Arthur Schopenhauer - Eristik Diyalektik

Haklı Çıkma Sanatı

A r t h u r S c h o p e n h a u e r , 22 Şubat 1788'de Danzig'de

doğdu ve 21 Eylül 1860'da Frankfurt'ta öldü. Immanuel

Kant'm değer verdiği bir öğrencisi olan Alman filozof,

Alman felsefe dünyasının ilklerdendir ve felsefi karamsarlık

ve açıklığıyla dikkat çekmiştir. Schopenhauer'un

irade üzerine analizleri, insani motivasyon ve tutku üzerine

fikirleri ve yazım tarzı Friedrich Nietzsche, Richard

Wagner, Ludwig Wittgenstein, Erwin Schrödinger, Albert

Einstein, Sigmund Freud, Otto Rank, Carl Gustav Jung,

Leo Tolstoy, Thomas Mann, ve Jorge Luis Borges gibi, bugünün

dünyasına büyük etkileri olan birçok düşünürü etkilemiştir.

SEL YAYINCILIK

*SEL Y A Y IN C I L I K

Piyerloti Cad. 11/ 3 Çemberlitaş - İstanbul

Tel. (0 2 12) 5 16 96 85 Faks: (0212) 5 16 97 26

http://www.selyayincilik.com

E-mail: halklailiskiler@selyayincilik.com

*S E L YAYI N Cl Ll K: 532

ISBN 978-975-570-550-7

ERİSTİK DİYALEKTİK

Haklı Çıkma Sanatı

Arthur Schopenhauer

Kitabın Özgün Adı:

Eristische Dialektik

Die Kunst, Recht zu behalten

Türkçesi: Ülkü Hıncal

© Sel Yayıncılık, 2012

Genel Yayın Yönetmeni: irfan Sancı

Editör: Sabir Yücesoy

Kapak ve teknik hazırlık: Gülay Tunç

Birinci Baskı: Ocak 2 0 12

Baskı ve Cilt Yaylacık Matbaası

Fatih Sanayi Sitesi, 12/197-203

Topkapı-İstanbul, 567 80 03

Sertifika No: I 19 3 1

Arthur Schopenhauer

Eristik Diyalektik

Haklı Çıkma Sanatı

Türkçesi: Ülkü Hıncal

ERİSTİK DİYALEKTİK

Haklı Çıkma Sanatı

Eristik Diyalektik1 tartışma sanatıdır, mutlaka haklı

çıkmak amacıyla tartışma sanatı; yani perfas et nefas [hem

haklıyken hem de haksızken].2 Örneğin insan belli bir konuda

objektif olarak haklıyken, izleyenlerin gözünde ve

hatta bazen kendi gözünde de, haksız kabul edilebilir. Bu

durumda karşımdaki tartışmacı benim kanıtımı çürüttüğünde,

aslında belki başka kanıtlar da olabileceği halde,

savunduğum önerme çürütülmüş sayılmaktadır. Tabii bu

durumda muhalifim için de tam tersi bir ilişki söz konusudur:

Objektif olarak haksızken, haklı çıkar. Yani bir tezin

objektif doğruluğu ile tartışmacı ve dinleyicilerin değerlendirmesine

göre geçerliliği, iki ayrı şeydir. (Diyalektik

bunlardan İkincisi ile ilgilidir.)

Bu nereden ileri gelir? - İnsan türünün kötülüğünden.

Böyle olmasaydı, bizler baştan sona dürüst olsaydık, o

zaman her tartışmada sadece gerçeği gümşığına çıkarmaya

çalışırdık, bunun ilk dile getirdiğimiz düşüncemize

mi, yoksa karşımızdakinin görüşüne mi denk düştüğüne

5

aldırmazdık: Bu hiç fark etmezdi ya da en azından tamamıyla

ikincil sayılırdı. Oysa şimdi asıl sorundur. Düşünme

yetisi bağlamında özellikle duyarlı olan doğuştan kibirlilik,

ilk öne sürdüğümüz düşüncenin yanlış, muhalifimizin görüşünün

ise doğru çıkmasını istemez. Öyleyse her tartışmacı

doğru bir yargıda bulunmak için çaba göstermelidir.

Dolayısıyla önce düşünüp sonra konuşması gerekir. Ama

doğuştan kibirliliğe çoğunlukla gevezelik ve doğuştan hilekarlık

eşlik eder. Bu kişiler düşünmeden konuşur ve eğer

savlarının yanlış olduğunu, haksız olduklarını fark ederlerse,

durum bunun tam tersiymiş gibi görünsün isterler.

Gerçeğe olan ilgi doğru olduğu sanılan önermenin oluşturulması

sırasında herhalde çoğu kez yegane itici güç iken,

şimdi yerini kibrin ilgisine bırakmıştır: Doğrunun yanlış

ve yanlışın da doğru gibi görünmesi gerekmektedir.

Ancak bu hilekarlığın, artık bize de yanlış görünen bir

önerme üzerinde bu ısrar edişin bile bir mazereti vardır:

Başlangıçta önermemizin doğruluğundan çoğunlukla tamamen

eminizdir, ama şimdi karşı tarafın argümanları

onu geçersiz kılmış görünmektedir; önermemizden hemen

vazgeçersek, aslında haklı olduğumuzu sonradan anlamamız

çok olasıdır: Kanıtımız yanlışü, ama önerme için

doğru bir kanıtlama vardı; sadece, önermeyi kurtaracak

argüman hemen aklımıza gelmemişti. Dolayısıyla bizde

şöyle bir düstur oluşur: Karşı argüman doğru ve ikna edici

göründüğünde bile onunla savaşmah, sadece görünüşte

doğru olduğuna ve tartışma esnasında aklımıza onu çürütecek

ya da kendi iddiamızı başka bir biçimde doğrulayacak

bir argüman geleceğine inanarak mücadeleyi sürdürmeliyiz:

Böylelikle tartışmada hilekarlığa neredeyse

mecbur kalırız, en azından baştan çıkıp oraya doğru çekilmemiz

kolay olur. Bu süreçte anlama yetimizin zaafı ve

istencimizin sapkınlığı birbirini karşılıklı olarak destekler.

Bundan şu ortaya çıkmaktadır: Tartışan kişi genel olarak

doğru için değil, sadece kendi önermesi için mücadele

eder, proara etfocis [yurt ve ocak içirt] gibi ve perfas et nefas

hareket eder. Göstermiş olduğumuz gibi, başka türlüsünü

yapamaz.

Genellikle herkes, kendisine yanlış ya da şüpheli göründüğünde

bile savını kabul ettirmek ister.3 Bunun için

gerekli araçları herkese kendi kurnazlığı ve kötülüğü bir

ölçüde temin eder. Tartışmalar sırasında edinilen günlük

deneyim bunları bize öğretmektedir; yani herkesin kendi

doğal mantığı olduğu gibi, kendi doğal diyalektiği de vardır.

Ama bu doğal diyalektik, hiç de doğal mantık gibi güvenilir

değildir. Kimse kolay kolay mantık kurallarına

karşı bir düşünce ileri süremez ya da çıkarsama yapamaz:

Yanlış yargılar çok fazladır, yanlış çıkarımlar ise son derece

seyrek görülür. Yani bir insanda doğal mantığın yetersiz

kaldığına pek rastlanmaz, ama doğal diyalektiğin

yetersizliği öyle değildir: Bu eşit dağıtılmamış bir doğal

yetenektir (tıpkı esas itibarıyla eşit dağılmış akim tersine,

eşitsiz dağılmış yargıda bulunma yetisi gibi). Çünkü aslında

haklı olduğu bir konuda insanın sadece görünürdeki

argümanlarla akimın karışması veya görüşünün çürütüldüğünü

kabul etmesi ya da bunun tam tersi, sıklıkla olan

bir şeydir. Ve tartışmadan galip çıkan kişi, çoğunlukla

bunu önermesini oluştururken yargıda bulunma yetisimn

7

doğru işlemesine değil, o önermeyi kurnazlık ve beceriklilikle

savunmuş olmasına borçludur. Doğuştan olan, her

durumda olduğu gibi burada da en iyisidir.4 Ancak, alıştırma

yapmanın ve muhalife saldırmaya yarayan ya da

onun saldırmak için en fazla kullandığı taktikler üzerinde

düşünüp taşınmanın da bu sanatta ustalaşmaya çok

büyük katkısı vardır. Yani her ne kadar mantığm gerçekten

pratik kullanımı yoksa da, diyalektiğin pekâlâ olabilir.

Bana öyle geliyor ki Aristoteles kendi asıl mantığını (Analitik)

esas itibarıyla diyalektiğe temel ve bir hazırlık olması

üzerine oluşturmuştu ve asıl meselesi diyalektikti. Manük

önermelerin yalın biçimiyle uğraşır, diyalektik ise onların

ne içerdiğiyle ya da malzemesiyle, yani içeriğiyle: Bundan

dolayı biçimin yani genel olanın, içerikten yani özel olandan

önce ele alınması gerekliydi.

Aristoteles diyalektiğin amacını benim burada yaptığım

kadar kesin belirlememiştir. Temel amaç olarak tartışmayı

göstermiş, ama aynı zamanda, gerçeğin aranmasını

da belirtmiştir (Topik, I, 2); daha sonra (Topik, I, 12)

şöyle der: Önermeler felsefi olarak gerçeğe göre, diyalektik

olarak ise görünüş ya da övgüye, başkalarının kanaatine

{doÇa [doxa]) göre incelenir. Bir önermenin nesnel

doğruluğunun, onun geçerli kılınmasından veya onaylanmasından

farklı olduğunun ve ayrı tutulması gerektiğinin

bilincindedir, ancak bunları diyalektiğin sadece İkinciyle

ilgili olduğunu belirlemeye yetecek ölçüde ayırt etmez.5

Bu yüzden, İkinciye yönelik olarak getirdiği kuralların

arasına birincininkileri de karıştırmıştır. Dolayısıyla bana

8

öyle geliyor ki, giriştiği işi tam ve kesin olarak sonuçlandır

amamıştır.6

Aristoteles, diyalektiği kurma işini Topiklefde [Topicis]

kendine özgü bilimsel tiniyle son derece metodik ve sistematik

olarak ele almıştır. Bu hayranlık uyandırıcıdır,

ama buradaki açıkça pratik olan amaca tam anlamıyla ulaşılamamıştır.

Aristoteles Analitikle/de [Analiticis] kavramları,

yargıları ve çıkarımları saf biçim açısından ele aldıktan

sonra, içeriğe yönelir; artık sadece kavramlarla ilgilidir:

Çünkü asıl içerik kavramlardadır. Önermeler ve

çıkarımlar kendi başlarına sadece biçimden ibarettir: Onların

içeriği kavramlardır.7 - Aristoteles şöyle bir yol izler:

Her tartışmanın bir tezi veya bir problemi (bunlar sadece

biçimde ayrılır) ve bunu çözmekle görevli önermeleri vardır.

Burada söz konusu olan her zaman kavramlar arasındaki

ilişkidir. Bu ilişkiler öncelikle dört tanedir. Bir kavramın

1. tanımı [definitum]; veya 2. cinsi [genus]; veya 3.

kendine özgü, ayırdedici niteliği, yani proprium, löıov

[idion ]; veya 4. accidens'ı, yani kendine özgü veya onu başkalarından

ayırıcı olsun ya da olmasın herhangi bir özelliği,

kısacası bir nitelemesi [Prädikat] aramr. Her tartışmanın

problemi, bu ilişkilerden birine bağlanır. Bütün diyalektiğin

temeli işte budur. Aristoteles Topik' in sekiz kitabında

kavramlarm bu dört açıdan birbirleriyle karşılıklı

girebilecekleri tüm ilişkileri ortaya koyar ve her mümkün

ilişkinin kurallarını belirtir. Yani bir kavramın, bir diğerinin

proprium'u, accidens’ı, genus'u veya definitum'u (tanımı)

olabilmesi için onunla nasıl bir ilişki içinde olması gerektiğini

açıklar: bu gibi bir düzenlemede kolayca yapılabile9

cek hataların neler olduğu, böyle bir ilişkiyi kurmak

(xcxTaax8va£,£tv [kataskeuazeirı]) isteyen birinin her defasında

nelere dikkat etmesi gerektiği ve başkası böyle bir

şey yaptığında o kuruluşu çürütmek (avaaxeua^eıv [anaskeuazein])

için neler yapılabileceği. Aristoteles böyle her

kuralın ya da bu sınıf-kavramlarımn aralarındaki her bir

genel ilişkinin kuruluşunu totcoç [topos], yani locus [yer,

durum] olarak adlandırmış ve böyle 382 adet tojtoi [topoi]

sıralamıştır. Topica [Topikler] adı buradan gelmektedir. Ayrıca

tartışmaya ilişkin bazı genel kurallar da ekler, ama

bunlarla da konu tamamlanmış olmaz.

Yani topos saf içeriksel değildir, belli bir nesne ya da

kavrama bağlanmaz; ama her zaman bütün olarak kavram

sınıflarının bir ilişkisine dairdir ve bu ilişki de, her tartışmada

olduğu gibi sözkonusu dört açıdan ele alman

sayısız kavram arasmda bulunabilir. Ve bu dört ilişki biçiminin

de yine alt sınıfları vardır. Buradaki ele alış hâlâ

bir ölçüde biçimseldir, ama mantıkta olduğu gibi saf biçimsel

değil, çünkü kavramların içeriğiyle ilgilenmektedir.

Ancak, bunu biçimsel tarzda yapar: A kavramının içeriği

B kavramının içeriğiyle nasıl bir ilişkide olmalıdır ki,

biri diğerinin genus'u, proprium’u (ayırdedici özelliği),

accidens'i veya tanımını oluştursun ya da bunlara bağlı

altbaşlıklar durumundaki bir ilişki bulunsun: karşıtlık

avxıxei|i£vov [antikeimenon], neden ve etki veya bir özelliğin

varoluşu ya da eksikliği vb. Her tartışma bu ilişki üzerinedir.

Aristoteles'in topoi olarak bu ilişkiler üzerine

getirdiği kuralların çoğu kavram ilişkilerinin doğasında

bulunan şeylerdir; herkes kendiliğinden bunları bilir ve

10

muhalifinin bunlara riayet etmesi için kendiliğinden ısrar

eder. Yani tıpkı mantıkta olduğu gibi. Hatta bu durumda

kurallara uymak ya da uyulmadığını fark etmek, fopos'taki

soyut kuralları gözetmekten daha da kolaydır. Bundan

dolayı bu diyalektiğin pratikte kullamm alanı büyük değildir.

Neredeyse sadece kendiliğinden anlaşılan ve sağlıklı

aklın kendiliğinden fark edeceği şeyler söyler.

Örnekler: "Eğer herhangi bir nesnenin cinsinden [genus]

söz ediliyorsa, ona bu cinsin bir türü de [species] tekabül

etmek zorundadır; böyle değilse, önerme yanlış demektir:

Mesela ruhun hareket ettiği ileri sürülüyorsa, uçuş, yürüyüş,

büyüme, küçülme vb. gibi belli bir hareket ona özgü

olmalıdır. Yoksa ruh hareketsizdir. Yani türü olmayan bir

şeyin cinsi de yoktur: Bu topos'tur." Sözkonusu topos, tezler

ileri sürmeye ve çürütmeye yarar, dokuzuncu topos'tur.

Ve tersi de geçerlidir: Eğer bir şeyin cinsi yoksa, türü de

yoktur. Mesela birisinin bir başkası aleyhine konuşmuş olduğu

iddia ediliyor olsun: Onun hiç konuşmadığım ispatlarsak,

böyle bir şey söylemediğini de ispatlamış oluruz.

Çünkü cinsin olmadığı yerde tür de olamaz.

Nitelik, yani proprium konusunda, 215. locus’ta şöyle

denilmektedir: "İlkin, geçersizleştirme üzerine: Eğer muhalif

nitelik olarak ancak duyusal yoldan algılanabilecek

bir şeyi belirtmişse, bu kötü bir belirtmedir. Çünkü duyusal

olan her şey, duyular alanının dışına çıküğı zaman belirsizleşir.

Mesela muhalif, güneşin niteliği olarak onun

dünyanın üzerinden geçen en parlak yıldız olduğunu ileri

sürsün. Bu işe yaramaz, çünkü güneş battığında artık duyular

alanının dışında olduğu için, dünyanın üzerinden

ı ı

geçip geçmediğini bilemeyiz. - İkincisi, bir iddia ileri sürmek

üzerine: Niteliğin doğru şekilde belirtilmesi için, ya

duyusal yoldan algılanmayan bir şey ya da duyusal yoldan

bilinen ama kaçınılmaz olarak hazır bulunan bir şey

belirtilmelidir. Mesela, yüzeyin niteliği olarak onun önce

bir rengi olduğu belirtilmişse, bu duyusal bir özelliktir

ama açıkça her zaman mevcuttur, yani doğrudur." - Aristoteles'in

diyalektiği hakkında bir fikir vermek için bu kadarı

yeter. Bana böylece amaca ulaşılmış gibi gelmediği

için, bir başka kaynaktan daha yararlanmayı denedim. Cicero

kendi Topikler'ini, Aristoteles'in eserini belleğinde

kaldığı kadarıyla taklit ederek oluşturmuştur. Metin çok

sığ ve zayıftır. Cicero bir topus'un ne anlama geldiğini,

amacmm ne olduğunu açık seçik kavrayabilmiş değildir

ve ex ingenio [kendi icadı] türlü çeşitli anlamsızlığı bir

yığm hukuksal örnekle donatmıştır. Onun en kötü yazılarından

biridir bu.

Diyalektiği saf haliyle kavramak için objektif gerçekle

ilgilenmeden (bu mantığın konusudur) onu sadece haklı

çıkma sanatı olarak ele almalıyız. Tabii eğer zaten haklıysak,

haklı çıkmamız daha kolay olacaktır. Ama kendi başına

diyalektiğin başlıca görevi, her türden saldırıya,

özellikle dürüst olmayan saldırılara karşı insanın kendini

nasıl savunacağım ve aynı şekilde başkasının iddialarına

kendisiyle çelişkiye düşmeden ve söyledikleri çürütülemeden

nasıl saldırabileceğini göstermektir. Objektif doğruyu

bulma işini kendi önermelerini geçerli kılma, kabul

ettirme sanatından ayırmak gerekir: Bunlardan ilki çok

farklı bir faaliyettir [jteayııateıa - pragmateia]; yargıda bu12

lunma yetisinin, düşünümün ve deneyimin işidir ve buna

özgü bir sanat yoktur; diğeri ise diyalektiğin amacını oluşturur.

Diyalektik, görüntünün [Schein] mantığı olarak tanımlanmıştır.

Yanlış: Öyle olsa, sadece yanlış önermelerin

savunmasında kullanılabilirdi; oysa insan haklı olduğunda

da görüşünü savunmak için diyalektiğe gereksinim

duyar. Hileli yolları tanımalıdır ki onlara karşılık verebilsin.

Ayrıca, muhalifi aynı silahlarla vurabilmek için bunlara

sıklıkla kendisi de başvurabilir. Yani diyalektik açıdan

objektif doğruyu bir kenara bırakmak ya da tesadüf saymak

zorundayız. Tek yapmamız gereken, kendi iddialarımızı

nasıl savunacağımızı ve muhalifimizin görüşlerini

nasıl çürüteceğimizi bulmaktır. Buna yönelik kuralları uygularken,

objektif doğruyu hiç dikkate almamalıyız,

çünkü genellikle objektif doğru bilinmez.8 Çoğu zaman

haklı ya da haksız olduğumuzu kendimiz de bilemeyiz,

sık sık buna inanır ve yanılırız. İki taraf da sık sık buna

inanır: Çünkü veritas est in puteo [doğru derindedir] (ev

|3u0ü) f| a/a]0aa [en butho e aletheia], Demokritos). Tartışmaya

başlarken kural olarak herkes kendi dediğinin

doğru olduğuna inanır. Tartışma ilerlediğinde iki taraf da

kuşkuludur. Ancak tartışmanın sonunda doğrunun bulunması,

onaylanması beklenir. Ama diyalektik bununla

meşgul olmaz: Bir kılıç ustası dövüşürken düelloya yol

açan olayda kimin haklı olduğuyla ilgilenmez, tek dikkat

ettiği şey, hamle yapıp isabet ettirmek ve hasmımn hamlelerini

savuşturmaktır. Diyalektikte de aynen böyledir:

Tinsel bir kılıç dövüşüdür diyalektik, ancak böyle saf olarak

kavranırsa kendine özgü bir disiplin oluşturabilir.

Çünkü saf objektif doğruyu amacımız olarak görürsek,

13

yalın mantığa geri döneriz. Öte yandan, amacımız yanlış

önermeler öne sürmek olursa, ortaya kuru sofistikten

başka bir şey çıkmaz. Ve her iki durumda da nesnel doğru

ve yanlışı önceden bildiğimiz varsayılmıştır; oysa bu çok

seyrek olabilen bir şeydir. Öyleyse diyalektiğin doğru kavranışı

söylediğimiz gibidir: Diyalektik tinsel kılıç dövüşü

sanatıdır ve tartışmayı kazanmaya yarar. Aslında buna

eristik demek daha uygun olurdu. En doğru ismi eristik

diyalektiktir: Dialéctica eristica. Ve çok yararlıdır, ne var ki

son zamanlarda haksız yere ihmal edilmiştir.

Bu anlamda diyalektik, tartışmada haklı olmadıklarını

fark eden ama buna rağmen durumu kurtarmak isteyenlerin,

doğadan aldıkları yetenekle uyguladıkları bir sanatın

sistem ve kurala indirgenerek özetlenmesi ve sunumudur.

Dolayısıyla diyalektiğin bilimini yaparken nesnel gerçeklik

ve onun ortaya çıkarılması üzerinde durmak, tamamen

amaç dışı kalırdı; çünkü özgün ve doğal diyalektikte

böyle bir şey olmaz, tek hedef haklı çıkmaktır. Yani bizim

kastettiğimiz anlamda bilimsel diyalektiğin temel görevi,

tartışmada başvurulan hileleri tek tek açıklamak ve çözümlemektir:

Böylece bunları gerçek tartışmalarda hemen

tanıyabilir ve yok edebiliriz. Tam da bu nedenle diyalektik

açıkça, objektif gerçekliği değil tartışmayı kazanmayı nihai

amacı yapmalıdır.

Geniş çaplı araştırmalar yaptığım halde, bildiğim kadarıyla

bu yönde gerçekleştirilmiş herhangi bir çalışma

yok.9 Yani bakir bir alan var önümüzde. Amacımıza varmak

için, deneyimden yola çıkmalıyız: Çevremizde sık ya14

şanan tartışmalarda tarafların söz konusu hileleri birbirine

karşı nasıl kullandığım gözlemleyerek farklı biçimlerde

tekrarlanan hilelerin genel yapılarına ulaşmalıyız. Böylece,

hem kendimiz kullanmak hem de bize karşı kullanıldıklarında

bunu boşa çıkarmak üzere, genel bazı hileleri

[Stratagemata] ortaya koyabiliriz.

Aşağıdaki açıklamalar bunun bir ilk denemesi olarak

anlaşılmalıdır.

15

BÜTÜN DİYALEKTİĞİN

TEMELLERİ

İlk önce, her tartışmanın esasını ele alacak, bir tartışmada

aslında ne olduğuna bakacağız. Diyelim ki muhalifimiz

bir tez öne sürdü (ya da biz sürdük, bu fark etmez).

Bunu çürütmek için iki tarz ve iki yol vardır.

Tarzlar: a) ad rem [konuya yönelik]; b) ad homirıem [insana

yönelik] ya da ex concessis [kabul edilmiş olana göre].

Yani öne sürülen önermenin ya eşyanın tabiatıyla, mutlak

nesnel gerçekle; ya da muhalifin başka iddialarıyla veya

onayladığı diğer şeylerle, yani göreli öznel gerçekle uyuşmadığını

göstermeliyiz. Bu sonuncu tarz sadece kanaate

bağlı göreli bir şeydir ve konuya ilişkin nesnel doğruyla

bir bağlantısı yoktur.

Yollar: a) doğrudan çürütme; b) dolaylı çürütme. Doğrudan

çürütme tezin nedenlerine, dolaylı çürütme ise sonuçlarına

saldırır; ilki tezin doğru olmadığını, ikinci ise

doğru olamayacağını gösterir.

16

Doğrudan çürütme iki türlü olabilir: Ya muhalifin

önermesini dayandırdığı nedenlerin yanlış olduğunu gösteririz

(rıego majör em; minorem [büyük ve/veya küçük öncülün

reddi]) ya da nedenleri kabul ederiz ama bunlardan

o önermenin çıkmayacağını gösteririz (nego consequetıtiam

[vargının reddi]); yani tasımın vargısı veya biçimini hedef

alırız.

Dolaylı çürütmede ise ya Apagoge [sapma; bir şeyi karşıtının

saçma ya da olanaksız olduğunu göstererek ispatlama]

ya da örneğe [İnstanz] başvurulur.

Apagoge: Muhalifin önermesini doğru kabul ederiz;

sonra bunu doğru kabul edilen bir başka önermeyle birlikte

bir çıkarsamanın öncülü olarak kullandığımızda ne

sonuç çıkacağını gösteririz: Ortaya açıkça yanlış olan bir

vargı çıkmıştır, ya eşyanın tabiatıyla10 ya da muhalifin

başka iddialarıyla çelişmektedir, yani ad rem ya da ad hominem

olarak yanlıştır (Hippia Majör ve başka diyaloglarda

Sokrates). Demek ki muhalifin tezi olan önerme de yanlıştır:

Çünkü her ne kadar yanlış öncüllerden hep yanlış

önermeler çıkmasa da, doğru öncüllerden sadece doğru

önermeler çıkar.

Örnek [instanz], evataatç [enstasis - itiraz], exemplum in

contrarium [karşı örnek]: Genel önermenin doğruca formülasyonunda

kapsadığı özel durumlara gönderme yapılarak

çürütülmesi: Sözkonusu durumlar aslında genel

önermeye uymadığından, demek ki önermenin kendisi

yanlıştır.

17

Her tartışmanın çerçevesi, iskeleti işte böyledir. Yani

artık tartışmaların temel bilgisine sahibiz. Çünkü esas itibarıyla

her türlü tartışma buna döner, buna indirgenir.

Ama bütün bunlar gerçek ya da sadece görünüşte olabilir,

hakiki ya da sahte gerekçeler ilori sürülerek gerçekleşebilir.

Ve işin aslını bilmek kolay olmadığından, tartışmalar

da uzayıp gider ve sert geçer. Aynı şekilde, biz de açıklamalarımızda

gerçeği ve görünüşü ayırt edemeyiz, çünkü

zaten bundan tartışmacıların kendileri de önceden emin

değildir. Dolayısıyla hileleri haklı ya da haksız olduğumuzu

dikkate almadan açıklayacağım; çünkü bundan

kendimiz de emin olamayız. Ancak tartışma yoluyla ortaya

çıkacak bir şeydir bu. Ayrıca, genel olarak her tartışmada

ya da argümantasyonda herhangi bir konu hakkında

hemfikir olmamız gerekir ki, bunu prensip olarak alıp

buradan hareketle tartışılan soruya ilişkin yargıda bulunmaya

çalışalım: Contra negantem principia non est disputandum

[Prensipleri reddeden biriyle tartışılamaz].

r8

HİLE 1:

Genişletme

Genişletme. Muhalifin iddiasım doğal sınırları ötesine çekmek,

bunları mümkün olduğunca genel yorumlamak,

mümkün olduğunca geniş anlamda ele almak ve abartmak;

diğer yandan kendi önermemizin anlamını mümkün olduğunca

sınırlı tutmak, onu mümkün olduğunca dar sınırlar

içine çekmek: Çünkü bir iddia ne kadar genel olursa, saldırılara

o kadar açık olur. Hileye karşı çare, puncti'nin [noktalar,

burada: anafikir] ya da status controversiae'nin [tartışma

konusu] kesin ve doğru olarak ortaya konmasıdır.

Örnek 1: Ben şunu dedim: "İngilizler ilk dramcı ulustur."

- Muhalifim bir instantia [örnek] vermeyi deneyerek

yanıtladı: "Onların müzikte ve dolayısıyla operada hiçbir

şey yapamadığı bilinir." - Ben, müziğin dramatik sanat

kavramı kapsamında olmadığım, dramın yalmzca trajedi

ve komediyi kapsadığını hatırlatarak saldırıyı geri püskürttüm:

Bunu o da gayet iyi bildiği halde, önermemi genelleştirmeye

ve bütün tiyatro gösterileriyle, dolayısıyla

operayla ve böylece müzikle de ilişkilendirmeye çalıştı; bu

19

şekilde beni kesinlikle yenmeyi denedi. Önermemizi kurtarmak

için yapmamız gerekense bunun tersidir: Eğer ilk

ifade şeklimiz buna uygunsa, önermemizi başlangıçta kastettiğimizden

daha dar kapsamlı hale getirmeliyiz.

Örnek 2: A şöyle der: "1814 Barışı bütün Alman Hansa

kentlerine bağımsızlıklarını iade etti." - B, şu instantia in

contrarium'u [karşı örnek] getirir: "Danzing, Bonapart'm

verdiği bağımsızlığı söz konusu barış antlaşmasıyla kaybetti."

- A kendini şöyle kurtarır: "Ben bütün Alman Hansa

kentlerini kastettim, Danzing Polonya'daki bir Hansa

kentidir."

Bu hileyi Aristoteles Topik VIII, 12 ve ll'd e anlatmıştır.

Örnek 3: Lamarck (Philosophie zoologique adlı eserinde)

poliplerin duyulardan tamamen yoksun olduklarını,

çünkü sinirleri olmadığım söyler. Ama algılama yeteneğine

sahip oldukları kesindir, çünkü yapay olarak daldan

dala hareket ederek ışığa yönelirler ve avlarını yakalarlar.

Bu nedenle poliplerde sinir kütlesinin bütün vücut kütlesinde

oranlı bir şekilde yayılmış, sanki onun içinde eriyip

dağılmış olduğu varsayılmıştır. Çünkü poliplerin açıkça

algıları olduğu halde, özel duyu organları yoktur. Bu görüş

Lamarck'ın düşüncesini altüst edince, o da diyalektik

bir tavırla şöyle argümanlar ileri sürdü: "Öyle olsa, polip

vücudunun bütün bölümlerinin her türlü duyu algısına

yetenekli olması gerekirdi, hatta hareket, irade ve düşünme

yeteneği de bulunurdu. O zaman bir polip, vücudunun

her noktasında mükemmel bir hayvamn bütün

organlarına sahip demekti: Her nokta görebilir, koku ala20

bilir, tat alabilir, duyabilirdi vb.; hatta düşünebilir, yargıda

bulunabilir, çıkarsama yapabilirdi. Vücudunun her parçacığı

mükemmel bir hayvan olurdu ve polip insandan

daha yüksek bir varlık konumuna yerleşirdi, çünkü insanın

ancak bütün halinde sahip olduğu yeteneklere polip

vücudunun her bir parçası sahip demekti. - Üstelik polipler

üzerine ileri sürülen bu iddiaları, bütün canlıların en

az gelişmişi olan monadlara [tek hücreli organizmalar] ve

nihayet, yine canlı varlıklar olan bitkilere de vs. uygulamamak

için bir neden yoktur." Böyle diyalektik hileler

aracılığıyla bir yazar, haksız olduğunu ve aslında bunu

kendinin de bildiğini itiraf eder. Çünkü "polipin bütün

vücudu ışığa duyarlıdır, yani sinir yapısı vardır" önermesini

alıp onu polipin bütün bedeninin düşündüğü şekline

sokmuştur.

21

HİLE 2:

Eşadlılık [Homonymie]

Eşadlılıktan [homonymie] yararlanarak ortaya konulan

iddia genişletilir ve aynı sözcüğün geçmesi dışında konuşulan

konuyla çok az veya hiç ortak bir yanı olmayan bir

şeye dönüştürülüp bu yeni önerme açıkça ve başarıyla çürütülür.

Böylece sanki asıl iddia çürütülmüş gibi bir görünüm

sağlanır.

Not. Eşanlamlılık [Synonyma - eşanlamlılar] iki ayrı

sözcüğün aynı anlama gelmesidir. - Eşadlılık [Homonyma

- eşadlılar] iki farklı kavramın aynı sözcükle karşılanmasıdır.

Bakınız Aristoteles, Topik I, 13. "Derin," "keskin,"

"yüksek" bazen cisimler bazen de sesler için kullanılan

eşadlılardır. "Dürüst" ve "namuslu" ise eşanlamlıdır.

Bu hileyi sophismazx homonymia [sophisma = yanıl(t)ma,

akıl yürütme hatası] ile özdeş olarak anlayabiliriz. Ancak

bu çok belirgin yanıltma, kolay kolay kimseyi kandıramaz.

22

Omne lumen potest extinqui

[Bütün ışıklar söndürülebilir.]

Intellectus es t lumen

[Anlama yetisi bir ışıktır.]

Intellectus potest extinqui.

[Anlama yetisi söndürülebilir.]

Burada dört termini [terimler] olduğu hemen fark ediliyor:

gerçek anlamıyla lumen [ışık] ve mecazi anlamıyla

lumen. Ama daha inceltilmiş haliyle bu hile, özellikle aynı

sözcükle karşılanan kavramların yakın ilişki içinde olduğu

ve birbirinin yerine geçebileceği durumlarda, gerçekten

yanıltıcı olabilir.

Örnek:11 A. Kant felsefesinin sırlarına henüz vakıf değilsiniz.

B. Ah! Sırlarla işim olmaz benim.

Örnek 2: Ben, aşağılamaya uğrayan birinin daha büyük

bir aşağılamayla karşılık vermez ya da hasmının veya kendinin

kanını akıtmazsa, onursuz sayılacağı şeklindeki

onur ilkesini ahmakça bulup reddettim. Buna neden olarak,

gerçek onurun insanın çektiği şeyden dolayı yaralanmadığını,

yalnızca yaptığı bir şeyden dolayı yaralandığım

ileri sürdüm; çünkü her zaman herkesin başına her türlü

şey gelebilir. - Muhalifim saldırıyı doğruca gösterdiğim

bu "neden" üzerine yöneltti ve açık seçik şunu gösterdi:

Eğer bir tüccar dolandırıcılık veya sahtecilik veya işinde

özensizlik yapüğı gerekçesiyle haksız yere suçlanırsa, bu

23

onuruna bir saldırıdır ve sadece çektiği acı nedeniyle

onuru incinebilir; bu durumda tüccarın onurunu kurtarmak

için, kendisine iftira edenleri mahkemeye vermek ve

bunu yalanlamaktan başka yapabileceği bir şey yoktur.

Muhalifim burada eşadlılıktan yararlanarak, itibar da

denilen ve iftira yoluyla zedelenen burjuva onurunu, point

d'honneur [şeref] de demlen ve aşağılama yoluyla zedelenen

şövalyelik onuru kavramına sokuşturdu: Bunlardan

ilkine yapılan bir saldırı gözardı edilemeyeceği, aksine

böyle bir iddianm kamuoyu önünde çürütülüp püskürtülmesi

gerektiği için, demek ki aym haklı gerekçeyle, diğerine

yapılan saldırı da gözardı edilmemeli, tersine daha

ağır bir hakaret ve düelloyla bertaraf edilmelidir. - Burada

onur sözcüğünün eşadlılığı aracılığıyla çok farklı iki şey

birbirine karıştırılıyor: Ve böylece eşadlılıktan dolayı bir

mutatio controversia [tarüşma konusunda dönüşüm] ortaya

çıkıyor.

24

HİLE 3:

Mutlaklaştırma

Başka bir şeyle bağlantı halinde, kata ti, relative ortaya konulan

bir önermeyi12 sanki genel, simpliciter [basitçe, doğruca],

ajdcoç [aplos - basit], absolute [mutlak] bir geçerlilikle

ifade edilmiş gibi almak; ya da en azından başka bir bağlama

oturtmak ve sonra çürütmek. Aristoteles'in buna ilişkin

örneği şudur: Zenci siyahtır; ama dişlerine bakılırsa

beyazdır; yani aym zamanda hem siyahtır hem de siyah

değildir. - Bu kurgusal bir örnektir, kimsenin aklım karışürması

beklenemez. Şimdi bunun karşısına gerçek deneyimlerimizden

bir örnek koyalım.

Örnek 1: Felsefe üzerine bir konuşmada, benim sistemimin

dingincileri [Quietisten] koruduğunu ve övdüğünü

itiraf ettim. - Az sonra konu Hegel'e geldi ve ben onun çoğunlukla

saçma şeyler yazdığım veya en azmdan yazılarının

çoğu bölümlerinde yazarın ortaya bir takım sözler

koyduğunu, anlamı ise okurun yerleştirmesi gerektiğini

iddia ettim. - Muhalifim bunu ad rem [konuya yönelik] olarak

çürütmeyi denemedi, bir ad hominem [insana yönelik]

25

argümanla yetindi: Ben demin dingincileri övmüştüm,

ama onlar da pek çok saçma şey yazmışlardı. - Buna hak

verdim, ama dingincileri filozof ve yazar olarak övmediğimi

söyleyerek onu düzelttim. Yani onları teorik ürünlerinden

dolayı değil, sadece insan olarak, yaptıklarından

dolayı, sadece pratik açıdan beğeniyordum. Oysa Hegel'e

ilişkin olarak onun teorik çalışmasını ele almıştık. Böylece

saldırıyı savuşturdum.

Bu ilk üç hile birbiriyle akrabadır: Ortak yanları, muhalifin

aslında ileri sürülmüş olandan değil, farklı bir şeyden

söz etenesidir. Yani bu şekilde kandırılan biri, ignomtio

eîenchi [(karşı-)ispaün bilinmemesi] hatasına düşmüş olur.

Çünkü yukarıdaki bütün örneklerde muhalifin söylediği

doğrudur, ama tezle gerçek değil, sadece görünüşte çelişki

içindedir. Muhalifin saldırısına karşı yapılacak şey, onun

çıkarsamasında vardığı sonucu reddetmektir: Yani kendi

önermesinin doğruluğundan bizim önermemizin yanlış

olduğunu çıkarsamasını. Böylece muhalifin çürütmesi per

negationem consequerıtiae [varılan sonucun reddedilmesi

yoluyla] doğrudan çürütülmüş olur.

Bir başka yanıltma, çıkacak sonucu önceden görüp öncüllerin

doğruluğunu kabul etmeye yanaşmamaktir. Buna

karşı aşağıda iki yol gösterilecektir (Kural 4 ve 5).

26

HİLE 4:

Oyunu Gizleme

Eğer bir sonuç çıkarmak istiyorsak, bunu önceden belli etmemeli,

öncülleri tek başlarına, konuşmaya serpiştirerek

kabul ettirmeliyiz. Yoksa muhalif tüm kötü niyetiyle güçlük

çıkarır. Veya muhalifin öncülleri kabul etmeyeceği anlaşılıyorsa,

bu öncüllerin de öncüllerini ortaya koymalıyız,

yani öntasımlar [Prosyllogismett] getirmeliyiz. Böyle birçok

öntasımın öncüllerim herhangi bir düzen olmaksızın, yani

oyunumuzu belli etmeden kabul ettirerek bunu ihtiyacımız

olan her şeyi elde edene dek sürdürürüz. Yani uzak

bir yerden başlayarak sonuca varırız. Aristoteles bu kuralları

Topik, VIII,l'de vermiştir.

Örneğe gerek yoktur.

27

HİLE 5:

Yanlış Önerme Kullanma13

Muhalif doğru öncülleri -doğruluklarını fark edemediği

veya bunlardan tezin hemen çıkarsanacağını gördüğü içinkabul

etmiyorsa, savımızın ispatı için yanlış önermelerden

yararlanabiliriz. Kendi başlarına [an sich] yanlış ama ad hominem

[insana yönelik; burada: muhalif açısmdan] doğru

önermelerle, muhalifin düşünme tarzına uygun, yani ex

concessis [kabul edilmiş olana göre] argümanlar sunarız.

Çünkü yanlış öncüllerden doğru sonuç çıkabilir; ama doğrudan

yanlış asla çıkmaz. Aynı şekilde, muhalifin yanlış

önermesini, onun doğru sandığı yanlış önermelerden hareketle

çürütmek de mümkündür. Çünkü işimiz bu kişiyledir

ve onun düşünce tarzından yararlanmamız gereklidir.

Mesela düşüncesini benimsemediğimiz herhangi bir

mezhebin taraftarıysa, bu mezhebin fikirlerini ona karşı

temel ilkeler [principia] olarak kullanabiliriz. Aristoteles,

Topik, VIII, 9.

28

HİLE 6:

Kanıtı Varsayma

Kanıtlanması gereken şeyi varsayarak gizli bir petitio principii

[kanıtı varsayma] yapılır. Bunun yolları şunlardır: 1)

başka bir isim kullanarak, örneğin "onur" yerine "itibar",

"bakirelik" yerine "erdem" vb. ya da birbirinin yerine

geçen kavramlarla, örneğin "omurgalılar" yerine "kırmızı

kanlı hayvanlar"; 2) tartışmalı bir noktayı kabul edilebilir

bir genellemeye katarak, mesela tıbbın belirsizliklerle dolu

olduğunu ileri sürerken tüm insan bilgisinin belirsizliğim

varsaymak; 3) Eğer vice versa [tersine] iki şey birbirinden

çıkarsanıyor ve bunlardan biri kanıtlanmak isteniyorsa,

diğeri varsayılır; 4) Eğer genel bir önerme ispatlanacaksa,

her bir tekil önermenin kabul edilmesi sağlanır (2 numaralı

yolun tersi) - (Aristoteles, Topik VIII,11).

Diyalektik uygulaması üzerine Aristoteles'in Topik1 inin

son bölümünde iyi açıklanmış kurallar vardır.

29

HİLE 7:

Bir Anda Çok Soru Sorma

Eğer tartışma biraz şiddetli ve biçimsel yol alıyorsa ve konuşmacılar

birbirini tam olarak anlamak istiyorsa, iddiayı

ortaya atan ve bunu kamtlaması gereken kişi, muhalifine

sorular sorarak onun kabul ettiklerinden hareketle tezinin

doğruluğunu gösterir. Bu erotematik [erotematisch - öğrencilere

sorular sormaya dayanan öğretme yöntemi; öğretmenin

konuşup öğrencilerin dinlediği akromatik

yöntemin alternatifi] yöntem (Sokratik de denir) özellikle

antik dönemde çok kullanılmıştır. Şimdi ele aldığımız ve

sonraki birkaç hile (hepsi de Aristoteles, Liber de elenchis

sophisticis, bölüm 15'ten serbest bir yorumlamayla aktarılmıştır)

bu tekniği andırmaktadır.

Bir anda yığınla geniş kapsamlı, ayrıntılı soru sorularak

asıl kabul ettirilmek istenen şey gizlenir; buna karşılık kabul

edilenlerden çıkarılan argüman hızla öne sürülür. Çünkü

bir şeyi yavaş anlayanlar konuyu tam olarak takip edemez

ve ispattaki olası hata veya boşlukları gözden kaçırır.

30

HİLE 8:

Kızdırma

Muhalifi kızdırmak: Öfkeli kişi doğru yargıda bulunamaz

ve avantajım fark edip kullanamaz. Onu açıkça haksızlıklar

yaparak, rahatsız ederek ve haddini bilmez bir tavırla

kızdırabiliriz.

31

HİLE 9:

Soru Sırasını Karıştırma

Sonuç çıkarmayı sağlayacak sorular düzgün bir sırayla sorulmaz,

tersine başka başka yerlere dağıtılır: Böylece muhalif

nereye varmak istendiğini bilemez ve tedbir alamaz.

Ayrıca, cevaplarm çeşitli niteliklerinden yararlanarak farklı,

hatta karşıt sonuçlar çıkarabiliriz. Bu, izlediğimiz yol ve

yöntemi maskelediğimiz "Hile 4" ile benzerlik gösterir.

32

HİLE 10:

Zıddını Sorma

Eğer muhalifimizin tezimiz için olumlu yanıt almamız gereken

sorulara bilerek olumsuz yanıt verdiğini fark edersek,

sanki olumlu yanıt almak istiyormuş gibi tezimizin

aksi yönde sorular sormalıyız; ya da en azından ikisini birden

onun seçimine sunmalıyız. Böylece hangi önermeye

olumlu yanıt istediğimizi anlayamayacaktır.

HİLE 11:

Sonucu Sormama

Bir tümevarım yaptığımızda muhalifimiz bunun için gerekli

tekil durumları kabul emişse, ona bu tekil durumlardan

çıkan genel doğruyu kabul edip etmediğini sormaktan

kaçınmalı, bunun yerine onu sonradan üzerinde anlaşılmış

ve kabul edilmiş bir olgu olarak sunmalıyız. Çünkü zamanla

muhalifimiz bunu kabul ettiğine kendi de inanmaya

başlayacak, tek tek özel durumlar hakkında sorulan ama

tabii sonunda amaca varan çok sayıda soruyu hatırladıkları

için dinleyiciler de öyle sanacaktır.

34

HİLE 12:

İsim Seçme

Kendine has bir adı olmayan, ancak metafor aracılığıyla

belirtilebilen genel bir kavram sözkonusuysa, metaforu

daha baştan iddiamıza elverişli şekilde seçmeliyiz. Mesela

Ispanya'daki iki siyasi parti serviles [köleler-hizmetkarlar]

ve liberales [liberaller] olarak anılır ve tabii bu adlar liberaller

tarafından seçilmiştir.

Protestanlar hem bu adı hem de Evanjelikler adım kendileri

seçmiş, Katolikler ise onlara sapkınlar [Ketzer = heretik]

demiştir.

Aynı şey, daha kesin bir anlam taşıyan nesne veya

durum isimleri için de geçerlidir. Mesela, muhalif herhangi

bir değişiklik önerdiğinde, bundan "yenilik" diye

söz etmeliyiz, çünkü bu kelime hoş karşılanmaz. Tabii

öneriyi biz getirdiysek, yapacağımız şey bunun tersidir.

İlk durumda karşıtlığı anlatmak için "mevcut düzen",

İkincide ise "köhnemiş önyargı" [Bocksbeutel] demeliyiz.

Tamamen kasıtsız ve tarafsız birinin "dinsel pratik" ya da

35

Tl

"din sistemi" kavramlarım kullanacağı yerde, bunlara taraftar

biri "dindarlık", "Tanrı'ya adanmışlık" derken,

karşı çıkan biri aynı şeylerden "bağnazlık", "hurafe" diye

söz edebilir. Bu aslında incelmiş bir petitio principii'dir:

İspat edilmek istenen şey önceden sözcüğe, isimlendirmeye

kaülır, sonra analitik bir yargı halinde ortaya çıkarılır.

Birinin "emniyet altına almak", "gözaltına almak"

dediğine, muhalifi "hapse atmak" diyecektir. Çoğu zaman

bir konuşmacı verdiği isimler aracılığıyla niyetini daha

baştan ele verir. Biri "ruhban sınıfı" der, diğeri "rahip takımı".

Bütün hileler arasmda bu en sık başvurulandır ve

içgüdüsel olarak kullanılır. "Dinsel coşku" = "fanatizm",

"ahlakdışı davranış veya çapkınlık" = "zina" - "çift anlamlı

fıkra" = "müstehcen fıkra" - "ödeme güçlüğü" =

"iflas" - "etkide bulunma ve kişisel bağlantı yoluyla" =

"rüşvet ve iltimasla" - "şükran ve takdir" = "iyi ödeme".

36

HİLE 13:

Tezat Sunma

Muhalife tezimizi kabul ettirmek için karşı-tezi de sunup

seçim yapmayı ona bırakmalı, ama bu karşıtlığı çok çarpıcı

şekilde dile getirerek onun paradoksa düşmesine yol açmadan

tezimizi makul göstermeliyiz. Mesela bir gencin,

babasının söylediği her şeyi yapması gerektiğini kabul ettirmek

istiyorsak, şöyle sorarız: "İnsan ebeveyninin söylediği

her şeye karşı mı koymalı yoksa itaat mi etmeli?" -

Ya da herhangi bir şey hakkında "sık" dendiğinde, "sık"

sözcüğünden az görülen durumları mı yoksa çok görülen

durumları mı anlamamız gerektiğini sormalıyız. Muhalif

"çok" diyecektir. Bu, siyahın yanma gri bir şey yerleştirince

ona beyaz, beyazın yanma gri bir şey koyunca da

siyah dememize benzer.

Â

37

HİLE 14:

Zafer Narası Atma

Muhalifimize şöyle utanmazca bir oyun oynayabiliriz:

Eğer birçok sorudan sonra, hedeflediğimiz çıkarım yararına

cevaplar ortada yoksa, istediğimiz vargıyı sanki kanıtlanmış

gibi zaferle öne süreriz. Eğer muhalifimiz çekingen

ya da aptalsa ve biz de yüksek bir sesle saygısızca

konuşuyorsak, bu hile gayet başarılı olur.

Bu bir tür fallacia non causae ut causae'dh [neden olmayan

bir şeyi neden gibi alarak yaml(t)ma].

38

HİLE 15:

Tez Ekleme

Eğer ortaya paradoksal bir önerme getirdiysek ve kanıtlamakta

zorlanıyorsak, doğru ama doğruluğu çok da belirgin

olmayan bir başka önermeyi kabul veya reddetmesi

için muhalife sunarız ve sanki ispatı buradan çıkaracakmış

gibi yaparız. Muhalif kuşkulandığı için yeni önermeyi reddederse,

bu yargısının saçmalığını gösterip [ad absürdüm)

zafer kazanmış oluruz; yok eğer önermeyi kabul ederse,

şimdilik akıllıca bir şey söylemiş olmanın avantajıyla çabamızı

sürdürürüz. Ya da buna bir önceki hileyi (14) ekleyerek

paradoksumuzu kanıtladığımızı iddia ederiz.

Böyle bir şey yapabilmek için aşırı derecede utanmaz

olmak lazımdır; ama bu hile yine de pratikte görülen bir

şeydir. Bütün bunları içgüdüsel olarak yerine getiren kişiler

de vardır.

39

HİLE 16:

Zorluk Çıkarma

Ad hominem ya da ex concessis argümanlar. Muhalif bir

iddia ortaya attığında, bu iddiamn herhangi bir şekilde

(sadece görünüşte bile olsa), onun daha önce söylediği

veya kabul ettiği bir şeyle; ya da övdüğü ve onayladığı bir

ekol veya mezhebin ilkeleriyle; ya da bu mezhep taraftarlarının

(sahte veya görünürdeki taraftarlarının da) eylemleriyle;

ya da kendi yaptığı veya kaçındığı şeylerle çelişip

çelişmediğine bakmamız gerekir. Örneğin intihan savunuyorsa,

hemen "Öyleyse neden kendini asmıyorsun!"

diye bağırabiliriz. Ya da mesela muhalif Berlin'de bulunmanın

hoş olmadığını söylemişse, "Niçin ilk trene atlayıp

burayı terk etmiyorsun?" diye çıkışıveririz.

Zorluk çıkarmanın bir yolu mutlaka bulunabilir.

4.0

HİLE 17:

İnce Ayrım

Muhalifimiz bizi bir karşı kanıtla sıkıştırdığında, eğer

konu bir çift anlamlılığa ya da herhangi bir başka duruma

kaydırmaya uygunsa, daha önce hiç düşünmüş olmadığımız

ince bir ayrım getirerek çoğunlukla kendimizi kurtarabiliriz.

41

HİLE 18:

Tartışmayı Kesme

Muhalifin bizi alt edebileceği bir argümantasyona giriştiğini

fark edersek, bunun olmasına izin veremeyiz; onun

girişimini sonuca ulaştırmasını engellemeli, bu tartışmayı

zamamnda kesmeliyiz; tartışmayı ya hepten bitirmeli ya

da başka yöne saptırmak, muhalifi başka bir konuya yöneltmeliyiz.

Kısacası, devreye bir mutatio corıtroversiae [tartışma

konusunda dönüşüm] sokmalıyız (Bakınız Hile 29).

42

HİLE 19:

Genel Düzeye Kayma

Muhalif bizi açıkça kendi iddiasının belirli bir noktasına

karşı çıkmaya çağırdığında, eğer söyleyecek pek bir şeyimiz

yoksa, konuyu iyice genel bir düzeye çekmeli ve sonra

buna karşı konuşmalıyız. Mesela belli bir fizik hipotezinin

neden kabul edilemeyeceğini söylememiz gerektiğinde,

insan bilgisinin yanılabilirliği üzerine konuşup buna pek

çok örnek verebiliriz.

43

HİLE 20:

Sonucu Söyleme

Muhalifimizle tüm öncüllerimizi konuşup bunları kabul

ettirdiğimizde, ona bir de vargıyı sormaya kalkmamalıyız,

vargıyı doğruca kendimiz çıkarmalıyız. Hatta öncüllerden

herhangi biri eksikse, onu da sanki kabul edilmiş varsayarak

çıkarsamayı yaparız. Bu da bir fallacia non causae ut

causae [neden olmayan bir şeyi neden gibi alarak yanıltm

a ] uygulamasıdır.

HİLE 21:

Kendi Silahıyla Vurma

Muhalifin sadece görünüşte kalan veya sofistik bir argümana

başvurduğunu fark ettiğimizde, onu sahte ve yüzeysel

oluşundan yararlanarak bertaraf edebiliriz; ama

daha iyisi muhalifin karşısına aynı derecede yüzeysel ve

sofistik bir karşı argümanla çıkarak onu alt etmektir.

Çünkü önemli olan gerçek değil, zafer kazanmakür. Mesela

muhalif bir ad hominem [insana yönelik] argüman sunduğunda,

bunu ad hominem (ex concessis [kabul edilmiş

olana göre]) bir karşı argüman sayesinde çürütebiliriz. Genellikle

meselenin aslım uzun uzadıya tartışmak yerine,

fırsat çıküğında bir ad hominem argüman getirmek, kesinlikle

daha kısa bir yoldur.

45

HİLE 22:

Önermeleri Özdeş Sayma

Muhalif tartışma konusu olan sorunun doğrudan çıkarsanabileceği

bir şeyi kabul etmemizi isterse bunu bir petitio

principii olduğu gerekçesiyle reddederiz; çünkü hem muhalif

hem de dinleyiciler tartışma konusuna çok yakın bir

önermeyi kolayca onunla özdeş sanacaktır. Böylece muhalifimizin

en iyi argümanını ortadan kaldırmış oluruz.

HİLE 23:

Abartmaya Zorlama

İtiraz ve münakaşa iddiayı abartma eğilimi uyandırır.

Yani muhalifimizi itirazlarla kışkırtarak, aslında kendi

uygun sınırları dâhilinde doğru bir önermeyi, doğrunun

sınırlarını geçecek ölçüde abartmasını sağlayabiliriz. Sonra

da bu abartıyı çürüttüğümüzde, sanki onun orijinal tezi

çürütülmüş gibi görünecektir. Buna karşı kendimiz de

dikkatli olmalı, muhalifimizin itirazına kapılıp abartma ya

da tezimizi esnetip genişletme yoluna sapmamalıyız.

Çoğu zaman muhalifin kendi de, iddiamızı kastetmediğimiz

şekilde genişletmek için doğrudan çaba harcayacakta.

Böyle bir durumda onu derhal durdurmalı, iddiamızı

kendi koyduğumuz sınırları içine çekmeliyiz: "Ben bu kadarını

söyledim, daha fazlasını değil."

47

HİLE 24:

Sonuç Uydurma

Sonuç uydurma. Yanlış çıkarsamalarla ve kavramları çarpıtarak,

muhalifin tezinden aslında hiç olmayan ve hiç

kastetmediği saçma veya tehlikeli önermeler zorlayarak

çıkarılır. Böylece sanki o tezden kendi aralarında ya da

kabul edilmiş gerçeklerle çelişen önermeler çıkıyormuş

gibi görünür. Bu görünüşteki dolaylı çürütme, yani apagoge

[bir şeyi karşıtının saçma ya da olanaksız olduğunu

göstererek ispatlama] yine bir fallacia non causae ut causae

[neden olmayan bir şeyi neden gibi alarak yanıl(t)ma] uygulamasıdır.

HİLE 25:

Karşı Örnek Uydurma

Bu hile bir örnek, bir exemplum in contrarium [karşı örnek]

yoluyla gerçekleştirilen bir tür apagoge'dir. Genel bir

önerme ortaya koymak iç:n çok sayıda özel durum gerektiren

eıtaycoyr] [epagoge] veya inductio'mın [tümevarım] tersine,

önermeye uymayan tek bir durum onun bir kenara

atılması için yeterlidir. Böyle bir duruma örnek, e v g t o o i ç

[enstasis - itiraz], exemplum in contrarium, instantia [örnek]

denir. Mesela "Bütün geviş getiren hayvanlar boynuzludur"

tezi sadece deveyi örnek göstermekle çürütülmüş

olur. Örnek, bir genel doğrunun uygulanmaya çalışıldığı

bir özel durumdur, bu durum o genel önermenin temel

kavramı altında kapsanmak [subsumieren = altlamak] istenir

ama onunla ters düşer ve böylece bütün önerme geçersiz

olur. Ancak, bu arada hata da yapılabileceğinden, muhalifin

getirdiği örnekler karşısında şunlara dikkat etmeliyiz:

1- Getirilen örneğin doğru olup olmadığına bakmak:

Bazı meselelerin tek doğru çözümü, ortada gerçek olmayan

bir durumun olduğudur; mesela birçok mucize, hayalet

öyküleri vb. böyledir; 7- Getirilen örneğin gerçekten

49

öne sürülen genel doğrunun kavramı altında yer alıp almadığına

bakmak: Bu bazen yalmzca görünüşte böyledir

ve ancak keskin bir ayrımla açığa çıkar; 3- Getirilen örneğin

öne sürülen genel doğruyla gerçekten çelişip çeliş- mediğine

bakmak: Bu da çoğu zaman sadece görünüştedir.

5o

HİLE 26:

Gerekçeyi Terse Çevirme

Çok parlak bir hamle de, retorsio argumenti' d\r [argümanın

ters yöne çevrilmesi] ve muhalifin argümanı, ona karşı

kullanılabileceği zaman uygulanır. Mesela muhalif "O bir

çocuk, bazı şeylere göz yummak gerekir" dediğinde; retorsio

şöyledir: "Tam da çocuk olduğu için cezalandırılmalı

ki kötü alışkınlarını pekiştirmesin."

5i

HİLE 27:

Öfkede Zaaf Arama

Muhalif getirdiğimiz bir argüman karşısında ansızın kızarsa,

bu argümanı daha büyük bir gayret ve ısrarla öne

sürmeliyiz: Yalnızca onu kızdırmaya yaradığı için değil,

aynı zamanda muhtemelen düşünce silsilesinin zayıf bir

yamna dokunmuş olabileceğimiz için. Bu noktadan ona

belki de umduğumuzdan daha fazla saldırıp zarar verebiliriz.

HİLE 28:

Tribünlere Oynama

Bu hile özellikle uzmanlar, fazla bilgili olmayan dinleyiciler

önünde tartışırken kullanılabilir. Eğer elimizde bir ad

rem, hatta bir ad hominem argüman bile yoksa, o zaman bir

ad auditores [izleyicilere yönelik] argümana başvurabiliriz;

yani itirazımız aslında geçersizdir, ama bunu ancak bir

uzman fark edebilir. Muhalifimiz uzmandır ama dinleyiciler

değil. O zaman muhalif, özellikle iddiasına yaptığımız

itiraz onu gülünç duruma düşürüyorsa, dinleyicilerin

gözünde yenilmiş olur. İnsanlar zaten gülmeye hazırdır

ve gülenleri kolayca kendi tarafımıza çekeriz. İtirazımızın

geçersizliğini göstermek için muhalif uzun açıklamalar

yapmak ve bilimin ilkelerini veya başka temel hususları

ele almak zorunda kalır. Bunlara kulak verilmesini sağlamak

da hiç kolay değildir.

Örnek: Muhalif şöyle demiş olsun: "İlk kayalık dağların

oluşumunda, granit ve diğer ilk kaya maddelerini içeren

kütle, yüksek ısı nedeniyle sıvı veya eriyik halindeydi.

Sıcaklık yaklaşık 200° R [250° C] olmalıydı. Kütle onu

53

örten deniz yüzeyinin altında kristalize olmuştu." - Buna

karşı "O sıcaklıkta, hatta daha 80° R'den itibaren [100° C]

deniz suyu kaynamaya başlamış, buharlaşıp uçmuş

olurdu" diye bir ad audiotores argüman getirebiliriz. Dinleyiciler

güler. Şimdi muhalif bizi alt etmek için, kaynama

noktasının sadece sıcaklığa değil atmosfer basıncına da

bağlı olduğunu, deniz suyunun yarısı buharlaştığında bu

basman çok yüksek olacağını ve suyun artık 200° R'de bile

kaynamayacağını açıklamak zorundadır. Ama yapamaz,

çünkü bunun için fizikçi olmayanlara bilimsel bir konferans

vermek gerekecektir.

54

HİLE 29:

Saptırma

Yenileceğimizi anlayınca, bir saptırma [Diversion] yapabiliriz.

Yani konuya aitmiş ve muhalifimize karşı bir argümanmış

gibi görünen ama aslında çok farklı bir şeyi

tartışmaya başlarız. Eğer saptırma yine de thema quaestionis

[tarüşılan konu] ile biraz ilgiliyse bu kısmen tevazuyla

yapılabilir; eğer konuyla değil de yalnızca muhalifle ilgiliyse,

ancak yüzsüzlükle olur.

Örnek: Ben Çin'de doğuştan gelen asalet olmayışını ve

devlet görevlilerinin examina [sınavlar] yoluyla belirlenmesini

övdüm. Muhalifim ise doğuş ve soyla edinilen ayrıcalık

(kendisi bunu önemsiyordu) gibi, okumuş olmanın

da devlet görevi yapabilme becerisi sağlamaya yetmediğini

ileri sürdü. Tartıştık ve muhalifim başarısız kaldı.

Bunun üzerine saptırmaya başvurarak Çin'de her sınıftan

insana falaka cezası uygulandığını söyleyip bunu çok

fazla çay içilmesine bağladı ve her ikisini de Çinlilerin

olumsuz bir özelliği olarak sundu. Buna kendini kapürıp

55

konudan sapılmasına izin veren biri, kazanılmış zaferin

ellerinden kayıp gitmesine razı olmuş demektir.

Eğer saptırma tamamen araştırma konusunun dışına

çıkıyorsa, utanmazca ve saygısızca olur. Örneğin "Evet,

siz bir de şunu iddia ediyorsunuz..." gibi. Zira burada

belli ölçüde "kişiselleştirme" yapılmaktadır. Kişiselleştirme

son hilenin konusudur. Buradaki saptırma, son hile

olarak ele alacağımız ad personam [kişiye yönelik] argüman

ile ad hominem [insana yönelik] argümanın tam ortasında

bir yerde durmaktadır.

Bu hilenin ne kadar doğuştan bilinen bir şey olduğu,

sıradan insanlar arasındaki her atışmada kendini belli

eder. Taraflardan biri diğerine kişisel suçlama getirirse, o

kişi buna cevap verip çürütmez, bunun yerine o da birinciye

yönelik kişisel suçlamalar yapar, kendisine yönelik suçlamaları

havada bırakır ve böylece aslında itiraf etmiş

olur. Kartacalılara İtalya'da değil Afrika'da saldıran Scipio

gibi yapar. Bu tür saptırmalar savaşlarda bazen işe yarar.

Ama kavgada iyi değildir, çünkü suçlamalar havada kalır

ve dinleyici iki tarafın da tüm kötülüklerinden haberdar

olur. Tartışmada ancak faute de mieux [ehven-i şer olarak,

elde daha iyi bir şey yoksa] olarak kullanılabilir.

56

HİLE 30:

Neden Yerine Otorite Gösterme

Argumentum ad verecundiam [otoriteye bağlı argüman].

Sebep veya gerekçe yerine muhalifin bilgi derecesine göre

bir otoriteye başvurmak.

Seneca "Unusquisque mavult credere quam judicare" [Herkes

inancı yargıda bulunmaya tercih eder] demiştir (De

Vita Beata, I, 4). Yani eğer muhalifimizin saygı duyduğu

bir otoriteden yararlanabiliyorsak, işimiz kolaydır. Muhalifin

bilgi ve yetileri ne kadar sınırlıysa, bu otoritelerden o

kadar fazla bulabiliriz. Ama eğer bilgi ve yetileri birinci

sınıfsa, onun için geçerli otorite çok azdır veya hemen

hemen hiç yoktur. Belki kendisine yabancı bilim, sanat ve

zanaat alanlarından uzmanların otoritesini kabul edebilir,

ama buna da şüpheyle bakar. Diğer yandan sıradan insanlar

ise, her türden uzman karşısmda derin bir saygı duyar.

Profesyonellerin aslında yaptıkları işi değil sağladıkları

kazancı sevdiğini bilmezler. Farkında olmadıkları bir şey

de, öğreten kişinin öğrettiği konu hakkında nadiren tam

bir bilgi sahibi olacağıdır, çünkü konusunu tam anlamıyla

i 57

i

araştıran kişinin, çoğunlukla öğretmek için zamanı kalmaz.

Sıradan insan kitlesinin [ Vulgus] saygı duyduğu otoriteler

çok olduğu için, elimizde en uygunu olmasa bile,

sadece görünüşte uygun birini seçebilir, onun başka bir

bağlamda ve başka şey kast ederek söylediklerinden yararlanabiliriz.

Muhalifin hiç anlayamadığı otoriteler, en etkili

olanlardır. Eğitimsiz kişiler Yunanca ve Latince

ifadelere karşı özel bir saygı duyar. Otoriteleri gerekli durumlarda

yalnızca bağlamı kaydırarak değil, doğruca çarpıtarak

da aktarabiliriz; hatta tamamen kendi icadımız

olan bir şeyler uydursak da olur. Nasıl olsa çoğunlukla

muhalifin elinde kitap bulunmaz, olsa bile açıp bakacak

hali yoktur. Buna en iyi örnek, diğer vatandaşlar gibi evinin

önündeki yolu taşla kaplama yükümlülüğü olan ama

bunu yapmak istemeyen Fransız Cure'nin Incil'den alıntı

yapmasıdır: "paveant illi, ego norı pavebo" [Onlar titrese de,

ben titremeyeceğim]. Bu kadarı belediye başkanım ikna

etmeye yetmiştir. Genel önyargılar da otorite olarak kullanılabilir.

Çünkü çoğu kişi Aristoteles gibi düşünür: a |i£v

TtoÂ)vOiç öoxeı ratıta ye eıvaı 4>a|iev [a men pollosi dokei tauta

ge einai phamen - Çok kişinin inandığı bir şey var demektir].

Gerçekten de insanlar, genel kabul gördüğüne inandırıldıkları

bir fikri ne kadar saçma olursa olsun, kolayca benimserler.

Emsal, hem düşüncelerini hem de eylemlerini

etkiler. Çoban nereye götürürse oraya giden koyunlar gibidirler:

Onlar için ölmek düşünmekten daha kolaydır. Bir

düşüncenin yaygınlığının bu kadar etkili olması çok gariptir,

çünkü aslında kendilerine bakarak, böyle bir fikrin

nasıl hiç akıl yürütmeden ve yalnızca örneği taklit ederek

kabullenildiğini görebilirlerdi. Ama göremezler, çünkü

58

kendini tanıma onlarda tamamen eksiktir.- Sadece seçkinler

Plato'yla birlikte şunu söyler: toıo jtoàAoiç imXXa ôoxei

[tois pollois polla dokei - Çoğunluğun çok görüşü olur]; yani

sıradan insanların kafası saçmalıklarla doludur ve bunları

süpürüp temizlemek çok zordur.

Ciddi konuşmak gerekirse, bir düşüncenin yaygınlığı

onun doğruluğunun kanıtı değildir, hatta doğru olma ihtimalini

artırmaz bile. Bunun tersini ileri sürenler, şunları

varsaymak zorundadır: 1- Zaman geçtikçe, yaygınlığın kanıtlama

gücü zayıflar, kaybolur: Yoksa bir defa evrensel

doğru sayılmış bütün eski hataları yeniden kabul etmek,

mesela Ptolemaios sistemine dönmek veya bütün Protestan

ülkelerde Katolikliği geri getirmek gerekecekti; 2-

Uzamdaki uzaklaşmanın da aynı etkiyi yapması gerekir:

Yoksa Budizm, Hıristiyanlık ve İslam taraftarları düşüncelerinin

evrenselliği konusunda sıkıntıya düşerdi. (Bkz.

Bentham, Tactique des assemblées législatives, cilt II, s. 76.)

Evrensel düşünce denilen şeye dikkatle bakınca, onun

aslmda sadece iki ya da üç kişinin görüşü olduğunu anlarız.

Böyle genel geçer bir görüşün nasıl oluştuğunu incelemek,

bunu açıkça gösterecektir. Böyle bir düşünceyi

önce iki veya üç kişi varsaymış ya da formüle edip öne

sürmüştür. Başkaları da iyi niyetle onlara güvenir, bunu

yeterince sınadıklarına inanır. Söz konusu iki veya üç kişinin

gerekli yetiye sahip olduğu önyargısıyla birileri bu

fikri kabul eder; sonra da onlara güvenen, tembellik nedeniyle

titiz ve zahmetli bir sınamaya girişmektense fikre

hemen inanmayı yeğleyen birçok kişi daha çıkar. Böylece

59

tembel ve saf taraftarların sayısı günden güne büyür. Fikre

verilen destek iyice arttığında, daha sonraki yandaşları

bunu onun sağlam ve ikna edici gerekçeleri olmasına bağlar.

Geri kalanlar da, herkesin doğru saydığı bir şeye karşı

çıkarak bütün dünyadan daha akıllı olmak isteyen şımarık

ve huzursuz tipler damgasını yememek için, bu genel

geçer fikri kabul etmek zorundadır. Şimdi taraftarlık artık

bir görev haline geldiğinden, düşünüp yargıda bulunabilecek

olan birkaç kişi de ister istemez susar. Bu noktada,

kendi düşünce ve yargısını geliştirme kapasitesi hiç bulunmayan,

başkalarının görüşlerini tekrarlayan kimselerin

konuşmasına izin vardır sadece. Üstelik bu kişiler söz konusu

düşünceleri savunurken alabildiğine gayretkeş, bir

o kadar da hoşgörüsüzdür. Çünkü farklı düşünenlerden

nefret etmelerinin nedeni, onların başka bir görüşü savunuyor

olması değil, kendi fikir ve yargılarını oluşturmaya

kalkışmalarıdır; oysa kendileri böyle bir şeye asla girişebilmiş

değillerdir ve aslında bunun farkındadırlar. - Kısacası,

düşünebilenler çok azdır ama herkes fikir sahibi

olmak ister. Kendileri düşünmek yerine başkalarının hazır

fikirlerini almayıp da ne yapsınlar? -Ama işler böyle yürüyorsa,

yüz milyonlarca insanın fikrinden ne olacak?

Tıpkı aynı tarihsel olguyu yüzlerce tarihçinin yazmış olması,

ama sonra hepsinin bunu birbirinden aldığının kanıtlanması

ve aslında tekbir kişinin ifadesinden başka bir

kaynak bulunmadığının anlaşılması gibi. (Bkz. Bayie, Pensées

sur les Comètes, cilt I, s.10.)

"Dico ego, tu dicis, sed denique dixit et ille:

Dictaque post toties, nil nisi dicta vides. "

60

[Ben söylerim, sen söylersin, ama sonunda o

da söyler

Ve söylenmiş bunca şeyden sonra ortada yalnız

söylenmiş şeyler vardır.

- (Goethe, Farbenlehre)]

Yine de, sıradan insanlarla tartışırken genel geçerli düşünceden

otorite olarak yararlanabiliriz.

Zaten böyle iki kişi kapıştığında, her ikisinin de çoğunlukla

seçtiği silahın otoriteler olduğunu görüyoruz: Bu onların

saldırı silahıdır. - Eğer daha akıllı biri böyleleriyle

uğraşmak zorunda kalmışsa, en iyisi işin kolayına kaçıp

onun da aynı silaha başvurması ve otoriteleri düşmamn

zayıf yönlerini açığa çıkaracak şekilde seçmesidir. Çünkü

akli argüman silahı karşısında, düşünememe ve yargıda

bulunamama sularına dalmış olan muhalifi, derisi nasır

kaplı Siegfried [Siegfried öldürdüğü ejderhanın kanında

yıkanarak yaralanamaz hale gelir] gibi düşüncesizlik ve

kararsızlık çamuruna bulanmıştır.

Mahkemede sadece otoritelere dayanarak tartışılır - yasaların

kesin olarak belirlenmiş otoritesine. Yargıda bulunma

yetisinin yapması gereken uygun yasayı, yani o

özel durumda başvurulacak otoriteyi bulmaktır. Ama diyalektik

yine de kendi alanına sahiptir: Gerektiğinde, ele

alman durumla yasa aslında tam olarak birbirine uymuyorsa,

görünüşte uyuncaya kadar çekiştirilir, eğilip bükülürler.

Bunun tersi de mümkündür.

()!

HİLE 31:

Anlamazdan Gelme

Muhalifin ileri sürdüğü argümanlara ne cevap vereceğimizi

bilemediğimizde, ince bir ironiyle yargıda bulunma

yeteneğimiz olmadığını söyleyebiliriz: "Bu sizin söylediğiniz

benim zayıf anlama gücümün ötesindedir. Doğru

olabilir, ama ben anlayamıyorum ve bir yargıda bulunmaktan

imtina ediyorum." Böylece dinleyiciler gözünde

itibarımızı koruyarak, bir yandan da muhalifin söylediklerinin

saçma olduğunu ima etmiş oluruz. Örneğin Saf

Aklın Eleştirisi çıktığında, daha doğrusu adım duyurmaya

başladığında, eski eklektik ekole bağlı birçok profesör kitabı

anlamadıklarını açıklamış, böylece eserin işini bitireceklerini

sanmışlardı. Ama sonra yeni ekolün bazı

savunucuları onlara haklı olduklarını, Kant7 ın kitabını gerçekten

de anlayamadıklarını gösterince, kendilerini hiç de

iyi hissetmediler.

Bu hileyi sadece dinleyicinin gözünde muhalifinden

daha üstün bir konuma sahip olduğundan emin kişiler

kullanabilir: mesela bir profesör, bir öğrencinin karşısında.

62

Aslında bu, önceki hilenin özel bir halidir; kişinin gerekçeler

sunmak yerine, kendi otoritesini kötü bir tarzda dayatmasıdır.

Karşı vuruş şöyledir: "Özür dilerim ama sizin

gibi keskin zekâlı biri için bunu anlamak şüphesiz çok

kolay olmalı; belli ki sorun benim kendimi kötü ifade

etmiş olmamda." Bunu dedikten sonra konuyu muhalif

nolens volens [ister istemez] anlayana ve daha önce gerçekten

anlamamış olduğu ortaya çıkana kadar yüzüne karşı

ısrarla vurgularız. - Böylece öcümüzü aldık. Muhalif bizim

saçmaladığımızı ima etmek istedi; biz onun kavrama kıtlığını

kanıtladık. Tabii her ikisi de en büyük bir nezaketle

gerçekleşti.

63

HİLE 32:

Etiketleme

Muhalifin karşımıza çıkardığı bir iddiayı kısa yoldan safdışı

bırakmak ya da en azından üzerine şüphe gölgesi düşürmek

için onu nefret edilen bir kategoriye dâhil ederiz;

iddianın bu kategoriyle sadece hafif bir benzerlik veya

başka iğreti bir bağlantı içinde görünmesi yeterlidir. Mesela

"Bu Maniheizmdir" diyebiliriz veya "bu Aryanizmdir"

veya "Pelagiusçuluktur", "idealizmdir", "Spinozizmdir",

"Panteizmdir", "Brownculukdur" "natüralizmdir",

"ateizmdir", "rasyonalizmdir", "spiritualizmdir", "mistizmdir",

vb. Bunu yaparken iki şeyi varsayarız: 1- Bu iddianın

gerçekten sözkonusu kategoriyle özdeş olduğu

veya en azından onun içinde yer aldığı - dolayısıyla

hemen atılırız: "Vay, bu tanıdık bir şey!" ve 2- Bu kategorinin

önceden çürütülmüş olduğu ve doğru tek bir kelime

bile içermediği.

64

HİLE 33:

Sonucu İnkâr Etme

"Bu teoride doğru olabilir, ama pratikte yanlış." Bu yanıltma

[Sophisma] ile nedenler kabul edilirken sonuçlar

inkâr edilmekte, böylece a ratione ad rationatum valet corısequentia

[nedenden sonuca götüren çıkarsama zorlayıcıdır]

kuralıyla çelişkiye düşülmektedir. Önerme bir imkânsızlığa

dayanır: Teoride doğru olan, pratikte de doğru

olmak zorundadır; eğer pratikte karşılığını bulamıyorsa,

teoride bir hata var demektir; herhangi bir şey gözden kaçmış,

hesaba katılmamıştır, dolayısıyla teoride de yanlışür.

65

HİLE 34:

Zayıf Noktada Israr Etme

Eğer muhalif bir soru veya argümana doğrudan cevap

veya karşılık vermiyor, bunun yerine karşı bir soru veya

dolaylı bir cevap getiriyor veya konu dışına sapıyor ve konuşmayı

başka yöne çekmeye çalışıyorsa, bu bizim (bazen

bilmeden) zayıf bir noktaya dokunduğumuzun kesin bir

işaretidir: Muhalifimiz göreceli bir sessizlik içindedir. Dolayısıyla

-karşımıza çıkan zaafın gerçekte ne olduğunu bilmediğimizde

bile- bu noktayı zorlamayı sürdürmeli,

muhalifin uzaklaşma çabasma izin vermemeliyiz.

66

HİLE 35:

Taraf Tutma

Bu hile uygulanabilir olduğu anda, diğer hepsini gereksiz

kılar: Nedenler göstererek akla hitap etmek yerine, güdüler

üzerinden iradeye etki etmeye çalışırız. Bunu yaptığımızda,

savunduğumuz düşünce tımarhaneden çıkma bile

olsa, muhalifi ve onunla aynı eğilimdeki dinleyicileri

hemen kendi yanımıza çekeriz. Çünkü çoğunlukla bir dirhem

irade, yüz kilo kavrayış ve akıldan daha ağır çeker.

Tabii bu sadece özel koşullar altmda mümkündür. Muhalifin

savunduğu görüşün geçerli olması halinde kendi çıkarına

ciddi bir zarar vereceğini ona hissettirebilirsek,

ihtiyatsızlık edip üstlendiği bu görüşü elinde kor varmış

gibi fırlaüp atacaktır. Mesela, bir papaz felsefi bir dogma

savunuyor diyelim. Bunun kilisesinin temel bir dogması

ile çeliştiğine dikkati çekildiğinde, hemen vazgeçer.

Diyelim ki bir toprak sahibi İngiltere'de makineleşmenin

çok iyi bir şey olduğunu savunuyor, bir buhar makinesinin

çok sayıda insanın işini yapabildiğini vurguluyor.

Kendisine yakında arabaların da atlar yerine buharla çalı-

67

şan makineler tarafmdan çekileceği, o zaman sahip olduğu

çok sayıda damızlık atın fiyatının iyice düşeceği anlatıldığında,

bakın ne olacak! Bu gibi durumlarda genellikle oluşan

duygu şudur: "quam fernere in nosmet legem sancimus

iniquam!" [Kendimize haksızlık eden bir yasa çıkarmak ne

düşüncesizliktir! - Horatius, Sermones 1.3,66-69]

Dinleyiciler bizimle aynı tarikat, esnaf birliği, işyeri,

kulüp vb. mensubuysa ama muhalif değilse, yine aynı şey

geçerlidir. Muhalifin tezi istediği kadar doğru olsun; biz

bu tezin bağlı bulunduğumuz cemiyetin (mesela esnaf birliğimizin)

ortak çıkarlarına aykırı olduğunu belirtince,

bütün dinleyiciler muhalifin argümanlarını mükemmel

bile olsalar zayıf ve zavallı, bizimkileri ise ne kadar içi boş

olsa da doğru ve yerinde bulacaktır. Koro halinde bizden

yana seslerini yükseltirler, muhalifimiz ise rezil olmuş

halde uzaklaşmak zorunda kalır. Ama dinleyiciler çoğunlukla

gerçekten ikna oldukları için böyle tavır aldıklarına

inanır. Çünkü kendimize yararı olmayan ne varsa, genellikle

akla aykırı görünür. Intellectus lumitıis sicci norı est recipit

infusionem a voluntate et affectibus [Anlama yetimiz

yağsız yanan bir lamba değildir, tutkularla beslenir]. Bu

hile "ağacı kökünden kavramak" diye de tanımlanabilir.

Yaygın adı ise argumentum ab utili'dir [faydaya bağlı argüman].

68

HİLE 36:

Laf Kalabalığı Yapma

Muhalifi saçma sözlerle, ağız kalabalığıyla şaşkına çevirmek,

sersemletmek. Bu hileyi mümkün kılan şudur:

"Gewöhnlich glaubt der Mensch, wenn er nur

Worte hört, Es müsse sich dabei doch auch was

denken lassen."

["İnsan genellikle sözler duyduğunda inanır

ki, bunun taşıdığı bir anlam olsa gerek."]

Johann Wolfgang von Goethe,

Faust 1, dize 2565-6 / Mephistopheles

Eğer muhalif kendi zayıflığının farkındaysa, arada sırada

anlamadığı şeyler duymaya ve anlamış gibi yapmaya

alışkınsa, ciddi bir yüz ifadesiyle gevezelik ederek güya

bilgiççe ve derin anlamlı görünen bir yığın saçmalık anlaür,

böylece onu etkileyip işitme, görme ve düşünme imkânını

elinden alırız. Üstelik bu laf kalabalığını tezimizin

tartışma götürmez ispatı gibi gösterebiliriz. Son zamanlarda

bazı filozofların bütün Alman kamuoyuna karşı bu

69

hileyi büyük bir başarıyla uyguladıkları biliniyor. Ama bu

yeni örnekler iğrenç [exempla odiosa] olduğu için, biz

Goldsmith, The Vicar o f Wakefield [Wakefield Papazı], Bölüm

7'den eski bir örnek verelim:

"Haklısın Frank" diye bağırdı toprak sahibi, "güzel bir

kız şu âlemin bütün papazlarına bedel değilse, ben de şu

bardağın içinde boğulayım. O aldıkları ondalıklar, çevirdikleri

dolaplar uyduruk göz boyamadan, şeytanca bir dolandırıcılıktan

başka nedir ki? Hem ben bunu ispat da

ederim." - "Umarım edersiniz" dedi oğlum Moses yüksek

sesle, "hem ben" diye devam etti, "size cevap verebileceğimi

düşünüyorum." - "Harika, bayım" diye bağırdı toprak

sahibi, hemen sırtını dönüp etraftakilere eğlenceye

hazır olmalarını işaret etti: "Eğer konuyu ciddiyetle ele

almak istiyorsanız, ben bu işe hazırım. Ve önce şunu söyleyin:

Analojik bir çalışma mı istersiniz, diyalojik mi?" -

"Rasyonel bir çalışma istiyorum" dedi Moses, memnuniyetle

etrafına bakarak. "Bu da iyi" dedi toprak sahibi, "ve

ilkin, her şeyden önce, umarım şunu reddetmezsiniz ki,

varolan her şey vardır. Bunu kabul etmezseniz, devam

edemem." - "Peki" dedi Moses, "sanırım bunu kabul edebilirim;

hem çok da işime yarar." - "Ben de öyle umuyorum"

diye cevap verdi karşısındaki, "kabul edersiniz ki,

parça bütünden küçüktür." - "Bunu da kabul ediyorum,

hem doğru hem de akla uygun." - "Umarım" diye devam

etti toprak sahibi, "şunu da reddetmeyeceksiniz: Bir üçgenin

üç açısı iki dik açıya eşittir." - "Bu besbelli bir şey"

diye yanıtladı diğeri ve memnuniyetle etrafa bakındı.

"Güzel." Toprak sahibi çok hızlı konuşuyordu: "Şimdi ön70

cüller belirlendiğine göre, şuna dikkat çekerim ki, kendi

adına varolan şeylerin zincirlenmesi karşılıklı bir çifte

ilişkiye yönelip doğal olarak problematik bir diyalojizm

meydana getirir ve bu da belli ölçüde kanıtlar ki, ruhaniliğin

özü ikinci Praedicabile'ye göndermeyle açıklanabilir."

- "Dur hele dur" diye bağırdı diğeri, "bunu kabul etmem.

Böyle heterodoks doktrinlere boyun eğeceğimi mi sandınız?"

- "Ne!" Toprak sahibi sanki heyecanlanmış gibi

cevap vermişti: "Boyun eğme filan değil! Sadece şu açık

soruma cevap verin: Aristoteles göreceli şeylerin bağlantı

içinde olduğunu söylerken haklı mıydı?" - "Elbette." -

"Eğer öyleyse" dedi toprak sahibi, "tam sorduğum şeyi

yanıtlayın: Benim örtük kıyasımda [enthymema] ilk kısmındaki

analitik incelemeyi secundum quoad mı yoksa quoad

minus mu yetersiz buluyorsunuz? Ve bana hemen nedenlerinizi,

bunu neye dayandırdığınız söyleyin." - "Bunu

reddetmek zorundayım. Söylediklerinizle neyi kanıtlamak

istediğinizi tam anlayamadım; ama tek ve basit bir

teze indirgenirse, herhalde bir cevabı bulunur." - "Tabii

bayım" diye yanıtladı bunu toprak sahibi, "ben sizin en

sadık hizmetkarınızım. Ama görüyorum ki sizi argümanlarla

donatmamı istiyorsunuz, üstüne de biraz akıl eklememi.

Olmaz bayım, bunu protesto ediyorum. Çok fazla

şey istiyorsunuz." Bunun üzerine bir kahkaha koptu, Moses'e

gülüyordu herkes. Zavallı, bir grup keyfi yerinde

insan arasında tek mutsuz kişiydi; bütün muhabbet boyunca

ağzından tek bir sözcük daha çıkmadı.

HİLE 37:

Yanlış Kanıttan Yararlanma

(Aslmda ilk hilelerden biri olması gerekirdi.) Muhalifimiz

aslında haklı olduğu halde, sadece şans eseri kötü bir kanıt

seçtiyse, bu kanıtı kolayca çürütür, sonra da bunu bütün

tezin çürütülmesi olarak sunarız. Esas itibarıyla yaptığımız,

bir ad hominem argümanını bir ad rem argüman gibi

göstermektir. Muhalifin ve etraftakilerin aklına daha doğru

bir kanıt gelmezse, tartışmayı kazanırız. Mesela biri Tanrının

varolduğuna dair kolayca çürütülebilen ontolojik kanıtı

ileri sürdüğünde durum böyledir. Bu, kötü avukatların

kolay bir davayı kaybetmesi gibidir: Dava konusuna uymayan

bir yasa maddesine başvururlar, uygun madde

akıllarına gelmez.

72

SON HİLE (38):

Kişiselleştirme

Muhalifimizin üstün olduğunu görüp, haksız çıkacağımızı

fark edince işi kişiselleştirerek hakaret, saygısızlık ve kabalığa

başvurabiliriz. Kişiselleştirme, tartışma konusundan

ayrılarak (çünkü o alanda oyun zaten kaybedilmiştir) muhalifin

üzerine gitmek, bir şekilde onun kişiliğine saldırmaktır.

Bunu ad hominent [insana yönelik] argümandan

ayırmak üzere ad personam [kişiye yönelik] argüman olarak

adlandırıyoruz. Argumentum ad hominem konu hakkında

nesnel tartışmadan uzaklaşmakla birlikte, muhalifin bununla

ilgili söylediklerine ve kabul ettiklerine yönelir. Oysa

kişiselleştirme yaparken konuyu tamamen terk eder, saldırıyı

muhalifin şahsına yöneltiliriz: Yaralayıcı, kötücül, aşağılayıcı

ve kaba oluruz. Bu, tinsel gücün bedenselliğe ya da

hayvaniliğe başvurmasıdır. Kişiselleştirme çok sevilen bir

yoldur, çünkü herkes kolayca yapabilir ve bundan dolayı

çok kullanılır. Asıl soru, böyle saldırılara nasıl karşılık vereceğimizdir.

Eğer biz de aynı yönteme başvurursak, çok

geçmeden kendimizi bir dövüş veya düellonun ortasında

ya da bir hakaret veya yaralama davasında buluruz.

73

Öte yandan, kendimiz kişiselleşmezsek bunun yeteceğini

sanmak da büyük bir yanılgı olurdu. Çünkü sakin bir

tavırla muhalifimize haksız olduğunu, yani yanlış yargıda

bulunduğunu ve yanlış düşündüğünü gösterirsek (bütün

diyalektik zaferlerde ortaya çıkan bir durum), onu kaba ve

hakaret dolu bir ifadeyle yapacağımızdan daha çok gücendirir

veya kızdınrız. Neden? Çünkü Hobbes'un dediği gibi,

omnis animi voluptas, omnisque alacritas in eo sita es t, quod quis

habeat, quibuscum conferens se, possit magnifice sentire de seipso

[Tüm büyük keyif ve sevinçler, insanın kendini onlarla kıyaslayarak

üstün göreceği kişiler olmasına bağlıdır.] (Hobbes,

de cive, Bölüm 1). Hiçbir şey kibrin tatmininden önemli

değildir ve hiçbir yara insanın canını kibrin yaralanması

kadar yakmaz. ("Onur yaşamdan daha önemlidir" gibi deyişler

de bundan kaynaklanır.) Kibrin tatmin edilmesi esas

itibarıyla kişinin kendini başkalarıyla kıyaslaması yoluyla

olur. Bu kıyaslama her bakımdan yapılabilir ama özellikle

tinsel, zihinsel güç alanında önemlidir. Dolayısıyla en etkili

ve kuvvetli şekilde, tartışmalarda gerçekleşir. Tartışmada

yenilmiş olanın, kendisine hiç haksızlık yapılmış olmasa

bile kırılıp öfkelenmesi ve son çare olarak bu hileye başvurması

da işte bu yüzdendir. Böyle bir şeyden sadece nezaketle

kurtulmamız mümkün değildir. Ama tam bir

soğukkanlılık çok yardımcı olur. Muhalif işi kişiliğe dökmeye

başladığında, sakince bunun tartışma konusuyla ilgisi

olmadığını söyleriz ve hemen asıl meseleye dönerek, hakaretlerine

aldırmadan muhalifin görüşünün yanlış olduğunu

kamtlamaya devam ederiz. Tıpkı Themistokles'in Eurybiades'e

dediği gibi: mıaHov |i£v,axoDöov 8e [pataxon men,

akouson de - Bana vur, ama dinle]. Ama tabii bu herkesin

yapabileceği bir şey değildir.

74

Onun için en güvenli karşı önlem, Aristoteles'in Topika'nın

son bölümünde ortaya koymuş olduğu gibidir: İlk

karşma çıkanla tartışma; yalnızca iyi tanıdığın, saçmasapan

şeyleri savunmayacak kadar anlama yetisine sahip olduğunu

ve utanılacak durumlara düşmeyeceğini bildiğin kişilerle

tartış; otoritenin dikte ettiklerine göre değil, nedenlere,

gerekçelere dayanarak tartışmayı bilenlerle; sunulan

nedenleri dinleyip dikkate alanlarla; ve nihayet, gerçeğe

değer veren, karşı tarafın ağzından bile olsa iyi nedenleri

memnuniyetle dinleyen ve doğruyu karşı taraf söylediğinde,

yani kendisi haksız olduğunda da bunu hazmedebilecek

kadar adalet duygusuna sahip olanlarla tartış.

Demek ki yüz kişi içinde tartışmaya layık bir kişi bile zor

çıkar. Geri kalanı ise bırakın ne isterlerse onu konuşsunlar,

çünkü desipere est juris gentium [budalalık insan hakkıdır];

Voltaire'in dediğini de hatırlayalım: "La paix vaut encore

mieux que la vérité" [Barış gerçekten daha değerlidir]; ve

bir Arap atasözü: "Susma ağacının meyvesi barıştır."

Aslında akılların karşılaşması, çarpışması olarak tartışma

çoğu zaman karşılıklı yarar sağlar; kendi düşüncelerimizi

düzeltmeye, yeni görüşler üretmeye olanak verir.

Ama bunun için, tartışmacıların bilgi ve zihin gücü bakımından

birbirine oldukça yakın düzeyde bulunması gereklidir.

Birinin bilgisi eksikse, her şeyi anlayamaz, au

niveau [seviyeli] değildir. Zihin gücü yetersizse, bunun getirdiği

kızgınlık onu sahtekarlığa, hilekarlığa [veya] kabalığa

sürükleyecektir.

(1830)

75

EKLER:

I

Mantık ve diyalektik14 Antik dönemde eşanlamlı olarak

kullanılan sözcüklerdi; oysa ÂoyıÇeaOaı [logizesthai]

yani üzerinde düşünme, ele alma, hesaba katma ile

SiodeyeoBcu [dialegesthai] yani karşılıklı konuşma çok

farklı şeylerdir. Diyalektik terimi (6ıa/,exxıxrı, öıaX,£XTLXT]

7içav(iax8La [dialektikh pragmateia - diyalektik araştırma],

öıaÂ£XTixo0 avî]Q [dialektikoth anhir - diyalektik adam]) terimini

-Diogenes Laertius'un bildirdiğine göre- ilk kez Platon

kullanmıştı (Fedrus, Sofist, Cumhuriyet Kitap VII ve

başka yerlerde); bununla akim düzenli olarak kullanılmasını

ve bu kullanımda deneyimli olmayı kastediyordu.

Aristoteles de xa SiaXextixa [ta dialektika] kavramma

aynı anlamı vermiştir.

Ama önce -Laurentius Valla'ya göre- X.oyıXT] [logikh -

mantık] sözcüğünü bu anlamda kullanmıştı. Nitekim

Aristoteles'te X.oyıxaO Öuoy^gEia [logikath duskereia - mantıksal

zorluklar] veya argutias [sözlerin ustaca kulammı],

jtooxaoiv \oyixr\v [protasin logikin - mantıksal öncüller],

ajTOQiav X.oyiXT|v [aporian logikin - mantıksal apori, çıkış-

76

sizlik, çözümsüzlük] kavramlarıyla da karşılaşıyoruz.

Demek ki diyalektik sözcüğü mantık sözcüğünden daha

eski görünüyor. Cicero ve Quintilian da Dialéctica ve Lógica

sözcüklerini aynı temel anlamlarıyla kullanmıştı. Cicero

Lucidlo'â a şöyle demektedir: Dialecticam inventam esse,

veri et falsi quasi dısceptatricem. [Diyalektik bir bakıma

doğru ile yanlış arasında karar verici olarak icat edilmiştir.]

Tópica Bölüm 2'de ise şöyle yazar: Stoici enim judicandi

vias diligenter persecuti sunt, ea scientia, quam Dialecticen appellant

[Stoacılar yargıda bulunma yöntemlerine titizce

uyar, bunun için diyalektik dedikleri bilimden yararlanırlardı.]

- Quintilian: itaque haec pars dialecticae, sive illam disputatricem

dicere malimus [dolayısıyla diyalektiğin ya da

bizim tercih ettiğimiz deyişle karar verme sanatımnın bu

bölümü] - anlaşılan Quintilian "karar verme sanatı" kavramını

diyalektik sözcüğünün Latince karşılığı saymaktaydı.

(Bunları aktardığımız kaynak: Petri Rami dialéctica,

Audomari Talaei praelectionibus illustrata, 1569.)

Mantık ve diyalektik sözcüklerinin böyle eş anlamlı

kullanılması Ortaçağ'da da devam edip daha yeni dönemlere,

günümüze kadar geldi. Ama daha yakın zamanda

özellikle Kant, "diyalektik" kavramını "sofistik tartışma

sanatı"ndan daha olumsuz bir anlamda kullanmış ve bu

nedenle "masum" "mantık" sözcüğünü tercih etmiştir.

Yine de, baştan itibaren aynı şeyi ifade eden bu iki kavram

son yıllarda tekrar eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.

77

II

Yazık ki "diyalektik" ve "mantık" terimleri Antik dönemden

beri eş anlamlı kullanıldığından, bunları istediğim

gibi ayırt etmekte serbest değilim. Bana kalsa,

mantığı (üzerinde düşünme, hesaba katma anlamındaki

A.oy(£ea0aı [logizesthai] ve birbirinden ayrılamaz olan söz

ve akıl anlamındaki Âoyoç [logos] sözcüklerinden) "düşünmenin

yasaları, yani akim işleme tarzı" olarak; diyalektiği

ise (karşılıklı konuşma anlamındaki 8ıaXeyeo0aı [dialegesthai]

sözcüğünden; ama unutulmamalı ki her konuşmada

ya olgular ya da görüşler karşılıklı aktarılır, yani her görüşme

ya tarihseldir ya da düşünsel) "tartışma sanaü" (bu

sözcüğün modern anlamıyla) olarak tanımlardım. O

zaman açıkça görülür ki mantığın konusu düşünmenin

ampirik bir şey karışürmadan belirlenebilen saf a priorik

yasalarıdır, akim (X,oyoç'un [/ogos]) rahatsız edilmeksizin

kendi haline bırakılmışken -akıl sahibi bir varlığın tek başına

düşünürken yapacağı gibi- hiçbir yanılgıya kapılmayacak

işleyişidir. Buna karşılık diyalektik akıl sahibi iki

varlığın ortamını ele alır: Bunlar beraber düşünmektedir,

7»

dolayısıyla ayarları aynı iki saat gibi uyumlu işlemediklerinde

hemen bir tartışma, yani tinsel bir mücadele başlar.

Saf akıl olarak bu iki birey, tam bir uyum içinde olmak zorundadır.

Aralarındaki uyumsuzluklar, bireyselliğin asli

bir özelliği olan farklılıktan kaynaklanır ve ampirik bir

şeydir. Dolayısıyla düşünmenin yani saf akim işleyişinin

bilimi olan manük saf a priori olarak kurulabilir. Diyalektik

ise büyük ölçüde sadece a posteriori olarak; hem birlikte

düşünen iki akıl sahibi varlığın bireysel farklılıkları nedeniyle

saf düşünmenin maruz kaldığı rahatsızlık ve aksaklıklara

ilişkin deneyimsel bilgiden, hem de bu bireylerin

her birinin kendi düşüncesini saf ve nesnel düşünce olarak

kabul ettirmek üzere birbirine karşı kullandığı araçlardan

hareket ederek. Çünkü insan doğası böyle bir şeydir: Birlikte

düşünme (8ıaXeyeo0aı [dialegesthai]) sırasında, yani

konuşmacılar birbirine görüşlerini aktarırken (tarihsel görüşmeler

hariç), eğer A aynı konuda B'nin kendisinden

farklı düşündüğünü saptarsa, önce kendi düşüncesini

gözden geçirip hata aramak yerine, ötekinin düşünüşünde

hata olduğunu varsayar. Yani insan, doğası gereği dediğim

dediktir. Onun bu özelliğinden doğan sonuçları öğreten

disipline de ben diyalektik adını vermek istiyorum;

ancak, yanlış anlamalar olmasın diye bunun yerine "eristik

diyalektik" diyeceğim. Demek ki eristik diyalektik, insanın

doğasında yatan dogmatikliğin işleyişini araştırıp

açıklar.

79

NOTLAR

1 Antik dönemde mantık ve diyalektik çoğunlukla eş anlamlı kullanılırdı,

günümüzde de öyle.

2 "Eristik" aynı şeyi anlatan biraz daha sert bir sözcük sayılır. Diogenes

Laertius'a göre (V, 28) Aristoteles retorik ve diyalektiği birlikte düşünmüş,

amaçlarının inandırma [Überredung**], t o m0avov [to pithanon

- xxx] olduğunu belirtmişti. Diğer yandan, amaçları gerçek

olan analitik [mantık] ile felsefeyi de bir tuttu. Aı«>a:xtıxr| 8e e o t i

texvt] Âoyoıv, ö l f]ç avaaxEuaÇa|i£v ti r] xataaxei)aÇo(i£v, Et,

EQü)TT]OEa)ç xaı ajtojiçiöecoç tc o v n ç o o ö ıaA .E Y O n ev (o v [Dialektikh de esti

techne logos, di hes anaskeuazomen ti h kataskeuazomen, ex erothseos kai

apokriseos ton prosdialegomenon - Diyalektik bir konuşma sanatıdır,

onun aracılığıyla bir şey çürütülür ya da ileri sürülüp ispatlanır ve

bu konuşmacıların soru ve cevaplarıyla yapılır] (Diogenes Laertius,

III, 48, vita Platonis). Gerçekten de Aristoteles şu ayrımı yapmaktadır:

1. Tartışma götürmez [apodiktisch] doğrulukta sonuçlara varmanın

teorisi ya da yöntemi olarak mantık veya analitik; 2. Doğru kabul

edilen, doğru sayılan, evöo^ö [endoxa - kabul gören kanılar], probabilia

[olası şeyler] (Topik, l, 1 und 12) sonuçların, yani kendi başlarına yanlışlıkları

da, doğrulukları da kesin sayılmayan sonuçların (çünkü

önemli olan bu değildir) yöntemi veya diyalektik. Ama bu -aslında

haklı olalım veya olmayalım- haklı çıkma sanatından başka nedir ki?

Böyle bir sanat, içeriğe önem vermeden sadece görünüşte doğruya

ulaşmakla ilgilenir. Dolayısıyla, yukarıda belirttiğim gibidir. Bu şekilde

mantıksal ve diyalektik sonuçlan ayırt eden Aristoteles, bunlara

3. eristik ve 4. sofistik sonuçları da ekler. Eristikte çıkarsamanın

8ı

biçimi doğrudur ama önermelerin kendileri, yani içerik gerçeğe

uymaz, sadece doğru görünürler. Sofistikte ise çıkarım biçimi yanlışta

ama doğru gibi görünür. Aslında bunlardan son üçü, eristik diyalektiğe

dâhil edilmelidir, çünkü hepsi de nesnel doğrunun değil,

sadece görünüşte doğrunun peşindedir; doğruyu önemsemezler,

amaçlan haklı çıkmak, zafer kazanmaktır. Aristoteles'in sofistik çıkarımlar

üzerine kitabı diğerlerinden ayrı olarak sonradan hazırlanmıştı.

Diyalektiğin son kitabıydı.

3 Machiavelli Hükümdar'a komşusunun her zayıf arandan ona saldırmak

için yararlanmasını tavsiye eder; yoksa komşusu aynı şeyi yapacaktır.

Eğer dünyada sadakat ve dürüstlük egemen olsaydı durum

değişirdi; ama bunlar beklenen tavırlar değildir, dolayısıyla hiç uygulanmamalan

gerekir, çünkü kötü karşılık görülecektir. Tartışmada

da durum tıpkı böyledir: Muhalifimiz haklı göründüğünde bunu

kabul edersek, durum tam tersi olduğunda o herhalde hiç de aynı

şekilde davranmayacaktır. Karşı taraf per nefas [haksız olduğu halde]

devam edeceğine göre, ben de öyle yapmaya mecburum. Bir önermeye

bağlanıp kalmak yerine gerçeğin peşine düşmeli demek kolaydır;

ama karşımdakinin bunu yapacağını varsayamam, demek ki

benim yapmam da olmaz. Kaldı ki muhalifim bana haklı göründüğünde,

daha önce enine boyuna düşündüğüm önermemden vazgeçmek

istiyor bile olsam, bir anlık izlenime kapılıp gerçeği bir kenara

bırakmam ve hatayı tercih etmem çok kolaydır.

4 Doctrina sed vim promovet insitam [Ama sadece eğitim iç manevi kuvveti

geliştirir - Horatius, Carmina, IV, 4,33],

5 Diğer yandan Aristoteles de elenchis sophisticis adlı kitabında diyalektiği

tekrar sofistik ve eristikten ayırmaya çalışmıştır. Diyalektik çıkaranların

biçim ve içerik olarak doğru, eristik ya da sofistik olanların

ise yanlış olduğunu belirtir (son ikisi sadece amaçlan bakımından

farklıdır: Eristik sadece haklı çıkmayı hedefler; sofistik ise haklı çıkarak

elde edilecek itibar ve paranın peşindedir). Önermelerin içerik

olarak doğruluğu her zaman kesinlikten uzaktır, dolayısıyla aynm

yaparken bunu temel almak uygun değildir. Hele tartışmacılar, en

az emin olabilenlerdir: Tartışmanın sonucu bile ancak çok az güvenilir

bir bilgi sağlar. Yani Aristoteles'in diyalektik kavramını sofistik,

eristik ve peirastik* kavramlarını da kapsayacak şekilde anlamalı ve

82

tartışmada haklı çıkma sanatı olarak tanımlamalıyız. Tabii bunun

için en iyisi daha baştan haklı konumda olmaksa da, insanlığın mevcut

durumu ve zihniyeti nedeniyle bu tek başma yeterli olmadığı

gibi, anlama yetisinin zayıflığı nedeniyle çok gerekli de değildir. Yani

bazı hileler nesnel doğrudan bağımsız oldukları için, nesnel olarak

haksız olduğumuzda da kullanılabilirler ve zaten nesnel haklılık

veya haksızlığımızdan hiçbir zaman tam emin olamayız. Dolayısıyla

benim görüşüm, diyalektiği mantıktan Aristoteles'in yaptığına kıyasla

daha kesin şekilde ayırmak, biçimsel olması koşuluyla nesnel

gerçeği mantığa bırakıp diyalektiği ise haklı çıkmakla sınırlamaktır.

Öte yandan, sofistik ve eristiği Aristoteles'in yaptığı gibi diyalektikten

ayırmamak gerekir; çünkü böyle bir ayrım nesnel, maddi gerçekliğe

dayandırılmaktadır ve bunu önceden açıkça bilmek mümkün

değildir. Yapmamız gereken, Pilatus Pontius gibi "Gerçek nedir?"

diye sormaktır. Çünkü Demokritos'un dediği gibi (Diogenes Laertius,

IX, 72), veritas est in puteo: ev |3u0ü) f) cdr|0eı,a [en butho e aletheia

- doğru derindedir]. Tartışmada gerçeği gümşığma çıkarmaktan

başka bir şey amaçlanmamak demek kolaydır, oysa gerçeğin nerede

olduğunu bilmeyiz, hem muhalifin argümanları hem de kendimizinkiler

aklımızı karıştırır. - Zaten re intellecta, in verbis simus faciles

[Konu anlaşıldıysa, kendimize sözcüklerle zorluk çıkarmayalım]: Diyalektik

terimi genellikle manükla eş anlamlı kullanıldığından, burada

ele aldığımız disiplini Dialectica eristica, yani eristik diyalektik

olarak adlandırıyoruz.

6 Bir disiplini daima diğerlerinden katıksızca ayırmalı.

7 Ama kavramlar belli sınıflar altında toplanabilir: cins ve tür, neden

ve etki, özellik ve karşıtlık, sahip olma ve olmama, vb. ve bu sınıflar

için geçerli, loci veya t o j t o i [topoi - yerler, konumlar] denilen birkaç

genel kural vardır. Mesela neden ve etkinin locus'u şöyledir: "nedenin

nedeni, etkinin nedenidir" (Christian Wolff, Ontologia, syf. 928).

Pratik bir örnek: "Mutluluğumun nedeni zengin olmamdır, dolayısıyla

zengin olmamı sağlayan, mutluluğumun asıl kaynağı, failidir.

Karşıtlıkların /ocus'ları: 1. Birbirlerini dışlarlar, örneğin düz ve

eğri. 2. Aynı öznede bulunurlar: örneğin sevginin yeri istençse

(ejn0D(ir)Tixov [epithometikon - arzulama]), nefretin yeri de orasıdır;

yok eğer nefretin yeri duyguysa (0D|xoeıöeç [thumoeides - xxx]), sev-

83

gininki de öyledir; eğer ruh beyaz olamıyorsa, siyah da olamaz. 3.

Düşük dereceli olan yoksa, yüksek dereceli olan da yoktur: Dürüst

olmayan insan iyiliksever de olamaz. Görüldüğü gibi, loci bütün halinde

kavram sınıflarıyla ilgili bazı genel doğrulardır; özel hallerde

bunlara dönerek argümanlar geliştirebilir veya genel bir fikir açıklığı

edinebiliriz. Ancak, bunların çoğu oldukça yanıltıcıdır ve pek çok

istisnaları vardır. Örneğin şu locus'a bakalım: Karşıt şeylerin bağlantılı

olduğu şeyler de birbirinin karşıtıdır; örneğin erdem güzeldir, kötülük

çirkin; arkadaşlık diğerinin iyiliğini isteyicidir, düşmanlık ise

kötülüğünü isteyici. Ama şimdi bir de şu örneklere bakalım: İsraf bir

kötülüktür, demek ki elisıkılık bir erdemdir; deliler doğruyu söyler,

demek ki akıllılar yalancıdır. Bunlar olamaz. Ölüm geçip gitmektir,

öyleyse hayat oluşmaktır - yanlış. Bu tür topi'mn yamltıcıhğına bir

örnek: Scotus Eriugena de praedestinatione adlı kitabının 3. bölümünde,

Tanrı'da -biri seçilmişleri selamete götürecek, diğeri kötüleri

lanetlenmişliğe mahkum edecek- iki praedestinationes [kaderin önceden

belirlenmişliği] bulunduğunu varsayan sapkınlan [Ketzer = heretik]

çürütmeye girişir. Bunun için (kimbilir nereden bulup aldığı)

şu topus'u kullanır: «Omnium, quae sunt inter se contraria, necesse est

eorum causas inter se esse contrarias ; unam enim eandemque causam diversa,

inter se contraria efficere ratio prohibet.» [Birbirinin karşıtı olan

şeylerin nedenleri de karşıt olmak zorundadır, çünkü bir ve aym nedenden

farklı ve birbirine karşıt şeyler çıkmasını akıl kabul edemez.]

Demek böyle! Oysa aynı ısının balçığı sertleştirip balmumunu yumuşattığım

bize experientia docet [deneyim öğretmektedir] ve bunun

gibi daha yüzlerce örnek vardır. Yine de topus akla uygun görünüyor.

Yazarın bu topus'a dayandırdığı kanıtlamayı konumuz açısından

ele almak gerekmez. Baco de Verulamio ise Colores boni et mali adı

altında, çürütülmeleriyle birlikte bütün bir loci derlemesi oluşturmuştur.

Burada örnek olarak düşünebileceğimiz bu loci'den yazar

sophisnıata [sofizmalar, yaml(t)malar) adıyla söz etmektedir. Şölen'de

sevginin bütün üstün özelliklere, güzelliğe, iyiliğe vb. sahip olduğunu

ileri süren Agathon'a bunun tersini kanıtlamak için Sokrates'in

getirdiği argüman da bir locus olarak görülebilir: "Aradığın şeye

sahip değilsindir; sevgi güzeli ve iyiyi arar; demek ki bunlara sahip

değildir." Görünüşte sanki her şeye uygulanabilen bazı genel doğrular

varmış ve bunlar sayesinde karşılaşılan türlü çeşitli tekil du-

84

Editörün Notu

* Metinde geçen bazı temel terimler hakkında kısa bilgi:

eristik: Kazanma amaçlı tartışma bilgisi, tartışmaları kazanma sanatı.

Eris Yunan mitolojisinde anlaşmazlık tanrıçasıdır.

fallacia: Yanıltı; biçim bakımından yanlış, yani açık veya örtük varsayımlardan

elde edilen vargımn aslında çıkamayacağı çıkarsama.

Bu, kasıt olmadan yapılmışsa genellikle paralojizm, karşımızdakini

yanıltma amaçlı ise sofizma (safsata, yanıltma) olarak adlandırılır.

peirastik: Sokrates'in ortaya belli bir iddia atan ve bunun doğruluğundan

emin olan kişilere sorduğu sorularla iddianın aslında sağlam

olmadığmı göstermesi. Daha sonra bu sorgulama kişinin ileri sürdüğü

bir görüşü ne ölçüde savunabileceğini görmeye yarayan bir tür

smav halinde özgün bir söylem biçimi oluşturdu.

**Almancada anlamlan birbirine yakın ve her zaman ayırt edilmeyen

iki fiil vardır: "überreden" ve "überzeugen". İlki genellikle bir manipülasyon

boyutu içerir; örneğin bir kandırmaca, laf kalabalığı vb.

yollarla görüşülen kişiyi belli bir yönde düşünüp hareket etmek

üzere girişilmiş tek yönlü ve kasıtlı bir çabadır. Buna karşılık, "ikna

etmek" anlamındaki "überzeugen" sözcüğü ikna edilenin çabasınm

da aynı ölçüde gerekli ve önemli olduğu, karşılıklılık esasma dayanan

bir diyalog olarak anlaşılmalıdır. Metinde "überreden" fiilinin

isimleşmiş hali kullanılmış.

ramlar hakkında, özgün ayrıntılara girmeden karar verilebilirmiş gibidir.

(Karşılık [Kompensation] yasası gayet iyi bir locus' tur.) Ne var

ki, kavramlar soyutlama yoluyla farklardan çıkmıştır, dolayısıyla

sonsuz bir çeşitliliği kapsarlar ve tam da bu nedenle kavramlar aracılığıyla

her türden çeşitli şeyler bir araya getirilip üst kavramlara

göre karar vermeye girişildiğinde, bu sonsuz çeşitlilik kendini yeniden

ortaya koyar. Hatta insanın tartışmada zor duruma düşünce herhangi

bir genel topos’un ardma sığmarak kurtulmaya çalışması

doğaldır. Loci aynı zamanda lex parsimoniae naturae'dır [doğadaki tutumluluk

yasası] ve natura nihil facit frustra [doğa hiçbir şeyi boşuna

yapmaz], Aslmda tüm özlüsözler de pratiğe yönelik birer locus' tur.

8 Çoğu zaman iki konuşmacı da çok canlı ve ateşli bir tartışma yapar

ve her biri diğerinin görüşünü benimsemiş halde evine gider; aralarında

takas yapmışlardır.

9 Diogenes Laertius'un belirttiğine göre, Theophrastos'un retorik konusunda

hepsi de kaybolmuş bulunan çok sayıdaki yazısından birinin

başlığı şöyleydi: Aycoviatixov t t } ç j i e q i t o u ç egıatmoııç hoyovç

0E(DQiaç [Agonistikon te s peri tous eristikous theorias - xxx]. Tam aradığımız

şey!

10 Eğer şüphe edilemez bir doğruyla çelişiyorsa, muhalifin pozisyonunu

ad absürdüm [saçmaya] indirgedik demektir.

11 Özel olarak tasarlanmış örnekler hiçbir zaman yanıltıcı olacak kadar

ayrıntılı olamaz; onun için kendi deneyimimizden örnekler toplamak

gerekir. Her bir hile için kısa ve tipik bir isim bulmak çok iyi

olurdu. Bu sayede şu veya bu hileyi hemen fark edip boşa çıkarmak

kolaylaşırdı.

12 Sophisma a dicto secundum quid ad dictum simpliciter[xxx]. Bu Aristoteles'in

ikinci elenchus sophisticus’udur

"Sofistik Çürütmeler" [Topikler, Kitap 9'un eki], 5.

13 Öncekine Aittir

14 Diyalektiğin asıl başlangıcı budur.

85

Haklı Çıkma Sanatı

Türkçesi: Ülkü Hıncal

19. yüzyıl felsefesinin önemli figürlerinden, Kant’ın

öğrencisi, Alman filozof Arthur Schopenhauer,

I830'da kaleme aldığı bu metinde, kökleri antik

Yunan felsefesine uzanan, tartışmalarda her koşulda

haklı çıkma sanatı olan "Eristik Diyalektik" yöntemini

tariflendiriyor.

Bir tezin objektif olarak “ doğruluğu ve haklılığından”

ziyade dinleyicilerin gözünde “ geçerliliğine”

odaklanan, savunu, tartışma ve argüman kullanımında

karşı tarafı alt etmenin yollarını felsefi "hileler" ile

açıklayan Schopenhauer, kaçınılmaz olarak diğer

filozofların konu üzerine fikirlerini ve yöntem

sorunlarını da yorumluyor.