bilgiler veriyor ve davanın gidiĢatını kendisiyle tartıĢıyorlardı. Hatta bazı durumlarda ikna edilmeye hazır durumda, kulaklarına fısıldanan görüĢü benimsedikleri bile oluyordu. Buna çok fazla güvenmemek gerekirdi

elbet. Fikir değiĢtirdiklerini ve savunmadan yana olduklarını açıkça ifade etseler de, belki dosdoğru bürolarına dönüp ertesi gün yapılacak duruĢma için sanığa yönelik bambaĢka ve vazgeçtiklerini ileri sürdükleri ilk niyetlerinden çok daha sert talimatlar verebilirlerdi. Buna karĢı yapılabilecek bir Ģey yoktu, çünkü yanlarında bir tanık olmadan verilen güvenceler, adı üstünde tanıksızdı ve onları bağlamazdı, hatta avukat onların desteğini korumak için çaba harcamak zorunda olmasa da bu böyleydi. ġunu da belirtmek gerekirdi ki, bu adamların uzman kiĢilere iĢleri düĢtüğünde savunmayla iliĢkiye girmeleri, salt dostluk ya da insan sevgisi uğruna değil, bazı açılardan avukatlara bağımlı oldukları içindi.

BaĢlangıçtan itibaren mahkemelerin gizliliğini öngören adalet mekanizmasının hatası da burada ortaya çıkıyordu. Toplumdan kopuk olan memurlar, yalnızca sıradan davalar için donanımlıydı. Bu davalar kendiliğinden yürüyüp giderdi, uzaktan uzağa ve hafif müdahaleler yeterliydi. Ancak son derece basit ya da bir hayli çetin olan davalarda, ĢaĢırıp kalırlardı. Gece gündüz yasalarla boğuĢmaktan, sonunda insan iliĢkilerin anlamını unuturlar ve bu anlam eksikliği söz konusu davalarda belli olurdu. Bu durumda memurlar, genelde son derece gizli evrakları taĢıyan bir odacıyı da peĢlerine takarak avukatlara akıl danıĢmaya gelirlerdi. Ziyareti beklenen bazı beylerin, avukat onlara tavsiyede bulunabilmek için dosyaları incelerken, cesaretlerini yitirmiĢ bir halde Ģu pencereden sokağa baktıkları sıklıkla görülebilirdi. Zaten o beylerin mesleklerini ne kadar ciddiye aldıkları ve mesleki yetersizlikleri nedeniyle aĢamadıkları engellerin onları nasıl umutsuzluğa sürüklediği de bu tür olaylarda belli olurdu.

Avukata göre, durumları hiç de kolay değildi bunların, öyle olduğunu düĢünmek onlara karĢı haksızlık olurdu. Hukuk sisteminde sonsuz bir hiyerarĢi vardı, bunun içinde iĢe yeni baĢlayanlar kaybolup giderdi. Oysa mahkemelerde görülen duruĢmalar alt düzey memurlardan gizli tutulduğundan, kendilerine emanet edilen iĢleri asla sonuna kadar izleyemezlerdi. Nereden geldiğini bilmedikleri deliller gözlerinin önünden geçer, nereye gittiklerini de bir türlü öğrenemezlerdi. Bir davanın çeĢitli aĢamalarını, son kararı ve bunun

nedenlerini inceleyerek sağlanabilecek bilgilerden de yoksun kalırlardı.

Bu insanlar, bir davanın ancak yasalar tarafından kendilerine izin verilen bölümleriyle ilgilenebilir ve devamı, yani yaptıkları iĢin sonuçları hakkında pek bilgi sahibi olmazlardı; oysa avukatların sanıkla bağlantıları, genelde dava sonuçlanana kadar kopmazdı. Bu açıdan da mahkemede çalıĢan memurların avukatlardan öğreneceği çok Ģey vardı. Bu durumda memurların öfkeye kapılıp sanıklara çok kırıcı biçimde davranmalarına K.'nın ĢaĢırmaması gerekirdi. Bu deneyimi herkes yaĢıyordu. Bütün memurlar sinirliydi, hatta serinkanlı göründüklerinde bile. Küçük avukatlar bu durumdan çok Ģikâyetçiydi elbet. Bununla ilgili olarak gerçeğe uygun görünen bir hikâye anlatılıyordu: Sakin ve kendi halinde yaĢlı bir memur -bunlar çok çalıĢkan olurlardı- avukatların dilekçeleriyle iyice içinden çıkılmaz hale gelmiĢ bir dava üzerinde gecesini gündüzüne katarak çalıĢmıĢtı. Yirmi dört saatlik nankör bir çalıĢmadan sonra da, sabah kapının arkasında pusu kurup içeri girmek isteyen bütün avukatları merdivenden aĢağı yuvarlamıĢtı. Avukatlar, katlanmak zorunda kaldıkları bu tavrı tartıĢmak için, alt katlardan birinde bir araya gelmiĢlerdi. Bir yandan, içeri girme haklarının olmaması, memura karĢı herhangi bir yasal giriĢimde bulunmalarını engelliyordu, zaten çıkarları gereği durumu idare etmeleri de gerekiyordu. Ama öte yandan, mahkemede geçirmedikleri günü kayıp saydıklarından, salona girmek için can atıyorlardı. Sonunda, yaĢlı adamı yorgun düĢürmeye karar vermiĢlerdi. Sırayla merdiveni tırmanmıĢlar; yukarı vardıklarında, pasif bir direnmeden sonra da kendilerini koydurmuĢlardı. MeslektaĢları, kazazedeyi merdivenin dibinden toplamıĢlardı. Bu iĢ, yaklaĢık bir saat sürmüĢ, sonunda, gece boyu çalıĢtığı için zaten yorgun olan yaĢlı adam, kendini gerçekten bitkin hissedip bürosuna çekilmiĢti. AĢağıdakiler önce buna inanmak istememiĢler, salonun boĢ olup olmadığını anlaması için birini görevlendirmiĢlerdi. Sonra da içeri girmiĢ ama tek söz söyleyecek cesareti bulamamıĢlardı, çünkü avukatlar -en hantalları bile kurum hakkında kısmen de olsa bir fikir sahibi olabilecek yetenekteydi- hukuk sistemini düzeltmek ya da zorlamak isteğini hiç duymazlardı; oysa tüm sanıklar, hatta

en aptal olanları bile -bu çok belirgin bir özellikti- mahkemeyle ilk bağlantıyı kurar kurmaz, ilk iĢ olarak reform tasarıları hakkında kafa yorup çok daha verimli kullanabilecekleri saatlerini boĢa harcarlardı.

Dr. Huld'a göre tek akla yakın yol, ne olursa olsun duruma ayak uydurmaktı. Birtakım ayrıntıları düzeltmek mümkün olsa bile -ki bu bir yanılsamaydı- en iyi olasılıkla, gelecekteki davalar açısından sonuç alınabilir ve kinci memurların dikkatini üzerine çeken kiĢi büyük bir zarara uğrardı. Ne pahasına olursa olsun dikkat çekmemeli, büyük bir tiksinti duysa bile sakin olmalı, bu muhteĢem adalet mekanizmasının her zaman istikrarsız bir denge içinde olduğunu ve kendi kendine bir Ģeyleri değiĢtirmeye çalıĢırsa üzerine basacağı zemin kayacağından düĢme tehlikesiyle karĢı karĢıya kalacağını anlamalıydı. Oysa o dev mekanizma, her parçası birbirine bağlı olduğundan bu küçük rahatsızlığı kolayca atlatır ve değiĢmeden kalırdı, hatta daha tutarlı, daha dikkatli, daha sert ve daha hain olması ihtimali de vardı. Bu durumda en iyisi, avukatı rahatsız etmek yerine iĢi ona bırakmaktı. Sitemler kuĢkusuz pek iĢe yaramazdı, özellikle de insanlara önemli gerekçelerini anlatmak mümkün olmadığında. Ancak K.'ya, kalem müdürüne karĢı davranıĢıyla davasına ne kadar zarar verdiğini de belirtmek zorundaydı. Bu etkili insanın adı, K.'ya yardımı dokunabilecek kiĢiler listesinden silinmeliydi artık.

Davayla ilgili en yüzeysel göndermeyi bile kasıtlı olarak duymazlıktan geliyordu. Bu memurlar birçok açıdan çocuk gibi davranırlardı. Bazen en masum davranıĢlardan bile -K.'nın tutumu ne yazık hiç de masum sayılmazdı- alınıp en iyi dostlarıyla görüĢmeyi keser, yolda karĢılaĢtıklarında sırt çevirir ve her konuda aksilik çıkarırlardı. Kimi zaman da çaresizlik içinde yapılan küçük bir Ģaka durup dururken onları güldürür ve en beklenmedik biçimde geri dönmelerini sağlardı. Bu insanlarla iyi geçinmek hem çok zordu hem de çok kolay; bunun bir kuralı yoktu.

Bu Ģartlar altında, ortalama bir insan yaĢamının bu konularda birkaç kez baĢarıya ulaĢmaya yeterli olması bazen ĢaĢırtıcıydı. Herkesin baĢına geldiği gibi insan, hiçbir Ģey elde edemediğini düĢündüğü hüzünlü anlar yaĢardı; bu anlarda hiçbir yere varamadığını, yalnızca baĢlangıçtan itibaren iyi biteceği belli olan davaların mutlu sonuca ulaĢtığını ve bunun için dıĢ yardıma gerek bile olmadığını, geride kalan tüm davaların ise yapılan her Ģeye, tüm çabalara ve belli bir zevk ver en tüm küçük baĢarılara karĢın baĢarısızlığa uğradığını düĢünürdü. Bu durumda artık hiçbir Ģeye güvenemeyeceğini hisseder ve bazı sorulara cevap vermek zorunda kalsa, yolunda giden davaların sırf dıĢarıdan müdahale edildiği için rayından çıktığını inkâr ed emezdi. Bu da bir tür özgüvendi, ama geriye kalan tek Ģey buydu. Bu kuĢku nöbetleri -çünkü bunlar nöbetten baĢka bir Ģey değildir- avukatlar için özellikle, tatmin edici bir aĢama kaydederek belli bir yere getirdikleri dava ellerinden alındığında tehlikeliydi. Bir avukatın baĢına gelebilecek en kötü durumdu bu. Davayı ellerinden alan sanık değildi, böyle bir Ģey asla olmazdı.

Avukatını seçmiĢ olan bir sanık, ne olursa olsun onu elinde tutmak zorundaydı. Zaten bir kez yardım aldıktan sonra nasıl tek baĢına kalabilirdi ki? Demek ki olacak Ģey değildi bu, ama bazen dava öyle bir yöne sapardı ki, avukat takip etme hakkını yitirirdi. Dava, sanık, her Ģey elinden alınırdı. En yararlı iliĢkiler artık hiç iĢe yaramazdı, çünkü memurların da hiçbir Ģeyden haberleri olmazdı. Davanın bu aĢamasında yardım etmek olanaksızdı; celselere girilemez, avukat sanıkla bağlantı kuramazdı. Günün birinde evine döndüğünde, masasının üzerinde büyük bir özen ve umutla yazdığı dilekçeleri bulurdu. Davanın yeni aĢamasında yeri yokmuĢ gibi ona geri gönderilen bu evraklar artık birer kâğıt parçasından ibaret olurdu. Ama davanın yitirilmiĢ olduğu anlamına gelmezdi bu. En azından ortada bu varsayımı doğrulayacak önemli bir neden olmazdı.

Yalnızca davadan habersiz kalınır ve asla yeni bir Ģey öğrenilemezdi. Çok Ģükür ki bu tür durumlara ender rastlanıyordu ve K.'nın davası öyle olacak gibi görünse de, Ģimdilik o aĢamadan uzaktı ve hâlâ bir avukatın yapabileceği çok Ģey vardı. Fırsatın kaçırılmayacağından K. emin olmalıydı. Belirtildiği gibi, dilekçe henüz gönderilmemiĢti, ama acelesi yoktu. ġimdilik, yetkili kiĢilerle ilk bağlantıları kurmak çok daha önemliydi. Bu da zaten yapılmıĢ ve açıkça itiraf etmek gerekirse bazı baĢarılar elde edilmiĢti. K.'nın üzerinde olumsuz etki yaratacak, onu fazlasıyla umutlandıracak ya da kaygılandıracak ayrıntılara girmemek Ģimdilik daha iyiydi. Birtakım memurların hevesli görünüp iyimser Ģeyler söylediklerini, diğerlerinin ise iyimser görünmese de yardım isteğini geri çevirmediklerini bilmesi yeterliydi. Kısacası alınan sonuç tatmin ediciydi, ama bundan çıkarsama yapmamak gerekirdi, çünkü bütün ön görüĢmeler böyle baĢlar ve bunların değeri ancak sonraki geliĢmelerden anlaĢılabilirdi. Yine de kaybedilmiĢ bir Ģey yoktu ortada ve her Ģeye karĢın kalem müdürünü elde etmeyi baĢarabilirlerse -bu amaçla çeĢitli giriĢimlerde bulunulmuĢtu- cerrahların deyimiyle yara açıkça ortaya çıkar ve iĢin devamı gönül rahatlığıyla beklenebilirdi.

Bu tür bir söyleve baĢlayan avukat, susmak bilmiyordu. Her ziyarette aynı Ģeyleri tekrarlıyordu. Hep ilerlemeler oluyor, ama bunların ne tür bir ilerleme olduğu asla söylenmiyordu. Sürekli ilk dilekçe üzerinde çalıĢılıyor, ama bir türlü bitirilemiyordu. Bir sonraki görüĢmede bitmemesinin ne kadar isabetli olduğu anlaĢılıyordu, çünkü belgenin gönderilmesi için o tarihin yanlıĢ bir seçim olduğu çıkıyordu ortaya.

Dinlemekten yorgun düĢen K., zorluklar göz önüne alınsa bile olayda hiç geliĢme kaydedilmediğini belirtecek olsa, yavaĢça yol alındığı ama avukata zamanında baĢvurulsaydı çok daha fazla ile rlenmiĢ olacağı karĢılığını alıyordu. Ne yazık ki bu yapılmamıĢtı ve bu ihmal ileride, zaman kaybından çok daha büyük sıkıntılara neden olacaktı.

Bu görüĢmelere yapılan tek hayırlı müdahale, Leni'nin içeri girmesi oluyordu. Leni her seferinde, K. oradayken bir yolunu bulup Bay Huld'a çay getirmeyi beceriyordu. Ġyice eğilerek açgözlülükle fincana çayını dolduran ve içmeye koyulan avukata bakıyormuĢ gibi yaparak K.'nın arkasında duruyor ve gizlice elini tutmasına izin veriyordu. Tam bir sessizlik oluyordu. Avukat çayını içiyor, K. Leni'nin elini sıkıyor, Leni de arada bir tatlı tatlı K.'nın saçlarını okĢama cesaretini gösteriyordu.

"Sen hâlâ burada mısın?" diyordu avukat çayını bitirdiğinde.

"Fincanı geri götürecektim," diyordu Leni.

Son bir kez el sıkıĢılıyor, avukat ağzını siliyor ve yeni bir coĢkuyla konuĢmaya baĢlıyordu.

Peki ama ne istiyordu? Ona cesaret vermek mi? Yoksa tamamen umutsuzluğa boğmak mı? K. hangisi olduğunu bilmiyordu, ama çok geçmeden savunmasının emin ellerde olmadığı kanısına vardı'.

Avukatın kendine paye çıkarmak istediği anlaĢılsa da, doğruyu söylüyor olabilirdi ve belki de K.'nınki gibi kendisine önemli görünen bir davayla daha önce hiç ilgilenmemiĢti. Ama sürekli olarak önemine değindiği Ģu iliĢkiler aslında kuĢkulu görünüyordu. Bunları gerçekten sırf K.'nın çıkarı için mi kullanıyordu? ĠĢin içinde yalnızca en küçük memurların bulunduğunu, bunların son derece bağımlı kiĢiler olduğunu ve davadaki ilerlemenin, bazı durumlarda bu insanların terfi etmelerini kolaylaĢtırabileceğini belirtmeyi hiç unutmuyordu. Sanığa zarar vereceği belli olan böylesi bir sonuca ulaĢmak için avukatı kullanıyor olabilirler miydi? Belki de bütün davalarda böyle davranmıyorlardı, böyle bir Ģey olamazdı. Hizmetlerinin karĢılığı olarak avukatı ödüllendirmek için ona destek verdikleri davalar mutlaka vardı, çünkü Ģöhretinin korunması onların da yararınaydı. Ama durum gerçekten böyleyse, K.'nın davasına hangi yönde el atacaklardı? Bay Huld'un da belirttiği gibi, bu çok çetin bir davaydı ve baĢtan beri mahkemenin dikkatini üzerine çekmiĢti. Ne yazık ki, ne yapacakları belliydi artık! Dava aylardır sürdüğü halde, ilk dilekçenin henüz gönderilmemesi bunun belirtisiydi. Avukatın dediğine bakılırsa, hâlâ baĢlangıç aĢamasındaydılar. Bütün bunlar sanığı uyutup elini kolunu bağlamak için harika yöntemlerdi. Amaç, mahkeme kararını, ya da en azından soruĢturmanın aleyhine olduğunu ve davanın üst makamlara iletildiğini aniden bildirerek onu faka bastırmaktı.

K.’nın iĢe bizzat el atması gerekiyordu. Özellikle de, bu kıĢ sabahında olduğu gibi kendini çok yorgun hissettiği, kafasında bin bir düĢüncenin dolaĢtığı sıralarda bu inanca kapılıyordu. BaĢlangıçtaki gibi davasını küçümsemıyordu artık. Dünyada yapayalnız olsaydı, iftiraya uğradığını düĢünerek davayı göz ardı edebilir ve bu duruma düĢmezdi. Oysa Ģimdi, amcası onu avukata götürmüĢtü ve aileyi

düĢünmek zorundaydı. Durumu artık davadan tamamen bağımsız olmaktan çıkmıĢtı. Hatta ihtiyatsızca davranarak, anlamsız bir gururla bazı kiĢilere bu olaydan söz etmiĢti. BaĢkaları ise durumu bilinmeyen bir yerden öğrenmiĢti. Olayla birlikte, Bayan Bürstner'le arasındaki iliĢkisi de sarsılmıĢ gibiydi... Kısacası, davayı kabullenmek ya da reddetmek gibi seçeneği kalmamıĢtı. Boğazına kadar batmıĢtı ve kendini savunması gerekiyordu. Yorulursa, her Ģey daha da kötü olurdu!

ġimdilik çok fazla kaygılanmasına gerek yoktu. Bankada bulunduğu yere, oldukça kısa bir süre içinde ve bileğinin gücüyle ulaĢmayı baĢarmıĢtı.

Herkesin saygısını kazanarak konumunu koruyabilmiĢti. Demek ki yapması gereken tek Ģey, bu yükselmeyi sağlayan yeteneklerinin bir bölümünü davasında kullanmaktı. O zaman her Ģeyin mutlu bir sonuca bağlanacağı kesindi. Amacına ulaĢmak istiyorsa, öncelikle her türlü suçluluk duygusundan kurtulması gerekiyordu. Ortada suç yoktu. Davası yalnızca, çoğunlukla bankaya yarar sağlayacak Ģekilde sonuçlandırdığı büyük iĢlerden biriydi. Bu tür iĢler her zaman çeĢitli tehlikelere maruz kalır ve kendisinin bunlara karĢı önlem alması gerekirdi. O halde bir suç olup olmadığı düĢüncesi üzerinde durmayıp yalnızca kendi çıkarını gözetmeliydi. Bu açıdan, avukattan kendisini temsil etme yetkisini hemen ve mümkünse bu akĢam geri çekmeliydi. Bu, onun da söylediği gibi, duyulmamıĢ bir Ģey ve küçük düĢürücü bir hareket olabilirdi, ama K. bu davada kendi avukatından kaynaklanabilecek engellere toslamayı kabul edemezdi. Onu saf dıĢı eder etmez, dilekçeyi hemen göndermeli, dikkate alınmasını sağlamak için de mümkünse her gün ısrarcı olmalıydı. Bunun için, diğerleri gibi koridorda oturup Ģapkasını bankın altına koymak yeterli değildi elbet, memurlar her gün rahatsız edilmeli, kadınlar ya da baĢkaları tarafından etrafları sarılmalı, ahĢap parmaklıklar arasından koridoru seyretmek yerine masada oturup dilekçeyi incelemeye zorlanmalıydı. Bu çabalar aralıksız sürmeliydi, her Ģey planlanıp mükemmel bir biçimde denetlenmeliydi. Mahkeme bir kez olsun, kendini savunmayı bilen bir sanıkla yüz yüze gelmeliydi.

Ancak K., bu programı yürütme konusunda kendisine güvenmekle birlikte, ilk dilekçeyi kaleme almanın zorluğu altında eziliyordu. Daha bir hafta önce, günün birinde bu belgeyi kendi eliyle yazmak zorunda kalabileceğini düĢündükçe utanç duyuyordu, ama bu kadar zor olabileceği aklına bile gelmemiĢti. ĠĢinin baĢından aĢkın olduğu bir sabah, her Ģeyi bir kenara atıp, bu tür bir dilekçenin taslağını oluĢturarak hantal avukatına iletmek için bloknotunu eline aldığını anımsıyordu. Tam o anda kapı açılmıĢ, yardımcı müdür kahkahalar atarak içeri girmiĢti. Yardımcı müdür habersiz olduğu o dilekçeye değil, az önce dinlediği borsayla ilgili bir fıkraya güldüğü halde, o kahkaha K.'ya çok dokunmuĢtu. Fıkranın anlatılması için bir desen çizmek gerekiyordu ve yardımcı müdür, K.'nın masasının üzerine eğilip elinden kalemini alarak, dilekçenin yazılacağı bloknota çizmiĢti deseni.

Bugün K.'da utanç duygusu kalmamıĢtı artık. Bu dilekçenin mutlaka hazırlanması gerekiyordu. ĠĢyerinde zaman bulamazsa, ki bu son derece olasıydı, geceleri evinde yazacaktı. Geceler yeterli olmazsa, izin isteyecekti. Önemli olan, önlemleri yarım bırakmamaktı, çünkü bu ya lnızca iĢ konusunda değil, her yerde ve her zaman yapılabilecek en kötü Ģeydi.

ġu dilekçe neredeyse bitmek bilmez bir iĢti. Vesveseli olmayan biri bile, asla bitmeyeceğini kolayca düĢünebilirdi. Nedeni tembellik ya da hesaplılık değildi (bu gerekçeler ancak Bay Huld için geçerli olabilirdi), ama dava ve varabileceği sonuçlardan tamamen habersiz olduğu için, yaĢantısını en küçük ayrıntılarına kadar hatırlaması, tamamen gözler önüne sermesi, tüm yönleriyle açıklaması gerekiyordu. Üstelik çok da üzücü bir iĢti bu! Emekli bir memurun zindeliğini yitirmiĢ zihnini oyalamak ve uzun günlerini doldurmak için iĢe yarayabilirdi belki. Oysa tam da bütün dikkatini iĢi üzerinde toplaması gerektiği -çünkü iĢinde sürekli yükseliyordu ve daha Ģimdiden yardımcı müdüre karĢı bir tehdit oluĢturuyordu- saatlerin hızla geçtiği kısa akĢamların ve gecelerin tadını genç bir erkek gibi çıkarmak istediği Ģu sırada, bu dilekçeyi yazması gerekiyordu! Ġç geçirmekten bitkin düĢmüĢtü. Birden bütün sıkıntılarına bir son vermek için, koridorun zilini çalan elektrik düğmesine mekanik bir hareketle basıverdi. Bunu yaparken de gözü duvar saatine takıldı. On biri gösteriyordu; demek ki iki saat gibi uzun ve değerli bir zamanını, hayallere dalmakla geçirmiĢ ve doğal olarak iyice yorgun düĢmüĢtü. Ama ne de olsa, bu tamamen yitirilmiĢ bir zaman sayılmazdı. Çok yararlı olabilecek kararlar almıĢtı bu arada. Odacılar, mektuplarla birlikte uzun süredir K.'yı bekleyen iki beyefendinin kartvizitini getirdiler. Bunlar, çok önemli ve asla bekletilmemesi gereken müĢterilerdi. Neden bu kadar kötü bir anda gelmiĢlerdi?.. Hem neden -kapalı kapının ardından insan bu soruyu sorduklarını duyar gibi oluyordu- onca çalıĢkan biri olan K., en verimli iĢ saatlerini kendi özel uğraĢlarıyla ilgilenerek geçiriyordu? Duyduğu ve duyacağı sıkıntıların yorgunluğuyla, ilk ziyaretçiyi karĢılamak üzere ayağa kalktı.

K.'nın iyi tanıdığı, ufak tefek ve neĢeli bir sanayiciydi bu. K.'yı önemli bir iĢi arasında rahatsız ettiği için duyduğu üzüntüyü belirtti.

K. da, kendisini uzun süredir beklettiği için özür diledi. Ama bunu öylesine yüzeysel ve yapay bir biçimde yaptı ki, sanayicinin zihni iĢiyle bunca meĢgul olmasaydı, kesinlikle alınabilirdi. Ceplerinden hesap dökümleri ve rakam tabloları çıkarıp K.'nın önüne yaydı, bazı hesapları açıkladı, hızla incelerken gözünden kaçmıĢ olan bir hesap hatasını düzeltti, K.'ya geçen yıl da bu tür bir iĢi kendisiyle birlikte çözdüklerini anımsattı, parantez içinde belirtircesine, bu kez bir baĢka bankanın ne pahasına olursa olsun iĢle ilgilendiğini söyledi ve K.'nın fikrini öğrenmek için sustu. K., baĢlangıçta sanayicinin söylediklerini gayet iyi izliyordu. ĠĢin önemini kavramıĢ ve dikkatini o düĢünceye yöneltmiĢti. Ama ne yazık ki çok kısa sürmüĢtü bu! Bir süre sonra dinlemeyi bırakıp adam sesini yükselttikçe baĢını sallamakla yetinmiĢti.

Daha sonra hareketsiz kalıp evrakların üzerine eğilen dazlak kafayı seyretmekten baĢka bir Ģey yapmaz olmuĢtu. BoĢ yere konuĢtuğunu adam ne zaman anlayacak diye merak etmeye baĢlamıĢtı. Sustuğunda ise, gerçekten dinleyemediğini kabul etmesi için kendisine fırsat tanıdığını sandı.

Ancak sanayicinin her türlü eleĢtiriye karĢılık vermeye hazırlıklı olduğunu belli eden dikkatli bakıĢından, görüĢmeyi sürdürmeleri gerektiğini üzülerek anladı.

Bunun üzerine, bir talimat almıĢçasına baĢını eğip kalemi yavaĢça evrakların üzerinde gezdirmeye koyuldu, arada bir rasgele bir sayıyı iĢaret ediyordu. Sanayici itirazda bulunacağını sezmiĢti. Rakamlar kesin olmayabilirdi, belki de o kadar önemli değillerdi; ne olursa olsun, sanayici eliyle evrakların üstünü kapatıp K.'nın yanına yaklaĢarak her Ģeyi yeni baĢtan anlatmaya koyuldu.

"Zor iĢ," dedi K., suratını asarak.

Evraklar artık gizlendiğine göre tutunacak bir Ģeyi kalmadığı için, kendini güçsüzce koltuğun kenarına bıraktı. Kapı açıl ıp da yardımcı müdür sanki bir tül perdesinin ardından belli belirsiz göründüğünde bile, gözlerini ancak hafifçe kaldırabildi. Kendisini oldukça rahatlatan bu müdahalenin sonucundan baĢka bir Ģey düĢünmüyordu, çünkü bir sıçrayıĢta ayağa kalkan sanayici, hızla müdür yardımcısının yanına gitmiĢti. Ancak onun hemen çekip gideceğini sanan K., adamın on kat hızlı hareket etmesini istiyordu. Kaygısı boĢunaydı, iki adam buluĢup el sıkıĢtıktan sonra K.'nın masasına doğru ilerlediler. Sanayici, parmağıyla K.'yı göstererek, Ģefin iĢine pek ilgi göstermediğinden yakındı ve o da, yardımcı müdürün kendisine bakması üzerine, dikkatini tekrar evraklara yöneltti. Ġki adam masasının üzerine eğildiler ve sanayici önerilerinin getireceği kârı yardımcı müdüre kanıtlamaya koyuld uğu sırada K., gözünde büyüttüğü bu iki adamın kendisi hakkında pazarlık ettikleri izlenimine kapıldı. Yukarılarda ne olduğunu görmeye çalıĢarak ihtiyatla gözlerini kaldırdı, masanın üzerindeki evraklardan birini aldı, avucuna yerleĢtirdi ve yavaĢça yerinden kalkarak adamlara uzattı. Bu çok gereksiz bir hareketti. K. yalnızca, kendisini kesinlikle özgür kılacak büyük dilekçeyi bitirdiğinde böyle davranması gerektiği sezgisine uyarak yapmıĢtı bunu. KonuĢmaya dalmıĢ olan müdür yardımcısı, evraka dalgın bir biçimde göz attı. ġefe önemli görünen Ģey kendisi için önemli değildi.

Belgeyi K.'nın elinden alıp "TeĢekkür ederim, hepsini biliyorum zaten,"

dedi ve kâğıdı sakin bir tavırla masanın üzerine geri koydu. Üzülen K., ona ters ters baktı, ama yardımcı müdür ya bunu fark etmedi, ya da ettiyse bile sadece cesareti arttı. Birkaç kez kahkaha attı, zekice bir karĢılık vererek

sanayiciyi sıkıntıya soktu ve kendi fikrine bizzat karĢı çıkarak onu sıkıntıdan kurtardı, sonunda da olayı sonuca bağlamak için adamı kendi odasına davet etti.

"Bunun çok önemli bir iĢ olduğunun bilincindeyim," dedi sanayiciye.

"Sayın ġef," -bunu söylerken bile sanayiciye bakıyordu- "Sayın ġef kendisini yükten kurtardığımız için sevinecektir kuĢkusuz, çünkü üzerinde sakin kafayla düĢünülmesi gerekiyor ve bugün iĢi baĢından aĢkın görünüyor. Hem zaten koridorda kendisini uzun süredir bekleyen birkaç kiĢi var."

K. elinden geldiğince aklını toparlayıp sırtını yardımcı müdüre döndü ve sanayiciye donuk ama dostça bir gülümseyiĢ yöneltti. BaĢka bir mü dahalede bulunmadı. Sıradan bir memur gibi iki eliyle masaya dayanıp öne doğru eğilerek, gözlerinin önünde evrakları masadan alıp konuĢmalarını sürdüren iki adamı yönetim odasında gözden kayboluncaya kadar izledi. Sanayici, kapının önünde bir kez daha dönüp veda etmeden ayrıldığını, sayın Ģefe konuĢmanın sonucunu bildirmek için geri döneceğini, hem zaten kendisine iletilecek küçük bir haberi olduğunu söyledi.

K. en sonunda yalnız kalmıĢtı. Öteki müĢterileri içeri almayı hiç düĢünmüyordu. Eline geçen bu fırsatı değerlendirirken bile dikkati dağınıktı: Koridordakiler onun hâlâ sanayiciyle görüĢtüğünü sanıyorlardı ve hiç kimse, hatta odacı bile içeri giremezdi. Pencereye yöneldi, kulpa tutunup pervazına oturdu ve dıĢarıdaki meydana baktı. Kar hâlâ yağıyordu ve hava kapalıydı.

Kendisini kaygılandıran Ģeyin ne olduğunu tam olarak bilemeden uzun süre öylece oturdu. Arada bir, gürültü duyar gibi olunca, hafif bir kuĢkuyla bekleme odasının kapısına bakıyordu. Ama kimsenin girmediğini görünce sakinleĢti, lavaboya gitti, soğuk suyla yıkandı ve daha dinç bir kafayla geri dönüp tekrar pencere kenarına oturdu. Kendi kendini savunma kararını gerçekleĢtirmek, ilk baĢta düĢündüğünden daha zor görünüyordu. Savunma iĢi avukatın üzerindeyken, dava onu çok fazla ilgilendirmemiĢti. Uzaktan izlemiĢ, doğrudan doğruya etkilenmemiĢti. Canı istedikçe gidiĢatla ilgilenmiĢ, istemediğinde de umursamamıĢtı. Oysa Ģimdi, savunmayı kendisi üstlenecek olursa, mahkemeden gelecek tüm darbeleri en azından geçici olarak tek baĢına karĢılamak zorundaydı. Bunun sonucunda, ileride kesinlikle özgürlüğüne kavuĢacaktı. Bu arada, Ģimdiye kadar olanlardan çok daha büyük tehlikelerle yüzleĢmek zorundaydı. Bundan kuĢku duyuyorsa, bugün sanayici ve yardımcı müdürle iliĢkileri tam tersini kanıtlamıĢ

olmalıydı. Kendisini savunma kararının verdiği sıkıntı bile davranıĢını nasıl da etkilemiĢti! Ya daha sonra neler olacaktı? Nasıl bir gelecek hazırlıyordu kendisine? Bütün engelleri aĢıp kendisini sonuca götürecek doğru yolu bulabilecek miydi? Titiz bir savunma -zaten baĢka türlüsü hiç anlamlı olmazdı- bütün iĢlerden vazgeçmesini gerektirmez miydi? Bunu baĢarabilecek miydi? Peki ya bankada ne yapacaktı? ĠĢ sadece dilekçeyle de bitmiyordu. Bunun için bir izin istemesi yeterli olabilirdi. Aslında Ģu sıralar izin istemek de tehlikeliydi. Ama iĢin içinde, ne kadar süreceği belli olmayan bütün bir dava vardı. Durup dururken mesleki açıdan nasıl da büyük bir engelle karĢılaĢmıĢtı!

Bu koĢullar altında bankanın iĢlerine bakmak zorunda mıydı? Masasına bir göz attı. ġimdi müĢterileri kabul edip onlarla görüĢmesi mi gerekiyordu?

Davası sürerken, orada, çatı katında mahkeme memurları bu dava dosyasının üzerinde çalıĢırken, kendisi banka iĢlerini mi halledecekti? Mahkeme tarafından uygun görülen, davayla ilintili ve onun tamamlayıcısı olan bir tür iĢkence sayılmaz mıydı bu? Yaptığı iĢ değerlendirilirken, bu özel durumu bankada dikkate alınacak" mıydı acaba? Kesinlikle hayır. Davadan tamamen habersiz değillerdi, ama kimin ne bildiğini öğrenmek olanaksızdı.

Yine de, söylenti henüz yardımcı müdürün kulağına ulaĢmamıĢ olabilirdi.

UlaĢmıĢ olsaydı, insanlığı ve meslektaĢlar arası dayanıĢmayı göz ardı edip bunu K.'ya karĢı bir güzel kullanırdı! Peki ya müdür? KuĢkusuz o, K.'dan yana olurdu. Davadan haberi olsaydı, elinden geldiğince iĢini hafifletmeye çalıĢırdı, ama bunda baĢarılı olamazdı herhalde. Çünkü K’nın müdür üzerindeki ağırlığı gitgide zayıflamaya baĢlamıĢ, adamcağız bozuk sağlığını kendi çıkarı için kullanan müdür yardımcısının etkisi altında kalmaya baĢlamıĢtı. Öyleyse K. ne umabilirdi? Kafasını bunlara yormak belki de sadece direnme

gücünü yıpratmaya yarıyordu, ama kendini kandırmaya çalıĢmadan her Ģeyi açıkça görmesi gerekmiyor muydu?

Belli bir amaç gütmeden, yalnızca iĢe yeniden baĢlamayı geciktirmek için, pencereyi açmaya çalıĢtı. SıkıĢmıĢtı, iki eliyle uğraĢması gerekti.

Dumanla karıĢık bir sis odanın her yerini kapladı ve hafif bir yanık kokusuyla doldurdu. Rüzgârın itmesiyle birkaç kar tanesi de içeri girdi.

"Berbat bir sonbahar!" dedi sanayici K.'nın arkasından. Yardımcı müdürün odasından dönüp kendini fark ettirmeden içeri girmiĢti.

K. baĢıyla onayladı ve kaygıyla sanayicinin evrak çantasına baktı. Adam, müdür yardımcısıyla görüĢmelerinin sonucunu kendisine bildirmek için evraklarını çıkarmaya hazırlanıyordu. Ancak K.'nın bakıĢlarını izledi ve çantasına Ģöyle bir vurup hiç açmadan konuĢtu:

"Sonucu öğrenmek ister misiniz? SözleĢme cepte sayılır. Sizin müdür yardımcısı sevimli biri, ama pek tekin değil!"

Gülmeye baĢladı ve K.'nın elini sıktı, onun da gülmesini bekliyordu.

Ancak evrakların kendisine gösterilmemesi, K.'ya Ģimdi kuĢkulu görünüyordu. Sanayicinin söyledikleri kendisine hiç gülünç gelmemiĢti.

"Sayın ġef," dedi adam, "Herhalde hava sizi bunaltmıĢ olmalı. Çok sıkılmıĢ görünüyorsunuz."

"Evet," dedi K. elleriyle Ģakaklarını tutarak, "baĢ ağrısı, aile sorunları."

"Çok doğru," dedi hiçbir Ģeyi sonuna kadar dinleme sabrını gösteremeyen sanayici. "Herkesin kendine göre bir derdi var."

K. ona eĢlik etmek istercesine kapıya doğru ilerledi. Ancak adamın sözü bitmemiĢti.

"Size baĢka söyleyeceklerim de var, Sayın ġef. Bugün bu konuyu açarak sizi rahatsız etmekten çekiniyorum, ancak son zamanlarda iki kez geldiğim halde, her seferinde unuttum. Daha fazla bekletecek olursam, değeri kalmayabilir. Belki de yazık olur, çünkü ne de olsa vereceğim haber önemsiz olmayabilir."

K. karĢılık vermeye zaman bulamadan, sanayici yanına yaklaĢtı, parmağının ucuyla göğsüne dokundu ve alçak sesle sordu:

"Bir davanız var, değil mi?"

"Yardımcı müdür mü söyledi bunu?" diye bağırarak geri ç ekildi K.

"Hiç de değil, o nasıl öğrenebilirdi ki?"

"Sizden olmasın?" diye sordu K., artık kendine çok daha hâkimdi.

"ÇeĢitli yerlerden mahkemeyle ilgili küçük haberler ulaĢır bana," diye açıkladı sanayici. "ĠĢte bu konuyla ilgili birkaç Ģey söylemek is temiĢtim size."

"Demek herkesin mahkemeyle bir ilgisi varmıĢ!" dedi K. baĢını öne eğerek.

Sanayiciyi masasına doğru götürdü. Her ikisi de az önceki gibi oturdular.

"Size vereceğim haber çok önemli olmayabilir," dedi sanayici. "Ancak bu tür davalarda hiçbir Ģey göz ardı edilmemelidir. Hem zaten size ufak da olsa bir katkıda bulunmak istedim. ĠĢ konusunda hep iyi anlaĢmıĢızdır, değil mi? ĠĢte böyle..."

K. az önceki tavrı için özür dilemek istedi, ancak sanayici acelesi olduğunu belli etmek için koltuğunun altındaki evrak çantasını göstererek araya girmesine izin vermedi.

"Davanızı Titorelli diye birinden duydum. Kendisi ressamdır, Titorelli de lakabıdır, asıl adını bilmiyorum. Yıllardır arada bir iĢyerime uğrar ve bana küçük tablolar getirir. Dilenci gibidir ve ben kendisine her zaman bir tür sadaka veririm. Tablolar da güzel Ģeylerdir, kır görüntüleri filan, bilirsiniz. Ġkimizin de alıĢkın olduğumuz bu alıĢveriĢler her zaman yolunda giderdi. Ancak son zamanlarda çok sık gelmeye baĢladı ve ben de onu azarladım. Aramızda bir konuĢma geçti, sırf ressamlık yaparak nasıl geçindiğini öğrenmek istedim. Bunun üzerine, asıl portreler yaparak hayatını kazandığını öğrenince çok ĢaĢırdım. Söylediğine göre, mahkeme için çalıĢıyormuĢ. Hangisi, diye sordum. O da anlattı. Söylediklerinin beni nasıl ĢaĢırttığını ancak siz tahmin edebilirsiniz. O günden beri, her ziyaretinde mahkemeyle ilgili bir Ģeyler öğreniyorum ve sonunda yavaĢ

yavaĢ bu konuda az da olsa bir deneyim sahibi oldum. Doğrusu, Ģu Titorelli çok geveze biri ve genelde onu susturmak zorunda kalıyorum.

Yalnızca yalancı olduğu için değil -bu yadsınmaz bir gerçek-ayrıca ve özellikle, benim gibi kendi dertleri arasında boğulmuĢ bir iĢ adamının baĢkalarının baĢına gelenler için kaygılanacak zamanı olmadığı için de.

Ama geçelim bunu. ġu Titorelli'nin size yardım edebileceğini düĢündüm.

Bir sürü yargıç tanıyor ve kendisinin büyük bir nüfuzu olmasa da, belki de üst düzey görevlilere yaklaĢmanız için size bir yol gösterebilir.

Öğütleri pek önemli olmasa da, siz bunlardan büyük bir yarar elde edebilirsiniz. Çünkü siz de bir avukat sayılırsınız. Bay K.'nın avukattan farkı yoktur, diye hep söylerim. Ah! Davanız için korku duymuyorum! Ama Ģimdi Titorelli'ye gitmek istiyor musunuz? Bence gerçekten gitmelisiniz.

Bugün gitmeniz Ģart değil; ne zaman isterseniz, fırsat bulduğunuzda. Hem zaten ben salık verdim diye gitmek zorunda değilsiniz. Onsuz yapabileceğinizi düĢünüyorsanız, en iyisi vazgeçin. Belki de Ģimdiden bir planınız vardır ve Titorelli buna zarar verebilir. Eğer öyleyse, lütfen gitmeyin. Hem zaten o sefil heriften öğüt istemeyi insan kendine yediremeyebilir. Neyse, ne yapacağınıza kendiniz karar verin. ĠĢte tavsiye mektubu ve adamın adresi."

Hayal kırıklığına uğrayan K. mektubu alıp cebine koydu. Bu talimat mektubundan sağlayabileceği yarar, en iyi ihtimalle bile, sanayicinin davadan haberdar olması ve ressamın dedikodu yaymasından doğabilecek sıkıntının yanında hafif kalırdı. Çoktan kapıya ulaĢmıĢ olan müĢteriye kısaca teĢekkür etmekte bile zorlandı.

"Giderim," dedi veda ederken, "buraya gelip beni görmesi için bir not yazarım, çünkü Ģu aralar çok meĢgulüm."

"En iyi çözümü bulacağınızı biliyordum zaten," dedi sanayici. "Doğrusu, Titorelli gibi birini bankaya getirtip burada onunla dava hakkında konuĢmaktan kaçınacağınızı sanmıĢtım. Ayrıca o tür insanların eline mektup vermek de her zaman doğru olmayabilir. Ama siz her Ģeyi düĢünmüĢsünüzdür elbet, ne yaptığınızı da biliyor olmalısınız."

K. baĢını salladı ve sanayiciyi koridora kadar geçirdi. Ancak, dıĢtan sakin görünmesine karĢın, korkmaya baĢlamıĢtı. Titorelli'ye not yazacağını, sırf tavsiye mektubunu takdir ettiğini ve ressamla buluĢma olasılığı konusunda hiç zaman yitirmeden düĢüneceğini müĢteriye göstermek için söylemiĢti; ama ressamın yardımını gerekli görseydi, ona hemen o an yazmaktan geri kalmazdı. Bir mektubun getirebileceği tehlikeleri ancak sanayicinin dikkatini çekmesi üzerine kavrayabilmiĢti. Öyleyse, kendi değer yargısına bu kadar az mı güvenmeliydi? Çabucak bir not yazarak kuĢkulu birini bankaya çağırıp yardımcı müdürün kapısından iki adım ötede onunla davası hakkında görüĢmeyi düĢünebildiyse, baĢka tehlikelerle karĢılaĢması ve görülmeyen engellere toslaması da olanaklı, hatta büyük bir olasılık sayılmaz mıydı? Her zaman kendisini uyaracak birisi olmayacaktı. Üstelik Ģimdi, mücadeleyi baĢlatmak için güç toplaması gerektiği Ģu sırada, uyanıklığı konusunda daha önce hiç bilmediği kuĢkulara kapılıyordu! ĠĢinde karĢılaĢtığı zorluklar, davasında da önüne engel mi çıkaracaktı? Titorelli'ye mektup yazıp onu bankaya da vet etme fikrine nasıl kapıldığını bir türlü anlayamıyordu.

Odacı yanına yaklaĢıp koridordaki bankın üzerinde oturan üç kiĢiye dikkatini çektiğinde, hâlâ baĢını sallıyordu. Adamlar uzun süredir K.'nın odasına kabul edilmeyi bekliyorlardı. Odacının onunla konuĢtuğunu görünce ayağa kalktılar, hepsi de içeri ilk girecek kiĢi olmaya çalıĢıyordu.

Banka onlara bekleme salonunda zaman kaybettirecek kadar saygısız davrandığından, hiçbir engel tanımak istemiyorlardı.

"Sayın ġef!" diye seslendi içlerinden birisi.

K. odacıdan istediği paltosunu onun yardımıyla üstüne giyerken, üçüne birden Ģöyle dedi:

"Özür dilerim beyler, ama Ģu anda sizi kabul edemeyeceğim. Çok üzgünüm, ama halletmem gereken bir sürü acil iĢ var ve hemen gitmek zorundayım. Az önce beni ne kadar oyaladıklarını kendi gözlerinizle gördünüz. Yarın ya da baĢka bir gün tekrar gelebilir misiniz acaba? Ya da isterseniz iĢiniz hakkında telefonda da görüĢebiliriz. Hatta isteğinizi hemen birkaç sözcükle bana açıklarsanız, size

mektupla ayrıntılı bir yanıt verebilirim. KuĢkusuz en iyisi, tekrar gelmeniz olacaktır."

K.'nın bu önerileriyle boĢuna beklediklerini anlayan adamlar öylesine ĢaĢırdılar ki, tek kelime söyleyemeden birbirlerine baka-kaldılar.

"AnlaĢtık mı?" diye sordu K., kendisine Ģapkasını getiren odacıya dönerek.

Odanın açık kapısından, kar yağıĢının gitgide Ģiddetlendiği görülüyordu.

K. yakasını kaldırdı ve çenesinin altından düğmeledi.

Tam o anda, yardımcı müdür yan odadan çıkıyordu. K.'nın kürklü paltosuyla koridordaki adamlarla konuĢmasını gülümseyerek izledi ve "Çıkıyor musunuz, Sayın ġef?" diye sordu.

"Evet," dedi K. sırtını dikleĢtirerek. "Kentte beni bekleyen iĢlerim var."

"Ya bu beyler?" diye sordu. "Sanırım uzun süredir bekliyorlar."

"Onlarla anlaĢtık," dedi K.

Oysa üç adamın sabrı tükenmiĢti. K.'nın etrafını sarıp, iĢleri bunca acil olduğu için saatlerdir beklediklerini ve hemen, etraflıca, özel olarak üzerinde görüĢmek istediklerini belirttiler. Yardımcı müdür onları bir süre dinledi, sonra da elindeki Ģapkasının tozunu silkeleyerek orada duran K.'yı süzdü ve Ģöyle dedi:

"Beyler, bu iĢin basit bir çözümü var. Benimle yetinmek isterseniz, Sayın ġefin yerine seve seve sizi kabul edebilirim. Bütün sorunların hemen halledilmesi gerekir kuĢkusuz. Biz de sizler gibi iĢ adamlarıyız ve zamanın değerini biliriz. ġöyle buyurun lütfen."

Sonra da kendi odasının bekleme salonuna giriĢ kapısını açtı.

Yardımcı müdür K.'nın feda etmek zorunda kaldığı her Ģeyi üstlenmeye nasıl da hazırdı! Ama K. da gerekenden fazlasını feda etmiyor muydu?

Belli belirsiz ve kendine itiraf etmek zorunda olduğu gibi hayli zayıf bir umudun gereklerini yerine getirmek için hiç tanımadığı bir ressamın evine koĢtururken, buradaki itibarı onulmaz bir yara alıyordu. Hiç kuĢkusuz, kürk paltosunu çıkarıp yan odada yine beklemek zorunda olan en azından iki müĢteriyi yakalaması çok daha iyi olurdu. Aynı anda yardımcı müdürün kendi odasındaki dosyaları özel malıymıĢ gibi karıĢtırdığını görmemiĢ olsa, belki deneyecekti bunu. Öfkeye kapılan K. kapıya yaklaĢırken, "Ah! Siz hâlâ gitmediniz mi?" diye seslendi yardımcı müdür.

K.'ya doğru çevirdiği yüzündeki sert çizgiler, onun yaĢını değil gücünü gösteriyor gibiydi. Ardından hemen araĢtırmasına geri döndü.

"Firma temsilcisinin sizde olduğunu söylediği bir sözleĢmenin kopyasını arıyorum," diye açıkladı. "Bana yardım edebilir misiniz?

K. bir adım attı, ancak yardımcı müdür, "TeĢekkürler, buldum bile," dedi.

Yalnızca sözleĢme kopyasını değil, bir sürü baĢka evrakı da içeren kocaman bir yazıĢma paketiyle odasına döndü.

"ġimdi onunla boy ölçüĢemem," diyordu K. içinden. "Ancak kiĢisel sorunlarımı ortadan kaldırır kaldırmaz, gücümü hisseden, hem de acı acı hisseden ilk kiĢi o olacak."

Bu düĢünceyle biraz sakinleĢerek, bir süredir kapıyı açık tutan odacıdan, halledilmesi gereken iĢleri yüzünden dıĢarı çıkmak zorunda olduğunu bir ara müdüre bildirmesini istedi ve kendi iĢine zaman ayırabildiği için neredeyse sevinerek bankadan ayrıldı.

Bir arabaya atlayıp, mahkeme salonlarının bulunduğu yerin tam ters yönündeki bir kenar mahallede oturan ressamın evine gitti. Mahkemenin bulunduğu bölgeden çok daha yoksul bir yerdi burası. Evler daha da'

karanlık yüzlüydü, sokaklar ise eriyen karı karartan bir çamurla kaplıydı. Ressamın oturduğu evin büyük kapısının tek bir kanadı açıktı.

Diğer kanat tarafında, duvara bir delik açılmıĢtı. K. yaklaĢırken, bu delikten dumanı tüten iğrenç bir sarı sıvının fıĢkırdığını ve bu nedenle bir sıçanın hemen yan taraftaki lağıma doğru kaçtığını gördü. Merdivenin önünde küçük bir çocuk yere yatmıĢ ağlıyordu. Ancak giriĢin öbür tarafındaki bir tenekeci dükkânından gelen gürültü çocuğun sesini bastırıyordu. Dükkânın kapısı açıktı. Ne idüğü belirsiz bir parçanın etrafında yarım daire Ģeklinde dizilmiĢ, çekiç darbeleri indiren üç kiĢilik bir grup görülüyordu. Duvarda asılı duran kocaman bir sac levha, iki iĢçinin arasına soluk bir ıĢık

yansıtıyor, yüzleriyle iĢ önlüklerini aydınlatıyordu. K. bu görüntüye Ģöyle bir göz attı. ĠĢini olabildiğince çabuk halletmek, birkaç sözcükle ressamı sorgulayıp hemen bankaya geri dönmek istiyord u. Elde edeceği küçücük bir baĢarı bile, bu iĢ gününü çok iyi etkileyebilirdi. Üçüncü katta soluğu kesilince, biraz yavaĢlamak zorunda kaldı. Katlar gibi merdiven de aĢırı yüksekti ve ressam çatı katında oturuyordu. Hava bunaltıcıydı. En üst kısmında birbirinden uzak küçücük pencereler bulunan kocaman duvarlar arasında sıkıĢmıĢ olan merdiven boĢluğunda hava sahanlığı yoktu. K.'nın durakladığı anda, bir kapıdan fırlayan birkaç kız çocuğu gülerek merdiveni tırmanmaya koyuldular. K. onları yavaĢça izledi, tökezlediği için arkada kalan bir kızı yakaladı ve ötekiler grup halinde tırmanmayı sürdürürken ona sordu:

"Bu binada Titorelli diye biri var mı?"

En çok on üç yaĢında olan kambur kız, ona bir dirsek darbesi vurup yan yan baktı. Gençliği de, bedensel özrü de kızın tamamen yozlaĢmasını önleyememiĢti. Gülümsemiyordu bile, K.'yı sabit ve kıĢkırtıcı bir bakıĢla sertçe süzüyordu. K. görmezlikten geldi.

"Ressam Titorelli'yi tanıyor musun?" diye sordu.

Kız baĢıyla evet iĢaret yaptı ve "Ne istiyorsunuz ondan?" diye sordu.

K., Titorelli hakkında ayaküstü biraz bilgi edinmenin yararlı olacağını düĢündü.

"Resmimi yaptıracağım kendisine," dedi.

"Resminizi mi?" diye sordu kız. ġaĢırtıcı ya da yersiz bir Ģey söylemiĢ

gibi, ağzını alabildiğine açıp K.'nın kolunu dürtmüĢtü. Sonra, zaten kısacık olan eteğini iki eliyle kaldırıp elinden geldiğince acele ederek çığlıkları zor duyulan kızlara merdivenin üst kısımlarında yetiĢti. Ama K., bir sonraki dönemeçte hepsini birden buldu. Küçük kambur kız onlara niyetini açıkladığı için olsa gerek, kendisini bekliyorlardı. Rahatça geçebilmesi için merdivenin her iki kenarında duvara dayanmıĢ, önlüklerini düzeltiyorlardı. Yüzleri ve tavırları, çocuklukla yozlaĢmanın bir karıĢımını yansıtıyordu. K.'nın arkasından gülerek kendilerine çekidüzen verip, yönetimi ele alan kambur

kızın öncülüğünde onu izlediler. K. yolunu o kız sayesinde bulabildi.

Kendisine kalsa dümdüz çıkacaktı. Oysa kız, Titorelli'ye gitmek için yan tarafa sapması gerektiğini iĢaret etti. Oraya çıkan merdiven tümüyle görülebiliyordu: daracık, upuzun, dimdikti ve tam kapının önünde son buluyordu. Küçük ve eğri bir çatı penceresinden gün ıĢığı aldığı için diğerlerine oranla çok daha aydınlık olan bu boyasız ahĢap kapının üstünde, kalın fırça darbeleriyle kırmızı renkte Titore lli adı yazılıydı.

K. peĢindeki kızlarla birlikte merdivenin yarısına kadar tırmanmıĢtı ki, kapı aralandı ve birçok ayak sesinin çıkardığı gürültü nedeniyle olsa gerek, üstünde yalnızca bir gecelik bulunan bir adam belirdi.

"Ah!" diye bağırdı kalabalığı görünce ve hemen gözden kayboldu.

Kambur kız sevincinden el çırptı ve öteki kızlar K.'nın daha hızlı ilerlemesi için arkasında itiĢtiler.

Onlar daha yukarı çıkamadan, ressam kapıyı sonuna kadar açıp yerlere kadar eğilerek K.'yı içeri davet etti. Kızlara ç ekip gitmeleri için bir el iĢareti yaptı. Yalvarmalarına ve ona karĢı gelip içeri sızma çabalarına karĢın, hiçbirini kabule yanaĢmadı. Kambur kız, onun kapıya doğru uzattığı kolunun altından kayarak odanın içine süzülmeyi baĢardı.

Ancak ressam onun peĢine düĢüp eteğinden yakaladı, kendi etrafında Ģöyle bir çevirip, kısa süreli yokluğunda eĢiği aĢmaya cesaret edememiĢ olan diğer kızların yanına bıraktı.

K. bu görümü karĢısında ne düĢüneceğini bilemiyordu. Aslında bütün bunlar son derece dostça bir hava içinde olup bitmiĢ gibiydi. Kapının önünde duran kızlar hep birlikte çenelerini kaldırıp ressama K.'nın anlayamadığı Ģaka yollu sözler söylediler. Titorelli, kambur kızı sallarken bir yandan da gülüyordu. Sonra kapıyı kapattı ve K.'nın önünde hafifçe eğilerek kendini tanıttı:

"Ressam Titorelli."

K., arkasında kızların fısıldaĢtığı kapıyı göstererek, "Buraya sık sık geliyorlar galiba!" dedi.

"Ah, Ģu küçük maskaralar!" dedi ressam. Bir yandan da geceliğinin yakasını iliklemeye çalıĢıyordu.

Ayakları çıplaktı. Üzerine yalnızca, uzun uçları aĢağılara kadar sarkan bir kayıĢla belinden tutturulmuĢ bol ve sarımtırak bir keten pantolon geçirebilmiĢti.

"Bu maskara veletler baĢıma dert oldu," dedi. Son düğme birden kopuverdiği için geceliğinin yakasını iliklemekten va zgeçti.

Gidip bir iskemle buldu ve K.'ya oturmasını söyledi.

"Kızlardan birinin -kendisi burada değil- resmini yapmıĢtım bir ara. O

günden beri hepsi peĢimde. Evde bulunduğum zaman, ancak izin verirsem giriyorlar. Yokluğumda ise, en azından biri mutlaka içeride oluyor.

Kapının anahtarını yaptırmıĢlar, birbirlerine veriyorlar. Ne büyük bir dert, bilemezsiniz. Sözgelimi, resmini yapmak için yanımda bir kadınla geliyorum, anahtarımla kapıyı açıyorum ve masanın yanında, dudaklarını fırçayla kırmızıya boyayan kambur kızı buluyorum. Bu arada, gözetlemesi gereken kardeĢleri de odanın etrafında dolanıp her tarafı kirletiyorlar.

Ya da dün akĢam olduğu gibi, geç saatte eve dönüyorum -sağlık sorunlarımın yanı sıra, odanın dağınık olmasının bir nedeni de bu, sizden özür dilerim- evet, geç dönüp yatağa giriyorum ve birden bacağımda bir çimdik hissediyorum. Yatağın altına bakıp yine bu veletlerden birini tuttuğum gibi dıĢarı çıkarıyorum. Neden beni evimde böyle huzursuz ettiklerini hiç bilmiyorum. Onları kendime çekmeye çalıĢmadığımı fark etmiĢ olmalısınız. Elbette ki çalıĢırken de rahatsız ediyorlar. Bu atölye bana bedava verilmiĢ olmasaydı, uzun süre önce taĢınırdım.

Tam o anda, kapının ardından ince, sivri bir ses korkuyla yükseldi:

"Titorelli, içeri girebilir miyiz?"

"Hayır," diye yanıtladı ressam.

"Yalnız ben girsem olmaz mı?" diye sordu ses tekrar.

"O da olmaz," dedi ressam.

Sonra da kapıyı kilitledi.

Bu arada K. odayı inceliyordu. Bu sefil ve ufak odaya atölye denebileceği hiç aklına gelmezdi. Enine ya da boyuna, iki adımdan fazlasını atmak olanaksızdı. Duvarlar, taban ve tavan, her Ģey ahĢaptı. Lambriler arasında ince ıĢıklar dolaĢıyordu. Yatak K.'nın

karĢısında, duvara dayalıydı. Örtü, yastık ve çeĢitli renklerde battaniyelerle doluydu. Odanın ortasındaki resim sehpasının üzerinde duran bir tuval, kolları yere sarkan bir gömlekle örtülmüĢtü. Pencere K.’nın arkasındaydı; ama sis yüzünden, karlarla kaplı komĢu damdan ötesi görülemiyordu.

Kilit içinde dönen anahtar sesi, K.'ya uzun kalmama niyetini hatırlattı.

Bunun üzerine cebinden sanayicinin yazdığı notu çıkarıp ressama uzattı.

"Adresinizi, tanıdığınız bu beyden öğrendim ve onun salık vermesi üzerine gelip sizi buldum," dedi.

Ressam mektubu bir bakıĢta okuyup yatağın üzerine fırlattı. Sanayici Titorelli'yi tanıdığını belirtip sadakaya muhtaç yoksul biri olduğunu söylemeseydi, Titorelli'nin onu tanımadığı ya da en azından anımsamadığı sanılabilirdi.

Üstelik, "Tablo satın almak mı, yoksa resminizi yaptırmak mı istiyorsunuz?" diye sordu.

K. ĢaĢkın bir ifadeyle ressama baktı. Mektupta ne yazıyordu acaba? Doğal olarak, davası için geldiğine iliĢkin bir açıklama olduğunu sanmıĢtı.

Gerçekten de apar topar koĢturmuĢtu. Hiçbir Ģeyi düĢünmemiĢti. Ancak ressama bir karĢılık vermesi gerekiyordu ve resim sehpasına bir göz atarak sordu:

"Bir tuval üzerinde mi çalıĢıyordunuz?"

"Evet," dedi ressam. Sehpanın üzerindeki gömleği de, aynen mektup gibi yatağa fırlattı. Bir portre bu. Ġyi bir çalıĢma ama henüz bitmedi."

Rastlantı K.'nın iĢine geldi. Mahkemeden söz etmek için daha iyi bir fırsat bulamazdı; çünkü bu bir yargıcın portresiydi. Üstelik, Bay Huld'un çalıĢma odasında gördüğü tabloya ĢaĢılacak kadar benziyordu. Herhalde bu baĢka bir yargıçtı (yanakları kara sakallarla kaplı iri yarı bir adamdı), hem zaten avukatın tablosu yağlı boyayla yapılmıĢtı; oysa bu, hafif pastel renklerle oluĢturulmuĢtu. Geri kalan her Ģey birbirine benziyordu.

Buradaki yargıç da tahtı andıran koltuğunun kenarına yapıĢmıĢ, tehditkâr bir tavırla ayağa kalkmak üzere görünüyordu. K. az kalsın, "Ama bu bir yargıç!" diyecekti.

Ancak kendini bir süre daha tutup ayrıntısıyla incelemek istercesine tabloya yaklaĢtı. Koltuğun sırt kısmının tam ortasında, anlamını çıkaramadığı kocaman bir figür bulunuyordu. Bunun ne olduğunu sordu ressama. Titorelli, bu ayrıntının henüz tamamlanmadığını söyledi, sehpa üzerinden pastel bir kalem alıp figürün kenarlarını hafifçe çizdi ama, K.

yine de ne olduğunu tam olarak anlayamadı.

"Adalet bu," dedi ressam en sonunda.

"Evet, gerçekten de anlamaya baĢladım," diye karĢılık verdi K. "ĠĢte Ģu, gözlerin etrafındaki sargı, Ģu da terazi. Ama topuklarında kanatlar var sanki, ya da koĢuyor mu?"

"Evet," dedi ressam. "SipariĢ üzerine böyle çalıĢtım. Gerçekten de hem Adaleti hem de Zaferi simgelemesi gerekiyor."

"Zor bir bileĢim," dedi K. gülümseyerek. Adaletin hareket etmemesi gerekiyor, aksi halde terazi sallanır ve doğru ölçemez."

"MüĢterimin istediğini yaptım," dedi ressam.

"Elbette!" dedi K. Kimseyi gücendirmek istememiĢti. "Siz figürü, gerçek taht üzerinde oturur gibi çizmiĢsiniz."

"Hayır," dedi ressam. "Ne figürü gördüm, ne de tahtı. Ben bunu istediğim gibi, ama bana verilen tarife göre yapıyorum."

"Nasıl?" diye sordu K., anlamıyormuĢ gibi yaparak. "Bu, koltukta oturan bir yargıç değil mi?"

"Evet," dedi ressam. "Ama yüksek bir yargıç değil. Hiçbir zaman böyle taht gibi bir koltuğa da oturmadı."

"Yine de resmini böyle Ģatafatlı mı yaptırıyor? Bir mahkeme baĢkanı gibi duruyor orada!"

"Evet, bu insanlar oldukça kurumludur," diye yanıtladı ressam. Ama üst mevkilerden kendilerini böyle göstermek için izin alırlar. Resimlerini nasıl yaptıracaklarına iliĢkin kesin talimatlar verilir bunlara. Ne yazık ki bu tabloda yargıç cüppesinin ayrıntılarını ya da koltuğun oymalarını görmek olanaksız. Pastel boya bu tür Ģeylere elveriĢli değil."

"Öyle," dedi K. "Pastel boya kullanmanız bence tuhaf."

"Bunu yargıç istedi," dedi ressam. "Bir hanıma verecekmiĢ."

Tablonun görüntüsü ona çalıĢma Ģevki vermiĢ gibiydi. Kollarını sıvadı, eline birkaç kalem aldı ve K., yargıcın baĢının etrafında, pas tel boyaların titrek ucu altında kırmızımsı bir gölgenin oluĢtuğunu gördü.

Gölgenin halesi tablonun kenarında sönükleĢiyordu. YavaĢ yavaĢ, bu gölge oyunları bir tür taç ya da yüce bir simge gibi baĢın etrafını sardı. Buna karĢılık belli belirsiz bir farkla, figürün çevresi aydınlıktı. Çarpıcı bir biçimde göze batıyor, ama ne Adalet ne de Zafer Tanrıçasına benziyordu; tam olarak Av Tanrıçasını andırıyordu. Ressamın çalıĢması K.'yı istediğinden daha çok ilgilendirmiĢti. Sonunda, orada bu kadar uzun süre kaldığı halde dava konusunu hâlâ açmadığı için kendi kendine kızdı.

"Bu yargıcın adı ne peki?" diye sordu aniden.

"Söyleyemem," diye karĢılık verdi ressam.

Tabloya dalıp gitmiĢ, büyük bir saygıyla karĢıladığı ziyaretçisini umursamaz olmuĢtu. K. bunu bir kapris olarak algıladı ve zaman yitirdiği için öfkelendi.

"Mahkemenin güven duyduğu biri olmalısınız, değil mi?" diye sordu.

Titorelli kalemlerini bir kenara koydu, ayağa kalktı, ellerini ovuĢturup K.'ya gülümseyerek baktı.

"Önce gerçeği söylemek gerekir," dedi. "Mektupta da belirtildiği gibi, mahkeme konusunda size bir Ģeyler söylemem için geldiniz ve beni tavlamak için, iĢe tablolarımdan söz etmekle baĢladınız. Size kızmıĢ değilim, Bunun bende iĢe yaramayacağını bilemezdiniz ki."

"Hayır, rica ederim!" diye ekledi, K.'nın itiraz etmeye hazırlandığını görerek engellemek için. Sonra da devam etti, "Söylediğiniz Ģey de çok doğru, ben mahkemenin güvendiği biriyim."

KarĢısındakine bu gerçeğe uyum sağlaması için zaman tanımak istercesine bir ara verdi. Kapının ardından yine kızların sesi duyulmaya baĢlamıĢtı.

Kapı aralıklarından içeriyi görmek için itiĢiyor olmalıydılar. K.

ressamın dikkatini çelmemek için özür dilemedi. Ancak iĢi abartıp kendini eriĢilmez biri yerine koymasını da istemiyordu.

"Resmen verilmiĢ bir göreviniz var mı?" diye sordu.

"Hayır," dedi ressam kısaca, bu soru devam etmesini engellemiĢçesine.

Ancak K. onu susturmak istememiĢti.

"Resmi olmayan görevler, çoğunlukla resmi görevlerden daha etkili oluyor," dedi.

"Benimki de öyle," dedi ressam baĢını sallayıp kaĢlarını çatarak. "Dün sanayiciyle birlikte sizin iĢ hakkında konuĢtuğumuz sırada, size yardımcı olup olamayacağımı sordu bana. Ben de, 'gelsin de bir görüĢelim' dedim.

Bu kadar çabuk gelmenize de sevindim. Bu iĢ sizi çok sarmıĢ olmalı. Buna ĢaĢırmıĢ değilim elbet. Önce paltonuzu çıkarmak istemez miydiniz?"

K. oyalanmamaya niyetli olsa da, ressamın bu teklifi çok hoĢuna gitti.

Ġçerideki hava ona ağır gelmeye baĢlamıĢtı. Odanın bir köĢesinde duran demir sobaya ĢaĢkın ĢaĢkın bakakaldı; soba yanmıyordu' ve havanın ağır olması nedensizdi. Kürk paltosunu çıkardı, hatta ceketinin düğmelerini de açtı.

"Sıcağı severim, burası oldukça sıcak, değil mi? dedi. "Bu açıdan, odanın konumu çok iyi."

K. karĢılık vermedi. Ona sıkıntı veren sıcaklıktan çok, soluk almasını neredeyse engelleyen Ģu ağır havaydı. Oda herhalde uzun süredir havalandırılmamıĢtı. Ressam yatağa yerleĢmesini rica edince, K.’nın rahatsızlığı daha da arttı. Titorelli de resim sehpasının önünde duran, odadaki tek iskemleye oturdu. K.’nın neden yatağın kenarına iliĢtiğini anlayamamıĢ görünüyordu. Sıkılmamasını, rahatça yerleĢmesini söyledi, duraksadığını görünce de, gidip onu yastıkların ve örtülerin arasına itti. Sonra yine kendi iskemlesine döndü ve ilk kez, K.'ya geri kalan her Ģeyi unutturan olumlu bir soru sordu:

"Suçsuz musunuz?"

"Evet," dedi K.

"Özellikle de, resmi bir görevi olmayan ve hiçbir sorumluluk taĢımayan birine verdiği bu karĢılık onu mutlu etmiĢti. ġimdiye kadar kimse ona bu kadar açık bir soru sormamıĢtı. Bu sevincin tadına varmak için, bir kez daha yineledi:

"Tamamen suçsuzum."

"Ya, demek öyle!" dedi ressam, düĢünceli bir ifadeyle baĢını eğerek.

Sonra aniden baĢını kaldırdı.

"Suçsuzsanız, iĢ çok basit sayılır," dedi.

K.'nın bakıĢları donuklaĢtı. Mahkemenin güvendiğ i biri olarak geçinen bu adam, bir çocuk gibi konuĢuyordu.

"Suçsuzluğum iĢi hiç basitleĢtirmiyor," diye karĢılık verdi.

Yine de gülümsemekten kendini alamadı ve baĢını yavaĢça salladı.

"Bir sürü boĢ Ģey arasında adalet kaybolup gidiyor! Ortada hiçbir Ģey yokken, mahkeme bir suç yaratıyor."

"Doğru, doğru," dedi ressam, K. boĢ yere düĢüncelerini bölmüĢ gibi. "Ama siz yine de suçsuzsunuz, değil mi?"

"Evet," dedi K.

"Önemli olan da bu."

Ġtirazlar onu etkilemiyordu, ama ses tonunun kararlılığına karĢın, bu sözleri inandığı için mi, yoksa laf olsun diye mi söylediği belirsizdi.

K. bu noktayı aydınlatmak istiyordu.

"Hiç kuĢkusuz, mahkeme hakkında benden çok daha fazla bilgi sahibisiniz,"

dedi. "Benim tüm bilgim ise, bana söylenenlerle kısıtlı. Ancak Ģunu fark ettim ki, kimseye durup dururken suç atfedilmediği ve olay aktarıldığında, mahkemenin sanığı suçlu bulduğu konusunda herkes hemfikir. AnlaĢılan, bu inancı sarsmak son derece zor."

"Zor mu?" dedi ressam bir elini havaya kaldırarak. "Mahkeme bu inançtan asla vazgeçmez deseniz daha doğru olur! Burada tüm yargıçları yan yana çizsem ve siz kendinizi Ģu tuvalin önünde savunsanız, kesinlikle mahkemedekinden çok daha baĢarılı olursunuz."

"Evet," dedi K. kendi kendine. Tek amacının ressamın ağzını aramak olduğunu unutmuĢtu.

Kapının ardındaki kızlardan biri yine sordu:

"Titorelli! O hâlâ gitmiyor mu?"

"Susun!" diye bağırdı ressam kapıya doğru. "Bu beyle görüĢtüğümü görmüyor musunuz?"

Ancak kız tatmin olmamıĢ gibiydi. Bir soru daha sordu:

"Onun resmini mi yapacaksın?"

Ressam karĢılık vermeyince de ekledi:

"Sakın yapma! Çok çirkin o!"

Tam olarak anlaĢılamayan onaylayıcı haykırmalar duyuldu. Ressam fırlayıp kapıyı araladı; kızların birbirine kenetlenmiĢ yalvaran elleri görüldü.

"Sessiz durmazsanız, hepinizi merdivenden aĢağı atarım," dedi ressam. "ġu basamaklara oturun ve öylece kalın."

Hemen itaat etmemiĢ olmalılar ki, bir kez daha emretmek zorunda kaldı:

"Haydi bakalım, oturun, acele edin!"

Ardından ortalık sessizleĢti.

"Sizden çok özür dilerim," dedi ressam geri dönerken.

K. ise kapıya doğru Ģöyle bir baktı. Kendisini koruyup korumamayı, ya da kullanacağı yöntemleri tamamen ressama bırakmıĢtı. Titorelli ona doğru eğilip dıĢarıdakiler duymasın diye kulağına fısıldayarak konuĢtuğu sırada bile duyarsızdı.

"Bu kızlar da mahkemeye ait," dedi ressam.

"Nasıl?" diye sordu K. ĢaĢkınlıkla baĢını çevirip ona bakarak.

Ama Titorelli iskemlesine oturdu ve Ģakayla karıĢık açıkladı:

"Mahkemeye ait olmayan bir Ģey yok ki!"

"Henüz fark etmemiĢtim bunu," dedi K. kısaca.

Bu genelleme, ressamın kızlar hakkında söylediğini sözün kaygı verici özelliğini ortadan kaldırıyordu. Yine de K., kızların sessizce arkasında oturdukları kapıya bakmadan edemedi. Bir tanesi, kapı aralığından bir saman geçirmiĢ, yavaĢça aĢağı yukarı sallayıp duruyordu.

"Henüz mahkeme hakkında pek bilgili görünmüyorsunuz," dedi ressam (bacaklarını iyice açmıĢ, ayak uçlarıyla yere vuruyordu). Suçsuz olduğunuza göre, bilgi edinmenize de gerek kalmayacak. Kurtulmanızı tek baĢıma sağlayabilirim."

"Nasıl baĢaracaksınız bunu?" diye sordu K. "Az önce bana yargının hiçbir kanıt kabul etmediğini söylememiĢ miydiniz?"

"Mahkeme önünde sunulanları kabul etmez," dedi ressam, K.'ya belirgin bir Ģey göstermek ister gibi iĢaret parmağını kaldırarak. "Ancak bekleme salonlarında, koridorlarda ya da bu atölyede resmen üretilen kanıtlarda iĢ değiĢir."

ġimdi yaptığı açıklama, K. 'ya daha mantıklı görünüyordu. BaĢkalarının söylediklerine çok benziyordu. Hatta oldukça rahatlatıcıydı. Bay Huld'un K.'ya söylediği gibi, dostlarının yargıcı etkilemesi bu kadar kolaysa, ressamın üst düzey kiĢilerle iliĢkileri çok önemli olabilirdi. Bunları küçümsememek gerekirdi! Titorelli, K.’nın yavaĢ yavaĢ etrafında topladığı yardımcılar arasında yer alabilirdi.

Bankada, yetkili Ģef olarak örgütleme yeteneği övülmüyor muydu? Bunu sınamanın tam zamanıydı. Ressam, açıklamasının K. üzerinde yarattığı etkiyi inceliyordu. Sonra biraz tedirgin bir sesle sordu:

"Bir hukukçu gibi konuĢuyor olmama ĢaĢırmadınız mı? Bunun nedeni, sürekli olarak hukukçularla bağlantı halinde olmamdır. KuĢkusuz bundan büyük kazanç sağlıyorum, ama sanatçı kiĢiliğim de büyük zarar görüyor."

"Peki yargıçlarla nasıl bağlantı kurdunuz?" diye sordu K. Titorelli'den kesin bir yardım istemeden önce onun güvenini kazanmak istiyor du.

"Çok basit bir biçimde," diye karĢılık verdi ressam. "Bu iliĢkiler bana miras kaldı. Babam da mahkeme ressamıydı. Bu, hep miras yoluyla geçen bir görevdir. Yenilere yer yoktur bu meslekte. Memurların mevkilerine göre, o kadar farklı, o kadar çeĢitli ve özellikle de o kadar gizli kurallar getirilmiĢtir ki, bunları belli aileler dıĢında kimse bilmez. ġurada gördüğünüz çekmecede, babama ait olan ve kimseye göstermediğim yönetmeliği saklıyorum. Yargıçların resmini yapabilmek için buna sahip olmak Ģarttır. Kaybetsem bile, bir sürü kuralı ezbere bildiğim için kimse benim konumumu tartıĢma konusu yapamaz. ġunu iyi bilin ki, her yargıç resminin eski yargıçlar gibi olmasını ister ve bunu ancak ben yapabilirim.

"Gerçekten imrenilecek bir Ģey," dedi K., bankadaki kendi konumunu düĢünerek. "Demek ki sarsılmaz bir yere sahipsiniz."

"Evet, sarsılmaz," dedi ressam, gururla dikilerek. "Ayrıca, arada bir zavallı bir sanığa yardımcı olma fırsatını da elde edebiliyorum."

"Peki nasıl yapıyorsunuz bunu?" diye sordu K., ressamın zavallı diye nitelediği kendisi değilmiĢ gibi.

Ancak Titorelli konunun dağılmasına izin vermeden, açıklamada bulundu:

"Tamamen suçsuz olduğunuza göre, sizin davanızı bakın nasıl ele alacağım..."

Ġkide bir suçsuzluğundan söz edilmesi K.'nın canını sıkmaya baĢlamıĢtı.

Bazen ressamın bu sözlerle, iĢbirliği için aklanmasını Ģart koĢtuğu izlenimine kapılıyordu ki, bu durumda zaten iĢbirliğine gerek kalmazdı.

Ancak kendini tuttu ve sözünü kesmedi. Bu yardımdan vazgeçmek istemiyordu, kararını vermiĢti. Zaten bu yardım, avukatınki kadar sorunlu görünmüyordu. Hatta bunu ötekine yeğliyordu, çünkü çok daha masumca ve dürüstçe sunulmuĢtu kendisine.

Ressam iskemlesini yatağa yaklaĢtırdı ve alçak sesle devam etti:

"Ne tür bir aklanmayı tercih ettiğinizi sormayı unuttum. Üç olasılık var: Gerçek aklanma, sözde aklanma ve sonsuza dek sürüncemede bırakma. Gerçek aklanma elbette ki en iyisi. Ancak bu çözüm konusunda hiçbir etkim olamaz. Gerçek bir aklanmayı bence kimse garanti edemez. Ancak sanığın suçsuzluğu buna yol açabilir. Siz de suçsuz olduğunuza göre, yalnızca buna güvenebilirsiniz isterseniz. Ancak bu durumda, ne benim ne de bir baĢkasının yardımına ihtiyacınız olur."

BaĢlangıçta bu açık seçik açıklama K.'yı çok ĢaĢırtı. Ancak kendini toparlayıp, ressamınki kadar alçak bir sesle karĢılık verdi:

"Sanırım, kendi kendinizle çeliĢkiye düĢüyorsunuz."

"Hangi konuda?" diye sordu ressam sabırla.

Sonra da gülümseyerek baĢını çevirdi. Bu gülümseme K.'da, ressamın sözlerinde değil, mahkemenin yöntemlerinde çeliĢki bu lmak gerektiği izlenimi uyandırdı. Yine de geri adım atmadı.

"Biraz önce bana, yargının kanıt kabul etmediğini söylediniz, sonra söylediklerinize bir kısıtlama getirip bunun yalnızca resmi mahkemede söz konusu olduğunu belirttiniz, Ģimdi ise sözü, suçsuz kiĢinin yardım almaktan vazgeçebileceğine getirdiniz. Bu ilk çeliĢki. Ayrıca, yargıçların etki altında kalabileceklerini söylemiĢtiniz, Ģimdi ise kendi deyiminizle gerçek aklanmanın iliĢkiler aracılığıyla sağlanabileceğini yadsıyorsunuz. Bu da ikinci çeliĢki."

"Bunları açıklamak çok kolay," diye karĢılık verdi ressam. "Burada iki farklı Ģey söz konusu: Bir yanda yasada söylenenler var, diğer yanda da benim Ģahsen öğrendiklerim. Bunları birbirine karıĢtırmamak gerekir. Ben okumamıĢ olsam da, yasada doğal olarak suçsuz kiĢinin aklandığı belirtilir, ama yargıçların etki altında kalabileceklerine iliĢkin bilgi yoktur. Oysa ben, bunun tam tersinin geçerli olduğunu öğrendim. Hiçbir gerçek aklama olayına rastlamadım, oysa etki altında kalan yargıçlar gözlemledim. Gördüğüm vakaların hiçbirinde sanık suçsuz bulunmadı, ama bu mümkün değil miydi? Bunca vakada tek bir suçsuz yok muydu? Çocukluğumda, babam evde davalardan söz ederdi. Atölyeye gelen yargıçlar mahkemeyle ilgili olaylar anlatırlardı. Zaten bizim çevremizde yalnızca mahkeme iĢleri konuĢulur. Mahkemeye gitme olanağını elde eder etmez de, bu fırsatı hiç kaçırmadan kullandım. Önemli duruĢmaların hepsine katıldım.

Elimden geldiğince, sayısız dava izledim ve itiraf etmem gerekir ki, hiçbir zaman gerçek bir aklanmaya rastlamadım.

"Tek bir gerçek aklanma olmuyor demek!" dedi K. kendi kendine ve umutlarına karĢılık verircesine. "Bu, yargı hakkındaki görüĢümü doğruluyor. Bu açıdan da hiçbir Ģansım kalmadı. Tek bir cellat mahkemenin yerini tamamen doldurabilir."

"Genelleme yapmamak gerekir," dedi ressam hoĢnutsuzlukla. "Ben size yalnızca kiĢisel deneyimlerimden söz ettim."

"Yeterli değil mi?" dedi K. "Eskiden verilmiĢ aklama kararları duydunuz mu hiç?"

"Bir zamanlar olmuĢ galiba," dedi ressam."Ama bilgi edinmek çok z or.

Mahkemenin kararları yayınlanmaz. Yargıçlara bile bunları görme hakkı verilmez, ayrıca geçmiĢteki mahkemeler hakkında yalnızca efsaneler korunmuĢ. Gerçek aklamalardan söz eder bunlar, hem de sıklıkla. Ġnanmamak için hiçbir neden yok, ancak gerçek olduklarına iliĢkin bir kanıt da yok.

Yine de bunları tamamen göz ardı etmemek gerekir. KuĢkusuz bir gerçeklik payı vardır, zaten bunlar çok güzel efsanelerdir. Birçoğunu tablolarıma konu olarak kullandım."

"Basit efsaneler benim görüĢümü değiĢtirmiyor," dedi K. "Bu efsaneler mahkeme önüne sürülemez, değil mi?"

"Hayır, sürülemez," diye yanıtladı ressam.

"Öyleyse sözünü etmek de gereksiz."

K. ressamın tüm görüĢlerini geçici olarak kabullendi, hatta akla yakın olmayanları ve birbiriyle çeliĢenleri bile. Kendis ine söylenenleri incelemek ya da bunlara itiraz etmek için zamanı yoktu. Ressamı bir Ģekilde, hatta baĢarıya gölge düĢürecek bir müdahaleyle de olsa, kendisine yardımcı olmaya ikna edebilirse, elinden geleni yapmıĢ

olacaktı.

"Öyleyse gerçek aklanmayı bir kenara bırakalım," dedi. "Ġki çözüm daha var demiĢtiniz."

"Evet. Sözde aklanma ve sonsuza dek sürüncemede bırakma. Ancak bu ikisi söz konusu olabilir," dedi ressam. "Ama bu konuya değinmeden önce ceketinizi çıkarmak istemez miydiniz acaba? Burası galiba çok sıcak oldu." •

"Doğru," dedi K., sıcaklık kendisine anımsatılınca bir hayli terlediğini hissetmiĢti. "Dayanılır gibi değil."

Ressam, K.’nın rahatsızlığını anlıyormuĢ gibi, baĢıyla onayladı.

"Pencereyi açabilir miyiz?" diye sordu K.

"Hayır," diye yanıtladı ressam. "Orada sadece çerçeveli bir cam var, açılamaz."

Bunun üzerine K., ta en baĢından beri ressamın aniden kalkıp pencereyi açmasını umduğunu fark etti. En berbat sisi soluyup ciğerlerine doldurmaya bile hazırdı. Burada tamamen havasız bir biçimde kapalı kalma duyusu baĢını döndürüyordu.

Yanında duran yastığa hafifçe vurdu.

"Ama bu hem rahatsız edici hem de sağlığa zararlı!" dedi zayıf bir sesle.

"Yo, hayır! dedi ressam, ressam penceresini savunmaya geçerek. "Bu basit bir cam olsa da, hiçbir zaman açılmadığı için sıcaklık çift camlı bir pencereden çok daha iyi korunmuĢ oluyor. Tahta aralıklarından hava girdiği için pek gerek olmasa da, içeriyi havalandırmak istediğimde, kapılardan birini ya da ikisini birden açıveriyorum."

Bu açıklamayla biraz teselli bulan K., ikinci kapıyı görmek için etrafına bakındı. Ressam bunu fark etti.

"Tam arkanızda," dedi. "Önüne yatak koymak zorunda kaldım."

Bu sözlerin üzerine, K. küçük kapıyı ancak fark edebildi.

"Evet burası bir atölye için çok ufak," dedi res sam, K.'dan gelecek eleĢtiriyi engellemek istercesine. "Elimden geldiğince düzenleme yapmak zorunda kaldım. ġu sıralarda resmini yaptığım yargıç, buraya her geliĢinde yatağa çarpıyor. Burada olmadığım zaman beni beklemesi için kendisine bu kapının anahtarını verdim. Ancak genelde, sabah erkenden ben uyurken geliyor ve doğal olarak her seferinde baĢucumdaki kapıyı açarak beni uyandırıyor. Sabah sabah yatağımın üzerinden geçen yargıcı.nasıl sövüp sayarak karĢıladığımı görseniz, yargıçlara olan tüm saygınızı yitirirsiniz. Anahtarı geri alabilirim, ama o zaman durum daha da kötüleĢir. Buradaki kapıları menteĢelerinden çıkarmak için bir dirsek darbesi yeter de artar."

Bu konuĢmanın baĢından beri K. ceketini çıkarıp çıkarmamayı düĢünüyordu.

Sonunda, bu iĢi hemen yapmazsa daha fazla dayanamayacağını fark etti ve çıkardı, ancak görüĢme bittiğinde hemen giyebilmek için dizlerinin üzerine koydu. Gömleğiyle kaldığı anda, kızlardan biri çığlığı bastı:

"Ceketini çıkardı bile!"

Ardından bütün kızların görüntüyü kendi gözleriyle görmek için itiĢtikleri duyuldu.

"Kızlar sizin resminizi yapacağımı, ceketinizi bu nedenle çıkardığınızı sanıyorlar," diye açıkladı ressam.

"Ya, öyle mi!" dedi K. keyifsizce, çünkü üzerindeki giysi hafiflemiĢ olsa da, kendisini öncekinden daha iyi hissetmiyordu.

"Diğer iki çözümü nasıl adlandırmıĢtınız?" diye sordu, homurdanarak.

Ressamın deyimlerini unutuvermiĢti.

"Sözde aklanma ve sürüncemede bırakma," diye karĢılık verdi ressam.

"Seçmek sizin elinizde. Her ikisinde de size yardımcı olabilirim, ama biraz zor olacak elbet: aralarındaki tek fark, sözde aklanmanın büyük ama kısa süreli bir çaba, sürüncemede bırakmanın ise küçük ama sürekli bir çaba istemesidir. Ġsterseniz ilk önce sözde aklanmadan söz edelim. Arzu ettiğiniz çözüm buysa, bir kâğıda suçsuz olduğunuzu yazarım. Bu kararın formülü babamdan bana geçti, sapasağlam duruyor. Kararı yazar yazmaz, tanıdığım yargıçları dolaĢırım. Sözgelimi, resmini yapmakta olduğum yargıç bu akĢam geldiğinde, ona gösteririm. Kâğıdı eline verir, suçsuz olduğunuzu açıklar ve bu konuda kefil olurum. Sözde bir taahhüt değil, gerçek ve bağlayıcı bir kefalet söz konusu."

Ressamın bakıĢları, bu tür bir güvencenin yükünü onun omuzlarına yıkan K.'ya karĢı bir tür sitem ifadesi taĢıyordu. ¦¦¦¦:

"Çok nazik bir hareket olurdu bu," dedi K. "Ama yargıç size inandığı halde beni gerçekten aklamayacak mı?"

"Söylemek istediğim buydu iĢte. Hem zaten hepsinin bana inanacağı da kesin değil. Bazıları ilk önce sizinle tanıĢmak isteyebilir. O zaman gelmeniz gerekir. Doğruyu söylemek gerekirse, bu durumda dava yarı yarıya kazanılmıĢ olur, özellikle onlara karĢı nasıl davranacağınız konusunda size önerilerde bulunursam. Beni baĢtan geri çevirecek olanlarla iĢimiz daha zor olacak. Her türlü giriĢimde bulunmaya kararl ı olsam da, bunlardan vazgeçmek zorunda kalacağız. Bu çok önemli bir Ģey sayılmaz, çünkü bu tür bir davada birkaç yargıç karar üzerinde etkili olamaz. Karar belgesine yeterli sayıda imza attırdığımda, davanızı gören yargıcı bulacağım. Belki onun imzasını da alırım, o zaman iĢler daha da çabuk yürür. Ancak genelde, bu aĢamaya gelindiğinde baĢka engellere rastlanmaz.

Sanığın en güvenli dönemi de budur. Garip ama, insanların o anda aklanmadan daha büyük bir güven içinde oldukları da gerçektir. O

noktaya gelindiğinde yapılacak pek bir Ģey kalmaz. Yargıç, elindeki belgede diğer yargıçların imzası bulunacağından, kuĢku duymadan sizi aklayabilir ve birkaç formaliteyi hallettikten sonra, bana ve diğer dostlarına duyduğu saygı gereği bunu kesinlikle yapacaktır. Siz de mahkemeye veda edip özgür olursunuz."

"Sonra özgür müyüm yani?" dedi K. duraksayarak. "Evet, ama sözde, daha doğrusu geçici olarak. Aslında benim dostum olanlar gibi alt düzey yargıçlar kesin aklama kararını verme hakkına sahip değildirler. Bu hak, ne sizin, ne benim, ne de baĢka birinin eriĢebileceği yüksek mahkemeye aittir. Orada ne olup bittiğini bilemeyiz, hem zaten, parantez içinde belirteyim, bilmek de istemeyiz. Bizim devreye sokmak istediğimiz yargıçlar sanığı suçtan arındırma hakkına sahip değildir, onlar yalnızca serbest bırakabilirler. Yani bu tür bir aklanma sizi davadan geçici olarak uzaklaĢtırır. Ancak yukardan bir emir gelirse, bunun doğuracağı sonuçları da üstlenmiĢ olursunuz. Mahkemeyle iliĢkilerim sayesinde, iki aklama arasındaki farkın uygulamada ne olduğunu size açıklayabilirim.

Gerçek bir aklamada, davayla ilgili tüm dosyalar ortadan kalkar, tamamen kaybolur. Hepsini yok ederler; yalnız iddianameyi değil, dava dosyalarını, hatta aklama kararını da. Geride hiçbir Ģey kalmaz. Sözde aklamada ise uygulama değiĢiktir. Suçsuzluk belgesi, aklama metni ve aklama gerekçeleriyle ilgili dosyaları ĢiĢirmek dıĢında, davayla ilgili hiçbir değiĢiklik yapılamaz. Dava her bakımdan devam eder. Mahkeme kalemlerindeki gidiĢ geliĢlerin sürekliliğine uygun olarak üst mahkemelere sevk edilir, sonra alt mahkemelere geri döner, böylece büyüklü küçüklü dalgalanmalardan geçerek ve büyüklü küçüklü aralar verilerek bir yukarı bir aĢağı gidip gelir... Nerelerden geçeceği hiç bilinemez. DıĢ görünüĢe bakarak, bazen her Ģeyin uzun süredir unutulduğu, evrakların kaybolduğu ve aklanmanın tamamlandığı sanılabilir. Ancak iĢin içindekiler bunun böyle olmadığını bilirler. Evraklar kaybolmaz, mahkeme asla unutmaz. Günün birinde -kimsenin beklemediği bir anda- bir yargıç dosyaya bakar, yürürlükten kalkmadığını fark eder ve hemen tutuklama emri verir. Az önce aklanmayla yeniden tutuklanma arasında uzun bir süre geçtiğini söyledim. Bu mümkündür ve bir sürü vakada böyle olmuĢtur.

Ancak sanığın mahkemeden dönerken, kaldırımın üstünde kendisini ikinci kez tutuklamaya gelen birilerini görmesi de bir o kadar mümkündür. Tabii bu durumda, özgürlük de uçup gider."

"Dava yeniden mi baĢlar?" diye sordu K. inanamıyormuĢ gibi.

"Elbette," diye yanıtladı ressam. "Dava yeniden baĢlar, ancak sözde aklama belgesi de tekrar oluĢturulabilir. Bu durumda bütün gücünü toplayıp yeni baĢtan baĢlamak gerekir. Asla pes edilmemelidir."

Belki de bu son sözleri, K.'nın yüzünde beliren çökmüĢ ifadenin etkisinde kalarak söylemiĢti.

"Ama ikinci aklama kararını almak, birinciden daha zor olmaz mı?" diye sordu K., ressamın bazı olası açıklamalarının önüne geçmek istercesine.

"Bu konuda kesin bir Ģey söylenemez," diye yanıtladı ressam. "Belki de ikinci tutuklamadan sonra yargıçların etki altında kalacağını sanıyorsunuz. Öyle bir Ģey olmaz. Aklama anında, yargıçlar bu ikinci tutuklamayı zaten göz önünde bulundurmuĢlardır. Dolayısıyla da bundan etkilenmezler. Ancak birçok değiĢik nedenden dolayı dava hakkındaki görüĢleri değiĢmiĢ olabilir. Bu nedenle ikinci aklanmayı sağlayabilmek için yeni koĢullara ayak uydurmak gerekir. Ayrıca genelde, en az birincide olduğu kadar çaba harcamak da zorunludur."

"Ama bu da birincisi gibi kesin olmayacaktır, değil mi?" dedi K., baĢını arkaya atıp olumsuz yanıtı kendiliğinden verircesine.

"Elbette," dedi ressam. "Ġkinciden sonra, sıra üçüncü tutuklamaya gelir, üçüncüden sonra dördüncüsü ve böylece sürüp gider. Sözde aklanmanın doğası bunu gerektirir."

K. sustu.

"Sözde aklanma size avantajlı görünmüyor mu?" dedi ressam. "Belki de sürüncemede bırakmayı yeğlersiniz. Sürüncemede bırakmanın ne demek olduğunu açıklamamı ister misiniz?"

K. evet anlamında baĢını eğdi.

Ressam iskemleye rahatça yayılmıĢtı, geceliğinin göğsü açıktı ve bir elini içine sokmuĢ, böğrünü okĢuyordu.

"Sürüncemede bırakmak..." dedi ve bir an durdu, mükemmel bir açıklama arıyormuĢ gibi önüne baktı. "Sürüncemede bırakmak, davayı sonsuza dek ilk aĢamasında tutmaktır. Bunu baĢarabilmek için, sanığın ve yardımcısının, özellikle de yardımcısının mahkemeyle sürekli bağlantı halinde olması gerekir. Tekrar edeyim, sözde aklanma kadar büyük bir çaba gerektirmez, ancak belki çok daha dikkatli olunmalıdır. Dava gözden uzaklaĢtırılamaz, düzenli aralıklarla ilgili yargıcı ziyaret etmek, büyük fırsatlar çıktığında her seferinde tekrar gitmek ve her yolu deneyerek dostluğunu korumak gerekir. Yargıç tanıdık biri değilse, tanıdık yargıçlar aracılığıyla ona baskı yapılmalı, bu arada onunla yüz yüze görüĢmekten kaçınılmamalıdır. Hiçbir Ģey göz ardı edilmezse, davanın ilk aĢamasında çakılıp kalacağı kesinlikle söylenebilir. Gerçi dava kapatılmaz, ama sanık mahkûm edilmeyeceğinden emin olabilir, aĢağı yukarı serbest olmak gibi bir Ģeydir bu. Sürüncemede bırakmanın sözde aklanmaya göre üstünlüğü, sanığa o kadar belirsiz olmayan bir gelecek vaat etmesidir.

Ansızın tutuklanma kaygısından uza^ tutar onu. KoĢulların en elveriĢsiz olduğu durumlarda, sözde aklanma arayıĢının gerektirdiği çaba ve koĢturmaları ansızın üstlenmesi gerekmez. KuĢkusuz, sürüncemede bırakmanın sanık açısından göz ardı edilemeyecek birtakım sakıncaları da vardır. Hiçbir zaman serbest olmadığından söz etmek istemiyorum, çünkü sanık sözde aklanma durumunda da tam anlamıyla serbest değildir. Sözünü ettiğim baĢka bir Ģey. Aslında, sözde bir gerekçe olmaksızın dava askıya alınamaz. GörünüĢte de olsa, sürmek zorundadır. Dolayısıyla da, zaman zaman birtakım kararlar alınmalı, sanık sorgulanmalı, araĢtırmalar vb.

yapılmalıdır. Kısacası dava, kısıtlanmıĢ küçük bir döngü içinde yapay olarak devam etmelidir. Elbette ki bu, sanık açısından bazı sıkıntılara da yol açar. Yine de bunları gözünüzde büyütmemelisiniz. Her Ģey görünüĢte kalır. Örneğin, sorgulamalar çok kısa sürer. Gitmek istemiyorsanız ya da zamanınız yoksa, arada bir mazeret belirtebilirseniz. Hatta bazı yargıçlarla baĢ baĢa verip uzun bir dönem için zamanlama programı yapabilirsiniz. Aslında önemli olan, sanıklık görevini yerine getirmek için arada bir yargıca görünmektir.

Ressam sözlerini bitirmek üzereyken, K. ceketini koluna geçirip gitmek için ayağa kalkıyordu.

"Gidiyor iĢte!" diye bağırdılar kapının arkasından.

"Hemen gitmek mi istiyorsunuz?" diye sordu ressam ve o da ayağa kalktı.

Herhalde buranın havasından kaçmak istiyorsunuz, çok üzüldüm doğrusu.

Size söyleyecek daha çok Ģeyim vardı. Kısa bir özet yapmak zorunda kaldım, ama umarım beni anlamıĢsınızdır."

"Elbette!" dedi K. Dikkatle dinlemek için gösterdiği çabalardan, baĢına ağrı saplanmıĢtı.

Anladığını doğrulamasına karĢın, ressam K.'yı avutarak uğurlamak istercesine bir kez daha özetledi:

"Her iki yöntemin ortak yanı, sanığın mahkûm edilmesini engellemeleridir."

"Ama gerçekten aklanmasını da engelliyorlar," dedi K., anladığı için utanç duyarcasına alçak bir sesle.

"ĠĢin özünü kavramıĢsınız," dedi ressam çabucak.

K. elini paltosunun üzerine koydu, ama ceketini giyip giymemeye bile karar veremiyordu. Ġçinden gelen sese kulak verseydi, pılısını pırtısını toplayıp gömleğiyle dıĢarı fırlardı. Kızların erken davranıp bağrıĢarak birbirlerine onun giyinmekte olduğunu söylemeleri bile, giyinmeye karar vermesini sağlayamadı. K.'nın tutumunu yorumlamak isteyen ressam, açıklamada bulundu:

"Önerilerim arasında bir seçim yapmadınız henüz. Size hak veriyorum.

Hemen bir karara varmanızı tavsiye etmem. Artılarıyla eksileri neredeyse birbirine eĢit. Her Ģeyi dikkatle ölçüp biçmelisiniz. Ancak öte yandan, fazla zaman kaybetmemek de gerekir."

"Yakında yine gelirim," dedi K. ve aniden bir karara varıp ceketini giydi, paltosunu omzuna attı, kapıya doğru ilerledi. Bunun üzerine dıĢarıdaki kızlar bağırmaya koyuldular. K. onları görür g ibiydi.

^¦k "Sözünüzü tutun," dedi ressam onu izlemeden. "Aksi halde sormak için bankaya gelirim."

^P "Açsanıza kapıyı," dedi K., herhalde kızlar tuttuğu için direnen kapının koluna asılarak.

"Merdiven boyunca kızların sizi rahatsız etmelerini mi istiyorsunuz?"

diye sordu Titorelli. "Buradan geçin, daha iyi," yatağın arkasındaki kapıyı gösteriyordu.

Bu fikirden çok hoĢlanan K., yatağa doğru hızla ilerledi. Ancak ressam kapıyı açmak yerine yatağın altına süzülüp bulunduğu yerden ona seslendi:

"Bir saniye bekleyin lütfen! Size satabileceğim bir resmi görmek istemez miydiniz?"

K. saygısızlık etmek istemedi, çünkü ressam gerçekten kendisiyle ilgilenmiĢ, hatta ileride de yardımcı olacağına söz vermiĢti. Oysa K.'nın dalgınlığı yüzünden, yardım karĢılığının ne olacağı hiç konuĢulmamıĢtı.

K. daveti geri çeviremezdi. Sabırsızlıktan titrediği halde, tabloyu görmeyi kabul etti. Ressam yatak altından henüz çerçevelenmemiĢ bir sürü tablo çıkardı. Bunlar öylesine toza batmıĢtı ki, birincisinin üzerine liflediği anda, tozlar K.'nın gözleri önünde bir süre uçuĢtu ve soluğunu kesti.

"Bir kır manzarası," dedi, tabloyu K.'ya uzatarak.

Tablo, karanlık otlar arasında birbirinden oldukça uzak duran iki cılız ağaçtan oluĢuyordu. Dipte, güneĢ rengârenk batıyordu.

"Güzel!" dedi K., "Bunu alıyorum."

Sesi çok kuru çıkmıĢtı, ressamın bundan alınmayıp yeni bir tablo gösterdiğini görünce de sevindi.

"ĠĢte," dedi ressam, "ilkinin bir benzeri."

Ġlkinin bir benzeri olarak tasarlanmıĢ olabilirdi ama aralarında en ufak bir fark görülmüyordu. Yine ağaçlar, otlar ve batan güneĢ vardı. Ancak bu benzerlik K.'nın umurunda bile değildi.

"Ne güzel görüntüler," dedi, "Her ikisini de alıyorum, bunları çalıĢma odama asacağım."

"Konu hoĢunuza gitti galiba!" dedi ressam üçüncü bir resmi e line alarak.

"Rastlantıya bakın ki, aynı türden bir tablom daha var."

Tablo aynı türden değil, tam olarak aynıydı. Titorelli fırsattan istifade, eski tablolarını elden çıkarıyordu.

"Bunu da alıyorum," dedi K. "Üçünün fiyatı nedir?"

"Gelecek sefere konuĢuruz bunu," dedi ressam. "ġu anda aceleniz var, hem nasıl olsa iliĢkimiz sürecek. Bu tabloların hoĢunuza gitmesine sevindim, buradakilerin tümünü size vereceğim. Hepsi de kır görüntülerinden oluĢuyor, ne çok kır resmi yapmıĢım. Birçok kiĢi, kasvetli bulduk ları için bunlardan hoĢlanmıyor. Ama sizin gibi, bu hüznü değerli bulanlar da var."

K., dilenci ressamın mesleki deneyimleriyle ilgilenecek durumda değildi.

"Hepsini sarın," dedi sözünü yarıda keserek. "Yarın odacımı gönderip aldırırım."

"Hiç gerek yok," dedi ressam. Size hemen eĢlik edecek bir hamal bulurum."

Sonra da yatağın üzerinden eğilip kapıyı açtı.

"ġiltenin üzerine çıkmaktan hiç çekinmeyin," dedi, "herkes içeri böyle giriyor."

Bu sözleri söylemese de, K. kaygı duymaksızın geçip gidecekti. Hatta bir ayağını Ģiltenin üzerine atmıĢtı bile. Tam o sırada açık kapıdan dıĢarı baktı ve irkilerek geri çekildi.

"Bu da ne?" diye sordu.

"Neye ĢaĢırdınız?" diye sordu, en az onun kadar ĢaĢkın görünen ressam.

Bunlar mahkeme kalemleri. Burada da bulunduklarını bilmiyor muydunuz?

Hemen hemen bütün çatı aralarında bunlardan vardır, burada niye olmasın?

Atölyem de onlara ait ama mahkeme bana verdi."

K. burada mahkeme kalemlerinin bulunmasından değil, mahkemeyle ilgili hiçbir Ģey bilmediği için ürkmüĢtü. Ona öyle geliyordu ki, bir sanık için altın kural her Ģeye hazırlıklı olmak, asla ĢaĢkınlığa düĢmemek, yargıç sol tarafında dururken boĢ bulunup sağına bakmamaktı. Kendisi ise bu altın kurala aykırı davranıp duruyordu.

Önünde uzun bir koridor uzanıyordu. Atölyenin havası, buradakine oranla daha ferah sayılırdı. K.'nın davasına bakan kalemin bekleme odasında olduğu gibi, her iki tarafa boydan boya banklar yerleĢtirilmiĢti. Bu kalemlerin yerleĢimi her yerde aynı kurallara göre düzenlenmiĢ gibiydi. ġimdilik burası pek kalabalık değildi. Bir adam, banklardan birinde oturmuĢ, daha doğrusu üzerine uzanmıĢtı, suratını sıraya dayamıĢ, yüzünü de kollarıyla sarmıĢtı. Uyuyordu galiba. Bir baĢkası, koridorun öbür ucunda yarı karanlıkta ayakta duruyordu. K.

kararını verip yatağın üzerinden atladı, ressam da tabloları koltuk altına alıp onu izledi. Çok geçmeden bir mübaĢirle karĢılaĢtılar -K.

onları, resmi takım elbiselerinin yaldızlı düğmesinden tanıyabiliyordu artık- ve ressam adama tabloları taĢıma görevini verdi. K. yürüme kten çok sendeliyor, mendilini ağzına bastırıyordu. ÇıkıĢa yaklaĢtıkları sırada, küçük kızlar önlerine fırladı. Çatı arasından geçtiği halde, demek ki onlardan yakasını kurtaramamıĢtı! Atölyenin diğer kapısının açıldığını görmüĢ, buraya ulaĢmak için dolaĢıp gelmiĢ olmalıydılar.

"Size daha fazla eĢlik edemem," diye bağırdı ressam, kızların saldırısına gülerek. "HoĢça kalın. DüĢünmek için fazla zaman harcamayın."

K. ona bakmadı bile. Sokağa çıkar çıkmaz, bulduğu ilk arabayı durdurdu.

MübaĢirden kurtulmak için sabırsızlanıyordu. BaĢka hiç kimse fark etmemiĢ

olabilirdi ama, adamın yaldızlı düğmesi gözüne batıyordu. MübaĢir arabacı koltuğuna binmeye çalıĢtı, ama K. onu hemen kovaladı. Araba bankanın önünde durduğunda, öğle vakti gelmiĢ geçmiĢti.«K.'nın içinden resimleri orada bırakmak geçiyordu, ama yeri geldiğinde bunlara sahip çıktığını ressama göstermek zorunda kalacağından korkup vazgeçti. Sonra da resimleri odasına taĢıttı, yardımcı müdürden saklamak için de masasının en alt çekmecesine kilitledi.

VIII. Bölüm

TÜCCAR BLOCK - AVUKATIN AZLĠ

K. en sonunda, avukatından vekâletini geri almaya karar vermiĢti. Bunu yapmasının doğru olup olmadığını düĢünmekten kendini alamıyordu aslında, ama gerekli olduğuna iliĢkin inancı, kuĢkularına üstün geldi. Karar verme çabası onu çok yormuĢtu. Avukatına gideceği gün, çalıĢması çok yavaĢlamıĢ, uzun süre odasında oturmuĢtu. Kendini avukatın kapısı önünde bulduğunda saat onu geçiyordu. Kapıyı çalmadan önce, bu sorunu mektupla ya da telefonla halletmesinin daha doğru olup olmayacağını bir kez daha düĢündü, çünkü görüĢme kuĢkusuz çok zor geçecekti. Her Ģeyi iyice tarttıktan sonra, karĢılıklı iliĢkiyi yeğledi. Aksi halde, avukat ya sessiz kalarak, ya da hazır bir formülle karĢılık verecekti ve Leni bir Ģeyler tahmin etmeyi baĢaramazsa, K. Bay Huld'un azledilme haberini nasıl karĢıladığını ve sonuçlarının neler olabileceğini hiçbir zaman öğrenemeyecekti. Oysa avukatın karĢısına geçip haberi vererek onu aniden ĢaĢırtırsa, öteki konuĢmaktan kaçınsa bile yüz ifadesinden ve tepkilerinden istediği her Ģeyi çözebilecekti. Hatta K.'nın kararından dönüp savunmayı avukata bırakması bile olanaksız değildi.

Her zamanki gibi, ilk çalıĢı karĢılıksız kaldı.

"Leni biraz daha çabuk davranabilir," diye düĢündü.

îyi ki iĢe baĢka biri karıĢmıyordu, çünkü bu tür durumlarda, tıpkı ilk gün sabahlığıyla ortaya çıkan adam gibi, komĢulardan biri karĢı çıkmaya kalkıĢıyordu. K. zilin düğmesine ikinci kez basarken, arka kapıyı görmek için geri baktı, ancak bu kez o da açılmıyordu. Sonunda, gözetleme deliğinde iki göz belirdi. Bunlar Leni'ye ait

değildi- Birisi kapıya dayanarak tokmağı çevirdi, içeriye dönüp "Bu o,"

diye bağırdı ve hemen ardından sonuna kadar açtı.

K. kapıyı itmeye baĢlamıĢtı, çünkü komĢu kapının kilidinde bir anahtarın döndüğünü duymuĢtu. Açıldığını görünce de, hızla ileri atıldı ve odalara açılan koridorda Leni'nin -demek ki adam ona seslenmiĢti- gecelikle kaçtığını gördü. Bir an onu gözleriyle izledi, sonra da kapıyı açan kiĢiye baktı. Uzun sakallı, ufak tefek ve kuru bir adamdı bu, elinde bir mum tutuyordu.

"Burada mı çalıĢıyorsunuz?" diye sordu K.

"Hayır," diye karĢılık verdi adam. Evin yabancısıyım. Avukatın müĢterisiyim, hukuki bir iĢ için geldim."

"Ceket giymediniz mi?" diye sordu K, adamın yetersiz kılığını iĢaret ederek.

"Özür dilerim," dedi adam, mumu kendi üzerine tutarak. Durumunu yeni fark etmiĢ gibi bir hali vardı.

"Leni sizin metresiniz mi?" diye sordu K. kupkuru bir sesle.

Bacaklarını hafif açmıĢ, arkadan kavuĢturduğu ellerinde Ģapkasını tutuyordu. Kaim kürk paltosu yüzünden, kendini bu kupkuru adamdan üstün hissediyordu... "Aman Tanrım!" dedi adam, korunmak istercesine bir elini dehĢete kapılmıĢ yüzüne götürerek. "Yok, hayır, bunu nasıl düĢünürsünüz?"

"Güvenilir birine benziyorsunuz, Ģimdilik beni izleyin," dedi K.

ġapkasıyla iĢaret ederek onu önüne kattı.

"Adınız ne peki?" diye sordu yürürken.

"Block, tüccar Block," dedi ufak tefek adam kendini tanıtmak için K.'ya dönerek; ancak K. durmasına izin vermedi.

"Gerçek adınız bu mu?" diye sordu.

"Elbette," diye yanıtladı adam, "kuĢkulanmanız için bir neden mi var?"

"Gerçek adınızı saklamak için nedenleriniz olabilir diye düĢünüyordum,"

dedi K.

Ġnsanın yabancı bir yerde önemsiz kiĢilerle konuĢurken kendisiyle ilgili her Ģeyi gizli tutup, yalnızca karĢı tarafın ilgilendiği Ģeylerden rahatça söz ederek onları gözünde büyüttüğü, ama buna karĢılık canı istediğinde görüĢmeyi kesebildiği zamanlarda olduğu gibi, serbestçe konuĢabildiğini hissediyordu.

K., Bay Huld'un çalıĢma odasının önünde durdu, kapıyı açtı ve uysalca ilerleyen tüccara seslendi:

"O kadar acele etmeyin, ıĢığı Ģuraya tutun."

Leni'nin orada saklanmıĢ olabileceğini düĢünerek köĢe bucağı araĢtırdı, ancak oda boĢtu. Yargıcın kocaman portresi önünde, adamı askılarında çekerek durdurdu:

"Bu kiĢiyi tanıyor musunuz?" diye sordu iĢaret parmağıyla resmi göstererek.

Tüccar Ģamdanı kaldırdı, gözlerini kırpıĢtırarak yukarı baktı ve yanıtladı:

"Bir yargıç."

"Büyük bir yargıç mı?" diye sordu K., tablonun üzerinde bıraktığı izlenimi gözlemlemek için Block'un yanına geçerek. Tüccar hayran bir ifadeyle gözlerini yukarı dikti.

"Üst düzey bir yargıç."

"Siz bu iĢten pek anlamıyorsunuz," dedi K. "Bulunabilecek en küçük yargıçlardan biridir o."

"Ah! ġimdi anımsadım," dedi tüccar Ģamdanı eğerek, "öyle olduğunu ben de duymuĢtum."

"Elbette!" diye bağırdı K. "YanlıĢ düĢünmüĢüm! Elbette öyle olduğunu biliyordunuz!"

"Peki ama neden? Peki ama neden?" diye sordu tüccar, K.’nın iteklemesiyle kapıya doğru ilerlerken.

"Leni'nin nereye saklandığını biliyor musunuz?" diye sordu K., koridora çıktıklarında.

"Saklandığını mı?" dedi tüccar. "Hayır, ama mutfakta olabilir, belki de avukata çorba piĢiriyordur."

"Neden bunu hemen söylemediniz?" diye sordu K.

"Sizi oraya götürmek istemiĢtim ama beni geri çağırdınız," diye yanıtladı tüccar, çeliĢkili komutlar nedeniyle canı sıkılmıĢçasına.

"Kendinizi çok kurnaz biri mi sanıyorsunuz? Ġyi ya, götürün beni!"

K. daha önce mutfağa hiç uğramamıĢtı; kocamandı ve bir sürü aletle donatılmıĢtı. Yalnızca ocak bile, sıradan ocakların üç katı kadar büyüktü, ama diğer Ģeylerin ayrıntıları seçilemiyordu çünkü mutfağı sadece giriĢte asılı duran küçük bir lamba aydınlatıyordu. Her zamanki gibi beyaz önlüğüyle ocağın önünde duran Leni, bir ispirto ateĢinin üzerindeki tencereye yumurta kırıyordu.

"Ġyi akĢamlar, Josef!" dedi K.'ya Ģöyle bir bakarak.

"Ġyi akĢamlar," dedi K., tüccara parmağıyla oturması için bir iskemle göstererek. Adam da oturdu.

Kendisi ise Leni'ye arkadan yaklaĢarak omzunun üzerinden eğildi.

"Kim bu adam?" diye sordu.

Leni bir elini K.’nın belini dolayıp, diğerleriyle yumurtaları çırpmaya devam etti, sonra da onu önüne doğru çekti.

"Zavallının teki, yoksul bir tüccar, Block diye biri. Haline baksana!"

.¦

Ġkisi birlikte dönüp baktılar. Tüccar, K.’nın kendisine gösterdiği iskemlede oturuyordu, artık gereksiz olan mum ıĢığını üfleyerek söndürmüĢ, tütmesin diye fitili parmaklarıyla bastırıyordu.

"Üzerinde gecelik vardı," dedi K., Leni'nin baĢını ocağa doğru çevirerek.

* *

Kız sustu.

"Sevgilin mi bu?" diye sordu.

Leni tencereyi tutmak istiyordu, ama K. iki elini birden yakaladı.

"Hadi, cevap ver," dedi.

"ÇalıĢma odasına gel, sana her Ģeyi açıklayacağım," diye yanıtladı kız.

"Hayır, burada açıklamanı istiyorum."

Leni onu öpmek için boynuna uzandı. Ancak K., kızı geri itti.

"ġu anda beni öpmeni istemiyorum," dedi.

"Josef," dedi Leni, yalvarır gibi bir sesle, ama dosdoğru K.'nın gözlerinin içine bakarak, "Bay Block'u kıskanmıyorsun herhalde."

Sonra, tüccara doğru dönerek ekledi:

"Bana yardım etsene Rudi, görüyorsun ki kuĢku altındayım, bırak Ģu Ģamdanı."

Tüccarın söylenenlere dikkat etmediği düĢünülebilirdi, ama olup bitenlerin pek güzel farkındaydı.

"Kıskanmanız için bir neden göremiyorum," dedi kafasını toparlayamadan.

"Ben de göremiyorum," dedi K. ve gülümseyerek ona baktı.

Leni kahkahayı bastı ve K.'nın dalgınlığından yararlanarak koluna girdi.

"Bırak onu artık, nasıl biri olduğunu görüyorsun," diye fısıldadı.

"Avukatın büyük müĢterilerinden biri olduğu i çin onunla biraz ilgilendim, baĢka bir nedeni yok. Ya sen? Bugün kendisiyle konuĢmak istiyor musun?

Çok hasta ama eğer istersen geldiğini hemen haber vereyim. Ancak bu gece benim yanımda kalman gerekecek. Uzun süredir bize gelmedin! Avukat da seni soruyordu. Davanı ihmal etme. Ayrıca benim de öğrendiklerimi sana aktarmam gerekiyor. Ama ilk önce paltonu çıkarmakla iĢe baĢla."

Kürkünü çıkarmasına yardım etti, Ģapkasını aldı, bunları asmak için hole koĢtu, çabucak geri dönüp çorbanın ne durumda olduğuna baktı .

"Geldiğini bildireyim mi, yoksa önce çorbasını mı götüreyim?"

"Önce geldiğimi bildir."

K. öfkeliydi, amacı aklındakileri Leni'yle enine boyuna tartıĢmak olduğu halde, tüccarın varlığı bu isteğini yok etmiĢti. Ancak Ģimdi davası ona, Ģu ufak tefek tüccarın bir rol oynamasına izin veremeyeceği kadar önemli görünmeye baĢlamıĢtı. Bu yüzden koridora çıkmıĢ bulunan Leni'yi geri çağırdı.

"Önce çorbasını götür!" diye emretti, "GörüĢmemiz için gücünü toplaması gerekiyor, buna ihtiyacı olacak."

"Siz de mi avukatın müvekkilisiniz?" dedi tüccar oturduğu köĢeden bir saptama yaparcasına, alçak sesle. Ancak hayal kırıklığına uğradı.

"Size ne?" dedi K.

"Susacak mısın sen?" diye ekledi Leni. Sonra da K.'ya dönerek, "Çorbasını götürüyorum," dedi ve çorbayı bir kâseye boĢalttı. "Sonra da tek kaygımız erkenden uyur kalması olacak, çünkü yemeğini yer yemez uyur."

"Benim söyleyeceklerim onu uyandırır," dedi K. Sürekli olarak avukatla çok önemli Ģeyler konuĢmaya niyetli olduğunu Leni'ye anlatmaya çalıĢıyordu.

Kendisi konuya değinmeden, Leni'nin soru sormasını istiyordu. Ancak o, emirlerini harfi harfine yerine getirmekle yetiniyordu. Elinde çorbayla önünden geçerken, kasıtlı olarak kendisine süründü ve fısıldadı:

"Sana bir an önce kavuĢmak için, çorbasını içer içmez geldiğini haber vereceğim.."

"Haydi git!" dedi K.

"Biraz daha nazik olsana," diy| karĢılık verdi Leni, kapı eĢiğinde son bir kez arkasına dönerek.

K. onu gözleriyle izledi. Artık avukatı azletmeye tamamen kararlıydı.

Leni'ye hiçbir Ģey söylememek en iyisiydi. Olay hakkında pek bir Ģey bilmiyordu ve büyük olasılıkla onu vazgeçirmeye çalıĢacaktı. Oysa K. bu kez de tereddüt edecek olursa, sonradan kaygıya kapılacak ve her Ģeye yeniden baĢlaması gerekecekti, çünkü bu alınması zor bir karardı. Ne kadar çabuk uygulamaya koyarsa, zararı da o kadar engellemiĢ olurdu. Hem zaten tüccar da belki kendisine bu konuda bilgi verebilirdi.

K. ona doğru döndü. Tüccar bunu fark eder etmez ayağa kalkmak istedi.

"Kalkmayın," dedi K. onun yanına bir iskemle çekerek. "Avukatın eski bir müvekkili misiniz?"

"Evet," dedi tüccar, "çok eski bir müvekkiliyim."

"Kaç yıldır avukatlığınızı yapıyor?"

"Ne kastettiğinizi bilmiyorum," diye yanıtladı tüccar. "ĠĢe baĢladığımdan beri, yani yirmi yıldır -büyük bir hububat tüccarıyım ben- ticaretle ilgili konularda bana tavsiyede bulunuyor. Davama gelince -konuĢmak istediğiniz buydu herhalde- baĢından beri, beĢ yıldan uzun bir süredir beni o temsil ediyor.

"Evet, çok daha uzun bir süredir," diye ekledi eski bir cüzdan çıkararak.

"Her Ģeyi buraya kaydettim. Ġsterseniz tam tarihini söyleyebilirim. Her Ģey insanın aklında kalmıyor. Davam epeydir devam ediyor, karımın ölümünden kısa bir süre sonra baĢlamıĢtı, o öleli ise beĢ buçuk yıl oldu."

K. ona biraz daha yaklaĢtı.

"Demek adi hukuk davalarına da bakıyor, öyle mi?"

Davalarla hukuk arasındaki bu iliĢki ona son derece rahatlatıcı görünüyordu.

"Elbette, " dedi tüccar. "Hatta bu tür davalarda diğerlerine nazaran çok daha yetenekli olduğu söyleniyor," diye fısıldadı K.'ya.

Ancak çok Ģey söylediği için piĢmanlık duymuĢa benziyordu, bir elini K.'nın omzuna koyup ekledi:

"Rica ederim beni ele vermeyin."

K. onu yatıĢtırmak için bacağına vurdu.

"Hayır, hain değilim ben."

"Çünkü o çok kincidir," dedi tüccar.

"Sizin gibi sadık bir müvekkili olduğuna göre," dedi K., "hiçbir Ģey yapmaz."

"Ah! Yapar!" dedi tüccar, "sinirlendiği zaman hiçbir Ģeyi tanımaz. Hem zaten benim sadık olduğum da söylenemez."

"Nasıl yani?" diye sordu K.

"Size söylemeli miyim bunu?" dedi tüccar biraz tereddüt ederek.

"Sanırım bunu yapabilirsiniz."

"Peki öyleyse!" dedi tüccar. "Sırrımın bir kısmını size açacağım, ama avukata karĢı dayanıĢma halinde olmamız için siz de bana bir sırrınızı açmalısınız."

"Ne kadar temkinlisiniz!" dedi K. "Öyle olsun, sizi tamamen yatıĢtıracak bir sırrımı açacağım size. Ne açıdan sadık değilsiniz?"

"Benim," dedi tüccar sanki onur kırıcı bir Ģey itiraf edercesine duraksayarak, "ondan baĢka avukatlarım da var."

"Bu o kadar da kötü bir Ģey değil ki," dedi K. biraz hayal kırıklığıyla.

"Bunda bir kötülük yok," dedi tüccar. Ġtirafta bulunduğundan beri zor nefes alıyordu ama, K.'nın sözlerinden sonra biraz güven duymaya baĢlamıĢtı. "Ne var ki bu yasaktır. Hele beĢ kaçak avukat tutmaya hiç izin verilmez. Oysa benim durumum aynen böyle. BeĢ tane kaçak avukatım var."

"BeĢ!" diye bağırdı K.

Bu sayı onu hayrete düĢürmüĢtü.

"Ondan baĢka beĢ avukat daha, öyle mi?"

Tüccar baĢıyla onayladı.

"Altıncısıyla pazarlık halindeyim."

"Peki ama bunca avukata ne gerek var?" diye sordu K.

"Hepsine ihtiyacım var!

"Nasıl, açıklayabilir misini^?"

"Çok kolay," dedi tüccar. ^'Her Ģeyden önce, açıkçası davamı kaybetmek istemiyorum. Ayrıca bana yardımı dokunabilecek hiçbir Ģeyi göz ardı edemem. Küçücük bir umut vaat etse bile, Ģansımı denemek zorundayım. Bu yüzden sahip olduğum her Ģeyi davama adadım. ĠĢimden tüm paramı çektim.

Bir zamanlar, iĢyerim neredeyse bir katın tamamını kaplıyordu. Bugünse, evin arkasında küçük bir oda ve bir çırakla yetiniyorum. Bu gerilemeye sadece para çekmem değil, özellikle çalıĢma gücümün azalması neden oldu.

Davanız için bir Ģeyler yapmak istiyorsanız, baĢka hiçbir Ģeyle ilgilenemezsiniz."

"Yoksa mahkemeye gidip bizzat kendiniz mi çalıĢıyorsunuz?" diye sordu K.

"Asıl bundan söz etmenizi isterim."

"Bu konuda size fazla bilgi veremem," dedi tücca r. "BaĢlangıçta bunu yapmaya çalıĢtım, ama çabucak vazgeçtim. Pek fazla yarar sağlamayan, son derece yorucu bir iĢtir bu. Kısa süre içinde, mahkemede çalıĢıp görüĢmeler yapmam tamamen olanaksız hale geldi. Sadece oturup sıra beklemek bile büyük bir çaba gerektirir, hem kalem odalarındaki atmosferi siz de biliyorsunuz."

"Orada bulunduğumu nereden biliyorsunuz?" diye sordu K.

"Siz uğradığınızda, ben de bekleme salonundaydım."

"Ne garip rastlantı!" diye bağırdı K. Olaya duyduğu ilgi nedeniyle, tüccarın gülünç halini tamamen unutmuĢtu. "Demek benim geçtiğimi gördünüz, öyle mi? Ben uğradığımda, siz de bekleme salonunda mıydınız?

Evet, gerçekten de oraya bir kez gittim."

"Pek büyük bir rastlantı sayılmaz," dedi tüccar. "Hemen hemen her gün oradayım."

"ġimdi ben de sık sık gideceğim herhalde, ancak büyük olasılıkla öncekine nazaran daha az saygıyla karĢılanacağım. Herkes ayağa kalkmıĢtı, beni yargıç sanmıĢ olmalılar."

"Hayır," dedi tüccar. "Biz mübaĢir için ayağa kalkmıĢtık. Sizin sanık olduğunuzu biliyorduk. Bu tür haberler çabuk yayılır."

"Demek biliyordunuz?" dedi K. "O halde tavrım size oldukça kibirli görünmüĢ olsa gerek. Kimse bu tür bir Ģey söylemedi mi?"

"Hayır," dedi tüccar. "Tam tersine. Ancak söylenenler aptalca sözlerdi."

"Ne tür aptalca sözler?"

"Bütün bunları bana niye soruyorsunuz?" dedi sabrı taĢan tüccar.

"AnlaĢılan bu insanları henüz tanımıyorsunuz ve belki de yanlıĢ

anlıyorsunuz. Unutmayın ki, bu uzun davalar boyunca akla sığmayacak Ģeylerden söz edilir. Ġnsan çok yorulur, birçok konu kanı nızı dondurur ve batıl inançlara sarılırsınız. BaĢkalarından söz ediyorum ama, aslında benim de onlardan kalır bir yanım yok. Bu batıl inançlardan biri de, dava konusunun sanığın yüzünden, özellikle de dudaklarının kıvrımından okunabileceğini sanmakla ilgilidir. Bu tür Ģeylere inananlar, dudaklarınıza bakıp hiç kuĢkusuz çok geçmeden mahkûm olacağınızı söylediler. Tekrar ediyorum bu, çoğu durumda yanlıĢ çıkan gülünç bir önyargı, ama insan bu ortamda yaĢayınca, böylesi düĢüncelerden kaçınmak zor oluyor. Bu batıl inancın ne kadar güçlü olabildiğini bilemezsiniz.

Orada birisiyle konuĢmuĢtunuz, değil mi?

Sizi yanıtlamakta zorlanmıĢtı. Birçok nedenden ötürü insanın aklı karıĢmıĢ olabilir elbet, ama bunlardan biri de, hiç kuĢkusuz ağzınızın görüntüsüydü. Hatta sonradan, dudaklarınızda kendi mahkûmiyetinin iĢaretini görür gibi olduğunu anlatmıĢtı bana."

"Dudaklarımda mı?" diye sordu K. ve cebinden bir ayna çıkarıp baktı.

"Dudaklarımda özel bir Ģey görmüyorum ben. Ya siz?"

"Ben de görmüyorum," dedi tüccar. "Kesinlikle."

"Ne kadar batıl inançlı insanlar bunlar!" diye bağırdı K.

"Size söylememiĢ miydim?"

"Bu kadar sık mı görüĢüyorlar? Ġzlenimlerini birbirlerine mi aktarıyorlar? Bugüne kadar, ben hep onlardan uzak durdum."

"Genellikle görüĢmezler," dedi tüccar. "Sayıları o kadar çok ki, bu imkânsız olurdu! Zaten ortak çıkarları da pek yoktur. Bazen bir grup ortak çıkarı olduğunu fark etse de, çok geçmeden yanıldıklarını anlarlar.

Mahkemeye karĢı ortaklaĢa bir Ģey yapılamaz. Her dava ayrı ayrı görülür.

Bundan daha titiz bir mahkeme olamaz. Dolayısıyla da birlik oluĢturarak bir sonuca varılamaz. Tek baĢına davrananlar bazen gizlice bir Ģey elde edebilirler, ancak diğerleri bunu ancak sonradan öğrenir, kimse iĢlerin nasıl yapıldığını bilmez. DayanıĢma yoktur, insanlar zaman zaman mahkeme salonunda karĢılaĢır, ama çok az konuĢulur. Batıl inançlı düĢünceler uzun süredir yaĢıyor ve kendiliğinden çoğalıyor."

"Orada bekleyen beyleri gördüm," dedi K. "Bence boĢuna bekliyorlardı!"

"Beklemek boĢuna değildir," dedi tüccar. "BoĢ una olan, davaya bizzat karıĢmaktır. Bay Huld dıĢında beĢ avukatım daha olduğunu söylemiĢtim size. ĠĢi tamamen avukata bırakmalıyım diye düĢünebilir insan, baĢlangıçta ben de öyle yapmıĢtım. Ancak bu çok yanlıĢ olur. Tek avukatım olmadığı için benim iĢim daha da zor. Herhalde beni anlamıyorsunuz, değil mi?"

"Hayır," dedi K, çok hızlı konuĢan tüccarı yatıĢtırmak için elini onunkine bastırarak. "Yalnız sizden biraz daha yavaĢ konuĢmanızı rica edeceğim, çünkü bütün bunlar benim için çok önemli ve sizi izlemekte zorlanıyorum."

"Hatırlattığınız iyi oldu," dedi tüccar. "Siz daha yenisiniz, gençsiniz.

Davanız henüz altı aylık, değil mi?"

"Evet."

"KonuĢulurken duymuĢtum. Ne kadar yeni bir dava! Bense bu konuda yüz bin kez düĢündüm. Bunlar benim için çok doğal Ģeyler."

"Davanız bu kadar ilerlemiĢ olduğu için herhalde mutlusunuz, öyle değil mi?" dedi K., iĢlerin ne durumda olduğunu doğrudan sormak istemeyerek.

Elde ettiği cevap sorduğu sorudan daha açık değildi.

"Evet," dedi tüccar baĢını eğerek. "Davamı beĢ yıldır itekleyip duruyorum, az iĢ sayılmaz!"

Sonra bir an sustu. K. Leni'nin dönmesini bekliyordu. Bir yandan, aniden çıkıp gelmesi hoĢuna gitmeyecekti, çünkü daha sorulacak çok sorusu vardı ve tüccarla baĢ baĢa görüĢürken yakalanmak istemiyordu. Öte yandan, kendisi orada olduğu halde bunca zamandır avukatın yanında bulunmasından tedirgin olmuĢtu. Çorba bu kadar uzun süreli bir yokluğu haklı çıkaramazdı.

"O günleri hâlâ hatırlarım," dedi tüccar -K. da hemen dikkat kesildi-

"davam baĢlayalı sizinki kadar olmuĢtu. O sıralarda avukatlığımı yalnızca Bay Huld yapıyordu, ama kendisinden pek hoĢnut değildim."

"Her Ģeyi öğreneceğim," diye düĢünen K., bilinmeye değer her Ģeyi söylemesi için tüccarı teĢvik edercesine hızla baĢını salladı.

"Davam ilerlemiyordu," diye devam etti Bay Block. "SoruĢturma günleri saptanıyordu ve her seferinde gidiyordum, belgeleri bir araya getiriyor, ticari defterlerimin tümünü sunuyordum. Sonradan öğrendiğime göre bu hiç de gerekli değilmiĢ. Sürekli avukatın peĢindeydim, mahkemeye bir sü rü dilekçe sunmuĢtu..."

"Bir sürü dilekçe mi?" diye sordu K.

"Evet, elbette," dedi tüccar.

"ĠĢte bu çok ilginç. Benimle hâlâ ilk dilekçe üzerinde çalıĢıyor. Hiçbir Ģey yapmadı. Beni utanç verici bir Ģekilde ihmal ettiğini Ģimdi anlıyorum."

"Dilekçenin henüz tamamlanmamasının çok iyi gerekçeleri olabilir," dedi tüccar. "Benimkilerin de hiçbir iĢe yaramadığı sonradan anlaĢıldı. Bir memurun iyilikseverliği sayesinde bir tanesini bizzat okuyabilmiĢtim.

Ġtiraf etmeliyim ki bilgiçlik doluydu; ama aslında içer iği bomboĢtu: anlayamadığım bir sürü Latince sözcük, mahkemeye sayfalar dolusu çağrı, sonra ad verilmemekle birlikte iĢin içindeki kiĢilerin çıkarmakta zorlanmayacağı bazı memurlara övgüler, ardından da avukatı mahkeme önünde bir köpek gibi alçaltan kendine yönelik övgü, son olarak da benimkine benzeyen eski davalarla ilgili bir inceleme. Bu inceleme, takip edebildiğim kadarıyla, doğrusu çok özenle yapılmıĢtı. ġunu bilin ki, bütün bunları size anlatırken amacım avukatı yargılamak değil. Hem zaten benim okuduğum, bir sürü dilekçe arasından yalnızca bir tanesiydi; ama değinmek istediğim nokta da bu, ne olursa olsun, davamda asla bir ilerleme göremedim."

"Ne tür bir ilerleme görmek istiyordunuz?" diye sordu K.

"Sorunuz çok anlamlı," dedi tüccar gülümseyerek. Bu tür davalarda bir ilerleme gözlemlendiği çok enderdir, ama o sıralarda bunu bilmiyordum.

Ben bir tüccarın^ ve o dönemde Ģimdikinden daha fazla tüccardım. Elle tutulur ilerlemeler olsun istiyordum, bütün bunlar bir sonuca yönelik olmalıydı, ya da iĢlerin rayına oturduğunu görmeliydim. Ancak hepsi birbirine benzeyen soruĢturmalardan baĢka bir Ģey olmuyordu. Vereceğim cevapları önceden biliyordum, hepsi kafamda hazırdı. Haftada birkaç kez dükkâna, evime ya da herhangi bir yere mahkemeden memurlar geliyordu.

KuĢkusuz can sıkıcı bir Ģeydi (bu yönden bugün durum çok daha iyi, telefon daha az rahatsız ediyor). Ayrıca davamla ilgili söylentiler sızmaya baĢlamıĢtı, tüccar arkadaĢlarım bunu öğrenmiĢlerdi, akrabalarım da habersiz değildi, ancak ilk duruĢmaların yakı nda baĢlayacağına iliĢkin hiçbir belirti yoktu. Bu yüzden avukatıma gidip yakındım. Bana uzun açıklamalarda bulundu, ama istediğim anlamda bir Ģeyler yapmayı kesinlikle reddetti. DuruĢma tarihi konusunda kimsenin etkili olamayacağını ve benim istediğim gibi bir dilekçe verip tarihi öne alma talebinde bulunmanın kesinlikle düĢünülemeyeceğini, bunun görülmemiĢ bir Ģey olduğunu ve hem kendisine hem de bana zarar vermek dıĢında bir iĢe yaramayacağını söyledi. Onun istemediği ve yapamadığı bir Ģeyi, bir baĢkasının isteyeceğini ve yapabileceğini düĢünüyordum. Bu nedenle baĢka avukatlar aradım. Ancak hemen söylemeliyim ki, hiçbiri bir duruĢma tarihi saptanması talebinde bulunmadı ve bunu asla sağlayamadı. Bu, size sonradan sözünü edeceğim durum bir yana, gerçekten imkânsız bir Ģey.

Demek ki Bay Huld bu konuda beni kandırmamıĢtı. Ancak baĢka avukatlara baĢvurduğum için piĢman da olmadım. Kendisi size kaçak avukatlardan sık sık söz etmiĢ, bunları sefil insanlar olarak tanımlamıĢ olsa gerek. Bu doğrudur. Ama laf arasında dikkatinizi çekmek isterim, kendisini onlarla karĢılaĢtırırken her seferinde küçük bir hata yapar. Tanıdığı avukatlardan söz ederken, onları bu insanlardan ayırt etmek için hep

"büyük avukatlar" der. Bu deyim yanlıĢtır. Doğal olarak, canı isteyen herkes kendisine "büyük" diyebilir, ama bizi ilgilendiren durumda, mahkemede kullanılan deyimler geçerlidir. Bu ise kaçak avukatların yanı sıra, büyük ve küçük avukatları da birbirinden ayırır. Ne var ki Bay Huld ve meslektaĢları küçük avukatlardır. Hiç duymadı ğım ve görmediğim büyük avukatlar ise, kaçak avukatları küçümseyen küçük avukatlardan çok daha üstündürler."

"Büyük avukatlar mı?" diye sordu K. "Kim bunlar? Onlarla nasıl görüĢebiliriz?"

"Yoksa bunlardan söz edildiğini hiç duymadınız mı?" dedi tüccar. "Duyduğu andan itibaren, bir süre için hayalini kurmayan tek bir sanık yoktur. Bu tür bir zaafa kaptırmayın kendinizi. Bunlar kim mi? Hiçbir fikrim yok.

Onlarla görüĢmek olanaksızdır. Ġçine bulaĢtıkları kesin olan tek bir dava duymadım. Gerçi savundukları müvekkiller var ama bu sanığın isteğine bağlı olmaz. Onlar yalnızca istedikleri kiĢileri savunurlar. Bir davayla ilgilenmeleri için, alt mahkemedeki iĢlemlerinin mutlaka bitmiĢ olması gerekir. En iyisi onları düĢünmemektir. Aksi halde -bizzat benim baĢıma geldiği gibi- insan baĢka avukatların aptalca ve yararsız görüĢmeleri, öğütleri ve yardımlarıyla baĢ baĢa kaldıkça, hepsini cehennemin dibine yollamak, gidip yatmak ve baĢka hiçbir Ģey öğrenmemek gelir içinden. Bu ise daha büyük bir budalalıktır kuĢkusuz, hem yatakta uzun süre rahat edilemez."

"Yani siz, büyük avukatları hiç aklınızdan geçirmediniz mi?" diye sordu K.

"Geçirdim ama uzun sürmedi," dedi tüccar tekrar gülümseyerek. "Ne yazık ki, insan onları aklından tamamen çıkaramıyor, özellikle de geceleri kafanızı kurcalıyor. Ama o sırada çabucak sonuca ulaĢmak istiyordum, bu yüzden de gidip kaçak avukatlar buldum.

"Birbirinize nasıl da yaklaĢmıĢsınız!" diye bağırdı Leni. Kâsesiyle geri dönmüĢ, kapı giriĢinde duruyordu.

Gerçekten de birbirlerine yakın duruyorlardı. En küçük bir harekette kafaları çarpıĢabilirdi. Hem ufak tefek hem de hafif kambur olan tüccarın söylediklerini duymak için, K. iyice eğilmek zorunda kalmıĢtı.

"Bir dakika," diye bağırdı K., Leni'yi bir süreliğine uzak tutmak için hâlâ avukatınkinin üzerinde tuttuğu elini sabırsızca sallayarak.

"Kendisine davamı anlatmamı istedi," dedi tüccar Leni'ye.

"Anlat, anlat," dedi Leni de.

Tüccarla Ģefkatli bir sesle, arha tepeden bakarcasına konuĢuyordu. Bu, K.’nın hoĢuna gitmemiĢti. Henüz fark ettiği gibi, adamın her Ģeye rağmen belli bir değeri vardı. En baĢta, çok iyi anlatabildiği bir deneyime sahipti... Leni herhalde onu yanlıĢ değerlendirmiĢti. Bay Block'un hiç elinden bırakmadığı Ģamdanı Leni'nin çekip aldığını, önlüğünün köĢesiyle onun parmaklarını temizlediğini, sonra da pantolonuna damlamıĢ bir damla mumu kazımak için yanına diz çöktüğünü gören K.'nın canı sıkıldı.

"Bana kaçak avukatlardan söz etmek üzereydiniz," dedi K. ve sessizce Leni'nin elini uzaklaĢtırdı.

"Ne istiyorsun sen?" diye sordu Leni ve K.'ya hafifçe vurup iĢine devam etti.

"Evet, kaçak avukatlardan," dedi tüccar, düĢünüyormuĢ gibi elini alnına götürerek.

K. yardımcı olmak için kendisine hatırlattı:

"Çabucak sonuç almak istiyordunuz, bu nedenle kaçak avukatlar bulmaya gitmiĢtiniz."

"Evet, öyle," dedi tüccar, ama devam etmedi.

"Herhalde Leni'nin yanında konuĢmak istemiyor," diye düĢündü K. ve devamını öğrenme sabırsızlığını bastırarak, ısrar etmekten vazgeçti.

"Geldiğimi bildirdin mi?" diye sordu Leni'ye.

"Elbette," dedi kız. "Seni bekliyor. ġimdi Block'u bırak, onunla sonra konuĢursun, nasıl olsa burada kalıyor."

K. hâlâ tereddütlüydü.

"Burada mı kalıyorsunuz?" diye sordu tüccara, çünkü bizzat onun cevap vermesini istiyordu.

Leni'nin, Block'tan orada bulunmayan biri gibi söz etmesini içine sindiremiyordu. O gün, gizli bir tedirginlikle, kıza karĢı öfke doluydu.

Ancak Block adına yine o yanıtladı:

"Sık sık burada yatıyor."

"Burada mı yatıyor?" diye bağırdı K.

Kendisi avukatla iĢini halledinceye kadar tüccarın orada bekleyeceğini, ardından birlikte çıkıp kendisini ilgilendiren bütün konuları enine boyuna, sakin sakin konuĢacaklarını düĢünmüĢtü.

"Evet," dedi Leni. "Herkes canı istediği zaman avukat tarafından kabul görmüyor Josefçiğim. Hasta olmasına karĢın akĢam saat o n birde seni kabul etmesine ĢaĢırmıĢ görünmüyorsun. Dostlarının senin için yaptıklarını çok doğal buluyorsun. Neyse... özellikle de ben, bunu isteyerek yapıyorum.

Beni sevdiğini bilmek dıĢında teĢekkür de istemiyorum."

"Seni sevdiğimi mi?" diye düĢündü K. bir an. Sonra da, "Ha evet, onu seviyorum," diye geçirdi içinden. Yine de, her Ģeye boĢ verip Ģöyle söyledi:

"Müvekkili olduğum için kabul ediyor beni. Bu koĢullar altında kendini kabul ettirmek için üçüncü bir kiĢiye gerek olsaydı, dilenmek ve teĢekkür etmek zorunda kalmadan bir adım atılamazdı." "Bugün ne kötü davranıyor, değil mi?" diye sordu Leni tüccara.

"Bu kez de beni yok sayıyor," diye düĢündü K. ve Leni'nin densizliğini benimseyen Block'a neredeyse kızar gibi oldu, tüccar genç kıza Ģöyle diyordu:

"Avukatın onu kabul etmesinin baĢka nedenleri de var. Onun durumu benimkinden daha ilginç. Hem davası henüz baĢlangıç aĢamasında, bu yüzden de mahvolmuĢ değil. Avukat bu iĢle uğraĢmaktan hâlâ zevk duyuyor olsa gerek. Ġleride durum değiĢecektir."

"Neler söylüyor," dedi Leni, Block'a alaycı bir gülüĢle bakarak. ġu gevezeye baksanıza!" Sonra K.'ya dönüp ekledi: "Söylediklerine sakın inanma. Nazik biridir, ama bir o kadar da gevezedir. Avukatın ona katlanamamasının bir nedeni de bu olabilir. Ne olursa olsun, ancak canı istediğinde onu kabul ediyor. Durumu değiĢtirmek için çok çaba harcadım, ama yapılacak bir Ģey yok. DüĢünsene, bazen gidip ona Block'un geldiğini bildiriyorum, o da kabul ediyor, ama üç gün sonra. Üstelik gelmesi söylendiğinde Block burada değilse, her Ģey mahvoluyor ve yeni baĢtan baĢlıyor. ĠĢte bu yüzden burada yatmasına izin verdim, çünkü avukatın onu kabul etmek için gece yarısı zilime bastığı da oldu. ġimdi artık geceleri bile hazır bekliyor. Doğruyu söylemek gerekirse, avukat onun burada olduğunu fark ettiğinde, kabul emrini geri alabiliyor."

K. sorgulayan bir tavırla tüccara baktı. Ancak Block baĢıyla onaylıyordu.

Belki de utanmanın getirdiği dalgınlıkla, önceki gibi açık yüreklilikle, Ģöyle dedi: «

"Evet, ardından da insan avukatının kölesi oluyor."

"Sözde yakınıyor," dedi Leni. "Burada yatmak çok hoĢuna gidiyor, bunu kendisi itiraf etti."

Hemen ardından, gidip küçük bir kapıyı açtı.

"Yatak odasını görmek ister misin?" diye sordu.

K. kalkıp baktı ve kapı eĢiğinden bunun alçak tavanlı, penceresiz bir oda olduğunu gördü. Dar bir yatak içeriyi tamamen doldurmuĢtu. Yatmak için üzerine atlamak gerekiyordu. BaĢucu hizasında, duvarda bir oyuk vardı.

Üzerine ise bir Ģamdan, bir mürekkep ĢiĢesi ve kalemlik özenle dizilmiĢti. Ayrıca, davaya ait olabilecek bir tomar kâğıt vardı...

"Hizmetçi odasında mı yatıyorsunuz?" diye sordu K., tüccara dönerek.

"Leni burayı bana ödünç verdi," diye yanıtladı Block. "Çok iĢime yarıyor."

K. onu uzun uzun seyretti. Üzerinde bıraktığı ilk izlenim belk i de yerindeydi. Block hiç kuĢkusuz deneyimliydi, çünkü davası uzun süredir devam ediyordu, ancak bedelini ağır ödemiĢti. Ansızın, K. onu görmeye katlanamaz hale geldi.

"Yatır onu!" diye bağırdı Leni'ye, ama genç kız anlamamıĢ gibiydi.

Kendisi ise avukatın yanına gidip onu azledecek, yalnızca ondan değil, Leni'den ve tüccardan da kurtulacaktı. Ancak tam kapıya ulaĢmıĢtı ki, Block alçak sesle seslendi:

"Sayın ġef!"

K. ciddi bir tavırla döndü.

"Verdiğiniz sözü unuttunuz," dedi Block yalvaran yüzünü ona doğru uzatarak. "Hani siz de bana bir sır verecektiniz."

"Doğru," dedi K., kendisini dikkatle izleyen Leni'ye Ģöyle bir bakarak.

"Madem öyle, dinleyin! Zaten bu bir sır olmaktan çıktı. ġu andan tezi yok, gidip avukattan vekâletimi geri alacağım."

"Vekâletini almaya gidiyor!" diye bağırdı tüccar. K.'nın söylediklerini duyar duymaz yerinden fırlayıp kollarını havaya kaldırarak mutfağa doğru koĢmaya baĢladı.

"Avukatını azlediyor!" diye tekrarlayıp duruyordu.

Leni hemen K.'nın üzerine atılmak istedi, ancak tüccar yolunu kesmiĢti.

Kız bir yumruk darbesiyle onu itti ve hâlâ sıkılı duran yumruklarıyla K.'nın peĢine düĢtü. Ancak K. arayı açmıĢtı. Leni kendisini yakaladığı sırada, avukatın odasına adım atmıĢtı bile. Kapıyı arkasından itti. Leni ayağını aralığa koyup kapıyı açık tuttu, K.'yı kolundan çekti ve geri götürmeye çalıĢtı. Ancak K. kızın bileğini öyle sert sıktı ki, acıyla inleyerek onu bırakmak zorunda kaldı. Odaya girmeye cesaret edemedi ve K.

da kapıyı kilitledi.

"Uzun süredir sizi bekliyorum," dedi avukat, yatağından. Mum ıĢığında okuduğu yazıyı gece masasının üzerine bıraktı. Sonra, gözlüklerini çıkarıp K.'ya sert sert baktı.

"Uzun kalmayacağım," dedi K. özür dilemek yerine.

Bu bir özür olmadığı için avukat cevap vermedi.

"Ġleride, bu kadar geç bir saatte sizi kabul etmeyeceğim," demekle yetindi.

"Ġsteklerimi seziyorsunuz," dedi K.

Avukat soru sorarcasına ona baktı.

"Oturun," dedi.

"Nasıl isterseniz," dedi K., gece masasının yanına bir iskemle çekip oturarak.

"Galiba kapıyı kilitlediniz," dedi avukat.

"Evet, Leni yüzünden."

Kimseyi esirgemeye niyetli değildi.

"Gene münasebetsizlik mi yaptı?" diye sordu avukat.

"Münasebetsizlik mi?"

"Evet," dedi avukat gülerek. Derken bir öksürük nöbetine tutuldu ve bunu yeni bir kahkaha izledi. "Münasebetsizliğini çoktan fark etmiĢsinizdir herhalde?" diye sordu avukat, K.’nın dalgınlıkla gece masasına dayadığı eline hafifçe vurarak. Bunun üzerine K. elini hızla geri çekti. "Bunu pek önemsiyorsunuz," dedi Bay Huld, K.'nın sessiz durduğunu görünce. "Ġyi ya, aksi halde belki de sizden özür dilemem gerekecekti. Leni'ye özgü bir tuhaflıktır bu. Ben kendisini çoktan bağıĢladım, kapıyı kapatmasaydınız sözünü bile etmeyecektim. Açıklamam gereken son kiĢi sizsiniz, ama öyle ĢaĢkın görünüyorsunuz ki, yine de açıklıyorum. Bu tuhaflık, Leni'nin bütün sanıkları çok yakıĢıklı bulmasından doğuyor, hepsine asılıyor, hepsini seviyor ve bence karĢılık da görüyor. Bazen beni eğlendirmek için, izin verirsem onlardan söz ediyor. Bütün bunlara, sizin gibi ĢaĢırmıyorum. Ġnsan bakmasını bilirse, gerçekten de bütün sanıkları yakıĢıklı bulur. Bu, deyim yerindeyse, oldukça ilginç doğal bir olgudur.

Tutukluluk sanığın dıĢ görünüĢünde gözle görülür bir değiĢikliğe yol açmaz elbet. Diğer adli vakalarda olduğu gibi değildir bu.

Müvekkillerimizin çoğu her zamanki yaĢam tarzlarını sürdürürler ve kendileriyle ilgilenebilen iyi bir avukatları varsa, dava onlara fazla sıkıntı vermez. Buna karĢılık, deneyimli olanlar, bir sanığı bin kiĢi arasından ayırt edebilirler. Nasıl? diye soracaksınız. Vereceğim yanıt sizi tatmin etmeyecek. Sanıkların kesinlikle aralarındaki en yakıĢıklı kiĢiler olmasından kaynaklanır bu. Hepsi suçlu olmadığına göre -en azından avukat olarak benim böyle söylemem gerekiyor- onları yakıĢıklı kılan unsur suç olamaz, hepsi mahkûm olmayacağına göre, ileride verilecek ceza da olamaz. O halde bu ancak, onlara karĢı açılan ve bir Ģekilde onlara yansıyan davaya bağlı olabilir. Aslında, yakıĢıklılar arasında özellikle daha yakıĢıklı olanlar vardır. Ama hepsi yakıĢıklıdır, hatta Ģu zavallı talihsiz Block bile.

Avukat sözünü bitirdiğinde, K. kendine gelmiĢti. Hatta Bay Huld'un son sözleri üzerine, uzun süredir beslediği bir düĢünceyi onaylamak için, açıkça baĢını sallamıĢtı. Bu düĢünce, avukatın her zaman konuyla ilgisiz genellemelere baĢvurarak asıl sorundan, yani kendisi için yaptığı Ģeylerden dikkatini uzaklaĢtırmaya çalıĢtığı yolundaydı. Bay Huld, K.'nın kendisine her zamankinden fazla direndiğini fark etmiĢ olmalıydı ki, sözü ona bırakmak için sustu; sessiz durduğunu görünce de sordu:

"Bugün beni görmeye belli bir amaçla mı gelmiĢtiniz?"

"Evet," dedi K., avukatı daha iyi izleyebilmek için eliyle Ģamdana siper oluĢturarak. "Bugünden itibaren beni temsil etme yetkinizi geri aldığımı söylemek istiyordum."

"Doğru mu anladım?" diye sordu avukat, vücudunun ağırlığını taĢıması için bir eliyle yastığa dayanıp yarı doğrularak.

"Sanırım öyle," dedi K., iz üzerindeki avcı gibi iskemlesinde dimdik gerilerek.

"Peki öyleyse, bu tasarı hakkında konuĢabiliriz," dedi avukat bir süre sonra.

"Bu artık bir tasarı olmaktan çıktı."

"Olabilir, yine de hiçbir Ģeyi aceleye getirmeyelim."

K.'nın serbestçe seçim yapmasını engellemek ve artık avukatı olmasa bile, kendini danıĢman olarak kabul ettirmek istercesine "biz" sözcüğünü kullanıyordu.

"Aceleye getirilen bir Ģey yok," dedi K. YavaĢça ayağa kalkıp iskemlesinin arkasına geçti. "Uzun uzun, hatta belki gereğinden çok düĢünüldü. Kararım kesin."

"Öyleyse, izin verin de birkaç söz daha söyleyeyim," dedi avukat, yatağın kenarına oturmak için yorganı kaldırarak.

Beyaz kıllarla kaplı bacakları titriyordu. K.'ya, kanepeden bir örtü getirmesini rica etti. K. gidip örtüyü aldı.

"BoĢ yere kendinizi üĢüteceksiniz," dedi.

"Bunu göze almaya değecek bir neden var!" diye karĢılık verdi avukat.

Yorganı omuzlarına alıp örtüyü bacaklarına sardı. "Amcanız dostumdur; açıkça söylüyorum, zamanla siz de gözümde değer kazandınız. Bunda utanılacak bir Ģey yok."

YaĢlı adamın bu dokunaklı sözleri K.'nın canını sıktı, çünkü kaçınmaya çalıĢtığı halde, uzun açıklamalarda bulunmaya zorluyordu onu. Ayrıca dürüstçe itiraf etmeliydi ki, kararını yumuĢatması söz konusu olmasa bile aklı karıĢmıĢtı.

"Dostluğunuz için teĢekkür ederim," dedi. "Çabalarınız için size Ģükran borçluyum. Elinizden geldiğince ve bana yararlı olacağını sanarak davamla ilgilendiniz, ancak son zamanlarda bu çabaların yeterli olmadığı kanısına vardım. Benden çok daha yaĢlı ve deneyimli olan sizin gibi birine kendi görüĢlerimi kabul ettirmeye çalıĢmayacağım. Bazen istemeden de olsa buna kalkıĢtımsa, lütfen beni bağıĢlayın. Ama sizin de belirtmiĢ olduğunuz gibi, dava çok önemli. ġimdiye kadar yapılandan çok daha fazla enerjiyle iĢe müdahale etmek gerektiğine inanıyorum."

"Sizi anlıyorum. Sabırsızsınız."

"Sabırsız değilim," dedi K. Biraz alınmıĢtı ve sözlerine daha az dikkat ediyordu. "Amcamla birlikte size ilk ziyaretim sırasında davam için pek kaygılanmadığımı fark etmiĢ olmalısınız. Bana zorla hatırlatılmadıkça, tamamen aklımdan çıkıyordu. Ama amcam size vekâlet vermemi istiyordu, ben de onu hoĢnut etmek için bunu yaptım. Üzerimdeki dava yükünün hafiflemesi beklenirdi, çünkü insan kaygılarından kurtulmak için avukat tutar. Ancak bunun tam tersi oldu... Vekâletimi aldığınızdan beri çektiğim dertleri daha önce hiç yaĢamamıĢtım. Yalnızken, bu konuyla ilgilenmiyor ve ağırlığını hissetmiyordum. Bir avukatım olduğunda, iĢlerin yoluna girmesi için her Ģey hazırdı. Gitgide sabırsızlanarak bir Ģeyler yapmanızı bekledim, ama hiçbir Ģey olmadı. Evet, mahkeme hakkında bana çeĢitli bilgiler verdiniz, belki bunları baĢka hiç kimseden edinemezdim. Ancak tehlikenin gitgide büyüdüğünü, davamın karanlıklara gömüldüğünü hissederken, bu benim için yeterli olamazdı."

K. iskemlesini itmiĢti. Ġki eli ceplerinde, avukatın karĢısında dikiliyordu.

"Meslek hayatında belli bir süre geçtikten sonra," dedi avukat sakin sakin, alçak bir sesle, "insan yeni bir Ģeyle karĢılaĢmıyor. Davalarının aynı aĢamasında pek çok müvekkilim karĢımda böyle dikilmiĢ, aynı sözleri söylemiĢtir!"

"Ġyi ya!" dedi K., "Demek ki onlar da benim gibi haklıymıĢ. Bu benim söylediklerimi yalanlamıyor."

"Amacım sözlerinizi yalanlamak değildi, ancak mahkeme ve benim rolüm hakkında sizi diğer müvekkillerime oranla çok daha fazla aydınlattığıma göre, sizin daha iyi değerlendirme yapmanızı beklediğimi eklemeliyim.

ġimdi ise, her Ģeye karĢın bana güvenmediğinizi görüyorum! ĠĢimi kolaylaĢtırmıyorsunuz."

K.'nın karĢısında kendini nasıl da küçültüyordu! Özellikle bu noktada çok hassas olması gereken meslek onurunu artık hiç umursamıyordu! Peki ama, bunu niye yapıyordu? Avukat olarak çok iĢi olan birine benziyordu.

Üstelik zengindi; bu durumda kazanç ya da müĢteri kaybını önemsiyor olamazdı. Ayrıca, hastalıklıydı ve iĢlerini kendiliğinden azaltmaya çalıĢması gerekirdi. Yine de K.'ya sımsıkı yapıĢıyordu! Niçin? Amcasına duyduğu özel yakınlık nedeniyle mi, yoksa K.'nın davasını, ona karĢı, ya da -bu olasılığı asla göz ardı etmemek gerekirdi - dostlarına ve mahkemeye karĢı kendini kanıtlamayı umduğu sansasyonel bir olay olarak gördüğü için mi? Bay Huld'u kabaca incelediği halde, tavrı hiçbir ipucu vermiyordu. Avukatın, sözlerinin göstereceği etkiyi beklemek için duygularını kasıtlı olarak gizlediği söylenebilirdi. Ancak K.'nın sessizliğini iyi bir belirti olarak yorumlamıĢ olacaktı ki, konuĢmasını Ģöyle sürdürdü:

"Önemli iĢlerim olduğu halde sekreter kullanmadığımı fark etmiĢsinizdir herhalde. Eskiden farklıydı. Bir zamanlar birkaç genç hukukçu çalıĢtırırdım, ama bugün iĢlerimi tek baĢıma görüyorum. Bu, kısmen müĢterilerimin değiĢmesinden -çünkü çalıĢmalarımı gitgide sizinkine benzer davalarla kısıtlıyorum- kısmen de bu konularda edindiğim deneyimden kaynaklanıyor. MüĢterilerime ve üstlendiğim görevlere ihanet etme riskine girmeden bu iĢleri kimseye emanet edemeyeceğimi anladım.

Ancak, verdiğim kararın doğal sonuçları vardı: Kendilerini temsil etmemi rica etmek için bana gelen insanların neredeyse tüm taleplerini geri çevirmek zorunda kaldım ve yalnızca beni yakından ilgilendiren davaları kabul edebildim. Ne de olsa hemen yakınımda, bıraktığım kırıntıların üzerine çullanan bir sürü insan vardı. Yine de aĢırı çalıĢtığım için hastalandım. Ancak her Ģeye karĢın, kararımdan piĢman değilim. Belki de daha fazla davayı geri çevirmem gerekirdi, ama ne olursa olsun, kendimi üstlendiğim davalara tamamen adayarak çok doğru bir Ģey yaptığımı anlama keyfini yaĢadım. Çabalarım baĢarıyla ödüllendirildi. Sıradan davalara bakan avukatlarla benim ilgilendiğim türden davalara bakanlar arasındaki farkı çok iyi belirleyen bir yazı okumuĢtum: Burada, birincisinin müvekkilini bir ip üzerinde yargı aĢamasına kadar götürdüğü, ikincisinin ise en baĢından onu omuzlarına alıp hiç bırakmadan yargılanmaya, hatta daha da ötesine taĢıdığı söyleniyordu. Gerçekten öyledir. Ama bu yorucu çalıĢmadan hiç piĢmanlık duymadığımı söylerken belki de yanılıyordum.

Sizin gibi değerini bilmeyenler çıktığında, neredeyse piĢman oluyorum."

Bu sözler K.'yı ikna etmek yerine daha da sabırsız hale getirdi. Avukatın ses tonundan, vazgeçecek olursa baĢına neler geleceğini tahmin edebiliyordu. Oyalamalar yeniden baĢlayacak; dilekçe iĢinde ilerlendiği, mahkeme memurlarının daha gönüllü göründükleri, ama engel oluĢturan çeĢitli zorluklar çıktığı söylenecek... kısacası, bildiği ve duymaktan bıktığı Ģeyler yüzüncü kez önüne sürülecek, yalancı umutlarla oyalamalar ve belirsiz tehditlerle çektirilen iĢkenceler yeniden baĢlayacaktı. Kısa kesmek gerekiyordu.

"Davamla ilgilenmeyi sürdürmeniz halinde, benim için ne yapmayı öneriyorsunuz?" diye sordu.

Avukat bu kırıcı soruya katlandı ve Ģöyle yanıtladı:

"Sizin adınıza baĢlattığım giriĢimleri sürdüreceğim."

"Tam tahmin ettiğim gibi," dedi K. "Israr etmek boĢuna."

"Bir giriĢimde daha bulunacağım," dedi avukat, K.’nın yakındığı dertleri çeken kendisiymiĢ gibi. "Bana öyle geliyor ki bu Ģekilde davranmanızın nedeni, hukuksal yardımımı yanlıĢ değerlendirmenin ötesinde, sanık olmanıza karĢın size fazlasıyla saygı gösterilmesi, daha doğrusu gevĢek, oldukça gevĢek davranılmasıdır. Bunun da bir nedeni var: Çoğu zaman serbest olmaktansa, zincire vurulmak daha iyidir. Diğer sanıklara nasıl davranıldığını size göstermek isterim. Belki de bundan bir ders çıkarırsınız. Göreceksiniz, Block'u çağıracağım. Kapıyı açın ve burada, gece masasının yanında durun."

"Peki," dedi K., avukatın istediğini yaparak.

Öğrenmeye her zaman hazırdı. Ama iĢi rastlantıya bırakmamak için Bay Huld'a sordu:

"Vekâletimi sizden geri aldığımı biliyorsunuz, değil mi?"

"Evet," dedi avukat. "Ama bu kararınızdan hemen bugün dönebilirsiniz."

Tekrar yatağına yattı, yorganı dizlerine kadar çekti ve duvara döndü, sonra da zili çaldı.

Aynı anda Leni belirdi. Olup bitenleri anlamaya çalıĢarak hızlı bir bakıĢ

fırlattı. K.’nın sakin sakin Bay Huld'un baĢucunda oturuyor olması ona yeterince güvenli göründü. Kendisine gözlerini dikmiĢ olan K.'ya gülümsedi.

"Git, Block'u getir," dedi avukat.

Ancak Leni gitmek yerine, eĢikten bağırmakla yetindi:

"Block! Avukat çağırıyor!"

Sonra da, avukatın olup bitenlere aldırıĢ etmeyip duvara dönük durmasından yararlanarak, K.’nın iskemlesinin arkasına geçti. O andan itibaren de, sürekli olarak sırtından sarkarak ya da yumuĢak bir biçimde ve dikkatle saçlarıyla yanaklarını okĢayarak onu rahatsız etti.

Sabrı taĢan K., bir elini yakalayarak onu durdurmaya çalıĢtı, kız da bir süre direndikten sonra elini K.'ya verdi.

Block çağrılır çağrılmaz gelmiĢti, ama eĢikte duruyor ve içeri girip girmeme konusunda düĢünüyor gibiydi. KaĢlarını kaldırmıĢ, gözetlemek için baĢını eğmiĢ, herhalde komutun yinelenmesini bekliyordu. K. onu yaklaĢması için yüreklendirmek istese de, hem avukatla hem de bütün evle bağını koparmaya kesinlikle kararlı olduğu için hareketsiz duruyordu.

Leni de sesini çıkarmıyordu. Kovulmadığını gören Block, ayak uçlarına basarak, tedirgin bir tavırla, ellerini sırtında kenetleyerek içeri girdi. Ġlk uyarıda dıĢarı çıkabilmek için de kapıyı açık bıraktı.

K.'yı görmedi. Duvara yapıĢmıĢ olan avukatı gizleyen yorgana dikmiĢti gözlerini. Bay Huld'un sesi duyuldu:

"Block burada mı?" diye soruyordu.

Bu soru, epeyce ilerlemiĢ olan Block'u önce göğsünden sonra sırtından vurdu. Sendeledi ve iki büklüm olup durdu.

"Emrinizdeyim," dedi*-

"Ne istiyorsun?" diye sordu avukat. "Kötü zamanda geldin."

"ÇağırılmamıĢ mıydım?" diye sordu Block, avukattan çok kendine sorarcasına.

Kendini korumak için «ellerini havaya kaldırmıĢ, kaçmaya hazır duruyordu.

"Çağırıldın," dedi avukat. "Yine de kötü bir zamanda geldin." Bir süre sustuktan sonra, "Hep kötü zamanda geliyorsun," diye ekledi.

Avukat konuĢmaya baĢladığından beri, Block yatağa bakmaz olmuĢtu.

Gözlerini odanın bir köĢesine dikmiĢti, avukatın arada bir fırlattığı yan bakıĢlar gözlerini kamaĢtırıyormuĢ gibi, uzağa bakarak gözlerini kaldırıyordu. Dinlemekte de bir o kadar zorlanıyordu, çünkü Bay Huld duvara karĢı, alçak sesle ve çok hızlı bir biçimde konuĢuyordu.

"Gitmemi mi istiyorsunuz?" diye sordu Block.

"Geldiğine göre, kalabilirsin," dedi avukat.

Müvekkilinin isteklerini yerine getirmek yerine, onu dövmekle tehdit ettiği sanılabilirdi, çünkü Block gerçekten titremeye baĢlamıĢtı.

"Dün," dedi avukat, "dostum olan üçüncü yargıcı ziyaret ettim ve sözü yavaĢ yavaĢ sana getirdim. Bana ne söylediğini öğrenmek ister misin?"

"Evet, lütfen söyleyin," dedi Block.

Avukat hemen yanıtlamayınca da, diz üstü çökecekmiĢ gibi eğilerek ricasını yineledi. Ancak K. onu azarladı:

"Ne yapıyorsun?" diye bağırdı.

Leni konuĢmasını engellemeye kalkıĢınca, öbür elini de tuttu. Bunu dostça yapmadığı için de, kız elini kurtarmaya çalıĢarak inlemeye baĢladı.

K.'nın haykırması yüzünden ceza gören Block oldu.

"Senin avukatın kim?" diye sordu Bay Huld.

"Sizsiniz."

"Benden baĢka?"

"Hiç kimse."

"Öyleyse benim dıĢında kimseye itaat etme."

Block bunu içten onayladı. K.'yı öfkeyle süzdü ve ona bakarak baĢını hızla salladı. Bu hareket söze çevrilseydi, ortaya sadece kaba sövgüler çıkardı. K.'nın davası hakkında dostça görüĢmek istediği adam demek buydu!

"Seni bir daha rahatsız etmeyeceğim," dedi K. iskemlesine yayılarak. "Diz çök, dört ayak üzerinde sürün, ne istersen yap. Umurumda bile değil."

Ancak Block'un içinde, en azından K.'ya karĢı bir onur duygusu vardı.

Yumruğunu sallayarak üzerine yürüdü ve avukatın ya nında sesini yükseltmeye cesaret ederek haykırdı:

"Benimle bu Ģekilde konuĢamazsınız, buna hakkınız yok. Neden bana hakaret ediyorsunuz? Üstelik de burada, size ve bana sırf acıdığı için katlanan Avukat Bey'in yanında! Benden üstün değilsiniz,

siz de sanıksınız, sizin de bir davanız var. Ama her Ģeye karĢın hâlâ bir beyefendiyseniz, sizden büyük olmamakla birlikte ben de bir beyefendiyim.

Bana seslenen birinin, özellikle de sizin, benimle bir beyefendi gibi konuĢmasını isterim. Kendi deyiminizle ben dört ayak üzerinde sürünürken burada oturup sakin sakin dinlemenize izin verildi diye kendinizi tercih edilen biri sanıyorsanız, Ģu eski atasözünü hatırlatmak isterim size: Zan altındaki bir insanın sırtüstü yatmak yerine huzursuz olması çok daha iyidir, çünkü sırtüstü yatan kiĢi farkında olmaksızın kendini terazinin bir kefesinde bulup günahlarının ağırlığıyla tartılabilir.'"

K. bir Ģey söylemedi. Altüst olmuĢ adamın karĢısında ĢaĢırıp kalmıĢtı. ġu son saat içinde Block'un tavrı kim bilir kaç kez değiĢmiĢti! K imin dost kimin düĢman olduğunu anlamasına izin vermeden onu bir o yana bir bu yana savuran davası mıydı acaba? Avukatın kendisini kasıtlı olarak ve K.'ya gücünü kanıtlamak, belki ona da boyun eğdirmek için aĢağıladığını görmüyor muydu? Peki ama Block bunun farkına varmaktan acizse, ya da Bay Huld'tan çekinmesi sağduyusundan yararlanmasını engelliyorsa, nasıl oluyor da kendisine yardımcı olması için baĢkalarını da tuttuğunu saklayarak avukatı aldatacak kadar yürekli ve kurnazca davranabiliyordu?

Ayrıca, tehlikeli sırrını her an ele verebilecek olan K.'ya saldırma cesaretini nasıl buluyordu? Ancak Block, daha kötüsünü de göze almıĢ

gibiydi, Bay Huld'un yatağına yaklaĢıp, iĢi K.'yı Ģikâyet etmeye vardırdı.

"Sayın avukat," dedi, "bu adamın benimle nasıl konuĢt uğunu duydunuz mu?

Davası baĢladığından bu yana geçen saatler sayılabilir, ama o, beĢ yıllık bir dava sahibi olan bana öğütler vermeye kalkıĢıyor. Hatta hakaret etmeye cesaret ediyor. Hiçbir Ģey bilmediği halde, görgü, görev ve mahkeme geleneklerinin gereğini zayıf gücü elverdiğince dikkatle incelemiĢ benim gibi birine sövüp sayıyor."

"Kimseden çekinme ve sana doğru görüneni yap," dedi avukat.

"Elbette," diye karĢılık verdi Block, kendi kendini yüreklendirmek istercesine. Sonra da avukata Ģöyle bir bakıp yatağın yanına çömeldi.

"Diz çöktüm, avukatım," diye bağırdı.

Ancak avukat susuyordu. Block, bir eliyle dikkatlice yorganı okĢadı.

Ortaya çöken sessizlik içinde, Leni K.'nın ellerinden kurtuldu.

"Canımı acıtıyorsun. Bırak beni. Block'un yanına gideceğim," diye bağırdı.

Block'a doğru ilerleyip yatağın kenarına oturdu. Adam onun geliĢine çok sevindi. CoĢkulu, sözsüz iĢaretlerle, avukata karĢı kendi tarafını tutması için ona yalvardı. Bay Huld'un açıklamalarına ihtiyacı olduğu çok belliydi, ama belki de bunları sadece diğer avukatlarına kullandırmak için istiyordu. Leni avukatın nasıl yola getirileceğini biliyor olmalıydı. Bay Huld'un elini gösterdi ve öpücük verir gibi dudaklarını büzdü. Block hemen el öptü, hatta Leni'nin isteği üzerine bunu iki kez tekrarladı. Ama avukat hâlâ sessizdi. Derken Leni onun üzerine eğildi -bu hareketi yaparken bedeni harika bir görüntü sergiliyordu- ve Bay Huld'un yüzüne iyice yaklaĢarak, uzun beyaz saçlarını okĢadı. Bunun üzerine yaĢlı adamın ağzından bir yanıt çıktı.

"Bunu söylemekten korkuyorum," dedi.

Belki de Leni'nin elinin baskısını daha iyi hissetmek için, baĢını kıpırdattığı görüldü. Block, baĢı eğik, yasak bir Ģey yapıyormuĢ gibi dinliyordu.

"Neden korkuyorsun?" diye sordu Leni.

K., önceden hazırlanmıĢ, defalarca tekrar edilmiĢ, daha uzun süre tekrar edilecek ve yalnızca Block için yenilik taĢıyan bir konuĢmaya tanık olacakmıĢ gibi bir izlenime kapılmıĢtı.

"Bugün nasıl davrandı?" diye sordu avukat, cevap vermek yerine.

Leni konuĢmadan önce Block'a baktı. Kollarını kendisine doğru uzatıp yalvarırcasına ellerini ovuĢturmasını bir an seyretti. Sonunda ciddi ciddi baĢını sallayıp avukata döndü.

"Uslu durdu, iyi çalıĢtı," dedi.

Uzun sakallı yaĢlı tüccar, genç kıza kendisine iyi bir not vermesi için yalvarıyordu! Gizli niyeti ne olursa olsun, bu sahneyi seyredenlerin gözünde hiçbir Ģey onu haklı çıkaramazdı. K. avukatın bu manzarayı kendisine seyrettirerek onu kazanmayı düĢünmüĢ olmasını anlayamıyordu.

Onu Ģimdiye kadar yıldıramamıĢ olsaydı, bu sahne tek baĢına yıldırm aya yetebilirdi. Ġzleyeni de küçük düĢürüyordu. Avukatın kullandığı yöntemin sonucunda, müvekkil tüm dünyayı unutuyor ve bu utanç verici labirentte davanın sonuna kadar sürünmek dıĢında umudu kalmıyordu. K. iyi ki buna uzun süre maruz kalmamıĢtı. Orada duran insan artık bir müvekkil değil, avukatın köpeğiydi. Sürünerek yatağın altına girip kulübedeki bir köpek gibi havlamasını istese, bunu seve seve yapacaktı.

K. sahnenin dıĢında kalarak, burada söylenenleri olduğu gibi aklında tutup yüksek mevkilere aktarmakla görevlendirilmiĢ biri gibi dikkatle dinliyor ve sözcükleri tartıyordu.

"Bütün gün ne yaptı?" diye sordu avukat.

"Beni rahatsız etmemesi için, her zaman kaldığı hizmetçi odasına kilitledim onu," diye yanıtladı Leni. "Kapı deliğinden arada bir onu görebiliyordum. Zamanı yatağın üzerinde diz çöküp oturarak geçirdi, pencere kenarına senin ödünç verdiğin yazıları koymuĢtu, sürekli onları okudu. Bu, üzerimde iyi bir izlenim bıraktı; pencere neredeyse hiç ıĢık almayan karanlık bir avluya baktığı halde okuması, bence uysallık belirtisiydi." "

"Bu habere çok sevindim," dedi avukat. "Ama anlayarak mı okudu acaba?"

Onlar konuĢurken Block sürekli dudaklarını kıpırdatıyor, herhalde Leni'nin vereceğini umduğu karĢılıkları aklından geçiriyordu.

"Size kesin bir yanıt veremem," dedi Leni. "Ama yine de ciddi ciddi okuduğunu gördüm. Satırları parmağıyla izleyerek hep aynı sayfayı okudu.

Ne zaman ona baksam, okumakta zorlanıyormuĢ gibi iç geçiriyordu. Ona verdiğin yazıĢmalar anlaĢılması çok zor Ģeylerdi herhalde."

"Evet," dedi avukat. "Öyledirler. Pek bir Ģey anladığını da sanmıyorum.

Onu savunmak için giriĢtiğim mücadelenin zorluğu hakkında bir fikir edinmesi için vermiĢtim. Peki bu zor mücadeleye kimin için atıldım?

Söylemesi bile gülünç... Block diye biri için. Bun un ne demek olduğunu anlaması gerekir. Aralıksız inceledi mi?"

"Neredeyse hiç durmadan," diye yanıtladı Leni. "Tek bir kez benden su istedi. Delikten bir bardak uzattım. Sonra da, saat sekizde çıkmasına izin verip biraz yemek yedirdim."

Block, kendisi hakkında son derece gurur verici ve izleyenleri etkilemesi gereken bir Ģeyler anlatılıyormuĢ gibi K.'ya Ģöyle bir baktı. Ġçini umut kaplamıĢtı sanki, biraz rahat nefes alıyor, arada bir dizleri üstünde kıpırdıyordu. Avukatın sonraki sözleri üzerine nasıl donup kaldığını görmek çok daha çarpıcı oldu.

"Onu övüyorsun," dedi Bay Huld, "ama bu benim konuĢmamı çok zorlaĢtırıyor. Çünkü yargıç, Block hakkında da, davası hakkında da iyi Ģeyler söylemedi."

"Ġyi Ģeyler söylemedi mi?" dedi Leni. "Nasıl olur?"

Block gözünü kızın üzerine öyle bir dikti ki, yargıcın uzun süre önce söylemiĢ olduğu sözleri her Ģeye karĢın onun lehine çevirebileceğini varsaydığı sanılabilirdi.

"Hayır," dedi avukat. "Ġyi Ģeyler söylemedi. Hatta Block'tan söz etmeye baĢladığımda canı sıkılmıĢ gibiydi. 'Bana Block'tan söz etmeyin,' dedi.

'Kendisi benim müvekkilimdir' diye karĢılık verdim. 'Sizi kötüye kullanmasına izin veriyorsunuz' dedi. 'Bana öyle gelmiyor' diye itiraz ettim. 'Block büyük bir coĢkuyla davasını izliyor, hep onunla uğraĢıyor.

ĠĢini daha iyi takip edebilmek için neredeyse benim evimde yaĢıyor. Bu tür bir çabaya her zaman rastlanmaz. KuĢkusuz, sevimsiz biri sayılabilir, çirkin alıĢkanlıkları var, üstelik de pis bir insan, ama dava açısından kusursuzdur,' dedim. Kusursuz derken, isteyerek abartma yapmıĢtım. Ama o,

'Block sadece kurnaz biri. Çok deneyimli ve davayı uzatmayı baĢarıyor.

Ama bilgisizliği kurnazlığını bastırıyor. Davasının henüz baĢlamadığını, baĢlaması için zilin bile çalınmadığını öğrenseydi ne derdi acaba?'

dedi."

"Sessiz ol, Block," diye ekledi, çünkü Block, bir açıklama istemek için titreyen dizleri üzerinde doğrulmaya baĢlamıĢtı.

Avukat, ilk kez tam olarak kendisine sesleniyordu. Bay Huld yorgun gözlerle, yarı boĢluğa, yarı Block'a bakıyordu. Block da bu bakıĢın etkisi altında yavaĢça diz üstü çöktü.

"Yargıcın bu sözleri senin için hiç önemli değil," diye devam etti Bay Huld. "En ufak bir sözle dehĢete kapılma. Tekrar böyle yaparsan, bir daha sana hiçbir Ģey söylemem. Her cümlede, sanki yargı kararı bildiriliyormu Ģ

gibi bakıyorsun bize. Müvekkilimin önünde böyle davrandığın için utanmalısın. Bana duyduğu güveni sarsıyorsun. Ne istiyorsun ki? Hâlâ yaĢamıyor musun? Korumam altında değil misin? Aptal korku! Çoğu vakada mahkûmiyetin beklenmedik bir anda, beklenmedik birinin ağzından çıktığını okumuĢ olmalısın. Çoğunlukla bu yanlıĢ değildir elbet, ama Ģurası kesin ki, tedirginliğin bana tiksinti veriyor ve bunda üzücü bir güvensizlik belirtisi görüyorum. Ne söyledim ki sana? Bir yargıcın sözlerini aynen tekrarladım. Sen de bilirsin ki, davalarla ilgili çok çeĢitli düĢünceler vardır. Örneğin bu yargıç, davanın benim öngördüğümden farklı bir zamanda baĢlayacağını ileri sürüyor. Bu bir fikir ayrılığından ibaret. Davanın belirli bir aĢamasında, eski bir geleneğe göre zil çala rak bir iĢaret verilir. Bu yargıç, her Ģeyin ancak o zaman baĢladığı kanısında. ġu anda sana bu görüĢü çürütecek Ģeyleri söyleyemem, zaten söylesem de anlayamazsın. Bunu saf dıĢı bırakacak bir sürü gerekçe olduğunu bil, yeter." /

Block, sıkıntıyla yatağın 'altındaki halının tüylerini kazımaya koyuldu.

Yargıcın söylediklerinden duyduğu endiĢe, arada bir avukata karĢı köleliğini unutturuyordu ona. O zaman yalnızca kendisini düĢünüyor ve yargıcın sözlerini kafasında evirip çeviriyordu.

"Block,'»dedi Leni uyaran bir ses tonuyla onu ceketinin yakasından tutup hafifçe kaldırarak, "Ģu aptal tüyleri bırak da avukatı dinle."

Dokuzuncu Bölüm

KĠLĠSEDE

K., banka için çok önemli olan ve kente Ġlk kez gelen Ġtalyan bir müĢteriye birkaç sanat yapıtını göstermekle görevlendirilmiĢti. BaĢka zaman olsa, hiç kuĢkusuz kendisine onur verecek bir görevdi bu, ancak bu kez istemeye istemeye kabul etti, çünkü artık bankadaki itibarını ancak bin bir zahmetle koruyabiliyordu. ĠĢyeri dıĢında geçirdiği her saat korkunç kaygılara boğuyordu onu. ĠĢte geçirdiği zaman süresince de, artık eskisi gibi yararlı olamıyordu. Saatlerinin çoğunu çalıĢıyormuĢ gibi yaparak geçiriyordu. Bankada olmadığı zamanlarda, tedirginliği iyice artıyordu. Sürekli pusuda bekleyen müdür yardımcısının odasına geldiğini, masasında oturduğunu, evraklarını karıĢtırdığını, K.'nın uzun süredir dostça denebilecek iliĢkiler içinde olduğu müĢterilerini kabul ettiğini, alıĢkın oldukları danıĢmandan onları vazgeçirdiğini, hatta artık K. için her açıdan tehdit oluĢturan, bir türlü kaçınamadığı yanlıĢlarını bulduğunu görür gibi oluyordu. Ayrıca, ne zaman bir müĢteri ziyareti ya da küçük bir yolculuk için dıĢarı çıkmak zorunda kalsa -salt rastlantı sonucu, son zamanlarda sık sık tekrarlanır olmuĢtu bu - görev ne kadar onur verici olursa olsun, her seferinde iĢini denetlemek için onu uzaklaĢtırmaya çalıĢtıklarını ya da kendisinden kolayca vazgeçebileceklerini düĢünüyordu. Gerçi bütün bu görevlerden pek fazla zorlanmadan kaçabilirdi ama buna cesaret edemiyordu, çünkü korkuları belli bir temele dayalı olmasa da, görevi geri çevirmekle korktuğunu itiraf etmiĢ olacaktı. Ayrıca her seferinde, dıĢarı çıkmayı isteyerek kabul ediyormuĢ gibi yapıyordu. Hatta iki günlük zor bir gezi öncesinde, havanın kötü olması bahane edile rek kendisinin yerine baĢka birinin gönderilmesini engellemek için, ağır bir gribe yakalandığını gizlemiĢti. BaĢ ağrılarından çılgına dönmüĢ bir halde geri döndüğünde de, Ģu önemli Ġtalyan müĢteriye eĢlik etmek için seçildiğini öğrenmiĢti. Geri çevirme isteği bu kez ağır basıyordu, üstelik bu tam anlamıyla mesleğiyle ilgili bir iĢ de değildi. Yerine getirmesi gereken toplumsal görev elbette çok önemliydi. Ne var ki, ancak iĢte gösterdiği baĢarılarla ayakta durabileceğini ve baĢarılı olmazsa, Ġtalya'dan gele n beyefendiyi alabildiğine hoĢnut etmesini kimsenin umursamayacağını çok iyi bilen K. için bunun bir önemi yoktu. ĠĢ alanından bir gün olsun uzaklaĢmak istemiyor, geri dönememekten çok korkuyordu. Bu korkunun aĢırı abartılı olduğunu kendisi de biliyordu ama her Ģeye karĢın üzerinde baskı yaratıyordu. Yine de akla yakın bir bahane bulamıyordu. Ġtalyancası pek iyi olmasa da, bir turiste rehberlik etmek için yeterliydi; en kötüsü de, ġehir Sanat Anıtlarını Koruma Derneği'nin bir zamanlar üyesi olduğu öğrenildiğinde, sanat tarihiyle ilgili bilgisinin banka içinde abartılmıĢ

olmasıydı. Ġtalyan'ın sanata meraklı biri olduğunu öğrenmiĢ ve doğal olarak ona eĢlik etmesi için K.'yı seçmiĢlerdi.

O sabah, hava yağmurlu ve fırtınalıydı. Geçireceği günün sıkıntısıyla K., saat yedide büroya geldi, ziyaretçisini beklerken iĢlerini biraz olsun halletmek istiyordu. Çok yorgun hissediyordu kendini, çünkü Ġtalyancasını ilerletmek için gecenin yarısını bir gramer kitabını çalıĢmakla geçirmiĢti. Bir süredir kenarına oturmaya alıĢkın olduğu pencere ona çalıĢma masasından çok daha çekici geliyordu, ama buna karĢı direndi ve iĢe koyuldu. Ne yazık ki, tam o anda kapıcı içeri girip, Sayın Müdür'ün kendisini Sayın ġefin gelip gelmediğine bakması için gönderdiğini ve Ġtalya'dan gelen beyin beklediği toplantı odasına gelmesini rica ettiğini bildirdi.

"Gidiyorum," dedi K.

Küçük bir sözlüğü cebine soktu, yabancı için hazırladığı, kentin ilginç yerleriyle ilgili bir albümü kolunun altına aldı ve müdür yardımcısının odasından geçerek müdürünkine doğru ilerledi. Erkenden geldiği ve hemen bankaya hizmet etmeye hazır olduğu

için kendisini kutluyordu. Sabahın köründe onu orada bulacaklarını beklemiyor olmalıydılar.

Doğal olarak, yardımcı müdürün odası, gece yarısıymıĢ gibi bomboĢtu.

Odacı ona da bakmaya gelmiĢ, ama bulamamıĢ olsa gerekti.

K. salona girdiğinde, iki adam oturdukları derin koltuklardan kalktılar.

Müdür dostça gülümsedi, K.'nın gelmesine çok sevindiği belliydi. Hemen onları tanıĢtırdı. Ġtalyan, K.'nın elini canlı bir hareketle sıkt ı ve gülerek horoz öter ötmez kalkan birinden söz etti. K. kimden bahsettiğini anlayamadı. Ġtalyan bilmediği bir sözcük kullanmıĢtı, K. bunun anlamını bir süre sonra çıkarabildi. Kibarlık olsun diye birkaç cümle söyledi.

Yabancı bunlara da güldü, sinirli bir tavırla gri-mavi gür bıyıklarını çekiĢtiriyordu. Bıyığına koku sürmüĢ olmalıydı, insanın içinden dokunup koklamak geliyordu. Hep birlikte oturup giriĢ konuĢmasını baĢlattıklarında, K. büyük bir hoĢnutsuzlukla Ġtalyancayı pek az anlayabildiğini fark etti. Adam yavaĢça konuĢtuğunda, hemen hemen her Ģeyi kavrayabiliyordu, ama bu çok ender oluyordu. Çoğunlukla, sözcükler ağzından bir kaynaktan boĢalırcasına akıyordu. Bundan keyif duyuyormuĢ

gibi, aynı zamanda baĢını sallıyordu. Bu kadar hızlı konuĢurken, K. için Ġtalyanca olmaktan çıkan bir lehçe kullanıyordu. Ancak müdür anlıyor, hatta akıcı bir biçimde konuĢuyordu. K. bunu tahmin etmeliydi, çünkü müĢteri güney Ġtalyalıydı ve müdür birkaç yılını orada geçirmiĢti. K., Fransızcası da Ġtalyancasından daha anlaĢılır olmayan bu yabancı adamla konuĢmakta zorluk çekeceğini fark etti. Üstelik bıyığı, dudak hareketlerini okumasını engelliyordu. Çok can sıkıcı Ģeyler olacağını tahmin etmeye baĢlayan K., geçici olarak anlamaya çalıĢmaktan vazgeçti -

müdür bunu kolayca yapabildiğine göre, çaba harcaması gereksizdi- ve dertli dertli, koltuğuna gömülmüĢ Ġtalyan'ın rahat halini seyretti. Adam vücuduna oturan kısa ceketini çekiĢtirip duruyordu ve bir ara kollarını kaldırıp ellerini oynatarak bir Ģeyler anlatmaya çalıĢtı. K. daha dikkatlice izlemek için öne eğildiği halde anlayamadı. Sonunda, yine yorgunluğa kapıldı. Artık söze karıĢmadan, donuk bakıĢlarla konuĢmanın gidiĢatını izliyordu. Son derece dalgın ve bitkindi. Bir ara ayağa kalkıp arkasını dönerek

gitmek üzereyken, dehĢete kapılarak tam zamanında kendine geldi. En sonunda, saatine bakan Ġtalyan hızla ayağa kalktı ve müdüre veda ederek K.'ya öylesine sokuldu ki, rahatça hareket edebilmek için K. koltuğunu geri çekmek zorunda kaldı. Bunun üzerine, Ġtalyan'ın karĢısında çaresiz kaldığını onun gözlerinden okuyan müdür konuĢmaya karıĢtı. Bunu öylesine incelikle yaptı ki, K.'ya küçük önerilerde bulunuyor gibi gözüktüğü halde, aslında durmadan sözünü kesen Ġtalyan'ın söylediklerinin tümünü kısaca açıklıyordu.

K. böylece, Ġtalyan'ın halletmesi gereken iĢleri olduğunu, her Ģeye zamanı yetmeyeceği için de, ilginç yerlerin hepsini birden görmekten vazgeçtiğini ve eğer K. kabul ederse, katedrali -bu son sözcüğü hatırlıyordu- enine boyuna gezmekle yetineceğini öğrendi. Bu geziyi son derece sevimli ve bilgili bir adamla yapacağı için çok mutluydu -bu sözlerle, kendisini hiç dinlemeyip müdürün söylediklerini yakalamakla meĢgul olan K.'yı kastediyordu- ve kendisine de uyuyorsa, iki saat sonra, yani saat ona doğru katedralde bulunmasını rica ediyordu. O saatte kesinlikle gelebileceğini umuyordu.

K. istenilene uygun bir yanıt verdi. Ġtalyan önce müdürün, ardından K.'nın elini sıktı, sonr^ tekrar müdürün elini sıkıp ikisinin eĢliğinde kapıya doğru ilerledi: Yüzü onlara yarı dönük olarak, konuĢmayı sürdürüyordu. K., bugün daha sıkıntılı görünen ve ondan özür dilemesi gerektiğini sanan müdürün yanında bir süre daha kaldı. Müdür onu yanına çekerek, ilk baĢta Ġtalyan'a kendisinin eĢlik etmeye niyetli olduğunu, ancak -daha belirgin bir gerekçe göstermedi- K.'yı göndermeyi yeğlediğini söyledi. BaĢlangıçta söylenenleri anlamamıĢ olsa da umutsuzluğa kapılmaması gerektiğini, çok geçmeden anlamaya baĢlayacağını, hem her Ģeyi kavramasa bile dert etmemesini, Ġtalyan'ın anlaĢılmaya pek önem vermediğini, zaten K.’nın Ġtalyancasının mükemmel olduğunu ve bu iĢin üstesinden pek güzel gelebileceğini ekledi.

Bu sözler üzerine K. odadan ayrıldı. Kalan zamanını, katedralde yapacağı açıklamalar için gerekli olan ender kullanılan sözcükleri sözlükten bulup bir deftere kopyalamakla geçirdi. Son derece sıkıcı bir iĢti bu. Odacılar mektupları getiriyor, memurlar soru sormaya

geliyorlardı. K.'nın meĢgul olduğunu gördükleri için de, kapıda bekliyor ama seslerini duyurmadan çekip gitmeye yanaĢmıyorlardı. K.'yı rahatsız etme fırsatını kaçırmak istemeyen yardımcı müdür ise, ikide bir gelip elinden sözlüğü alıyor ve hiçbir amacı olmadığı halde sayfalarını çeviriyordu. Kapı açıldıkça, loĢ holde müĢteriler beliriyor, çekinerek selam veriyorlardı. Göze çarpmak istiyor, ancak gö rüldüklerinden emin olamıyorlardı. Merkezinde K.'nın bulunduğu bu olaylar geliĢirken, o ihtiyaç duyacağı sözcükleri sözlükten buluyor, önce telaffuz etmeye, sonra da ezberlemeye çalıĢıyordu. Ancak bir zamanlar güçlü olan belleğini yitirmiĢ gibiydi. Kendisine bunca iĢ yükleyen Ġtalyan'a karĢı zaman zaman duyduğu öfkeyle sözlüğünü kâğıtların altına gömüp hazırlık yapmaktan vazgeçmeye kesin karar veriyor, ama çok geçmeden, katedraldeki sanat yapıtları önünde Ġtalyan'la hiç konuĢmadan bir aĢağı bir yukarı dolaĢarak duramayacağını anlayıp daha da büyük bir öfkeyle sözlüğü sakladığı yerden çıkarıyordu.

Tam çıkacağı sırada -saat dokuz buçuk olmuĢtu- telefon çaldı. Leni'ydi bu. Ona günaydın deyip hal hatır sormak için arıyordu. K. telaĢla teĢekkür etti ve daha fazla konuĢamayacağını, katedrale gitmek zorunda olduğunu söyledi.

"Katedrale mi!" diye bağırdı Leni.

"Evet, katedrale," dedi K.

"Peki ama neden katedrale?" diye sordu Leni.

K. hızla açıklamaya çalıĢtı, ama söze yeni baĢlamıĢtı ki, Leni sözünü kesti:

"Seni kullanıyorlar!"

Hiç istemediği ve beklemediği bu acıma duygusu, K.'nın hoĢuna gitmemiĢti.

Ġki kelimeyle veda etti, ama tam telefonu kapatırken, hem kendi kendine hem de onu duymayan genç kıza, "Evet doğru, beni kullanıyorlar!" dedi.

Bu arada zaman geçmiĢti ve geç kalmak üzereydi. Arabaya bindi. Son anda, sabah Ġtalyan'a veremediği fotoğraf albümünü hatırlamıĢ ve gidip almıĢtı.

Albümü dizlerinin üzerinde tuttu ve yol boyu sabırsızlık belirtisi olarak parmaklarıyla üzerine vurdu. Yağmur biraz

azalmıĢ olsa da, hava soğuk, nemli ve karanlıktı. Katedralde pek bir Ģey görülemeyecekti ve o buz gibi döĢemelerin üzerinde uzun süre durmaktan gribi kesinlikle azacaktı.

Katedral meydanı tamamen boĢtu. K., bu dar meydandaki evlerde perdelerin hep inik durduğunu çocukken fark etmiĢ olduğunu anımsadı. Hava koĢulları bunu daha anlaĢılır hale getiriyordu. Katedral de, meydan gibi boĢ

görünüyordu. Bu saatte oraya gelmek kimsenin aklından bile geçmemiĢ

olmalıydı. Her iki taraftaki oturma yerlerini boydan boya dolaĢtı ve yalnızca Ģalına gömülmüĢ, Meryem Ana heykelinin önünde diz çökerek gözlerini ona dikmiĢ bir kadına rastladı. Ayrıca, topal bir zangoç gördü uzaktan, adam bir duvar kapısından kayboldu. K. tam zamanında gelmiĢti.

Ġçeri girdiği sırada saat 10'u vuruyordu, anc ak Ġtalyan henüz gelmemiĢti.

Ana giriĢe geri döndü, bir süre ne yapacağını bilemeden orada durdu, sonra Ġtalyan'ın baĢka bir kapıda bekleyip beklemediğini anlamak için yağmur altında katedralin çevresini dolaĢtı. Hiçbir yerde bulamadı. Müdür saati yanlıĢ mı anlamıĢtı yoksa? ġu Ġtalyan'ı anlamak mümkün müydü! Ne olursa olsun, K. onu en azından yarım saat beklemek zorundaydı. YorulmuĢ

olduğu için oturacak istedi ve katedrale girdi. Bir basamak üzerinde küçük bir halı parçası buldu, bunu ayağının ucuyla en yak ın bankın önüne itti. Paltosuna'sımsıkı sarındı, yakasını kaldırdı ve oturdu. Oyalanmak için albümü açıp sayfaları çevirmeye baĢladı. Ancak çok geçmeden vazgeçti, çünkü ortalık öyle karanlıktı ki, yan mihrabın ayrıntılarını seçmek bile olanaksızdı.

Uzakta, ana mihrabın üzerinde Ģamdanların alevleri büyük bir üçgen Ģeklinde parıldıyordu. K., bunları daha önce görüp görmediğini tam olarak bilemiyordu. Belki de daha yeni yakılmıĢlardı. Zangoçlar iĢlerini sessizce görür, göze çarpmazlar. Geri döndüğünde, birka ç adım arkasında, bir sütuna yerleĢtirilmiĢ büyük bir Ģamdanın da yandığını gördü.

Görüntüsü çok güzel olsa da, çoğunluğu karanlık yan mihraplarda bulunan heykelleri aydınlatmakta yetersiz kalıyordu. Bu ıĢıklar karanlığı daha da vurguluyordu. Ġtalyan, gelmemekle hem sağduyulu davranmıĢ hem de kabalık etmiĢti. Gelseydi, hiçbir

Ģey göremeyecekti. K.'nın cep feneriyle, birkaç heykeli yarım yamalak incelemekle yetineceklerdi.

K., cep fenerinin ne derece iĢe yaradığını görmek için yan taraftaki küçük bir mihraba doğru ilerledi, birkaç basamak çıktı ve mermer korkuluktan sarkarak, feneri mihrap tasvirlerinden birine tuttu. Kutsal kâsenin durduğu dolabın ıĢığı, elektrik ıĢığıyla çeliĢiyordu. Gördüğü, ya da görür gibi olduğu ilk Ģey, mihrap tasvirinin bir kenarınd a duran zırhına bürünmüĢ kocaman bir Ģövalyeydi. Çıplak zemine sapladığı kılıcına dayalı duruyordu, zeminde tek tük otlar vardı. ġövalye gözünün önünde geçen olayları dikkatlice gözlemliyor gibiydi. Belki de nöbet bekliyordu.

Uzun süredir tasvir görmemiĢ olan K., Ģövalyeyi uzun uzun inceledi.

Fenerin yeĢil ıĢığına katlanamadığı için sürekli gözlerini kırpıĢtırmak zorunda kalıyordu. IĢığı mihrabın diğer bölümlerinde gezdirirken, Ġsa'nın gömülmesini alıĢılmıĢ bir üslupla betimleyen bir tablo fark etti, oysa yakın zamanlarda yapılmıĢtı. Lambayı cebine soktu ve yerine döndü.

Ġtalyan'ı daha fazla beklemek herhalde gereksizdi ama dıĢarıda bardaktan boĢanırcasına yağmur yağıyordu. Kilise düĢündüğü kadar soğuk olmadığı için de, Ģimdilik orada kalmaya karar verdi. Büyük vaaz kürsüsü hemen yanındaydı. Küçük yuvarlak kubbesi üzerine, uçları birbirine değen iki altın haç yatık olarak yerleĢtirilmiĢti. Desteğin dıĢ yüzü ve onu sütundan ayıran kısım, aralarında küçük meleklerin oynaĢtığı yeĢil asma yapraklarıyla süslenmiĢti.

K. vaaz kürsüsüne yaklaĢtı, aĢağıdan her yanını inceledi. TaĢ, son derece karmaĢık bir biçimde iĢlenmiĢti, yapraklar arasındaki ve arkaya yansıyan derin gölge tasvire kazınmıĢ gibiydi. K. bir elini bu oyuklardan birine koydu ve taĢı dikkatle elledi. Bu vaaz kürsüsünü Ģimdiye dek hiç fark etmemiĢti. Tam o anda, rastlantı eseri, ilk sıranın arkasında ayakta duran ve üzerine bol gelen uzun kara giysisiyle sol elindeki enfiye kutusuna bakan bir zangoç çarptı gözüne.

"Ne istiyor bu adam?" diye düĢündü K. Benden kuĢkulandı mı yoksa? BahĢiĢ

peĢinde mi?"

Ancak K.'nın kendisini fark ettiğini gören zangoç, ucuna bir miktar enfiye bulaĢmıĢ iĢaret parmağıyla belirsiz bir yeri iĢaret ediyordu.

Hareketi anlaĢılır gibi değildi. K. bir süre daha bekledi, ama zangoç aynı yeri göstermekten vazgeçmiyor ve baĢını sallayarak bir iĢaret verdiğini doğruluyordu.

"Ne istiyor acaba?" dedi K., alçak sesle kendi kendine.

Sesini yükseltmeye cesaret edemeden cüzdanını çıkardı ve adama ulaĢmak için öndeki banktan geçti. Ancak adam baĢıyla hayır iĢareti yaptı, omuzlarını silkti ve topallayarak uzaklaĢtı. K. çocukken, bu topallamaya benzer bir biçimde yürüyerek at üzerindeki bir Ģövalye taklidini yapmaya çalıĢırdı.

"Çocuk gibi!" diye düĢündü K. "Aklı ancak kiliseye hizmet etmeye yeter.

Ben durunca o da duruyor! Tekrar yürüyünce de beni gözlüyor!"

Kenardaki oturma yerlerini geçip ana mihraba varıncaya kadar gülümseyerek onu izledi. Ġhtiyar durmadan ona bir Ģey gösteriyor, ancak K. bakmayı reddediyordu. Zangocun tek amacının, kendisin i izlemekten vazgeçirmek olduğunu düĢünüyordu. Sonunda, daha fazla tedirgin etmemek için adamın peĢini bıraktı. Ġtalyan hâlâ gelebileceğine göre, onu korkutmamalıydı.

Albümünü bıraktığı yeri buUnak için ortadaki banklardan tekrar geçerken, koroya ait sıralara bitiĢik bir direğe dayalı duran, beyaz taĢtan, basit ve küçük bir vaaz kürsüsü gördü. Öylesine ufaktı ki, uzaktan bakıldığında kutsal bir heykeli barındırmaya adanmıĢ küçük bir oyuğu andırıyordu.

Vaizin korkuluktan bir adım bile uzaklaĢması olanaksızd ı. Üstelik, vaaz kürsüsünün mermer kubbesi çok aĢağılardan baĢlıyor ve orta boylu bir adamı iki büklüm parmaklıktan sarkmak zorunda bırakacak bir eğimle, hiç süssüz yükseliyordu. Her Ģey, vaize eziyet etmek için düzenlenmiĢe benziyordu. Kullanabileceği kocaman ve ustaca süslenmiĢ bir baĢka kürsü varken, bu küçük vaaz kürsüsünün ne iĢe yarayacağı anlaĢılamıyordu.

Vaaz öncesinde yakılanlara benzer bir lambayla aydınlatılmıĢ olmasaydı, K. bu küçük vaaz kürsüsünü fark edemeyecekti. Vaaz mı baĢlıyordu acaba?

Bu boĢ kilisede mi? K. sütunun çevresinde döne döne uzanan vaaz kürsüsü merdivenine baktı. Öylesine dardı ki, sanki insanların kullanması için değil, süs unsuru olarak yapılmıĢtı.

Oysa alt basamaklarda -K. ĢaĢkınlıkla gülümsedi- gerçekten de bir rahip duruyordu. Bir eli merdiven tırabzanında, yukarıya çıkmaya hazır halde K.'ya bakıyordu. Hatta baĢıyla bir iĢaret yaptı. Bunun üzerine K.

istavroz çıkarıp eğildi, aslında bunu daha önce yapması gerekiyordu.

Rahip küçük bir hamle yapıp kısa ve hızlı adımlarla tır manmaya koyuldu.

Gerçekten vaaza mı baĢlayacaktı? Az önce rastladığı zangoç yoksa göründüğü kadar akılsız değil miydi? K.'yı vaize mi götürmek istemiĢti?

Böylesine boĢ bir kilisede, bu anlaĢılabilir bir Ģeydi. Öte yandan, Meryem Ana heykelinin önündeki yaĢlı kadının da getirilmesi gerekmez miydi? Hem vaaz verecekse, neden org sesleri yükselmiyordu? Orglar sessiz duruyor ve kubbenin altındaki karanlıkta hafifçe ıĢıldıyordu.

K., çabucak ayrılmasının doğru olup olmayacağını düĢündü. Bunu Ģimdi yapmazsa, vaaz sırasında hiç yapamayacaktı. Orada durmak zorunda kalacaktı ve bu çok büyük bir zaman kaybıydı! Bir süredir Ġtalyan'ı beklemekle yükümlü görmüyordu kendisini. Saatine baktı, on biri gösteriyordu. Bu kadar boĢ bir yerde gerçekten vaaz baĢlayabilir miydi?

K. müminler topluğunu tek baĢına temsil edebilir miydi? Ya sıradan bir turist olsaydı? Aslında, öyle sayılmaz mıydı? Hafta içi saat on birde, bunca berbat bir havada vaaz verilmesi olacak iĢ değildi. Rahip -pürüzsüz yüzlü Ģu esmer genç adam rahipten baĢka bir Ģey olamazdı- herhalde yanlıĢlıkla yakılmıĢ olan lambayı söndürmek için yukarı çıkıyordu.

Ama durum öyle değildi. Tam tersine, lambayı inceleyip ıĢığı artırdı, sonra yavaĢça korkuluğa doğru dönüp iki eliyle köĢeli kenarına yapıĢtı.

Bir süre öyle durup baĢını kıpırdatmadan çevreye bakındı. K. geri çekilmiĢti, Ģimdi ilk sıranın önünde durmuĢ, kollarını bankın arkasına dayamıĢtı. Zangocun, iĢini tamamlamıĢ biri gibi, kambur sırtıyla bir yerlerde çömeldiğini belli belirsiz görür gibi oldu. Ne büyük bir sessizlik egemen olmuĢtu kiliseye! Ancak K.'nın bu sessizliği bozması gerekiyordu. Kalmaya niyetli değildi. Rahibin belli bir saatte kiliseye gelip izleyecekleri hesaba katmaksızın vaaz vermesi gerekiyorsa, varsın bunu yapsındı. K. olmasa da bunu baĢarabilirdi. Vaazın etkisini tek bir dinleyicinin artıracak hali yoktu herhalde. K.

yavaĢça harekete geçti, ayaklarının ucuna basarak sıraların kenarından ilerledi, ana yola geldi ve zorlanmadan aĢağı indi. Ne var ki, en ufak adımı bile döĢeme taĢlarında çınlıyor ve gitgide artan bir gürültüyle kubbede yankı yapıyordu.

Bu boĢ banklar boyunca yürürken, rahibin bakıĢları altında kendini biraz kaybolmuĢ hissediyordu. Katedralin büyüklüğü de insanın dayanma gücünün sınırında gibi geliyordu ona. Eski yerinden geçerken, bir an bile durmadan albümünü kaptı.

Tam bankların bulunduğu bölgeden ayrılıp çıkıĢa giden boĢ alana yaklaĢtığı sırada, ilk kez olarak rahibin sesini duydu. Güçlü ve eğitilmiĢ bir sesti bu. Kendisini kabule hazır olan kilisenin içinde nasıl da çınlamıĢtı! Ancak rahip müminlere sesleniyor değildi; yanılmak olanaksızdı, apaçık ortadaydı: Josef K diye seslenmiĢti.

K. aniden durdu, gözlerini yere dikti. ġimdilik serbestti, hâlâ ilerleyip birkaç adım ötesindeki üç küçük karanlık kapının birinden kaçabilirdi.

Bu, söyleneni anlamadığı, ya da anlamıĢ olsa bile umursamadığı anlamına gelebilirdi. Oysa arkasını dönerse, her Ģey biter, kıskıvrak yakalanırdı.

Doğru anladığını, seslenilen kiĢinin kendisi olduğunu ve itaat edeceğini itiraf etmiĢ olurdu.

Rahip çağrısını tekrarlasaydı, K. kesinlikle çekip gidecekti. Ama o bekledikçe sessizlik de sürüp gittiğinden, rahibin ne yaptığını görmek için hafifçe baĢını çevirdi. Rahip, az önceki gibi kürsüde sessiz duruyordu, ama K.'nın" baĢ hareketini fark ettiği açıkça belliydi. K.'nın yüzünü ona dönmemesi çocukluk olurdu. Bu nedenle döndü ve rahibin ona yaklaĢması için iĢaret ettiğini gördü. Artık her Ģey çok açıktı, hem merak nedeniyle hem de iĢi bir an önce bitirmek için geniĢ adımlarla vaaz kürsüsüne yaklaĢtı. Sıraların önünde durdu, ama mesafeyi hâlâ çok uzun bulan rahip kolunu uzatarak iĢaret parmağıyla kürsünün hemen yakınındaki bir yeri gösterdi. K. itaat etti. Belirtilen yere geldiğinde, rahibi görebilmek için baĢını iyice geri yaslamak zorundaydı.

"Sen Josef K.'sın," dedi rahip ve kolunu belli belirsiz yukarı kaldırdı.

"Evet," dedi K. Eskiden adını nasıl da gururla söylediğini düĢünüyordu.

Oysa bir süredir, telaffuz etmek bile zor geliyordu ona; üstelik Ģimdi ilk kez karĢılaĢtığı insanlar bile bu adı biliyordu. TanıĢtırıldıktan sonra tanınmak ne güzel bir Ģeydi!

"Sanıksın sen!" dedi rahip sesini iyice alçaltarak.

"Evet," dedi K., "bunu bana bildirdiler."

"Öyleyse, aradığım kiĢi sensin," dedi rahip. "Ben cezaevinin rahibiyim."

"Ya! Öyle mi?"

"Seni ben getirttim, konuĢmak için."

"Bilmiyordum. Ben buraya, bir Ġtalyan'a katedrali gezdirmek için geldim."

"Ayrıntılara boĢver. Elinde ne tutuyorsun? Dua kitabı mı o?"

"Hayır. Kentin ilginç yerleriyle ilgili bir albüm."

"Bırak onu."

K. albümü öylesine sert bir biçimde fırlattı ki, düĢerken yırtıldı ve buruĢuk sayfalar bir süre sürüklendi.

"Davanın kötü gittiğini biliyor musun?" dedi rahip.

"Bana da öyle geliyor," diye karĢılık verdi K. "Çok uğraĢtım, ama bugüne kadar sonuç alamadım. Aslında dilekçem de henüz tamamlanmadı."

"Sence dava sonunda ne olacak?"

"Eskiden iyi sonuçlanacağını düĢünüyordum, ama Ģimdi zaman zaman kuĢkuya kapılıyorum. Nasıl biteceğini bilmiyorum. Sen biliyor musun?"

"Hayır. Ama korkarım kötü bitecek. Seni suçlu sanıyorlar. Davan belki de küçük mahkeme kapsamından hiç çıkmayacak. ġimdilik, en azından suçunun kanıtlanmıĢ olduğunu düĢünüyorlar."

"Ama ben suçlu değilim! Hata yapıldı. Hem bir insan nasıl suçlu olabilir ki? Hepimiz insanız, birbirimize benziyoruz."

"Doğru, ama suçluların hepsi böyle söyler."

"Sen de mi bana karĢı önyargılısın?"

"Sana karĢı önyargılı değilim."

"TeĢekkür ederim. Ancak davayla ilgilenen herkes bana karĢı önyargılı.

ĠĢle hiç ilgisi olmayan kiĢilere de bunu aktarıyorlar. Durumum gitgide zorlaĢıyor."

"Olup bitenler hakkında yanılıyorsun. Yargı kararı birdenbire verilmez, davanın geliĢimi yavaĢ yavaĢ o noktaya varır."

"Demek öyle," dedi K. baĢını öne eğerek.

"ġimdi davanla ilgili ne yapacaksın?"

"BaĢka yardımlar almak için uğraĢacağım," dedi K. rahibin ne düĢündüğünü anlamak için baĢını kaldırarak. "Henüz kullanmadığım bazı olanaklar var."

"BaĢkalarından çok fazla yardım istiyorsun, özellikle de kadınlardan,"

dedi rahip onaylamayan bir ses tonuyla. "Onların pek iĢe yaramadığını görmüyor musun?"

"Bazen, hatta sık sık görüyorum, haklı olabilirsin, ama her zaman değil.

Kadınların gücü büyüktür. Tanıdığım birkaç kadını lehime çalıĢmaları için bir araya gelmeye ikna edebilsem, bir sonuç alabilirim. Özellikle de, sırf çapkınların bulunduğu Ģu mahkemede. Sorgu yargıcına uzaktan bi n kadın göstersen, zamanında yetiĢmek için kürsüsünü ve sanığı ezipgeçer."

Rahip baĢını korkuluğa dayadı. Vaaz kürsüsünün alçak çatısından ilk kez bunalmıĢ görünüyordu. DıĢarıda hava nasıldı acaba? Karanlık bir gün olmaktan çıkmıĢ, gece bastırmıĢ gibiydi. Büyük vitraylar, duvarların karanlığına en ufak bir ıĢık yansıtmıyordu.

Oysa zangoç tam da o anda, ana mihraptaki bütün Ģamdanları tek tek söndürmeye koyulmuĢtu.

"Bana kızgın mısın?" diye sordu K. rahibe. "Nasıl bir mahkemeye hizmet ettiğini belki de bilmiyorsun."

Yanıt alamadı.

"Ben yalnızca kendi deneyimlerimden söz ettim," dedi K.

Ama yukarıdan hâlâ yanıt gelmiyordu.

"Seni incitmek istememiĢtim," dedi K.

Ancak rahip yukarıdan bağırdı:

"Ġki adım ötesini göremiyor musun sen?"

Hem öfkeye kapıldığı için, hem de birinin düĢmekte olduğunu görüp korkarak istemeden bağıran bir adamı andırıyordu.

ġimdi her ikisi de suskundu. Rahip, kürsünün altındaki karanlıkta K.'yı seçemiyor olmalıydı, oysa K., küçük lambanın ıĢığında onu çok iyi görüyordu. Rahip neden aĢağı inmiyordu? Vaaz vermek yerine, K.'ya bazı talimatlar vermiĢti ve bunlara özenle uyacak olsa, herhalde yarardan çok zarar görürdü. Oysa, rahibin iyi niyetli olduğu kuĢkusuzdu.

Kürsüsünden inseydi, K. onunla anlaĢabilirdi. Kendisine kabul edilebilir ve önemli bir tavsiyede bulunması olanaksız değildi. Örneğin, gidiĢatı nasıl etkileyebileceği değilse de, davanın kısır döngüsünden nasıl kurtulabileceği, davanın dıĢına çıkıp onsuz nasıl yaĢayabileceği konusunda öğüt verebilirdi. Böyle bir olasılık mutlaka olmalıydı, K. son zamanlarda bunu sık sık düĢünmüĢtü. Eğer rahip biliyorsa, kendisine rica etse açıklar mıydı acaba? O da bizzat adalet sisteminde yer almıyor muydu? K. mahkemeye atıp tuttuğunda, doğal yumuĢaklığını bir yana bırakıp kendisini sertçe azarlamamıĢ mıydı?

"AĢağı inmeyecek misin?" diye sordu K. "Vaaz verilmeyecek nasıl olsa.

Yanıma gel."

"Evet, artık gelebilirim," dedi rahip.

Belki de bağırdığı için piĢmanlık duyuyordu. Lambayı yerinden söktü.

"KonuĢmaya uzaktan baĢlamam gerekiyordu," ded i. "Bunu yapmadığım zaman, çok kolay etki altında kalıyor ve görevimi unutuyorum."

K. merdivenin dibinde bekledi onu. Rahip aĢağı tam inmeden, yukarıdan ona elini uzattı.

"Bana biraz zaman ayırabilir misin?" diye sordu K.

"Ne kadar istersen," dedi rahip, lambayı taĢısın diye K.'ya vererek.

Yakından bakıldığında da, kiĢiliği görkemini koruyordu.

"Bana karĢı çok iyisin," dedi K.

KöĢe mihrabının karanlığında yan yana, bir aĢağı bir yukarı gidip geliyorlardı.

"Adaletle uğraĢanlar arasında bulunmaz birisi n. Birçoğunu tanırım, hiçbirine senin kadar güvenmiyorum. Seninle açıkça konuĢabilirim."

"Yanılgıya düĢme," dedi rahip.

"Ne konuda yanılıyor olabilirim ki?" diye sordu K.

"Adalet konusunda yanılıyorsun," dedi rahip. Yasanın giriĢ kısmında bu yanılgı konusunda Ģöyle denir: "Yasa önünde nöbet tutan bir bekçi vardır.

TaĢralı bir adam bir gün ona gelip yasaya girme izni ister. Ancak bekçi, o anda izin veremeyeceğini söyler. Adam düĢünür ve daha sonra girip giremeyeceğini sorar. 'Belki' der bekçi, 'ama Ģimdi olmaz.' Bekçi, her zamanki gibi açık duran kapının önünden çekilir ve adam içeriye bakmak için eğilir. Bunu gören bekçi güler ve Ģöyle der: 'Madem ki girmeyi bu kadar çok istiyorsun, beni aĢarak içeri girmeyi dene bakalım. Ama bil ki ben güçlüyüm. Üstelik bekçilerin en küçüğüyüm. Her bir salonun giriĢinde gitgide daha güçlü bekçilere rastlayacaksın. Üçüncüsünden itibaren, onların görüntüsüne ben bile katlanamıyorum.' TaĢralı adam bunca zorluk çıkacağını beklememiĢtir. Yasanın herkese her zaman açık olduğunu sanmıĢtır. Oysa Ģimdi, bekçiyi daha iyi inceledikçe, onun kürkünü, kocaman sivri burnunu ve uzun, seyrek ve Tatar tarzı kara sakalını gördükçe, girmesine izin verilinceye dek beklemeye karar verir. Bekçi ona bir iskemle verip kapının yanına oturtur. Adam günlerce, yıllarca oturur.

Ġçeri girme iznini koparabilmek için giriĢimlerini sürdürür ve yalvarıĢlarıyla bekçiyi yorar. Bekçi arada bir onu küçük sorgulamalara tabi tutar, köyü ve daha bir sürü konu hakkında sorular sorar, ama bunlar büyük toprak ağalarının sorduğu türden suya sabuna dokunmayan sorulardan ibarettir ve her sorgunun sonunda, içeri girmesine izin veremeyeceğini söyler. Yolculuk için yanında çeĢitli malzemeler bulunduran adam, çok değerli olsalar da, bekçiye rüĢvet vermek için hepsini kullanır. Bekçi her Ģeyi alır, ama bir yandan da, 'Sırf bir Ģeyleri ihmal ettiğini sanmayasın diye kabul ediyorum' der. Adam, yıllar boyu beklerken sürekli olarak bekçiyi inceler.

Diğer nöbetçileri unutur, onun Yasa'ya girmesine izin vermeyen ilk ve tek kiĢi olduğunu düĢünür. Ġlk yıllarda, talihin zalimliğine yüksek sesle lanetler okur. Sonraları, yaĢlandıkça, homurdanmakla yetinir. ÇocuklaĢır ve bekçiyi incelediği uzun yıllar boyunca, sonunda kürkünün yakasındaki bitleri bile tanıdığı için, onlardan bekçiyi yumuĢ atmasına yardımcı olmalarını rica eder. Sonunda gözleri zayıf görmeye baĢlar ve etraf gerçekten karanlık mı, yoksa gözleri mi onu yanıltıyor, bilemez hale gelir. ġimdi de, karanlığın içinden, durmadan parlayan bir ıĢık seçmektedir. Artık ölüme yaklaĢmıĢtır. Ölmeden önce, beyninde toplanan tüm anıları, bekçiye henüz sormadığı bir soruya dönüĢür. Kaskatı kesilen bedenini doğrultamadığı için de, bekçiye yanına gelmesi için bir iĢaret yapar. Bekçi üzerine iyice eğilmek zorunda kalır, çünkü aralarındaki boy farkı alabildiğine değiĢmiĢtir. 'Daha ne öğrenmek istiyorsun? Bir türlü doymak bilmiyorsun' der. 'Herkes yasayı öğrenmek istediği halde, nasıl oluyor da uzun süredir benden baĢka hiç kimse içeri girmek istemedi?'

Bekçi adamın hayata veda etmek üzere olduğunu görür ve kaybolan iĢitme duyusuna ulaĢabilmek için kulağına gürler: 'Bu kapıdan girme hakkı yalnız sana tanınmıĢtı, bu giriĢ sırf senin için yapılmıĢtı. Ben artık gidiyorum, kapıyı da kapatıyorum.'"

"Demek bekçi adamı aldatmıĢ," dedi K. hemen. Konu ilgisin i çekmiĢti.

"Yargılamak için acele etme," dedi rahip. "Yabancıların fikirlerini düĢünmeden benimseme. Ben sana yazılanları anlattım. Orada adamın aldatıldığı söylenmiyor."

"Ama bu çok açık," dedi K. "Bekçi gerçeği, iĢ iĢten geçtikten sonra açıklamıĢ."

"Daha önce kendisine sorulmamıĢ ki," dedi rahip. "Ayrıca unutma ki o yalnızca bir bekçiymiĢ ve bekçi olarak üzerine düĢen her Ģeyi yapmıĢ."

"Neden üzerine düĢen her Ģeyi yaptığına inanıyorsun?" diye sordu K.

"Bence yapmamıĢ. Görevi yabancıları uzaklaĢtırma k olsa bile, kendisi için yapılmıĢ giriĢ kapısından adamın geçmesine izin vermesi gerekirdi."

"Metne yeterince saygı göstermiyorsun," dedi rahip. "Öykü içinde, Yasa'ya giriĢ konusunda bekçinin iki önemli açıklaması var, biri baĢında, diğeri ise sonunda yer alıyor. Ġlkinde, adamın o an ; girmesine izin veremeyeceğini söylüyor, ötekinde ise 'Bu giriĢ sırf senin için yapıldı'

diyor. Bu iki açıklama birbiriyle çeliĢkili olsaydı, belki sana hak verebilirdim, o zaman bekçi adamı aldatmıĢ olurdu. Ama çeliĢki yok. Tam tersine. Hatta ilk açıklama, ikincisinin habercisi. Bekçinin, adamın daha sonra içeri girme olasılığını göz önünde bulundurmasına izin vererek görevinin dıĢına çıktığı bile söylenebilir. AnlaĢılan, o anda görevi sadece adamın girmesini engellemektir. Birçok yorumcu, bekçinin bu tür bir imada bulunmasına hayret etmiĢtir çünkü o, kesinlikten hoĢlanan biri gibi görünmekte ve görevini titizlikle yapmaktadır. Uzun yıllar boyunca, yerinden ayrılmadan gözetlemiĢ ve kapıyı ancak en sonunda kapatmıĢtır.

Görevinin önemli olduğunun bilincindedir; 'Ben güçlüyüm' der ve

'Bekçilerin en küçüğü benim' sözlerinden de üstlerine karĢı saygılı olduğu anlaĢılır. Geveze değildir; metinde de belirtildiği gibi, yalnızca suya sabuna dokunmayan sorular sorar. Açgözlü değildir; a rmağanları alırken, 'Sırf bir Ģeyleri ihmal ettiğini sanmayasın diye kabul ediyorum'

der. Görevini yerine getirirken ne duygusal olarak etkilenir ne de öfkelenir; oysa metinde adamın bekçiyi yorduğu söylenmektedir. Son olarak da, dıĢ görünüĢü bilgiç kiĢiliğinin habercisidir; kocaman sivri bir burnu ve uzun, seyrek, Tatar tarzı kara sakalı vardır, bundan daha sadık Bir kapıcı bulunabilir mi? Ancak kiĢiliğinde, giriĢ izni isteyen kiĢinin yararına olan özellikler de vardır. Az önce de söylediğim gibi, taĢralının ileride Yasa'ya girebileceği imasında bulunması bunu açıklamaktadır. Onun biraz saf ve gururlu olduğu -ki bu da saflıktan kaynaklanır- yadsınamaz. Görüntüsüne bile katlanamadığını belirttiği diğer bekçilerin ve kendisinin gücü konusunda söyledikleri her ne kadar doğru olsa da, bunu ifade etme Ģekli, saflık ve gururun bakıĢ tarzını bulandırdığını göstermektedir. Yorumcular, bu konuyla ilgili olarak, bir Ģeyi anlarken aynı zamanda onun hakkında yanılmanın mümkün olduğunu söylüyorlar. Her Ģeye karĢın, söz konusu saflık ve gurur belli belirsiz olsa da,

bunların kapı bekçiliğine zarar verdiğini kabul etmek zorundayız.

Bekçinin karakterinde boĢluklar var. Yine de, kapıcının sevecen bir yapısı olduğunu eklemeliyiz. Her zaman resmi davranmıyor. Daha ilk baĢtan, adamı kendi savunmasını aĢarak içeri girmeye davet ederek ĢakalaĢıyor, sonra da onu kovmak yerine, metinde söylendiği gibi bir iskemle verip kapının yanına oturtuyor. Yıllarca adamın ısrarlarına sabırla katlanması, ayrıca sorduğu sorular, kabul ettiği armağanlar ve bizzat kendisinin temsil ettiği kötü rastlantıya onun lanet okumasına cömertçe izin vermesi de, acıma duygusuna sahip olduğunu gösteriyor.

Herkes böyle davranmazdı. En sonunda da, adamın iĢaret etmesi üzerine, son sorusunu sormasına olanak tanımak için onun üzerine eğiliyor, değil mi? 'Doymak bilmiyorsun' sözlerinden baĢka sabırsızlık iĢaretine rastlanmıyor. Üstelik, bekçi o anda her Ģeyin sona erdiğini biliyor. Bazı kiĢiler yorumlamada biraz daha ileri gidip, bu sözlerin aslında hafif bir küçümseme içerse de, dostça bir hayranlık belirtisi olduğunu söylüyorlar.

Sonuçta, bekçinin kiĢiliği senin düĢündüğünden çok farklı görünmekte."

"Sen bu öyküyü benden daha iyi ve çok daha uzun süredir biliyorsun," dedi K.

Bir süre sustular, sonra K., "Demek ki sen, adamın aldatılmadığını düĢünüyorsun, öyle mi?" diye sordu.

"Söylediklerimi yanlıĢ anlama," diye yanıtladı rahip. "Ben sadece çeĢitli görüĢleri sunmakla yetiniyorum. Yorumları çok fazla önemseme. Metin değiĢmez, yorumlar ise çoğunlukla yorumcuların hissettiği umutsuzluğun ifadesinden ibarettir. Hatta bu vakada, aldatılanın bekçi olduğunu ileri sürenler bile var."

"Bu kadarı da fazla," dedi K. "Peki bunu nasıl kanıtlıyorlar?"

"Gerekçelerini, kapıcının saflığına dayandırıyorlar," dedi rahip.

"Yasa'nın içeriğini değil de, yalnızca kapının önünde gidip geldiği yolu bildiğini söylüyorlar. Ġçerik hakkında edindiği fikri çocuksu buluyorlar ve adamı korkutmak istediği Ģeyden çekindiğini, hatta ondan çok daha fazla çekindiğini düĢünüyorlar, çünkü korkunç bekçilerden söz edildiği halde adam yine de içeri girmek istiyor, kendisi ise istemiyor, en azından bunun sözü geçmiyor. BaĢkaları

ise, onun Yasa'ya hizmet ettiğini ve anlaĢma ancak içeride yapılabileceği için, içeri girmiĢ olması gerektiğini söylüyorlar. Anca k buna Ģu yanıtı verebiliriz: Kendisi girmeden, içerden göreve atanmıĢ da olabilir, hem zaten üçüncü bekçinin görüntüsüne bile katlanamadığına göre pek fazla uzağa gitmiĢ olamaz. Üstelik, adam yıllar boyu beklerken, kapıcının bekçiler hakkında söyledikleri dıĢında içerisi hakkında herhangi bir Ģey anlattığına da hiçbir yerde değinilmiyor. Bundan söz etmesi yasaklanmıĢ

olabilir elbet, ama bu da bir Ģey ifade etmiyor. Bütün bunlardan, gerek içerisinin görüntüsü, gerekse önemi hakkında bilgisiz olduğu ve bu konularda yanıldığı sonucu çıkıyor. TaĢralı adam konusunda da yanılıyor, çünkü kendi düzeyi onunkinden daha düĢük ve bunun farkında bile değil.

Onu küçük gördüğü pek çok Ģeyden anlaĢılıyor, bunları sen de anımsıyor olmalısın. Ancak benim burada sana sunduğum görüĢ, aslında kendi düzeyinin daha düĢük olduğunu açıkça gösteriyor. Her Ģeyden önce, özgür kiĢi bağımlı olandan üstündür. Adam gerçekten de özgürdür, nereye isterse gidebilir; yalnızca Yasa'ya giriĢi yasaklanmıĢtır, hem de bunu tek bir kiĢi, kapıcı yasaklamıĢtır. Kapının yanında bir iskemleye oturup ömrünü oradö geçirir, ama bunu isteyerek yapar, öyküde buna zorlandığı belirtilmiyor. Bekçi ise görevi gereği yerine bağlıdır. Ġstese bile, ne uzaklaĢabilir ne de görüldüğü kadarıyla içeri girebilir. Ayrıca Y asa’nın hizmetindedir ve hizmeti yalnızca bu kapıyla ilgilidir; demek ki bu adamın hizmetindedir, çünkü kapı sırf onun için ya'pılmıĢtır. Bu da ondan aĢağı düzeyde olduğunu gösteren bir diğer unsurdur. Yıllarca -bir yaĢam boyu- boĢ yere çalıĢtığını kabul etmek gerekir, çünkü bir adamın, olgun bir insanın geldiği söylenmektedir; yani, bekçi görevini yerine getirmek için uzun süre, canı istediği an çıkagelen adamın keyfine göre beklemek zorunda kalmıĢtır. Hatta görevi ancak, adamın ölümüyle sona erer, demek ki sonuna kadar ona bağlı olmuĢtur. Oysa metinden, bekçinin bundan habersiz olduğu anlaĢılır. Yorumcular bunda ĢaĢılacak bir yan görmüyorlar, çünkü onlara göre bir baĢka konuda, kendi mesleği konusunda çok daha büyük bir yanılgı içindedir. Öykünün sonunda, 'Artık gidiyorum ve kapıyı kapatıyorum' der. Ama baĢlangıçta, Yasa kapısının her zamanki gibi açık olduğu belirtilmiĢtir. Oysa kapı 'Her zaman', yani içeri alacağı adamın yaĢam süresinden bağımsız olarak açık duruyorsa, bekçi onu kapatamayacaktır. Burada farklı görüĢler ortaya çıkıyor. Bazıları, kapıyı kapatacağını söylerken bekçinin yalnızca bir yanıt vermek istediğini, bir kısmı görevini vurgulamak istediğini, diğerleri ise adamı son bir kez piĢmanlık ya da üzüntüye boğmaya çalıĢtığını söylüyorlar. Ancak yorumcuların büyük bir bölümü, kapıyı kapatamayacağı konusunda birleĢiyorlar. Hatta, en azından sonuna kadar, bekçinin bilgi açısından adamdan geri kaldığını, çünkü adamın Yasa kapısından çıkan parıltıyı gördüğünü, bekçinin ise görevi gereği kapıya sırtı dönük olarak durduğunu ve bir değiĢiklik fark ettiğini gösterecek bir açıklamada bulunmadığını düĢünüyorlar."

"Doğrusu, gerekçeler sağlam," dedi, rahibin yaptığı açıklamaların bir kısmını alçak sesle tekrarlayan K. "Gerekçeler sağlam ve artık ben de bekçinin aldandığına inanıyorum. Ancak bu, Ģimdi edindiğim görüĢle kısmen uyuĢan ilk görüĢümü geçersiz kılmıyor. Aslında, bekçinin her Ģeyi açıkça görüp görmediği pek önemli değil. Adamın aldatıldığını söylemiĢtim. Bekçi her Ģeyi açıkça görüyorsa, bundan kuĢku duyulabilir; ama eğer yanılıyorsa, bu yanılgının adama da bulaĢması gerekir. Bu durumda, bekçi aldatan biri olmaktan çıkar, ama saflığı nedeniyle hemen iĢten atılması gerekir. Unutma ki, içine düĢtüğü yanılgı kendisi için pek zararlı olmasa da, adam için çok zararlıdır."

"KarĢıt görüĢe değiniyorsun," dedi rahip. "Bazı yorumcular, aslında öykünün kimseye kapıcıyı yargılama hakkını vermediğini belirtiyorlar.

Bize nasıl görünürse görünsün, kendisi Yasa'nın hizmetindedir; Yasa'ya aittir; yani, insani yargıdan uzaktır. Bu durumda, onun adamdan aĢağı düzeyde olduğuna da inanılamaz artık. Çünkü, görevi gereği Yasa'nın tek giriĢine bağlı olması, dünyada özgürce yaĢayan adama karĢı onu üstün kılmaktadır. Adam Yasa'ya ilk kez gelmektedir, bekçi ise zaten oradadır.

Onu görevlendiren Yasa'dır; bekçinin itibarından kuĢku duymak, Yasa'dan kuĢkulanmak demektir."

"Ben aynı fikirde değilim," dedi K. baĢını sallayarak. "Çünkü bu görüĢü benimsersek, bekçinin söylediği her Ģeye inanmamız gerekir. Oysa bu imkânsız bir Ģey, nedenlerini uzun uzadıya kendin anlattın."

"Hayır," dedi rahip, "söylediği her Ģeye inanmak zorunda değiliz, gerekli bulmak yeterli."

"Üzücü bir görüĢ," dedi K. "Yalanı bir dünya kuralı düzeyine çıkarabilir."

K. bu sözlerden sonra sustu, ancak son yargısı b u değildi. Bu öyküden doğacak tüm sonuçları ele alamayacak kadar yorgundu, üstelik düĢüncesini alıĢılmadık yollara götürüyordu. Bunlar gerçek dıĢı, kendisinden çok mahkeme üyeleri tarafından tartıĢılmaya uygun Ģeylerdi. Basit bir öykü tanınmaz hale gelmiĢti, artık tek istediği bunu unutmaktı. Rahip de büyük bir incelik göstererek onun düĢüncesine katlandı ve kendi görüĢüne hiç uymadığı halde bir Ģey söylemedi.

Bir süre sessizce yürümeye devam ettiler. K. nerede bulunduğunu bilmediği için, rahipten bir adım olsun uzaklaĢmıyordu. Elinde tuttuğu lamba çoktan sönmüĢtü. Bir an, büyük bir azizin gümüĢ heykelinin, tam karĢısında parıldadığını gördü, hemen ardından da karanlığa gömüldü. Rahibe tam anlamıyla teslim olmamak için sordu:

"Ana giriĢ kapısına yaklaĢmadık mı?"

"Hayır," dedi rahip. "Uzaktayız. Artık gitmek mi istiyorsun?"

K. o an bunu düĢünmemiĢ olsa da, "Elbette," dedi. "Gitmek zorundayım. Ben bir banka Ģefiyim, beni bekliyorlar. Buraya yalnızca, yabancı bir müĢterimize katedrali gezdirmek için gelmiĢti m."

"Peki öyleyse!" dedi rahip, ona elini uzatarak.

"Ne var ki, karanlıkta yolumu tek baĢıma bulamam."

"Soldaki duvara doğru yürü ve sürekli onu izle, çıkıĢı bulacaksın."

Rahip henüz birkaç adım uzaklaĢmıĢtı ki, "Lütfen biraz bekle," diye haykırdı K.

"Bekliyorum," dedi rahip.

"Bana soracağın baĢka soru yok mu?" diye sordu K.

"Hayır," dedi rahip.

"Az önce bana karĢı çok sevecendin," dedi K. "Her Ģeyi açıkladın, Ģimdi ise umursamıyormuĢ gibi beni bırakıyorsun."

"Ama gitmen gerektiğini söyledin," diye karĢılık verdi rahip.

"Evet, anlamaya çalıĢ."

"Önce sen benim kim olduğumu anla."

"Cezaevi rahibisin," dedi K. onun yanına yaklaĢarak.

Bankaya dönmek için söylediği kadar acele etmesine gerek yoktu. Biraz daha kalabilirdi.

"Yani mahkemenin adamıyım," dedi rahip. "Öyleyse, senden ne isteyebilirim ki? Mahkeme senden hiçbir Ģey istemiyor. Geldiğinde seni alıyor, giderken de bırakıyor."

Onuncu Bölüm

SON

Otuz birinci doğum gününden bir akĢam önce -dokuza doğru, yolların sakinleĢtiği bir saatte- K.'nın evine iki bey geldi. Frak giymiĢlerdi, solgun ve ĢiĢmandılar, baĢlarına yapıĢık gibi duran silindir Ģapkaları vardı. Kapı önünde, içeri girmek için birbirlerine yol vererek nezaket gösterisinde bulundular. K.'nın kapısı önünde, aynı gösteri çok daha büyük bir boyutta tekrarlandı.

Ziyaret kendisine önceden bildirilmediği halde siyah bir giysiye bürünmüĢ

olan K., birisini bekliyormuĢ gibi kapı yanında oturmuĢ, yeni eldivenlerini yavaĢ yavaĢ parmaklarına oturtarak eline geçirmekle meĢguldü. Hemen ayağa kalktı ve iki beye merakla baktı.

"Demek bana sizi gönderdiler?" diye sordu.

Beyler baĢlarıyla onaylayıp ellerinde tuttukları silindir Ģapkalarla birbirlerini gösterdiler. K. beklediği ziyaretin bu olmadığını geçirdi içinden. Pencereye doğru" ilerledi ve karanlık sokağa bir kez. daha baktı. KarĢı taraftaki pencerelerin neredeyse tümü kendisininki gibi karanlıktı. Birçoğunun perdesi inikti. Binanın aydınlık bir penceresinde, bir parmaklığın ardındaki çocuklar oyun oynuyor ve henüz yerlerinden kıpırdayamadıkları için, minik ellerini birbirlerine uzatıyorlardı.

"Ġkinci sınıf yaĢlı oyuncuları yolluyorlar bana," dedi K. kendi kendine, bir kez daha doğrulamak için onlara dönerek. "Ucuza getirerek iĢimi bitirmeye çalıĢıyorlar."

Sonra, aniden önlerinde dikilerek, sordu:

"Hangi tiyatroda oynuyorsunuz?"

"Tiyatro mu?" dedi beylerden biri, bakıĢlarıyla diğerinden yardım isteyerek dudaklarını büzüyordu.

Öteki ise, asi bedeniyle savaĢan bir dilsiz gibi davranıyordu.

"Sorgulanmaya hazırlıklı değiller," diye düĢündü K.

Ve gidip Ģapkasını aldı.

Merdivene henüz varmıĢtı ki, koluna girmek istediler.

"Sokağa çıkalım, sokağa, hasta değilim ben," dedi K.

Kapıyı aĢar aĢmaz, garip bir biçimde kollarına asıldılar. K. Ģimdiye dek kimseyle böyle dolaĢmamıĢtı. Omuzlarını, arkadan onun omuzlarına yapıĢtırdılar ve kol vermek yerine, uzun alıĢtırmaların sonucu olan karĢı konulmaz bir kıvraklıkla ellerini sımsıkı aĢağıda tutarak K.'nın kollarını boylu boyunca kavradılar. K. aralarında dimdik yürüyordu. Üçü öylesine bir bütün oluĢturmuĢtu ki, diğerlerini devirmeden birini yere devirmek olanaksızdı. Genelde, ancak cansız maddeyle elde edilebilecek türden bir bütündü bu.

Sokak lambalarının altından geçerken ikide bir, kendisini sıkıĢtırdıkları için çok zor olsa da, yanındakileri görmeye çalıĢıyordu; odasının karanlığında bunu pek becerememiĢti. KatmerleĢmiĢ çift çenelerini görünce, "Tenor olabilirler," diye düĢündü. Yüzlerinin temizliğinden tiksinmiĢti. Göz kapaklarının kenarlarında dolaĢan, üst dudaklarını ovan ve çene çukurlarını kazıyan sabunlu eli görür gibi oluyordu.

Bu görüntü nedeniyle K. durunca, diğerleri de durdu. Çimenlerle süslenmiĢ

boĢ ve tenha bir meydanın kenarındaydılar.

"Neden özellikle sizi yolladılar?" diye sordu. Sormaktan çok, bağırıyordu.

Beyler ne cevap vereceklerini bilmiyor olmalıydılar. Hasta dinlenmek istediğinde hastabakıcıların yaptığı gibi, kollarını aĢağı sarkıtıp beklediler.

"Bir adım ileri gitmem," dedi K. onları yoklamak istercesine.

Bu kez, karĢılık vermelerine gerek yoktu. Sımsıkı tutup doğrultarak onu yürütmeye çalıĢmaları yeterliydi. Ancak K. karĢı koydu. "Artık güce fazla ihtiyacım olmayacak, hepsini burada kullanacağım," diye düĢündü.

Tutkaldan kurtulmaya çalıĢırken bacaklarını

koparan sinekler geldi aklına. "Adamların iĢi zor olacak," dedi kendi kendine.

Tam o anda, dar bir sokağın dibindeki küçük bir merdivende Bayan Bürstner belirdi. Belki de o değildi, ama çok benziyordu. Zaten Bayan Bürstner olup olmaması K.'nın pek umurunda değildi. Sadece boĢuna direndiğini düĢünüyordu. Direnmesi, iki adama zorluk çıkarması ve kendini koruyarak son yaĢam belirtisinin tadını çıkarmaya çalıĢması kahramanlık olmayacaktı. Yürümeye koyuldu ve adamların bundan duyduğu sevinç kendi yüzüne yansıdı. Gidecekleri yönü seçmesine izin verdiler ve K. da onlara genç kızın ilerlediği yolu takip ettirdi. Amacı, onu yakalamak ya da görebileceği kadar görmek değil, yalnızca kendisi için bir uyarıyı temsil ettiğini unutmamaktı.

"ġu anda yapabileceğim tek Ģey," diyordu kendi kendine ve iki adamınkiyle eĢgüdümlü adımları da düĢüncelerini doğruluyordu; "Ģu anda yapabileceğim tek Ģey, sonuna kadar aklımı baĢıma toplamak. Hayatta hep, her iĢi birden yapmayı istedim, üstelik çoğunlukla geçersiz amaçlar uğruna. Bu bir hataydı. ġimdi bir yıllık davadan hiçbir Ģey öğrenmediğimi mi göstermeliyim? Her Ģeyden habersiz bir salak gibi göçüp gitmeli miyim?

BaĢlangıçta davayı bitirmek istediğimi, sonra da yeniden baĢlatmaya çalıĢtığımı mı söyletmeliyim ardımdan? Böyle söylenmesini istemem. Hiçbir Ģeyden anlamayan bu iki yaĢlı dilsiz beyi yanıma vermeleri ve söylenmesi gerekeni bana bırakmaları iyi oldu."

Genç kız bir yan sokağa sapmıĢtı, ama K. artık ondan vazgeçebilirdi, bu yüzden kendini yanındakilere bıraktı. ġimdi tam bir uyum halinde, üçü birden ay ıĢığının aydınlattığı bir köprüye yönelmiĢlerdi. Adamlar Ģimdiden, uysalca ona ayak uyduruyorlardı. Yüzünü korkuluğa çevirdiğinde, onlar da aynı tarafa döndüler. Ay ıĢığında parıldayan ve titreĢen su, üzerinde sıkıĢık ağaç ve çalı öbeklerinin bulunduğu küçük bir adanın etrafında ikiye ayrılıyordu. Ağaçların altında, görülemeyen çakıl yollar uzanıyordu, kenarlarında da rahat banklar dizilmiĢti. K. yaz aylarında sık sık kendini bunların üzerine bırakıp sere serpe yayılırdı.

"Amacım durmak değildi," dedi yanındakilere, uysallıklarından biraz utanarak.

Ġçlerinden biri, arkasında duran diğerine, yanlıĢ anlaĢılabilecek bu mola nedeniyle serzeniĢte bulunur gibi oldu, sonra yollarına devam ettiler.

YokuĢlu sokaklara ulaĢtılar. Kimi yakında, kimi de uzaklarda duran, ya da sokağı arĢınlayan polisler görülüyordu. Kocaman bir bıyığı olan ve elini kılıcının kınında tutan bir tanesi, kendisine kuĢkulu görülen gruba yaklaĢtı. Adamlar adımlarını sıklaĢtırdılar, polis ağzını açacak gibiydi, ama K. yanındakileri zorla sürükledi. Polis peĢlerinden geliyor mu diye birkaç kez dikkatlice geri baktı, bir köĢeyi dönüp gözden uzaklaĢtıkları anda, koĢmaya baĢladı. Adamlar da, soluk soluğa kalma pahasına aynı Ģeyi yapmak zorunda kaldılar.

Böylece çabucak kent dıĢına ulaĢtılar. O yönde kent aniden bitiyor, tarlalar baĢlıyordu. DıĢtan hâlâ kenttekileri andıran bir evin hemen yakınında ıssız ve terk edilmiĢ küçük bir taĢ ocağı göze çarpıyordu.

Adamlar, ya baĢlangıçta seçtikleri hedef orası olduğu için, ya da daha fazla ilerleyemeyecek kadar yorgun olduklarından, durdular. K.'yı bıraktılar, o da sessizce bekledi. Silindir Ģapkalarını çıkarıp terli alınlarını mendilleriyle silerken, bir yandan da taĢ ocağını inceliyorlardı. Ay ıĢığı, baĢka hiçbir ıĢığa nasip olmayan sessizliği ve doğallığıyla her yeri aydınlatıyordu.

Öncelik sorununu çözmek için aralarında nazikçe konuĢtuktan sonra -görevi birlikte aldıkları anlaĢılıyordu- biri K.'ya yaklaĢıp üzerinden ceketini, yeleğini ve gömleğini çıkarttı. K. istenç dıĢı titredi. Adam onu yüreklendirmek istercesine sırtına hafif bir Ģaplak indirdi, sonra da bilinmeyen bir gelecekte tekrar gerekli olabilirmiĢ gibi, giysileri özenle katladı. K.'yı gecenin serinliğinde hareketsiz bırakmamak için de, koluna girip bir aĢağı bir yukarı dolaĢtırdı. Bu arada, öteki adam da taĢ

ocağında uygun bir yer arıyordu. Yeri bulduğunda, arkadaĢına iĢaret etti, o da K.'yı oraya götürdü. Kaya duvarın hemen yanıydı burası, çıkarılmıĢ

bir taĢ duruyordu hâlâ. Adamlar K.'yı yere oturtup taĢa yasladılar, baĢını da üstüne dayadılar. Harcadıkları tüm çabaya ve K. 'nın gösterdiği kolaylığa rağmen, alabildiğine zorlayıcı ve yapmacık duruĢu bir türlü giderilemiyordu. Bunun üzerine, adamlardan biri, K.'yı tek baĢına yerleĢtirmek için diğerinden bir saniye izin istedi, ama durum düzelmedi.

Sonunda, öncekilerden daha iyi olmayan bir pozisyonda bıraktılar.

Ardından, bir tanesi frakını açtı, yeleğini saran kemere asılı duran kınından iki tarafı keskin uzun ve ince bir kasap bıçağı çıkardı, havaya kaldırıp aydınlıkta gözden geçirdi. Derken yine o korkunç nezaket gösterileri baĢladı. Bir tanesi, K.'nın üstünden bıçağı ötekine uzattı, öteki de aynen geri verdi. K. artık, baĢının üzerinden elde ele dolaĢan aleti alıp bedenine saplama görevinin kendine düĢtüğünü anlamıĢtı. Ama bunu yapmadı. Aksine, henüz serbest olan boynunu çevirip etrafına bakındı. Rolünü sonuna dek sürdüremez, yetkili kiĢilere düĢen iĢi ellerinden alamazdı. Bu son hatanın sorumluluğu, iĢi yapması için gereken gücü kendisinden esirgemiĢ olana aitti. BakıĢları, taĢ ocağına bitiĢik evin son katıyla karĢılaĢtı. Çakan bir ıĢık gibi, pencerenin iki kanadı açılıverdi. Bunca mesafeden, yukarıdan incecik ve alabildiğine zayıf görünen bir adam, kollarını uzatarak aniden aĢağı eğildi. Kimdi bu? Bir dost mu? Ġyi yürekli bir kimse mi? BaĢına gelen felakette payı olan biri mi? Ona yardım etmek isteyen biri mi? Tek kiĢi miydi? Hepsi orada mıydı?

Hâlâ bir kurtuluĢ olabilir miydi? Henüz ortaya atılmamıĢ itirazlar mı vardı? Mutlaka vardı. Mantık istediği kadar sarsılmaz olsun, yaĢamak isteyen bir adama direnemez. Hiç görmediği yargıç neredeydi? Hiçbir zaman ulaĢamadığı yüksek mahkeme neredeydi? Ellerini kaldırıp parmaklarını açtı.

Ancak adamlardan biri gırtlağına yapıĢmıĢtı. Öteki de bıçağı yüreğine saplayıp iki kez çevirdi. K., gözlerinin feri sönerken, yanak yanağa vermiĢ iki adamın yüzüne doğru eğilip çözülüĢü gözlediklerini gördü.

"Bir köpek gibi!" dedi, sanki utanç kendisinden sonra da yaĢamalıymıĢçasına.

TamamlanmamıĢ Bölümler

SAVCI

K'nın insanlar hakkındaki bilgisine ve bankada geçirdiği uzun yıllar sırasında edindiği deneyimlere karĢın, masa arkadaĢlarının oluĢturduğu topluluk ona hep olağandıĢı bir saygıya layık görünmüĢtü ve böylesi bir topluluğa ait olmaktan büyük bir onur duyduğunu kendisinden saklamıyordu.

Topluluk neredeyse yalnızca yargıçlar, savcılar ve avukatlardan oluĢuyordu. Birkaç genç memurun ya da avukat yardımcısının da araya sızmasına izin verilmiĢ, ama bunlar masanın ucuna atılmıĢtı ve tartıĢmalara ancak kendilerine sorular yöneltildiğinde katılabiliyorlardı. Zaten bu soruların tek amacı da topluluğu eğlendirmekti. Özellikle de K'nın her zaman yanında oturan savcı Hasterer, bu Ģekilde gençlerin kafasını karıĢtırmaktan çok hoĢlanırdı.

Kıllarla kaplı kocaman elini beĢ parmağı açık olarak masanın ortasına vurduğu anda, herkes kulak kesilirdi. Sonra da, masanın ucundaki acemilerden biri cevap vermeye çalıĢır, ama ya sorunun anlamını çözmeyi baĢaramaz, ya düĢünceli bir biçimde birasına bakar, ya konuĢmak yerine çenesini açıp kapatmakla yetinir, ya da en kötüsü, anlaĢılmaz bir laf kalabalığı içinde yanlıĢ veya desteksiz bir görüĢü savunur, bunun üzerine de yaĢlı beyler gülümseyerek iskemlelerine yaslanıp nihayet gerçek bir rahatlama duygusu hissetmeye baĢlarlardı. Gerçekten ciddi ve mesleki konuĢmalar onların tekelindeydi.

K. bu topluluğa, bankanın hukuk temsilcisi olan bi r avukat sayesinde girmiĢti. Bir dönem boyunca, bu avukatla akĢamın geç saatlerine kadar görüĢmesi gerekmiĢti; Ģartlar böylece onu akĢam yemeğini avukatın her zamanki masasında yemeğe zorlamıĢ ve oradaki insanlar hoĢuna gitmiĢti.

Hepsi de eğitimli, saygın ve bir anlamda güçlü insanlardı. Tek eğlenceleri, gündelik yaĢamla ancak uzaktan ilgisi olan çetin sorunları çözmek ve bu konuda kafa yormaktı. K. konuĢmalara ender olarak katılabilse de, bankada er geç iĢine yarayacak pek çok Ģey öğrenme ve mahkemede faydalı olacak kiĢisel iliĢkiler kurma olanağını buluyordu.

Onlar da kendisini sevmiĢ görünüyorlardı. Çok geçmeden, iĢ dünyasında uzman bir kiĢi olarak kabul gördü. Fikirleri, biraz alayla karıĢık olsa da, uzmanlık alanında mutlak sayılıyordu. Ticari hukukla ilgili sorunlarda farklı görüĢlere sahip olan iki kiĢi sık sık, o konu hakkındaki görüĢünü sorar ve birbirine karĢıt argümanlar arasında tekrar tekrar adı geçer ve tartıĢma öylesine soyut bir hal alırdı ki, K. artık takip edemezdi. Doğruyu söylemek gerekirse, yavaĢ yavaĢ pek çok öğrenmiĢ

ve bunda da dostça görüĢmeye baĢladığı mükemmel bir danıĢman olan yanı baĢındaki savcı Hasterer'in büyük katkısı olmuĢtu. Sık sık evine kadar K'ya eĢlik ediyordu. Ama kimseye fark ettirmeden onu paltosunun içinde saklayabilecek bu dev gibi adamla kol kola dolaĢmaya alıĢması uzun zaman almıĢtı.

Yine de zamanla, aralarındaki her türlü yaĢ, meslek ve eğitim farkını silecek kadar iyi anlaĢmıĢlardı. Çok eskiden beri tanıĢıyormuĢ gibi sık görüĢüyorlardı ve bazen biri diğerinden üstün görünse de, üstte kalan Hasterer değil, K. oluyordu, çünkü uygulama açısından edindiği deneyimler onu genelde haklı çıkarıyordu ve bunlar mahkeme kürsüsünden ulaĢılamayacak Ģeylerdi.

Bu dostluğu doğal olarak, masadaki herkes kısa sürede öğrendi. K'yı oraya kimin getirdiğini kimse hatırlamıyordu, o artık Hasterer'in koruması altındaydı. K'nın orada oturma hakkı günün birinde kuĢkuyla karĢılanacak olsa, Hasterer'e güvenebilirdi. Tam anlamıyla ayrıcalıklı bir yer edinmiĢti, çünkü Hasterer'e hem saygı gösteriyor hem de ondan çekiniyorlardı. Gerçekten de hem çok güçlü hem de çok kıvrak bir yargı gücüne sahipti, ayrıca bu beylerin çoğu o açıdan aĢağı düzeyde olmasa da, hiçbiri onun görüĢünü savunurken gösterdiği sertlikle boy ölçüĢemezdi.

K'nın edindiği izlenime göre Hasterer rakibini ikna edemezse, en azından ürkütürdü; iĢaret parmağını uzattığı anda, pek çok kiĢi geri çekilirdi.

KarĢı taraf sanki meslektaĢların, dostların arasında bulunduğunu, her Ģeyin kuramsal olduğunu ve ne olursa olsun baĢına hiçbir Ģeyin gelemeyeceğini

unuturdu; sesini çıkaramaz ve baĢını sallamakla yetinirdi. Rakibi çok uzakta oturur da, Hasterer bu mesafeden bir anlaĢmaya varılamayacağını anlarsa, sözgelimi dolu tabağını itip adama ulaĢmak için yavaĢça ayağa kalkması acıklı bir görüntü oluĢtururdu. Bu tür durumlarda yanındakiler, onun yüz ifadesini incelemek için arkaya eğilirlerdi. Zaten böylesi olaylar ender olurdu; yalnızca hukuki konularda, özellikle de kendisinin yürüttüğü davalarla ilgili olanlarda alevlenirdi. Söz konusu baĢka bir Ģeyse, sessiz ve sevecen olur, dostça gülümser ve yalnızca yemek içmekle ilgilenirdi. Hatta bazen söylenenleri dinlemez, kolunu iskemlesinin sırtına dayayarak K.'ya döner ve ona bankayla ilgili sorular sorar, ya da kendi iĢinden veya onu mahkeme kadar uğraĢtıran kadın arkadaĢlarından söz ederdi. Bu beylerden hiçbiriyle bu Ģekilde sohbet ettiği görülmezdi ve ondan bir ricaları olduğunda, ki bu genellikle kendisini bir arkadaĢıyla barıĢtırma amaçlıydı, önce gelip K'yı bulur ve araya girmesini isterler, o da bunu seve seve yapıp kolayca baĢarırdı. Zaten Hasterer'le arasındaki bu iliĢkileri hiç kötüye kullanmazdı; son derece kibar, herkese karĢı alçakgönüllü davranırdı. Kibarlık ve alçakgönüllülükten de önemlisi, bu beylerin seviye farkını çok doğru olarak ayırt edip herkese düzeyine göre davranma yeteneğine sahipti. Doğruyu söylemek gerekirse, Hasterer bu konuda durmadan onu eğitirdi; en kötü tartıĢmalarda bile çiğnemediği tek kural, bu hiyerarĢi kuralıydı. Bu nedenle de, henüz bir mevki edinememiĢ

olan en uçtaki genç beylere ayrı ayrı bireyler olarak değil, tek dayanaklı bir bürünmüĢ gibi, ancak genel sözler söylerdi. Ama ona en çok saygı gösteren de bunlardı ve saat on birde evine dönmek üzere ayağa kalktığında, içlerinden biri ağır paltosunu giymesine yardım etmeye çoktan hazır olur, bir diğeri yerlere kadar eğilerek ona kapıyı açar ve elbette Hasterer'in ardından K. da salondan ayrılırken eğilmeyi sürdürürdü.

Ġlk baĢlarda, bazen K. Hasterer'e, bazen de Hasterer K.'ya yolda bir süre eĢlik ederdi. Ama sonradan, Hasterer bu akĢamların bitiminde K.'yı evine çağırmayı âdet edinmiĢti. Orada bir kadeh Ģnaps ve puro içerek bir saat daha geçirirlerdi. Hasterer bu akĢamlardan o kadar büyük zevk alırdı ki, evinde Helene adlı bir kadının kaldığı

birkaç haftalık süre içerisinde bile bundan vazgeçmemiĢti. Sarı tenli, siyah bukleleri alnına düĢen, iri yarı geçkince bir kadındı bu. K. onu ilk kez yatakta görmüĢtü. Hiç utanmadan sele serpe yatar, genelde fasikül Ģeklinde basılan romanlardan birini okur ve konuĢmalarını hiç dert etmezdi. Ancak vakit geç olmuĢsa gerinir, esner ve baĢka türlü dikkat çekemezse, Hasterer'e o fasiküllerden birini fırlatırdı. Hasterer bunun üzerine gülümseyerek ayağa kalkar ve K. vedalaĢıp ayrılırdı.

Sonradan, daha doğrusu Hasterer kadından yorulmaya baĢladığında, Helene toplantıları engeller olmuĢtu. Artık onları giyinip kuĢanarak bekliyordu.

Üzerinde de çoğu zaman, hiç kuĢkusuz kendisinin çok Ģık ve uygun bulduğu, oysa aslında aĢırı süslü ve etrafına sardığı kat kat püsküllerle iyice çirkinleĢmiĢ eski bir balo elbisesi oluyordu. K, bu tuvaletin tam olarak neye benzediğini hiç bilmiyordu. Bakmaktan adeta kaçınıyor, yarı kapalı gözlerle saatlerce oturuyordu. Helene ise kalçalarını sallayarak odada dolanıyor ya da onun yanına oturuyordu. Evdeki durumu gitgide katlanılmaz bir hal alınca da, Hasterer'i kıskandırma çabasıyla ona yanaĢmaya baĢlamıĢtı. Yağlı ve çıplak cildini gözler önüne sererek masaya dayanması, gözlerini kaldırmaya' zorlamak için yüzünü K.’nın yüzüne yaklaĢtırması kötülükten değil, acil gerekliliktendi. Elde ettiği tek sonuç, K.’nın bundan böyle Hasterer'in davetlerini kabul etmesini engellemek olmuĢtu. Bir sürç sonra geri geldiğinde ise, Helene ortalıkta yoktu. K. bu durumu doğal karĢıladı. O akĢam, ziyareti her zamankinden uzun sürdü ve Hasterer'in isteği üzerine kardeĢliklerini kutladılar. K.

dönüĢ yolunda içki ve purodan biraz baĢının döndüğünü hissetti.

Ertesi sabah bankada bir iĢ görüĢmesi sırasında müdür, K'yı önceki akĢam görür gibi olduğunu belirtti. "Yanılmıyorsam, savcı Hasterer'le kol kola yürüyordunuz," dedi. Müdür bunu o kadar garipsemiĢti ki, karĢılaĢmanın gerçekleĢtiği yer olan, çeĢmenin yakınındaki kilisenin adını bile söyledi; zaten o her zaman bu tür kesin konuĢmalar yapardı. Bir serabı anlatmak istese, yine bu tür bir ifade kullanırdı. K., savcının gerçekten de dostu olduğunu, önceki akĢam

kilisenin önünden geçtiklerini açıkladı. Müdür ĢaĢırarak gülümsedi ve K.'dan oturmasını rica etti. K.'nın müdürü o kadar çok sevmesine neden olan anlardan biriydi bu. Bu tür zamanlarda zayıf, hasta, öksürüklü, iĢi ve sorumlulukları baĢından aĢkın olan bu adam, K.'nın mutluluğu ve geleceği konusunda belli bir endiĢeye kapılırdı. Müdürün odasında daha önce aynı deneyimi yaĢamıĢ olan bazı memurlara göre, soğuk ve yüzeysel denebilecek bir endiĢeydi bu; hiç kuĢkusuz, birkaç dakikasını gözden çıkararak, değerli yardımcılarını yıllar boyu kendisine bağlamasını sağlıyordu. Ne olursa olsun, bu anlarda K. müdürün etkisi altında kalıyordu. Hem müdür K.'yla ötekilerden biraz farklı konuĢuyor da olabilirdi; aslında kendi düzeyinin üstünlüğünü unutup K.'nın seviyesine inmiyordu -bunu daha çok iĢ iliĢkilerinde yapardı- sadece bu kez K.'nın durumunu unutmuĢ gibi görünüp, onunla hayatında ilk kez bir mevki edinmeye çalıĢan ve nasıl olduğu bilinmeden müdürünün sevgisini kazanmıĢ

olan toy bir delikanlı gibi konuĢuyordu.

K. hiç kuĢkusuz, gerçek bir yakınlık belirtisinin, ya da en azından böyle anlarda o tür bir yakınlık olasılığının kendisini adeta büyülediğini hissetmeseydi, müdürün ya da baĢka birinin bu Ģekilde konuĢmasına katlanamazdı. Zaafını kabul ediyordu; belki de bu zaaf, içindeki çocuksu bir Ģeyden kaynaklanıyordu, çünkü hiçbir zaman bir baba yakınlığı görmemiĢti (kendi babası çok genç yaĢta ölmüĢtü), evinden çok erken ayrılmıĢ ve küçük kasabasında artık yarı kör bir durumda yaĢayan ve iki yıldır görmediği annesinin sevgisini istememiĢ, hatta reddetmiĢti.

"Bu dostluktan hiç haberim yoktu," dedi müdür. Bu sözlerin sertliğini yumuĢatansa, sadece hafif bir gülümsemenin sevecenliğiydi.

ELSA'YA

Bir gün, tam çıkmak üzereyken, K.'yı telefonla arayıp hemen mahkemeye gelmesini istediler. Ġtaatsizlik etmemesi için onu özenle uyardılar.

Sorgulamaların yararsız olduğu, sonuç vermediği ve veremeyeceği, artık oraya hiç gitmeyeceği, mektup ya da telefonla gele n çağrıların hiçbirini dikkate almayacağı ve habercileri kapıdan kovacağı yolundaki benzeri duyulmadık sözleri kayda geçirilmiĢ ve ona Ģimdiden büyük zarar vermiĢti. BaĢ kaldırmaya ne gerek vardı ki? Son derece karmaĢık olan davasını, zamana ve masrafa bak maksızın düzeltmeye çalıĢmıyorlar mıydı? Can-ı yürekten yapılan bu iĢe karĢı çıkıp, Ģimdiye dek ondan esirgenmiĢ olan sert önlemlerin alınmasına yol açmak mı istiyordu? Bugünkü çağrı son denemeydi. Kafasına göre davranabilirdi, ama yüce mahkemenin alay edilmeye tahammülü olmadığını da bilmeliydi.

Oysa K., Elsa'ya bu akĢam onu görmeye geleceğine söz vermiĢti ve sırf bu nedenle mahkemeye gidemezdi. Gitmemesini bu Ģekilde haklı çıkarabildiği için sevindi, üstelik bu hakkı hiç kullanmayacaktı, hem verilmiĢ bir sözü olmasa bile, kuĢkusuz gene mahkemeye gitmekten kaçınacaktı. Ne olursa olsun, hakkından aldığı güçle, gelmezse ne olacağını sordu telefonda.

"Sizi getirtmenin bir yolunu buluruz," yanıtını aldı. "Peki isteğimle gelmediğim için cezalandırılacak mıyım?" diye sordu, ne duyacağını merak edip gülümseyerek. Cevap "Hayır" oldu. "Harika, dedi K. "o zaman bugünkü çağrıya uymam için bir neden var mı?" Gitgide zayıflayan ses, "Adaleti sert önlemler almaya teĢvik etmekten genelde pek hoĢlanılmaz," dedi ve sustu. K. çıkıp giderken, "Tam tersine bunu yapmamak ihtiyatsızlık olur, Ģu sert önlemlerin ne olduğunu öğrenmeye çalıĢmalı," diye düĢündü.

"

Hiç duraksamadan Elsa'ya doğru yola koyuldu. Arabanın köĢesine rahatça yaslanıp ellerini paltosunun ceplerine sokarak -hava Ģimdiden soğumuĢtu-caddede gelip geçenlere bakıyordu. Mahkemenin, eğer gerçekten çalıĢıyorsa, Ģu sırada onun yüzünden epey zorluk çektiğini düĢünürken sevinmiyor değildi. Gelip gelmeyeceğini açıkça belirtmemiĢti. Demek ki yargıç ve belki de büyük bir kalabalık onu bekliyordu. Bir tek K.'nın orada olmaması galeriyi hayal kırıklığına uğratacaktı. Mahkemeyi umursamadan, istediği yere gidiyordu. Bir an için arabacıya dalgınlıkla mahkemenin adresini vermiĢ olabileceğinden kuĢkulanıp, yüksek sesle Elsa'nınkini

bildirdi. Arabacı baĢıyla onayladı; kendisine söylenmiĢ olan da buydu zaten. O andan itibaren K., yavaĢ yavaĢ mahkemeyi düĢünmeyi kesti. Eskisi gibi gene bankayla ilgili düĢünceler kafasını meĢgul etmeye baĢladı.

[TĠYATRODA]

Tiyatrodan ayrıldıkları sırada ince bir yağmur çiseliyordu. Oyundan ve kötü temsilden yorgun düĢen K., Ģimdi de amcasını ağırlamak zorunda kalacağını düĢündükçe kendini çok kötü hissediyordu. Üstelik bugün, Bayan B. ile görüĢeceğini umuyordu; belki de buluĢmaları için bir fırsat çıkardı, ama amca orada bulunursa bunu yapamazdı. Amcanın binebileceği bir gece treni daha vardı aslında, ama kafası yeğeninin davasıyla bunca meĢgulken, hemen o akĢam gitmesini sağlamak düĢünülecek Ģey değildi. Pek umutlu olmamasına karĢın, yine de denedi:

"Amcacığım," dedi, "korkarım yakında gerçekten yardımına ihtiyacım olacak. Ne açıdan olduğunu henüz tam olarak bilmiyorum, ama mutlaka gerekli olacak."

"Bana güvenebilirsin," diye yanıtladı amca, "ben de durmadan sana nasıl yardım edilebileceğini düĢünüyorum."

"Hiç değiĢmiyorsun," dedi K., "ama yakında kente geri gelmeni rica etmek zorunda kalırsam yengemi rahatsız edeceğimden çekiniyorum."

"Senin davan bu küçük sıkıntılardan çok daha önemli." dedi amca.

"Ben aynı düĢüncede değilim," dedi K. "Ne olursa olsun, gereksiz yere seni yengemin elinden almak istemem. Hem sanırım önümüzdeki günlerde sana ihtiyacım olacak. ġimdilik eve dönmeyi istemez miydin?"

"Yarın mı?"

"Evet, yarın," dedi K. "Hatta hemen Ģimdi. Gece treniyle. En uygunu bu olur."

MÜDÜR YARDIMCISIYLA MÜCADELE

Bir sabah K., kendini her zamankinden daha dinç ve dirençli hissetti.

Mahkemeyi düĢünmüyordu bile, ama aklına geldiğinde, göz alanına sığmayacak kadar büyük olan bu örgütü, saklı olsa da elle yoklayarak bulunabilecek bir yerinden rahatça kavrayabileceği duygusuna kapıldı birden. Sonra hepsini yerinden söküp kolayca parçalayabilirdi. Bu olağandıĢı ruh haliyle, acilliğiyle bir süredir gündemde olan bir iĢi görüĢmek üzere müdür yardımcısını kendi odasına çağırmak geldi içinden.

Müdür yardımcısı bu tür durumlarda her zaman, K. ile iliĢkileri birkaç aydır hiç değiĢmemiĢ gibi davranırdı.

K. ile her gün yarıĢma halinde oldukları eski zamanlardaki gibi gönül rahatlığıyla geldi, K.'nın açıklamalarını aceleye getirmeden dinledi, birkaç dostane küçük saptamayla ilgisini belli etti ve K’nın canını sıkan tek Ģey -ama bunda bir kasıt bulmak gerekir miydi?-dikkatini esas konudan baĢka bir Ģeye yöneltmeyip kendini tüm ruhuyla bu mesleki soruna açması oldu. K.'nın düĢünceleri ise bu örnek görev anlayıĢı karĢısında dörtbir yönde uçuĢmaya baĢlayarak, hiç zorlanmadan iĢi müdür yardımcısına bırakmaya zorladı. Bir süre sonra durum iyice kötüleĢti ve K. bunu ancak, adamın ayağa kalkıp tek söz söylemeden odasına döndüğünü görünce fark edebildi. Ne olduğunu bilmiyordu. TartıĢma normal bir biçimde sona ermiĢ

olabilirdi; ama adamı bilmeden kırdığı, ya da aptalca bir Ģey söylediği, ya da müdür yardımcısı K.'nın dinlemediğini ve baĢka Ģeyler düĢündüğünü pek güzel fark ettiği için yarıda kesilmiĢ de olabilirdi. Hatta K’nın gülünç bir karar almıĢ olması, ya da müdür yardımcısının öyle bir kararı söküp alarak K.'ya zarar vermek amacıyla hemen uygulattırması bile mümkündü.

Bu iĢ bir daha söz konusu edilmedi; K. üzerinde durmak istemedi, müdür yardımcısı da ağzından laf kaçırmadı; sonraki günlerde de ortaya gözle görülür bir sonuç çıkmadı zaten.

Her Ģeye karĢın K. bu olaydan korkmamıĢtı; fırsatını bulduğu ve kendini biraz olsun güçlü hissettiği anda müdür yardımcısını ziyaret etmek ya da gelmesini istemek için kapısında dikiliyordu. Eskiden yaptığı gibi ondan saklanmanın zamanı değildi. Onu bir anda tüm kaygılardan kurtaracak ve iliĢkilerini kendiliğinden düzeltecek hızlı ve kesin bir baĢarı beklemiyordu artık. K. iĢin ucunu bırakmaması gerektiğinin farkındaydı; belki de koĢulların gerektirdiği gibi geri adım atarsa, bir daha hiç ilerleyememe tehlikesi vardı. Müdür yardımcısının K.'yı iĢi bitmiĢ bir insan olarak düĢünmesine izin vermemeliydi. Bu hayalle odasında sakin sakin oturmaya hakkı yoktu, onu tedirgin etmeliydi. K.'nın yaĢadığını ve her ne kadar bugün savunmasız gibi görünse de, yaĢayan her Ģey gibi günün birinde yeni becerilerle onu hazırlıksız yakalayabileceğini olabildiğince sık hatırlatmalıydı. K. bu Ģekilde yalnızca onuru için mücadele ettiğini düĢünüyordu bazen, çünkü Ģu zayıf haliyle sürekli olarak müdür yardımcısına karĢı çıkmaktan elde edebileceği bir yarar yoktu; bu sadece düĢmanının gücünü hissederek onu onaylamaya, inceleme yapmasına olanak tanımaya ve duruma göre önlemler almaya götürürdü onu. Ama K. tavrını değiĢtiremezdi. Yanılsamaların etkisi altında sık sık, müdür yardımcısıyla hiç çekinmeden boy ölçüĢebileceğini hissediyordu, özellikle de Ģimdi. En kötü deneyimlerden hiç ders almıyordu. Her Ģey kendi aleyhine olduğu halde, on kez yenilgiye uğramıĢken on birincisini kazanacağını düĢünüyordu. Bu tür görüĢmelerden ter içinde ve boĢ bir kafayla bitkin vaziyette döndüğünde, onu mücadeleye sürükleyenin umut mu yoksa umutsuzluk mu olduğunu bilmiyordu. Bir sonrakinde, onu bir koĢu müdür yardımcısının odasına götüren Ģey yine tam bir umut oluyordu.

Bu sabah umut beslemekte özellikle haklıydı. Ġçeri yavaĢça giren müdür yardımcısı elini alnına götürmüĢ ve baĢ ağrılarından yakınmıĢtı. Birkaç kelimeyle karĢılık vermek isteyen K., biraz düĢündü ve baĢ ağrılarını hiç hesaba katmadan hemen mesleki ayrıntılara girdi. Ama ya bu ağrılar çok Ģiddetli olmadığından, ya da konunun ilginçliği bir süreliğine ağrıları dindirdiğinden, müdür yardımcısı görüĢme süresince alnını tutmaktan vazgeçip, her zamanki gibi büyük bir hazırcevaplılıkla, neredeyse hiç düĢünmeden, soruları anında yanıtlayan örnek bir öğrenci gibi karĢılık verdi. K. bu kez

dayanacak gücü buldu ve defalarca saptamalarda bulundu. Ama müdür yardımcısının baĢ ağrısını düĢündükçe canı sıkılıyordu, sanki bu engel değil de tam tersine bir avantaj, düĢmanının bir üstünlüğüydü. Ah, nasıl da katlanıyordu bu ağrılara! Nasıl da bastırıyordu onları! Bazen söylediklerini aksatmadan gülümsüyor, baĢı ağrıdığı halde düĢünce akıĢı bozulmadığı için sanki kendi kendini kutluyordu. BaĢka bir Ģeyden söz ediyorlardı, ama aynı zamanda sessiz bir konuĢma da geçiyordu aralarında ve müdür yardımcısı bu konuĢmada baĢ ağrısının Ģiddetini yadsımamakla birlikte, bunun masum, dolayısıyla K.'nın her zaman çektiği ağrılardan farklı olduğunu hatırlatıp duruyordu. K. istediği kadar karĢı çıksın, müdür yardımcısının baĢ ağrısının üstesinden geliĢi onu yalanlıyordu. Ama aynı zamanda ona iyi bir örnek de oluyordu. Kendisi de mesleğiyle ilgili olmayan kaygılara gömülebilirdi. ĠĢine her zamankinden daha sıkı bağlanması, bankada bazı yenilikler yapıp ilgiyle takip etmesi, iĢ

dünyasıyla biraz gevĢekleĢmiĢ olan iliĢkilerini ziyaretler ve gezilerle sıkılaĢtırması, müdüre daha sık rapor yazması ve ondan özel görevler koparması yeterliydi.

O gün de öyle oldu. Müdür yardımcısı hemen içeri girdi ve kapının yakınında ayakta durdu, kelebek gözlüğünü sildi -yeni bir alıĢkanlıktı bu- K.'ya baktı, sonra onunla açıkça uğraĢmamak için odayı baĢtan aĢağı biraz daha dikkatlice inceledi. Sanki fırsattan istifade, gözünün keskinliğini ölçüyordu. K. onun bakıĢlarına direndi. Hatta sırıtarak oturmasını istedi. Kendisini de koltuğuna bıraktı, koltuğu olabildiğince müdür yardımcısının oturduğu yere yaklaĢtırdı, gerekli evrakları masasından aldı ve raporunu okumaya baĢladı. Müd ür yardımcısı ilk baĢlarda kulak vermekte zorlanıyormuĢ gibi göründü. K.'nın masası kısa bir oyma parmaklıkla çevriliydi. Mobilya mükemmel bir el iĢiydi ve parmaklık ahĢaba sağlam bir biçimde oturuyordu. Ama müdür yardımcısı bir kısmının yeterince oturmadığını keĢfetmiĢ gibi yapıp, parmaklığı ayırmak için iĢaret parmağıyla vurarak çare bulmaya çalıĢıyordu. Bu durumda K.

raporuna ara vermek istedi, ama müdür yardımcısı devam etmesini rica etti, çünkü dediğine göre her Ģeyi duyuyor, her Ģeyi anlıyor ve hiçbir Ģeyi kaçırmıyordu. Ancak K. onun nesnel bir gözlemde bulunmasını sağlayamazken, parmaklık özel önlemler gerektiriyor gibiydi, çünkü çakısını çıkarmıĢ olan müdür yardımcısı, Ģimdi de parmaklığı daha derine gömebilmek için, K.'nın cetvelini alıp kaldıraç gibi kullanmaya çalıĢıyordu. K. raporuna, müdür yardımcısının üzerinde çok etkili olacak yepyeni bir önerme eklemiĢti. Raporuna kendisini öylesine kaptırmıĢtı, daha doğrusu bankada hâlâ bir önem taĢıdığı ve o önemi haklı çıkaracak düĢünce gücüne sahip olduğu duygusuna yeniden kavuĢtuğu için öylesine mutluydu ki, sıra o noktayı okumaya geldiğinde duramadı. Hatta bu kendini savunma Ģekli belki yalnız bankada değil, mahkeme önünde de en iyisiydi, daha önce denediği ya da benimsemeyi düĢündüğü savunmaların hepsi nden daha iyiydi.

Kendisini konuĢmanın hızına kaptırmıĢ olan K., müdür yardımcısından parmaklıkla uğraĢmaktan vazgeçmesini isteyecek zamanı bulamamıĢtı.

Yalnızca birkaç kez, okumayı kesmeden, parmaklıkta bir kusur bulunmadığını, varsa bile Ģu anda dinlemenin masayı onarmaktan hem daha önemli hem de daha uygun olduğunu göstermek için, serbest elini neredeyse bilinçsizce üzerinde gezdirmiĢti. Ama iĢi yalnızca beynini meĢgul eden insanlarda sıklıkla olduğu gibi, bu el hareketi müdür yardımcısının coĢkusunu daha da körüklemiĢti. Parmaklığın bir kısmı kalkmıĢtı ve Ģimdi de küçük ayakları doğru deliklere yerleĢtirmek gerekiyordu. ĠĢin en zor yanıydı bu. Müdür yardımcısı ayağa kalkıp parmaklığı iki eliyle masaya bastırmak zorunda kaldı. Ama tüm gücünü verdiği halde, baĢarılı olamadı.

Araya yorumlar da katarak okumasına devam eden K., müdür yardımcısının ayağa kalktığını belli belirsiz fark etmiĢti. Dinleyicisinin yan uğraĢını gözünden hiç kaçırmamıĢ olduğu halde, bu hareketin okuduklarıyla bir ilgisi olabileceğini düĢünmüĢ ve parmağını bir rakamın üzerine bastırıp kâğıdı müdür yardımcısına uzatarak kendisi de ayağa kalkmıĢtı. Ama müdür yardımcısı elle bastırmanın yeterli olmadığını fark etmiĢ ve ani bir karar alarak tüm ağırlığıyla parmaklığın üzerine oturmuĢtu. Bu kez baĢarılı oldu, küçük ayaklar gıcırdayarak deliklere girdi, ama bir tanesi Ģoku kaldıramayıp çatladı ve üst kısmındaki hassas çıta bir yerinden ikiye ayrıldı.

"Tahta çürümüĢ," dedi müdür yardımcısı sinirlenerek.

EV

K. belli bir amaçla olmasa da, ilk mahkeme celbinin hangi daireden geldiğini öğrenmeye çalıĢmıĢtı. Bunu zorlanmadan öğrendi. Wolfahrt da, Titorelli de, evin numarasını ona hemen söylediler. Titorelli sonradan, kendi onayına sunulmayan gizli projelerden söz ederken yüzünde beliren bir gülümsemeyle bu bilgiyi tamamlayarak, söz konusu dairenin hiç önem taĢımadığını, tek görevinin celbi iletmek olduğunu, kendisi bizatihi ulaĢılmaz olan Yüksek Savcılığın en küçük organını teĢkil ettiğini açıkladı. Dolayısıyla bu daireden bir Ģey isteniyorsa -insanların çok çeĢitli istekleri oluyordu ama çoğu zaman bunları dile getirmemek daha akıllıcaydı- elbette ki söz konusu alt daireye baĢvurmak gerekirdi, ama Savcılığın kendisine eriĢmek ya da dilekçeyi oraya ulaĢtırmak mümkün değildi.

K. ressamın nasıl biri olduğunu biliyordu artık. Ona karĢı çıkmadı ve baĢka açıklama istemedi, baĢıyla onaylayıp söylenenleri dinlemekle yetindi. Son zamanlarda sık sık olduğu gibi, Titorelli'nin can sıkıcı konularda avukatın yerini,fazlasıyla doldurduğu izlenimine kapıldı.

Aradaki tek fark, K.’nın ona daha az bağımlı olmasıydı, canı istediğinde baĢından atabilirdi. Titorelli son derece konuĢkan, hatta gevezeydi, üstelik bazen aĢırıya kaçıyordu ve K. da kendi payına, onu epey üzebilirdi.

Bunu yaptı da. Çok Ģey bilen ama söylemek istemeyen biri havalarında, sanki daireyle gerekli iliĢkileri kurmuĢ ama, dava henüz tehlikeyi göze almadan irdelenecek kadar olgunlaĢmamıĢ gibi konuĢtu. Sonra da Titorelli sorular sorarak kendisine baskı yaptığında konuyu değiĢtirdi ve uzun süre davadan söz etmedi. Bu küçük baĢarılar onu sevindiriyordu. Mahkeme çevresindeki insanları artık daha iyi anladığını, onlarla oyun oynayabileceğini, neredeyse onların düzeyine yükseldiğini, en azından bazı durumlarda olaylara tepeden bakmalarını sağlayan o üstün bakıĢ

açısına ulaĢtığını, onları mahkeme merdiveninin, deyim yerindeyse üzerine tünedikleri ilk basamağında ele geçirdiğini hissediyordu. Sonuçta, bulunduğu alt konumdaki yerini yitirse de önemi vardı? Yukarıda hâlâ bir kurtuluĢ olanağı bulunuyordu. Yapacağı tek Ģey o insanların arasına sızmaktı. Ağırlıkları olmadığından ya da baĢka bir nedenle davasında ona yardım edememiĢ olsalar da, en azından kendisini kabul edip saklayabilirlerdi. K. her Ģeyi düĢünüp gizlice hareket ederse, ona bu Ģekilde yardımcı olmayı reddetmeleri mümkün değildi; özellikle de yakın dostu ve koruyucusu haline gelen Titorelli'nin.

K. kendini her gün bu tür umutlarla avutmuyordu. Genelde olayları henüz gayet iyi ayırt edebiliyor ve zorlukları göz ardı etmek ya da saklamaktan kaçmıyordu. Ama kimi zaman, özellikle akĢamları iĢten sonra bitkin düĢtüğü sırada, günün en önemsiz, hatta en anlaĢılmaz olayında bile bir teselli arıyordu. Bunun üzerine bürosundaki kanepeye yatıp -artık kanepede bir saat dinlenmeden bürosundan ayrılamıyordu- gözlemlerini sırayla aklından geçiriyordu. Bunları sadece mahkemeyle bağlantısı olan insanlarla sınırlamıyordu, yarı uyur halde herkesi birbirine karıĢtırıyordu: mahkemenin yerine getirmesi gereken dev gibi iĢi unutuyordu; tek sanığın kendisi olduğunu, geride kalan herkesin birer memur ve hukukçu gibi mahkeme koridorlarında gidip geldiklerini sanıyordu. En dar kafalıları, çenesi göğsüne dayalı, dudak büküyor ve ağır sorumluluklarını düĢünerek sabit bakıyorlardı. Bayan Grubach'ın kiracıları ayrılmaz bir grup halinde, kafa kafaya vermiĢ ve ağzı bir karıĢ açık, bir savcılar korosu gibi durmadan gözünün önünde beliriyordu.

Aralarında birçok yabancı da vardı, çünkü K. uzun süredir pansiyondaki iĢleri umursamıyordu.

Bu yabancılar yüzünden, grupla ilgilenmekten bir tür rahatsızlık duyuyor, ama yine de Bayan Bürstner'i ararken bunu yapmak zorunda kalıyordu. O

insanları gözden geçirdikten sonra, ansızın hiç tanımadığı ve dikkatini çeken iki gözün parladığını görmüĢtü. O sırada Bayan Bürstner'i bulamamıĢtı, ama hata yapmaktan kaçınarak bir daha baktığında, onu grubun tam ortasında, kollarını yanında duran iki beyin beline dolamıĢ vaziyette buldu. Bu durumdan pek etkilenmedi, ayrıca bu onun için hiç de yeni bir görüntü değildi; bir kez Bayan Bürstner'in odasında gördüğü, plajda çekilmiĢ bir fotoğrafın silinmez anısıydı. Ne olursa olsun, bu manzara K.'yı gruptan uzaklaĢtırdı ve zaman zaman geri dönmek koĢuluyla, mahkeme binasını uzun adımlarla baĢtan baĢa dolaĢmaya koyuldu. Binanın bütün odalarını çok iyi biliyordu; daha önce hiç görmediği gizli koridorlar, sanki tüm yaĢamını orada geçirmiĢçesine tanıdık geliyordu ona. Yeni ayrıntılar da durmadan, en acı verici netlikle beynine kazınıyordu.

Örneğin bir bekleme odasında gezinen Ģu yabancı, bir boğa güreĢçisi gibi giyinmiĢti, yakası bıçakla oyulmuĢçasına beline kadar açıktı. Kısa ve kaskatı duran küçük ceketi kaim iplikten sarımtırak dantellerle süslüydü.

Adam, gezintisine bir saniye bile ara vermeksizin, K.’nın hayretler içinde kendisine bakmasına izin veriyordu. K. öne eğilerek etrafında dolaĢıyor ve fal taĢı gibi açılmıĢ gözlerle ona bakıyordu. Dantelin tüm desenlerini, yer yer sökülmüĢ olan tüm püskülleri, ceketin tüm kıvrımlarını öğrendiği halde, bakmaya doyamıyordu. Ya da uzun süredir doymuĢ, daha doğrusu hiç bakmak istememiĢ, ama kendini alıkoyamamıĢtı.

Gözlerini iyice açarak, "Yabancı ülkelerde ne gülünç Ģeyler var!" diye düĢündü. Yerine dönüp yüzünü kanepenin derisine gömünceye kadar da adamı aklından atamadı.

Uzun süre böyle yattı ve ilk kez tam anlamıyla dinlendi. KuĢkusuz düĢünmeye devam ediyordu, ama karanlıkta ve rahatsız edilmeden yapıyordu bunu. En çok da Titorelli'yi düĢünmekten hoĢlanıyordu. Titorelli bir iskemlede oturuyordu. K. da önünde diz çökmüĢ, elini kollarının üzerinde gezdiriyor ve her bakımdan ona yaltaklanıyordu. Titorelli K.'nın nereye varmak istediğini biliyor, ama bilmiyormuĢ gibi yapıyordu. Bu da K.’nın biraz canını sıkıyordu. Ama K. da kendi payına sonuçta istediği her Ģeyi elde edeceğini biliyordu: Titorelli zayıf karakterli, görev duygusundan yoksun, kazanılması kolay biriydi, hatta mahkemenin bu insanla iĢbirliğine girmesi akıl

almaz bir Ģeydi. K., bir gedik açmak mümkünse, tam da buradan açılacağını anlıyordu. Titorelli'nin baĢı yukarıda, kulise yönelik arsız gülüĢünün kendisini yoldan çıkarmasına izin vermedi. Ġsteğinde direndi ve iĢi Titorelli'nin yanaklarını okĢamaya kadar vardırdı. AĢırı bir istekle değil, üstünkörü yapıyordu bunu. Kazanacağından emin olarak iĢin tadını çıkarıyordu. Mahkemeyi kandırmak ne kolaydı! Titorelli, bir doğa yasasına uyarcasına, sonunda K.'ya doğru eğildi ve isteğine boyun eğmeye hazır olduğunu ona göstermek için dostça bir ifadeyle yavaĢça gözlerini kapattı. Ona elini uzattı ve K’nın verdiği eli kuvvetlice sıktı. K. biraz duygulanarak ayağa kalktı, kuĢkusuz bunun görkem li bir an olduğunu hissediyordu, ama Titorelli artık gösteriĢ peĢinde değildi; kolunu K.'nın sırtına dolayarak onu hızla sürüklüyordu. Bir anda mahkemeye vardılar.

Basamakları dörder dörder atlıyor, bir çıkıyor bir iniyor, aĢağıdan yukarı, yukarıdan aĢağı hiç çaba harcamadan, suyun üzerinde kayan hafif bir sandal gibi uçuyorlardı. K.'nın ayaklarına bakıp da bu hoĢ hareket biçiminin Ģimdiye kadarki basit yaĢamına ait olamayacağı sonucuna vardığı anda, tam o sırada, eğik baĢının üzerinde baĢkalaĢım gerçekleĢti. Bir an önce arkadan gelen ıĢık değiĢti ve ansızın göz kamaĢtırarak önden gelmeye baĢladı. K. gözlerini kaldırdı, Titorelli bir el iĢareti yaparak onu geri döndürdü. K. kendini mahkeme koridorunda buldu, ama her Ģey daha sakin ve daha basitti. Artık hiçbir sıradıĢı ayrıntı göze çarpmıyordu. K. her Ģeyi bir bakıĢta kavradı, Titorelli'den ayrıldı ve kendi yolunda ilerledi. O

gün üzerinde, hoĢ bir hafiflik ve sıcaklık duygusu veren koyu renkli, uzun bir takım elbise vardı. BaĢına ne geldiğini biliyordu, ama o kadar mutluydu ki, henüz kendi kendine itiraf etmek istemiyordu bunu. Bir taraftaki pencerelerin açık olduğu bir koridor köĢesinde, bir yığının üstünde eski giysilerini buldu. Siyah ceketi, keskin çizgili pantolonu ve en üstte de titrek kollu gömleği serili duruyordu.

K'NIN ANNESĠNĠ GÖRMEYE GĠTMESĠ

Annesine gitme fikri öğlen yemeğinde ansızın geldi aklına. Ġlkbahar sona ermek üzereydi, demek ki annesini görmeyeli üç yıl olmuĢtu. O dönemde annesi, doğum yıldönümünde gelmesini istemiĢti. KarĢılaĢtığı zorl uklara karĢın gitmiĢ, hatta her yıl o günü kendisiyle birlikte geçirmeye söz vermiĢti. Ama iki kez üst üste bunu yapamamıĢtı. Bu sefer, sadece on beĢ

gün kaldığı halde, doğum yıldönümünü beklemek yerine hemen yola koyulacaktı. Bir yandan da, ortada acil bir neden olmadığını düĢünüyordu.

Tam tersine, annesinin bulunduğu küçük kasabada ticaretle uğraĢan ve K.'nın annesine gönderdiği parayı bizzat yöneten kuzeninden düzenli olarak iki ayda bir aldığı haberler, her zamankinden daha rahatlatıcıydı.

Annesinin gözünün feri sönmek üzereydi, ama doktorlar söylediği için, K.

bunu yıllardır bekliyordu zaten. Genel durumu ise düzelmiĢti. YaĢlılıktan gelen çeĢitli rahatsızlıkları, çoğalmak yerine azalmıĢtı. En azından annesi daha az yakınıyordu. Kuzenine göre bu, son yıl larda aĢırı derecede dindar olmasından kaynaklanıyordu. K., bunun belirtilerini son geliĢinde tiksinmeye yakın bir duyguyla fark etmiĢti çoktan. Kuzeni bir mektupta, o zamana kadar kendini zar zor sürükleyen yaĢlı kadının, pazar günleri kiliseye gitmek için cesurca koluna girip dıĢarı çıktığını canlı bir ifadeyle anlatmıĢtı. K. buna inanabilirdi, çünkü kuzeni pısırığın tekiydi ve verdiği haberlerde iyilerden çok kötü Ģeyleri abartırdı.

Ne olursa olsun, bu kez kararı kesindi: gidecekti. Son zamanlarda, diğer hoĢ olmayan Ģeyler arasında, kendi içinde bütün isteklerine boyun eğmesine yol açan dayanılmaz bir eğilim fark etmiĢti. Kötü alıĢkanlığı bir kez olsun iyi bir iĢe yarayacaktı.

Aklını baĢına toplamak için pencereye yaklaĢtı, sofrayı hemen toplattı.

Gideceğini Bayan Grubach'a bildirmesi ve gerekli bulduğu Ģeyleri bir valize koyması için hizmetçiyi gönderdi. Sonra yokluğunda yapılacak Ģeyler için Bay Kühne'ye talimatlar verdi. Ne yapılacağını çok iyi biliyor ve bu talimatlara sırf formalite uğruna katlanıyo rmuĢ gibi, söylenenleri alıĢkanlık haline getirdiği

bir kabalıkla, baĢını çevirerek dinlemesine bu kez çok kızmadı. Son olarak müdüre gitti. Annesini görmek zorunda olduğu için iki günlük izin rica ettiğinde, müdür doğal olarak kadının hasta olup olmadığı sordu.

"Hayır," dedi K. baĢka bir açıklama yapmadan. Ellerini arkasında kavuĢturmuĢ, odanın ortasında dikiliyordu. Alnını kırıĢtırarak düĢünüyordu. Gitme hazırlıklarında çok mu acele etmiĢti acaba? Kalması daha iyi olmaz mıydı? Ne iĢi vardı orada? Kendini duygularına kaptırdığı için mi gidiyordu? Duygularına bu Ģekilde kapılarak, davasının uyuklar gibi göründüğü, haftalardır bir haber alamadığı Ģu sıralarda, önemli bir iĢi, her gün, her saat ortaya çıkabilecek bir fırsatı kaçırmayı göze almıyor muydu? Üstelik, yaĢlı annesini korkutmayacak mıydı? Bunu yapmak istemezdi elbet, ama isteği dıĢında gerçekleĢen pek çok Ģey gibi, bu da pekâlâ mümkündü. Hem annesi onu çağırmamıĢtı. Eskiden kuzeninden gelen mektuplar onun ısrarlı çağrılarıyla dolu olurdu, ama bu uzun süredir söz konusu değildi. Demek ki bu yolculuğu annesi için yapmayacaktı, bu çok açıktı. Nedeni kiĢisel bir umutsa, K çıldırmıĢ sayılırdı ve sonuçta orada, bu çılgınlık yüzünden umutsuzluğa kapılacaktı. Ancak bu kuĢkular kendisinin değilmiĢ de baĢkaları tarafından aklına sokulmuĢ gibi, tam anlamıyla uyanarak, gitme kararında direndi. Bu arada müdür de -öylesine, ya da daha çok K'ya duyduğu saygı nedeniyle- bir gazetenin üzerine eğilmiĢti. Gözlerini kaldırdı, K.'ya elini uzattı ve baĢka soru sormadan iyi yolculuklar diledi.

Daha sonra K., bürosunda bir aĢağı bir yukarı gidip gelerek odacıyı bekledi. Yolculuğun nedenini öğrenmek için ikide bir gelen müdür yardımcısını suskun kalarak uzaklaĢtırdı. Valizi gelir gelmez de, önceden çağırdığı arabaya binmek üzere hızla aĢağı koĢtu. Tam merdivendeyken, son dakikada yukarıda, elinde yarım kalmıĢ bir ticari mektupla hiç kuĢkusuz bir açıklama isteyen memur Kullich belirdi. K. gitmesi için bir el iĢareti yaptı, ama bu koca kafalı iri yarı sarıĢın adam iĢareti yanlıĢ

anladı ve tehlikeli sıçrayıĢlarla K.'nın arkasından koĢtu. Buna çok sinirlenen K., Kullich sahanlıkta kendisine yetiĢince mektubu elinden alıp yırttı. Daha sonra arabada arkasını döndüğünde, hatasını henüz anlayamamıĢ olan Kullich'in, uzaklaĢan arabaya bak arak hâlâ aynı yerde durduğunu gördü. Kapıcı da yanında, yerlere kadar eğilerek onu selamlıyordu. Demek K. hâlâ bankanın üst düzey memurlarından biriydi.

Kendisi bunu yadsımak istese de, kapıcı yalancı çıkarıyordu iĢte. Annesi ise, bütün itirazlarına karĢın, yıllardır onu müdür yerine koyuyordu.

Ġtibarı Ģimdiden sarsılmıĢ olsa da, onun gözünde alçalmayacaktı. Tam yola çıkarken, mahkemeyle iliĢkisi olan bir memurun elinden hâlâ bir mektubu çekip alarak özür dilemeden ve parmaklarını yakmadan yırtabileceğine ikna olması, belki de iyiye iĢaretti.

... Doğruyu söylemek gerekirse, en çok yapmak istediği Ģeyi yapamamıĢ, Kullich'in soluk ve ĢiĢman yanaklarına iki tokat atamamıĢtı. Öte yandan, K.'nın bunu yapmaması elbette iyi oldu, çünkü K. Kullich'ten nefret ediyor; yalnızca Kullich'ten değil, Rabensteiner ve Kaminer'den de. Belki de hep nefret etmiĢti. Onları ancak Bayan Bürstner'in odasında ortaya çıktıklarında fark etmiĢti, ama nefreti daha eskilere dayanıyor. K. bu nefreti gideremediği için son zamanlarda acı çekiyor. Onları nasıl bastırabilir? Bunlar en alt düzey ve en vasat memurlardır ve yükselemezler. Yalnızca kıdemli olurlar ve kıdem konusunda da ötekilerden daha yavaĢ ilerlerler, üstelik tekerlerine çomak sokmak neredeyse imkânsızdır. BaĢkalarından gelecek hiçbir engel, Kullich'in aptallığı, Rabensteiner'in tembelliği, iğrenç Kaminer'in sürüngen yavĢaklığı kadar etkili olamaz. Onlara karĢı yapılabilecek tek Ģey, kovulmalarını sağlamaktır. Hatta bu çok kolay bir iĢtir. K.'nın ¦müdüre birkaç söz söylemesi yeterli olur. Ama K. bu çözümden çekinmektedir. Belki de K.'nın nefret ettiği her Ģeyi açıkça ya da gizliden gizliye destekleyen müdür yardımcısı onlara arka çıkarsa, bu çözümü benimseyebilir. Ama müdür yardımcısı bu kez tam tersine, onun gibi düĢünüyor.

bir düĢ

Josef K. düĢ görüyordu:

Güzel bir gündü; biraz gezinecekti. Ama daha iki adım atmıĢken, kendini mezarlıkta buldu. KarĢısında tuhaf bir biçimde kıvrılıp bükülen karmaĢık yollar vardı, ama hızlı bir akıntının üzerinden kayarcasına, dengesini koruyarak bir tanesine saptı. Uzaktan, daha yeni kapatılmıĢ bir mezar gördü ve yanında durmak istedi. Tümsek sanki onu kendine çekiyor ve oraya asla yeterince hızlı ulaĢamayacağını düĢünüyordu. Ama kimi anlarda da onu görmekte zorlanıyordu. KumaĢı sarkan ve sertçe çarpıĢan bayraklar onu kendisinden saklıyordu. Bayrak direkleri görünmüyordu ama bu mezarın çevresinde büyük bir bayram havası egemenmiĢ gibi geliyordu ona.

Hâlâ uzağa bakıyordu ve birden aynı tümseği yolun kenarında, kendi yanında, hatta neredeyse arkasında gördü. TelaĢla çimenin üzerine sıçradı. Ağaçlıklı yol, üzerine değen ayağın altında kayıp gittiğinden, sendeledi ve mezarın tam önünde diz üstü düĢtü. Tümseğin öbür ucunda, iki adam, her biri bir ucundan tutarak bir mezar taĢını kaldırıyorlardı. K.

taĢı yere attıklarını görür gibi oldu; taĢ, sanki çimentoyla kaplanmıĢ

gibi kaskatı Ģekilde oraya saplandı. Hemen ardından, bir çalılıktan üçüncü bir kiĢi çıktı ve K. onun bir ressam olduğunu düĢündü. Üzerinde sadece bir pantolon ve yanlıĢ iliklenmiĢ bir gömlek vardı. BaĢına kadife bir bere geçirmiĢ, elinde bir kurĢunkalem tutuyordu. YaklaĢırken, bu kalemle havada desenler çizmeye koyuldu.

Sonra da, taĢın tepesine yazı yazdı. TaĢ çok yüksekti ve aĢağı değil, öne eğilmesi gerekiyordu, çünkü üzerinde yürümek istemediği tümsek, onu bu taĢtan ayırıyordu. Bu yüzden ayaklarının üstünde dikilip sol eliyle taĢın yüzeyine yaslandı. Çok ustaca bir çalıĢmayla, sıradan bir kurĢunkalemle yaldızlı harfler çizmeyi baĢardı. "Burada yatan..." diye yazıyordu.

Harflerin her biri temiz, net ve güzel, iyi çizilmiĢ, kusursuz bir yaldız renginde görünüyordu. Bu iki sözcüğü yazdığında, gözlerini K.'ya çevirdi.

Yazım iĢinin nasıl geliĢeceğini çok merak eden K., adama aldırıĢ etmedi, yalnızca taĢa bakıyordu.

Adam devam etmek istiyor, ama bilinmeyen bir zorluk yüzünden bunu yapamıyordu. Kalemi yere düĢürdü ve yine K.'ya doğru döndü. K. bu kez ona baktı ve büyük bir sıkıntı içinde olduğunu fark etti, ama nedenini anlayamadı. Az önceki canlılığı uçup gitmiĢti. K.'nın da canı sıkıldı.

Kaçamak bakıĢlarla birbirlerini süzdüler. Ġkisinin de yok edemeyeceği bir yanlıĢ anlaĢılma vardı ortada. Tam o anda mezarlık kilisesinin küçük çanı vakitsizce çalmaya baĢladı; ama ressamın elini havada sallaması üzerine, sustu. Bir süre sonra yine baĢladı, bu kez usul usul çalıyordu, sonra özel bir iĢaret verilmediği halde ansızın durdu; sanki sadece sesini denemek istemiĢti. Ressamın içinde bulunduğu durum K.'yı avutamazdı.

Ağlamaya baĢladı ve yüzü elleri arasında uzun süre hıçkırıklara boğuldu.

Ressam K.'nın sakinleĢmesini bekledi, sonra kaçıĢ yolu göremediğinden, iĢine devam etmeye karar verdi. Yazdığı ilk karakter K.'nın içini rahatlattı, ama ressamın onu çok büyük bir isteksizlikle bitirebildiği açıkça görülüyordu. Zaten yazı da artık o kadar güzel değildi, hem yaldızsız gibiydi, karakter soluk ve belirsizdi, ama ressamın çizdiği harf çok büyüktü. Bir J'ydi bu, tam bitmek üzereyken ressam öfkeyle ayağını sertçe tümseğe vurdu. Toprak etrafa sıçradı. K. nihayet durumun ciddiyetini anladı. Onu tutamazdı artık. Adam tüm parmaklarıyla, neredeyse hiç direnmeyen toprağı kazmaya baĢlamıĢtı bile. Her Ģey hazır görünüyordu. O küçük toprak parçası yalnızca yanıltma amaçlıydı. Hemen altında, dik kenarlı büyük bir çukur açılıyordu. K. hafif bir akıntıya kapılarak sırt üstü içine battı. Kendisi boynunu hâlâ dik tutarak dipsiz uçurumun ortasına gömülürken, yukarıda, taĢın üzerinde bir ĢimĢek gibi, kocaman kıvrımlarla adı belirdi. Bu görüntüye hayran kalarak, uyandı.

varlık / anlatı

GerçekdıĢı niteliğiyle Kafka'nın ĢaĢırtıcı yapıtları arasında çok önemli bir yeri olan Dava, tamamlanmamıĢ bölümleriyle birlikte yazarın ölümünden iki yıl sonra, 1926'da yayımlanmıĢtır.

Bir sabah ansızın tutuklandığını, ama normal yaĢamına devam edebileceğini öğrenen Josef K., neyle suçlandığı bildirilmediği için önce bunu bir Ģaka sansa da, kısa sürede durumun ciddiyetini kavrar.

Ancak ne mahkemeye çıkarılır ne de savcılarla görüĢebilir.

ÇalıĢtığı bankada, kaldığı pansiyonda, gittiği yerlerde herkes, anlaĢılmaz bir biçimde bu davadan haberdardır.

Kaderin bir tür oyunuyla sürüklenir durur, savunma gücü yoktur, bir hiçtir o. YavaĢ yavaĢ bir saplantı haline getirdiği davasıyla arasında hiçbir aracı bulunmadığını, kaçınılmaz bir biçimde bu davanın tam merkezinde kendisinin yer aldığını anladığında ise, cezasını beklemeye baĢlar...