Prof. Dr. FAHİR ARMAOĞLU

20'İNCİ YÜZYIL SİYASİ TARİHİ

1914-1995

İÇİNDEKİLER

            BİRİNCİ BÖLÜM

            19'UNCU YÜZYIL AVRUPASI

            1. Giriş

            2. 1818-1871 Devresi

            A) Liberalizm

            B) Nasyonalizm

            C) Sosyalizm

            3. 1871-1914 Devresi

            A) Avrupa'da Alman Üstünlüğü: 1871-1890

            a) Birinci Üç İmparator Ligi

            b) 1879 Almanya-Avusturya İttifakı

            c) 1881 İkinci Üç İmparator Ligi

            ç) 1882 Üçlü İttifakı

            d) 1887 Alman-Rus Antlaşması

            B) Avrupa'da Denge: 1890-1904 (1907)

             a) Bismarck'ın işbaşından ayrılması ve Alman dış politikasının  değişmesi

            b) 1894 Fransız-Rus İttifakı

            c) 1904 İngiliz-Fransız Antlaşması

            ç) 1907 İngiliz-Rus Antlaşması

            C) Blokların Çatışması: 1904-1914

            İKİNCİ BÖLÜM

            19'UNCU YÜZYILDA OSMANLI İMPARATORLUĞU

            1. 19'uncu Yüzyılın Osmanlı İmparatorluğu İçin Hususiyeti

2. Osmanlı Devletinin Takip Ettiği Denge Politikası

            A) 1791 (1798)- 1878 Devresi

            B) 1888-1918 Devresi

            C) 1920-1936 Devresi: Atatürk'ün Denge Politikası

            Ç) 1936-1945 Devresi

            D) 1945'ten Bugüne

            3. Osmanlı İmparatorluğu Üzerinde Büyük Devletlerin Mücadelesi

            A) Boğazlar Üzerindeki İngiliz-Rus Mücadelesi

            B) Balkanlar Üzerindeki Avusturya-Rusya Mücadelesi

            C) Mısır Üzerindeki İngiliz-Fransız Mücadelesi

            D) Osmanlı İmparatorluğunun Orta Doğu Toprakları Üzerindeki  İngiliz-Alman Mücadelesi

            4. Osmanlı İmparatorluğunda Hürriyet Hareketi

            ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

            AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİNİN GELİŞMELERİ

            1. Birleşik Amerika'nın Bağımsızlığını Kazanması

            2. Bağımsızlık Karşısında Avrupa Devletleri ve Amerika'nın  İnfirad Politikası

            3. Monroe Doktrini

            4. Monroe Doktrininin Tatbikatta Özellikleri

            DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

            SÖMÜRGECİLİK

            1. Sömürgeciliğin Gelişmesinde Rol Oynayan Faktörler

             2. Afrika'nın Sömürgeleşmesi

            A) İngiltere'nin Sömürgecilik Faaliyetleri

            B) Fransa'nın Sömürgecilik Faaliyetleri

            3. Uzak Doğu'da Sömürge Hareketleri

            A) Güney-Doğu Asyadaki Mücadele

            B) Çin'in Batıya Açılması

            C) Japonya'nın Batıya Açılması

            Ç) Çin-Japon Savaşı: 1894-1895

            D) Rus-Japon Savaşı: 1904-1905

            BEŞİNCİ BÖLÜM

            BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI, 1914-1918

            1. 1914 Yılı

            A) Savaşın Çıkması

            B) Japonya'nın Savaşa Katılması

            C) Savaş Durumu

            Ç) Osmanlı Devletinin Savaşa Katılması

             2. 1915 Yılı

            A) Osmanlı Devletinin Cephe Durumu

            B) Boğazların Rusya'ya Verilmesi

            C) İtalya'nın Savaşa Katılması

            Ç) Bulgaristan'ın Savaşa Katılması

            D) Avrupa'da Cephe Durumu

            3. 1916 Yılı

            A) Cephe Durumu

            B) Romanya'nın Savaşa Katılması

            C) Anadolu'nun Paylaşılması

            Ç) Orta Doğu'nun Paylaşılması

            4. 1917 Yılı

            A) Cephe Durumu

            B) Rusya'da Bolşevik İhtilali

            C) Birleşik Amerika'nın Savaşa Katılması

            Ç) Yunanistan'ın Savaşa Katılması

            D) St. Jean de Maurienne Antlaşması

            5. 1918 Yılı: Savaş Sona Eriyor

            A) Başkan Wilson'un 14 Noktası

            B) Brest-Litovsk Barışı

            C) Romanya'nın Savaştan Çekilmesi

            Ç) Bulgaristan'ın Savaştan Çekilmesi

            D) Osmanlı Devleti'nin Savaştan Çekilmesi

            E) Avusturya-Macaristan'ın Savaştan Çekilmesi ve İmparatorluğun  Dağıtılması

            F) Almanya da Mütareke İmza Ediyor

            6. Barış Anlaşmaları

            A) Paris Konferansı

            B) Almanya İle Barış Antlaşması: Versailles

            C) Avusturya İle Barış Antlaşması: Saint Germain

            Ç) Bulgaristan'la Barış Antlaşması: Neuilley

            D) Macaristan'la Barış Antlaşması: Trianon

            ALTINCI BÖLÜM

            GEÇİCİ BARIŞ, 1919-1929

            1. Niçin Geçici Barış?

            2. Almanya Meselesi

            A) Almanya ve Fransa

            B) Almanya'nın İç Durumu

            C) Tamirat Borçları

            Ç) Locarno Antlaşması

            2. Sovyet Rusya

            A) Sovyet Rusya ve Batılılar

            B) Sovyet Rusya ve Almanya: Rapallo

            C) Sovyetlerin "Saldırmazlık ve Tarafsızlık" Politikası

            3. Faşist İtalya

            A) İtalya'da Faşizm

            B) Faşizmin Dış Politikası

            4. Tuna ve Balkanlar

            A) Avusturya

            B) Macaristan

            C) Çekoslavakya

            Ç) Yugoslavya

            D) Romanya

            E) Bulgaristan

            F) Yunanistan

            G) Küçük Antant

            5. Baltık Memleketleri

            A) Finlandiya

            B) Estonya, Letonya, Litvanya

            C) Polonya

            6. Orta Doğu

            A) Orta Doğu'da Manda Rejimleri

            B) Mısır

            C) Arabistan Yarımadası

            Ç) İran

            D) Afganistan

            7. Birleşik Amerika'nın İnzivaya Çekilmesi

            8. Silahsızlanma Meselesi

            A) Waşhington Deniz Silahsızlanma Konferansı

            B) Londra Deniz Silahsızlanma Konferansı

            C) Kellogg Paktı

            Ç) Kara Silahsızlanma Meselesi

            YEDİNCİ BÖLÜM

            BUHRANLAR VE BARIŞIN YIKILMASI 1929-1939

            1. Dönemin Özelliği

            2. Japonya'nın Mançurya'ya Saldırması

            A) Japonya ve Mançurya

            B) Japonya ve Çin

            C) Japonya'nın Mançurya'yı İşgali

            3. Almanya'da Nasyonal-Sosyalizm ve Sonuçları

            A) Nazi Partisinin İktidara Gelmesi

            B) Nazi Almanyasına Karşı İlk Tepkiler

            C) Almanya'nın Avusturya'yı İlhak Teşebbüsü

            Ç) Almanya'nın Versay Kayıtlarından Kurtulması

            4. İtalya'nın Habeşistan'ı İşgali

            A) İtalya ve Habeşistan

            B) İtalya'nın Habeşistan'a Saldırması ve Devletler

            C) İtalya'nın Habeşistan'ı İlhakı

            Ç) Almanya'nın Ren Bölgesine Askerini Sokması

            D) Berlin-Roma Mihveri

            E) Anti-Komintern Pakt

            5. İspanya İç Savaşı

            A) İspanya'nın Durumu

            B) İç Savaşın Patlaması

            C) Milliyetçilerin Zaferi ve Savaşın Sonu

            6. Japonya'nın Çin'e Saldırması

            A) Çin'deki Gelişmeler

            B) Japonya'nın Asyadaki Faaliyetleri

            C) Japonya'nın Çin'e Saldırması ve Devletler

            7. Almanya'nın Avusturya'yı İlhakı (Ancchluss)

            8. Çekoslovakya'nın Parçalanması

            9. Savaş Yılı: 1939

            A) Çekoslovakya'nın Sonu

            B) Almanya'nın Memel'i Alması

            C) Almanya-Romanya Ticaret Anlaşması

            Ç) Batılıların Tepkisi: Polonya'ya Garanti

            D) İtalya'nın Arnavutluğu İşgali

            E) Batılıların Tepkisi-Çelik Pakt

            F) Batılıların Barış Cephesi Çabaları

            G) Rus-Alman Saldırmazlık Paktı

            Ğ) Savaşın Çıkması

            SEKİZİNCİ BÖLÜM

            TÜRKİYE'NİN DIŞ POLİTİKASI 1919-1939

            1. Milli Mücadelede Dış Münasebetler

            A) Sovyet Rusya İle Münasebetler

            B) Batılılarla Münasebetler

            2. Geçici Barış Devrinde Türkiye, 1923-1930

            A) Lozan'ın Bıraktığı Meseleler ve Çözümü

            B) Türk-Yunan "etabli" Anlaşmazlığı

            C) Türkiye ve Faşist İtalya

            Ç) Türk-Sovyet Münasebetleri

            D) Doğulu Devletlerle Münasebetler

            3. Buhranlar Devrinde Türkiye 1931-1939

            A) Milletlerarası İşbirliği ve Türkiye

            B) Balkanlarda İşbirliği: Balkan Antantı

            C) İtalya-Habeş Savaşı ve Türkiye

            Ç) Montreux Boğazlar Sözleşmesi

            D) Saadabat Paktı

            E) Sancak (Hatay) Anlaşmazlığı

            F) Türkiye ve Almanya

            G) 1939 Yılında Türkiye

            DOKUZUNCU BÖLÜM

            İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI

            1. Avrupa'da Alman Üstünlüğü

            A) Polonya'nın Paylaşılması

            B) Sovyetlerin Baltığa Yerleşmesi

            C) Almanya'nın Danimarka ve Norveç'i İşgali

            Ç) Fransa'nın Çökmesi

            D) İngiltere Muharebesi

            E) Kuzey Afrika Cephesi

            F) İtalya'nın Yunanistan'a Saldırması

            G) Balkanlar Mücadelesi ve Rus-Alman Savaşı

            2. Savaş Durumunda Denge

            A) İngiliz-Sovyet İttifakı

            B) Birleşik Amerika'nın Savaşa Katılması

            C) Birleşmiş Milletler

            Ç) Cephe Durumları 1942-1943

            D) İtalya'nın Çökmesi

            3. Müttefiklerin Zaferi 1944-1945

            A) Casablanca Konferansı

            B) Vaşington Konferansı

            C) Quebec Konferansı

            Ç) Moskova Konferansı

            D) Kahire Konferansı

            E) Tahran Konferansı

            F) İkinci Cephenin Açılması

            G) Rusların Balkanlar ve Orta Avrupa'ya Girmesi

            Ğ) Moskova Konferansı

            H) Yalta Konferansı

            I) Almanya'nın Teslim Olması

            İ) Uzak Doğu Cephesi

            J) Potsdam Konferansı

            K) Japonya'nın Teslim Olması: Savaşın Sonu

            4. İkinci Dünya Savaşında Türkiye

            A) Fransa'nın Yenilmesi ve Türkiye

            B) İtalya'nın Yunanistan'a Saldırması ve Türkiye

            C) Balkanlarda Alman Faaliyeti ve Türkiye

            Ç) Türk-Sovyet Münasebetlerinin Düzelmesi

            D) Türkiye Üzerinde Alman Baskısı

            E) Türkiye Üzerinde Yeni Alman Baskısı

            F) Türkiye Üzerinde Müttefiklerin Baskısı

            G) Yalta Konferansı

            Ğ) Postdam Konferansı

            ONUNCU BÖLÜM

            SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ, 1945-1960

            1. Dönemi Şekillendiren Faktörler

            2. Rus Emperyalizminin Canlanması-Avrupa'da Sovyet Üstünlüğü

            A) Sovyetlerin İran'a Yerleşme Çabaları

            B) Türkiye Üzerinde Sovyet Tehdidi

            C) Yunanistan İç Savaşı

            Ç) Avrupa'da Sosyalist Blokun Kuruluşu

            a) Sovyet İşgali

            b) Koalisyon Kabineleri

            c) Komünist Partilerinin Hükümetlere Hakim Olması

            ç) Muhalefet Partilerinin Tasfiyesi

            d) Ekonomik ve Sosyal Düzenin Sovyet Modeline Göre Kurulması

            D) Fin-Sovyet İttifakı

            E) Kominform'un Kuruluşu

            F) Çin'de Komünizm

            3. Batılıların Avrupa'da Dengeyi Kurması

            A) Triman Doktrini

            B) Marshal Planı

            C) Batı Avrupa Birliği

            Ç) Berlin Buhranı

            D) NATO'nun Kuruluşu

            E) Yugoslavya'nın Kominform'dan Çıkarılması

            F) Beş Barış Anlaşması

            4. Uzak Doğu Çatışmaları 1950-1954

            A) Kore Savaşı

            B) Amerika'nın Uzak Doğu'da Yeni Tedbirleri

            C) Hindiçini Savaşı

            Ç) SEATO'nun Kuruluşu

            5. Sosyalist Blokta Sarsıntılar

            A) Sovyet Rusya'da İktidar Mücadelesi

            B) Çekoslovakya'da Pilsen Ayaklanması

            C) Doğu Berlin Ayaklanması

            Ç) 20'inci Kongre

            D) Polonya'da Poznan Ayaklanması

            E) Macar Milli Ayaklanması

            F) Romanya Gelişmeleri

            6. Orta Doğu Çatışmaları 1955-1959

            A) İsrail'in Kuruluşu ve Arap İsrail Savaşı 1948-1949

            B) İngiliz-İran Petrol Anlaşmazlığı 1951-1954

            C) Bağdat Paktı ve Doğurduğu Neticeler

            Ç) Süveyş Buhranı

            D) Eisenhower Doktrini

            E) Ürdün Hadiseleri

            F) 1957 Suriye Buhranı

            G) 1958 Lübnan Buhranı

            Ğ) Irak'ta Monanşinin Yıkılması

            H) Sonuç

            7. Savaştan Sonra Türkiye 1945-1960

            A) Türkiye'nin NATO'ya Katılması

            B) Balkan İttifakı

            C) Bağdat Paktı

            Ç) Kıbrıs Meselesi

            ONBİRİNCİ BÖLÜM

            BLOKLARDA YAPI DEĞİŞİKLİĞİ

            1. Ara Dönem

            2. Doğu Bloku Gelişmeleri

            A) Moskova Komünist Partiler Konferansı

            B) Moskova-Pekin Çatışması

            C) Romanya'nın Bağımsızlık Politikası

            Ç) Sovyet Rusya'nın Çekoslovakya'yı İşgali

            D) Çin'de Proleter Kültür İhtilali ve Sonrası

            E) Çin-Amerikan Münasebetlerinin Düzelmesi

            3. Batı Bloku Gelişmeleri

            A) 1958 Berlin Buhranı

            B) U-2 Hadisesi

            C) Küba Füzeleri Buhranı

            Ç) Fransa'nın NATO'dan Uzaklaşması

            D) NATO'nun Güney-Doğu Kanadında Çatlama

            E) Vietnam Savaşı ve Batı

            ONİKİNCİ BÖLÜM

            YUMUŞAMAYA (DETANT) DOĞRU

            1. Yeni Gelişmeler

            A) Bandung'tan Bağlantısızlığa

            B) Silahsızlanma Çabaları

            C) SALT-1 Anlaşması

            Ç) Neticesiz Kalan Salt 2

            D) Avrupa'da Güvenlik ve İşbirliği, Karşılıklı ve Dengeli Kuvvet  İndirimi ve Helsinki Deklarasyonu

            ONÜÇÜNCÜ BÖLÜM

            ASYA GELİŞMELERİ

            1. İİ. Dünya Savaşından Sonra Asya

            2. Pakistan ve Hindistan

            3. Hindistan ve Çin

            4. Vietnam Savaşı

            5. Vietnam Savaşından Sonra

            6. Vietnam'ın Kampuchea'yı İşgali

            7. Çin'in Vietnam'a Saldırısı

            ONDÖRDÜNCÜ BÖLÜM

            DÜNYA POLİTİKASINDA ORTA DOĞU 1960-1980

            1. Yemen İç Savaşı

            2. Güney Yemen

            3. 1967 Arap-İsrail Savaşı

            4. Ürdün İç Savaşı

            5. 1973 Arap-İsrail Savaşı

            6. 1973 Petrol Krizi

            7. Lübnan İç Savaşı 1975-1976

            8. Camp David Anlaşmaları ve İsrail-Mısır Barışı 1978-1979

            9. İran'da Şah'ın Devrilmesi: Yeni Rejim

            A) Sebepler

            B) Gelişmeler

            C) Ayrılıkçı Ayaklanmalar

            D) Dış Meseleler

            10. Sovyet Rusya'nın Afganistan'ı İşgali

            11. Irak-İran Savaşı

            A) İran-lrak Münasebetleri

            B) Savaş

            C) Savaş Karşısında Devletler

            D) Savaşı Durdurma Çabaları

            ONBEŞİNCİ BÖLÜM

            TÜRK DIŞ POLİTİKASI 1960-1980

            1. Genel Görünüm

            2. Kıbrıs Buhranları

            A) 1963-1964 Kıbrıs Buhranı

            B) 1967 Kıbrıs Buhranı

            C) 1974 Kıbrıs Buhranı ve Kıbrıs Harekatı

            a) Sovyetlerin Tepkisi

            b) Amerika'nın Tepkileri

            c) Kıbrıs Meselesinin Gelişmeleri

            3. Türk-Amerikan Münasebetleri

            4. Türk-Sovyet Münasebetleri

            5. Türk-Yunan Münasebetleri

            A) Kıt'a Sahanlığı Meselesi

            B) Ege'de Hava Kontrol Sahası

            C) Karasuları Meselesi

            Ç) Yunanistan'ın NATO'ya Dönmesi

            6. Türkiye ve Orta Doğu

            ONALTINCI BÖLÜM

            YENİ YAPILANMAYA DOĞRU

            1. Yeni Yapılanmanın Faktörleri

            2. Orta Doğu Gelişmeleri, 1980-1995

            A) Arap-İsrail Sorunu ve Barışlar

            B) Suriye'nin Lübnan "Eyaleti"

            C) Irak-İran Savaşı ve Sonuçları

            a) Savaşın Gelişmeleri

            b) Irak-İran Savaşı ve Devletler

            aa) Arap Devletleri

            bb) Türkiye

            cc) Avrupa Topluluğu

            dd) Sovyetler Birliği

            ee) Amerika

            D) Körfez Savaşı, 1990-1991

            a) Irak-İran Savaşının Etkileri

            b) Irak-Kuveyt Anlaşmazlığı

            c) Krizin Gelişmeleri

            aa) Vietnam Sendromu

            bb) Birleşmiş Milletler Desteği

            cc) Barış ve Aracılık Teşebbüsleri

            dd) Amerika'nın Askeri Hazırlıkları

            ee) Sovyet Rusya Konusu

            d) Körfez Savaşı

            e) Körfez Savaşı ve Türkiye

            3. Asya Gelişmeleri

            A) Sovyetlerin Afganistan Hezimeti

            a) Afgan Direniş Örgütleri

            b) Afganistan'ın İşgali ve Devletler

            c) B.M.'in Barış Çabaları

            B) Çin'de Yeni Yapılanma

            a) Deng Şaoping'in Yükselişi

            b) Reformlar

            c) Tienanme'deki Kırmızı Işık

            d) Tienanmen'e Tepkiler

            4. Sovyetler Birliği'nin Dağılması: Yeni Dünya

            A) Stalin'den Gorbaçov'a

            B) Glasnost ve Perestroyka

            C) Sovyet-Amerikan Silahlanma Yarışı

            D) Uyduluk'tan Bağımsızlığa: Avrupa'da 1989 İhtilalleri

            a) Çekoslavakya

            b) Macaristan

            c) Polonya

            d) Doğu Almanya

            e) Bulgaristan

            f) Romanya

            g) Yugoslavya'da İç Savaş

            h) Baltık Ülkeleri

            ı) Moldova

            i) Ukrayna

            j) Beyaz Rusya (Belarus)

            k) Kafkaslar

            aa) Gürcistan

            bb) Kafkas Üçgeni

            l) Orta Asya Türk Cumhuriyeti

            aa) Kazakistan

            bb) Türkmenistan

            cc) Kırgızistan

            dd) Özbekistan

            ee) Tacikistan

            m) Rusya Federasyonu

            n) Sovyetler Birliği'nin Dağılması: Gorbaçov'dan Yeltsin'e

            5. Türk Dış Politikası, 1980-1990

            A) Türk-Yunan Münasebetleri

            B) Kıbrıs Sorunu

            C) Batı Trakya Sorunu

            D) Türk-Amerikan Münasebetleri

            a) Amerikan Yardımı Konusu

            b) Ermeni Sorunu

            c) SEİA Tartışması

            E) Bulgaristan ve Soydaşlarımız

            F) Türkiye ve Avrupa Topluluğu

            :::::::::::::::::

            BİRİNCİ BÖLÜM

            19'UNCU YÜZYIL AVRUPASI

            1

            GİRİŞ

            Günümüz dünyasındaki milletlerarası münasebetlerin yapısını, ve  niteliğini oluşturan gelişmelerin başlangıcı, 1914-18 arasında ceryan  etmiş olan 1'inci Dünya Savaşı ve onun sonuçlarına kadar gitmektedir.  Fakat 1'inci Dünya Savaşı da durup dururken patlak vermiş olan bir  milletlerarası buhran değildir. Bu savaş, 1789-1815 arasında Avrupa'yı  alt-üst etmiş olan ve bundan da daha mühim olarak insanın siyasal  yaşayışında tesirlerini günümüze kadar sürdüren çeşitli siyasal fikir  akımlarını ortaya çıkarmış bulunan Fransız İhtilalinden sonra  kendisini gösteren gelişmelerin bir sonucu olmuştur. Yani, 1'inci Dünya  Savaşının kökleri, 1815-1914 arasının siyasal ve diplomatik gelişmelerinde  yatmaktadır. Bu sebeple, 19'uncu yüzyılın panoramasını çizmeden,  1'inci Dünya Savaşını ve onun sonuçlarını anlamaya imkan yoktur.  Bu kısımda, bu panoramayı çizmeye ve 19'uncu yüzyılın temel siyasal  ve diplomatik unsurlarını vermeye çalışacağız.

            1815-1914 devresini ele aldığımızda, bu devrenin, nitelikleri itibariyle  birbirinden farklı iki kısma ayrıldığını görürüz. Birincisi,  1815-71 devresi, ikincisi de 1871-1914 devresidir. Birinci kısım, doğrudan  doğruya Fransız İhtilalinin ortaya çıkardığı fikir akımlarının  gelişme ve tesirlerini içine almakta, buna karşılık, ikinci kısım da,  bu fikir akımlarından Nasyonalizm veya Milliyetçilik dediğimiz, milli  birlik hareketlerinin gerçekleşmesi sonucu, Avrupa'nın kuvvet yapısında  meydana gelen büyük değişmenin doğurduğu yeni kuvvet  münasebetlerini veya yeni yapıdaki milletlerarası münasebetleri ihtiva  etmektedir.

            Tabiatıyla bu söylediklerimiz sadece Avrupa gelişmeleriyle ilgili  bulunmaktadır. Halbuki, bilhassa 19'uncu yüzyılın sonlarına doğru  milletlerarası münasebetlere Afrika ve Uzakdoğu gibi yeni alanlarla,  Birleşik Amerika ve Japonya gibi iki tane Avrupa dışı kuvvet de dahil  olmuştur. Milletlerarası münasebetlerin bu yeni alan ve unsurlarını  da gözden geçirmemek, 19'uncu yüzyılın genel tablosunu eksik çizmek  olur. Bu sebeple, Avrupa'nın, yukarıda belirttiğimiz iki kısımdaki  gelişmelerini ana çizgilerle ele aldıktan sonra, bu yeni alan ve  unsurlara da kısaca değinmeğe çalışacağız.

            Tabii bu arada Osmanlı İmparatorluğunun 19'uncu yüzyıl içindeki  durumunu ve gelişmelerini de gözden geçireceğiz.

            2

            1815 - 1871 devresi

            Bu devrede Avrupa gelişmelerine hakim olan faktörler, Fransız  ihtilalinin doğurduğu fikir akımlarıdır ki, bunlar da Liberalizm,  Nasyonalizm ve Sosyalizm'dir. Bu akımlar nereden çıkmıştır, nitelikleri  nedir ve tesirleri ve güçleri ne olmuştur? Şimdi sırası ile bunları  ele alalım.

            A) Liberalizm

            Bilindiği gibi, Orta Çağlarda Rönesans hareketi sanat alanında  ve Reformasyon hareketi de din alanında insan düşüncesine bir serbesti,  bir çeşit hürriyet getirme amacını gütmüştür. Rönesans ile birlikte  sanatkar tabiata daha geniş bir serbestlik ve hürriyet içinde  bakmaya, ilhamlarını daha geniş sınırlar içinde işlemeye başlamıştır.  Reformasyon hareketi ise, o zamana kadar egemen din olarak  katolikliğin sert katı ve hoşgörüsüz din kalıbını kırarak, Tanrı ile insan  arasındaki münasebetlere bir hürriyet getirmek amacını gütmüştür.  Bunun sonucu olarak; Protestanlık denen yeni bir din şekli ve  onun da çeşitli mezhepleri ortaya çıkmıştır. Protestanlık ve onun  çeşitli mezhepleri, Tanrı-İnsan münasebetlerine, katoliklikten çok  farklı yeni yeni şekiller getirmiştir.

            Fakat şu var ki, ne sanat alanındaki hürriyet gelişimi ve ne de  din alanındaki hürriyet gelişimi, insanın toplum içindeki siyasal yaşayışına  herhangi bir serbestlik veya hürriyet getirmekten çok uzak  kalmıştır. Sanat ve din alanında insan düşüncesine bir dereceye kadar  hürriyet gelmiş, lakin hürriyet insanın toplum içindeki siyasal  durumunu değiştirememiştir. İnsanlar yine, kudretini ve yetkisini   Tanrıdan aldığını iddia eden, kral, imparator, prens veya hükümdar  denen bir tek insanın sert, mutlak ve sınırsız otoritesine tabi olarak  ve onun keyfi idaresi altında yaşamaya devam etmişlerdir.  Daha açık bir deyişle, toplum içinde kişinin insan olarak hiç bir  değeri tanınmamıştır.

            İşte 1789 İhtilali iledir ki, toplumların bu siyasal düzeni yıkılmaya  başlamıştır. Şimdi hükümdarın sınırsız otoritesine karşı, kişinin  varlığı ve bu varlığın, insan olmak haysiyeti dolayısiyle sahip bulunduğu  temel hak ve hürriyetler, sınırlayıcı bir unsur olarak çıkıyordu.  Siyasal düzen, hükümdarın otoritesi ile, kişinin insanca yaşama  ilkesi arasında kurulan bir dengeye dayandırılmak isteniyordu.  Fransız İhtilalcileri daha ihtilal kaynaşmalarının ilk aylarında,  28 Ağustos 1789 da, yayınladıkları "İnsan ve Vatandaş Hakları Demeci"  ile bu dengeyi açıkca ilan ettiler. Bu demecin esasları şöyle  idi: İnsanlar hakları bakımından hür ve eşit doğarlar ve öyle kalırlar.  Bu haklar hürriyet, mülkiyet, güvenlik ve zulme karşı direnme  haklarıdır. Her türlü egemenlik esas olarak millettedir. Kanun millet  egemenliğinin ifadesidir. Her vatandaş hür bir şekilde konuşabilir,  yazabilir ve yayında bulunabilir. Kamu düzenine dokunmadıkça, kimse  dini ve siyasi inançlarından dolayı kınanamaz.

            Görülüyor ki bu demeç, insanın insan olmak dolayısiyle, daha  doğduğu andan itibaren, bir takım temel hak ve hürriyetlere sahip  bulunduğunu ortaya koyuyor ve hükümdarın otoritesini de bu temel  hak ve hürriyetlerle sınırlıyordu. Bu, Avrupa'da insanların ilk  defa gördükleri ve işittikleri bir şeydi. (İnsan ve Vatandaş Hakları  Demeci'nin ortaya attığı bu hürriyet ilkeleri, daha önce 4 Temmuz 1776  tarihli Amerikan Bağımsızlık Demeci'nde de ortaya atılmıştı. Fakat, o  zamanın ulaşım imkanlarının yetersizliği ve iki kıta, arasında geniş bir  deniz parçasının bulunması dolayısıyle, Amerika'daki bu hürriyetçi hareket  Avrupaya fazla tesir edememiş, ancak birkaç Avrupalı aydının dikkatini  çekmiştir. Mamafih, Fransız İhtilali liderlerinin Amerikan Bağımsızlık ,  Demecinden örnek aldıkları da bir gerçektir.)

            Fransız İhtilali ile ortaya çıkan bu yeni siyasal düzen anlayışına  Liberalizm veya Hürriyetçilik hareketi denmektedir. Fakat kişinin  bu temel hak ve hürriyetlerinin gerek hükümdar, gerek insanlar  tarafından kabul edilmesi yeterli değildi. Bu haklar ve hürriyetler  bir anayasada açıkça belirtilmedikçe ve yine bu anayasada hükümdarın  otorite ve yetkilerinin ne şekilde ve nasıl kullanılacağı belirlenmedikçe,  kişinin siyasal varlığı yeterli bir teminata sahip olamazdı.  Onun içindir ki, Liberalizm hareketinin en mühim unsuru anayasacılık  olmuştur. Yani, Liberalizm anayasalı bir hürriyet düzeni  kurma amacını gütmüştür. Bu anayasalı düzende hükümdar yine  hükümdar olarak kalmaktadır. Lakin yetkilerinin sınırı ve kullanılma  şekli bir anayasa ile çizilecektir. Hemen ilave edelim ki, 19'uncu yüzyılın  Liberalizm hareketleri içinde Cumhuriyetçilik eğilimi çok az görülmüştür.

            Fransa'da meydana gelen bu hürriyetçilik hareketini Avrupa'nın  diğer mutlak hükümdarlarının hemen kabul etmesi beklenemezdi.  Çünkü Fransa'da kralın otoritesini yıkan bu hareket, kendilerine de  bulaşırsa, bunlar da otoritelerinden yoksun kalabilirler ve hatta tahtlarını  kaybedebilirlerdi. Bu sebeple, Avusturya, Prusya, Rusya ve İngiltere  gibi büyük devletIerle Avrupa'nın küçük krallıkları daha ilk  günden itibaren Fransız İhtilaline cephe aldılar ve bu da İhtilal Fransa'sı  ile bu devletler arasında, 1792'de başlayıp, 1815'e kadar devam  edecek uzun savaşların patlamasına sebep oldu.

            1792-1815 arasındaki Fransız İhtilali savaşları, Napolyon'un  elinde, bütün Avrupayı Fransız hegemonyası altına sokmak isteyen   bir kuvvet emperyalizmi niteliğini kazanmışsa da, şurası da bir gerçektir  ki, bu savaşlar hürriyet kavramının bütün Avrupaya ve özellikle  kitlelere yayılmasını da kolaylaştırmıştır. 1815'in Avrupasında,  siyasal düzen konusundaki insan düşüncesi 25 yıl öncesinden artık  çok farklıydı.

            Bununla beraber, mutlak hükümdarlar bu önemli değişikliğin  gerçek mahiyetini anlamamış görünüyorlar. 1815'de Napolyon Fransa'sını  yenerek Fransa'yı ihtilalden önceki sınırları içine sokan Avrupanın  büyük devletleri (İngiltere, Avusturya, Rusya ve Prusya)  hürriyetçilik fikirlerini de yenilgiye uğrattıklarını sanmışlardır. Hatta  küçük krallıklar bile aynı düşünceyi taşıyorlardı. Mamafih Hürriyetçilik  (Liberalizm) akımının tehlike ve korkusunu da içlerinde hissetmiş  olmalılar ki, 1815 Viyana Kongresi ile Avrupanın toprak ve  sınır düzenlemelerini kendi politik çıkarlarına göre yaparlarken, aynı  zamanda, bundan sonra patlak verebilecek herhangi bir hürriyetçilik  hareketini beraberce bastırmak hususunda da anlaşmışlardır.

            Bu işbirliğinin rahatlığı içinde Avrupanın mutlakiyetçi hükümdarları  1815'den sonra toplumlarını yine eski düzen üzerinden idare  etmeye başlamışlardır. Bu ise toplumların değişen düşüncesi ile tam  bir çelişme haline gelmiş ve bunun neticesi olarak, Avrupa, 1818-1822,  1830 ve 1848'de olmak üzere, üç devre halinde bir dizi ayaklanma  ve ihtilallere sahne olmuştur.

            Biraz aşağıda da değineceğimiz gibi, bu üç devreli ayaklanmalar  sadece liberalist mahiyette değil, aynı zamanda Nasyonalist mahiyette  de kendisini göstermiştir.

            1818-22 devresinde Liberalist ayaklanmalara Almanya'da, İtalya'da  ve İspanya'da rastlamaktayız. Bilhassa Alman üniversiteleri  Hürriyetçi ayaklanmaların bir beşiği haline gelmiştir. Fakat büyük  devletlerin işbirliği bu ayaklanmaların kısa bir sürede bastırılmasını  sağlamıştır.

            1822'den sonra Avrupa kısa bir süre içinde bir sükünete girmişse  de, 1830'da bir çok ülkelerde yeniden patlamalar meydana gelmiştir.  Fransa'da basın hürriyetinin kısıtlanmasından patlak veren  ve birkaç gün süre ile Paris'i kanlı çarpışmalara sahne yapan ayaklanma  hemen başka ülkelere de sıçramıştır. Belçikalılar bir yandan  Hollandalıların egemenliğinden kendilerini kurtarırken, aynı zamanda,  zamanın en ileri hürriyetçi anayasasını da kabul ediyorlardı.  1830'un hürriyetçi ayaklanmaları Almanya ve İtalya'nın küçük krallıklarının  birçoğunda da görüldü. Bir çok Alman devletlerinde hürriyetçi  anayasalar kabul edildi. İtalyan devletlerindeki hürriyetçi hareketleri  ise Avusturya sert bir şekilde bastırdı. Ne olursa olsun,  Liberalizm hareketi 1830 İhtilallerinde önemli bir adım atmıştır.

            1848-49'larda Avrupa yeniden bir dizi ayaklanmalar içine girdi.  Nasyonalist hareketin ağır bastığı bu ayaklanmalarda, liberalizm artık  önemli bir zafer sağlamıştır. 19'uncu yüzyılın ortalarında anayasalı  rejimler artık normal bir siyasal düzen haline gelmektedir. Fransa'da  işçi hakları ve toplantı hürriyeti meselesinden doğan 1848 ayaklanması,  Cumhuriyet rejiminin kurulması ile sonuçlanmış, lakin bu cumhuriyet  ancak dört yıl kadar sürerek, 1852 de imparatorluğa dönüşmüştür.  Fakat ne var ki, 1848'de cumhurbaşkanı seçilen Louis Napoleon  (Napoleon Bonaparte'ın yeğeni), 1852'de imparatorluk rejimini  ancak bir halk oylaması ve halkın tasvibi ile kurabilmiştir.  Avusturya'da ise, 1848 ihtilali, 1815'den beri mutlakiyetçiliğin  bayraktarlığını ve liberalizm düşmanlığının öncülüğünü yapan Başbakan  Metternich'in ülkesinden kaçması ile neticelenmiştir. Mutlakiyetçi  Prusya ise, 1850'de bir anayasa kabul etmek zorunda kalmıştır. Keza  Hollanda, İsviçre ve Danimarka'da da gayet liberal anayasalar kabul  edilmiştir.

            Hasılı, 19'uncu yüzyılın ortalarında artık hürriyetçilik ve anayasalı  rejim, Avrupa ülkelerinin ciddi bir meselesi olmaktan çıkmıştır.

            B) Nasyonalizm

            Nasyonalizm veya milliyetçilik akımının esası milli bağımsızlıktır.  Başka devletlerin hegemonyası altında yaşayan milletlerin milli  bağımsızlıklarını kazanmaları ve kendi bağımsız devletlerini kurmaları  hareketidir.

            Bu hareket de kaynağını Fransız İhtilalinden almaktadır. Bir bakıma  kişi hürriyeti kavramının milletlere de tatbikidir. Nasıl bir insan,  insan olması dolayısiyle bir takım temel hak ve hürriyetlere sahip  bulunuyorsa, bir millet'de, bir bütün olarak, hürriyetine yani  bağımsızlığına sahip olma hakkına sahiptir.

            Öte yandan, milliyetçilik hareketinin ortaya çıkmasında, İhtilal  Fransa'sı müessir bir rol oynamıştır. Bilhassa İhtilal Fransa'sının  kaderine 1797'den itibaren hakim olan Napolyon Bonapart, Avrupa'nın  büyük devletleri ile savaşırken ve bu devletlerin topraklarına  girerken, bu topraklardaki milletleri bağlı oldukları devletlere  karşı ayaklandırmış ve Fransa'nın bu milletlere hürriyet getirdiğini  söylemiştir. Bu kışkırtmaların bu milletler üzerinde tesirsiz kaldığını  söylemeye imkan yoktur.

            Fakat 1815 Viyana Kongresinde, büyük devletler Avrupa haritasını  kendi çıkarlarına göre düzenlerken, nasyonalizm bakımından, liberalizm  konusunda yaptıkları aynı hatayı işlemişlerdir. Milletler ya  parçalanmış ve bu parçalar başka devletlerin sınırları içine sokulmuş  veya çizilen sınırlar içinde çeşitli milletler bulunmuştur. Mesela,  Polonya toprakları bir kere daha Avusturya, Rusya ve Prusya arasında  paylaşılmış ve Polonyalıların büyük bir kısmı Rusya'nın hegemonyası  altına girmiştir. Halbuki Napolyon 1807 yılında, Prusya ile  Rusya arasında bir tampon olmak üzere, Varşova Büyük Dükalığı  adı ile bağımsız bir Polonya devleti kurmuştu. Polonyalılar bağımsızlığın  tadını almışlardı. 1815 Viyana Kongresinde ise, bu bağımsız  Polonya bir kere daha ortadan kaldırılarak toprakları üç devlet arasında  bölüşülmüştür. Öte yandan, Avusturya İmparatorluğunun sınırları  içinde, başta Macarlar olmak üzere, Polonyalılar, Çekler, Hırvatlar  ve Romenler gibi birçok millet bulunmaktaydı. Hatta Osmanlı  İmparatorluğunun Avrupa toprakları için de aynı şey söylenebilir.   Bu topraklar içinde pek çok yabancı milletler yaşamaktaydı. Nasyonalizm  hareketi bunlara da tesir etmekten geri kalmamış, 1829'da  Yunanistan, 1878'de Sırbistan, Karadağ ve Romanya, 1908'de  Bulgaristan ve 1913 yılında da Arnavutluk, birer bağımsız devlet  olarak Osmanlı İmparatorluğundan kopmuştur.

            Bu sebepten ötürü 1830-1848 ihtilallerinde milli bağımsızlık  teşebbüslerine de rastlamaktayız. Mesela, 1830 yılında Rusya sınırları  içinde yaşayan Polonyalılar bağımsızlıklarını almak için ayaklanmışlar  ve tam bir yıl süre ile Rus ordularına karşı savaşmışlardır. Fakat  kanlı bir yenilgiye uğramışlardır. 1848-49 da ise Macarlar bağımsızlıklarını  almak için Avusturya'ya karşı savaşmışlardır. Avusturya  Macarlarla başa çıkamayınca Rusya'dan yardım istemiş ve Macaristan'a  giren 150.000 kişilik bir Rus ordusu 1849 yazında Macar  milli bağımsızlık hareketini çok kanlı bir şekilde bastırmıştır.  1815'den sonra milliyetçilik akımının en önemli meselesi Alman  ve İtalyan milli birlikleri olmuştur. Bu mesele de kaynağını, 1815 Viyana  Kongresi kararlarından almaktaydı ve burada da baş rolü Avusturya  oynuyordu. Avusturya sınırları içinde çeşitli milletler bulunduğu  için, Fransız İhtilalinin milliyetçilik konusundaki tesirlerini gözönünde  tutan bu devlet, milliyetçi akımlara karşı da kuvvetle cephe  almıştır. Çünkü, Avusturya sınırları içindeki milletler bağımsızlıklarını  alacak olurlarsa, Avusturya İmparatorluğunun dağılması işten  bile değildi. Avusturya bu noktayı çok iyi görmüştür. Nitekim 1914-18  Birinci Dünya Savaşının sonunda Avusturya yenilip de bütün bu milletler  bağımsızlıklarını alınca, geriye bugünkü küçücük Avusturya  devleti kalmıştır. Aynı şey Osmanlı İmparatorluğu için de olmuştur.  Birinci Dünya Savaşının hemen öncesinde İmparatorluk sınırlarının  Meriç nehrine kadar gerilemesinde, Balkan ülkelerinin bağımsızlıklarını  kazanmaları baş rolü oynamıştır.

            Alman ve İtalyan milli birliklerinin kurulması ihtimali ise, Avusturya  için en fazla korkutucu olmuştur. Bu iki milli birliğin kurulması  ve birer devlet olarak ortaya çıkmasının Avusturya sınırları  içindeki çeşitli milletlere yapacağı tesir bir yana, Avusturya'nın, biri  batısında, diğeri de güneyindeki iki güçlü devletin kurulması, bu devletin  Avrupa'daki durumunu zayıflatırdı. Avusturya böyle bir ihtimalin  gerçekleşmesini önlemek için, 1815 Viyana Kongresi kararlarıyla,  hem Almanya'yı ve hemde İtalya'yı dağınık tutmaya muvaffak olmuştu.  Kutsal Germen İmparatorluğunun 360 devleti, Viyana Kongresinde  ancak 36'ya indirildi. Yani Almanya'da 36 ayrı devlet bulunuyordu.  İtalya'da da aynı durum vardı. İtalya denen topraklar üzerinde  bir çok krallık bulunduğu gibi, Avusturya, bazı İtalyan krallıklarının  başına Avusturya İmparator ailesinden prensleri getirdi. Bu  suretle bazı İtalyan Krallıkları vasıtasıyla İtalya üzerinde doğrudan  doğruya kontrol tesis etmiş olmaktaydı.. Avusturya, Almanya için de  aynı şeyi yaptı. Almanya'daki 36 devlet Germen Konfederasyonunu  teşkil ediyordu ve bu konfederasyonun başına da Avusturya Prensleri  getirilmişti. Yani, Avusturya, Alman devletleri üzerinde de doğrudan  doğruya kontrola sahip bulunuyordu.

            Fakat her iki ülkede de Avusturyanın önemli bir problemi vardı.  Almanya'da Prusya ve İtalya'da Piyemonte devletleri, biri Alman,  diğeri de İtalyan milli birliğinin kurulmasını istiyorlardı. Onun içindir  ki, Avusturya 1815 den itibaren her iki devletle de sinsi bir mücadelenin  içine girmek zorunda kaldı.

            1848 Martında Viyana sokaklarında halkın hürriyet için de Macarların  da bağımsızlık için ayaklanmaları Avusturya'yı güç duruma  sokunca Almanya'daki milliyetçiler Alman milli birliğini kurmak  için harekete geçtiler ve Prusya'yı da lider olarak seçtiler. Hatta  bir Alman İmparatorluğu Anayasası yapılarak Prusya Kralı Alman  İmparatoru ilan edilmek istendi. Lakin Avusturya'nın Prusya'ya yönelttiği  tehdit o kadar şiddetli oldu ki, Prusya gerilemek zorunda  kaldı. O günün şartları içinde Prusya Avusturya ile bir savaşı göze  alamadı. Prusya geri çekilince Alman milli birliği için yapılan bu  teşebbüs de neticesiz kaldı.

            İtalya'da ise, Piyemonte harekete geçti. Fakat Piyemonte'nin  teşebbüsü de sonuçsuz kaldı. Piyemonte 1848 ve 1849 yıllarında iki  defa Avusturya ile savaşa girişti, fakat her ikisinde de yenildi. Bu  yenilgiler diğer İtalyan devletlerinin de cesaretini kırdı. Fakat bu  iki teşebbüs Piyemonte'ye bir şeyi öğretmişti; İtalyan milli birliği  ancak Avusturyanın savaş meydanında yenilmesiyle gerçekleştirilebilir  ve böyle bir savaşı da küçük Piyemonte tek başına yapamazdı.  Avusturya'yı yenmek için Piyemontenin bir büyük Avrupa devletini  yanına alması gereklidir. Gerçekten, 1854-56 Kırım savaşına Fransa  ve İngiltere'nin yanında katılarak bu iki büyük devletin sempatisini  kazanan Piyemonte, milliyetçi hareketleri destekleyen 3'üncü Napolyon  (1848 seçimlerinde cumhurbaşkanı seçilen Louis Napolyon, 1852'de  İmparator olunca 3'üncü Napolyon adını almıştır.) Fransa'sı ile 1858  yılında bir ittifak yapmaya muvaffak oldu. Fransa'yı ittifakına alan  Piyemonte 1859 yılında Avusturya'ya savaş açtı ve Avusturya'yı, Fransa  ile birlikte, iki defa savaş meydanında yenilgiye uğrattı. Piyemonte'nin  bu zaferi üzerine, diğer İtalyan devletleri Piyemonte'ye katılarak  İtalyan Milli birliğini kurdular. 1861 Şubatında Torino'da ilk İtalyan  parlamentosu açıldı ve İtalya Krallığı ilan edildi.

            İtalyan milli birliğinin kuruluşunu Alman birliğinin kuruluşu takip  etmiştir. Bu birliğin kuruluşu da Prusya'nın ve onun başbakanı Bismarck'ın  eseri olmuştur. Alman birliği üç safhada gerçekleşmiş olup,  bunların herbiri bir savaştır. 1864 Prusya-Danimarka savaşı ile Prusya,  Danimarka'nın elindeki bazı Alman topraklarını geri alıp Germen  Konfederasyonuna katmıştır. 1866 Prusya-Avusturya savaşı ise, Avusya'nın  Prusya karşısında yenilgisi üzerine, bu devleti Germen Konfederasyonunun  dışında bırakmak suretiyle, Almanya üzerindeki  Avusturya kontrolünü sona erdirmiştir. Fakat buna rağmen Bismarck  için Alman milli birliğini kurmak hemen mümkün olamadı. Çünkü,  Fransa'nın nüfuzu altında bulunan Katolik Güney Alman Devletleri  birliğe yanaşmadıkları gibi, şimdi kuzeyinde kuvvetli bir Almanya'nın  ortaya çıkmasından endişe etmeye başlayan Fransa'nın Prusya'ya  karşı durumu sertleşmiştir. Alman birliği yolundaki Fransa engelini  bertaraf etmek, Bismarck için, ancak, Fransa'yı 1870-71 savaşında  ağır bir yenilgiye uğratmakla mümkün oldu. Bismarck'ın dediği gibi,  Alman milletinin milli bütünlüğü ancak "kan ve demirle"  gerçekleştirilebilmiştir.

            İtalya ve Almanya'nın bağımsız devletler olarak Avrupa'daki milletlerarası  münasebetlere girmesiyle, Nasyonalizm akımı çok büyük  bir adım atmış olmaktaydı. Fakat milliyetler meselesi de tamamen  çözülmüş değildi. Milliyetler meselesinin milletlerarası münasebetleri  bulandırması, İ'inci Dünya Savaşından sonra bile devam edecektir.  Yalnız şu varki, bilhassa Alman milli birliğinin kuruluşu ve Alman  İmparatorluğunun Avrupa'daki kuvvet münasebetleri içinde 1871'den  itibaren birdenbire sivrilmesi, kıt'ada milletlerarası münasebetlere  yepyeni bir yapı ve gelişme seyri vermiş ve bundan sonra da  Almanya etrafında şekillenmeye başlayan diplomatik gelişmeler, fikir  akımlarının etkisini geri plana itmeye başlamıştır. 1871'in Avrupa'sı  1815'in Avrupa'sından artık çok farklıdır.

            C) Sosyalizm

            Sosyalizm akımı da diğerleri gibi kaynağını Fransız İhtilalinden  almaktadır. 1789 İnsan ve Vatandaş Hakları Demeci'nin ortaya atmış  olduğu kanun önünde bütün vatandaşların eşitliği, yani siyasal  eşitlik ilkesinin, bilhassa 1815'lerden itibaren, yazarlar tarafından  ekonomik eşitliğe de dönüştürülmesi Sosyalizm akımının doğmasına  yol açmıştır. Bu yazarlar siyasal eşitliğin, toplumdaki kişiler arasındaki  eşitliğin gerçekleştirilmesi için yeterli olmayacağını, tam eşitlik  için kişiler arasında ekonomik eşitliğin de bulunması gerektiğini  ileri sürmüşlerdir. Tabiatıyla, bir istek, bir ideal olarak fikrin ortaya  atılması yeterli değildi. Bir toplumda ekonomik eşitliğin gerçekleştirilmesi  için nasıl bir düzen ve sistemin tatbik edilmesi gerektiği de  gösterilmeliydi. İşte bu güç meseleye cevap bulma çabası, bir çok  düşünür ve yazarları çok çeşitli sosyalist fikirler ileri sürmeye  yöneltmiştir. Herkes kendisine göre bir sosyalist düzen tasarlamıştır.  Bu fikir çeşitliliği ise, sosyalizmi belirli bir sistem halindeki bir fikir  bütünlüğünden yoksun bırakmıştır. Bundan dolayıdır ki, sosyalizm bütün  19'uncu yüzyıl boyunca fikir planında kalmış ve bir fikri tartışmadan  öteye gidememiştir. Liberalizm ve Nasyonalizmde gördüğümüz fiili  hareketlere ve kitle ayaklanmalarına, 19'uncu yüzyılda sosyalizmde hemen  hemen hiç rastlanmaz. Bu da sosyalizmi fiili güçten yoksun bırakmıştır.  Ancak Rusyada 1917'de meydana gelen Bolşevik İhtilali ile  sosyalizm milletlerarası münasebetlere yeni bir unsur olarak girmeye  başlayacaktır.

            Karl Marx ile birlikte sosyalist düşüncede önemli bir değişiklik  meydana gelmiş ve Marx'ın sosyalist akımın gelişmelerindeki tesiri  de, daha önceki sosyalist yazarlara nisbetle çok daha derin olmuştur.  Marx, kendi sosyalist sistemini işçi sınıfı esasına dayandırdığı  ve bu sistemi evrensel veya enternasyonal açıdan ele aldığı için,  bütün dünya işçilerinin örgütlenmesi konusuna çok önem vermiştir.  Bu çabaların sonucunda, İ'inci ve İİ'inci Enternasyonaller dediğimiz  sosyalist enternasyonaller ortaya çıkmıştır. Bu enternasyonaller ne işçi  sınıfını ve ne de sosyalist düşünceyi örgütlendiremediği gibi, kendi  içinde çıkan fikir ayrılıkları ve çatışmaları ile, sosyalizm akımının  fikir planında tam bir parçalanmasına da sebep olmuştur. Şimdi bu  gelişmeleri kısaca ele alalım.

            Karl Marx Das Kapital'in birinci cildini 1856'da yayınlamıştır.  Bununla beraber, Karl Marx ve yakın arkadaşı F. Engels 1848 ihtilallerinde  fikri bakımdan gayet aktif olmuşlardır ve 1848'de Engels'le  Marx meşhur "Komünist Manifestosu'nu" yayınlamışlardır. Bunun  yayınlanmasından sonra Engels ve Marx işçileri bir milletlerarası  teşekkülde birleştirmeye çalışmışlardı. Bu suretle milletlerarası  proleteryayı organize etmek suretiyle komünist ihtilaline gitmeyi düşünmüşler  ve bu amaçla da Marx ve Engels'in çabasıyla 1864'te ilk defa  olarak İngiltere'de İ'inci Enternasyonal adını verdiğimiz bir Milletlerarası  İşçi Federasyonu kurulmuştur.

            İ'inci Enternasyonal uzun ömürlü olamamıştır. Çünkü Marx ve bir  Rus olan Mikhail Bakunine şiddetli bir fikir mücadelesine girmişlerdir.  Karl Marx kendi sistemini kurarken, Alman Feuerbach ve Hegel'den  büyük ölçüde yararlanmıştır. Hegel siyasi felsefesi itibari ile  bir otoriteye taraftardır. Marksist sistemin otoriteye dayanan kısmı  Marx tarafından bilhassa Hegel'den alınmıştır. Fakat ekonomik düşünce  sisteminde Feuerbach Marx'ı büyük ölçü etkilemiştir. Dolayısiyle,  Marksist sistemde siyasi otorite hakimdir. Buna karşılık Mikhail  Bakunine bir anarşisttir ve bir anarşist olarak da her türlü otoritenin  karşısındadır. Ona göre her örgüt insan hürriyetine indirilmiş  bir darbedir. Onun için devletin de şiddetle aleyhindedir. Bir siyasal  örgüt olarak devlet insan hürriyetini kısıtlamaktadır. Bu yüzden devlet  ortadan kaldırılmalıdır. Bu sebepten İ'inci Enternasyonal içinde Bakunine  ve Marx şiddetli bir çatışmaya girdiler. Bakunine son derece  zeki, dinamik ve ateşli bir insandı. Marx, Bakunine ile mücadelesinde  İ'inci Enternasyonalin parçalanacağını görünce, 1872'de Lahey kongresinde  Bakunine'i Enternasyonalden attı. Fakat bu olay, denebilir  ki, İ'inci Enternasyonalin de sonunu getirmiştir. Çünkü Karl Marx İ'inci  Enternasyonali Bakunine'in nüfuzundan kurtarmak içni enternasyonalin  merkezini Amerika'da Filadelfiya'ya taşıdı. İ'inci Enternasyonal Amerika'ya  taşınmakla Avrupa politikasıyla ister istemez bağlarını kesmiş  oluyordu. Bunun için de 1872 Lahey kongresi İ'inci Enternasyonalin sonu  olarak kabul edilir. Fakat 1876 Filadelfiya kongresinde İ'inci Enternasyonal  kendi kendisini fesh etti.

            Mamafih milletlerarası proleterya hareketinin teşkilatlanmasının  arkası kesilmedi. 1889'da İİ'inci Enternasyonal kuruldu. İİ'inci  Enternasyonal İ'inci ye nisbetle daha uzun ömürlü olmuş ve 1914'e kadar devam  etmiştir. YaInız, İİ'inci Enternasyonal birincinin hatasını tekrar etmemek  için daha hoşgörü ile hareket etmiş ve yalnız Marksistleri değil ılımlı  sosyalistler de dahil sosyalizmin her şeklini benimseyenleri sinesinde  toplamıştır. Lakin çeşitli şekillerdeki sosyalist fikirlerin İİ'inci  Enternasyonelde toplamış olması, bu Enternasyonal içinde de görüş  ayrılıklarının daha şiddetli bir şekilde ortaya çıkmasına sebep olmuştur.  Bu görüş ayrılıkları içinde, bugün günümüzde de sosyalist  ülkeler tarafından birbirlerini itham etmek için kullanılan Revizyonizm,  İİ'inci Enternasyonalde bilhassa göze çarpmaktadır.

            Revizyonizm akımının önderliğini Alman sosyalistlerinden Bernstein  yapmıştır. Bernstein'e göre Marksizmi birçok olaylar bir çok  bakımdan yalanlamıştır ve gerçekten gösterdiği örnekler Marx'ın  kehanetini yanlış çıkarmıştı. Marx'a göre: Endüstriler geliştikçe ve  her ülkede endüstri kuruluşları büyüdükçe işçi biraz daha sefalete  gidecektir. İşçi kitleleri gittikçe çoğalacak ve sermaye monopollerinin  sayısı gittikçe azalacaktır. Bu suretle genişleyen proleterya  sermayedarları devirip üretim araçlarına toplumsal olarak sahip olacaklardır  ki Karl Marx buna "Catastrophe final" (Nihal Felaket) diyordu.

            Bernstein Marx'ın bu düşüncesinin yanlış olduğunu ileri sürdü.  Verdiği örnek ise şuydu: Marx'a göre endüstriler geliştikçe işçi  kitlesi zayıflayacaktır. Fakat Bernstein'e göre, 1873-95 arasında geçmiş  olan devrede, gıda maddeleri fiatları % 35-40 kadar düşmüştür.  Aynı devrede işçi ücretlerinde % 5 bir artış meydana gelmiştir.  Böylece işçi ücretlerinin reel artışı % 40'tır. Dolayısiyle endüstrinin  gelişmesiyle proleteryanın fakirleşeceği iddiası doğru değildir.

            İkinci olarak, Karl Marx endüstri büyümesinin monopole yol açacağını,  sermayenin sayılı ellerde toplanacağını söylüyordu. Halbuki  bu sırada endüstrinin gelişmesiyle ortaya çıkan başka bir gelişme  Karl Marx'ın bu söylediklerinin doğru olmadığını ortaya koydu.  Bernstein bu noktayı da gösterdi. Bu yeni gelişme şu idi: 1890'larda  endüstri ülkelerinde gayet hızlı bir endüstri gelişmesi ortaya çıkarken,  sermayenin yapısında da değişiklikler oldu. Hakikaten endüstrinin  klasik gelişmesi sırasında yani Das Kapital yazıldığı sırada, sermaye  kişilerin elindedir. Fakat 1890'lardan itibaren endüstrinin gelişmesi  daha geniş sermayeleri gerektirdiğinden, anonim şirketler  usulü ortaya çıktı. Bu şirketlerin birdenbire gelişmesi gerçekte sermaye  sahipliğini bölmüştür. Yani bu şekilde Marx'ın dediği gibi sermaye  sahipliği azalmıyor, aksine çoğalıyordu.

            Bernstein'in ileri sürdüğü üçüncü bir nokta da şuydu: 1848 Komünist  Manifesto'sunda Marx ve Engels'in ortaya attığı bir çağrı  vardı: "Dünya işçileri birleşiniz". Marx'a göre işçinin vatanı yoktur,  sınıfı vardır. Bernstein bunu da kabul etmedi. Bernstein'e göre bir  vatandaş olarak işçinin de vatanı vardır.

            İşte bu üç noktadan hareketle Bernstein Marksizmi yumuşatmak  istedi. Kapitalist bir düzende işçinin durumunun düzelebileceğini  ve sosyalizmin mevcut olabileceğini söyledi. Yani Karl Marx gibi  ihtilal metodu kullanmak şart değildi. Demokratik metotlarla da sosyalizm  gerçekleştirilebilirdi. İşte Bernstein'in bu düşünce sistemi  Marksistler tarafından Revizyonizm diye adlandırılmıştır.

            İİ'inci Enternasyonalin karşılaştığı diğer bir mesele de Fransız  sosyalistleridir. Bernstein Alman sosyalistlerinin sağ kanadını temsil  ediyordu. Ortodoks olmayan Marksist bir grup merkezdeydi. Tam  anlamıyla Marksist olan Alman sosyalistlerinin sol kanadının lideri  Karl Liebnecht'ti. Fransız sosyalistleri ise Fransız siyasi düşüncesinin  tarih içindeki gelişimi dolayısiyle gayet ferdiyetçi idi. Bu bakımdan  demokratik usullere yatkındı. Fransız endividüalizmi de İİ'inci  Enternasyonalde Marx ve Engels'in karşısında yer alır. Endividüalizm  Enternasyonelin tam zıddı bir kavramdı.

            Bunlar İİ'inci Enternasyonalin temel meseleleri olmuştur. Bunun dışında  ayrıntılar konusunda da pek çok görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır.  Ama İİ'inci Enternasyonal buna rağmen 1914 yılına kadar devam  etmiştir. İİ'inci Enternasyonal İ'inci Dünya Savaşı dolayısıyla Bernstein'in  dediği gibi önemli bir mesele karşısında kaldı. Daha savaş çıkmadan  savaştan önceki yıllarda siyasi hava gerginleşmeğe başladığı  zaman, Marx genel bir savaşın çıkacağını ve bu savaşın kapitalistlerin  bir savaşı olduğunu, bu sebeple de işçilerin ve proleteryanın  bu kapitalist savaşta hiç bir çıkarı bulunmadığını, bundan dolayı  savaş çıktığı zaman işçilerin askere gitmemelerini söyledi. İ'inci Dünya   Savaşı patlak verince bütün memleketlerdeki işçiler askere alındıklarında  tereddütsüz düşmanla savaşmak için cepheye koştular.  Bernstein'in işaret ettiği gibi, işçiler Enternasyonalizmi birtarafa bırakıp  herşeyden önce düşmana karşı vatanlarını savunmaya koştular.  İşte bu durum İkinci Enternasyonalin sonunu getirdi.

            :::::::::::::::::

            3

            1871-1914 Devresi

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1871-1914 devresi, artık Fransız  İhtilali tesirlerinin geride kaldığı ve Avrupa'da diplomatik münasebetlerin  ve bu münasebetler içindeki mücadele ve çatışmaların  yoğunluk kazandığı safhadır. Devrenin bu niteliğinde, İtalyan ve Alman  milli birliklerinin kurulması, fakat özellikle ve birinci planda Alman  İmparatorluğunun bir kuvvet olarak sivrilmesi başlıca rolü oynamıştır.  Diplomatik münasebetlerin bu yeni yapısı ve bu yapı içindeki  gelişmeler, daha sonra açıklayacağımız sömürgecilik mücadelelerinin  de ilavesi ile, 1914 yılında genel bir dünya savaşına varmıştır.

            Olayların gelişmesine baktığımızda, 1871-1914 devresi tabii olarak  üç kısma bölünmektedir. Şimdi bu üç kısmı teker teker ele alalım:

            A) Avrupa'da Alman üstünlüğü: 1871-1890

            Alman İmparatorluğunun kurulmasından sonra, bilhassa İmparotorluk  Başbakanı Bismarck'ın izlemiş olduğu diplomasi, Almanya'ya,  Bismarck'ın başkanlıktan ayrıldığı yıl olan 1890 yılına kadar, kesin  bir diplomatik üstünlük kazandırmış ve bunun neticesi olarak da,  Almanya'nın etrafında Üçlü İttifak dediğimiz bir kuvvetler bloku ortaya  çıkmıştır.

            Bismarck, 1870-1871 savaşında Fransa'yı ağır bir yenilgiye uğratıp  18 Ocak 1871'de Alman İmparatorluğunun kuruluşu ilan edildikten  sonra, içerde ve dışarda olmak üzere iki önemli problemle karşı  karşıya kaldı.

            Birinci mesele, gerçekleştirilmiş olan Alman milli birliğinin sağlam  temellere oturtulması idi. Alman birliği, İtalyan birliğinin aksine,  diğer Alman devletlerinin Prusya'ya kendiliğinden katılması ile gerçekleşmiş  değildi. Prusya'nın, sırasiyle, Danimarka, Avusturya ve Fransa  karşısında kazandığı askeri başarılar Alman devletlerini birliğe katılmak  zorunda bırakmıştı. Bilhassa, katolik güney devletleri için bu  çok daha doğru idi. Yani, güney devletleri birliğe, Fransa'nın desteğinden  yoksun kaldıkları için, adeta istemiye istemiye katılmışlardı.  Şu halde Alman birliği çok sağlam temellere oturmuyordu. Birliğin  temellerinin sağlamlaşması için ancak zamanla güçlenecek bir  kaynaşmaya ihtiyaç vardı. Böyle olunca, Bismarck için dışarda ciddi  mesele çıkmamalı veya çıkarmamalı ve dıştaki bu barış devresinden  yararlanarak, birliğin iç yapısını kuvvetlendirmeliydi. Demek ki,  dış münasebetlerde barışın egemen olması, birliğin güçlenmesi için  zorunlu idi.

            İkinci mesele de Fransa meselesi olmuştur. Bismarck, Fransa'nın  Almanya karşısındaki ağır yenilgisini, milli haysiyetine düşkün  Fransız milletinin kolay kolay hazmetmiyeceğini ve bu yenilginin intikamını  bir an önce almak için ilk fırsatta faaliyete geçeceğini biliyordu.  Üstelik, yenilginin acısından başka, Almanya Fransa'dan Alsace  ve Lorraine gibi iki toprağı da almıştı. Fransızların bu toprak  kaybına da uzun süre tahammül etmeleri beklenemezdi.

            Bu sebeplerden ötürü, Fransa'nın bir intikam savaşına girişmesi  ihtimali Bismarck'ın başlıca endişesi olmuştur. Çünkü, Bismarck  biliyordu ki, Fransa'nın Almanya'ya karşı girişeceği bir savaşta, 1870-71'de  olduğu gibi, diğer büyük Avrupa devletleri seyirci kalmıyacaklar  ve bu savaşa bulaşacaklardı. Eğer Almanya Fransa ile yine tek  başına kalırsa, o zaman mesele yoktu ve Almanya ikinci bir zaferden  de ümitli olabilirdi. Fakat diğer devdetlerin de katılacağı bir savaşın  sonucu Almanya için zafer olabilir miydi? Ve o zaman Alman  birliği devam edebilir miydi? Dağılmaz mıydı? Öte yandan şu da  bir gerçekti ki, 1870-71 tecrübesinden sonra Fransa Almanya'nın  karşısına tek başına çıkamayacak ve muhakkak yanına bir büyük  Avrupa devletini alacaktı.

            Şu halde, Almanya'nın dış münasebetlerinde barışa sahip olabilmesi  için, Frpnsa'nın bir intikam savaşı açması önlenmeli ve bunun  için de Fransa'nın birleşebileceği devletleri Almanya'nın yanına  çekmek suretiyle Fransa'yı yalnız bırakmaya çalışmalıydı. Kısacası,  1871'den sonra Alman dış politikasının iki temel ilkesi barış ve barışın  korunması için de Fransa'nın yalnız bırakılması olmuştur.

            Fransa Almanya'ya karşı hangi devletlerle birleşebilirdi? İlk akla  gelen, 1866'da Prusya'dan ağır bir darbe yemiş alan Avusturya  idi. Fakat Bismarck 1866'dan itibaren Avusturya ile yakın münasebetler  kurmaya dikkat etmişti. 1871'den sonra ise bu münasebetler  daha yakın bir çerçeve içlne girdi. Çünkü, daha 1866'da Bismarck,  Avusturya'nın kendisine lazım olacağını biliyordu. Avusturya'ya gelince,  o da Almanya'nın kendisine yaklaşma çabalarını cevapsız bırakmadı.  Çünkü, Avusturya şunu gördü ki, 1815'ten beri harcadığı  çabalara rağmen, Alman ve İtalyan birliklerinin kurulmasına mani  olamamış ve batısında Almanya, güneyinde de İtalya birer devlet  olarak ortaya çıkmıştı. Yani Avusturya diplomasisinin batıda ve güneyde  işi kalmamıştı. Bu durum karşısında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu  diplomatik faaliyetlerini Balkanlara yöneltti ve topraklarını  Balkanlarda genişletmeye karar verdi. Bu yeni genişleme politikasının  iki temel doğrultusu, doğuda Selanik ve Ege Denizi, güneyde  de Adriyatik Denizi olmuştur. 1870'lerden itibaren Avusturya  bu iki denize açılmaya çalışmıştır.

            Fakat Avusturya bu yeni Balkan politikasını şekillendirirken,  Rusya'da, Osmanlı İmparatorluğunu Balkanlardan atmak ve Balkan  slavlarını kendi etrafında birleştirmek amacı ile Panislavizm (Slav  Birliği) politikasına girişmiş bulunmaktaydı. Böylece, kuzey-güney  doğrultusunda Balkanlara inmeğe çalışan Rusya ile, batı-doğu doğrultusunda  Balkanlarda yayılmaya çalışan Avusturya-Macaristan İmporatorluğu  bir çatışma durumuna girmiş oluyorlardı. İkinci olarak,  Avusturya-Macaristan'ın Adriyatik Denizine çıkma çabaları, daha  sonraları kendisini, 1878'de bağımsızlığını alan Sırbistan ile de bir  çatışma içine sokacaktır. Sırbistan da bir slav devletiydi. Böyle olunca,  Avusturya-Macaristan'ın Rusya karşısında Almanya'ya dayanması  ve Panislavizm karşısında bir Pan-Cermen Bloku meydana getirmesi  zorunlu oldu. Bismarck Avusturya meselesini bu şekilde çözümledi.

            Fransa'nın birleşeceği ikinci devlet İtalya olabilirdi. Lakin Bismarck  bu nokta üzerinde fazla durmadı. Çünkü, İtalya miili birliğini  kurmuştu, ama Almanya gibi güçlü bir devlet olarak ortaya çıkmamıştı.  İkincisi, İtalya'nın Almanya ile ortak sınırı yoktu ki, bir Fransız-İtalyan  bloku Almanya üzerinde etkili bir baskı aracı olabilsin. Üçüncüsü,  her ne kadar İtalya milli birliğini kurarken Fransa'nın askeri  yardımından yararlanmış ise de, bazı İtalyan topraklarının (Venedik  gibi) Avusturyanın elinden alınmamış olması ve Fransa'nın bu konuda  da yardımını devam ettirmemiş olması, ve ayrıca, Fransa'nın  yaptığı yardıma karşılık, 1860'da, İtalyanların İtalyan toprağı saydıkları  Nice ve Savoie topraklarını alması Fransız-İtalyan münasebetlerinin  bozulmasına sebep oldu. Fransız-İtalyan münasebetlerinin bu  bozuk durumu 19'uncu yüzyılın sonuna kadar devam edecektir.

            Şu halde, Bismarck'a göre, Fransa'nın İtalya ile birleşmesi Almanya  üzerinde bir ağırlık meydana getiremiyeceği gibi, o günkü  şartlar içerisinde böyle bir birleşmenin ihtimali ve hatta imkanı da  yoktu. Bu sebepten İtalya'yı Almanya'nın yanına çekmenin bir gereği  yoktu.

            Geriye İngiltere ile Rusya kalıyordu. Bismarck bu iki devletin  durumlarını ele aldığında, İngiltere için şu noktaları tesbit etti:  Fransa'nın İngiltere ile de birleşip Almanya'ya karşı bir cephe birliği  kurmasına imkan yoktu. Çünkü, Osmanlı İmparatorluğunun gelişmelerini  ele aldığımızda ayrıntılı bir şekilde açıklayacağımız üzere, İngiltere  ile Fransa bu sırada Mısır üzerinde bir çatışma halindedirler  ve bundan dolayı da münasebetleri iyi değildi. Bu şartlar içinde de  İngiltere'nin Fransa ile birleşmesi mümkün değildi.

            Rusya'ya gelince: Bismarck, Rusya bakımından gerçekten endişe  duydu. Çünkü bir Fransız-Rus birleşmesi Almanya için iyi olmazdı.  Zira Fransa ile Rusya, Almanya'ya karşı birleştikleri takdirde,  Almanya bu iki kuvvetin arasında sıkışmış olacaktı. Yani bir savaş  halinde, Almanya iki cepheli bir savaş karşısında kalacaktı. Böyle  bir savaşın sonucu ise Almanya için herhalde pek parlak olmazdı.  İşte böyle bir ihtimal, yani Fransa ile Rusya'nın birleşmesi ihtimali  Bismarck için korkutucu olmuş ve buna Bismarck'ın Kabusu denilmiştir.

            Demek oluyor ki, Fransa'nın yalnız bırakılması ve dolayısiyle  Fransa'nın bir intikam savaşına girmesini önlemek suretiyle Avrupa'da  barışın korunmasında, Avusturya ve Rusya'nın Almanya'nın  yanında yer alması, daima Almanya'nın yanında bulunmaları çok  önemli ve zorunlu idi. Bundan dolayı Bismarck, 1871'den 1890'da  başbakanlıktan ayrıldığı yıla kadar daima bu iki devleti Almanya'nın  yanında tutmak için çaba harcamış ve bu konuda çeşitli kombinezonlar  kurmuştur. Bu ise Almanya'ya aynı devre içinde, yani 1871-1890  arasında, Avrupa diplomasisinde kesin bir üstünlük sağlamıştır.

            Şimdi bu çeşitli kombinezonlar nelerdir, ana çizgileri ile bunları  görelim:

            a) Birinci Üç İmporatorlar Ligi

            Bismarck Alman milli birliğini kurmak için 1866'da Avusturya'yı  savaş alanında yenerken, bu Alman devletinin ilerde kendisine lazım  olacağını görmüş ve ona yenik bir devlet muamelesi yapmamıştı.  1866'dan sonra da Avusturya ile münasebetlerini geliştirmeye ehemmiyet  vermişti. Hele 1871 ve 1872 yıllarında, iki devlet İmparatorlarının  karşılıklı ziyaretleri ile bu münasebetler daha da gelişmiştir. Almanya  ve Avusturya-Macaristan arasındaki münasebetlerin bu hızlı  gelişmesini Rusya endişe ile izlemiştir. Çünkü iki devletin münasebetlerinin  yakınlaşması, Rusya'nın güneyinde güçlü bir Pan-Cermen  blokunun kurulması demekti. Bu blokun ağırlığına karşı Rusya  bir denge formülü bulabilir miydi?

            Bu konuda ilk akla gelen, bir Panislav blokunun kurulması olabilirdi.  Fakat o tarihte Balkanların slav milletleri henüz bağımsızlıklarını  almamışlardı ve Osmanlı İmparatorluğunun egemenliği altında  idiler. Böyle olunca Panislav blokunun kurulması uzun zaman  alacak bir mesele oluyordu.

            İkinci imkan, Rusya'nın Fransa ile bir cephe birliği ve bir blok  kurmasıydı. Lakin Rusya bunu göze alamadı. Çünkü Fransa'nın bu  sırada tek arzusu Almanya'dan intikam almak ve bir intikam savaşına  gitmekti. Halbuki Rusya, Almanya ve Avusturya ile bir savaşı  düşünmüyordu. Öte yandan, Fransa 1871 yenilgisinden yeni çıkmış  ve zayıftır. Bundan dolayı, Pan-Cermen bloku karşısında Fransa,  Rusya için bir denge unsuru olamazdı.

            İngiltere'ye gelince, Rusya'nın İngiltere ile birleşmesi ise, büsbütün  imkansızdır. Çünkü bu sırada İngiltere ve Rusya bir çatışma  içindedir. 1854-56 Kırım Savaşından sonra Rusya Hazer Denizinin  kuzeyinden sarkarak Orta Asyaya doğru genişlemeye başlamıştır ve  Orta Asyadaki birçok Türk devletlerini ortadan kaldırarak güneye  doğru sarkmaya çalışmaktadır. Rusya, Orta Asyadaki Türk devletlerini  ele geçirdikten sonra Hindistan'ın komşusu olan Afganistan'a  sızmaya çalışıyordu.

            Öte yandan, Kafkasları ele geçiren Rusya, İran'a girmek için  çaba harcıyordu. Gerek Afganistan, gerekse İran, Hindistan'a bitişik  topraklardı ve Rusya'nın buralardaki faaliyetleri İngiltere'yi korkutuyordu.  Bu sebepten İngiltere ile Rusya arasında bir çatışma  başlamıştı ve İngiliz Rus münasebetleri iyi değildi. Tabiatıyla bu çatışmaya,  ileride göreceğimiz üzere, Boğazlar üzerindeki İngiliz-Rus  mücadelesini de eklemek gerekir.

            Görüldüğü gibi, Rusya tam bir yalnızlık içindeydi. Bu durum  karşısında çıkar yolu Pan-Cermen bloku ile yakın münasebetler kurmak  suretiyle, bu blokun kendisi üzerindeki ağırlığını bertaraf etmekte  gördü. Bu ise Bismarck'ın aradığı şeydi. Onun içindir ki, 1872  Eylülünde Alman, Avusturya-Macaristan ve Rus İmparatorları bir  araya gelerek bir toplantı yaptılar. Buna 1'inci Üç İmparatorlar Ligi  diyoruz. Bu toplantıda yazılı bir anlaşma imzalanmamıştır. Anlaşma  sözlü olmuştur. Bu sözlü anlaşmanın esasını da, üç devletin Avrupada  ortak politika izleme kararları teşkil ediyordu. Yani Almanya,  Rusya'yı politikasına çekmiş oluyordu. Avrupanın bu üç büyük devleti  arasındaki yakın münasebetler ve ortak politika dolayısiyle de  Fransa yapayalnız kalıyordu.

            Yalnız ne varki, Birinci Üç İmparatorlar Ligi uzun ömürlü olmamıştır.  Bismarck politikasının zayıf tarafı şuydu ki, Almanya, şimdi  Balkanlarda karşılıklı bir mücadele içine girmiş olan iki devleti ortak  bir kombinezon içinde tutmaya çalışmaktaydı. Nitekim, kısa bir  süre sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşının gelişmeleri içinde,  Avusturya ile Rusya, Osmanlı İmparatorluğunun Balkan topraklarını  paylaşma konusunda anlaşamadılar ve iki devletin münasebetleri  bozuldu. Bu da, Üç İmparatorlar Liginin bozulması ve dağılması  demekti.

            b) 1879 Almanya-Avusturya İttifakı

            Avusturya ve Rusya'nın Balkanlar mücadelesi dolayısiyle bu iki  devleti ortak bir anlaşma kombinezönu içinde tutmanın güçlüğünü  Bismarck da görmüştü. Bu iki devleti bir ortaklık içinde tutamayınca  da, ikisinden birini tercih etmek zorunda kaldı ve tercihini Avusturya  için yaptı. Çünkü, Pan-Cermen blokunun muhafaza ve devam  ettirilmesi politik bakımdan çok daha önemliydi. Bu sebepten, 1879  Ekiminde Avusturya ile bir ittifak yaptı. Bu bir savunma ittifakıydı.  Yani, taraflardan birine, herhangi bir devlet (Rusya veya Fransa)  saldıracak olursa, birbirlerine bütün güçleriyle yardım edeceklerdi.

            c) 1881 İkinci Üç İmparatorlar Ligi

            1879 ittifakı ile Almanya tercihini Avusturya için yapmakla birlikte,  Rusya'yı da büsbütün gözden çıkarmış değildi. Bismarck Rusya'yı  da kendi yanından ayırmak istemiyordu. Bir bakıma, 1879 ittifakını,  Rusya'yı kendi yanına çekmek için bir vasıta olarak kullanmak  istiyordu. Nitekim, gizli olan bu ittifakı, münasip bir biçimde,  Rusya'ya duyurdu. Rusya, bir Alman-Avusturya ittifakından çok telaşlandı.  Çünkü Pan-Cermen bloku sadece siyasal münasebetler  alanında kalmayıp şimdi bir de askeri ittifak haline geliyordu. İngiltere  ve Fransa ile birleşme imkanlarında bir değişiklik olmadığına  göre, Rusya'nın yapabileceği tek şey yine Pan-Cermen bloku ile  münasebetlerini düzeltmekti. Onun için, Rusya'nın başvurması üzerine  1881 Haziranında üç devlet arasında İİ'inci Üç İmparatorlar Ligi anlaşması  yapıldı. Bu anlaşma yazılıdır ve yine ortak politika ilkelerini  tesbit ediyordu. Bu ortak politikanın temel ilkesi de yine Avrupa'da  barışın korunmasıydı. Bu ise, Fransa'nın bir intikam savaşına gitme  hevesine karşı bir uyarma idi.

            İİ'inci Üç İmparatorlar Ligi de fazla yaşamadı. Balkanlar mücadelesi  Avusturya ile Rusya'nın münasebetlerini yine bozdu. 1878 Berlin  anlaşması ile Osmanlı devletinin muhtar bir eyaleti haline getirilen  Bulgaristan'da 1885-86'da bazı olayların çıkması ve Avusturya ile  Rusya'dan herbirinin Bulgaristan'ı kendi kontrolları altına almak istemeleri,  bu iki devleti yine bir çatışma durumuna soktu ve münasebetler  tekrar kötüleşti. İİ'inci Üç İmparatorlar Ligi de dağıldı.

            ç) 1882 Üçlü İttifakı

            İİ'inci Üç İmparatorlar Ligi ile Bismarck Rusya'yı tekrar yanına çektikten  sonra, 1882 yılında Almanya, Avusturya ve İtalya arasında  Üçlü İttifakın imzası, Bismarck politikasını en yüksek noktasına çıkarıyor  ve Avrupada Almanya'nın tartışmasız üstünlüğünü kuruyordu.

            Üçlü İttifak İtalya'nın teşebbüsü ile gerçekleşmiştir. İtalya'yı, Almanya  ve Avusturya ile bir ittifak istemeye götüren sebep şuydu:  Daha aşağıda açıklayacağımız sömürgecilik konusunu ele aldığımızda  görüleceği üzere, 1880'lerde Avrupa devletleri bir sömürgecilik  faaliyetine girişmişlerdir. Bu faaliyetten İtalya da geri kalmadı. İtalya  da günün modasına uyarak, büyük devlet olmanın şartını sömürgecilikte  görüyordu. Fakat İtalya başlangıçta büyük devletler gibi  Afrika ve Asya gibi uzak ülkelere el atmağa cesaret edemedi. Kendisine  mesafe bakımından çok yakın olan Tunus'a gözlerini çevirdi.  Fakat İtalya Tunus'u almaya hazırlandığı bir sırada, 1881 yılında,  Fransa Tunus'u birdenbire işgal ediverdi. Tunus Osmanlı devletinin  himayesindeydi. Fransa 1830'da Cezayir'i aldıktan sonra, bu toprağa  bitişik olan Tunus'a gözlerini çevirmişti. 1881'de de Tunus'u kuvvet  zoruyla işgal etti. İtalya bu işe çok sinirlendi. Zaten iyi gitmeyen  Fransız-İtalyan münasebetleri bu olaydan sonra daha da kötüleşti.  İşte bir yandan Fransa korkusu, bir yandan da sömürgecilik  yapabilmesi için sırtını Almanya gibi büyük bir devlete dayama zorunluğu,  İtalya'yı Almanya ile bir ittifak istemeye yöneltti. Yalnız ne  var ki, bazı toprak meselelerinden dolayı İtalya'nın Avusturya ile  de münasebetleri iyi değildi. Bismarck, bir ittifakın yapılabilmesi için,  İtalya'nın Avusturya sınırları içindeki bazı topraklar üzerindeki  iddialarından vazgeçmesini isteyince, İtalya bunu kabul etti ve  İtalya-Avusturya münasebetleri düzeldi.

            Daha önce, Bismarck'ın İtalya üzerinde durmadığını söylemiştik.  O halde İtalya ile bir ittifakı neden kabul etti? Sebebi şudur:  1879 Alman-Avusturya ittifakı ile Rusya iki cepheli bir savaş karşısında  kalacaktı. Fakat İtalya-Avusturya münasebetleri kötü olursa,  İtalya Avusturya'yı arkadan vurabilirdi. İtalya ile bir ittifak bir  defa bunu önleyecekti. Öte yandan, bir gün Fransa ile Rusya birleşirlerse,  Almanya iki cepheli savaş karşısında kalacaktı. Fakat  İtalya Almanya ile müttefik olursa, Fransa'nın Almanya'ya saldırısı  halinde bu kere, Fransa, hem İtalya ve hem de Almanya ile savaş  yapmak zorunda kalacak ve dolayısiyle iki cepheli bir savaş durumunda  Fransa'nın Almanya üzerindeki ağırlığı azalacaktı. Bismarck'ı  İtalya ile bir ittifaka götüren sebepler bunlardır.

            Almanya, Avusturya ve İtalya arasındaki Üçlü İttifak 1882 Mayısında  imzalanmıştır. Bu da bir savunma ittifakıdır. Buna göre, üç  devletten birine bir Avrupa devleti saldıracak olursa, diğer ikisi saldırıya  uğrayan tarafa bütün güçleriyle yardım edecektir.

            Üçlü İttifakın yapılmasından sonra Almanya'nın Avrupa'daki üstünlüğü  artık kesin bir durum almıştır. Çünkü, 1879 ittifakı ile Avusturya'yı,  1881 İkinci Üç İmparatorlar Ligi ile Rusya'yı ve 1882 Üçlü  İttifak ile de İtalya'yı kendisine bağlamış bulunuyordu.

            d) 1887 Alman-Rus Anlaşması

            Almanya'nın 1882 Üçlü İttifak ile Avrupa'da kurmuş olduğu kesin  üstünlük 1885-86 Bulgaristan olaylarında Avusturya ile Rusya'nın  çatışması ve dolayısiyle İkinci Üçlü İmparatorlar Liginin dağılmasiyle  zayıflamış bulunuyordu. Zira Bismarck Rusya'yı bir kere daha  elden kaçırmıştı. Bu sebeple Bismarck durumu yine düzeltmek  istedi. Yalnız şuna artık kesin kanaat getirdi ki, üçlü bir kombinezon  içinde Avusturya ile Rusya'yı birarada tutmak mümkün değildi. O  halde işin çıkar yolu, bu iki devleti ikili anlaşmalarla kendisine  bağlamaktı. 1879 ittifakı ile Avusturya'yı kendisine bağlamıştı. Bu sebeple  1887 Haziranında Rusya ile ikili bir anlaşma yaptı ve 1887  Rus-Alman anlaşması ile politikasını Rusya'ya tekrar kabul ettirdi. Bu  anlaşma ile Bismarck Rusya'yı Almanya'nın yanına çekebilmek için  Osmanlı İmparatorluğunu feda etmiş ve Rusya'nın Boğazları ele geçirmesini  kabul etmiştir.

            1887 Alman-Rus anlaşması, Avrupa'daki milletlerarası münasebetlerde  ve kuvvet dengesi münasebetlerinde Almanya'nın üstünlüğünü  devam ettiren son anlaşma olmuştur. 1890 yılından itibaren  gelişmeler başka bir dönüş almaya başlayacak ve Almanya'nın üstünlüğü  sona ererek, Üçlü İttifak karşısında yeni bir denge bloku kurulacaktır,

            B) Avrupa'da Denge: 1890-1904 (1907)

            Şurası bir gerçektir ki 1871-1890 arasında Almanya'ya Avrupa'da  üstünlük sağlayan temel faktör, Başbakan Bismarck'ın takip etmiş  olduğu ustaca politika idi. Fakat 1890'da Bismarck'ın başbakanlıktan  ayrılması, Alman dış politikasının temel yapısında de büyük değişiklikler  meydana getirdi. Bu da Almanya'nın Avrupa'daki üstünlüğünün  sona ermesi ve bir denge durumunun ortaya çıkması neticesini  verdi. Şimdi bu konuları ele alalım.

            c) Bismarck'ın İşbaşından ayrılması ve Alman dış politikasının  değişmesi

            1887 Alman-Rus anlaşması Bismarck'ın son anlaşması olmuştur.  Çünkü, 1888 yılından itibaren Almanya'nın yönetiminde meydana gelen  bir değişme, hem Bismarck'ın başbakanlığının sonunu getirmiş  ve hem de Avrupa'daki Alman üstünlüğüne son vermiştir.

            1888 yılında Alman İmparatorluğuna, bir kaç aylık bir hükümdarlıktan  sonra 3'üncü Friedrich'in ölmesi üzerine, oğlu İİ'inci Wilhelm geldi.  Yeni hükümdar 28 yaşındaydı ve genç. dinamik ve ataktı. Daha önemlisi  yeni imparatora göre, taht boş bir koltuktan ibaret değildi. Bu  sebeple de ülkenin iç ve dış yönetimini kendi eline almaya kararlıydı.  Halbuki Bismarck 1862 Eylülünden beri, yani 26 yıldır, Almanya'nın  ve Alman milletinin kaderini elinde tutmuştu. Bu süre içinde  gelen geçen bütün hükümdarlar herşeyi Bismarck'a bırakmışlar ve  Bismarck'ın iç ve dış politikasına hiç karışmamışlardı. Bu sebepten  ötürü, İİ'inci Wilhelm'in hükümdarlığının ilk gününden itibaren yeni  imparatorla, yaşlı ve tecrübeli başbakan arasında görüş ayrılıkları ve  çatışmalar başladı. Çünkü İİ'inci Wilhelm her geçen gün Bismarck'ın  politikasına biraz daha fazla karışıyordu. Bilhassa genç imparator  ile yaşlı başbakan arasında dış politikada esaslı görüş ayrılıkları  bulunuyordu. Bu görüş ayrılıklarını şöyle özetleyebiliriz:

            1. Bismarck, Avusturya'dan başka Rusya'nın da Almanya'nın yanında  yer almasına çok ehemmiyet veriyordu. Bunun sebeplerini yukarıda  açıkladık. İİ'inci Wilhelm ise bu görüşü paylaşmadı. Ona göre,  Rusya o kadar mühim değildi. Mühim olan, Alman-Avusturya ittifakıydı  ve bir Pan-Cermen blokunun devam ettirilmesiydi. Pan-Cermen  blokunun Avrupanın en güçlü kara ordusuna sahip olması karşısında  Rusya'nın ehemmiyeti yoktu.

            2. İİ'inci Wilhelm'e göre, Pan-Cermen blokuna Rusya değil, denizlerde  son derece güçlü olan İngiltere katılmalıydı. Karada güçlü olan  Pan-Cermen bloku ile denizlerde güçlü olan İngiltere birleşirse, bir  Fransız-Rus birleşmesinden korkmak ve çekinmek için hiç bir sebep  kalmazdı.

            3. Bismarck, Alman dış politika faaliyetlerini Avrupa kıtası dışına  taşırmamaya bilhassa dikkat etmiş ve Almanyanın denizaşırı  topraklarda uğraşmasının, Avrupadaki durumunu zayıflatacağına  inanmıştı. Fakat İİ'inci Wilhelm, Bismarck'ın aksine, Almanyanın büyük  devlet olabilmesi için, diğer büyük devletler gibi onun da sömürgecilik  yapması ve münasebetlerini dünya çapında genişleterek bir  Dünya Politikası (Weltpolitik) takip etmesi gerektiğine inanıyordu.

            Dış politikadaki bu görüş ayrılığına, ayrıca bir de iç politikadaki  farklı düşünceler eklenince, İİ'inci Wilhelm ile Bismarck arasındaki  uyuşmazlık adamakıllı şiddetlendi ve nihayet Bismarck 1890 Martında  başbakanlıktan ayrılmak zorunda kaldı.

            Bismarck'ın ayrılması ile dış politikanın sevk ve idaresi İİ'inci  Wilhelm'in eline geçti. Lakin İİ'inci Wilhelm, benimsediği dış politikayı da  istediği gibi tatbik edemedi. Bir defa, 1890 yılında süresi biten 1887  Alman-Rus anlaşmasını, Rusya'nın isteğine rağmen, yenilenmedi ve  Rusya'nın Almanya'dan koparak Fransa'ya dönmesine sebep oldu.  İkinci olarak, Wilhelm'in İngiltere'yi Almanya'nın yanına çekmek için  harcadığı çabalar da hiç bir netice vermedi. Üçüncü olarak, İİ'inci Wilhelm,  gayet aktif bir sömürgecilik politikası takip ederek, Almanya'nın  hemen bütün dünya yüzeyine yayılmasına sebep oldu ki, bu  durum Almanya'nın çok geniş alanlara yayılıp, diğer devletlerle çatışmalar  içine girmesine sebep oldu. Kısacası, Alman dış politikası  radikal bir değişme geçirdi ve bunun sonunda da, Üçlü İtilaf dediğimiz  İngiltere, Fransa ve Rusya bloku, Üçlü İttifak karşısında bir denge  unsuru olarak ortaya çıktı.

            Üçlü İttifak blokunda olduğu gibi, Üçlü İtilaf bloku da birdenbire  ortaya çıkmış olmayıp, bu bloku meydana getiren devletler arasındaki  münasebetlerde süregelen uzun gelişmelerden sonra biçimlenmiştir.  Üçlü İtilaf üç anlaşma ile olmuştur. Bunlar, 1894 Fransız-Rus  ittifakı, 1904 İngiliz Fransız sömürge anlaşması ve 1907 İngiliz-Rus  sömürge anlaşmasıdır. Şimdi ana çizgileri ile bunları ele alalım.

            b) 1894 Fransız-Rus İttifakı

            İİ'inci Wilhelm'in Rusya'ya önem vermeyip onu boşaması, Rusya'yı  tekrar bir yalnızlığın içine itmiş olmaktaydı. Bu durumda Rusya,  başlangıçtaki düşüncesine, yani Pan-Cermen bloku karşısında bir denge  unsuru arama zorunluluğuna döndü. Bundan Fransa yararlanmakta gecikmedi.

            1890 yılı geldiğinde Fransa 1870-71 yenilgisinin ezikliğini ve izlerini  artık çok geride bırakmıştı. Ve Fransa, yıllardan beri Rusya  ile bir ittifakın özlemi içinde idi. Çünkü Almanya'ya karşı bir intikam  duygusu, Fransa'nın kafasından hiç bir zaman çıkmamıştır. Rusya'nın  yalnız kalması ve bir denge bulması zorunluluğu üzerine Fransa  Rusya'ya yanaştı ve Bismarck'ın işbaşından ayrılmasından iki yıl  sonra, yani 1892 yılında Fransız ve Rus genelkurmayları arasında,  bir Alman saldırısına karşı askeri bir işbirliği anlaşması imzalandı.  Fransa birinci adımı atmıştı ama, asıl istediği hükümetler arasında  resmi bir ittifaktı. Neticede buna da muvaffak oldu ve 1894 tarihinde,  Fransa ve Rusya arasında Almanya'ya karşı resmi ve askeri bir ittifak  antlaşması imzalandı. Bu ittifak Üçlü İtilafın ilk halkasını teşkil eder.

            c) 1904 İngiliz-Fransız Anlaşması    QQQ              QQQÜçlü İtilafın ikinci halkasını, İngiltere ve Fransa arasında 1904  yılında sömürgeler konusunda imzalanmış olan anlaşma meydana  getirmiştir. Bu bir ittifak değildir. Fakat ehemmiyeti şuradadır ki, bu  anlaşma ile, yıllardan beri devam eden İngiliz-Fransız mücadele ve  çatışmaları sona eriyor ve iki devlet arasında çok sıkı ve yakın  münasebetler devresi başlıyordu. Denebilir ki, 1904 anlaşması ile başlayan  İngiliz-Fransız yakın münasebetleri, günümüze kadar, yani 1960'lara  kadar, daha açık bir deyimle, Başkan De Gaulle'ün NATO'nun  askeri İşbirliğinden ayrılmasına kadar devam edecektir.

            1904 anlaşmasının ortaya çıkması kolay olmamıştır. Bu oldukça  uzun bir hikayedir. 1904 Anlaşmasına varabilmeleri için, İngiltere ve  Fransa'nın çeşitli alanlarda, çok uzun yıllardan beri süregelen çatışmalarını  sona erdirmeleri gerekmiştir. Bu çatışmaların esası, Napolyon  zamanından beri iki devlet arasında cereyan eden sömürge  mücadeleleridir. Şimdi ana çizgileri ile bunları özetlemeye çalışacağız.

            İngiltere ile Fransa'nın çatışmalarının en eskisi Mısır üzerinde  olmuştur. Bu çatışma 1978 de Napolyon'un Mısır'ı işgal etmesiyle  başlamıştır. Bu olay İngiltere'yi Mısır konusunda ilk defa telaşlandırmıştır.  Zira, 1756-63 yılları arasında cereyan eden Yedi Yıl Savaşları  sonunda İngiltere, Fransa'dan iki mühim toprağı ele geçirmişti. Bunlardan  biri Kanada, diğeri de Hindistan'dır. Bilhassa Hindistan'ın İngiltere  için ekonomik bakımdan büyük ehemmiyeti vardı. Bunun için,  İngiltere' Hindistan'la Britanya adaları arasındaki deniz yolu bağlantısının  güvenliğine büyük ehemmiyet veriyordu. Bu bağlantıya İmparatorluk  Yolu denilmiştir. İngiltere'nin bu İmparatorluk yolu Mısır'dan  geçiyordu. 1798 de Mısır'ın Fransa'nın eline geçmesi, İngiltere'ye şunu  göstermiştir ki, bu yolun güvenlik altında olabilmesi için, Mısır'ın  ya İngiltere'nin elinde olması veya başka güçlü bir devletin elinde  olmaması gerekir. Bu sebepten İngiltere 1799'da Osmanlı Devleti ile  bir ittifak yaparak Fransa'yı Mısır'dan çıkarmayı başarmıştır.

            Buna karşılık Napolyon'un Mısır'ı işgali, bundan sonra Fransa'da  Mısır'ın Fransa için tabii bir yayılma alanı olduğu duygusunu uyandırmıştır.  Fransa her fırsatta Mısır ile yakından ilgilenmeyi bir ödev  ve görev saymıştır. 1830'da Kuzey Afrika'daki Cezayir'i aldıktan sonra  Fransa, Mısır ve bu sırada Mısır'a hakim olan Mehmet Ali ile yakın  münasebetler kurmaya çalışmıştır. Bu suretle Fransa, Mehmet  Ali'ye dayanarak Kuzey Afrika'da kendi kontrolu altında bir Arap  İmparatorluğu kurmayı tasarlıyordu. Bundan dolayı, 1831-1841 tarihleri  arasında yer alan Mehmet Ali isyanı sırasında, İngiltere ile Fransa  yoğun bir mücadele içine girmişlerdir. Fransa Mehmet Ali'yi desteklerken,  İngiltere de, Fransa'nın Mısır'da etkili olmasını önlemek  ve dolayısiyle Mehmet Ali'yi zayıflatmak için Osmanlı Devletini  desteklemiştir. İngiltere bu politikasında başarılı da olmuştur.

            1869'da Süveyş Kanalı'nın açılması, Mısır üzerindeki İngiliz-Fransız  mücadelesinde yeni bir devir açmıştır. Fransa Süveyş Kanalı'nı  açma çalışmalarına 1859'da başlamıştır. Bu çalışmaları yapan bir  anonim şirketti. Lakin şirketin hisselerinin büyük kısmına Fransa sahip  bulunuyordu. İngiltere Kanalın açılmasını kösteklemek için bu  hisse senetlerinden satın almadığı, yani şirkete ortak olmadığı gibi.  bir yandan çalışmaları sabote etmeye ve bir yandan da Osmanlı  Devleti üzerinde baskı yapmaya çalışmıştır. İngiltere bu çabalarının  hiçbirinde başarı kazanamadığı gibi, Süveyş Kanalı 1869 yılında dünya  gemiciliğine açıldı. Kanal, Asya ve Uzak Doğu ile Avrupa arasındaki  deniz bağlantısını son derece kısaltıyordu. Fakat ne var ki, Süveyş  Kanalını işleten Fransa idi. Yani, İngiltere'nin şimdi Süveyş Kanalından  geçen İmparatorluk yolu Fransa'nın kontrolü altına girmişti.  İngiltere bu olumsuz durumu ortadan kaldırmak için fırsat aramaya  başladı. Valilerin israfı yüzünden Mısır maliyesi iflas durumuna  gelince, 1875 yılında, Kanal Şirketinde sahip bulunduğu hisse senetlerini  satışa çıkardı ve bu fırsatı kaçırmayan İngiltere bunları satın  alarak, azınlıkta da olsa, şirkete girdi. Fransa bir şey yapamadı,  çünkü bu sırada 1870-71 yenilgisinin tesiri altındaydı. İngiltere için  Kanal şirketine girmek yeterli değildi. Bu sebepten, Mısır'da bu sıralarda  başlayan Arap milliyetçiliğinin sonucu olarak başgösteren  karışıklıklardan yararlanan İngiltere, 1882 yılında Mısır'ı işgal etti.  İşin ilginç yanı, bu işgale Fransa'nın Osmanlı devletinden fazla kıyamet  koparmasıydı. Bundan ötürü, İngiliz-Fransız münasebetleri 1904  yılına kadar sürecek şiddetli bir gerginlik içine girdi.

            Mısır meselesinden sonra İngiltere ile Fransa'nın ikinci çatışma  alanı Sudan oldu. İngiltere Mısır'ı ele geçirdikten sonra, bu ülkenin  ekonomik hayatının candamarı olan Nil nehrinin bütününü de eline  geçirmek istedi. Sudan'a yerleşmek üzere harekete geçti. Daha aşağıda  belirteceğimiz gibi, bu sıralarda Afrika'nın Avrupa tarafından  sömürgeleştirilmesi hızlanmıştı. İngiltere de, 1815 da Hollanda'dan   aldığı güney Afrika'daki Cape Colony'den kuzeye hareket ederek, İskenderiye  ile Copetown arasındaki Afrika topraklarını bir şerit halinde  sömürge İmparatorluğuna katma çabasındaydı.

            İngiltere bu şekilde Afrika'da kuzey-güney doğrultusunda bir sömürgecilik  faaliyetinde bulunurken, Fransa da, eski sömürgesi olan  Senegal'den hareket ederek Afrika'da doğu-batı doğrultusunda sömürgelerini  genişletmeye çalışıyordu. Fransa Nijer nehrinin kuzeyindeki  alanları ve Büyük Sahrayı ele geçirdikten sonra Sudan'a kadar  uzandı. Hatta 1898 yılında Sudan'a girdi. Fakat bu sırada İngiltere de  Sudan'a girmişti. Bu şekilde Sudan üzerinde, 1898 yılında İngiltere ile  Fransa arasında şiddetli bir buhran patlak verdi. İngiltere, Fransa'yı  Sudan'dan çıkarmak ve Sudan'ı bir bütün olarak elde etmek  için o kadar kararlıydı ki, bir savaşı bile göze almıştı. Bu durum karşısında  Fransa bir savaş tehlikesini göze alamadı ve Sudan'dan çekildi.  Fransa'yı bu davranışa götüren iki sebep vardı. Birincisi, İngiltere  ile devamlı çatışma içinde olması, Almanya karşısındaki durumunu  zayıflatıyordu. İkincisi, 1830'da Cezayir'i ve 1881'de de Tunus'u  işgal eden Fransa bu sıralarda Fas'a yerleşmek için çaba harcamaktaydı  ve Fas Fransa'nın gözünde Sudan'dan daha ehemmiyetli idi.  Bu iki sebepten ötürü, Fransa artık İngiltere ile münasebetlerine  yeni bir biçim vermek zorunluğunu duydu.

            İngiltere ile Fransa'nın üçüncü çatışma alanı Güney-Doğu Asya  yani Hindiçini oldu. Hindiçini denen bu bölge, bugünkü kuzey ve  güney Vietnam ile Laos, Kamboçya, Tayland ve Birmanya'yı kapsamakta  idi. Fransa bu bölge ile geçmiş yüzyıllarda ve özellikle orta  çağda dinsel fanatizmi sırasında ilgilenmiş ve buralar halkını Hristiyan  yapmak için katolik misyonerleri buralarda faaliyet göstermişlerdir.  Fakat Fransız ihtilali ve Napolyon savaşları ve ondan sonraki  Avrupa gelişmeleri, Fransa'nın bu bölge ile olan bağlarının zayıflamasına  sebep olmuştu.

            1880'lerde Avrupa devletlerinin sömürgecilik faaliyetleri hızlanınca,  Fransa Hindiçini ile olan münasebetlerini arttırdı. Hindiçini'nin  doğu kısmında büyük bir Annam imparatorluğu vardı. 1883'den itibaren  Annam imparatorluğu üzerindeki faaliyetlerini arttıran Fransa,  bu bölge üzerindeki kontrolunu kurduktan sonra, batıya doğru ilerleyerek  Siyam (Bugünkü adı Tayland) ile ilgilenmeye başladı. Fransa'nın  doğu-batı doğrultusundaki bu faaliyeti İngiltere'yi ürküttü.  Çünkü Fransa ilerlemesine devam ederse Hindistan'a yaklaşacaktı.  Onun için İngiltere de Hindistan'a bitişik olan Birmanya ile ilgilenmiş  ve bu ülkeyi ele geçirerek 1885'de Hindistan'a kattığını ilan etmişti.  Bu şekilde batı-doğu doğrultusunda ilerleyen İngiltere ile doğu-batı  doğrultusunda ilerleyen Fransa; Siyam üzerinde bir mücadele ve çatışma  durumuna girdiler. Bu çatışmanın en yüksek noktası 1896 yılında  oldu. Fakat İngiltere Fransa'yı Hindistan'a yaklaştırmamaya o  kadar kararlıydı ki, Sudan'da olduğu gibi, Fransa bu meselede de  boyun eğmek zorunda kaldı. Çünkü Siyam meselesinde de İngiltere  Fransa ile bir savaşı göze almıştı. Bunun sonucu olarak 1896 yılında  iki devlet arasında bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşmaya göre, Annam  imparatorluğu kısmı Fransa'nın Birmanya'da İngiltere'nin oluyordu.  Bu iki ülke arasında kalan Siyam ise üç kısma ayrıldı. Annam'a bitişik  olan kısmı Fransız nüfuz alanı, Birmanya'ya bitişik olan kısmı da  İngiliz nüfuz planı oluyordu. Ortada tarafsız bir tampon bölge  bırakılıyordu. Bu suretle İngiltere, Hindistan ile Fransa arasına bir  tampon bölge sokarak, Fransa'nın Hindistan'a yaklaşmasını önlemiş  olmaktaydı.

            Görüldüğü gibi İngiltere, Fransa'nın giriştiği bütün sömürge çatışmalarını  başarısızlığa uğratmış bulunuyordu. Bunun yanında, bu  denizaşırı topraklardaki çatışmalar Fransa'nın Avrupadaki durumunu  zayıflatmaktaydı. Halbuki bu sıralarda bir silahlanma yarışı başlamış  ve Almanya ile Üçlü İttifak devletleri devamlı olarak silahlanmakta  idiler. Bu sebepten, Fransa, İngiltere ile münasebetlerini düzeltmeye  ve yumuşatmaya karar verdi. Bunun sonucu olarak, 1904  nisanında İngiltere ile Fransa arasında Samimi Anlaşma (Entente  Cordiale) adını alan bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşma ile Fransa Mısır'ı  tamamen İngiltere'ye bırakıyor ve buna karşılık İngiltere de, Fransa'nın  Fas'ı ele geçirmesini kabul ediyordu.

            İngiliz-Fransız münasebetlerinin 1904 anlaşması ile düzelmesi,  Üçlü İtilaf'ın ikinci halkasını meydana getirmiştir. Çünkü bundan sonra  bu iki devlet arasındaki münasebetler artan bir gelişme ve yakınlaşma  gösterecektir.

            ç) 1907 İngiliz-Rus Anlaşması

            Üçlü İtilaf'ın üçüncü halkasını meydana getiren 1907 İngiliz-Rus  anlaşması da, 1904 İngiliz-Fransız anlaşması gibi iki devletin sömürgelerde  cereyan eden çatışmalarını sona erdiren ve bu suretle iki  devlet arasında yakın münasebetlerin kurulmasını sağlayan bir anlaşmadır.  Bu sebeple, İngiltere ile Rusya'nın çatışmalarına değinmeden  1907 anlaşmasını açıklamak mümkün değildir.

            İngiltere ile Rusya'nın bütün 19'uncu yüzyıl boyunca süren geleneksel  çatışma alanı Boğazlar bölgesi olmuştur. 20'inci yüzyıl girdiğinde Boğazlar  üzerindeki bu mücadele devam etmekteydi. Bu mücadelenin  ayrıntılarına Osmanlı İmparatorluğunu ele aldığımızda daha fazla gireceğiz.

            19'uncu yüzyılla birlikte başlayan Boğazlar üzerindeki İngiliz-Rus  mücadelesine, yüzyılın ikinci yarısından itibaren Orta Asya ve Uzak  Doğudaki mücadeleler de eklendi. Orta Asya'daki İngiliz-Rus mücadelesine  Rusya'nın İ'inci Üç İmparatorlar Ligi'ne katılması meselesinde  biraz değinmiştik. Yüzyılın sonlarına doğru bu mücadele daha da  şiddetlendi ve bilhassa üç ülke üzerinde yoğunlaştı. Bunlar İran, Afganistan  ve Tibet'tir. Rusya'nın bu üç bölgeye sızmaya çalışması İngiltere'yi  Hindistan açısından endişelendirdi. Çünkü her üç ülke de  Hindistan'ın sınırları üzerinde bulunuyordu. Rusya'nın, gerek İran'a  doğru sarkması, Orta Asya'daki bağımsız Türk devletlerini ortadan  kaldırarak ve buraları kendi topraklarına katarak Afganistan'a girmeye  çalışması ve nihayet, yine Orta Asya'dan ilerleyerek Çine alt  bir toprak olan Tibet'e de girmek için çaba harcaması, İngiltere'yi  Hindistan'ın güvenliği bakımından korkuttu. Bu sebeple, İngiltere de  bu üç ülke üzerinde faaliyette bulunarak Rusya'nın buralara girmesini  önlemeye çalıştı. Böylece, 19'uncu yüzyılın ikinci yarısında İran,  Afganistan ve Tibet üzerinde yoğun bir İngiliz-Rus mücadelesi kendisini  gösterdi.

            İki devlet arasındaki bu mücadeleye, 19'uncu yüzyıl sonlarına doğru  bir de Çin ve Uzak Doğu üzerindeki mücadele eklendi. Sömürgecilik  ve Çin'in sömürgeleşmesi konularını açıklamaya başladığımız zaman,  daha iyi görüleceği üzere, Çin Batı'ya açıldıktan sonra Avrupa  devletlerinin sömürüsüne konu teşkil etti ve İngiltere Yang-tze nehri  vadisini kendisi için bir ekonomik sömürme alanı olarak seçti. Yani  İngiltere Çin'e doğu-batı doğrultusunda girdi.

            Buna karşılık Rusya Çin'in Mançurya topraklarına göz dikmişti.  Rusya Mançurya'ya ve oradan da kuzey Çin'e girmek istiyordu. Yani  Rusya Çin'e kuzey-güney doğrultusunda girmeye çalışıyordu. Rusya'nın  kuzey Çin'e inmek istemesini İngiltere hoş karşılamadı. Çünkü  kuzey Çine giren Rusya İngiltere'nin sömürme alanı olan Yang-tze  vadisini tehdit edebilirdi.

            Tam bu sırada Japonya Uzak Doğuda bir kuvvet olarak sivrildi  ve o da Çin'i sömürmek için Avrupa'lı devletlerin arasına katıldı. Fakat  ne var ki, Japonya da kendisine sömürme ve yayılma alanı olarak  Mançurya'yı seçmişti. Böylece Mançurya üzerinde bir Rus-Japon mücadelesi  ortaya çıktı. Rusya'nın güneye sarkmasını istemeyen İngiltere,  Japonya'yı Rusya'nın üzerine saldırtmak için 1902'de onunla bir  ittifak yaptı. Bu suretle İngiltere'nin desteğini sağlayan Japonya  1904'de Rusya'ya savaş açtı. 1904-1905 Rus-Japon savaşı Rusya'nın  çok ağır bir yenilgisi ile sonuçlandı ve Rusya Mançurya'daki bütün  haklarını Japonya'ya bırakarak Uzak Doğudan çekildi.

            Japonya önündeki yenilgi, İngiliz-Rus münasebetlerinde de büyük  bir değişiklik yaptı. Rusya gördü ki, Japonya'yı üzerine saldırtan  İngilteredir. Öte yandan, Asya kıtasında da İngiltere ile mücadele  halindedir. Bütün bu çatışmalar Rusya'ya bir şey kazandırmamıştı. Halbuki  kendisinin geleneksel faaliyet alanı Balkanlar ve Boğazlardı.  Buraları Rusya için çok daha mühimdi. Asya ve Uzak Doğuda yayılma  uğruna bu bölgeleri ihmal etmiş ve sonunda da ağır bir yenilgiye  uğramıştı. Öte yandan; Rusya'nın yine Balkanlar ve Boğazlarda kendisi  için olumlu faaliyette bulunabilmesi için de İngiltere ile münasebetlerine  yeni bir biçim vermesi ve bu münasebetleri yumuşatması  gerekliydi. İşte bu sebepler 1907 İngiliz-Rus anlaşmasının ortaya çıkmasını  sağlamıştır.

            1907 İngiliz-Rus anlaşması üç toprağı konu alıyordu. İran, Afganistan  ve Tibet. Anlaşmaya göre: İran üç bölgeye ayrılıyor, Kuzey  İran Rus nüfuz bölgesi, Hindistan'a bitişik olan güney İran İngiliz nüfuz  bölgesi oluyor ve orta kısımda bir tampon bölge. Yani buraya ne  Rusya, ne de İngiltere sızmaya çalışmayacaktı. Afganistan tüm olarak  İngiltere'nin nüfuz alanı oluyordu. Tibet ise, Çin'in bir toprağı  olarak kabul ediliyor ve buraya ne Rusya ve ne de İngiltere girmeye  çalışmayacaktı.

            Böylece, 1907 anlaşması ile İngiltere Rusya'yı Hindistan'dan bir  hayli uzaklaştırmak suretiyle, Hindistan'a Rusya'dan gelecek bir tehlikenin  tesirini ortadan kaldırıyordu. 1896'da Hindiçini konusunda  Fransa ile yaptığı anlaşma ile de Fransa'yı da Hindistan'dan  uzaklaştırdığına göre, İngiltere için Hindistan bakımından artık bir  korku kalmamıştı.

            Bu anlaşmadan sonra İngiliz-Rus münasebetleri daha fazla bir  yakınlık içine girerek, İngiltere, Fransa ve Rusya arasında, Üçlü İttifaka  karşı bir Üçlü İtilaf bloku ortaya çıkmış olmaktaydı.

            C) Blokların Çatışması: 1804-1914

            Avrupa'daki büyük devletler bu şekilde iki büyük bloka bölünmüş  oluyordu. Avrupa'nın 1870'lerden başlayıp 1904-1907'ye gelinceye  kadar geçen devrede bu şekilde iki bloka ayrılmış olması, denebilirki  İ'inci Dünya Savaşının çıkmasında en mühim sebeplerden birini teşkil  eder. Çünkü 1904 yılında İngiliz-Fransız anlaşmasının imzalanmasından  itibaren Üçlü İttifak ve Üçlü İtilaf blokları tam bir çatışma  içine girmişlerdir. On yıl süren bu çatışma devresi, İ'inci Dünya Savaşı'nın  patlak vermesiyle sonuçlanacaktır.

            Bu devredeki çatışmaların ana noktalarını şu şekilde belirtebiliriz:  İİ'inci Wilhelm İngiltere'yi yanına alamadığı gibi, 1904 İngiliz-Fransız  anlaşması ile gördü ki, Almanya 1894 Fransız-Rus ittifakıyle bu  iki devlet arasında sıkışmış durumda iken, şimdi Fransa dünyanın  en büyük deniz gücüne sahip İngiltere'yi de yanına alıyordu. Karada  güçlü olan Fransa ve Rusya ile denizlerde güçlü olan İngiltere Almanya'nın  karşısında yer almış bulunuyorlardı. Bu durum İİ'inci Wilhelm'i  çok korkuttuğu için, 1904 yılından itibaren birinci planda İngiliz-Fransız  münasebetlerini bozmaya çalışmış, lakin bu çabalar tamamen aksi  netice vererek, bir yandan Almanya'nın İngiltere ve Fransa ile münasebetleri  daha kötüye gitmiş ve bir yandan da İngiliz-Fransız münasebetleri  daha güçlenmiştir.

            İkinci olarak Almanya, karşısındaki bu güçlü bloktan daha üstün  duruma geçmek ve askeri bakımdan güçlü olmak için silahlanmaya  yönelmiştir. 19'uncu yüzyılın son yılları ve 20'inci yüzyılın ilk  yıllarından itibaren Almanya'nın hem karada hem de denizlerde kuvvetlenmek  için yoğun bir silahlanma çabası içine girdiğini görüyoruz. Almanya'nın  ve müttefiki Avusturya'nın bu şekilde hızlı bir silahlanma içine girmesi,  Üçlü İtilaf devletlerini tabiatile hareketsiz bırakmadı. Bilhassa  Almanya'nın denizlerde silahlanmaya başlaması, deniz üstünlüğünü  başkalarına kaptırmaktan korkan İngiltere'yi donanma bakımından  hızlı bir silahlanmaya yöneltti.

            Silahlanma yarışının neticesi şu oldu ki, bu yarış içerisinde her  iki taraf da kendisini diğerinden üstün gördüğü için, en ufak  anlaşmazlıklarda dahi sert bir tutum almışlar ve ufak meselelerden büyük  buhranlar doğmuştur. Buhranlar sertleşip büyüdükçe silahlanma yarışı  daha da hızlanmış ve silahlanma yarışı da buhranları şiddetlenmiştir.  Bir halde ki 1914 yazı geldiğinde iki blok arasındaki münasebetler  artık adamakıllı gergin durumdadır. Bu atmosfer içinde, 28  Haziran 1914 günü Avusturya-Macaristan veliahtının bir Sırplı tarafından  öldürülmesi gibi basit bir suikast olayı İ'inci Dünya Savaşı gibi  büyük ve genel bir savaşın patlaması için yeterli olmuştur.

            Bu blokların çatışması olayında göze çarpan bir diğer nokta da,  Avusturya ile Rusya arasındaki Balkanlar çatışmasıdır. Avusturya'nın  bir yandan Rusya ve bir yandan da Sırbistan ile Balkanlarda çatışması  o kadar şiddetli olmuştur ki, İ'inci Dünya Savaşı da bu yüzden patlak  verecektir.

            :::::::::::::::::

            İİ'İNCİ BÖLÜM

            19'uncu Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu

            1

            19'uncu yüzyılın Osmanlı İmparatorluğu için hususiyeti

            Osmanlı İmparatorluğunun gelişmeleri derken, Osmanlı Devletinin  bütün 19'uncu yüzyıl boyunca geçirmiş olduğu gelişmelerin ve olayların  ayrıntılarını ele alacağımızı kasdetmiyoruz. Burada söz konusu  olan İmparatorluğun 19'uncu yüzyıl içindeki genel bir tablosunu ortaya  koymaktır. Bunun için Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili bazı önemli  konuları belirtmekle yetineceğiz.

            Bilindiği gibi; Osmanlı Devleti 1299'da kuruluşundan 1579 yılına  kadar sınırlarını devamlı olarak genişlettiği için, bu devre Yükselme  Devri denir. Fakat İmparatorluk sınırlarının genişlemesi 1579'da durmuş  ve bu tarihten 1699 yılına kadar bir Duraklama Devri'ne girmiştir.  1699 Karlofça Antlaşmasından sonra 1815'e, yani İhtilal savaşlarının  sonuna kadar olan devrede ise Osmanlı İmparatorluğu yapmış  olduğu savaşlarda devamlı olarak toprak kaybederek sınırları gerilemeye  başlamıştır. Burada söz konusu olan Avrupa'daki sınırlarının  daralması yani gerilemesidir. Bu sebepten bu devreye de İmparatorluğun  Gerileme Devri denir.

            19'uncu yüzyıl ise Osmanlı İmparatorluğunun Yıkılma Devri'dir. 19'uncu  yüzyılın imparatorluk için hususiyeti şuradadır ki, bu yüzyıl içinde  yaptığı savaşlarda da toprak kaybetmekle birlikte, bilhassa Fransız  İhtilalinin doğurduğu Nasyonalizm akımının tesiriyle, kendi sınırları  içindeki yabancı milletler birer birer bağımsızlıklarını alarak  imparatorluktan kopmuşlardır. Bu ise Osmanlı İmparatorluğunun dağılma  ve çöküşünü hızlandırılan bir faktör olmuştur. Mesela 1829'da Yunanistan,  1878'de Sırbistan, Romanya ve Karadağ, 1908'de Bulgaristan  ve 1912'de de Arnavutluk bağımsızlıklarını almışlardır. Dikkat edilirse  bunlar Osmanlı İmparatorluğunu Müslüman olmayan azınlıklarıdır.  Şurası bir gerçektir ki, Nasyonalizm akımı etkisini ilk önce ve en  fazla imparatorluğun bu Müslüman olmayan unsurları üzerinde göstermiştir.  Öte yandan bu yabancı milletlerin, imparatorluğun Avrupa  topraklarında yaşaması, milliyetçilik akımının tesirini kolaylaştırdığı  gibi, Avrupa devletlerinin müdahalelerini de tahrik etmiştir.

            Fakat milliyetçilik akımının tesiri bu kadarla da kalmış değildir.  Daha geç de olsa, bu akım, imparatorluğunun Müslüman azınlıkları,  yani Araplar üzerinde de tesir yapmaktan geri kalmamıştır. İmparatorluğun  sonu yaklaştığında, Arap halklar arasında da bir bağımsızlık  hareketi başlamış bulunmaktaydı. Böylece, 19'uncu yüzyılın milli bağımsızlık  hareketleri Osmanlı İmparatorluğunun dağılma ve yıkılmasına  giden yolu açmıştır. Osmanlı idarecilerin biraz aşağıda göreceğimiz  gibi bunu önlemek için başvurdukları tedbirler ve çareler ise, İmparatorluğu  yıkılmaktan kurtaramamıştır. Bu tedbirlerden bir tanesi de  güvenliğini ve varlığını koruyabilmek için takip etmiş olduğu denge  politikasıdır.

            2

            Osmanlı Devletinin takip ettiği denge politikası

            Osmanlı İmparatorluğu 1699'dan sonra bilhassa Rusya'nın tehdidi  ve baskısı altına girmeye başlamış ve buna 18'inci yüzyılın başlarından  itibaren Balkanlarda Avusturya da eklenmişti. Bunun neticesi  olarak da, 18'inci yüzyıl içinde, birkaç defa bu devletlerle savaşmak  zorunda kalmıştı. Osmanlı Devleti, Avusturya ve Rusya'ya karşı yaptığı  bu savaşlarda, başka bir devlete dayanmak zorunluluğunu duymamıştı.  Bu savaşlarda çoğunlukla yenilmesine ve hatta bazan galip gelmesine  rağmen, bu savaşları kendi gücü ile yürütebilmiştir. Çünkü  İmparatorluk, 19'uncu yüzyıldaki kadar zayıf değildir. Fakat 19'uncu  yüzyılın şartları böyle olmamıştır. 19'uncu yüzyıl geldiğinde, bir yandan  Avrupadaki kuvvet dengesinin şartları ve unsurları büyük değişme geçirmiş,  bir yandan da Osmanlı Devletinin kendisi zayıflamıştır. İşte bu durum  karşısında Osmanlı Devleti dışardan kendisine yönelen tehdit  ve tehlikelere karşı, yanına bir büyük devleti almak suretiyle bir denge  meydana getirerek varlığını korumaya, dağılma ve yıkılmasını önlemeye  çalışmıştır. Buna Denge Politikası diyoruz. Şunu da hemen  ilave etmek gerekir ki, Osmanlı İmparatorluğunun bu denge politikası  Cumhuriyet devrinde de Atatürk tarafından devam ettirilmiş ve  bugüne kadar sürmüştür.

            Denge politikası başlıca şu devrelere ayrılmaktadır:

            1. 1791 (1798)-1878: Rus tehlikesine karşı İngiltere'ye dayanma.

            2. 1888-1918: Rus ve İngiliz tehlikesine karşı Almanya'ya dayanma.

            3. 1920-1936: Batılılara karşı Sovyet Rusya'ya dayanma.

            4. 1930-1945: Faşist İtalya tehlikesine karşı İngiltere'ye dayanma.

            5. 1945-Günümüze kadar: Sovyet tehlikesine karşı Amerika'ya dayanma.

            Şimdi bu denge politikası ile ilgili gelişmeleri açıklayalım:

            A) 1791 (1798)-1878 Devresi

            Bu devre Osmanlı devletinin kendisine yönelen Rus tehlikesine  karşı İngiltere'ye dayandığı devredir. Tabiatile, Osmanlı Devleti'nin  İngiltere'ye dayanabilmesi ve Rus tehlikesine karşı İngiltere ile bir  denge kurabilmesi için, İngiltere'nin de Osmanlı Devletini desteklemesi  gerekirdi. O halde İngiltere Osmanlı Devletini destekleme gereğini  neden duydu?

            Bu sorunun cevabı, Hindistan meselesi ile ilgilidir. İngiltere 1756-63  Yedi Yıl savaşları sonunda Fransa'dan Hindistan sömürgesini ele  geçirmişti. Bu büyük sömürge İngiltere'nin ekonomik hayatında önemli  bir yer tutmaya başladı. İngiltere'nin bu sömürgesi ile bağlantısı  ise, Mısır, Akdeniz ve Cebelüttarık Boğazından geçmekteydi ve buna  İngiltere'nin İmparatorluk Yolu deniyordu. 1787-92 arasında bir yanda  Osmanlı İmparatorluğu ve bir yanda da Avusturya ve Rusya arasındaki  savaşa gelinceye kadar, İngiltere bu İmparatorluk Yolunda herhangi  bir tehdit ve tehlike ile karşılaşmadı. Lakin bu savaşta Avusturya  ve Rusya'nın Osmanlı İmaparatorluğunu yıkmak ve onun yerine  eski Bizans'ı kurmak suretle, özellikle Rusya'nın Boğazlara yerleşmek  istemesi, İngiltere'yi ciddi bir tehlike ile karşı karşıya bıraktı.  Çünkü, bu sırada Kuzey Karadeniz kıyılarına iyice yerleşen Rusya,  Boğazları ele geçirip Akdenize inecek olursa, bu İngiltere'nin İmparatorluk  Yolunun bu devlet tarafından tehdit edilmesi ve hatta kesilmesi  demek olabilirdi. Şu halde İngiltere için, şimdi Rusya'nın Boğazlardan  Akdeniz'e inmesini önlemek önem kazanıyordu. Bunu nasıl  yapabilirdi? İngiltere şunu açıkça anladı ki; Osmanlı devletinin varlığı  ve devamı, Rusya'nın Boğazlardan güneye, yani Akdenize inmesini  önlemede önemli bir engel teşkil ediyordu. Bu sebepten, 1791 yılından  itibaren İngiltere, Rusya'nın Akdeniz'e sarkmasını engellemek  için, Osmanlı İmparatorluğunun bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü  koruma polltikasını benimsedi.

            Bununla beraber, Osmanlı devletinin, İngiltere'nin bu yeni politikasını  görmesi ve kendisine yönelen tehlikelere karşı büyük bir devlete  dayanarak bir denge politikası takibine başlaması, ancak 1798  de Napolyon'un Mısır'ı işgal etmesinden itibaren mümkün olabilmiştir.  Napolyon'un Mısır'ı işgal etmesi hem İngiltere'yi ve hem de Rusya'yı  telaşlandırdı. İngiltere telaşlandı, çünkü Mısır'ı işgal eden Fransa,  İngiltere'nin Hindistan'la olan bağlantısını kesiyordu. Rusya telaşlandı,  çünkü Napolyon Mısır'dan sonra Suriye'yi işgal ederek kuzeye  doğru çıkmaya başlayınca, Rusya Napolyon'un Osmanlı İmparatorluğunu  yıkmasından korktu. Sebebi gayet açıktı: Rusya, zayıf  bir Osmanlı Devletinden Boğazları alabilir, lakin kuvvetli bir Fransa'nın  elinden alması ise herhalde pek kolay olmazdı. Bu sebeplerden  dolayı, hem İngiltere ve hem de Rusya Osmanlı Devletiyle birer  ittifak yaparak, Napolyon'u Mısır'dan çıkardılar.

            Bu olay, büyük devletlerin kendi toprakları üzerindeki çıkar  mücadelelerini Osmanlı Devletine açık olarak gösterdi. Şu halde Osmanlı  Devleti, kendisine yönelen tehlikelere karşı bu devletleri birbirine  karşı oynayabilirdi. O sırada Osmanlı Devleti için esas tehlike  Rusya'dan geldiğinden, bu tarihten sonra Osmanlı Devleti İngiltere'ye  dayanma yoluna gitmiştir.

            İngiltere'nin, Osmanlı İmparatorluğunun bağımsızlık ve toprak  bütünlüğünü Rusya'ya karşı koruma politikası 1878'e kadar devam  etti. Bu tarihten sonra İngiltere bu politikayı terketti. Çünkü, 1877-78  Osmanlı-Rus savaşı İngiltere'ye şunu gösterdi ki, Osmanlı İmparatorluğu  artık çok zayıftır ve yıkılmaya mahkumdur. İngiltere'nin, Osmanlı  İmparatorluğunun bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumaya  çalışması bundan sonra boşunadır. İmparatorluğu ayakta tutmak  artık mümkün değildir. O halde, Rusya'nın Akdenize sarkmasını  önlemek için şimdi ne yapılmalıdır? İngiltere yeni bir politika olarak  şunu kabul etti: Osmanlı İmparatorluğu nasıl olsa yıkılacağına göre;  bu devleti Rusya yıkıp, yıkıntıları üzerine o yerleşeceği yerde, İngiltere  yıkılmalı ve bu yıkıntılar üzerine kendisi yerleşip, bu suretle Rusya'nın  güneye sarkmasını önlemelidir. Bunu da İngiltere iki yolla  gerçekleştirecekti. Birincisi, Osmanlı İmparatorluğunun yıkıntıları üzerinde  kendisine bağlı veya kendi kontrolu altında bağımsız devletler  kurmak. Mesela, 1878'den itibaren Anadolu'daki Ermenileri bağımsızlığa  kışkırtmak suretiyle, Doğu Anadolu'da kurulacak bağımsız bir  Ermeni devletini, Rusya'nın Anadolu'ya girmesini önleyecek bir tampon  olarak kullanmak istemiştir. İkincisi ise, Osmanlı İmparatorluğunun  bazı stratejik noktalarına kendisinin yerleşmesidir. 1878'de Osmanlı  devletine baskı yaparak Kıbrıs'a yerleşmesi bundandır. Kıbrıs'a  yerleşen İngiltere hem Ege Denizinin Akdenize açılan noktasını,  hem doğu Anadoluyu ve hem de Süveyş kanalını buradan kontrol etmek  imkanını kazanıyordu.

            İngiltere'nin bu yeni politikasının Osmanlı Devleti bakımından  sonucu şu oluyordu ki; şimdi hem İngiltere ve hem de Rusya, Osmanlı  İmparatorluğunun varlığının devamı için iki büyük tehlike haline  geliyordu. Her ne kadar İngiltere'nin yeni politikası Rusya'ya yöneltilmiş  idiyse de Osmanlı Devleti için netice aynıydı. İki devlet, birbirlerine  yönelen amaçlar için her ikisi de Osmanlı Devletini yıkmaya  çalışıyordu. Bu duruma göre, yeni bir dayanak unsuru aramak gerekliydi.  1888'den itibaren İİ'inci Wilhelm Almanya'sının yeni politikası, Osmanlı  Devleti için Almanya'yı yeni bir denge unsuru olarak ortaya çıkardı.

            B) 1888-1918 Devresi

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1888'de İmparator İİ'inci Wilhelm,  Bismarck'ın aksine, bir Dünya Politikası izlemeye başlamıştı. Bu politika  çerçevesi içinde İİ'inci Wilhelm Osmanlı Devleti ile de yakın münasebetler  kurdu. Amacı, Osmanlı İmparatorluğunun Kızıldeniz ve Hint  Okyanusuna kadar uzanan toprakları ile, İngiltere'nin İmparatorluk  yolunu vurmaktı. Bunun için de Berlin-Bağdat demiryolu projesini ortaya  atmış ve Osmanlı toprakları içinde Bağdat'a kadar uzanan bir  demiryolu yaparak Basra Körfezine çıkmak istemiştir. Bu demiryolu  işi İngiltere'yi gerçekten endişelendirmiştir.

            Almanya'nın bu yeni politikası Osmanlı Devleti ile Almanya arasındaki  münasebetleri günden güne geliştirerek, denge politikası  içinde Osmanlı Devletl'nin yeni bir dayanak bulmasını sağlamış ise  de, İ'inci Dünya Savaşı, birlikte savaşan her iki imparatorluğun da sonunu  getirmiştir. Yani Osmanlı İmparatorluğu yıkılmaktan kurtulamamış  ve tarih içindeki tabii ömrünü tamamlamıştır.

            C) 1820-1936 Devresi: Atatürk'ün Denge Politikası

            Bu devre Milli Mücadele ile başlayan ATATÜRK devresidir. Atatürk,  19 Mayıs 1919'da Milli Mücadeleyi başlattığı zaman son derece  olumsuz şartlar, içinde bulunuyordu. Bir defa, memleketin her tarafı,  İ'inci Dünya Savaşının galip büyük devletleri tarafından işgal, edilmiş idi.  Yeni bir Türk devletinin kurulabilmesi için, mücadelenin, herşeyden  önce bu büyük devletlere karşı yürütülmesi gerekiyordu. Bu işgalin  üstüne, İngiltere tarafından silahlandırılan ve kışkırtılan Yunanistanda,  galip devletlerln bir maşası olarak Anadolu'ya saldırmıştı. Bu saldırının  ters-yüz edilmesi ancak silah gücü ile mümkün olabilirdi. Halbuki  Türk Milleti ve Türk askeri sekiz yıldan beri savaştan savaşa  koşmuştu. 1911-12'de İtalya ile Trablusgarp savaşını, 1912-13'te dört  Balkan devletiyle (Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan, Yunanistan) Balkan  Savaşlarını yapmış ve arkasından 1914-18 İ'inci Dünya Savaşına girmişti.  İ'inci Dünya Savaşında Türk Milleti, Kafkaslar, Irak, Kanal Cephesi  ve Çanakkale olmak üzere 4 cephede savaştı. Bu yetmiyormuş  gibi, Avusturyanın Rusya cephesine de (Galiçya cephesi) asker göndermişti.  Savaş sona erdiğinde Türk Milleti sekiz yıllık bir yorgunluğun  içindeydi. Üstelik, galip devletler Osmanlı Devletinin bütün askerini  silahsızlandırmıştı. Ankara Hükümetinin elinde, Kazım Karabekir  Paşa'nın komuta ettiği az bir kuvvet vardı.

            Bu şartlar içinde, yeni Türk devletinin kurulabilmesi için başta  İngiltere olmak üzere, galip büyük devletlere karşı yapılacak silahlı  bir mücadelede dışarıdan bir yardım alınması zorunlu idi. Atatürk bu  durumda dayanabileceği yeni bir kuvvet olarak, 1917 Bolşevik İhtilalinden  sonra kurulan Sovyet rejimini gördü. Çünkü bu sırada, yeni  Sovyet rejimi de Milli Mücadelenin şartları içinde bulunuyordu. Bolşevik  İhtilalinden sonra Batılı devletler, yeni Sovyet rejimini yıkmak  için çeşitli mücadele yollarına başvurmuşlardı. Kısacası, gerek Milli  Mücadele, gerekse Sovyet Rusya aynı düşmana karşı mücadele etmekteydiler.  Atatürk'ün "avamili tabliyeden mütehassil" (tabii şartlardan  doğan) dostluk dediği, Türk-Sovyet dostluğu ve yakınlaşması  1920 yılından itibaren bu şekilde başladı. Yani Atatürk, Batıya ve  özellikle İngiltere'ye karşı Sovyet Rusya'ya dayanma yoluna bu sebeplerle  girmiştir.

            Milli Mücadele başarıya ulaşıp, Lozan Barışından sonra kurulan  yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti, 1923'ten sonra da Batılılarla normal  münasebetler düzeni içine giremedi. Çünkü, Batılılar Yeni Türkiye  gerçeğini kolay kabul etmediler ve 1930 yılına kadar, özellikle İngiltere  ve Fransa ile münasebetler, zaman zaman şiddetli safhalardan  geçti. Türkiye'nin Batılılarla münasebetleri böyle bozuk gittiği sürece,  Sovyet Rusya Türk dış politikasının temel dayanağı olmakta devam  etti. Lakin 1936'dan itibaren durum değişmeye başladı.

            C) 1936-1945 Devresi

            1935-36'da Faşist İtalya Habeşistan'ı işgal etti. Bu olay Doğu  Akdeniz ve Orta Doğu bölgesindeki kuvvet dengesinin yapısında  önemli bir değişiklik meydana getiriyordu. Çünkü, İtalya denizaşırı  bir ülke olan Habeşistan'ı kuvvetli bir donanma ile ele geçirmeyi başarmıştı.  Yani; şimdi İtalya Akdenizde büyük bir deniz gücü olarak  ortaya çıkıyordu. Halbuki bütün 19'uncu yüzyıl boyunca İngiltere Akdeniz'de  hakim olan tek kuvvet idi. İtalyan deniz gücünün ortaya çıkışı  İngiltere'nin Akdenizdeki üstünlüğüne ve hakimiyetine karşı bir meydan  okuma olduğu kadar, İngiltere'nin İmparatorluk Yolu bakımından da  büyük bir tehlike ortaya çıkıyordu. İngiltere bu yeni duruma  bir çare aramak zorunda kaldı ve bunun sonucu olarak, Doğu Akdeniz'in  yeni bir devleti olan Türkiye ile münasebetlerini düzeltip, Türkiye'ye  dayanma yoluna gitmek istedi. Atatürk İngiltere'nin Türkiye'ye  yaklaşma isteğini olumlu karşıladı. Çünkü Faşist İtalya şimdi  Doğu Akdeniz'de sadece İngiltere için değil, Türkiye içinde bir tehlike  olarak ortaya çıkıyordu. Faşist Partisi 1922 yılında İtalya'da iktidara  geldi. Faşist partisinin lideri ve başbakan Mussolini, daha ilk  günlerden itibaren gözlerini Anadolu'ya da çevirdi. Mussolini eski  Roma İmparatorluğunu canlandırmaktan söz ediyordu. Bilindiği gibi  Roma İmparatorluğunun sınırlarına Anadolu'nun Ege ve Akdeniz sahilleri  de dahildi. Tasarıları böyle olan İtalya'nın Akdenizde bir denizgücü  olarak ortaya çıkması, Türkiye'ye yakın bir İtalyan tehlikesinin  yönelmesi demekti. Akdenizde güçlü olan İtalya'ya karşı, deniz  gücü kuvvetli olan İtalya'ya karşı, deniz gücü zayıf olan Sovyet  Rusya bir denge unsuru olabilir miydi? Tabii ki olamazdı. Türkiye  denizlerde güçlü olan İngiltere'ye dayanabilirdi. Bundan dolayı, 1936  yılından itibaren Türk-İngiliz münasebetleri hızlı bir gelişme gösterdi.

            Türkiye, İtalya'ya karşı İngiltere'ye dayanma yoluna giderken  dış politikasının temel unsuru olarak Sovyet Rusya'dan vazgeçmek  niyetinde değildi. Türkiye hem İngiltere'ye ve hem de Rusya'ya dayanarak  güvenliğini daha da güçlendirmek istiyordu. Fakat Sovyetler  bunu böyle anlamadılar ve anlamak istemediler. Türk-İngiliz münasebetlerinin  gelişmesi Rusya'yı hoşnut bırakmadı. Sovyetler Türkiye'nin  kendilerinden başka hiç bir devletle yakın bağlar kurmasını  istemedi. Bu sebepten, Türk-İngiliz münasebetleri artan bir şekilde  gelişirken, 1936'dan itibaren, Türkiye'nin bütün çabalarına rağmen  Sovyet Rusya Türkiye'den uzaklaşmaya başladı. Bu uzaklaşma 1939-46  arasında en şiddetli safhasına varacak ve bugüne kadar devam edecektir.

            D) 1945'ten Bugüne

            1936'dan itibaren Türkiye'nin bütün iyi niyetlerine rağmen, Sovyet  Rusya'nın Türkiye'den uzaklaşması; 1939 yılından, yani İİ'inci Dünya  Savaşından itibaren Türkiye üzerinde bir Sovyet Rusya tehdidinin  yeniden ortaya çıkması sonucu verdi. Daha ileride ayrıntıları ile  gireceğimiz gibi, 1939 yılında, İİ'inci Dünya Savaşı patlamadan biraz önce,  Sovyet Rusya Nazi Almanyası ile bir işbirliğine girişmiş, saldırganlık  ve emperyalizm konusunda Nazi Almanya'sı ile bir ortaklık kurmuş  ve bu çerçeve içinde de Türkiye'ye karşı eski tutumunu tamamen  değiştirerek bir düşmanlık ve emperyalizm politikası içine girmiştir.  Sovyet Rusya'nın Nazi Almanya'sı ile işbirliği kısa sürerek 1941  yılından Nazi Almanya'sının Rusya'ya saldırmasına rağmen, Sovyetler  Türkiye'ye karşı tutumlarını değiştirmemişlerdir. Bu şartlar içerisinde  1945 yılına kadar İngiltere Türk dış politikasının temel dayanak  noktası olmaya devam etmiştir.

            İİ'inci Dünya Savaşının sona erdiği 1945 yılından itibaren dünya şartları,  bilhassa Avrupadaki kuvvet dengesi münasebetleri tamamiyle  değişmeye başladı. Savaş milletlerarası politikanın kuvvet merkezi  olan pek çok devleti tasfiye etti. Nazi Almanya'sı, Faşist İtalya ve  Militarist Japonya savaşın yenilen devletleriydi. Fransa daha savaşın  başında Nazi Almanya'sına yenilmiş ve Alman işgali altında kalmıştı.  İngiltere galip devletlerdendi; fakat 6 yıllık savaştan sonra o  da perişan durumdaydı. Savaşın sonunda iki büyük kuvvet ayakta  duruyordu: Birleşik Amerika ve Sovyet Rusya. Fakat savaşın sonunda  Birleşik Amerika'nın tekrar İnfirat politikasına dönmeyi tasarlaması,  özellikle Avrupada Sovyet Rusya'yı tek sivrilen kuvvet merkezi  olarak bırakıyordu. Sovyet Rusya savaş sonrasının bu şartlarından  yararlanarak, kendi yayılma ve emperyalizmini, komünizm emperyalizmini  gerçekleştirmek için harekete geçti. Polonya, Çekoslovakya,  Macaristan ve Bulgaristan gibi kendi sınırları üzerinde bulunan ülkeleri,  Almanya'nın hegemonyasından kurtarmak bahanesiyle askeri  işgal altına aldı ve buralarda komünist rejimler kurdu. Bütün Avrupada  bir tehdit durumu yarattı. Keza ta çarlık Rusya'sının emeli olan  Akdenize inme amacını gerçekleştirmek üzere, İran, Türkiye ve Yunanistan  üzerine ağır baskılar yaptı ve tehditler yarattı. Türkiye'den  İstanbul ve Çanakkale Boğazlarına yerleşme hakkını ve ayrıca Kars,  Ardahan gibi Doğu Anadolu topraklarımızın kendisine terkedilmesini  istedi. Hatta bu toprak istekleri Trabzon ve Gümüşhane'ye kadar  uzanıyordu. O kadar ki, 1945-46 yılları Türkiye ve Türk Milleti için bir  hayat-memat günleri oldu. Türkiye her an bir Sovyet saldırısını bekledi.

             Bu şartlar altında, savaştan yorgun çıkan İngiltere'nin, bu Sovyet  baskı ve tehditlerine karşı bir denge unsuru olması beklenemezdi.  Nitekim İngiltere de bu durumu Türkiye ve Birleşik Amerika'ya açıkça  bildirmiştir.

            O zaman ki Türk yöneticileri de, daha İİ'inci Dünya Savaşı sırasında  görmüşlerdir ki, İngiltere Türkiye'ye yönelen Sovyet tehlikesine karşı  bir denge unsuru olamıyacaktır. Bu sebeple, daha o tarihten itibaren  Sovyet Rusya karşısında Birleşik Amerika'ya dayanma ve Birleşik  Amerika'da bir destek bulma imkanlarını aramaya başlamışlardır.  Birleşik Amerika, 1945-46 yıllarında Sovyet Rusya tehlikesinin ve  milletlerarası komünizm emperyalizmlnin niteliğini ilk önce kavrayamamıştır.  Fakat sonra, 1946'da İran'ı Sovyet Rusya'ya karşı savunduğu  gibi, Türkiye ve Yunanistan'ı da 1947 yılından itibaren Sovyetlere  karşı desteklemeye karar vermiştir. Bu olay Birleşik Amerika'nın bir  destek ve dayanak unsuru olarak Türk dış politikasına girmesinin  başlangıcını teşkil eder. Avrupadaki Sovyet yayılma ve emperyalizmine  karşı 1949 yılında Atlantik İttifakı (NATO) kurulduktan sonra,  1952 yılında Türkiye de bu ittifaka dahil olmuş ve ancak bu suretle  Sovyet Rusya karşısında güvenliğini sağlayabilmiştir.

            3

            Osmanlı İmparatorluğu Üzerinde Büyük Devletlerin Mücadelesi

            19'uncu yüzyıl içerislnde Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli alanları  tiüyük devletler arasındaki mücadelelere konu olmuştur. Bunları şu  şekilde sıralayabiliriz:

            A) Boğazlar üzerinde İngiliz-Rus mücadelesi;

            B) Balkanlar üzerinde Avusturya-Rusya mücadelesi;

            C) Mısır üzerinde İngiliz-Fransız mücadelesi;

            C) Osmanlı İmparatorluğunun Orta Doğu Topraklarında İngiliz-Alman  mücadelesi;

            Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli alanları üzerindeki büyük devletler  mücadelesine, bundan önce ele aldığımız çeşitli konularda yeteri  kadar değinmiştik. Bu sebeple, bu kısımda bunlara kısaca değinip,  daha ziyade, o konular içinde dokunmadığımız noktaları belirtmekle  yetineceğiz.

            A) Boğazlar Üzerindeki İngiliz-Rus Mücadelesi

            Bu mücadelenin mahiyetini, Osmanlı devletinin denge politikasının  ilk devresi olan 1791-1878 devresini açıklarken belirtmiştik.  Rusya'nın Türk Boğazlarını ele geçirerek Akdeniz'e inmek istemesini  İngiltere, Hindistanla bağlantısını sağlayan İmparatorluk Yolu'nun  güvenliği bakımından endişe ile karşılamış ve bunu her vasıta ile  önlemeye çalışmıştır. Rusya bakımından ise mesele şuydu: 15'inci yüzyılın  sonunda kurulan Rus Çarlığı, başlangıçta tamamen bir kara  devleti idi ve denizlerle bağlantısı yoktu. Rus Çarlığının deniz kıyılarına  ulaşabilmesi için iki istikamette topraklarını genişletmesi gerekiyordu:  Biri, Baltık Denizi, diğeri de Karadeniz. Lakin her iki istikamette  de karşısına birer engel çıktı. Baltık denizine çıkmasında  İsveç ve Karadenize ulaşmasında da, Osmanlı Devletine bağlı Kırım  Hanlığı, yani Osmanlı Devleti.

            1699'da Karlofça Antlaşması ile Azak kalesini alan Rusya, ilk  defa olarak, Karadeniz kıyılarına ayak basıyordu. İsveç ile yaptığı savaş  sonunda 1721'de imzalanan Nystad barışı ile de Rusya Baltık kıyılarına  çıktı. Bundan sonra Rusya, bütün 18'inci yüzyıl boyunca, hem  Kafkaslar, hem de Balkanlar doğrultusunda olmak üzere Karadenizdeki  kıyılarını genişletmiş ve Balkanlarda Osmanlı-Rus sınırı 1792 Yaş  anlaşması ile Tunanın kollarından Prut nehri olmuştu. Böylece bütün  kuzey Karadeniz kıyılarını ele geçiren Rusya'nın 19'uncu yüzyıl içindeki  çabaları İstanbul ve Çanakkale boğazlarının ele geçirilmesine, hiç  değilse, bu Boğazların kendisine devamlı olarak açık olması amacına  yönelmiştir. Bununla beraber Rusya'nın bu Boğazlar politikasına paralel  olarak yürüttüğü diğer bir politika da Balkanlar politikası olmuştur.  Çünkü, Rusya Balkanları ele geçirdiği ve Osmanlı devletini Balkanlardan  çıkarıp Balkan yarımadasına hakim olduğu takdirde, Ege  Denizi ve Akdeniz'e çıkabileceği gibi, Boğazlar üzerinde bir baskı  imkanı da elde edecekti. Bu sebeple, Rusya'nın sadece Boğazlar konusundaki  faaliyeti değil, Balkanlar'daki faaliyetleri de İngiltere'yi 19'uncu  yüzyılda endişeye sevkeden bir faktör olmuştur.

            İngiltere Rusya'nın Boğazlardan Akdenize inmesini önlemek amacıyla  Osmanlı Devletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü korumaya  çalışmakla birlikte, Boğazlarla ilgili başka bir nokta da vardı. Boğazlar  Osmanlı Devletinin egemenliği altındaydı ve egemen bir devlet  olarak da Osmanlı Devleti Boğazları istediği devletin savaş gemilerine  açmaya ve kapamaya yetkili idi. Osmanlı Devletinin bu yetkisi,  İngiltere için zaman zaman hoşlanmadığı durumlar ortaya çıkarmıştır.  Mesela, Napolyon'un Mısır'ı işgali üzerine Rusya 1798'de Osmanlı  Devleti ile yaptığı ittifak antlaşması ile, Rus savaş gemilerinin  Boğazlardan serbestçe geçmesi hakkını elde etmiş ve 1805'de yapılan  ikinci bir anlaşma ile de bu hak devam ettirildiği gibi, ayrıca  Rusya Boğazları başka bir devlete karşı Osmanlı Devleti ile birlikte  savunacaktı.

            Mehmet Ali isyanı sırasında Osmanlı Devletinin sıkışık durumundan  istifade ederek Rusyanın Osmanlı Devleti ile imzaladığı 1833  Hünkar İskelesi Antlaşması ise, gerçekte bir ittifak antlaşması olmakla  beraber, aynı zamanda Rusyaya yönelecek bir saldırıya karşı  Osmanlı Devletinin Boğazları kapamasını da öngörmekteydi. Fakat  diğer Avrupa devletleri bu antlaşmanın Boğazları Rusyaya açtığı  inancında olmuşlardır.

            Bu anlaşmalar İngiltere'nin hoşuna gitmemiştir. Bu sebepten, bu  tarihten sonra İngiltere, barış zamanında başka devletlerin savaş  gemilerinin Boğazlardan geçmesi meselesini Osmanlı Devletinin yetkisinden  çıkarıp, bunu milletlerarası bir statüye bağlamak istemiştir.  İngiltere buna 1841 Boğazlar Sözleşmesi ile muvaffak olmuştur.  Bütün Avrupa devletlerinin imzaladığı bu sözleşmeye göre; barış zamanında,  hiç bir yabancı devletin savaş gemileri Boğazlardan geçmiyecekti.  Yani, Boğazların Kapalılığı ilkesi kabul ediliyordu. Osmanlı  devletinin kendisi savaşa girerse, Boğazları istediğine açar, istediğine  kapardı. Bu suretle, İngiltere 1841 Boğazlar Sözleşmesi ile Rus  savaş gemilerinin Boğazlardan geçerek Akdeniz'e çıkmasını önlemiş  olmaktaydı. Boğazların bu statüsü 1923 Lozan Boğazlar sözleşmesine  kadar devam edecektir.

            1907 İngiliz-Rus anlaşması bu iki devletin münasebetlerine yeni  bir biçim getirdiği için, Boğazlar üzerindeki mücadeleyi de sona  erdirmiştir. Tabiatıyla İngiltere Boğazlar konusundaki Rus amaç ve  isteklerini hemen kabul etmedi. Fakat her iki devletin de İ'inci Dünya  Savaşına ortak cephede katılmaları, Boğazlar konusundaki Rus emellerine,  kağıt üzerinde de olsa, bir gerçekleşme sağladı. 1915 yılında  İngiltere ve Fransa, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarını Rusya'ya vermeyi  kabul ettiler. Lakin ne var ki 1917 yılında Çarlık Rejiminin yıkılması,  1915 anlaşmasının fiiliyat alanında gerçekleşmesine imkan vermedi.

            B) Balkanlar Üzerindeki Avusturya-Rusya Mücadelesi

            Bu mücadelenin 1870'lerden itibaren nasıl ortaya çıktığını, daha  yukarıda Bismarck politikasını ve 1871'den sonra Avusturya-Macaristan  İmparatorluğunun niçin yeni Alman İmparatorluğuna dayanmak  zorunda olduğunu açıklarken belirtmiştik. Bu sebeple bu konuyu  tekrar etmeyeceğiz. Fakat şu kadarını ilave edelim ki, Rusya'nın  1870'lerden itibaren Pancermen blokuna karşı takibe başladığı Panislavizm  politikası dolayısiyle, Balkanlardan kuzey-güney doğrultusunda  inmeye çalışması, Balkan yarımadasında Bir Avusturya-Rusya  mücadelesini ortaya atmakla beraber, öte yandan Avusturya-Macaristanın  Bosna-Herkes topraklarını alarak Adriyatik Denizine çıkmak  istemesi, 19'uncu yüzyılın sonlarına doğru kendisini, yine Adriyatik denizine  Bosna-Hersek üzerinden çıkmak isteyen Sırbistan'la da çok  daha şiddetli bir çatışma içine sokmuştur. Bu çatışma o kadar şiddetli  olmuştur ki, İ'inci Dünya Savaşı neredeyse 1914 yılında değil 1908  yılında çıkacaktı. Bu konuyu, İ'inci Dünya Savaşının geniş ve derin  sebeplerini açıklarken daha ayrıntılı bir şekilde belirteceğiz.

            C) Mısır Üzerindeki İngiliz-Fransız Mücadelesi

            Üçlü İtilafın ikinci halkasını teşkil eden 1904 İngiliz Fransız anlaşmasını  ve bu anlaşmadan önce iki devletin içinde bulunduğu çatışma  ve mücadelelerini açıklarken bu, mücadeleyi de yeteri kadar  belirtmiştik. Bu sebeple bu konuyu da tekrar etmeyeceğiz. Yalnız şu  kadarını da eklemek isteriz ki, 1904 İngiliz-Fransız anlaşması bu iki  devletin sadece Mısır üzerindeki mücadelesini sona erdirmekle kalmamış,  1904'den sonra ve özellikle İ'inci Dünya Savaşından sonra bu  iki devlet Orta-Doğu bölgesinde bir sömürgecilik işbirliğine girmişler  ve bu işbirliği 1960'lara kadar devam etmiştir.

            D) Osmanlı İmparatorluğunun Orta-Doğu  Toprakları Üzerindeki İngiliz-Alman Mücadelesi

            Bu konuya da biraz yukarıda; Osmanlı Devletinin denge politikasının  1888-1918 devresini incelerken değinmiştik. Fakat şu kadarını  belirtelim ki, bu mücadele uzun ömürlü olmayıp, Osmanlı Devleti  toprakları üzerindeki en kısa ömürlü büyük devletler mücadelesidir.

            4

            Osmanlı İmparatorluğunda Hürriyet Hareketleri

            19'uncu yüzyılın büyük bir kısmına hakim olan ve yıllarca Avrupa ülkelerini  kaynaşma içinde tutan Liberalizm yani Hürriyetçilik hareketi,  Osmanlı İmparatorluğu üzerinde etki yapmaktan geri kalmamıştır.  Yalnız şurası muhakkaktır ki, Fransız İhtilalinin doğurmuş olduğu  hürriyetçilik akımı Avrupa ülkelerinde çabuk ve yoğun bir etki  yapmasına karşılık, bu etki, Osmanlı İmparatorluğunda daha geç ve  yavaş olmuştur. Osmanlı toplumu ile Avrupa toplumları arasındaki  hem din ve hem de kültür farklılığını bu duruma temel bir sebep olarak  almak herhalde yanlış olmayacaktır.

            Osmanlı İmparatorluğundaki hürriyetçilik akımının herbiri bir öncekinden  daha yoğun olmak üzere, dört gelişmede açıkca tesbit edilmektedir.  Bunlar, 1839 Tanzimat Fermanı, 1856 Islahat Fermanı, 1876  İ'inci Meşrutiyet Anayasası ve 1908 İİ'inci Meşrutiyet Hareketi.

             1839 Tanzimat Fermanı ve bununla başlayan Tanzimat hareketi  esasında Avrupadaki 1830 İhtilallerinin tesiri altında kalmış bir  harekettir. Böyle olmakla beraber Tanzimat Fermanı hiç bir zaman  Avrupadaki hürriyetçi akımlarla kıyaslanamaz. Arada büyük farklılıklar  vardır. Bir defa; 1830 ihtilalleri Avrupada aşağıdan yukarı doğru,  yani alttan gelen bir hareket şeklinde olmuştur. Halkların, hürriyet  için yukarıdaki otoriteye karşı ayaklanması şeklinde ortaya çıkmıştır.  Halbuki Tanzimat hareketinde böyle bir nitelik mevcut değildir.  Tanzimat Fermani başta Büyük Reşit Paşa olmak üzere, Padişah  Abdülmecit'in iyi niyeti ile Osmanlı uyruklarına bahşettiği bir  lütuftur. Bununla beraber, mutlak otoritenin sahibi, kendi otoritesİni  bazı bakımlardan sınırlayacağını uyruklarına tek taraflı bir irade beyanı  ile taahhüt etmiştir. Bu sınırlama Padişahın, kişisel yönetiminde,  bazı ilkelere bağlı kalacağını belirtmesi ile oluyordu. Mesela,  vatandaşların ırz, namus, can ve mal güvenliğinin sağlanması ve korunması,  vergi adaletsizliğinin, askerlik hizmetinde haksızlık ve adaletsizliklerin  giderilmesi, suç ve cezaların şahsileştirilmesi, adli kovuşturmanın  açıklığı gibi. Tanzimat Fermanı, o derece yukarıdan verilen  bir lütuftur ki, Padişah, Fermanında, bütün bu saydığımız ilkeler için  "Müsaadat-ı Şahanen" yani kendisi tarafından verilen özel müsaadeler  deyimini kullanmaktaydı.

            İkinci olarak, Avrupadaki hürriyetçi hareketler herşeyden önce  bir anayasalı rejimin kurulmasını amaç gütmüştür. Tanzimat Fermanın'da  ise bir anayasa söz konusu değildir. Bu fermanla daha ziyede,  vatandaşın kişiliğine ve güvenliğine zarar veren bir takım yönetim  aksaklıklarının düzeltilmesi öngörülmekteydi. Bununla beraber,  Tanzimat Fermanı, Osmanlı İmparatorluğunda anayasalı düzene doğru  atılmış bir ilk adım sayılabilir. Çünkü, imparatorluk içinde bundan  önceki yüzyıllarda yapılan bir çok yenileşme teşebbüslerinden  çok farklı olarak, siyasal düzende ve siyasal otoritenin işlemesinde  bir yenilik getirmekteydi.

            1856 Islahat Fermanı'da Avrupadaki liberal akımlara benzetilemez  ve bir anayasacılık hareketi ile de ilgisi yoktur. Bundaki farklılığı  da şu iki noktada toplamak mümkündür: Bir defa, Islahat Fermanı  kendiliğinden ortaya çıkmış olmayıp, yabancı devletlerin baskısı  ile padişah tarafından yayınlanmıştır ve esas amacı da, 1854-56  Kırım Savaşının sebepleri ile bağlantılı olarak, Hıristiyan uyrukların  bir takım hak ve yetkilerini arttırmak suretiyle onları Müslüman uyruklarla  eşit seviyeye getirmekti.

            İkinci olarak, Islahat Fermanı'da incelenirse görülür ki, bu belgenin  de bir anayasa niteliği yoktur. Fermanda sözü edilen ve Hıristiyan  uyruklara "bahşedilen" hak ve yetkiler, gerçekten Hıristiyan  uyrukların yönetimi ve onlara yapılacak muamele ile ilgiliydi.

            1876 İ'inci Meşrutiyet hareketi ile Osmanlı İmparatorluğuna ilk defa  anayasalı bir rejim girmiştir. 1876 Osmanlı Anayasası, 1848 ihtilalleri  sonucu Prusya'nın kabul etmek zorunda kaldığı, nisbeten liberal  olan Prusya Anayasasından mülhem olarak hazırlanmıştır. 1851  Prusya anayasası ise, Prusya'nın disiplin ruhunu muhafaza ederek  o zamanki Avrupanın en liberal anayasası olan 1831 Belçika anayasasından  kaynağını almıştı.

            1876 Anayasası Osmanlı İmparatorluğunda ilk defa olarak anayasalı  rejimi başlatmakla beraber, bu İ'inci Meşrutiyet hareketi de bir  halk hareketi; aşağıdan yukarıya yönelen bir baskı ve istek sonucu  olarak ortaya çıkmış değildir. Padişahlığın mutlak otoritesini bir dereceye  kadar törpüleyerek ve Osmanlı vatandaşları için de bazı  esas hak ve hürriyetler getirmek suretiyle, monarşiye dayanan bir  anayasalı rejim kuran ve bundan dolayı da adına Meşrutiyet denen  1876 düzeni, esasında Yeni Osmanlılar denen bir avuç Osmanlı aydınının  teşebbüsü ile ortaya çıkmıştır. Bu bir avuç aydın, Osmanlı  Devletinin gittikçe artan çöküntüsüne karşı çare ararlarken, bu çareyi  anayasalı bir rejimde bulmuşlar ve bu rejimi, Padişah İİ'inci Abdülhamid'i  tahta çıkarırlarken, onunla yaptıkları pazarlık sonucu gerçekleştirmişlerdir.  Avrupadaki liberal hareketlere oranla farklılık, bir  daha burada da kendisini göstermiştir.

            1876 İ'inci Meşrutiyet hareketi fazla yaşamamıştır. İ'inci Meşrutiyet,  1877-78 Osmanlı-Rus savaşına varan Balkan buhranı içinde ilan edilmişti.  Sonradan görülmüştür ki, İİ'inci Abdülhamid de, Meşrutiyeti ilan  etmek için bir avuç Osmanlı aydını ile yaptığı pazarlıkta samimi değildi.  1876 Aralık ayında ilan edilmiş olan 1876 Anayasasını, İİ'inci Abdülhamid  1877-78 Osmanlı-Rus savaşının doğurduğu şartları bahane  ederek, 1878 şubatında yürürlükten kaldırmıştır. Bundan sonra İİ'inci  Abdülhamid, 30 yıl sürecek olan despotik ve otoriter yönetimine başlamıştır.

            Lakin Abdülhamid'in bütün despotizmine rağmen, Osmanlı aydınları  arasında gelişmekte olan anayasacılık ve hürriyetçilik hareketinin  arkası kesilmemiştir. Bu gelişmede, 1889 yılında askeri tıbbiye  öğrencisi, arasında gizli olarak İttihad ve Terakki cemiyetinin  kurulması mühim bir dönüm noktası olmuştur. Bu cemiyetin faaliyeti,  bir yandan İstanbul'daki yüksek öğrenim gençliği arasında yayılıp  destek bulurken, bir yandan da, İİ'inci Abdülhamid'in kovuşturmasından  kaçıp Avrupada yaşamak zorunda kalan Osmanlı aydınları arasında  da yayılmıştır. Bunun sonucu olarak da memleket dışında geniş bir  teşkilata sahip olmuştur.

            İttihat ve Terakki Cemiyetinin faaliyetinin 20'inci yüzyılın ilk yılları  ile birlikte Rumeli'deki Selanik ve Manastırdaki subaylar arasında da  hızla yayılması, bir bakıma bu harekete askeri bir güç kazandırmış  ve İİ'inci Meşrutiyet hareketinin gerçekleşmesinde büyük rol aynamıştır.  Bu gelişmenin sonucu olarak da, Osmanlı İmparatorluğunda ikinci  defa olarak anayasalı (Meşrutiyet) rejimin ilan edilmesi, askerler tarafından  gerçekleştirilmiştir. 1908 Temmuzunda Manastır'daki subaylar  kendiliklerinden anayasalı rejimi ilan etmişler ve padişah İİ'inci  Abdülhamid, subayların bu hareketine bir süre karşı koyduktan sonra,  çaresiz kalarak İİ'inci Meşrutiyeti ilan etmiştir. İİ'inci Meşrutiyetin  ilanından altı yıl sonra, İ'inci Dünya Savaşı patlak vermiş ve bu savaş da  Osmanlı İmparatorluğunun tarih içindeki ömrünü tamamlamıştır. Bundan  sonra Milli Mücadele ve Cumhuriyet devrinin anayasaları gelir  ki, bunlar 1921, 1924, 1961 ve 1982 anayasalarıdır.

            Görüldüğü gibi, Osmanlı İmparatorluğu 19'uncu yüzyıl boyunca, varlığını  devam ettirebilmek için, hem dışarda ve hem içerde bir takım  tedbirlere başvurmuştur. İmparatorluk, dışarıdan yönelen tehlikelere  karşı varlığını sürdürebilmek için dış politikada bir denge politikası  izleme yoluna giderken öte yandan da, iç yapısını daha sağlam temellere  dayandırmak için hürriyetçi ve anayasacı tedbirlere başvurmuştur.  Lakin ne var ki, bu tedbirler Osmanlı İmparatorluğunu yıkılmaktan  kurtaramamış ve İ'inci Dünya Savaşı ile birlikte sona ererek, çetin  bir mücadeleden sonra yeni bir Türk Devleti ortaya çıkmıştır.

            :::::::::::::::::

            İİİ

            Amerika Birleşik Devletlerinin Gelişmeleri

            1

            Birleşik Amerika'nın Bağımsızlığını Kazanması

            19'uncu yüzyıl gelişmeleri içinde ele almak istediğimiz bir diğer konu  da, Amerika Birleşik Devletlerinin kuruluşu ve bu devletin geçirdiği  bazı mühim gelişmelerdir. Bu konuyu ele almamızın sebebi, günümüzün  milletlerarası politikası ile olan yakın bağlantısıdır. Amerika  Birleşik devletleri ile ilgili olarak ele alacağımız gelişmeler, bu  devletin bağımsızlığını kazanması ve bunun dış politikası üzerindeki  tesiri, yeni kurulan Birleşik Amerika'nın çok uzun süre devam eden  ve dünya politikasına girmeme amacını güden dış politikası ve yüzyılın  ortalarında bu devletin bütünlüğünü parçalama tehdidini gösteren  iç savaş gibi konulardır.

            Kristof Kolomb'un Amerika'yı bulmasından sonra Amerika kıtaları  Avrupa devletlerinin sömürgecilik alanı haline gelmiştir. Denizlerde  güçlü olan devletler, bu yeni dünyanın keşfinden sonra bu topraklar  üzerine üşüşmüşler ve her biri kendi gücü oranında kuzey ve  güney Amerika'da sömürgeler kurmuşlardır. Bunun sonucu olarak  bugünkü Kanada Fransa'nın sömürgesi olmuş, hatta Fransızlar daha  güneye de inip, Misisipi nehrini takiben Meksika körfezine kadar  uzanarak Louisiana sömürgesini kurmuşlardır.

            Kuzey Amerika kıtasının Atlantik kıyılarına ise İngilizler yerleşmiş  ve bu bölgede 13 parça halinde sömürgeler (koloni) kurmuşlardır.  Koloni denilen bu toprak parçaları, sömürgenin idaresi bakımından  kurulmuş bir çeşit idari ünitelerdi. İşte Amerika Birleşik Devletleri  dediğimiz yeni devlet, bu 13 koloninin İngiltere'ye karşı ayaklanmasından  doğacaktır.

            Kuzey Amerika'nın güney kısımlarına bakacak olursak, bugünkü  Birleşik Amerika'nın güney eyaletleri olan Kaliforniya, Teksas, Yeni  Meksika, Arizona ve Florida İspanya'nın sömürgesidir. Sadece buraları  değil, Orta Amerika dediğimiz bölge ile Güney Amerika kıtasının  çok büyük kısmı da yine İspanyol sömürgeleridir. Güney Amerika'da  yalnız Brezilya Portekiz'in sömürgesi idi. Amerikan bağımsızlık  hareketi başladığı zaman Amerika kıtalarının durumu ana çizgileri  ile böyleydi.

            Amerika'nın bağımsızlık hareketine gelince: Amerika Birleşik  Devletlerinin bağımsızlık hareketi ile, Fransız İhtilali arasında ilgi  çekici bir benzerlik vardır. Şu manada ki, iki ihtilal hareketi de, belirli  bir siyasal amaca ulaşmayı gütmeyen birer hareket olarak başlamış  ve bu başlayış da, her iki ülkede de vergi meselesinden olmuştur.  Fransız ihtilali, XVİ'inci Louis'nin Yedi Yıl Savaşları (1756-1763)  sonucu hazinesinin tamtakır hale gelmesi ve maliyenin durumunu  düzeltmek için bir takım vergilere başvurmak istemesi ile başlayan  gelişmelerin, halk ile arasını açarak kralın mutlakiyetçi yönetimine  karşı bir ayaklanmaya dönüşmesinden doğmuştu. Birleşik Amerika'nın  bağımsızlık hareketi de hemen hemen aynı şekilde başlamıştır.  Bu bağımsızlık hareketi de, Yedi Yıl savaşları sonucu İngiliz hazinesinin  sarsılması ve yeni gelir kaynakları elde etmek için, Amerika'daki  kolonilerden yeni vergiler almak istemesiyle başlamıştır.

            Burada bir noktayı belirtmek gerekir: Amerika'daki İngiliz kolonilerinin  bir özelliği vardı. Bu koloniler halkı, aynen İngiltere'deki gibi  demokratik ilkeleri benimsemişlerdi ve bu ilkelerin başında da, verginin  ancak halkın veya temsilcilerinin rızası ile konulabileceği ilkesi  geliyordu. Her koloninin başında bir vali bulunmakla birlikte,  bu valiye bir çeşit danışmanlık görevi yapan ve halk tarafından seçilmiş  temsilcilerden meydana gelen temsil organları vardı.

            Durum böyle iken, 1756-1763 arasında cereyan eden Yedi Yıl  Savaşları, İngiltere ile bu koloniler arasında bir çatışmanın doğmasına  sebep oldu. İngiltere her ne kadar Yedi Yıl Savaşları sonunda  Fransa'dan Kanada ve Hindistan sömürgelerini ele geçirdiyse de, bu  savaşlar İngiliz hazinesi üzerinde bir hayli sıkıntı ve sarsıntılar  doğurmuştu. İngiltere, hazinenin durumunu düzeltmek için başvurduğu  tedbirler arasında, Amerika'daki kolonilerinde de 1765 yılından itibaren  bir takım yeni vergiler koydu. Koloniler halkı kendilerinin rızası  alınmaksızın konulan bu vergilere karşı çıktılar. Bu tepki üzerine  İngiltere bu vergileri geri almak zorunda kaldı. Tabii bu davranış  İngiliz hükümeti için prestij sarsıcı idi. Bu sebeple İngiltere kralının  danışmaları, hem prestijin sağlanması ve hem, de yeni gelir  kaynakları bulunması bakımından bu vergiler üzerinde ısrar ettiler  ve bunun sonucu olarak İngiltere 1774 yılında Amerikadaki kolonilerine  bu kere başka vergiler koydu. İngiltere'nin hareketi bardağı  taşıran damla oldu ve koloniler halkı, bu vergi meselesinden ötürü  İngiltere'ye karşı ayaklanınca, İngiltere ile koloniler arasında bir  silahlı çatışma başladı.

            Koloniler halkının vergi meselesinden doğan bu silahlı çatışması  kısa bir sürede bir bağımsızlık hareketine dönüştü. İngiltere'ye karşı  savaşan 13 koloni halkı biraraya gelerek mücadelerini yürütmeye  başladılar ve 4 Temmuz 1776 da yayınladıkları bir Bağımsızlık Demeci  ile Amerika Birleşik Devletleri adı ile bağımsızlıklarını ilan ettiler.

            Böylece 1776 Bağımsızlık Demeci ile koloniler halkı ile İngiltere  arasındaki mücadele bir bağımsızlık mücadelesi haline geliyordu.  Amerikalıların bu bağımsızlık savaşı 1783 yılına kadar sürdü ve İngiltere  hem karada ve hem de denizde yapılan savaşları kaybedince,  1783 yılında Amerika Birleşik Devletlerinin bağımsızlıklarını tanımak  zorunda kaldı. Amerika Birleşik Devletleri milletlerarası politika alanına  bağımsız bir devlet olarak bu şekilde girmiş oluyordu.

            2

            Bağımsızlık Savaşı Karşısında Avrupa  Devletleri ve Amerika'nın İnfirad Politikası

            Amerika Birleşik Devletleri'nin bağımsızlık savaşına bazı Avrupa  devletleri de dolaylı veya dolaysız bir şekilde karışmak zorunda kaldılar.  Avrupa devletlerinin Amerikan bağımsızlık savaşı karşısındaki  bu tutumları, Amerikalılara Avrupa diplomasisi konusunda bazı gerçekleri  göstermiş ve bundan sonra birbuçuk yüzyıla yakın bir süre  Amerika Birleşik Devletleri Avrupa politikasına bulaşmamaya bilhassa  dikkat etmiştir. Bu dikkatin sebebini anlayabilmemiz için, önce  hangi Avrupa devletinin Amerika Bağımsızlık savaşı karşısında nasıl  bir tutum aldığını görmemiz gerekir.

            Amerika'nın bağımsızlık savaşına dolaylı ve dolaysız olarak üç  Avrupa devleti karışmıştır. Bunlar; Fransa, İspanya ve Hollanda'dır.  İşin ilginç yanı da, bu üç devletin Amerikan Bağımsızlık savaşına karışma  ve bulaşmalarında sadece ve sadece kendi öz çıkarlarının rol  oynamış olmasıdır. Her üç devlet de bu savaşa karışırlarken hiçbir  zaman bir idealizmden, yani bir sömürge halkının bağımsızlığını desteklemek  ilkesinden hareket etmemişler ve yalnızca İngiltere ile olan  meselelerinden hareket etmişlerdir.

            Fransa 1774 yılından itibaren Amerikalılara el altından yardım  etmeye başlamıştır. Mademki İngiltere Fransa'dan Kanada ve Hindistan  gibi iki büyük sömürgeyi almıştı. Şimdi Fransa da istiyordu ki,  Amerikalılar bağımsızlıklarını alarak İngiltere de önemli bir sömürgesini  kaybetsin. Yardımın gizli ve el altından yapılmasının sebebi  ise; doğrusu bağlangıçta Fransa da Amerikalıların bu bağımsızlık  işini başaracaklarına ihtimal vermiyordu. Onun için yardımlarını gizli  yapmak suretiyle Amerikalıları İngiltere'ye karşı tahrik etmek istemiştir.  Fakat 1777 yılı sonunda yapılan önemli bir muharebeyi Amerikalılar  kazanınca, Fransa Amerikalıların bu işi başaracaklarına inandı  ve 1778 yılı başında Amerikalılarla bir ittifak yaparak, Amerika'ya  gönüllüler gönderdiği gibi yardımlarını bundan sonra açık bir hale  getirdi. Görüldüğü gibi, Fransanın Amerikalıları desteklemekteki bütün  amacı, İngiltereden Yedi Yıl Savaşlarının intikakımını almak olmuştur.

            1779 yılında İspanya da İngiltere'ye savaş açtı ve bu suretle İngiltere  bir yandan Amerika ve Fransa ile uğraşırken; bir yandan da  İspanya ile uğraşmak zorunda kaldı. Tabiatıyla İspanya'nın bu hareketi  Amerikalılara dolaylı bir yardım oluyordu. Çünkü, İspanya Amerikalılarla  ittifak yapmadı. Daha yukarıda da belirttiğimiz gibi, Amerika  kıtalarının büyük bir kısmı İspanya'nın sömürgesi idi. İspanya'nın  bir sömürge halkı olan Amerikalılarla ittifak yaparak onların bağımsızlığına  doğrudan doğruya yardım etmesi demek, kendi sömürgelerine  de, siz de bağımsızlık için harekete geçin demek olurdu.

            İspanya'nın İngiltere'ye savaş açmasının sebebi ise, yine bir  sömürge meselesi idi. Yedi yıl savaşlarında İngiltere İspanya'dan  Cebelüttarık ile Minorka adasını almıştı. Şimdi İngiltere'nin zor durumundan  yararlanmak isteyen İspanya, kaybettiği bu toprakları  geri almak istiyordu.

             Hollanda da 1781 yılında İngiltere'ye savaş ilan etti. Bağımsızlık  savaşının başından itibaren Amerikan ihtilalcileri Hollanda ile geniş  ticaret yapıyorlardı Çünkü savaş dolayısıyla ihtiyaçları fazlaydı ve  Hollanda da deniz ticaret filosu kuvvetli bir tüccar ülkeydi. Hollanda'nın,  ticaret amacı ile de olsa, Amerikan ihtilalcileri ile ticaret yapmaları  İngiltere'nin hoşuna gitmedi. Çünkü bu, Hollanda'nın Amerikalılara  dolaylı bir yardımı idi. Öte yandan, Fransa 1778 de Amerikalılarla  ittifak yapmadan önce Hollanda'dan aldığı mal ve malzemeyi  Amerika'ya sevkediyordu. İngiltere, Hollanda'dan Amerika ile yaptığı  ticaretini kesmesini istedi. Hollanda ise tarafsız bir devlet olarak,  milletlerarası hukuk kurallarına göre herkesle ticaret yapabileceği  cevabını verdi. Bu şekilde İngiltere ile Hollanda'nın münasebetleri  bozuldu ve İngiltere'nin baskısı karşında 1781 yılında Hollanda İngiltere'ye  savaş ilan etti. Fakat bu savaş uzun sürmedi ve 1783 yılında  İngiltere Amerika Birleşik Devletleri'nin bağımsızlığını tanımak zorunda  kaldı.

            Üç Avrupa devletinin, Amerika'nın bağımsızlık savaşına dolaylı  veya dolaysız olarak karışma şekilleri göstermektedir ki, bu devletlerin  Amerikan bağımsızlığı ile hiç bir ilgileri yoktur. Hiç biri Amerika'nın  bağımsızlığını, bir sömürge halkının sömürgeci devlete karşı yürüttüğü  bağımsızlık idealinden ele almış değildir. İşte bu durum Amerika'lılara  şunu gösterdi ki, Avrupa devletlerinin kendilerine özgü bir  takım çıkarları ve bu çıkarlardan doğan politik oyunları vardır. Bu politik  çıkarlar ve oyunlar, Amerika'nın kendi çıkarlarına tamamen yabancıdır.  Şu halde, Amerika Birleşik Devletleri'nin yeni bir bağımsız  devlet olarak, bu oyunlar içine girmesinde hiç bir yararı yoktur. Bu  sebeple, Amerika Avrupa'dan uzak durmalı, Avrupa ile ticaretini  devam ettirmeli; lakin Avrupa politikasının, oyunlarının içine aktif  bir şekilde girmemeli, karışmamalı ve bulaşmamalıdır. Amerika'nın  ilk Cumhurbaşkanı George Washington'dan itibaren Amerikan yöneticileri,  Amerika'yı Avrupa politikasından uzak tutmaya dikkat etmişler  ve önem vermişlerdir ki; bu politikaya Amerika'nın İnfirad (İsolation)  politikası denmektedir.

            3

            Monroe Doktrini

            Birleşik Amerika, kuruluşunun ilk yıllarından itibaren bu politikayı  izlemekle beraber, Avrupalılar Amerika'nın yakasını bir türlü bırakmak  istemedi. Birleşik Amerika'nın çabalarına rağmen Avrupalılar,  şu veya bu vesile ile Amerika'yı kendi politik oyunlarının içine  çekmeye çalıştılar. Mesela; 1789 da Fransız İhtilali patlak verdikten  sonra ihtilal hükümetleri, bağımsızlık savaşında Amerika'ya yaptıkları  yardımdan destek bularak, Avrupa devletlerine karşı yaptıkları  savaşlarda Birleşik Amerika'yı da kendi yanlarına almak için çok  çalıştılar. Amerika ise ihtilal Fransa'sına sempati duymakla birlikte,  Avrupa savaşlarına katılmamak için her türlü direnmeyi gösterdi.

            Yine Fransız ihtilali ve Napolyon savaşları sırasında İngiltere de  Birleşik Amerika'yı kendi yanına çekmek için çalıştı. Her ne kadar  şimdi bağımsız ise de, Amerika ile İngiltere arasında geleneksel ve  kültürel bağlar mevcuttu. İngiltere bundan yararlanmak istedi. Lakin  Amerikalılar İngiltere'nin bu çabalarına da karşı koydu.

            1818-1822 Kongreler Devri dediğimiz dönemde, Avrupadaki liberal  hareketler bilhassa Almanya, İtalya, İspanya'da kendisini göstermiştir.  Denebilir ki İspanya'daki liberal baskı ve ayaıklanmalar en şiddetlisi  olmuştur. İspanya'daki hürriyetçi harekete İspanya kralı hakim  olamayınca Dörtlü İttifak (İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya)  devletlerinden yardım istedi ve bu devletler de, şimdi Dörtlü ittifak'ın  yeni üyesi olan (yani ittifak artık beşli olmuştu.) Fransa'yı bu işle  görevlendirdiler. Gerçekten Fransa İspanyadaki ayaklanmaları bastırdı.  Lakin İspanya Kralı, Avrupa'nın büyük devletlerinden bu kere  yeni bir istekte bulundu: İspanya, İhtilal savaşları sırasında Napolyon'un  işgali altına girmiş ve bu işgal durumu 1815'e kadar sürmüştü.  Bu süre içinde İspanya'nın Amerika kıtalarındaki sömürgeleri ile  olan bağları zayıfladığı için ve öte yandan, hem birleşik Amerika'nın  bağımsızlık hareketi ve hem de Fransız ihtilalinin etkisi ile sömürgeler  de bağımsızlık için ayaklanmışlardı. İspanya, büyük devletlerden,  sömürgelerdeki bu bağımsızlık hareketlerinin bastırılması için  de kendisine yardım edilmesini istedi. Başta İspanya'daki liberal  hareketi bastıran Fransa olmak üzere İngiltere ve Rusya da, Latin  Amerika'daki bu bağımsızlık hareketlerini, bastırmak isteği ile öne  atıldılar. Gerçekte her üç devletin de hesabı aynı idi: Bu bağımsızlık  hareketlerini bastırdıktan sonra, sömürgeci devletler olarak Latin Amerika'da  İspanya'nın yerini almaktı. Böylece geniş sömürge kaynaklarına  sahip olacaklardı.

            Avrupadaki bu gelişmeyi Birleşik Amerika endişe ile izledi. Çünkü  bağımsızlığının ilk gününden beri Amerika Avrupadan uzak durmaya  ve hatta Avrupadan kaçmaya çalışmıştı. Şimdi ise, Latin Amerika  halklarının bağımsızlık savaşını bastırmayı bahane eden Avrupa  ülkeleri, birer sömürgeci devlet olarak gelip Amerika kıtalarına, Orta  ve Güney Amerika'ya yerleşeceklerdi. Bunun sonucunda da, Avrupalıların  bu kıtada oynayacakları politik oyunların içine Birleşik Amerika  da çekilmiş olacaktı. Kısacası Birleşik Amerika Avrupa'dan kaçarken  Avrupa adeta Amerika kıtalarında Birleşik Amerika'nın eteğine  yapışıyordu. Bu durumu Birleşik Amerika'nın selameti bakımından  tehlikeli bulan 5'inci Cumhurbaşkanı James Monroe, 2 Aralık 1823  günü Amerikan Kongre'sine bir mesaj gönderdi. (Amerikan siyasi  sisteminde Kongre, Temsilciler Meclisi ile Senato'dan meydana  gelmektedir.) Bu mesajda başkan Monroe, Amerikan dış politikasının  temel ilkeleri olarak şu iki hususu belirtiyor ve Kongre'nin de bu iki  temel ilkeyi onaylamasını istiyordu.

            1) Başkan Monroe'ye göre, Birleşik Amerika Avrupa'nın işlerine  karışmamaktadır. Amerika'nın Avrupa ile hiç bir politik ilgisi yoktur  ve Avrupa işlerine karışmayacaktır. Buna karşılık; Avrupa devletleri  de Amerika kıtalarının iç işlerine karışmamalıdırlar ve Amerika kıtalarından  uzak durmalıdırlar.

            2) Amerika'nın bu isteğine rağmen, eğer herhangi bir Avrupa  devleti Amerika kıtalarına ayak basar ve bu kıtalarda bir sömürgecilik  teşebbüsünde bulunursa, Amerika Birleşik Devletleri bu hareketi  düşmanca bir hareket sayacak ve Avrupa devletleri Birleşik Amerika'yı  karşısında bulacaktır.

            Amerikan Kongresi Başkan Monroe'nin teklif ettiği bu iki dış  politika ilkesini onayladığı ve Amerikan dış politikasının esasları olarak  kabul ettiği gibi; Avrupa devletleri ve özellikle Rusya, Fransa ve  İngiltere de Amerikanın bu sert tutumu karşısında, İspanyol sömürgelerindeki  bağımsızlık ayaklanmalarını bastırmak için herhangi bir  teşebbüste bulunmaya cesaret edemediler.

            Amerikan dış politikasında Monroe Doktrini adını alan bu dış politikanın  ilk sonucu şu oldu ki; Avrupa devletlerinin İspanya'ya yardım  edememesi dolayısıyla, 1820-1830 arasında, bütün İspanyol sömürgeleri  bağımsızlıklarını kazandılar. Kısacası Latin Amerika ülkelerinin  bağımsızlığı Birleşik Amerikanın Avrupa karşısındaki sert tutumu  ve Monroe Doktrini sayesinde gerçekleşmiş olmaktaydı.

            4

            Monroe Doktrininin Tatbikat'taki Özellikleri

            Monroe Doktrini denen, Avrupa işlerine karışmama, Avrupadan  uzak kalma ve buna karşılık da Avrupa devletlerini Amerika kıtalarının  işlerine karıştırmama politikası bundan sonra İİ'inci Dünya Savaşına,  daha açık bir deyişle 1941 yılına kadar devam etmekle beraber,  bu doktrin uygulama alanında bazı ilgi çekici gelişmeler geçirmiş  ve bazı özellikler göstermiştir. Şöyle ki:

            1) Monroe Doktrini Amerikanın Avrupa işlerine karışmamasını  ve Avrupalıların da Amerikalıların işlerine karışmamalarını öngörmek  suretiyle, Amerika Birleşik Devletlerini adeta dünya politikasının dışında  tutmuştur. Fakat böyle bir politikanın önemli bir şartı vardı:  Herhangi bir şekilde Birleşik Amerikanın bağımsızlığına ve toprak  bütünlüğüne bir devlet veya devletler tarafından bir tehdit yöneltilirse,  Amerika herhangi bir Avrupa devleti ile siyasal veya askeri işbirliğine  girebilirdi. Nitekim 1917 de İ'inci Dünya Savaşına Amerika'nın  katılmasının sebebi, Almanya'nın, Amerikanın toprak bütünlüğünü  parçalayabilecek bazı tertip ve teşebbüslere girişmiş olmasıydı. Keza,  Amerika'nın İİ'inci Dünya Savaşına katılması da, Japonya'nın 1941  yılında Birleşik Amerika'ya saldırıda bulunması üzerine olmuş ve  Amerika Avrupa devletleri ile birleşerek saldırganlara karşı savaşmıştır.

            2) Monroe Doktirinin tatbikattaki ikinci özelliği, Birleşik Amerika'nın  Latin Amerika ülkeleri üzerinde kurduğu ekonomik ve siyasi  nüfuz ve hatta kontroldur. Gerçekten, Latin Amerika ülkelerinin  İspanyol Sömürgeciliğinden yakalarını kurtarıp bağımsızlığını  kazanmalarında, Birleşik Amerika'nın Avrupa devletleri karşısında takındığı  tutum ve Monroe Doktrini çok önemli ve müessir bir rol oynamıştı.  Bundan dolayı Latin Amerika ülkeleri Birleşik Amerika'ya bundan  sonra bir ağabey olarak bakmışlardır. Bu ise, Avrupayı Amerika'lılardan  çıkaran ve uzaklaştıran Birleşik Amerika'ya bu ülkeler üzerinde  siyasal bir nüfuz ve etki kurmak imkanını sağlamıştır. Özellikle  19'uncu yüzyılın sonlarına doğru Amerikan ekonomisi gelişip güçlendikçe  Amerika bu ülkeler üzerinde bir de ekonomik etki ve kontrola sahip  olmaya başlamıştır. Birleşik Amerika, Latin Amerika ülkeleri üzerindeki  bu etkisini, çıplak bir nüfuz ve kontrol şeklinden çıkarmak için  1880'lerden itibaren Pan-Amerikanizm, yani bir Amerikalılar Birliği  fikrini ortaya atmıştır. Bu fikir, Pan-Cermanizm, Pan-İslavizm gibi,  bütün Amerikalıların bir araya gelmesini ifade ediyordu. Pan-Amerikanizm,  bütün Amerikan ülkeleri arasında bir kader ortaklığı yaratmaya  ve her iki kıtadaki milletlerin ortak meseleleri üzerine eğilmeye  çalışmıştır.

            İİ'inci Dünya Savaşından sonra milletlerarası politikanın yapısında  ve şartlarında meydana gelen değişmeler sonucu, Birleşik Amerika'nın  Latin Amerika ülkeleri üzerindeki etki ve kontrolu bir hayli  azalmış bulunmaktadır.

            3) Monroe Doktrini ile Amerika Avrupadan kaçmakla beraber,  19'uncu yüzyıl boyunca Amerikan dış politikasının geçirdiği gelişmeler,  Amerika'yı Atlantiğin ötesinde değil, Pasifiğin ötesinde Avrupa devletleri  ile karşı karşıya getirmiş ve Amerika Avrupa devletlerinin politikalarına  dolaylı olarak katılmak zorunda kalmıştır. Bu gelişmeyi  şu şekilde özetleyebiliriz:

            Amerika bağımsız olduğu zaman, sadece Atlantik kıyılarında 13  koloni halindeydi. 1803 yılında Napolyon, bütün Missisipi nehri bölgesini  kapsayan ve bir Fransız sömürgesi olan Louisiona sömürgesini  Birleşik Amerika'ya para ile sattı ve bu suretle Amerika'nın toprakları  kıtanın ortalarına kadar genişlemiş oldu. Bundan sonra Amerika  bir yandan da yeni ekonomik kaynaklar bulmak amacı ile Pasifik  kıyılarına doğru topraklarını genişletmeye çalıştı. İlk önce Florida'yı  İspanya'dan alan Amerika, 1840'larda İspanya ile yaptığı savaşlarla  bugün Amerika'nın güney eyaletlerini teşkil eden Kaliforniya, Yeni  Meksiko, Arizona ve Texas topraklarını ele geçirdi. Böylece 19'uncu yüzyılın  ortaları geldiğinde, Birleşik Amerika Pasifik kıyılarına kadar  ulaşmış ve yayılmış bulunmaktaydı. Amerikan halkı Pasifik kıyılarına  ulaştıkdan sonra, denizcilik ve balıkçılık sebebi ile Pasifik Okyanusunda  faaliyette bulundular ve bunun sonucu olarak başta Hawaii  adaları olmak üzere bir takım adaları ele geçirdiler. 1842'den itibaren  Çin'in ve 1854'ten itibaren de Japonya'nın batıya açılması sonucu,  diğer Avrupa devletlerinin yaptığı gibi, Amerika da özellikle Çin  ile ilgilenmeye başladı. Çin'de yatırımlar yaparak bu ülkede bir takım  ekonomik çıkarlar kurdu. Bu sırada bütün Avrupa devletleri de  Çin'i sömürmek için Çin'in başına üşüşmüşler ve sömürmeye başlamışlardı.

            Öte yandan, 19'uncu yüzyılın sonunda Amerika'nın İspanya ile yaptığı  bir savaşın sonucu Amerika Uzak Doğu'ya daha fazla girdi. Bu  savaş Küba yüzünden çıkmıştır. Küba bir İspanyol sömürgesiydi. Küba'lılar  1868 yılından beri bağımsızlık için İspanya ile mücadele etmekteydiler.  Birleşik Amerika Küba'nın bağımsızlık mücadelesine  doğrudan karışmamakla beraber, bu bağımsızlık hareketini destekliyordu.  Çünkü, bir defa İspanya'nın Küba'dan çıkması demek, son  Avrupa devletinin Amerika kıtalarından uzaklaşması demek olacaktı.  İkincisi, Küba çok şeker üretiyordu ve Amerika Küba'da şeker kamışı  tarımına önemli yatırımlar yapmıştı. Üçüncüsü, İspanya'nın Küba'da  bulunmasını Amerika kendi güvenliği ve aynı zamanda Orta Amerika'nın  güvenliği bakımından da hoş karşılamıyordu. Küba hilal şeklindeki  Meksika körfezinin ağzında bulunuyordu ve İspanya, hem  Birleşik Amerika'nın güney kısımlarını ve hem de Orta Amerika'daki  ülkeleri kontrol edebilecek durumdaydı. Yani Amerika için Küba'nın  stratejik ehemmiyeti vardı.

            Söylediğimiz gibi, Küba'nın bağımsızlık mücadelesine Amerika  doğrudan doğruya karışmak istemedi. Fakat 1895 yılından itibaren  Küba'daki bağımsızlık mücadelesi şiddetlenince işin şekli değişti. Küba'lı  milliyetçilerle İspanyollar arasındaki silahlı mücadele, Küba'da  bulunan Amerikalıların can ve mal güvenliğini tehdit eder bir hal alması  üzerine Amerika Havana limanına, Amerikalıları korumak amacı  ile bir savaş gemisi gönderdi. Bu gemi 1898 Şubatında bir gece  bilinmeyen sebeplerle infilak etti ve battı, 260 kişi öldü. Bu olay Amerikan  kamu oyunda büyük tepki yarattı ve bu işi İspanyolların yaptığı  kanısına varıldı. Bunun üzerine Amerika 1898 Nisanında İspanya'ya  savaş açtı. Bu savaş birkaç ay sürdü ve İspanya ile Amerika arasında  barış yapıldı. Bu barış ile İspanya Filipinleri, Pasifikteki Guam  adasını ve Karayipler Denizinde bulunan ve Küba'ya yakın olan  Puerto Rico adasını Amerika'ya terketti. Bu toprak kayıplarına karşılık  Amerika da İspanya'ya 20 milyon dolar ödedi.

            Filipinlerin Amerika'nın eline geçmesi, Amerika'nın Uzak Doğu  politikasının içine daha fazla girmesinde yeni bir faktör olmaktaydı.  Başka bir deyimle, Filipinleri ele geçiren Amerika şimdi bir Uzak  Doğu devleti oluyordu.

            :::::::::::::::::

            İV

            Sömürgecilik

            1

            Sömürgeciliğin Gelişmesinde Rol Oynayan Faktörler

            Sömürgecilikle emperyalizm deyimleri arasında kesin bir ayrım  yapılamamıştır. Günümüzde sömürgecilik deyimi son yıllarda kullanılmaz  olmuştur. Sebebi ise, dünyadaki sömürge alanlarının pek az  olmasıdır. 1945 de Birleşmiş Milletler kurulduğu zaman 53-54 üyesi  vardı. Bugün ise 151 üyesi vardır. 20 yıl önce Afrika'da bağımsız devlet  sayısı 5 veya 6 idi, bugün 51 olmuştur. Bu devletlerin çoğunluğu  1960'dan sonra bağımsız olmuştur. Asya ve Ortadoğu da aynı şekildedir.  Ortadoğu devletleri 1945-1946 da bağımsızlıklarını almışlardır.  Asya ülkelerinde ise Çin ve Japonya hariç tutulursa İİ'inci Dünya  Savaşı sonunda bağımsız devlet yoktu. Bugün ise Asya'da sömürge  kalmamıştır.

            Bugün "Sömürgecilik" yerine "emperyalizm" deyimi kullanılmaktadır.  O halde emperyalizm nedir? Emperyalizm: Bir devletin diğer  bir devlet üzerinde, ister maddi, ister manevi bir kontrol, nüfuz  kurması veya bir üstünlük sağlaması demektir.

            Tarihte sömürge kurmak, büyük toprak kazanmak, büyük devlet  olmak için gerekli sayılmaktaydı. Sömürgecilik bazan dini sebeplere  dayanarak da olmuştur. Osmanlı devleti de din faktörüyle  yayılmaya çalıştığı zaman başka devletlerle çatışma haline gelmiş  ve askeri zorunluklar ortaya çıkınca birtakım topraklar stratejik ve  askeri bakımdan önem kazanmıştır. Bunun için sömürgecilik hareketleri  bazan askeri ve stratejik sebeplere de dayanmaktadır. İngiltere'nin  1878 de Kıbrıs'a yerleşmesi gibi. Asıl ekonomik ve siyasal  faktörler sömürgecilikte rol oynamaktadır.

            XİX'uncu yüzyılda doğan ve günümüze kadar tesirlerini devam ettiren  sömürgecilik tamamen ekonomik faktörlere dayanmaktadır. 1875  yılında Afrika'nın Avrupa sömürgeciliğine konu olan kısmı kıtanın  1/10'i kadardır. 1895 yılında Afrika'nın batı sömürgeciliğine konu olmayan  kısmı 1/10'dir. 1890'la 1913 arasında Avrupa sömürgeciliğinin  gelişmesi sonucunda Avrupa devletlerinin sömürgecilik yoluyla kazandıkları  toprak ve nüfus şöyledir :

            Ülke-Kazandığı toprak-Kazandığı nüfus

            İngiltere-4.250.00 mil-66.000.000

            Fransa-3.500.00 mil-26.000.000

            Rusya (Asya)-500.000 mil-6.500.000

            Almanya-1.000.000 mil-13.000.000

            Belçika (Kongo)-900.000 mil-8.500.000

            İtalya-185.000 mil-750.000

            Avrupa'yı 1890'lardan itibaren sömürgeciliğe iten faktör tamamen  ekonomiktir. 1870'lerden sonra endüstrinin gelişmesi başlıca  ekonomik faktör olarak görünmektedir. Endüstrinin gelişmesi ortaya  bir takım önemli problemler çıkarmaktadır: Endüstri geliştikçe üretim  artmıştır, üretim arttıkça endüstri ülkelerinin kendi nüfusları bu  üretimi tüketemez olmuşlardır. Bir üretim fazlası ortaya çıkmıştır.  Bu üretim fazlasını dağıtacak alanlar aramaya başlamışlardır.

            Öte yandan endüstrinin ham madde problemi ortaya çıkmıştır.  Avrupa'nın sınırlı ham madde kaynağı karşısında yeni ham madde  kaynakları, ham madde sağlayacak topraklar elde etme zorunluluğunu  ortaya çıkarmıştır. Ekonomik gelişme bakımından 1913 yılında  Almanya'nın ithalatının % 87'sini ham madde ve yiyecek teşkil ediyordu.  Bu nisbet Fransa için % 80 ve İngiltere için de % 80'dir. Bu  ülkelerde görüldüğü gibi gittikçe artan bir ham madde ihtiyacı ortaya  çıkmıştır. 1913 yılında Alman ihracatının % 66'sını endüstri mamulleri,  Fransız ihracatının % 60'ını ve İngiliz ihracatının % 66'sını  teşkil etmiştir.

            Endüstrinin bu gelişimine paralel olarak milletlerarası ticaret de  aynı şekilde genişlemiştir. Mesela dünya ticaretinin hacmi 1870 yılında  58 milyar Frank iken, 1913 yılında 200 milyar Franktır. Aynı paralelde  olmak üzere, 1800 yılında Avrupa'nın kömür üretimi sadece  15 tondur. 1900 yılında 700 milyon ton, 1913 de 1.2 milyar tondur.  1890 yılında petrol üretimi 10 milyon ton iken 1900 yılında 20 milyon  tona, 1910 yılında 44 milyon tona ve 1913 yılında da 52.600.00 tona  çıkmıştır. Petrol üretimindeki bu artış sömürgecilik bakımından yeni  mücadelelere yol açmıştır.

            19'uncu yüzyılda ve 20'inci yüzyılın başında, sömürgeciliğln en etkili  vasıtalarından biri demiryoludur. Demiryolu, bilhassa Asya ve Afrika'da  sömürgeciliğin gelişmesinde en müessir vasıta olmuştur. 1890 yılında  dünyadaki demiryollarının uzunluğu 617.000 km., 1913 de % 80  nispetinde artmak suretiyle 1.104.000 km. oluyor. 1890-1913 devresinde  Asyada demiryolu artışı % 127'dir. Afrika'da ise bu oran % 270'dir.

            19'uncu yüzyılda sömürgeciliğin iki aktif alanı, Afrika ile Uzak Doğu  olmuştur. Orta ve Güney Amerika, yani Latin Amerika, Amerika Birleşik  Devletlerinin nüfuzu altına girmiş ise de, bu durum, Afrika ve  Uzak Doğudan farklı olarak, doğrudan doğruya bir sömürgecilikten  ziyade, özel bir münasebet düzeni şeklinde ortaya çıkmıştır.

            2

            Afrika'nın Sömürgeleşmesi

            Afrikanın sömürgeleşmesi gayet kısa bir sürede olmuştur. O kadar  ki, 1870 de Afrikanın ancak onda biri sömürge iken, 1890 da sömürge  olmamış kısım ancak onda bir miktarında idi.

            Afrikanın insanlığın bilgisine açılması devre devre olmuştur ve  burada da üç devreyi tesbit etmek mümkündür. Bunlardan ilk devreyi  teşkil eden ilk çağlarda, Kuzey Afrikada Mısır ve Kartaca medeniyetlerine  rastlamaktayız. Daha sonra bunların yerini Roma İmparatarluğunun  dağılmasından sonra ve Osmanlı İmparatorluğunun  ortaya çıkışı ile, Kuzey Afrika Osmanlı İmparatorluğunun kontroluna  girmiştir.

            8'inci, 9'uncu ve 10'uncu yüzyıllarda ise Arap yarımadasının Doğu Afrika  ile temasa geçtiğini görüyoruz. Somali, Kenya ve Kızıldeniz kıyıları X'uncu  yüzyıldan itibaren Arapların sömürgesi olmuştur. Doğu Afrikanın  Arapların sömürgesi olması, bu bölgelerde Arap dil ve kültürünün  ve aynı zamanda Müslümanlığın yayılması neticesini vermiştir. Arap  dil ve kültürünün bu bölgelerdeki tesiri günümüze kadar devam etmiş  ve bugün dahi buralarda mahalli dillerle Arapçanın karışmasından  meydana gelen ve "Sahil Dili" manasına gelen Swahili dili konuşulmaktadır.

            Orta Doğu'nun Arap kuşağının Osmanlı İmparatorluğunun kontroluna  girmesinden sonra, Doğu Afrikadaki Arap kontrolu da zayıflamıştır.  Fakat tam bu sıralarda, Avrupalılar Afrika ile alakadar olmaya  başlamışlardır. 15'inci yüzyıldan itibaren Portakizliler Angola ve  Mozambik kıyılarını ele geçirirken, Hollandalılar da Güney Afrika  kıyılarına yerleşmeye başlamışlardır. Fransızlar ise Afrikaya, 16'ıncı  yüzyıldan itibaren ve Batı Afrika kıyılarında Senegal'den itibaren Afrikaya  girmeye çalışmışlardır. İngilizler ise, genellikle Gine Körfezi  kıyılarına yerleşmişlerdir.

            Denizcilikte ilerlemiş olan Avrupa ülkeleri Afrikanın kıyılarına  yerleşmekle beraber, iklim ve tabiat şartlarının güçlüğü dolayısiyle,  kıtanın içerlerine girmeye cesaret edememişlerdir. Bu sebeple, 19'uncu  yüzyılın ortalarına galinceye kadar, Afrikanın iç kısımları ve buralardaki  hayat, insanların bilgisine kapalı kalmıştır.

            Afrikanın insanlığın bilgisine açılmasında Nil nehri büyük rol  oynamıştır. Çok eski çağlardan beri Nil nehri ve bilhassa Nil'in kaynağı  insanların merakını çekmekte idi. 19'uncu yüzyılda Nilin kaynağını  araştırma teşebbüsünde bulunan, İngiliz John Speak'tır. 1850 de  Samuel Baker'de bu nehrin kaynağını bulma teşebbüsüne girişmiş,  lakin başarılı olamamıştır. Nilin kaynağını bularak insanlığın bilgisine  ilk defa açan David Livingstone'dur. Livingstone 1842 yılından  1873 yılına kadar Afrikanın içerlerinde yaptığı gezilerde Nil'in kaynağını  bulmuş ve Afrikanın bilinmeyen kısımlarını insanlığın bilgisine  açmıştır. Bu gezileri sırasında Kongo ve Zambezi nehirlerini de bulmuştur.

            Levingstone öldükten sonra, Henry Morton Stanley onun gezilerini  devam ettirerek, 1870-1894 yılları arasında Uganda, Kenya ve  Kongo'nun iç kısımlarını gezmiştir.

            Afrikanın, bir bakıma "keşfedilmesi", Avrupa devletlerinin kıyılardan  içerlere hücumuna sebep olmuştur. Bu, sömürgeleşmenin hızlanmasıdır.  Kıyıda bir yeri ele geçiren, içerlere kadar olan geniş toprakların  kendisinin olduğunu ilan ediyordu. Bu ise, anlaşmazlıkları  arttırdı. Bu sebeple Avrupa devletleri, 1885 yılında Berlin'de toplanıp  "Berlin Senedi" adı ile bir belge imzaladılar. Bu sened, sümürgecilikte  "fiili işgal" prensibini kabul ediyordu. Yani, Afrikada bir toprağı  fiilen işgal etmedikçe, orasına sahip olunamıyacaktı.

            "Fiili İşgal" prensibi Afrikaya hücumu daha da hızlandırdı. Her  devlet, diğerlerinden önce harekete geçip, daha geniş toprakları işgale  çalıştı. Avrupa politikasına ağırlık veren Bismarck bile bu sömürgeciliğe  koşuştan geri kalmadı. Doğu Afrikada Tanganyika (bugünkü  Tanzania) 1884 de Almanya tarafından işgal edilmişti. Bunun  arkasından Almanya Güney-Batı Alman Afrikasını (bugünkü Namibia)  ve Gine Körfezinde Togo ve Kamerunu ele geçirdi.

            A) İngilterenin Sömürgecilik Faaliyetleri

            Afrikanın sömürgeleşmesinde aslan payını İngiltere almıştır. İngiltere,  Avrupada Napolyon Savaşlarını sona erdiren ve Avrupa haritasına  yeni bir şekil veren 1815 Viyana Kongresi kararları ile Hollandanın  elinden güney Afrikadaki Cape sömürgesini almıştır. Bundan  sonra, 1840'larda, güney Afrikadan daha yukarılara çıkıp, bugün  Güney Afrika Cumhuriyetinin sınırları içinde bulunan Oranj ve  Transvaal topraklarını da Cape sömürgesine (Cape Colony) kattı.

            Daha yukarda da belirttiğimiz gibi, İngiltere 1882 de Mısırı işgal  etmekle Afrikanın kuzey ucuna da yerleşmiş olmaktaydı. 1885  Berlin Konferansından sonra ise; Nil nehrinin bütünlüğünü korumak  için, Mısırdan güneye inip Sudan'ı da ele geçirmek istedi. Fakat buradaki  Müslüman halkın silahlı mukavemeti ile karşılaşıp iki kere  de yenilgiye uğradı. Bunun üzerine Sudan meselesine bir süre ara  verip, tekrar güneye döndü. 1885-1895 arasında, Transvaal'dan kuzeye  çıkıp Rodezya (bugünkü Zimbabwe) ile Nyasaland'ı (bugünkü  Malawi) aldı ve buradan da daha yukarılara çıkarak Kenya ve Uganda'ya  girdi. Şimdi arada tek boşluk olarak Sudan kalmıştı. Onun için  1895-96 da yaptığı silahlı mücadele ile 1896 da Sudan'ı da işgal etti.  Sudan'ın işgali ile İngiltere, Afrikanın kuzeyinde İskenderiye'den güneyinde  Cape Town'a kadar geniş bir şerit halinde uzayan büyük  bir sömürge imparatorluğu kurmuş olmaktaydı.

            B) Fransanın Sömürgecilik Faaliyetleri

            Fransanın Afrikadaki sömürgecilik faaliyeti, İngiltereninkinin aksi  istikamette olmuştur. Yani İngiltere Afrikada kuzey-güney istikametinde  hareket ederken, Fransa Afrikaya batı-doğu istikametinde  girmek istemiş ve bunun için de Senegal'den hareket etmiştir. Fransanın  1880'lerde Senegal'den hareketle batıya doğru ilerlemesi İngiltereyi  endişelendirmiştir. Zira bu sırada Gine Körfezine de İngiltere  hakimdir ve Fransanın Niger nehri istikametinde ilerlemesi dolayısiyle  İngiltere, Fransanın Niger nehrini takiben güneye Gine Körfezine  sarkmasından korkmuştur. Fakat Fransanın İngiltere ile yapmış  olduğu bir anlaşma ile, Niger nehrinden güneye inmemeyi vaad  etmesi, bir çatışmayı önlemiş ve İngiltereyi rahatlatmıştır.

            Fransanın güneye inmesinin İngiltere tarafından engellenmesi,  bu devleti doğu istikametinde ilerlemeye adeta mecbur bırakmış olmaktaydı.  Bu sebepten ilerlemesine devam ederek bugünkü Mali,  Niger, Chad ve Merkezi Afrika Cumhuriyeti topraklarını ele geçirip  Sudana girdi ve Nil'in iki büyük kolundan olan Beyaz Nil kıyılarına  dayandı. Tam bu sıradadır ki İngiltere de kuzeyden ve güneyden  Sudan'ı işgale başlamıştır. Her iki devletin kuvvetleri Beyaz Nil üzerinde  Kodok'da (Fachoda) karşı karşıya geldiler. Nerdeyse aralarında  bir savaş çıkacaktı. Çünkü İngiltere Fransanın Sudan'dan çıkmasında  ısrar etti. Fransa İngiltere ile bir savaşı göze alamadığı  için, 1898 yılında Sudan'dan çekildi ve İngiltere de Nil'in bütünlüğünü  kendi eline geçirmeye muvaffak oldu.

            İngiltere ile Fransa Madagaskar üzerinde de çatıştılar. Fakat  Sudan İngiltere için daha mühim olduğundan, Madagaskar'ı Fransaya  bıraktı ve oradan çekildi.

            3

            Uzak Doğu'da Sömürge Hareketleri

            Uzak Doğu'da Batılıların sömürgecilik faaliyetleri bilhassa iki  alanda cereyan etmiştir: Güney-Doğu Asya ve Çin. Fakat Çini sömürgeleştirme  ve kontrol altına alma çabaları, Avrupa diplomasisine  en fazla tesir eden bir unsur olmuştur.

            A) Güney-Doğu Asyadaki Mücadele

            19'uncu yüzyılın ikinci yarısında Güney-Doğu Asya'daki mücadele  esas itibariyle İngiltere ile Fransa arasında cereyan etmiş ve bu mücadelede  de Hindistan başrolü oynamıştır.

            İngiltere 1756-63 Yedi Yıl Savaşları sonunda Fransanın elinden  Hindistanı almaya muvaffak olmuştu. Bundan sonra da Hindistan  İngilterenin dış polltikasında ağırlıklı bir unsur haline gelmiştir. Zira       İngiliz ekonomisi için çok ehemmiyetli idi.

            19'uncu yüzyılın ortalarına gelinceye kadar Hindistana doğrudan doğruya  bir tehlike yönelmemiştir. Fakat 1854-56 Kırım Savaşında Rusyanın  yenilip, faaliyetlerini Avrupadan Sibirya ve Orta Asyaya naklederek  buraları sömürgeleştirmeye başlaması ile, Hindistan için bir  tehlike ortaya çıkmaya başlıyordu. Çünkü, Orta Asyadaki Türk devletlerini  birer birer yıkıp buraları sınırlarına katan Rusya, güneye  Hİndistan istikametine inmeye başlamıştı. Bu ise İngiltereyi korkuttu  ve Orta Asyada Rusya ile İngiltere arasında bir mücadele başladı.  Bu mücadele yarım yüzyıla yakın sürdü ve ancak 1907 İngiliz-Rus  anlaşması ile Rusyanın Afganistanın ötesine atılması ile sona erdi.  İngiltere bu anlaşma ile Hindistanın Rusyaya karşı güvenliğini  korumuş olmaktaydı.

            Lakin 1880'lerden itibaren bu kere Hindistan doğudan bir tehlike  ile karşılaştı. Fransa güney-doğu Asyada yayılmaya başlamıştı.

            Fransa, orta çağın din fanatizminin tesiriyle 16'ıncı yüzyılda Hindiçini  ile yakından ilgilenmiş ve bu topraklara bir takım misyonerler  göndererek buralar halkını katolik yapmaya çalışmıştı. Fakat araya  1789 Fransız İhtilalinin girmesi ve bunu takip eden gelişmeler, sonraları  Fransanın Hindiçini ile ilgilenmeslni engellemişti. Günün gelişmelerine  paralel olarak nasıl Fransa 1880'lerden itibaren Afrikada  sömürgecilik faaliyetlerini arttırmış ise, aynı zamanda tekrar Hindiçini  ile de ilgilenmeye başladı. O zamanki Hindiçini denen topraklar,  bugün Vietnam, Laos ve Kamboçya'yı ihtiva etmekte idi ve  burada Annam İmparatorluğu bulunuyordu. Fransa Annam İmparatorluğunu  kontrolu altına aldıktan sonra batı istikametinde ilerleyerek  Siyam'a (bugünkü Tayland) girmeye başladı. Fransanın Siyam'a  girmesi İngiltereyi harekete geçirdi. Çünkü Fransa batıya doğru, yani  Hindistan istikametinde ilerlemekteydi. İngiltere, Hindistanın doğu  sınırlarının güvenliğini sağlamak için, Hindistanın doğusundaki Birmanyayı  işgal etti ve oradan ilerleyerek Siyam'a girmeye çalıştı. Bu  suretle iki devlet Siyam üzerinde bir mücadele ve çatışma durumuna  girdiler. İki devletin münasebetleri o derece gerginleşti ki, 1895-96  da nerdeyse ikisi arasında bir savaş çıkacaktı. Lakin Fransa burada  da bir savaşı göze alamadı ve 1896 da İngiltere ile Siyam konusunda  bir anlaşma yapmak zorunda kaldı. Bu anlaşma ile Siyam  üç bölgeye ayrıldı. Doğusu Fransız, batısı İngiliz nüfuz alanı oluyordu  ve ortada boş bir tampon bölge bulunacak ve hiç bir devlet buraya  girmeyecekti. Bu suretle İngiltere Hindistan ile Fransa arasına  böyle bir tampon bölge sokmuş ve Fransayı belirli bir mesafede  Hindistandan uzak tutmuş olmaktaydı.

            B) Çin'in Batıya Açılması

            Çin'in Avrupa ile teması, 13'üncü ve 14'üncü yüzyıllara kadar, yani Marco  Polo zamanına kadar gitmektedir. Avrupanın Çinle bir hayli geniş  bir ticareti vardı ve Çinin ipekli kumaşları, Uzak Doğu'nun baharatı  Avrupada çok tutulan tüketim malları idi.

            Lakin Orta Çağ'dan itibaren gerek Çinin, gerek Japonyanın Avrupa  ile münasebetleri kesilmiştir. Bu iki devlet kapılarını Batıya kapamıştır  ve bu durum bilhassa 17'inci yüzyıldan itibaren ortaya çıkmıştır.  Bunun da sebebi, Avrupa devletlerinin Çinde ve Japonyada hıristiyanlığı  yaymak için yaptıkları propaganda ve çalışmalardır. Hıristiyan  papazların Çin ve Japon halkı arasında yaptıkları din propagandası,  din konusunda en az Avrupa kadar fanatik olan bilhassa  Çinde büyük tepkiyle karşılandı. Hıristiyan papazlara (misyonerlere)  karşı duyulan bu tepki neticesi, Çin ve Japonya 17'inci yüzyıl sonlarında  kapılarını Batıya kapayıp, Avrupa ile her alandaki münasebetlerini  en asgari seviyeye indirmeye çalışmışlardır. Mesela Çin, bütün  limanlarını Avrupaya kapamış ve sadece Canton limanını Avrupa  ile ticaretine açık bırakmıştır. O da limanın tamamı değil, limanın  ancak bir kısmı Avrupadan gelen gemilere ayrılmıştı. Gemiler  mallarını buraya getirip belirli Çinli tüccarlara satarlar ve alacakları  malları da yine bu tüccarlardan alırlar, fakat hiç bir şekilde halkla  temasta bulunmazlardı.

            Japonya ise Çinden daha sıkı davranmış ve tüm limanlarını Batılılara  kapamıştı. O kadar ki, bir deniz kazasından kurtulan bir yabancı  dahi, Japon kıyılarına çıktığında derhal öldürülürdü.

            Fakat 19'uncu yüzyıldan itlbaren Uzak Doğu için işler değişmeye  başladı. Avrupa devletlerinin sanayileşmeye başlaması, bu ülkeler  için hammadde kaynağı ve pazar meselesini ortaya çıkardı ve bu  gelişme de sanayileşen Avrupa devletlerini sömürgeciliğe itti.

            Avrupa ülkeleri içinde daha 18'inci yüzyılda sanayi inkılabını tamamlayan  İngiltere olmuştur. Diğer devletlerin sanayileşmeyi tamamlamaları  19'uncu yüzyılda gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, İngilterenin 1763  de Hindistanı ele geçirmesi kendisini Çine komşu yapmış oluyordu.  Bu sırada Hindistanda afyon yetişiyordu ve afyonun en iyi pazarı  da, halkın afyon içtiği, Çindi. İngiltere bu afyon ticaretinden bir hayli  para kazanmaktaydı. Lakin bir süre sonra Çin imparatorlarının afyon  içilmesini ve dolayısiyle ticaretini yasaklaması İngilterenin hoşuna  gitmedi. Hindistandan Çine kaçak afyon sokulması meselesi Çinle  İngilterenin arasını açtı ve İngiltere 1839 da Çine savaş açtı. Bu savaşa  "afyon savaşı" da denir.

            Savaş üç yıl kadar sürdü ve Çin yenilerek 1842 yılında İngiltere  ile Nanking anlaşmasını imzalamak zorunda kaldı. Çin bu anlaşma  ile, Canton limanından gayrı, beş limanını daha Avrupaya açıyordu.

            İngilterenin arkasından Birleşik Amerika ve Fransa da 1844 de  Çinle imzaladıkları anlaşmalarla, İngilterenin elde ettiği ticari  hakları elde ettiler.

            Çinin Avrupa devletleri tarafından sömürülmesinde rol oynayan  mühim bir faktör de, bugün de tatbik edilmekte olan bir milletlerarası  ticaret sistemidir. "En ziyade müsaadeye mazhar millet muamelesi"  (Most favored nation clause) denen bu sisteme göre, bir  millet ticari münasebetlerinde herhangi bir devlete imtiyazlar tanıyacak  olursa, bundan otomatik olarak diğer devletler de yararlanmaktadır.  Tabii anlaşmalarında böyle bir prensip kabul edilmiş ise.

            Avrupa devletlerinin hepsi Çinle yaptıkları anlaşmalarda, bu prensibi  Çine kabul ettirmişlerdir. Dolayısiyle, 1842'den sonra Çin ne zaman  herhangi bir devlete bir imtiyaz verse, bundan derhal bütün  öbürleri de yararlanmışlardır. Bu ise, biraz aralanmış olan kapının  sonuna kadar açılması demek olmuştur.

            Çinin 1842'den itibaren Avrupanın sömürüsüne maruz kalması  ve Avrupa devletlerinin Çinin başına üşüşmeleri, Çin halkı tarafından  tepki ile karşılandı ve 1851 de Taypingler Ayaklanması denen  bir ayaklanma çıktı. Hareket Avrupa, yani yabancı düşmanlığına dayanıyordu.  Bunun için Avrupa devletleri derhal bir menfaat birliği  yaparak, Çin sularına donanmalarını gönderdiler. Bu baskı karşısında  Çin İmparatoru Taypingler ayaklanmasını bastırmakla beraber,  1858 de İngiltere ve Fransa ile imzaladığı Tien-Tsin anlaşması ile  11 limanını daha Avrupa ticaretine açmak zorunda kaldı.

            İngiltere ve Fransa donanmalarını çektikten sonra Çin, Tien-Tsin  anlaşmasını savsaklamak istedi. Bunun üzerine bütün Avrupa  devletleri 1860 yılında müşterek bir askeri kuvvet kurup bunu Çine  sevkettiler. Çin bu durum üzerine geriledi ve 1860 da Avrupa devletleri  ile Pekin anlaşmasını imzalamak zorunda kaldı. Pekin anlaşması,  Çinin sadece limanlarını değil, bütün iç kısımlarını ve her tarafını  Avrupaya açmaktaydı.

            Çin, Avrupa devletlerinin bu sömürü hücumu karşısında, bu devletleri  birbirine karşı oynamak suretiyle kendisini korumak ve kurtarmak  istemiş ise de, her gün biraz daha batağa saplanmaktan kendisini  kurtaramamıştır. Zira, menfaatleri tehlikeye düştüğünde, birbiriyle  rakip olan Avrupa devletleri, derhal işbirliğine girmekten kaçınmamışlardır.

            E) Japonya'nın Batıya Açılması

            Japonyayı Batıya açan 1854 de Birleşik Amerika olmuştur. Japonya  Çin gibi açılmaya karşı koymamıştır. Amerikanın baskısı karşısında  Japonya, bu devletle başedemiyeceğini görmüş ve kapılarını  Amerikaya açmayı kabul etmiştir. Tabii Amerikanın arkasından diğer  devletler gelmiştir.

            Bununla beraber, Çin ve Japonya Batıya açıldıktan sonra çok  farklı gelişmeler göstermiştir. Bu gelişmeler birbirine ters  istikamette olmuştur.

            Biraz önce de belirttiğimiz gibi, Çin Batıya açıldıktan sonra her  gün biraz daha sömürü bataklığının içine gömülmüştür. Bunun da  sebebi, Çin, Batı ile temasa gelmesine rağmen, Batı medeniyet ve  tekniğine tepki göstermiş ve Çin halkı Avrupalı ile temas etmekten  daima kaçınmıştır. Körükörüne bir Avrupa düşmanlığı politikası takip  etmiştir.

            Japonya ise Çinin tamamen aksi bir politika takip etmiştir. Japonlar  Batıya açıldıktan sonra şu noktayı gayet iyi görmüşlerdir:  Eğer kendilerini kısa sürede toparlamaz ve Batı tekniği seviyesine  ulaşamayacak olurlarsa, Avrupa tarafından sömürülüp ezileceklerdir.  Bundan dolayı, Japonya bir an önce Batı tekniğini almak zorundadır.

            Böyle bir yol takip eden Japonya, 40 yıl sonra, 1894-95 de Avrupa  devletlerinin karşısına, sömürgeleşmiş bir ülke olarak değil,  sömürgeci bir devlet olarak çıkacaktır.

            Japonya 1854'den sonra Batının seviyesine çıkabilmek için, Amerika  ve Avrupaya yüzlerce ve yüzlerce öğrenci göndermiştir. Batı  teknik ve teknolojisine ulaşabilmek için bununla da yetinmemiş, tamamen  feodaliteye dayanan iç idari ve sosyal yapısını da değiştirmeye  başlamıştır. İmparator Mutsihito'nun 1868 de kabul ettiği Meiji  Restorasyonu (yani Aydın Hükümet) ile Japonya bir dizi hızlı ve köklü  değişiklikler geçirmeye başlamıştır. Bir dizi reformlarla ülkenin  ve toplumun çehresi değişmiştir. Bir iki örnek verelim: 1872 de çıkarılan  bir kanunla kadın ve erkek her japon için ilk öğretim zorunlu  oldu. 1871 de ilk gazete yayınlandı. 1873 de mecburi askerlik sistemi  kabul edildi. Yine 1871 de "Daymiyo" denen derebeylik sistemine  son verilerek ülke çağdaş bir şekilde idari bakımdan organize  edildi. Ekonomik alandaki gelişmeler de aynı hızlı tempo ile  gerçekleştirildi. 1870 de ilk demiryolu yapımına başlanmış iken, yirmi  yıl sonra, 1890 da demiryollarının uzunluğu 7200 kilometre idi. 1868-1898  arasındaki otuz yıllık devrede 2190 fabrika yapıldı.

            Ne var ki, Japonyanın bu hızlı gelişmesi, bu ülkeyi de bir sömürgeci  devlet haline getirdi. Şimdi Japonya gözlerini dışarıya çevirmiş  ve hemen yakınındaki Kore'ye göz dikmişti. Kore meselesi  Japonyayı Çinle savaşa götürecektir.

            C) Çin-Japon Savaşı: 1894-1895

            Japonyanın Çine ait bulunan Kore ile ilgilenmesinin sebeplerini  şu şekilde belirtebiliriz:

            a) Kore gelişmekte olan Japon ekonomisi için hem bir ham  madde kaynağı ve hem de iyi bir pazar olabilirdi. Kore'nin yeraltı  ve yerüstü zenginlikleri genişti.

            b) Japonya ilerde Asyada da yayılacak ise, Kore bu iş için iyi  bir atlama taşı olabilirdi. Asyaya adım atabilmek için ilk önce Koreye  ayak basmak gerekirdi.

            c) Asyadan Japonyaya yönelebilecek bir tehdit ve tehlike de  keza Kore'yi bir atlama taşı olarak kullanabilirdi.

            Bu sebeplerin tesiriyle Japonya 1870'lerden itibaren Kore ile ilgilenmeye  başladı. Bu ülkedeki faaliyetlerini her gün biraz daha arttırdı.  Bu durum yirmi yıl kadar sürdü. Lakin bu yirmi yıl içinde de  Japonyanın Çinle münasebetleri her gün biraz daha bozulmaya başladı.  Ve sonunda Çin 1894 de Japonyaya savaş ilan etti.

            Savaş fazla sürmedi. Japonya kendi adalarından kalkıp Çine  asker çıkardı ve kara muharebelerinde inanılmaz bir askeri güce  sahip olduğunu gösterdi. Çin yenildi ve 1895 Nisasında Japonya  ile Shimonoseki antlaşmasını imzaladı. Bu anlaşma ile Japonya,  Mançuryanın, Pechili körfezindeki Liaotung yarımadası ile daha güneydeki  Pescadores adalarını ele geçirdi. Yani Japonya Mançuryanın  güneyine yerleştiği gibi, buradan Kore'yi de kontrol altında  tutabilecek duruma gelmiş oluyordu.

            Japonyanın Mançuryanın güneyine yerleşmesi en fazla Rusyayı  sinirlendirdi. Çünkü Rusya Mançuryayı kendisinin tabii yayılma  alanı olarak görmekteydi. Bu sebeple, Japonyanın Liaotung'u almasına  itiraz etti.

            Bu sırada Avrupa devletlerinin Uzak Doğudaki sömürgecilik faaliyetlerinin  durumu şudur: İngiltere Çindeki Yang-tze vadisine yerleşmeye  çalışmaktadır. Rusyanın da Mançuryaya girip buradan güneye  Yang-tze nehri vadisine sarkması ihtimalinden korkmakta ve  bundan dolayı da Japonyayı Rusyaya karşı bir denge unsuru olarak  görmeye başlamıştır.

            Fransa Hindiçini'de çok meşguldür ve Fransa Hindiçiniden güney  Çine girmeye çalışmaktadır.

            Bu sebeplerle, İngiltere Japonyanın Liaotung'u almasına hiç sesini  çıkarmadı. Lakin 1894 de Rusya ile bir ittifak imza etmiş olan  Fransa Rusyayı destekledi. Keza, Almanya da Rusyayı destekledi.  Çünkü, Almanya Rusyanın Avrupadan uzaklaşıp Uzak Doğu'da başının  derde girmesini istemektedir. O zaman Rusyanın Avrupadaki  baskı ve ağırlığı da azalmış olurdu.

            Japonya, Fransa ve Almanyanın da Rusyayı desteklediğini görünce,  üç devletle birden bir savaşı göze alamıyarak geriledi ve  Liaotung yarımadasından çekilmeye razı oldu. Lakin, bu hadise 1904-1905  Rus-Japon savaşının da tohumlarını atmaktaydı.

            1894-95 Çin-Japon savaşı, Uzak Doğu politikası açısından bir  takım gerçekleri ve neticeleri ortaya çıkarmıştır. Şöyle ki:

            1. Japonya bu savaş ile Uzak Doğudaki kuvvetler dengesine  dahil olmaktaydı. Batıya açıldıktan kırk yıl sonra bir büyük kuvvet  olarak ortaya çıkan Japonya, Uzak Doğu politikasının bundan böyle  hesaba katılması gereken bir unsuru oluyordu.

            2. Bu tarihe kadar Uzak Doğu'da sömürgecilik faaliyetinde sadece  Avrupalılar rol almıştı. Şimdi Avrupa sömürgeciliğinin arasına  bir de bir Asyalı devlet katılmaktaydı. Bu ise, Uzak Doğuda, Avrupa  ile Japonya ve Amerika ile Japonya arasında uzun sürecek bir rekabet  ve mücadele devresinin açılmasıydı.

            3. Japonyanın Batıya açıldıktan sonra kısa sürede gösterdiği  bu başarı ve Batı teknolojisi ile Batının seviyesine çıkması, Asyada  sarı ırk milliyetçiliğini başlatacaktır. Japonya örneği Asya milletlerine  Avrupa seviyesine çıkmada sarı ırkın yeteneği konusunda bir güven  duygusu ve inancı vermiştir.

            D) Rus-Japon Savaşı: 1904-1905

            Rus-Japon savaşı Mançurya yüzünden ve Çinde meydana gelen  gelişmeler neticesinde patlak vermiştir.

            1894-95 savaşında Japonyanın Çin karşısında gösterdiği üstünlük  ve güç, Çinde bir takım tepkilere sebep olmuştur. Çinli aydınlar  da, ülkelerinin sömürgeleşmeden kurtulmasını Japonya gibi Avrupa  metodları ile kalkınmada gördüler. Aydınların baskısı ile Çin imparatoru  bir takım reform hareketlerine girişti. Fakat bu çok kısa sürdü.  Çünkü bu yenileşme hareketlerine karşı bu kere muhafazakarlar  tepki gösterdi. Yenileşmeye karşı bu tepki bir süre sonra yabancı  düşmanlığına dönüştü. Bu düşmanlığın öncülüğünü de "Haklı  Yumruklar" manasına gelen I Ho Chü'an adlı bir teşkilat yapmaktaydı  ki, Avrupalılar bu teşkilata "Boxer"ler demiştir.

            1900 yılı Haziranında Boxer'ler ayaklandılar ve Avrupalıları öldürmeye  başladılar. Hareket kısa zamanda genişledi. Bunun üzerine  Avrupa devletleri ortak bir ordu kurup bunu Boxer'ların üzerine  sevkettiler. Sonunda Boxer ayaklanması bastırıldı.

            Boxer ayaklanması sırasında Rusya da Mançuryaya asker sevketti.  Çünkü 1895 de Japonyayı Liaotung'dan çıkardıktan sonra Rusya,  Çinle yaptığı anlaşmalarla Mançuryada demiryolu yapma ve yeraltı  kaynaklarını işletme hakkı elde etmişti. Bu demiryollarını ve madenleri  korumak için Rusya Mançuryaya asker sevkediyordu. Bahanesi böyleydi.

            Gerçekte Rusya bu fırsattan ve karışıklıktan istifade edip Mançuryaya  iyice yerleşmek istiyordu. Rusyanın bu niyeti hem Japonyayı  hem de İngiltereyi endişelendirdi. Bu sebeple bu iki devlet birbirine  yaklaştı. Her ikisi de Rusyadan, Mançuryadaki askerini geri  çekmesini ve bu toprakları tekrar Çinin egemenliğine bırakmasını  istedi. Rusya çekilmeyi kabul etmiş gibi görünüp, işi oyalama yoluna  soktu. Bu ise en fazla Japonyayı sinirlendirdi. İngiltere, Japonyayı  Rusyanın üstüne saldırtmak için, 1902 Ocak ayında Japonya  ile ittifak yaptı. Buna göre Japonya Rusya ile bir savaş yaparken,  Rusyaya başka bir devlet de yardım ederse, o zaman İngiltere de  Japonyanın yardımına gelecekti.

            Bu ittifaka rağmen Japonya Rusya ile meseleyi anlaşma yoluyla  halletmek istedi. Mançuryaya Rusyanın, Koreye de kendisinin yerleşmesini  teklif etti ise de Rusya bunu kabul etmedi. Bu sefer Japonya,  Rusyaya, Koreyi paylaşmayı teklif etti. Rusya bunu da reddetti.  Bunun üzerine Japonya 1904 Şubatında Rusyaya savaş ilan  etmekten başka çare görmedi.

            Savaş 18 ay kadar sürmüş ve hem karada ve hem deniz muharebelerinde  Rusya için tam bir hezimetle sonuçlanmıştır. Japonya  Liaotung yarımadasına asker çıkarıp Rusyayı kara muharebelerinde  perişan etti. Ayrıca Port Arthur limanındaki Rus donanmasına da  ani bir baskın yapıp bu donanmayı da yoketti. Rusya bunun üzerine  Baltık donanmasını Uzak Doğuya gönderdi. Lakin Japonlar Tsushima  Boğazında bu donanmayı da kıstırdılar ve tamamen yok ettiler. Neticede  Rusya yenilgiyi kabul edip 1905 Eylülünde Portsmouth (Amerikada)  barışını imzaladı.

            Portsmouth barışı ile Rusya, Mançurya üzerinde elde ettiği bütün  haklarını Japonyaya devrediyor ve ayrıca Kore'nin de bağımsızlığını  tanıyordu. 1910 yılında Japonya Kore'yi işgal edip burasını  kendi topraklarına ilhak edecektir.

            Rus-Japon savaşının gerek Uzak Doğu, gerek Avrupa politikası  bakımından bir takım mühim neticeleri olmuştur.

            Uzak Doğu politikası açısından şüphesiz en mühim netice, Japonyanın,  dünyanın bu bölgesinde büyük bir kuvvet olarak sivrilmesiydi.  Japonya, Rusya karşısında elde ettiği kesin zafer ve büyük  başarı ile, milletlerarası politikanın büyük devletleri arasındaki yerini  almaktaydı.

            Bundan başka, bir yandan, Rusya'nın, Çine ait Mançurya toprakları  üzerinde sahip bulunduğu ekonomik hak ve imtiyazları aynen  devralması ile bu topraklar üzerinde kurduğu kontrol, öte yandan  da, 1910 da Kore'nin bağımsızlığına son verip bu ülkeyi de kendisine  ilhak etmesi ile, Japonya Asya kıtasına ayak basmış olmaktaydı.  Bu ise, Japonyanın önünde yeni emperyalizm ufukları açıyordu.  Bundan sonra Japonya Asyada genişlemeye çalışacak ve 1932  de Mançuryayı ilhak ettiği gibi, 1937 de de Çini işgal etmek üzere  harekete geçecektir. Kısacası, şimdi bir Uzak Doğu devleti de, Uzak  Doğudaki sömürgecilik faaliyetlerinin aktif unsuru haline  geliyordu.

            Rus-Japon savaşının Uzak-Doğu gelişmeleri açısından bir üçüncü  neticesi de, Asyada sarı ırk milliyetçiliğine bir güç ve hareketlilik,  bir dinamizm ve hız kazandırmasıdır. Japonya diğer sarı ırk milletlerine  de örnek oluyor ve sarı ırkın da neler yapabileceğini göstermiş oluyordu.

            Rus-Japon savaşının Avrupa politikası bakımından mühim neticesi  ise, Rus politikasının cephe değiştirerek, Asya ve Uzak Doğu'dan  tekrar Avrupaya dönmesidir. Zira Kırım Savaşı yenilgisinden  sonra faaliyetlerini Asya ve Uzak Doğu'ya aktaran Rusya, şunu görmüştü  ki, Asyanın her tarafında İngiltere karşısına çıkmaktaydı. İran'da,  Afganistan'da ve Tibet'de karşısında İngiltereyi bulmuş ve onunla  mücadele etmek zorunda kalmıştı. Mançurya üzerindeki mücadelede  de, Japonya ile çatışma durumuna girmiş ve Japonyanın arkasında  da yine İngiltere yeralmıştı. Eğer İngiltere Japonyayı desteklememiş  olsa idi, Japonya Rusya ile bir savaşı göze alamazdı.

            Hasılı, Rusyanın Asyadaki ve Uzak Doğu'daki faaliyetlerinin hepsinde  İngiltere bir duvar gibi karşısına dikilmiş ve kendisini her yerde  başarısızlığa uğratmıştı. O halde Rusya dünyanın bu bölgesinde  İngiltere ile olan anlaşmazlıklarını sona erdirlp, kendisinin geleneksel  faaliyet alanı olan Boğazlara ve Avrupaya dönmeliydi.

            İşte bunun içindir ki, Japon yenilgisinin hemen arkasından Rusya  1907 de İngiltere ile bir anlaşma yapıp, Üçlü İtilaf'ın üçüncü halkasını  meydana getirdi. Şimdi İngiltere ile Rusya aynı safta bulunuyordu.  Bu ise Rusyanın Boğazlar üzerindeki emellerinin gerçekleşmesini  kolaylaştıracaktı. Bundan dolayıdır ki, 1907 den sonra Rusyanın  ağırlığı Osmanlı Devleti üzerine çökecektir. Bir başka deyişle,  Japonyanın Rusyayı yenmesi, Osmanlı Devletinin aleyhine bir durum  ortaya çıkarıyordu.

            Japonyanın Rusya karşısındaki başarısı, Çine de tesir etmiş ve  bu ülkede de yeni gelişmelerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.  Bu gelişmeler günümüze kadar uzanmıştır.

            Japonyanın Batılılaşma ile gerçekleştirdiğİ ilerleme ve bir büyük  kuvvet olarak ortaya çıkması, Çinde de bir kısım aydınları harekete  geçirmiştir. Bunlardan Dr. Sun Yat Sen, bu yeni reformculuk  hareketinin lideri olmuştur. Dr. Sun Yat Sen, kafasında oluşturduğu  çağdaşlaşma düşüncesini, 1894-95 Çin-Japon savaşından sonra  harekete geçirdi. Lakin 1904-1905 Rus-Japon savaşı ve Japonyanın  büyük zaferi bu hareketi daha da hızlandırdı. 1911 yılında Çinde  patlak veren ayaklanmalara askerler de katılınca, 1912 yılında Mançu  hanedanı yıkıldı ve Cumhuriyet ilan edildi. Lakin iktidarı askerler  ele geçirdi. Dr. Sun değil. Askerler 1916 yılında tekrar imparatorluk ilan  ederek bir general imparator oldu. Bu ise Dr. Sun'un mücadelesini  daha da hızlandırdı. Dr. Sun Çin için kafasında oluşturduğu demokratik  bir düzen düşünmekteydi.

            Bu arada, Mao Tse-tung ve arkadaşları 1921 de Çin Komünist  Partisini kurdular. Şimdi mücadeleye yeni bir unsur katılmış oluyordu.  Dr. Sun Yat Sen'in ve o öldükten sonra Chiang Kai-shek'in liderliğindeki  Kuomintang Partisi ile Mao Tse-tung'un Komünist Partisi  bazan birbirleriyle mücadele ederek, bazan da işbirliği yaparak, 1945  yılına geleceklerdir. Lakin 1945 de İkinci Dünya Savaşının sona ermesi  ve Japonyanın yenilmesi üzerine, Komünistlerle Kuomintang  milliyetçilerinin mücadelesi tekrar başlayacak ve mücadele 1949  Ekiminde Çin'de komünist rejimin kurulmasiyle kapanacaktır.

            :::::::::::::::::

            V

            Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)

            1

            1914 Yılı

            Birinci Dünya Savaşının sebep ve sonuçları, Fransız İhtilali ve  bir çeyrek yüzyıl süren ihtilal savaşlarının, müteakip yüzyıl içinde  meydana getirdiği gelişmelerin devamlı ve tabii bir sonucundan başka  bir şey değildir. Fransız İhtilalinin ortaya çıkardığı yeni fikirler;  telakkiler ve siyasal ve sosyal müesseseler, devletlere olduğu kadar,  milletlerin davranışına da yeni yeni istikametler vermiştir. Denebilir  ki, devletlerin kendi sınırları içinde olduğu kadar, devletler  arasındaki münasebetler de yeni bir çerçeve içinde akmaya başlamıştır.  Bu yeni çerçevenin ana unsurlarını şu noktalar üzerinde toplamak  mümkündür: Liberalizm hareketleri, sadece devlet sınırları  içinde ortaya çıkan bir olay şeklinde kalmayıp, münasebetlerde yeni  çatışma konuları meydana getirmiştir. Milliyetçilik hareketleri ise,  Liberalizmden daha etkili olmuştur. İtalyan milli birliğinin kuruluşu  ve bundan daha önemli olmak üzere Alman İmparatorluğunun ortaya  çıkması, Avrupa dengesine yepyeni bir biçim vermekle kalmayıp  Balkanlardaki milli duyguları da kamçılamış ve 1870 den sonra Balkanlar  Avrupa diplomasisinin faaliyet gösterdiği başlıca alanlardan  biri olmuştur. 1908-1909 Bosna-Hersek buhranı ve 1912-13 Balkan  savaşlarından sonra, 1914 de Birinci Dünya Savaşı da infilak ettirici  kıvılcımını bu bölgeden almıştır. Mamafih, Balkan kaynaşmalarını ve  buhranlarını, Birinci Dünya Savaşının tek sebebi olarak görmek yanlış  olur. Modern dünyanın gelişmesinde bir dönüm noktası teşkil  eden bu savaşın derin ve geniş sebeplerini görebilmek için, 1815  den sonraki gelişmelerin yeni unsurlarını saymaya devam etmemiz  gerekir. Burada diğer önemli bir unsur da, 1871 den sonraki Alman  dış politikasıdır. Bismarck'ın, Alman İmparatorluğunu korumak için  uyguladığı barış kombinezonları, sonuçları itibariyle, Avrupayı bloklaşmaya  ve bloklar arasındaki rekabet ve silahlanma yarışına götürmüştür.  Alman dış politikası Bismarck'ın elinde daha uzun bir süre  kalmış olsaydı, olaylar belki bir başka istikamet alabilirdi. Fakat,  birbirine bağlı faktörler zincirindeki diğer halkaları burada gözönünde  tutmak zorunluluğu vardır. Endüstrileşmenin XİX'uncu yüzyıl içinde  kazanmış olduğu yeni hız ve bunun sonucu olarak gelişen ve genişleyen  sömürgecilik, diplomatik münasebetlerin alanını, Avrupa'nın  dar sınırlarından çıkararak yeni kıtalara, Afrika ve Uzakdoğuya yaydığı  gibi, çeşitli kombinezonlarla bloklaşan büyük devletler arasındaki  çatışma alanlarını ve imkanlarını da arttırmıştır. Öyle görünür  ki, devletler arasında karışık, kompleks bir örgü haline gelen münasebetlerde  ortaya çıkacak herhangi bir buhranın, şu veya bu zamanda  bir patlama ile sonuçlanması beklenebilirdi.

            Yeni zamanlar tarihinde Fransız İhtilalinden sonra, Birinci Dünya  Savaşı, sonuçları bakımından son derece önemli bir dönüm noktası  teşkil etmektedir. 1815'in dünyası 1789'un dünyasından nasıl çok  farklı olmuşsa, 1919'un dünyası da 1815'dekinden çok daha farklı  olmuştur. İkinci Dünya Savaşı ise, bundan da farklı bir görüntü ortaya  çıkaracaktır.

            A)Savaşın Çıkması

            Birinci Dünya Savaşının ani sebebini 28 Haziran 1914 günü,  Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük François Ferdinand'ın Saraybosna'da  bir Sırplı tarafından öldürülmesi teşkil eder. Bu olay  karşısında Avusturya'nın Sırbistan'a savaş ilan etmesi ve Rusya'nın  Sırbistan'ın ve Almanya'nın da Avusturya'nın arkasında yer alması  Avrupayı bir hafta içinde dünya çapında bir savaşa sürüklemiştir.  Olayların bu kadar hızlı akımında ise, 1908 Bosna-Hersek buhranından beri  gittikçe gerginleşen Sırbistan-Avusturya münasebetleri başlıca  rolü oynamıştır.

            Balkan savaşları ve bu savaşların sonunda Sırbistan'ın genişleyip  kuvvetlenmesi, Avusturya için korkutucu olmuş ve Avusturya'nın  Sırbistan'a karşı durumunun daha fazla sertleşmesine sebep olmuştur.  Fakat Balkan Savaşlarında Osmanlı Devletinin yenilgisi ve İmparatorluğun  milletlerarası plandaki zayıflığı Rusya'nın da Boğazlar  üzerinde iştahını kamçılamıştır. Bu ise, Sırbistan ile Rusyayı birbirine  daha fazla bağladığı gibi Rusya'nın Balkanlardaki faaliyetleri  karşısında Avusturya-Macaristan ile Almanyayı bu devletin karşısına  dikilmeye sevketmiştir.

            Bu gelişmelerin başlangıcını, Osmanlı Devletinin birinci Balkan  savaşının sonundan itibaren giriştiği askeri reform hareketleri ve  bunun doğurduğu milletlerarası çatışmalar teşkil eder.

            Birinci Balkan Savaşında Osmanlı kuvvetlerinin Balkanlılar karşısında  çok kısa bir sürede ağır yenilgilere uğraması, Osmanlı Devletine,  askeri teşkilatının düzenlenmesi ve kuvvetlendirilmesi zorunluluğunu  açık bir şekilde gösterdi. Bunun için donanmasının ıslahını  İngiliz Amiral Limpus'a verdi. Jandarmanın düzenlenmesi ise İtalyan  subaylarına verildi. Maliye ve gümrüklerin düzeltilmesi Fransız uzmanlarına  verildi. Öte yandan, Almanyaya da başvurup kara ordusunun  düzeltilmesi için Almanya'dan askeri uzmanlar istedi. Sadrazam  Mahmut Şevket Paşa, Almanya büyükelçisi Wangenheim ile  24 Nisan 1913 günü bu meseleyi konuşurken şöyle demişti: "Türkiye,  ancak Almanya ve İngiltereye dayandığı takdirde yeniden canlanabilir.  Bu iki devletin şimdiye kadar birbiriyle çatışır durumda olması  bizim için başlıca talihsizlik sebebi olmuştur. Fakat Türkiye'nin,  bir Alman-İngiliz uzlaşmasını sağlayacak bir zemin olmasına da  çalışmalıyım". Bu suretle Osmanlı Devleti bir yandan ordusunu ıslah  ederken, bir yandan da dış politikasını bu iki devlete dayamak  amacını güdüyordu. Fakat Alman büyükelçisi, Osmanlı Devletinin bu  teklifini, memleketinin Osmanlı İmparatorluğundaki menfaatleri açısından  ele almış ve Berlin'e gönderdiği, raporunda şunları yazmıştır:  "Orduyu kontrol eden kuvvet Türkiye'de en büyük kudret olacaktır.  Hiçbir Alman düşmanı hükümet, ordu tarafımızdan kontrol edildikçe,  iktidar mevkiinde kalamıyacaktır".

            Bununla beraber, Almanya ile bu konuda yürütülen görüşmeler,  1913 yılının sonuna kadar devam etti. Alman hükümeti özellikle İngiltere'den  çekindiği için, teklifi hemen kabul etmemişti. Fakat gerek  İngiltereye, gerek Rus çarına danıştıktan sonra teklifi kabul etti  ve General Liman von Sanders komutasında bir Alman askeri heyeti  1913 Kasımında İstanbul'a geldi. Liman von Sanders, rütbesi dolayısiyle,  İstanbul'daki Birinci Kolordu Komutanlığına tayin edildi. Yani  bir Alman generaline Türk Ordusunda fiilen bir komutanlık verilmişti.  Bu durum Rusyayı telaşlandırdı ve bir Rus generalinin de Türk Ordusuna  tayin edilmesini istedi. Fransa da Rusyayı destekledi. İstanbul'da  hava bir süre gerginleşti. Rus Dışişleri Bakanı Sazanov, Almanya'nın  bu hareketinin Rusyaya karşı "hasmane" bir hareket teşkil  ettiğini söylüyor ve Fransa da, Rusyaya, Osmanlı Devletini bu  teşebbüsten vazgeçirmek için İstanbul'a bir savaş gemisi göndermesini  tavsiye ediyordu.

            Lakin İngiltere'nin, Rusya'nın bu derece ileri gitmesini istememesi  ve Almanya'nın da itidalle hareketi sayesinde mesele 1914 Ocak  ayında çözümlendi. Liman von Sanders, Kolordu komutanlığından  alınarak ordu müfettişliğine getirildi ki, bu, komuta yetkisinin fiilen  elinden alınması demekti. Rusya bu formülü tatminkar buldu ve mesele  de böylece kapandı. Fakat bu olay Almanya üzerinde iz bırakmadan  geçmedi. İmparator İİ'inci Wilhelm, "Rusya-Prusya münasebetleri  artık ebediyen ölmüştür. Artık birbirimizin düşmanı olduk" diyordu.

            Almanya'nın İstanbul'da kazandığı bu nüfuz Rusya üzerinde korkutucu  bir tesir yaptı. Şimdi Rusya'nın İstanbul üzerindeki bütün  tasarıları önemli bir engelle karşılaşmış oluyordu. Bu engeli bertaraf  etmek için Rusya iki yola gitti. Birincisi, bir buhranın doğuracağı ilk  fırsatta Boğazları ele geçirmeye karar verdi ve bunun hazırlıklarına  başladı. İkincisi, Rusya, 1914 Martından itibaren, Sırbistan, Yunanistan  ve Romanya arasında yeni bir Balkan Ligi kurmak ve Üçlü  İttifakın bir üyesi olan Romanyayı bu kombinezona çekmek için çaba  harcamaya başladı. Romanya, Transilvanyayı ele geçiremediği  için Avusturyaya sempati beslememekle beraber, Üçlü İttifakın ayrılmayı  da göze alamadı.

            Rusya'nın kurmak istediği Balkan Ligi, Bulgaristan ile Osmanlı  Devletine yönelecekti. Bunun için, Rusya'nın bu faaliyeti Avusturya'nın  gözünden kaçmadı ve o da Bugaristan ile Osmanlı Devletini  İttifak ettirerek Balkanlarda Sırbistan ve Rusyaya karşı bir blok  kurmak istedi. Fakat Saraybosna suikastı olduğu zaman Avusturya'nın  çabaları hala devam etmekteydi.

            Avusturya ile Rusya Balkanlarda bu şekilde yeni bir mücadele  safhasına girdikleri sıradadır ki, Saraybosna olayı patlak verdi.

            Veliahd François-Ferdinand'ın 28 Haziran 1914 günü Saraybosna'da  Princip adlı bir Sırplı tarafından öldürülmesi, Avusturya'nın  1908 de Bosna Hersek'in ilhak etmesinin Sırbistan'da ve Bosna-Hersek  Sırplıları arasında uyandırdığı tepkinin bir sonucu idi ve Avusturya  İmparatoru artık çok ihtiyarladığı için, François-Ferdinand'ın  hükümdarlığa geçmesi bahis konusu idi.

            Suikast olayı karşısında Avusturya'nın tepkisl gayet sert oldu.  Bu sefer Sırbistan'a ağır bir ders vermeye karar verdi ve bir savaşı  da göze aldı. Yalnız, işe Rusya'nın da karışacağını bildiğinden Almanya'nın  durumunu öğrenmek istedi. Almanya ise, buhran genişlese  bile, Avusturya'nın yanında yer alacağını kesin olarak bildirdi.  Almanya, Avusturyayı desteklemeye karar verirken, Uzakdoğuda ağır  bir yenilgiye uğrayan Rusya'nın, durumunu henüz düzeltemediğini  ve bir savaşı kolaylıkla göze alamıyacağını hesaplamıştı.

            Almanya'nın desteğini sağlayan Avusturya, 23 Temmuz 1914 de  Sırbistan'a 48 saat süreli sert bir ültimatom verdi. Ültimatomda  özellikle suikast olayının kovuşturulması bakımından birçok şeyler  isteniyordu ve bunlar arasında, Avusturya aleyhtarı olan subay ve  memurların Sırbistan ordu ve idaresinden azledilmesi, kovuşturmanın  Avusturya ile birlikte yürütülmesi, alınan tedbirlerden Avusturyaya  derhal bilgi verilmesi gibi hususlar bulunuyordu. Sırbistan 25 Temmuzda  verdiği cevapta, bu isteklerin bir kısmını kabul etmemiş ve  kabul etmiş göründüklerini de, kaçamaklı bir kabule bağlamıştı. Bunun  üzerine Avusturya aynı gün Sırbistanla diplomatik münasebetlerini  kesti ve 26 Temmuzda Sırbistan'ın seferberlik ilan etmesi üzerine,  bu devlete hazırlanma fırsatını vermemek için, 28 Temmuzda  Belgrad'ı bombardıman ederek savaşa başladı. Sırbistan'a savaş  ilan etmekle Avusturya, diplomatik bir çözüm yolu ile kendisinin  durdurulamıyacağını ve Sırbistan'ı "cezalandırmaya" kararlı olduğunu  Avrupaya göstermek istemişti ki, bu, Rusyayı da kesin bir durum almaya  itmek demekti.

            Gerçekten, İngiltere, diplomatik yolla buhranı yoketmek için,  Avusturya'nın Sırbistan'a ültimatom vermesi üzerine, Almanya nezlinde  teşebbüste bulundu ve bir milletlerarası konferans toplamak  istedi. Almanya bu teklife yan çizdiği gibi, İngiltere'nin sorusuna karşılık,  Belçikayı işgal etmiyeceğine dair teminat vermekten de kaçındı.  Bu, İngiltere'nin üzerinde olumsuz bir etki yaptı. Zaten Rusya  da kendisini sıkıştırmaktaydı.

            İngiltere'nin diplomatik teşebbüsü sonuçsuz kalınca, Rus Çarı,  askerlerin baskısı ile, 31 Temmuzda seferberlik ilan etti. Rusya'nın  seferberliği Alman Genelkurmayının hesaplarına ters düşüyordu. Genelkurmayın,  Rusyaya karşı elinde tuttuğu koz, Almanya'nın, Rusyaya  oranla daha çabuk seferberlik haline geçebilmesindeydi. Halbuki  Rusya kendisinden önce davranmıştı. Bu sebeple, Almanya Rusyaya  31 Temmuzda bir ültimatom verip seferberliğini durdurmasını  istedi. 12 Saat süreli ültimatoma Rusya cevap vermeyince, Almanya  1 Ağustosta Rusyaya savaş ilan etti.

            Rusya'nın seferberliği üzerine Fransa da seferberliğe geçmişti.  Almanya 31 Temmuzda Fransaya da bir ültimatom verip, seferberliğin  durdurulmasını istedi. Fransa cevabını geciktirdiği gibi, Almanyaya  kaçamaklı bir cevap verince, Almanya, 3 Ağustosta Fransaya  da savaş ilan etti.

            Şimdi Almanya, Bismarck'ın korktuğu gibi iki cepheli savaş karşısında  kalıyordu. Fransaya karşı kısa sürede zafer kazanıp Rusyaya  dönmek isteğinden, Belçika'dan geçmesi gerekiyordu. Bu sebeple,  2 Ağustosta Belçikaya başvurup bu memleketten geçit istedi.  Belçika İngiltereye danıştıktan sonra, bu isteği reddedince, Almanya,  4 Ağustos da Belçikaya savaş ilan etti.

            Almanya'nın Belçikaya saldırması İngiltereyi harekete geçirdi.  Almanya'nın Belçikaya girmesi İngiltere için bir tehditti. İngiltere  böyle bir tehlikeyi önlemek için 1839 da Belçika'nın tarafsızlığını  milletlerarası teminat altına aldırmıştı. Almanya şimdi bunu çiğniyor ve  İngiltereyi tehdit ediyordu. Bunun için, Almanya'nın Belçikaya savaş  ilan ettiğini öğrenince, 4 Ağustos 1914 günü o da Almanyaya savaş  ilan etti.

            6 Ağustos da Avusturya Rusya ya savaş ilan etti.

            B) Japonya'nın Savaşa Katılması

            Avrupa devletlerinin birbirine girmesi ve büyük bir buhran içine  yuvarlanmaları, tabiatiyle Uzakdoğu ile ilgilerini zayıflatıyordu. Japonya  Asya'daki yayılmasını hızlandırmak ve genişletmek için bunu  iyi bir fırsat olarak gördü. 15 Ağustos 1914 de Almanyaya bir nota  vererek Çin Denizindeki donanmasını geri çekmesini ve 15 Eylülden  önce de Kiaochow'u kendisine teslim etmesini istedi. Japonya  Almanya'dan 1895 in intikamını alıyordu. Rusya'dan intikamını 1905  de almıştı.

            Almanya Japonya'nın bu isteğine cevap vermeyince, 23 Ağustosta  Almanyaya savaş ilan etti ve Shantung yarımadasına asker çıkararak  7 Kasımda bütün Shantung yarımadası ile Kiaochow'u ele  geçirdi. Öte yandan Japon donanması Pasifikteki Alman sömürgeleri  olan Caroline, Marianne ve Marshall adalarını işgal etti. Bu suretle  Japonya 1914 Kasımında savaşını bitirmiş oldu.

            Japonya bununla da yetinmiyerek, Ocak 1915 de Çin'e verdiği  bir notada, 21 tane istekte bulundu ki, bu istekler Çin'i Japonya'nın  himayesi altına koyacak mahiyetteydi. Amerika'nın müdahalesi ile  Japonya bu isteklerini hafiflettiyse de, Mayıs 1915 de Çinle yaptığı  bir anlaşma ile bu memlekette birçok imtiyazlar elde etti.

            1916 Temmuzunda Rusya, 1917 Şubatında İngiltere ve 1917  Martında da Fransa ile yaptığı anlaşmalarla bütün bu kazançlarını  bu devletlere de tanıttı. Nisan 1917 de Birleşik Amerika da savaşa  katılınca, 1917 Kasımında Birleşik Amerika ile de bir anlaşma yapıp,  Açık Kapı prensibine saygı göstermesine karşılık, Çin'de "özel  menfaatleri" bulunduğunu bu devlete de kabul ettirdi.

            Birinci Dünya Savaşının yarattığı fırsat, Japonya'nın iştahını  kamçılamış ve Çin üzerindeki faaliyetine hız vermişti.

            C) Savaş Durumu

            Kara kuvvetleri bakımından Merkezi Devletler (Almanya ve  Avusturya-Macaristan) savaşa daha kuvvetli bir şekilde katıldılar.  Her ne kadar Merkezi Devletlerin 150 tümen askerine karşılık, İtilaf  Devletlerinin 170 tümeni var idiyse de, kara silahları ve özellikle  topçu bakımından Merkezi Devletler çok üstün durumdaydı.

            Buna karşılık, denizlerde İtilaf Devletleri ve hatta tek başına İngiltere  bile çok üstün durumdaydı.

            Almanya ve Avusturya'nın iki cepheli savaş yapmaları da İtilaf  Devletlerine bir avantaj sağlamaktaydı. Almanya iki cepheli bir savaşı  çok daha önceden düşündüğünden, planlarını buna göre hazırlamıştı.  Bu planlar 1900 yılında Alman Genelkurmay Başkanı Schlieffen  tarafından hazırlanmıştı. Buna göre, Rusya'nın demiryollarının  azlığı ve yüzölçümünün genişliğİ sebebiyle, Rusya'nın seferberliği  uzun sürecekti. Bunun için, Almanya ilk önce asıl büyük kuvvetiyle  Fransaya yüklenecek ve bu devleti 6 haftada yendikten sonra, Rusyaya  dönecek ve onu yere serecekti. Bu 6 haftalık süre içinde Avusturya  da Rusyayı oyalıyabilirdi.

            Lakin savaş başladıktan sonra bu planı gerçekleştirmek mümkün  olmadı. Zira Fransa ile Rusya da planlarını buna göre hazırlamışlar  ve Almanya'nın önce Fransa üzerine yürüyeceğini hesaplamışlardı.  Bu sebeple, onların planlarına göre de Rusya üç hafta içinde  seferberliğini tamamlıyacaktı.

            Alman orduları Belçikaya girdikten sonra Fransaya sarktı. Fransız  ordularının yapmak istedikleri bir iki taarruz teşebbüsü sonuç  vermeyince, Fransızlar Ağustos sonlarından itibaren çekilmeye başladılar  ve Paris'in kuzeyinde bulunan Marne nehri üzerinde kuvvetli  bir savunma hattı kurdular. Almanlar bu hattı yarmak ve Paris'e girmek  için 6-9 Eylül arasında üç gün şiddetli taarruzlarda bulundularsa  da, Marne cephesini yaramadılar ve taarruzu durdurdular. Schlieffen  planı başarısızlığa uğramış oluyordu.

            Bu karşılık Almanlar Doğu cephesine ve Ruslara döndüler. Ağustos  1914 sonunda Hindenburg komutasındaki Alman orduları Tannenberg'de  ve Eylül sonunda da Mazurya bataklıklarında (Polonya'da)  Rusları iki defa ağır yenilgilere uğrattılar.

            Avusturyaya gelince, iyi bir savaş yapamadı. Avusturya orduları  ilk önce Belgrad'ı ele geçirdilerse de, bu Sırpların milli duygularını  kamçıladığı için savaşa büyük bir hırsla devam ettiler ve Belgrad'ı  tekrar geri aldılar.

            Avusturyalılar Ruslar karşısında da yenildiler ve Galiçya Rusların  eline geçti.

            Deniz muharebelerine gelince: Savaş çıktığı zaman Alman donanmasının  bir kısmı açık denizlerde bulunuyordu. Bunlardan Güney  Amerika'nın batı kıyılarında bulunan Alman gemileri ile İngiliz donanması  arasında iki savaş oldu. Birincisi Kasım ayında Coronel  muharebesi olup, bunu Almanlar kazandı. Aralık ayında yapılan  Falkland muharebesinde ise Alman donanması 6 gemi kaybetti. Denizlerde  İngiltere hakimdi.

            C) Osmanlı Devletinin Savaşa Katılması

            Osmanlı Devleti, yukarıda da açıkladığımız gibi, Balkan Savaşlarındaki  yenilginin etkisi ile ordu ve donanmasını ıslah etme işlerine  girişirken, bir yandan da iki bloka ayrılmış Avrupa'da kendisini  yalnızlıktan kurtarmak için birtakım ittifak teşebbüslerinde bulunmuştu.

            Osmanlı Devleti ilk ittifak teşebbüsünü, geleneksel dostu saydığı  İngiltere nezdinde yapmıştı. İtalya'nın Trablusgarb'a saldırması,  Osmanlı Devleti adamlarında Üçlü İttifaka karşı bir antipati uyandırmıştı.  Tabii, ayrıca Avusturya'nın Balkan politikası ve Bosna-Hersek'i  ilhak etmiş olması da bu antipatide rol oynuyordu. Bu şartlar  içinde Maliye Nazırı Cavit Bey, 1911 Ekiminde İngiltere Bahriye  Bakanı Winston Churchill'e bir mektup yazarak, Osmanlı Devletiyle  İngiltere arasında bir ittifak yapılmasını teklif etmişse de,  Churchill, Dışişleri Bakanı Crey'e danıştıktan sonra verdiği cevapta,  "Şimdilik yeni siyasi bağlar altına giremeyiz" diyerek, ittifak  teklifini reddetmiştir.

            İkinci ittifak teşebbüsü Bulgaristanla oldu. İttifak teklifi  Bulgaristan'dan geldi. İstanbul'da 1913 yazında Türk-Bulgar barış  görüşmeleri yapılırken, Bulgarlar Osmanlı Devletiyle bir ittifak yapmak  istediler. Zira Bulgaristan Makedonya üzerindeki geniş ihtiraslarını  gerçekleştiremediği gibi, birinci Balkan savaşında kazandığı toprakların  bir kısmını da ikinci Balkan savaşının sonunda elinden kaçırmıştı.  Osmanlı Devleti de, Balkan savaşlarının sonunda kaybettiği  Limni, Midilli, Sakız gibi adaları Yunanistan'ın elinde bırakmamak  için Yunanlılarla bir mücadeleye kararlı olduğundan, bu teklifi kabul  etti ve İstanbul'da görüşmeler yapıldı ve bir ittifak tasarısı hazırlandı.  Fakat bu tasarı gerçekleşemedi ve, sonraki görüşmeler de  uzayarak bir sonuca varamadı. Çünkü, bir defa, Bulgarlar Makedonya'dan  çok geniş topraklar istiyorlardı. Bulgaristan Osmanlı Devletine  sırtını dayayıp topraklarını genişletmek istiyordu. Öte yandan,  Bulgaristan, Türk-Bulgar ittifakına Almanyayı da sokmak istemiş,  fakat Almanya bu ittifaka katılmaya yanaşmamıştı. Böylece ikinci  teşebbüs de sonuçsuz kaldı.

            Osmanlı Devletinin üçüncü ittifak teşebbüsü Fransa nezdinde  oldu. Bahriye Nazırı ve Türk-Fransız Dostluk Cemiyeti Başkanı Cemal  Paşa, 1914 Temmuzu başlarında Fransız donanmasının manevralarına  davet edilmişti. Cemal Paşa Fransız Dışişleri Bakanlığı yetkilileri  ile tamasa geçerek, Fransa ile Osmanlı Devleti arasında bir  ittifakı gerçekleştirmek istedi. Cemal Paşaya göre, Saray-Bosna  olayı bir genel savaşa varacaktı ve İtilaf Devletlerinin Merkezi Devletleri  çember içine almak için bir boşluk kalmıştı, o da Osmanlı  Devletiydi. Eğer İtllaf Devletleri Osmanlı Devletini de kendi ittifaklarına  alırlarsa, o zaman Merkezi Devletler tamamen sarılmış olurdu.

            Fransız hükümeti Cemal Paşa'nın teklifine verdiği cevapta, Rusya  razı olmadıkça bu ittifakın gerçekleşemiyeceği idi. Bu, teklifin  reddi idi.

            Osmanlı Devletinin İtilaf Devletleri blokuna katılmak için yaptığı  bu ikinci teşebbüsün de gerçekleşmemiş olması, Osmanlı Devletini  ister istemez Almanya'nın kucağına atmıştır. Kabinede Alman  ittifakına taraftar olanların başında Sadrazam Sait Halim Paşa, Harbiye  Nazırı Enver Paşa, Dahiliye Nazırı Talat Bey ve Meclis Reisi Halil  Bey geliyordu. Bununla beraber, Üçlü İttifak blokuna katılma teklifi  ilk önce Avusturya'dan gelmiş, bu teklif üzerine Osmanlı Devletİ 22  Temmuzda ittifak için Almanyaya başvurmuş ve İİ'inci Wilhelm'in isteği  üzerine Almanya Osmanlı Devletiyle ittifak görüşmelerine başlamıştır.

            İttifak görüşmeleri 27 Temmuzda İstanbul'da başlamış ve 2  Ağustos 1914'de de Türk-Alman ittifakı imzalanmıştır. İtilaf Devletleri  taraftarı olarak bilinen Maliye Nazırı Cavit Bey ile Bahriye  Nazırı Cemal Paşa ve kabinenin diğer birçok üyeleri, bu gizli görüşmelerden  haberdar edilmemişler ancak ittifak imzalandıktan  sonra kendilerine haber verilmiştir.

            Bu ittifaka göre:

            1) İki devlet, Avusturya ile Sırbistan arasında çıkan bir anlaşmazlıkta  tam bir tarafsızlık göstereceklerdir.

            2) Rusya'nın aldığı askeri tedbirler sonunda, Avusturya ile Rusya  savaşa tutuşur ve Almanya da Avusturya'nın yardımına gitmek  zorunda kalırsa, Osmanlı Devleti de savaşa katılacaktır.

            3) Osmanlı Devleti tehdit altında kalırsa, Almanya Osmanlı Devletini  silahla savunacaktır.

            4) İttifak 1918 yılı sonuna kadar devam edecek ve taraflardan  biri feshetmezse, beş yıl için yeniden yürürlükte olacaktır.

            4 Ağustos 1914 günü dünya savaşı patlak verdiği zaman Osmanlı  Devleti bu şekilde zarlarını kesin olarak atmak zorunda bulunmuştu.  Fakat savaşın patlamasiyle birlikte, Türk-Alman ittifakının varlığını  bilmeyen İtilaf Devletleri, Osmanlı Devletinin tarafsızlığını sağlamak  için çaba harcadılar. Çünkü, Osmanlı Devleti tarafsız olursa,  Müttefikler (yani İtilaf Devletleri) Rusyaya yardım edebilmek için  Boğazlardan serbestçe geçebileceklerdi. Gerçekten, Osmanlı Devleti  de ittifak imzalamakla beraber, hemen savaşa girmeye taraftar değildi  ve bunun için de savaşın patlaması karşısında tarafsızlığını  ilan etmişti. Osmanlı Devletinin tarafsızlığına özellikle Rusya önem  veriyordu. Bu sebeple Müttefikler Osmanlı Devletinin savaş boyunca  tarafsız kalması için bu devlet nezdinde bazı teşebbüslerde bulundular.  Fakat Osmanlı Devletinin tarafsızlığa karşılık ileri sürdüğü  isteklerin en hafifi sayılabilecek olan, kapitülasyonların kaldırılması  konusunda bile kesin bir taahhüde girişmek istemediler. Ege adalarının  tekrar Osmanlı Devletine verilmesi, Mısır meselesinin çözümlenmesi  gibi toprak isteklerine ise hiç yanaşmadılar. Bu istekler  karşısında dikbaşlılık özellikle İngiltere'den gelmiştir. Bir yazarın  dediği gibi, İngiltere, Türkleri bile bile kızdırmak ve onları Kayzer'in  kollarına itmek isteseydi, bundan daha başka türlü hareket edemezdi.

            Osmanlı Devleti savaş karşısında tarafsızlığını ilan etmekle beraber,  Ağustosun ilk haftasından itibaren olaylar ve Almanya'nın çabaları  Osmanlı Devletini savaşa katılmaya sürüklemiştir.

            Bu olayların ilkini, iki Alman savaş gemisinin Boğazlara sığınması  teşkil eder. Akdeniz'de İngiliz donanmasının takibine uğrayan  Goeben ve Breslau adlı iki Alman savaş gemisi 10 Ağustosta Çanakkaleye  sığındı. Osmanlı Devletinin tarafsız devlet olarak bu gemileri  enterne etmesi, yani bu gemilerin silahlarını sökmesi ve personelini  de gözaltına alması gerekirdi. Lakin Almanya buna şiddetle itiraz  etti. Bunun üzerine, güya Osmanlı Devleti bu gemileri daha önce  Almanya'dan satın almış oldu ve gemilere Türk bayrağı çekilerek,  tayfalara da fes giydirildi ve Goeben'e Yavuz ve Breslau'a da Midilli  adları verilerek Osmanlı donanmasına katıldı. Bu tevil, İtilaf devletlerinin  gözünden kaçmadıysa da, Osmanlı Devletini tarafsızlıktan  ayırmak istemediklerinden seslerini çıkarmadılar.

            Bu olaydan sonra Osmanlı donanması, bu iki geminin komutanı  olan Amiral Souchon'un komutası altına verildi ki, bu durum Osmanlı  Devletinin savaşa katılmasında büyük rol oynacaktır.

            Öte yandan Almanya da Osmanlı Devletini savaşa girmeye zorlamaya  başlamıştı, Bunun özellikle Avusturya istiyordu. Çünkü Osmanlı  Devleti savaşa girerse, Kafkas cephesinde bir kısım Rus kuvvetlerini  üzerine çekeceğinden, Avusturya ve Almanya'nın yükü hafifleyecekti.  Osmanlı Devleti bu baskılara karşı koymaya çalıştı. Bir  defa, seferberlik henüz tamamlanmamıştı. İkincisi, Bulgaristan savaşa  katılmadıkça ve Romanya'nın tarafsızlığı sağlanmadıkça savaşa  katılmaya niyetli değildi. Özellikle bu son sebepten ötürü, Osmanlı  Devleti Bulgaristan'ı da savaşa sokmak için bu devlet nezdinde  teşebbüste bulundu. Lakin Bulgaristan Romanya'dan çekiniyordu  ve onun tarafsız kalmasını istiyordu. Osmanlı Devleti Romanya'nın  tarafsızlığını sağlamak için de çaba harcadıysa da, bu devlet  tarafsızlık konusunda bir taahhütte bulunmaya yanaşmadı.

            Bu sırada Eylül ayı gelmişti. Marne muharebeleri, Almanya'nın  Fransayı 6 haftada yere serme planını suya düşürmüştü. Onun içln  Almanya'nın Osmanlı Devletini de savaşa sokmak için baskıları arttı.  Almanya şimdi Rusya ile esaslı bir mücadeleye girdiğine göre ve  Avusturya da Rusya karşısında pek birşey yapamadığına göre, Osmanlı  Devletinin de Rusyaya bir cephe açmasını istiyordu. Şimdi  Osmanlı Devleti seferberliğini de tamamladığı için, elinde savaşa  katılmamak hususunda bir sebep de kalmamıştı. Fakat yeni bir bahane  bulmaktan da geri kalmadı: Devletin mali durumu iyi değildi  ve borç paraya ihtiyacı vardı. Almanya bunun üzerine Osmanlı Devletine  borç verdi. Lakin Osmanlı Devleti yine Almanyayı oyalamak  için uğraştı.

            Almanya bu şekilde Osmanlı Devleti için baskıda bulunurken  öte yandan İstanbul'daki Alman askeri yardım heyeti de Osmanlı  Devletini savaşa sokmak için çabalıyordu. Başta Harbiye Nazırı Enver  Paşa olmak üzere, kabinenin bazı üyeleri de devletin savaşa  girmesini istiyorlardı. Bunun sonucu olarak, Enver Paşa'nın emri ile  Amiral Souchon Osmanlı donanmasını alarak 29-30 Ekim 1914 gecesi  Karadenize çıktı ve Odesa ve Sivastopol gibi Rus limanlarını topa  tuttu.

            Bu olay üzerine İngiltere, Fransa ve Rusya, Osmanlı Devletine  savaş ilan ettiler. Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşına böyle giriyor  ve Osmanlı İmparatorluğunun sonu tamamlanıyordu.

            2

            1915 Yılı

            A) Osmanlı Devletinin Cephe Durumu

            Gerek Almanya ve gerek Osmanlı Devleti, savaşa katılırken,  Rusya ile İngiliz İmparatorluğu içindeki Müslümanları ayaklandırmanın  bu iki devlete büyük gaileler çıkaracağını ümit etmişlerdi.  Çünkü Osmanlı Padişahının Halife'lik sıfatı ve bu sıfatla Müslümanlık  aleminin dinsel lideri olması dolayısiyle, Cihad-ı Mukaddes ilan  edildiği takdirde, bütün Müslümanlığın hıristiyanlara karşı ayaklanacağı  sanılıyordu. Gerçekten Şeyhülislam 23 Kasım 1914 de Cihad-ı  Mukaddes ilan ederek, Kırım, Türkistan, Hindistan, Afganistan ve  Afrika Müslümanlarını hıristiyan milletler olan İngiltere, Fransa ve  Rusyaya karşı savaşa davet etti. Lakin bundan hiçbir sonuç çıkmadı.  Irak'da Türk askeri sadece İngiliz kurşunu ile değil, Müslüman Arabın  kurşunu ile de çölde şehit düşecektir. Çanakkale'de kanlarını  ve hayatlarını verenler Müslümanlığı değil, vatanlarını savunanlar  olacaktır. Hind Müslümanları ise, Irak ve Mısır cephelerinde Halifenin  Müslüman-Türk askerine karşı çarpışmakta tereddüt göstermeyecektir.

            Osmanlı Devletinin Almanlarla birlikte yaptığı savaş planının  esasları şöyleydi: 1) Doğu Anadolu ve Kafkasya üzerinden Rusyaya  bir darbe vurmak. Cihad-ı Mukaddes sebebiyle, bu cephede Kafkasya  ve Orta Asya Türklerinin ayaklanmasına güvenilmişti. 2) İngiltere'nin  ana imparatorluk yolunu kesmek için Süveyş Kanalına ve  Mısır'a karşı harekete geçmek. Bu cephede de Trablusgarp ve Sudan  Müslümanlarına güvenilmekteydi. 3) Ege ve Akdeniz'de İngiliz  ve Fransız donanmaları egemen olduğundan, Çanakkaleyi korumak  için Trakyada önemli bir kuvvet bırakılması.

            Bu Türk-Alman planına karşılık, İngiltere de Osmanlı Devletini  hassas noktalarından vurmak için ilk önce güney Irak'da ve ondan  sonra da Çanakkalede iki cephe açınca, Osmanlı Devleti daha  savaşın başında dört cephede savaşmak zorunda kaldı. Daha sonraları  cephelerin sayısı artacaktır.

            Kafkasya Cephesi : Güney Kafkasya ve kuzey İran'a girip Rusların  arkasını çevirmek için, Başkomutan Enver Paşa, 20 Aralık 1914  de, 150.000 kişilik bir Türk kuvvetine Sarıkamış-Umraniye istikametinde  taarruz emri verdi. Bu cephede Rusya'nın da 160.000 kişilik  bir kuvveti bulunuyordu. Bu taarruz 22 Aralık 1914'den 19 Ocak 1915'e  kadar devam ettiyse de, yüksek dağlar, yolsuzluk, soğuk, açlık ve  tifüs sebebiyle Türk kuvvetleri 90.000 kişilik bir kayıp vermesine rağmen,  Rus cephesinin arkasına düşemedi ve plan gerçekleşemedi.

            Ruslar da birşey yapamamakla beraber, güneye sarkarak Malazgirt-Van  bölgesine uzandılar.

            Doğu cephesinde faaliyet, Çanakkale teşebbüsünün başarısızlığı  sebebiyle, Rusların 1916 yılı başından itibaren taarruza geçmesiyle  başlamıştır. 1916 Şubatında Ruslar Erzurum'u, Nisanda Trabzon'u,  Temmuzda da Erzincan ve Muş'u düşürdüler.

            Doğu cephesinde Türk-Alman planı suya düşmüş oluyordu.

            Kanal Cephesi: Bu cepheye verilen önem dolayısiyle Cemal  Paşa, Bahriye Nazırlığı da kendisinde kalmak üzere, Suriye'deki 4'üncü  ordu komutanlığına getirilmişti. Cemal Paşa 1915 Şubatında  Kanal'ı geçmek için iki teşebbüs yaptı ise de, demiryolu ulaşımı olmaması  ve iyi bir su ikmali yapılmadıkça çölü aşmanın mümkün olmayacağını  gördü.

            Çanakkale savaşları dolayısiyle bir kısım kuvvetin bu cepheden  alınması ve İngilizlerin de Çanakkaleye önem vermeleri sebebiyle,  1915 yılında bu cephede önemli bir gelişme olmadı.

            Irak Cephesi: Bu cephe, iki amaçla İngilizler tarafından açılmıştır.  Biri, Abadan petrollerini korumak, ikincisi de kuzeye çıkıp  Ruslarla birleşerek, Türk kuvvetlerinin İran'a girip Hindistan'ı tehdit  etmesini önlemekti.

            İngiltere 1914 Kasımında Hindistan'dan getirdiği kuvvetleri Basraya  çıkardı ve kuzeye ilerledi. 1915 Eylülünde İngilizler, Bağdat'ın  160 kilometre güneyindekt Kut-el-Amara'ya girdiler. Lakin Türk kuvvetleri  biraz kuzeyde Selmanı Pak'da kuvvetli bir savunma kurmuşlardı.  Kasım ayında burada İngilizlerin yaptıkları taarruz kendilerine  çok pahalıya maloldu ve kuvvetlerinin üçte birini kaybeden İngilizler,  yılın sonunda tekrar Kut üzerine çekildiler.

            Çanakkale Savaşları: Müttefiklerin Çanakkale Boğazına karşı  teşebbüsleri daha 1914 Ağustosundan itibaren bahis konusu olmuş,  lakin Osmanlı Devleti henüz tarafsız olduğu için bu mesele üzerinde  fazla durulmamıştı. Osmanlı Devleti savaşa katıldıktan sonra ise,  yapılacak askeri bir teşebbüsle Boğazların ele geçirilmesi tasarısı  daha ciddiyetle ele alındı. Bu fikrin şampiyonu, İngiliz Bahriye Bakanı  Wiston Churchill idi ve ona göre Çanakkale Boğazı donanma  ile zorlanırsa, Boğazları ve İstanbul'u ele geçirmek mümkün olurdu.  Askerler bu fikre katılmamakla beraber ve Boğazların işgali için muhakkak  asker çıkarmak gerekeceğine inanmalarına rağmen, Churchill  fikrini kabineye ve askerlere kabul ettirmeye muvaffak oldu.

            Çanakkale teşebbüsünün gayesi şu noktalarda toplanmaktaydı:  1) Boğazlar ve İstanbul Müttefiklerin eline geçerse, Osmanlı Devleti  için barışı kabullenmekten başka çare kalmaz ve bu suretle Osmanlı  İmparatorluğunun açmış olduğu ve Müttefiklerin açtığı bütün  cepheler tasfiye edilmiş olurdu. 2) Boğazlar ele geçirilirse Rusya  ile yakın temas kurulmuş olur, Rusyaya silah ve malzeme sevki  ve Rusya'nın da buğdayından faydalanma sağlanmış olurdu. 3) Osmanlı  Devletinin savaştan çekilmesi ve Müttefiklerin Boğazlara yerleşmeleri,  henüz savaşa katılmamış diğer Balkan devletleri üzerinde  de etki yapar ve bu devletler Merkezi Devletler safında savaşa  katılmaya cesaret edemezlerdi.

            Bu amaçlarla ortak bir İngiliz-Fransız donanması, 19 Şubat  1915'ten itibaren, dış denizden, Çanakkale Boğazının iki tarafındaki  Türk tabyalarını bombardımana başladılar. Zaman zaman çok şiddetli  olan bu bombardımanlar 18 Marta kadar devam etti. Nihayet,  18 Mart 1915 günü, havanın güneşli, rüzgarsız ve denizin sakin olduğu  bir sırada müttefik donanması Çanakkale Boğazına girerek,  boğazı geçme teşebbüsünde bulundu. Lakin bu teşebbüs bir felaket  oldu. Boğazı geçme teşebbüsü sabah 10.45 de başlamıştı. Akşam  güneş batarken 7 müttefik gemisi Boğazın sularına gömülmüş  bulunuyordu. Bu durum karşısında müttefik donanması geri çekilmek  zorunda kaldı.

            Müttefiklerin bu başarısızlığı bütün dünyada büyük yankı uyandırdı.  Olay müttefiklerin prestijine bir darbe idi. Bunun, tarafsız devletlerle  bütün Müslüman aleminde geniş politik etkileri olabilirdi.  Bu sebeple Müttefikler işi sonuna kadar götürmeye karar verdiler  ve Nisan ayı sonlarına doğru 70.000 kişilik bir İngiliz-Fransız kuvveti  Gelibolu yarımadasının güney burnundaki plajlara çıkarılmaya  başlandı. Gelibolu yarımadasını işgal etmek suretiyle Çanakkale boğazına  hakim olunmak isteniyordu.

            Gelibolu yarımadasında Türk Askeri istilacı kuvvetlere karşı son  derece şiddetli bir mukavemet gösterdi. Müttefikler bunu hiç beklemiyorlardı.  Türk Askeri istilacı kuvvetleri denize atamadı, fakat  düşman da iki buçuk ayda ancak 3 kilometre ilerleyebildi. Çok kanlı  muharebeler oldu.

            Müttefikler güneyden ilerlemiyeceklerini görünce, 6 Ağustostan  itibaren, Gelibolu yarımadasının batı kıyılarındaki Suvla plajlarına  yeni kuvvetler çıkardılar. Ağustos ayı Çanakkale muharebelerinin en  şiddetli safhasını teşkil eder. İlerlemeye çalışan düşman kuvvetleri  ile Mustafa Kemal'in komutanı bulunduğu Anafartalar Grubu arasında  çok kanlı muharebeler oldu ve düşman yine ilerliyemedi. Müttefik  kuvvetleri Anafartalarda üç hafta içinde 40.000 kişi kaybetti.

            Müttefikler bu sefer de muvaffak olamayınca ve devamlı olarak  asker kaybetmeye başlayınca, bu teşebbüsten vazgeçtiler ve  Aralık ayından itibaren çekilmeye başladılar. Müttefikler ölü ve yaralı  olarak 250.000 kişi kaybetmişlerdi.

            Çanakkale muhabereleri aynı zamanda 250.000 Türk Erine de  maloldu. Fakat Boğazlar da düşmana verilmemişti. Çanakkale ruhu  Milli Mücadele ruhunun başlangıcı oldu.

            B) Boğazların Rusyaya Verilmesi

            Müttefiklerin Çanakkaleyi zorlama teşebbüslerinin önemli bir  sonucu da Rusya'nın, kağıt üzerinde de olsa, nihayet Boğazlar üzerindeki  geleneksel ve tarihi emellerini İngiltere ve Fransaya kabul  ettirmek suretiyle, İstanbul'u ve Boğazlar'ı ele geçirmesidir.

            Savaş patladıktan kısa bir süre sonra ve daha Osmanlı Devleti  tarafsız iken, Rusya Boğazlar, İstanbul ve Osmanlı İmparatorluğu  üzerindeki emellerini, bu fırsattan faydalanarak gerçekleştirmek için  bir takım planlar hazırlamak suretiyle faaliyete geçmiş bulunuyordu.  Bu hazırlıkları yaparken de, müttefikleri İngiltere ve Fransa  nezdinde zemin yoklamalarına girişmişti. Lakin Osmanlı Devleti Ekim  1914 sonunda savaşa katıldıktan sonra, Rusya bu konudaki faaliyetlerini  arttırdı. Rusya Kasım ayı içinde yaptığı teşebbüslerine, müttefikleri  İngiltere ve Fransa'dan olumlu cevaplar aldı. Yalnız İngiltere  İstanbul ve Boğazlar meselesinin Rusya'nın yararına bir şekilde  çözümleneceğini bildirmekle beraber, bu çözümün kesin şeklini Almanya'nın  yenilgisine bırakmak istedi. Çünkü, Rusya İstanbul ve Boğazları  Osmanlı Devleti yıkılır yıkılmaz ele geçirirse, Almanya ile  savaştan çekilmesinden İngiltere korkuyordu. Fransaya gelince, bu  devlet de Rusya'nın ileri sürdüğü istekler karşısında, kendisinin de  Suriye ve Filistin üzerindeki isteklerini belirtmiş ve Rusya da  bunları kabul etmişti.

            Rusya bu diplomatik teşebbüslerle zemini hazırlamaya çalışırken,  Müttefiklerin Çanakkaleyi geçme tasarıları ortaya çıktı. Müttefikler,  kendileri Çanakkaleyi zorlarken, Rusya'nın da bir filosunu İstanbul  Boğazına gönderip İstanbul'a girmeye çalışmasını teklif ettiler.  Lakin Rusya donanmasını bu işe yeterli görmedi ve böyle bir teşebbüse  cesaret edemedi. Onun üzerine İngiltere ve Fransa da Çanakkale  macerasına atıldılar. İngiltere ile Fransanın tasarılarının gerçek  haline getirilmesi Rusyayı endişeye sevketti. Çünkü İngiltere ve  Fransa, kendisinden önce Boğazları ve İstanbul'u ele geçirirse, bu  toprakları bu iki devletin elinden almak güçleşirdi. Bu sebeple Rusya,  1915 Şubatından itibaren iki müttefikini Boğazlar konusunda bir  anlaşmaya zorlamaya başladı. 4 Mart 1915 de İngiltere ve Fransaya  verdiği notalarda şu istekleri ileri sürdü:

            İstanbul şehri, İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara denizinin  batı kıyıları ve Midye-Enez çizgisine kadar güney Trakya ile,  İstanbul Boğazının doğu kıyısı ile Sakarya nehri ve İzmit körfezinin  sonradan tesbit edilecek bir noktası arasında kalan topraklar, Marmara  denizindeki adalar Rusyaya ilhak edilecektir. İmroz ve Bozcaada'nın  kaderi de Rusyaya danışılmadan tayin edilmeyecektir.

            Rusya'nın bu baskısı İngiltere ile Fransa'nın hoşuna gitmemesine  rağmen, müttefiklerin ortak davası için yaptığı hizmetlerden ve  batı cephesinin yükünü hafifletmek için harcadığı çabalardan ötürü,  Rusya'nın hakkını teslim etmek için, Boğazlar ve İstanbul konusundaki  isteklerini kabul etmek zorunda kaldılar. İngiltere 12 Mart  1915 de ve Fransa da 10 Nisan 1915 de Rusyaya verdikleri notalarla,  Rusya'nın isteklerini kabul ettiklerini bildirdiler.

            Bu sonuca varan diplomatik müzakerelerde Rusya da, İngiltere  ile Fransa'nın Asya Türkiyesindeki özel haklarını ve ayrıca Osmanlı  egemenliğinden ayrılarak Arap ülkelerinin bağımsız bir varlık olmasını  kabul etmiştir.

            C) İtalya'nın Savaşa Katılması

            Osmanlı Devletinden sonra savaşa katılan ikinci tarafsız devlet  İtalya olmuştur.

            Saray-Bosna suikastının doğurduğu gerginlik sırasında Avusturya,  Sırbistan'a karşı savaş hazırlıklarına girişirken ve 28 Temmuz  ültimatomunu hazırlarken, Üçlü İttifak hükümlerine göre gerektiği  halde, İtalyaya hiç danışmamıştı. Almanya ise, İtalya'nın bir kısım  Fransız kuvvetlerini Alplerde tutmasına önem verdiği için, Avusturya,  Sırbistan'a karşı savaşa girmeden önce İtalyaya da bir taaviz  vermesini istemiş, lakin Viyanaya sözünü dinletememişti. Avusturya,  İtalya'nın yardımına değil, sadece tarafsızlığına önem verdiğinden  ve İtalya'nın bir takım isteklerle karşısına çıkıp kendisini  uğraştırmasından endişe ettiğinden, yumurta kırılmadan omlet yapılmaz  diyerek, İtalyaya hiç aldırmadan kendi yolunda devam etti.

            Avusturya'nın Sırbistan'a savaş ilanı sonucu Almanya ve Avusturya,  İtifaf Devletleri ile savaşa tutuşunca. İtalya da kendisini Üçlü  İttifakla bağlı saymayıp, 3 Ağustosta tarafsızlığını ilan etti. Mamafih,  bunu yaparken, bir yandan Almanyaya, kendisinin de müttefiklerinin  yanında savaşmasının muhtemel olduğunu söylüyor, öte  yandan da, 4 Ağustostan itibaren Rusya nezdinde teşebbüsü geçip,  toprak isteklerinin onlar tarafından tatmin edilmesine karşılık İtilaf  Devletleriyle birlikte savaşmayı teklif ediyordu. Gerçekte İtalya'nın  gayesi, kim kendisine fazla toprak vaadederse onun yanında savaşa  katılmaktı. Öte yandan İtalya'nın Merkezi Devletlere de fazla güveni  yoktu. Dışişleri Bakanı San Guiliano şöyle düşünüyordu: Merkezi  Devletler mutedil bir zafer kazanırlarsa, İtalyaya yeteri kadar taviz  vermek imkanına sahip olamazlar. Eğer İtilaf Devletlerine karşı kesin  bir zafer kazanılırsa, o zaman da, İtalyaya taviz vermekte ne  menfaatleri olacak ve ne de böyle bir şey için arzu duyacaklardı.

            Bu sebeplerden ötürü İtalya ilk teşebbüsünü İtilaf Devletleri nezdinde  yaptı. İtilaf Devletleri İtalya'nın bu teşebbüsünü gayet uygun  bir davranışla karşılayıp, Ağustos ayının ortalarından itibaren bir  yandan Rusya, İngiltere ve Fransa arasında görüşmeler başladı. İtilaf  Devletleri İtalyaya, Trieste, Trentino ve Arnavutlukta Valona bölgesini  verebileceklerini bildirdiler. Bunun karşılığında da İtalya hemen  savaşa katılacaktı. Fakat, İtalya'nın, savaşa girmek için, İtilaf  Devletlerinden askeri yardım da istemesi görüşmelerin kesilmesine  sebep oldu.

            Görüşmelerin kesilmesinden başka bir sebep de, Merkezi Devletlerin  savaş durumunda üstünlüğe sahip olması ve İtalya'nın bu  durumdan faydalanarak İtilaf Devletlerinden mümkün olduğu kadar  fazla pay koparmak istemesiydi. İtilaf Devletleri ile İtalya arasında  görüşmeler durunca, İtalya bu sefer Avusturyaya döndü ve onunla  anlaşmak istedi. Eylül başında Almanya'nın Marne muharebelerini  kesin bir sonuca ulaştıramaması İtalya'nın önemini arttırmıştı ve onun  için, Almanya Avusturya'nın İtalya ile anlaşmasını istedi. Almanya'nın  aracılığı ile Avusturya-İtalya görüşmeleri 1915 Ocak ayının ortasında  başladı. İtalya Avusturya'dan çok şeyler istedi : Avusturya sınırları  içinde bulunan fakat halkı İtalyan olan Güney Tirol, Gradisca,  Trentino ve Izonzo nehrinin batısındaki topraklar derhal İtalyaya  terkedilecek, İtalya Arnavutlukta Valona'yı ve Adriyatik adalarını alacak  ve ayrıca 12 Ada da İtalya'nın olacaktı.

            Avuşturya bu toprakları İtalyaya vermeği kabul etti, fakat bunlar  savaş bittikten sonra İtalyaya geçecekti. Halbuki İtalya hemen  istiyordu. Avusturya bunu kabul etmeyince, pazarlık görüşmeleri kesildi.

            1915 Martının ortalarından itibaren Müttefiklerin Çanakkale cephesini  açmaya teşebbüs etmeleri, bu sefer İtalyayı tekrar müttefikler  tarafına yöneltti. İtalya, İngiltere ve Fransa'nın İstanbul ve Boğazları  Rusyaya vereceğini ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarını  paylaşmakta olduklarını da haber almıştı.

            İtalya'nın İtilaf Devletleri ile yaptığı bu seferki görüşmeler, başarı  ile sonuçlandı ve İtalya ile İngiltere, Fransa ve Rusya arasında  26 Nisan 1915 de Londra'da bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya  göre, İtalya Tirol'lerin bir kısmını, Trieste ile Istiryayı, Arnavutlukta  Valona ile Saseno adasını, Dalmaçya adalarından bir kısmını ve Oniki  Ada'yı alıyordu. Ayrıca, Osmanlı İmparatorluğunun toprakları bölüşüldüğünde  Antalya bölgesini İtalya alacak, Alman sömürgeleri paylaşıldığında  İtalya'nın Trablusgarp ve Eritre sömürgeleri genişletilecekti.  Buna karşılık İtalya da bir ay içinde savaşa katılacaktı.

            Gerçekten İtalya 20 Mayıs 1915 de Avusturyaya savaş ilan etti.  Çanakkale muharebelerinin şiddetlendiği bir sırada da, yani 1915  Ağustosunda, Almanya ile Osmanlı Devletine de savaş ilan edecektir.

            İtalya esas itibariyle Avusturyaya karşı savaş açmakla beraber,  ne 1915 yılında ve ne de bundan sonraki yıllarda başarılı bir savaş  yapmış değildİr. Yalnız, Avusturya ile savaşa tutuşmakla, Avusturyaya  yeni bir cephe açtırmış ve dolayısiyle Avusturya'nın diğer cephelerindeki  durumunu zayıflatmıştır.

            Ç) Bulgaristan'ın Savaşa Katılması

            Bulgaristan da savaşa katılırken, İtalya gibi, toprak ihtiraslarını  gerçekleştirmek amacı ile hareket etmiştir. Bulgaristan ikinci Balkan  savaşı sonunda kaybettiği toprakları tekrar kazanmak istiyordu  ki, bunlar Romanyaya kaybettiğl Dobruca, Yunanistan'a kaybettiği  Kavala ve Serez ve Sırbistan'a kaybettiği Makedonya topraklarıydı.

            İtalya meselesinde olduğu gibi, Bulgaristan meselesinde de, savaşan  taraflar bu devleti kendi yanlarına almak istemişlerdlr. Her  iki tarafın da gayesi, Bulgaristan'ı yanlarına almak suretiyle,  Balkanlardaki kuvvet dengesini kendi taraflarına eğiltmekti. Kaldı ki  Bulgaristan'ın şu veya bu tarafta savaşa girmesinin, Yunanistan ile  Romanya'nın da durumlarını etkileyeceğine inanılıyordu.

            Bu sebeplerin yanında, Merkezi Devletler için rol oynayan başka  bir sebep daha vardı. O da Osmanlı İmparatorluğu idi. 1915 Martında  Çanakkale cephesinin açılması, Osmanlı Devletini güç durumda  bıraktığı gibi, askeri bakımdan da zayıflatmıştı. Osmanlı Devleti  Almanya'dan yardım istiyordu. Bulgaristan ise, Osmanlı Devletini  Merkezi Devletlere birleştiren bir geçitti.

            İtalyan meselesinde nasıl İtilaf Devletleri, Avusturya ve Osmanlı  Devletinin sırtından İtalyaya toprak vaadederek avantajlı bir durum  sağladıysalar, Bulgaristan meselesinde de Merkezi Devletler  avantajlı durumdaydılar. Çünkü Avusturya'nın Sırbistan'a savaş açmasiyle  Sırbistan güç durumdaydı ve Bulgaristan'ın istediği Makedonya  toprakları da Sırbistandaydı. İkinci olarak, Merkezi Devletler  Balkanlarda üstün durumda bulunduğundan, Bulgaristan'ın istediği  toprakların ele geçirilmesi bu devletler için daha mümkün  görünmekteydi. Nihayet, Almanya ve Avustuya'nın Rusyaya karşı  yaptığı savaşlar bu iki devletin üstünlüğü ile devam etmekteydi.  Yani Bulgaristan'ın Rusya'dan korkusu yoktur.

            Bununla beraber, Bulgaristan'ı tereddüde sevkeden tek nokta  Müttefikler Çanakkaleyi ele geçirirlerse, durum önemli bir şekilde  onların lehine dönebilirdi. Bunun için Bulgaristan Çanakkale savaşlarının  sonucunu bekledi ve bu savaşlarda Müttefiklerin bir şey yapamıyacağını  görünce, 1915 Ağustosundan itibaren Almanya, Avusturya  ve Osmanlı Devletiyle görüşmelere başladı.

            Bu görüşmeler sonunda Bulgaristan Osmanlı Devletiyle 3 Eylül  1915 de imzaladığı bir anlaşma ile, Meriç'in batısında bulunan  Dimetoka'yı Osmanlı Devletinden aldı. Yani Türk-Bulgar sınırı Meriç  oluyordu.

            Bulgaristan 6 Eylül 1915 de Almanya ve Avusturya ile imzalamış  olduğu anlaşmalarla, 35 gün içinde Sırbistan'a karşı savaşa girmeyi  kabul etti. Buna karşılık kendisine bütün Sırbistan Makedonyası  verilecekti. Bundan başka, Romanya ve Yunanistan Müttefikler  yanında yer alırsa, o zaman da, Dobruca ile bütün Yunan Makedonyası'nı  alacaktı. Yani bu anlaşma gerçekleştiği takdirde, Bulgaristan  bütün Makedonya topraklarını ele geçirmiş olacaktı ki, bu, Ayestefanos  Bulgaristan'ının yeniden kurulması idi.

            Bu anlaşmalar üzerine Bulgaristan 12 Ekim 1915 de Sırbistan'a  karşı savaşa başladı. Bu şekilde Sırbistan kuzeyde ve güneyden  iki cepheli savaş durumuna girmiş oluyordu. Bunun üzerine İngiltere  ve Fransa, Yunanistan'ın tarafsızlığına aldırmayarak, Sırbistan'a  yardım etmek amacı ile, Selanik'e asker çıkardılarsa da Sırbistan'ı  kurtaramadılar. Sırp kuvvetleri bütün Sırbistan'dan çekildiler  ve Avusturya kuvvetleri Sırbistan ile Arnavutluğu tamamen işgal  ettiler. Bu suretle Bulgaristan da Sırbistan Makedonyasını ele  geçirmiş oluyordu. Fakat savaşın genel sonucu Bulgaristan'ın beklemediği  bir biçim alacak ve bu kazançları elinden kaçırdığı gibi,  Dedeağac'ı da kaybedecektir.

            D) Avrupa'da Cephe Durumları

            Batı Cephesi: Bu cephenin önemli iki olayı, Joffre komutasındaki  İngiliz-Fransız kuvvetlerinin Mayıs 1915 de ve Eylül 1915 de  Alman cephesine karşı girişmiş oldukları iki büyük taarruz hareketidir.  Bu taarruzlar Müttefikler için başarısızlıkla sonuçlanmakla  beraber, Müttefiklerin 250.000 ve Almanların da 140.000 kişi kaybettikleri  bu taarruzların sonunda ne Müttefikler, ne de Almanlar askeri  durumu kendi lehlerine çevirmeye muvaffak olabildiler.

            Doğu Cephesi: Bu cephe ise Merkezi Devletler için çok daha  iyi bir şekilde gelişmiştir. 1915 Nisanı ortalarında başlayan ve iki  ay kadar süren ortak Alman-Avusturya taarruzu sonunda Galiçya  Ruslardan tamamen temizlenmiştir. Bundan sonra Almanlar Ruslara  karşı Polonya'da bir imha muharebesine girişmişler ve fakat Rus  kuvvetlerini çevirip imha edememişlerdir. Bununla beraber, Temmuz  ortalarında başlayan bu Alman taarruzları sonunda, Ruslar daima  geri çekilerek, önce Varşova, Ağustosta Kovno ve Eylülde de Vilna  Almanların eline geçti.

            Deniz Savaşları: 1915 yılının en önemli deniz savaşı 1915 Ocak  ayında Dogger Bank'da oldu. İngilizlerin bu muharebede hiç gemi  kaybetmemelerine karşılık, Almanya'nın bir gemisi battı ve iki gemisi  de ağır hasara uğradı.

            Dogger Bank muharebesi üzerine Almanya İngiltereyi abluka  altına aldığını ilan etti. İngiltere etrafında yakalıyacağı bütün gemileri  batıracağını bildirdi. Almanya bu ablukayı denizaltılarla uyguluyordu.  Buna karşılık İngiltere daha savaşın başından itibaren Almanyayı  abluka altına almıştı.

            İki devtet arasındaki bu abluka savaşı Birleşik Amerika, İsveç,  Norveç, Danimarka ve Hollanda gibi tarafsız devletlerin itirazı ile  karşılaştı. Cünkü Alman denizaltıları, İngiltereyi aç bırakmak için  İngiltereye mal götüren bütün ticaret gemilerini batırıyordu. Bu arada  bazı yolcu gemileri de batırıldı ve birkaç Amerikan vatandaşı da öldü  ki, bu olaylar Amerika-Alman münasebetlerine kötü bir etki yaptı.  Bu noktaya, Amerika'nın savaşa katılmasında tekrar değineceğiz

            3

            1916 Yılı

            A) Cephe Durumları

            Batı Cephesi: Müttefikler, 1915 yılı sonunda, Almanya'nın bir  cepheden öbür cepheye kuvvet göndermesini önlemek amacı ile Batı,  Doğu ve İtalya cephesi olmak üzere Merkezi Devletlere karşı üç  cephede birden taarruza geçmeye, karar vermişler ve taarruz tarihini  de, gerekli hazırlıkları yapmak için Temmuz 1916 başı olarak tesbit  etmişlerdi.

            Alman Başkomutanı Falkenbayn da, Batı cephesini yıpratmak  ve müttefikleri ağır kayıplara uğratmak için, o da Verdun kesiminde  bir taarruza karar vermiş bulunuyordu. Bu sebeple, Alman taarruzu  1916 Şubatında başladı ve Haziran sonlarına kadar devam etti.  General Petain tarafından savunulan Verdun Almanlara teslim olmadı  ve Fransızların 275.000 kişi kaybetmesine karşılık, Almanlar  da 240.000 kişi kaybettiler. Falkenhayn'ın, hesapları yanlış çıktı.

            Alman taarruzlarının başarısızlığı üzerine Müttefikler de, Haziran  1916 sonlarından itibaren, Somme nehri kesiminde geniş bir taarruza  kalktılar. Bu sefer Almanların mukavemeti sert oldu. Taarruzlar  Kasım ayı ortalarına kadar devam etmesine rağmen, Müttefikler  de birşey yapamadı ve Batı cephesinde önemli bir değişiklik olmadı.

            Doğu Cephesi: Verdun savaşları üzerine Rusya da, hazırlıklarını  yaptıktan sonra, Nisan ayı sonlarından itibaren Galiçya cephesinde  150 kilometrelik bir kesimde geniş bir taarruza girişti. Bu taarruz  Avusturyalıları güç duruma soktu ve gerilemeye başladılar. Almanya  bir kısım kuvvetini Galiçya cephesine gönderdi. Bu da yetmeyince  Osmanlı Devleti 33.000 kişilik bir Türk kuvvetini gönderdi.  Galiçya'da çetin muharebeler oldu. Türk kuvvetleri de ağır kayıplar  verdiler. Buna rağmen, Rus taarruzları, Galiçya ve Bukovina cephesinde  Avusturyalıların 100 kilometre gerilemelerine sebep oldu. Doğu  cephesi Merkezi Devletlerin aleyhine gelişmişti.

            İtalya Cephesi: Avusturyalılar 1916 Nisanında İtalya cephesinde  bir taarruzda bulundular, ve taarruz iyi gelişerek İtalyanlar 30.000  esir verdiler ve 300 top bıraktılar. Lakin Avusturya bu taarruzun arkasını  getiremedi. Bunun üzerine Ağustos başında İtalyanlar İzonzo  cephesinde taarruza geçtiler. İlk başarılardan sonra, onlar da taarruzun  arkasını getiremediler.

            Merkezi Devletlerin Avrupa'daki cepheleri 1916 yılında aleyhe  bir gelişme gösterdiğinden, Alman Genelkurmay Başkanı Falkenhayn  azledildi ve yerine Hindenburg getirildi. 1916 Kasımında da  Avusturya-Macaristan İmparatoru François-Joseph öldü ve yerine Karl  geçti.

            Irak Cephesi: Bu cephe Osmanlı Devleti için başarılı olmuştur.  Kut-el-Amara'daki İngiliz kuvvetleri 1915 Kasımında Türk kuvvetleri  tarafından sarılmıştı. İngiliz komutanı General Townshend, birkaç ay  dayanıp, bu muhasarayı yarmak için birkaç teşebbüste bulunduysa  da muvaffak olamadı ve bunun üzerine 18.000 kişilik kuvvetiyle, 1916  Nisanında, Türklere teslim oldu. Fakat, Başkomutan Enver Paşa, Almanların  isteğine uyarak, İran'ı Rus kuvvetlerinden temizlemeye karar  verdiği için, Irak cephesindeki taarruzları devam ettirmedi. Bunun  üzerine İngilizler yeniden Irak'a kuvvet sevkedip hazırlıklarını  yaptıktan sonra, 1916 Aralık ayında taarruza geçtiler ve 1917 Martında  Bağdat'a girdiler.

            Kanal Cephesi: Çöl şartları, dolayısiyle, Kanal cephesindeki harekatın  gayet iyi hazırlanması gerekmekteydi. Bu cephedeki ilk çarpışmalar  bunu göstermişti. Lakin Enver Paşa'nın baskıları dolayısiyle,  Cemal Paşa 1916 Nisan ve Ağustos aylarında, Kanal'a mümkün  olduğu kadar yaklaşmak için, iki taarruz teşebbüsünde bulunduysa  da, her ikisi de başarısızlıkla sonuçlandı. Buna karşılık, İngilizler  Kanal cephesindeki kuvvetlerini takviye ederek, karşı harekete  geçtiler ve 1916 yılının sonunda İngiltere Sina yarımadasını ele geçirip  Suriye sınırlarına dayandı.

            Kafkas Cephesi: Bu cephede esas faaliyet, 1916 yılının Nisan-Eylül  arasında olmuştur. Ruslar 1916 yılının başlarında taarruza geçerek  Şubatta Erzurum'u ve Nisan ayında da Trabzon'u düşürmüşlerdi.  Ruslar'ın Trabzon'u alması üzerine 3'üncü Türk Ordusu, Rus kuvvetlerini  çevirmek için Mayıs ve Haziran aylarında taarruzlarda bulunduysa  da, Rusların Haziran sonunda Erzurum'da karşı taarruza  geçmeleri üzerine 3'üncü Ordu çözüldü ve Ruslar Temmuz ayında Gümüşhane,  Kelkit ve Erzincan'ı da ele geçirdiler. Eylül ayında da, her  iki taraf da yeni hazırlık yapmak istediğinden harekat durdu.

            Deniz Savaşları: 1916 yılının en önemli deniz savaşı, Mayıs ayı  sonunda İnglliz ve Alman donanmaları arasında Skaggerak'da yapılmıştır.  Almanların, İngiliz donanmasının bir kısmını tahrip etmek  ve bu suretle İngiliz ablukasını zayıflatmak için yaptıkları bu muharebede,  İngilizlerin 3 kruvazör kaybetmelerine karşılık Almanların  1 kruvazör kaybetmek suretiyle başarı kazanmalarına rağmen,  Alman donanması ancak Alman limanlarına sığınmak suretiyle kendisini  kurtarabilmiştir. İngiltere 1916 yılında da denizlerdeki egemenliğini  ve üstünlüğünü kesin olarak devam ettirmiştir.

            B) Romanya'nın Savaşa Katılması

            Romanya 1883 yılında Üçlü İttifaka katılmakla beraber, Avusturya  Sırbistan'a savaş ilan ettiği zaman Avusturya'nın arkasından  gitmedi. Çünkü, Üçlü İttifak savunma esasına dayanıyordu; halbuki  savaşı Avusturya açmakla saldırgan duruma girmişti. Bundan ötürü  savaş karşısında Romanya tarafsızlığını ilan etti.

            Gerçekte Romanya'nın davranışı da İtalya ve Bulgaristan'dan  farklı değildi. Diğerleri gibi o da, kendisine en fazla toprak tavizi  verecek tarafı kollamaktaydı. Romanya'nın toprak isteklerinin başında,  Avusturya'dan, ahalisini Romenlerin teşkil ettlği Transilvanya,  Banat ve Bukovina ile Rusya'dan Besarabya geliyordu.

            1915 yılından itibaren Romanya Rusya'nın baskısına uğradı.  Rusya, Avusturyaya karşı Balkanlarda daha üstün duruma geçmek  için Romanyayı kendi yanında savaşa sokmak istedi. Çanakkale'nin  Müttefikler tarafından açılması teşebbüsü sırasında bu baskı daha  da ağırlaştı. Bununla beraber, Romen-Rus görüşmelerinde Romanya  mukavemet gösterdi ve Çanakkale savaşlarının sonunu beklemeye  karar verdi. Çünkü Boğazlar açılacak olursa, Romanya, savaşa  girmesi için gerekli silah ve cephaneyi Müttefiklerden daha  kolaylıkla sağlıyabilirdi.

            Romanya'nın bu durumu 1916 Haziranına kadar sürdü. Bu tarihte  Rusya'nın Doğu Cephesinde taarruza geçmesi ve bütün Bukovina  ile Galiçya'nın bir kısmını ele geçirmesi, Romanyayı etkiledi.  Bu sırada Batı cephesinde de Müttefikler Somme cephesinde geniş  bir taarruza kalkmışlardı. Genel durum Müttefiklerin lehine idi. Şimdi  Fransa da Romanya üzerinde baskıya başlamıştı.

            Romanya'nın İtilaf devletlerine eğilim göstermesi Merkezi Devletlerin  gözünden kaçmadı. Fakat, Romanyaya taviz vermek hususunda  enerjik davranacakları yerde, onu tehdit etmek suretiyle İtilafa  katılmaktan alıkoymaya çalıştılar. Avusturya'nın Bükreş'teki elçisi  Romen başbakanına "Ölmüş olduğu sanılan aslan, bir pençe darbesiyle  Romanyayı da ikinci bir Sırbistan yapabilir", dediyse de,  bu tehdit Romanya'nın durumunu değiştirmedi ve Romanya, Rusya  ve Fransa ile savaşa katılmanın şartları konusunda görüşmelere başladı.  Bu görüşmeler 17 Ağustos 1916 da Romanya ile İtilaf Devletleri  arasında bir antlaşmanın imzası ile sonuçlandı. Buna göre Transilvanya,  Bukovina ve Banat Romanyaya verilecek ve bu toprakların  ele geçirilmesinde Müttefik kuvvetleri de Romanyaya yardım edecekti.  Yani Romanya bu toprakları Avusturya'dan kendi gücü ile alamıyacağını  görmüştü.

            Bu anlaşma üzerine Romanya 28 Ağustos 1916 da İtilaf Devletleri  tarafında savaşa katıldı. Hemen Transilvanyayı ele geçirmek  için harekete geçmesi, Avusturyayı çok güç durumda bıraktıysa da,  Bulgaristan'ın da güneyden Romanyaya karşı taarruza geçmesi ve  1917 yılı başlarında Rusya'da ihtilalin patlaması ve Rus ordusunun  bozulması Romanyayı güç durumda bırakmıştır. Bu sebeple 1917 ilkbaharında  Romanya mütareke imzalamaya mecbur kalmışsa da, Müttefiklerin  zaferi kazanması Romanyayı kurtardı.

            C) Anadolu'nun Paylaşılması

            İstanbul ve Boğazların Rusyaya verilmesi, İtilaf Devletlerinin  Osmanlı İmpaıratorluğu üzerindeki ihtiraslarını kamçıladı ve bir takım  paylaşma anlaşmalarının ortaya çıkmasına sebep oldu. İtilaf  Devletleri Osmanlı İmparatorluğunun sonunu görmüşler ve daha savaş  sona ermeden bu İmparatorluğun topraklarını paylaşmayı düzenleme  yoluna gitmişlerdir.

            Kağıt üzerinde de olsa, Rusya'nın İstanbul ve Boğazları almış  olması, kendi hissesini elde etme bakımından Fransayı da harekete  geçirdi ve Rusya ile yapılan anlaşmadan sonra Fransa İngiltereye  başvurup, Osmanlı İmparatorluğunun Anadolu toprakları hakkında  da bir anlaşma yapılmasını istedi. İngiltere, bu konuda Fransa'nın  ilk önce Rusya ile anlaşması gerektiği cevabını verdi. Gerçekten  Fransa 1915 yılının ilkbahar ve yaz aylarında Rusya ile görüşmelerde  bulundu ve Rusya, Suriye ile Adana bölgesinin Fransaya verilmesini  prensip olarak kabul etti.

            1915 yılı sonlarında iki yeni faktörün ortaya çıkması, Anadolu'nun  paylaşılması konusundaki anlaşmanın yapılmasını hızlandırdı.  Bu faktörlerin birincisi Rusyaya aittir. Çanakkale savaşlarının  başarısızlığı Rusya'da bir hoşnutsuzluk uyandırdı. Rusya Doğu Anadolu'dan  toprak elde etmek suretiyle, Rus halkındaki hoşnutsuzluğu gidermek  istedi. İkinci faktör Fransaya aittir. 1915 yazından itibaren  İngiltere Araplarla anlaşarak Orta Doğuya yerleşmek için faaliyete  geçmiş ve Araplarla görüşmelere başlamıştı. Gizli yürütülen bu görüşmelerden  İngiltere son haftada Fransayı da haberdar edince,  Fransa'nın çok canı sıkıldı ve o da Suriye ve Adana üzerinde ısrar  etti.

            Bu şekilde 1915 yılı sonbaharından itibaren, bir yandan İngiltere  ile Fransa, bir yandan da İngiltere, Fransa ve Rusya arasında  görüşmeler başladı. İngiltere, Fransa ve Rusya arasındaki üçlü görüşmelerin  esas konusu Anadolu idi. Bu görüşmeler 26 Nisan 1916  da bir anlaşma ile sonuçlandı. Bu anlaşma ile:

            Rusya, bağımsız bir Arap devleti veya Arap devletleri federasyonu  kurulmasını ve Suriye, Adana ve Mezopotamya'nın İngiltere ile  Fransa arasında paylaşılmasını kabul ediyordu. Buna karşılık, Erzurum,  Van, Bitlis vilayetleri ile, Van'ın güneyinde Fırat, Muş ve Siirt  vilayetleri arasında kalan toprakları ve Trabzon'un batısında sonradan  tesbit edilecek bir noktaya kadar Karadeniz kıyılarını Rusya alıyordu.

            Fransa, Aladağ, Kayseri, Akdağ, Yıldızdağ, Zara, Eğin ve Harput  arasında bulunan Anadolu topraklarını alacaktı. Alınan toprakların  kesin sınırları sonradan tesbit edilecekti.

            Ç) Orta Doğu'nun Paylaşılması

            Savaşın çıktığı ilk günlerden itibaren İngiltere, Osmanlı Devletinin  Merkezi Devletlere eğilim gösterdiğini farkedince, Osmanlı  Devletini arkadan vurmak için bütün Arap alemini Osmanlı Devletine  karşı ayaklandırmak istemiş ve bunun için de Mekke Şerifi Hüseyin  ile temasa geçmişti. Şerif Hüseyin'in Hicaz'ın bağımsızlığını  ilan etmek istemesi ve Hilafet'in de Padişah'tan alınması hususunda  İngiltere'nin kendisine yardım etmesini şart koşması üzerine İngiltere  işin üstüne düşmekten vazgeçti. Bunun üzerine Hüseyin Osmanlı  Devletine başvurup, Hicaz Emirliğinin babadan oğula geçmek  üzere kendisine verilmesini istediyse de bu isteği kabul edilmedi.

            Osmanlı Devleti de savaşa katıldıktan sonra ve savaş gün geçtikçe  şiddetlenince, İngiltere Şerif Hüseyin ile anlaşmak için çabalarını  arttırdı. Hüseyin, bütün Arap yarımadası ile bütün Suriyeyi ve  Irak'ı içine alacak bağımsız bir devlet kurulmasını ve başına da kendisinin  geçirilmesini istedi. 1915 yılı içinde yapılan uzun müzakerelerden  sonra, İngiltere ile Hüseyin arasında 1916 Ocak ayında bir  anlaşmaya varıldı. Lübnan hariç, İngiltere Hüseyin'in isteklerini  kabul etti.

            İngiltere Hüseyin ile yaptığı bu müzakerelerden Fransayı ancak  1915 Kasımında haberdar etti. Bunun üzerine Fransa Orta Doğuyu  da paylaşma meselesi üzerinde ısrarla durdu ve sonunda, İngiltere  ile Fransa arasında 9 ve 16 Mayıs 1916 da, teati edilen notalarla bir  anlaşmaya ulaşıldı. Bu anlaşmaya göre:

            Suriye'nin Akka'dan itibaren kuzeye doğru bütün kıyı bölgesi  (Beyrut dahil), Adana ve Mersin bölgeleri Fransa'nın olacaktı.  Bağdat-Basra arasındaki Dicle ve Fırat bölgesi de İngiltere'nin  olacaktı. Geri kalan topraklarda bir Arap devleti veya Arap devletleri  federasyonu kurulacaktı. Mamafih bu Arap devleti, Akka-Kerkük çizgisinin  kuzey kısmı Fransız nüfuz alanı, güney kısmı da İngiliz nüfuz alanı  olarak nüfuz alanlarına ayrıldı. Ayrıca İskenderun serbest liman ve  Filistin de milletlerarası bölge oluyordu.

            Bağımsız Arap devletinin nüfuz alanı olması ve Suriye'nin kıyı  bölgelerinin Fransaya verilmesiyle İngiltere Şerif Hüseyine karşı iki  yüzlü bir oyun oynamış oluyordu.

            İngiltere ile Fransa arasında yapılan anlaşmanın müzakerelerini  Fransa adına Georges Picot ve İngiltere adına da Sir Mark Sykes  yürüttüğü için, bu anlaşmaya Sykes-Picot Anlaşması da denir.

            İngiltere'nin Şerif Hüseyin'e oynadığı oyun bu kadarla da kalmadı.  Bir yandan da Necd Emiri İbni Suud ile de görüşmelere girişmişti.  Bu görüşmeler sonunda İbni Suud ile İngiltere arasında Aralık  1915 de bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşma ile İngiltere, Necd  toprakları ve Basra körfezinin güney kıyılarında (Kuveyt hariç) İbni  Suud'un bağımsızlık ve egemenliğini tanıdı. Halbuki bu topraklar üzerinde  İngiltere Şerif Hüseyin'in egemenliğinl tanımıştı.

            İngiltere ile anlaştıktan sonra İbni Suud Osmanlı Devletine savaş  ilan etmedi. Lakin Basra körfezinde İngiltereyi rahat bıraktığı  için, İngiltere'nin Irak'daki muharebelerini çok kolaylaştırmış oldu.

            Şerif Hüseyin'e gelince, o 1916 Haziranında Osmanlı Devletine  savaş ilan etti. 1916 Ekiminde de kendisini Arabistan Kralı ilan  etti ki, İngiltere bunu hemen tanıdı.

            1917 yılında Bolşevik İhtilali ile Çarlığın yıkılması ve Bolşeviklerin,  Çarlık diplomasisinin bütün gizli vesikalarını açığa vurması,  Araplar için soğuk bir duş oldu ve İngiltere'nin oyunlarını bütün  çıplaklığı ile gördüler.

            4

            1917 Yılı

            A) Cephe Durumları

            Batı Cephesi: Marne muharebelerindenberi bir yıpratma savaşı  şeklinde devam eden Batı cephesi, bu karakteristiğini 1917 yılında  da muhafaza etmiş ve durumda büyük bir değişiklik meydana gelmemiştir.  Müttefikler Alman cephesini yarmak için 1917 Nisanında  Arras-Lens kesiminde 40 kilometrelik bir cephede taarruzda bulundularsa  da, istediklerini elde edemediler. Bundan sonra, Hazirandan  Ekime kadar İngilizler ve Fransızlar birçok münferid taarruzlar yaptılarsa  da yine bir sonuç alamadılar.

            Doğu Cephesi: Rusya'da Bolşeviklerin Şubat (Mart) ve Ekim  (Kasım) ihtilalleri Doğu cephesinde Rus kuvvetlerinin durumunu adamakıllı  sarstı. Cephedeki askeri birlikler içinde karışıklık ve düzensizlik  başgösterdi. Asker bir an önce evine dönmek istiyordu. Çünkü  Bolşevikler mütemadiyen barış propagandası yapıyordu. Şubat  ihtilaline rağmen Rusya savaşa devama karar verdi ve hatta Geçici  Hükümetin Harbiye Bakanı Alexandre Kerensky Temmuz ayında  Rus kuvvetlerini taarruza geçirdi. Taarruz iki hafta kadar devam  etti, fakat askerin savaşmak istememesi ve ihtiyarların da savaşa  gitmek istememeleri üzerine taarruz durdu. Bunun üzerine Alman  kuvvetleri bir karşı taarruza kalktılar. On gün sonra Galiçya Ruslardan  temizlendi ve Ruslar, 47.000'i esir olmak üzere 160.000 kişi  kaybettiler. Almanlar kuzeyde de harekete geçerek Eylülde Riga'yı  ele geçirdiler.

            İtalya Cephesi: Mayıs ayında İtalyanların yaptığı mahalli çaptaki  hücumlarda başarı elde edildi ve Avusturya kuvvetleri bazı kayıplar  verdiler. Bu durum Avusturya'nın moralini bozdu. Avusturya  şimdi barış için Müttefiklerle temas aramaya başlamıştı. Bu sebeple,  Almanlar İtalya cephesine kuvvet göndermek zorunda kaldılar.  Almanya'dan yardım alan Avusturya, Ekim ayında Caporetto'da İtalyanlara  karşı büyük bir taarruza girişti. Taarruzun başlamasından  24 saat sonra Caporetto'da İtalyan cephesinde gedik açıldı ve İtalyanlar  geri çekildikleri gibi ağır kayıplara uğradılar. Avusturyalılar  293.000 esir ve 3.000 top ele geçirmişti. İtalyanların Piave nehrinde  savunma kurmaya muvaffak olmaları üzerine, bir kısım toprağı ele  geçiren Avusturya taarruzu Kasım ayında durdurdu.

            Kanal Cephesi: 1917 yılında, bu cephenin önemli savaşları Gazze'de  olmuştur. İngilizler, Gazze'de kurulmuş bulunan Türk savunmasını  kırmak için Mart ve Nisan aylarında iki teşebbüs yaptılarsa  da sonuç alamadılar. Bunun üzerine iyice hazırlandıktan sonra, Ekim  sonlarında üçüncü bir taarruzda bulundular. 191.000 kişilik İngiliz  kuvvetine karşı 40.000 Türk askeri çarpışıyordu. On günlük bir savaştan  sonra Kasım başında İngilizler Gazze'ye girdiler. İlerlemelerine  devam ederek Aralık ayında da Kudüs'ü düşürdüler.

            Irak Cephesi: 1916 Nisanındaki Kut hezimetinden sonra İngilizler  iyice hazırlanmaya başlamışlardı. Bu uzun hazırlıklardan sonra  1917 Şubatında Kut'dan yukarı doğru, ilerlemeye başladılar ve Türk  kuvvetleri Bağdat'ı savunmak için geri çekildi. Mart ayında yapılan  Bağdat muharebelerinde İngilizler üstün geldiler ve Bağdat'a girdiler.  Bundan sonra, 1918 yazına kadar Irak cephesinde önemli bir gelişme  olmadı.

            Kafkas Cephesi: Rusya'daki Şubat İhtilali Rusların Kafkas cephesindeki  durumunu da adamakıllı sarstı. Lakin bu cephedeki Türk  kuvvetlerinin daha önceki muharebelerde zayıflamış olması, bir kısım  kuvvetlerin Irak ve Filistin cephelerine gönderilmiş bulunması  ve nihayet tifüs salgını dolayısiyle, Türk kuvvetleri bu durumdan  faydalanıp taarruza geçemediler. Ancak Muş ve Bitlis'i alabildiler.  Aralık ayında da Rusya ile Osmanlı Devleti arasında mütareke yapıldı.

            B) Rusya'da Bolşevik İhtilali

            1917 yılının ve yeni zamanlar tarihinin en önemli olayını şüphesiz  Rusya'daki Bolşevik İhtilali teşkil etmektedir. Bu ihtilalin derin  sebeplerini, Fransız İhtilalindenberi Rusya'nın içinde meydana gelen  uzun gelişmelerde aramak gerekir. Bu gelişmeleri de üç ana  nokta etrafında toplayabiliriz: Fikir akımları, köylü meselesi ve işçi  meselesi.

            Rusya'daki Fikir Akımları: Fransız İhtilalinin ortaya çıkardığı  liberal akımın etkisiyle Rusya'da, 1825 Aralık ayında Dekabrist  ayaklanması denen gayet dar çerçeveli bir ayaklanma olmuş, fakat  bu ayaklanma çabucak bastırılmıştır. Bu hareketin çabuk  söndürülmüş olması, Rusya'da fikir akımlarının gelişmesini önleyememiştir.  Rusya'nın otokratik siyasal düzenine karşı fikir tepkileri  genişleyerek devam etmiştir. Yalnız bu fikir akımlarının bir özelliği  olmuştur. Rus aydınları, Rusya'nın otokratik düzenini yıkarak,  yerine başka bir siyasal düzen getirme işi üzerinde düşündüklerinde,  meseleye sadece siyasal düzen açısından bakmamışlar, siyasal  düzenin ıslahını sosyal düzene yeni bir biçim verilmesinde aramışlardır.  Çünkü sosyal yapının durumu ve başlangıçta özellikle köylünün  durumu aydınları böyle bir düşünce şekline götürmüştür.

            XİX'uncu yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa'da Marksizmin ortaya  çıkması, ilgi çekici bir özellik olmak üzere, Rus aydınları arasında  bu doktrinin geniş bir şekilde yayılması sonucunu vermiştir. Halbuki  Karl Marx, kendi fikir sistemini kurarken, hiç önem vermediği  memleket Rusya idi. Marx, bir proleter ihtilalinin gerçekleşmesi için  en elverişli atmosferi, en ileri endüstriye ulaşmış olan İngiltere'de  görmüştü. Rusya'nın tarımsal ekonomik yapısı, Marx'ın düşünce ve  ümitlerinde yer almamıştır. Fakat Marksizmi gerçekleştiren de bu  Rusya olmuştur.

            Mamafih şunu da belirtellm ki, sosyalizm konusunda Rus aydınları  arasında da çeşitli fikir ve düşünce farklılıkları olmuştur.

            Köylü Meselesi: Köylü meselesi ve bu meselenin geçirdiği gelişmeler  de Rusya'da Marksist fikirlerin yayılmasında önemli bir rol  oynamıştır.

            İlk Rus aydınları, otokrasinin yerine kuracakları yeni siyasal düzenin  temelini köyde (mir) ve köylüde görmüşlerdir. Topraksızlık ve  açlık köylünün devamlı ve temel problemiydi. Rus halkının beşte  dördü tarımla geçiniyordu. Buna karşılık toprakların ancak dörtte  birine sahipti. Toprakta feodal düzen hakimdi. Kulak denen zengin  köylü nüfusun yüzde 10'unu teşkil ettiği halde, toprağın yüzde 35'ine  sahipti. Öte yandan köylü, asılzadenin toprağında bir serf'ti. Adeta  bir esirdi.

            Bu durumu düzeltmek için, Kırım Savaşından sonra, 5 Mart  1861 de "Kurtuluş Kanunu" yayınlandı. Bu kanunla köylü esir durumdan  kurtarılıyor ve köylüye toprak veriliyordu. Lakin bu tedbir yürümedi.  Çünkü, bir defa, köylüye kötü topraklar dağıtılmıştı. İkincisi,  köylüye toprağın mülkiyeti değil, kullanma hakkı verilmişti. Bu hak  için de köylü toprağın sahibine karşılığını ödeyecekti. Bu ödeme ise,  Barşçina ve Obrok sistemine göre olacaktı. Barşçina sisteminde,  köylü, aldığı toprağa karşılık, her yıl bu toprak sahibi için bir süre  çalışacaktı. Obrok sisteminde ise, her yıl toprağın sahibine belli bir  para ödeyecekti. Köylüye verimsiz ve kötü toprak verilmesi sebebiyle,  köylü, ne hizmet, ne de para borcunu ödeyebildi ve toprak sahibi  ile yaptığı anlaşmalarla, bir süre sonra yine eskisi gibi esir  durumuna düştü.

            Bu durumdan ötürü köylünün bir kısmı toprakla uğraşmaktan  ve toprak almaktan vazgeçti ve şehirlere akın etti ki, 4 milyon kadar  tutan bu insan kitlesi Rus proleteryasının temelini teşkil etmiştir.

            Kurtuluş kanununun bu başarısızlığı, Narodnik veya Narodniçestvo  denen Halkçı Hareket'in ortaya çıkmasına sebebiyet verdi.  Sosyal değişmeyi gerçekleştirmenin çaresini aydınlar köylüyü aydınlatmada  buldular ve 1870'lerden itibaren köylere akın ettller. Bir  yandan hükümetin bunu hoş karşılamaması, bir yandan da köylünün  aydına olan güvensizliği bu hareketi başarılı kılamadı. 1881'de  İİ'inci Alexsandr'ın Narodnaya Volya (Halkın İsteği) adlı aşırı bir derneğin  üyeleri tarafından öldürülmesi üzerine, Halkçılar Rusya'dan kaçmak  zorunda kaldılar.

            İşçi Meselesi: Halkçı hareketin başarısızlığı Marksist hareketi  kuvvetlendirdi. Çünkü 1800'lerden itibaren Rusya'da endüstri gelişmeye  ve bir işçi kitlesi ortaya çıkmaya başladı. Endüstrinin gelişmesi  ve Kurtuluş Kanununun başarısızlığı birçok köylüyü şehirlere  çekti ve şehirlere akın başladı. Bu köylüler şehirlerde gayet kötü  şartlar içinde yaşıyorlardı. İşçilerin durumu da köylüden iyi değildi.  12-14 saatlik iş günü, iş ve yaşama yerlerindeki sağlık şartlarının  kötülüğü, ücretlerin azlığı, birçok hallerde ücretin yüksek fiyatla  hesaplanan mal şeklinde ödenmesi, çocukların çalıştırılması, işçi kitlesinin  göze çarpan özelliği idi. Bu sebeplerle, 1880'lerden itibaren  sık sık grevlerin çıktığı görüldü ve bunun sonucu olarak da sendikacılık  faaliyeti ortaya çıktı. 1907 yılında sendikaların üye sayısının  250.000 olduğunu söylemek, işçi sınıfının kuvveti hakkında bir fikir  vermeye yeter.

            Bu temel faktörlerin etkisiyle Marksizm günden güne kuvvetlendi.  Rus Marksizminin ilk hareketini Narodnik hareketi teşkil eder.  Bu hareketin etkisiyle Rusya'da çeşitli Marksist dernekler kurulmuştur.  Bunlardan bir tanesi de 1895 de Lenin (Vladimir Ilyiç Ulyanov)  tarafından Petersburg'da kurulan İşçi Sınıfının Kurtuluşu İçin Mücadele  Birliği'dir. Fakat bu faaliyeti dolayısiyle Lenin tevkif edilip Sibiryaya  gönderildi. Lenin Sibirya'da iken Rus Marksistleri 1898 de Minsk  Kongresinde Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ni kurdular ki, bu,  Bolşevik veya bugünkü Sovyetler Birliği Komünist Partisinin başlangıcıdır.

            Lenin de Sibirya'dan döndükten sonra, İsviçre'de Plekhanov'un  etrafında toplanmış olan Rus Marksistlerine katıldı. Fakat biraz  sonra bunlar ikiye parçalandılar. Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisinin  1903 de Brüksel ve Londra'da yaptığı ikinci kongrede, Rusya'da  Marksist ihtilalin gerçekleştirilmesi ve bunun için de Partinin nasıl  bir nitelik kazanması meselesi, görüş ayrılığına sebep oldu ve Rus  Marksistleri, Lenin vs etrafında toplanan çoğunluk grubu (Bolşevikler)  ile azınlık grubu (Menşevikler) diye ikiye ayrıldı. Zaman zaman yapılan  uzlaşma çabaları sonuç vermedi ve 1912 Prag Kongresi bu  ayrılığı kesin şekle soktu. Bolşevikler Partiye hakim oldular.

            Bu ayrılığa rağmen, gerek Bolşevikler, gerek Menşevikler, gizli  bir şekilde dışardan, Rusya'da Marksist akımın gelişmesi için yoğun  faaliyette bulundular. Bu faaliyetlerin sonucu olarak, Menşeviklerden  Trotsky'nin liderliğinde 1905 Ocak ayında Petersburg'da bir  ayaklanma oldu. Petersburg ve Moskova'da İşçi Sovyetleri kuruldu.  Hükümet 1905 Aralık ayında bu ayaklanmayı bastırmaya muvaffak  oldu. Bununla beraber, Çar İİ'inci Nikola da bazı hürriyetler  vermeyi ve Duma'yı (Rus Meclisi) açmayı zorunlu gördü.

            Savaş başladığı zaman Rusya tam bir kaynaşma içinde bulunuyordu.  Duman'ın açılması, fikir akımlarının su üstüne çıkmasını kolaylaştırmış,  lakin aynı zamanda da kaynaşma ve çatışmaları şiddetlendirmişti.  Savaşın güçlükleri, savaşta başarı elde edilememesi,  Boğazların açılmaması ve Rusya'nın Müttefiklerden yardım alamaması  iç şartları günden güne gerginleştirdi ve halkın gıda sıkıntısı da  buna eklenince, 8 Mart 1917 de Petersburg sokaklarında halk gösterilere  başladı. İşçiler de işlerini bırakıp, greve başladılar ve gösterilere  katıldılar. İki gün içinde bütün şehir ayaklandı ve hükümet kuvvetleriyle  kanlı çarpışmalar oldu. Şimdi ekmek istenmiyor, "Kahrolsun  istibdat!" diye bağırılıyordu. Bolşevik ve Menşevik bütün Marksistler  faaliyete geçmişti. 10 Martta durum gerçek bir ihtilal halini  aldı. 12 Martta Petersburg'da İşçilerln ve Askerlerin Sovyeti kuruldu  ve hükümet görevlerini üzerine aldığını ilan etti. Petersburg Sovyeti  Cumhuriyet ilan edilmesini istiyordu. Sovyet yetkilileri ile Duma  temsilcileri arasında yapılan iki günlük görüşmelerden sonra, 14  Martta liberal bir geçici hükümetin kurulmasına ve Çarın istifa etmesine  karar verildi. Prens Lvov başkanlığında geçici bir hükümet  kuruldu. İhtilalci Sosyalistlerden Kerensky Harbiye Bakanı oldu.

            Çar İİ'inci Nikola tahttan çekilme kararını kabul etmedi ve askerle  Petersburg üzerine yürümek istedi. Generallerden hiçbiri buna yanaşmayınca  16 Mart sabahı tahttan feragat etti. Üç yüz yıldanberi  devam eden Romanof hükümdarlığı sona eriyordu.

            Geçici Hükümet, işe başlar başlamaz savaşa devam kararı verdi.  Fakat şimdi Bolşeviklerin ve Menşeviklerin hücumu altındaydı.  Bolşevikler azınlıkta olmakla beraber, Nisan ayında Petersburg'a  gelen Lenin'in "Ekmek, Barış, Hürriyet" ve "Bütün iktidar Sovyetlere"  propagandası ile Bolşeviklerin kuvveti gün geçtikçe gelişti.  Temmuz ayında Kerensky'in Doğu cephesinde yapmak istediği taarruz  başarısızlıkla sonuçlanınca, yeni bir ayaklanma patlak verdi.  Bunun üzerine Lvov çekildi ve Kerensky başbakan oldu. Ayaklanma  dolayısiyle sıkı tedbirler aldı ve Lenin kaçmak zorunda kaldı. Şimdi  Bolşeviklere katılan Trotsky ise tevkif edildi. Mamafih Eylülde  serbest bırakıldı.

            Eylül ayında Generallerden Kornilov'un bir askeri diktatörlük  kurmak için ayaklanması, solcuları korkuttu ve hükümeti desteklediler.  Kornilov'un teşebbüsü başarısızlıkla sonuçlanmakla beraber,  Kerensky 14 Eylül 1917 de Cumhuriyet ilan etti.

            Fakat memleketin durumu karmakarışıktı. Ne orduda disiplin  kalmıştı, ne idarede düzen ve otorite. Köylü zenginlerin çiftliklerine  hücum edip her tarafı yağma ediyor ve yangına veriyordu. Bolşevikler  bu karışık durumdan faydalanarak Tratsky'nin liderliğinde bir Askeri  İhtilal Komitesi kurarak, 5 Kasımda bir hükümet darbesine teşebbüs  ettiler. 7 Kasım akşamı hükümet darbesi muvaffak olmuş  ve Bolşevikler iktidarı ele geçirmişlerdi. 8 Kasımda Lenin gizlendiği  yerden çıkıp Petersburg'a geldi. Rusya'da Bolşevik rejim başlamıştı.

            Bolşevik hükümetin ilk işi Çarlığın gizli anlaşmalarını açığa vurmak  oldu. Bundan sonra da Almanya ile barış için teşebbüse geçti.

            C) Birleşik Amerika'nın Savaşa Katılması

            1917 ilkbaharından itibaren Rusya'daki ihtilal Rusyayı fiilen savaş  dışına çekerken, Rusya'dan meydana gelen boşluğu Birleşik Amerika'nın  savaşa katılması doldurmuştur.

            Birleşik Amerika'nın Birinci Dünya Savaşına katılması, Almanya'nın  1915 yılından itibaren açmış olduğu denizaltı savaşının bir sonucudur.

            İngiltere, savaşın başından itibaren donanması ile Almanyayı  abluka altına alarak, Almanya'nın diğer memleketlerle ticaret yapmasını  önlemek ve bu suretle bu devletin savaş gücünü kırmak istemişti.  Almanya da İngiltere'nin bu ablukasını kırmak için geniş bir  denizaltı savaşı açmış ve denizaltılarla, İngiltereye mal götüren gemileri  batırmaya başlamıştır. Bu denizaltı savaşının sonucu olarak,  1915 Mayısında Lusitania ve 1915 Ağustosunda da Arabic adlı İngiliz  yolcu gemileri Alman denizaltıları tarafından batırıldı ve birçok  Amerikan vatandaşı öldü. Bu olaylar Amerikan-Alman münasebetlerini  gerginleştirdi ise de, Almanya, bu çeşit olayların tekerrür etmiyeceği  hususunda teminat verince, Amerika daha ileri gitmedi.

            Bununla beraber, 1916 Martında Sussex adlı bir Fransız yolcu  gemisinin batırılması ve bazı Amerikan vatandaşlarının ölmesi, iki  devletin münasebetlerine yeni bir gerginlik getirdi.

            Öte yandan, Amerika'nın genel olarak Müttefiklere sempati göstermesi  ve onlarla ticaret yaparak onları ekonomik bakımdan adeta  beslemesi Almanya'nın hoşuna gitmiyordu. Bu sebeptendir ki, Almanya  birçok para harcayarak ve yoğun bir propaganda ile Amerika'da  hem karışıklık çıkarmaya ve hem de Amerikan kamu oyunu  Almanya tarafına yöneltmeye çalışmıştır. Almanya, Latin Amerika  memleketlerinde de Amerika aleyhtarı kışkırtma faaliyetlerine girmişti.  Tabiatiyle bu faaliyetleri Amerika hiç hoş karşılamıyordu.

            1917 yılı başından itibaren Almanya'nın denizaltı savaşına yeni  bir hız vermesi Amerika tarafından hoş karşılanmadı.

            Tam bu sırada meydana gelen başka bir olay Amerika için yakın  bir Alman tehlikesini ortaya koydu. Bu sırada Meksika ile Amerika'nın  münasebetleri iyi değildi. Bundan faydalanmak isteyen Almanya,  Amerikaya karşı bir harekete girişmek istedi. Buna göre,  Amerika Almanyaya karşı savaşa katılırsa, Meksika Almanya'nın ittifakına  girecek, Almanya Meksikaya ekonomik yardım yapacak ve  ayrıca Amerikan topraklarından olan Teksas, Yeni Meksiko ve Arizona  eyaletleri de Meksikaya verilecekti. Buna karşılık Meksika, Japonya  ile Almanya arasında aracılık yaparak, Amerikaya karşı bir  Japonya-Meksika-Almanya ittifakının kurulmasını sağlıyacaktı.

            Alman Dışişleri Bakanı Zimmermann'ın bu tasarıyı ihtiva eden  ve Vaşington'daki Alman büyükelçisine çekilen ve Zimmermann  Telgrafı adını alan telgraf, İngiltere tarafından ele geçirilerek, şifresi  çözüldükten sonra Amerikaya bildirildi. Amerika Almanya'nın  komplosu ile karşı karşıya idi. Başkan Wilson bu telgrafı Amerikan  halkına açıkladı. Amerika'nın güvenliği bir Avrupa devleti tarafından  tehdit ediliyordu ki, Monroe Doktirinine göre artık Amerika hareketsiz  kalamazdı. Amerikan-Alman münasebetleri gerginleşti.

            Mart ayında Rusya'da Çarlığın yıkılması ve iki Amerikan ticaret  gemisinin Alman denizaltıları tarafından batırılması üzerine, Amerika'nın  sabrı tükendi ve Kongrenin kararı ile 2 Nisan 1917 de Amerika  Almanyaya savaş ilan etti.

            Amerika bu şekilde Birinci Dünya Savaşına katılınca Müttefiklere  yardım etmek üzere Avrupaya askeri kuvvetler göndermiştir.  Çünkü Rusya'nın bıraktığı boşluğu doldurması gerekiyordu. Bu gelişme,  Amerika'nın Monroe Doktrininden ilk ayrılışını teşkil etmiştir.  Bununla beraber, savaştan sonra Amerika tekrar Monroe Doktrinine  dönecek ve Avrupa'dan ilgisini kesecektir.

            Ç) Yunanistan'ın Savaşa Katılması

            Yunanistan'ın savaşa katılması, Kral Konstantin ile Başbakan  Venizelos arasındaki uzun bir mücadelenin sonunda ve zaferi bu  sonuncunun kazanmasiyle mümkün olabilmiştir.

            İkinci Balkan Savaşından Yunanistan iki komşusu ile münasebetleri  bozuk olarak çıkmıştı. Bulgaristan'dan Kavala'yı aldığı için  bu devletle münasebetleri iyi değildi. Midilli, Limni ve Sakız adalarını  da işgal altında tuttuğundan ve ayrıca şimdi Anadoluya da göz  dikmeye başladığından, Osmanlı Devletiyle de iyi münasebetlere sahip  değildi. Buna karşılık, Sırbistanla ikinci Balkan savaşının arifesinde  imzalanmış bir ittifakı vardı. Fakat bu ittifaka rağmen, Yunanistan,  Avusturya Sırbistan'a saldırdığı zaman, müttefikinin yanında  yer alıp savaşa katılmadı.

            Birinci Dünya Savaşı çıktığında, Kral Kostantin ve başbakan da  Venizelos idi. Konstantin, Alman İmparatoru İİ'inci Wilhelm'in eniştesi  oluyordu ve Merkezi Devletlere sempatisi vardı. Bununla beraber,  Akdeniz'de Müttefiklerin kuvvetli olduğunu bildiği için, ihtiyatlı bir  politika izlemeye karar verdi. Buna karşılık başbakan Venizelos,  Müttefiklerin hararetli bir taraftarıydı ve Yunanistan'ın derhal İtilaf  tarafında savaşa katılmasını istiyordu. Bunun için de Kral üzerinde baskıda  bulundu. Müttefikler Venizelos'un bu durumunu bildiklerinden  ona Anadolu'da toprak vaadederek Yunanistan'ı kendi yanlarına  çekmek istediler. Böylece Kral ile başbakan arasında bir mücadele  başladı.

            Müttefikler Çanakkale teşebbüsüne giriştiklerinde, Yunanistan'a  da İzmir ve bölgesini vaadederek, Yunanistan'ın da bu teşebbüse katılmasını  teklif ettiler. Venizelos bu fırsatı kaçırmak istemedi. Fakat  Kral ile Genelkurmay bunu uygun görmedi ve Venizelos'un baskısına  karşı koydular.

            1915 Ekiminde Bulgaristan savaşa katılıp, Sırbistan'a karşı harekete  geçince, Venizelos, Balkanlarda kuvvet dengesinin Yunanistan  aleyhine bozulduğunu ileri sürerek yine savaşa katılmak istediyse  de, yine başarı kazanamadı. Venizelos, Bulgaristan'ın savaşa katılması  üzerine, İngiltere ile Fransa'nın Selaniğe asker çıkarmalarına  hiç itiraz etmedi. Bunun üzerine Kral, Venizelos'u başbakanlıktan  uzaklaştırdı.

            Bu durum 1916 Ağustosuna kadar devam etti ve Romanya'nın  da savaşa katılacağı bir sırada, Venizelos Selaniğe kaçarak orada  bir ayaklanma çıkardı ve ayrı bir hükümet kurdu. Kuzey Yunanistan  ile adalar Venizelos'u destekliyordu. Ayrıca Venizelos, Yunanistan'ın  Müttefikler yanında savaşa katıldığını da ilan etti. Bu gayet garip  bir durumdu.

            Müttefikler Venizelos'un teşebbüsünden hoşnut kalmakla beraber,  Kral'ı işbaşından uzaklaştırmadıkça arkalarından emin olamıyacaklarını  gördüklerinden, nihayet 1917 Haziranında Atinaya İngiliz  ve Fransız askerleri çıkarıldı ve iki devlet Kral Konstantin'den,  tahttan çekilmesini istediler. Kral bu baskıya boyun eğdi ve hükümdarlığı  oğlu Aleksandr'a bırakarak çekildi. Venizelos Atinaya gelerek  yeni hükümeti kurdu ve arkasından da 26 Haziran 1917 de Merkezi  Devletlere savaş ilan etti.

            D) St. Jean de Maurlenne Anlaşması

            1916 Nisan ve Mayısında İngiltere, Fransa ve Rusya arasında  yapılan anlaşmalardan İtalya haberdar edilmemişti. Lakin İtalya bu  anlaşmayı sezmiş ve bunu müttefiklerine de bildirmişti. Bunun üzerine  Müttefikler de, kesin bir anlaşmanın bahis konusu olmadığını,  sadece Osmanlı İmparatorluğunun paylaşılması hakkında bir fikir  teatisi yapıldığı cevabını vermişlerdi. İkinci olarak İtalya, İngiltere  ile Fransa'nın Orta Doğudaki faaliyetlerini de kıskanıyor ve Müttefikler  tarafından girişilen her teşebbüse kendisinin de alınmasını istiyordu.  Bu arada, özellikle, Anadoluda Antalya ve Mersin ile İzmir'in  kendisine kesin olarak bırakılmasını istiyordu. Nihayet Rusya'da  Şubat (Mart) İhtilalinin çıkması ve Çarlığın yıkılması İtalyayı korkuttu.  Çünkü Osmanlı İmparatorluğunun yıkılmasında Rusya başlıca  rolü oynayacaktı. Bu sebeple, isteklerinin hepsini kaplayan yeni  bir anlaşmanın yapılması için İngiltere ve Fransa üzerinde baskıda  bulundu. Fransa, Antalya ile Mersin'in İtalyaya bırakılmasını hiç  istemiyordu. Fakat İtalya'nın ısrarları üzerine, üç devlet arasında 19-21  Nisan 1917 de Si. Jean de Maurienne'de görüşmeler yapıldı ve  sonunda şu kararlara varıldı: İtalya 1916 da İngiltere, Fransa ve  Rusya arasında yapılmış olan anlaşmaları kabul ediyordu. Buna karşılık  Mersin hariç, Antalya, Konya, Aydın ve İzmir bölgeleri İtalyaya  veriliyordu. İngiltere ve Fransa İzmir'de birer serbest liman  kurabileceklerdi. Keza İtalya da Mersin, İskenderun, Hayfa ve Akka'da  serbest limana sahip olacaktı.

            Bu anlaşmanın yürürlüğe girmesi Rusya'nın da onaylamasına  bağlı tutulmuştu ki, Geçici Hükümet iktidardan düşünceye kadar  bunu onaylamamıştır. Bu olay, barış konferansında İtalya ile  müttefiklerin arasını bozacaktır.

            5

            1918 Yılı: Savaş Sona Eriyor

            1917 yılı geldiğinde, ister Merkezi Devletler olsun, ister Müttefikler  olsun, savaşan bütün taraflarda ve özellikle kamu oylarında  bir yorgunluk ve savaşa karşı bir bıkkınlık ortaya çıkmaya başlamıştı.  Üç yıldır yapılan savaş henüz kesin bir yenilgi veya zafer işareti  taşımıyordu. Çünkü bahis konusu olan bir cephede bir muharebenin  kazanılması değil, düşmanın tam yenilgiyi kabul etmesi idi.  1917 yılı geldiğinde hiçbir taraf için de bunun işareti kesin olarak  belirmemişti. Bu durum kamu oylarında savaşın sona ermesi için  duyulan arzuyu gittikçe şiddetlendirmekteydi. Savaş uzadıkça yaşama  şartları da güçleşiyordu.

            Savaş karşısındaki yorgunluğun ilk işaretini Avusturya verdi.  Avusturya savaşın başındanberi Doğu cephesinde Rusya'nın bütün  ağırlığını üzerinde hissetmiş ve tek başına Rusyaya karşı savaşamadığından  Almanya ve Osmanlı Devletinden yardım almıştı. Avusturya  İtalyaya karşı bile kesin bir zafer kazanamamış, bu cephede  de Almanya'dan yardım alarak İtalyan'ları Caporeito'da hezimete  uğratabilmişti. Çarlığın yıkılması Avusturyayı ümitlendirmiş ise de,  Geçici Hükümetin savaşa devam kararı vermesi bu ümitleri suya  düşürmüştü.

            Öte yandan Almanya için de savaş ağır gelmeye başlamıştı.  Doğu cephesinde durumu iyi olmakla beraber, kazanılan zaferler  ucuza elde edilmediği gibi, Rusya da dize getirilememişti. Batı cephesinde  ise, durum her iki taraf için de değişmemekle beraber, yıpratma  savaşı Alman kuvvetlerini günden güne eritmekteydi. Üstelik  1917 Nisanından itibaren Amerika da karşı tarafta savaşa katılmış,  Batı cephesine kuvvet göndermeye başlamıştı.

            Bu sebeplerden ötürü Avusturya ve Almanya 1917 yılı yazında,  çeşitli kanallardan, Müttefikler nezdinde barış teşebbüslerinde  bulundular. Fakat barış şartları üzerinde anlaşma meydana gelmemesi,  bir sonuç elde edilmesini önledi.

            Müttefiklere gelince, aynı şeyler onlar için de bahis konusuydu.  Avrupa cephesi onlar için de parlak değildi. Rusya'da Şubat İhtilalinin  çıkması ve 1917 yılı sonundan itibaren Rusya'nın Merkezi  Devletlerle barış görüşmelerine girişmesi, Sırbistan'ın yenilmesi, İtalya'nın  Caporetto hezimeti, Romanya'nın yenilgisi, Müttefikler için  de iyi işaretler değildi.

            Herkesin barışa özlem duyduğu bu atmosferi, Birleşik Amerika  Cumhurbaşkanı Woodrow Wilson farketmekte gecikmedi ve barışın  düzenini tesbit etmek üzere ortaya atılarak, Kongrede 8 Ocak 1918  de verdiği bir söylevde, barışın temel ilkeleri olmak üzere 14 Nokta'yı  açıkladı. Bu 14 Nokta'dan herbirinin özü şöyleydi.

            1. Açık barış antlaşmaları ve gelecekte de açık diplomasi.

            2. Karasuları dışında, savaşta ve barışta, denizlerin mutlak  serbestisi.

            3. Bütün ekonomik engellerin mümkün olduğu kadar kaldırılması.

            4. Milli silahlanmaların azaltılması için gerekli ve yeter  garantiler.

            5. Sömürge isteklerinin, ilgili halkların menfaatleri ile, yetkileri  sonradan tesbit edilecek olan sömürgeci devletin istekleri aynı derecede  gözönünde tutulmak suretiyle, mutlak bir tarafsızlıkla çözümlenmesi.

            6. Bütün Rusya toprakları boşaltılacak ve devletlerin de yardımı  ile Rusyaya kendi gelişmesini sağlamak için her türlü imkan  verilecek.

            7. Belçikaya tam ve bağımsız egemenliğinin geri verilmesi.

            8. İşgal edilen Fransız topraklarının boşaltılması ve Prusya'nın  1871 de Alzas-Loren meselesinde yaptığı hatanın düzeltilmesi  suretiyle barışın teminat altına alınması.

            9. İtalyan sınırlarının milliyet prensibine göre düzeltilmesi.

            10. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu halklarına muhtar gelişme  imkanlarının verilmesi.

            11. Romanya, Sırbistan ve Karadağ toprakları boşaltılacak ve  Sırbistan'a denizden mahreç verilecek. Balkan devletlerinin münasebetleri  milliyetler prensibine göre düzenlenecek.

            12. Osmanlı İmparatorluğunun Türk olan kısımlarının egemenliği  sağlanacak, fakat Türk olmayan milliyetlere muhtar gelişme imkanları  verilecek. Çanakkale Boğazı devamlı olarak bütün milletlerin  gemilerine açık olacak ve bu, milletlerarası garanti altına konacak.

            13. Bağımsız bir Polonya kurulacak.

            14. Büyük ve küçük, bütün devletlere siyasi bağımsızlıklarını ve  toprak bütünlüklerini karşılıklı olarak garanti altına almak imkanını  sağlamak amacı ile, bir milletler teşkilatı kurmak.

            Wilson bu 14 noktayı, sadece bir Müttefik zaferini gözönünde  tutarak değil, ister Müttefik zaferi olsun, ister, Merkezi Devletler zaferi  olsun ve hatta isterse iki tarafın kompromisine dayanan bir barış  olsun, sadece genel bir barışı gözönüne alarak hazırlamıştı.  Bunun dışında Wilson'un önem verdiğİ bazı esas meseleler vardı.  Bunların başında bir milletlerarası barış teşkilatının kurulması geliyordu.  İkincisi, toprak sınırlarının milliyetler ilkesine göre düzenlenmesiydi.  Avrupa barışının bozulmasını Wilson, bu ilkenln uygulanmamasında  görüyordu. Nihayet, denizlerin serbestisi, önem verdiği  esaslı noktalardan biriydi. Bu ilke, Amerika'nın bütün dünya ile ticaretini  yakından ilgilendiriyordu ve Amerikayı savaşa sürükleyen  de Almanya'nın bu ilkeyi ihlal etmesi olmuştu.

            Mamafih, barış konferansında barışlar düzenlenirken, Wilson'un  bu ilkelerine çok az önem verilecek ve bu da onun için büyük  hayal kırıklığı olacaktır. Avrupa'nın tecrübeli ve haris ihtiyar diplomasisi  Yeni Dünya'nın tecrübesiz idealizmine boyun eğmeyecektir.

            B) Brest-Litovsk Barışı

            Bolşevik Hükümet daha iktidarı ilk ele aldığı gün halka barış  yapacağını vaadetmişti. Gerçekten Dışişleri Komiseri Trotsky, 21  Kasım 1917 de Müttefik elçilerine verdiği notalarda bütün cephelerde  mütareke yapılmasını istedi. Ayrıca, hükümet, Çarlık hükümetinin  bütün gizli anlaşmalarını açıkladı. Osmanlı İmparatorluğunu  paylaşan anlaşmalar da bu suretle açığa vurulmuş oluyordu. Gizli  anlaşmaların açıklanmasının amacı, gerek Rus halkına, gerek Batı  memleketleri işçilerine, yapılan savaşın bir emperyalizm savaşı olduğunu  anlatmak ve onları savaşa karşı yöneltmekti.

            Sovyet Rusya'nın Almanyaya da yaptığı müracaata, Almanya  27 Kasımda cevap vererek mütarekeye hazır olduğunu bildirdi. Mütareke  15 Aralık 1917 de yapıldı ve barış görüşmeleri 22 Aralıkda  Brest-Litovsk'da açıldı. Bu görüşmelere Avusturya-Macaristan,  Osmanlı İmparatorluğu ve Bulgaristan da katıldı. Görüşmeler uzun  sürdü. Bunda, Sovyet Rusya'nın Almanya'nın isteklerini aşırı bulması  kadar Almanya'da da yakında bir komünist ihtilalinin çıkmasını  ümit eden Trotksy'nin görüşmeleri kasden uzatması da rol oynadı.

            Barış 3 Mart 1918 de Brest-Litovsk'da imzalandı. Buna göre  Sovyetler, Polonya, Litvanya, Courlande, Estonya ve Litvanya'dan  çekiliyorlar ve buraların mukadderatı Merkezi Devletler tarafından  tayin edilecekti. Rusya Kars, Ardahan ve Batum'u da Osmanlı Devletine  geri verdi. Bütün Doğu Anadolu'dan çekileceklerdi. Nihayet,  Ukrayna, Almanların yardımı ile bağımsızlığını ilan etmişti. Rusya bu  bağımsızlığı da tanıdı.

            Brest-Litovsk barışı Merkezi Devletler için büyük bir başarı ve  kazançtı. Lakin 1918 yazından itibaren olayların gelişmesi, Merkezi  Devletlerin ve özellikle Alman, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı  İmparatorluklarının yıkıntısını bir gerçek haline getirecektir.

            C) Romanya'nın Savaştan Çekilmesi

            Romanya, 1916 Ağustosunda savaşa katıldıktan kısa bir süre  sonra, birkaç ay içinde peşpeşe yenilgilere uğramış ve memleketin  büyük bir kısmı Merkezi Devletlerin işgali altına düşmüştü. Ancak arkasını  Rusyaya vererek Sereth hattında bir savunma kurabilmişti.  Lakin Rusya'da ihtilalin çıkması, Alman Kuvvetlerinin Ukrayna'ya  girmesi ve Bolşeviklerin Aralık 1917 de Merkezi Devletlerle mütareke  yapmaları, Romanyayı çok güç duruma soktu. Müttefiklerle de  bağlantısı kesildiğinden, onlardan herhangi bir yardım almasına da  imkan kalmamıştı. Bu sebeplerle Merkezi Devletlerle 1918 Martında  mütarekeyi kabul etti ve 7 Mayıs 1918'de de Bükreş'de barışı imzaladı.  Bu barış ile Romanya, Almanya ve Avusturya'nın ekonomik nüfuzu  altına giriyor, Avusturyaya Karpatlar'da toprak veriyor ve bütün  Dobruca'dan çekiliyordu. Lakin Merkezi devletlerin Müttefikler  karşısındaki yenilgisi, bu barışı hükümsüz bırakacaktır.

            Ç) Bulgaristan'ın Savaştan Çekilmesi

             1918 yılı geldiğinde, bütün memleketlerde olduğu gibi Bulgaristan'da  da savaşa karşı bıkkınlık başlamıştı. Fakat Bulgaristan'ın iç  durumu çok kötüydü. Almanyaya devamlı olarak gıda maddesi göndermesi,  halkı yiyecek sıkıntısı içine sokmuştu. Üretimci kuvvetlerin  silah altına alınmış olması, tarıma dayanan ekonomiyi adamakıllı sarsmış  ve tarım üretimi çok düşmüştü. Bulgaristan savaşa katıldıktan  sonra Almanya'dan hem mali ve hem de askeri yardım alıyordu. Fakat  Almanya 1918 Ocak ayında mali yardımı ve Martta da cephane  yardımını kesmek zorunda kaldı. Öte yandan, Bulgar ordusunun durumu  da iyi değildi. Levazım ve ulaştırmanın iyi çalışmaması askerin  beslenmesini güçleştirdi ve dolayısiyle askerler arasında hoşnutsuzluğun  artmasına sebep oldu.

            Bu güçlüklerin üstüne 1917 Haziranında Yunanistan'ın savaşa  katılması, durumun kötülüğünü daha da arttırdı. 1918 yazı sonlarına  doğru Müttefiklerin bütün cephelerde taarruza geçmesi, Bulgaristanla  beraber Merkezi Devletlerin de sonunu getirdi. İngiliz, Fransız  ve Sırp kuvvetleri de 14 Eylül 1918 de Vardar bölgesinde Bulgarlara  karşı genel bir taarruza geçince, Bulgaristan çözülüverdi. 29  Eylül 1918 de mütarekeyi kabul ederek savaştan çekildi.

            D) Osmanlı Devletinin Savaştan Çekilmesi

            Osmanlı Devleti Brest-Litovsk barışı ile Doğudaki topraklarını  istiladan kurtardığı gibi, Kafkasya'da Ermenilerin, Gürcülerin ve Azerbaycan  Türklerinin Bolşevik rejimi tanımıyarak bağımsızlıklarını ilan  etmeleri üzerine bu durumdan faydalanarak Baku petrollerini ele geçirmek  üzere harekete geçti. Aynı amaçla İngiltere de Kafkasyaya  asker göndermişti. Gürcüler de Almanyaya dayanıyordu. Osmanlı  Devleti ve Enver Paşa, Baku'yu ele geçirdikten sonra Türkistan'a sarkarak  Ortak Asya Türklerini de İmparatorluk içine katarak bir Pan-Türkist  Birliği kurmak istiyordu. Bu hareket gerçekten başarılı oldu  ve 1918 Eylülünde Türk Kuvvetleri Baku'ya girdi. Buradan daha öteye  gidilirken, Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918 de mütarekeyi imzalamak  zorunda kaldı.

            Osmanlı Devleti Kafkas cephesinde ilerlerken, Filistin ve Irak  cephelerinde durumu kötüleşmekteydi. Filistin cephesinde İngilizler  1918 Nisanında Amman'ı ele geçirmek için harekete geçtilerse de bir  şey yapamadılar. Bunun üzerine iyice hazırlandıktan sonra Eylül'de  tekrar taarruza başladılar. İngilizlerin 40.000 kişilik Türk kuvvetine  karşı 200.000 kişilik bir kuvvetle yaptıkları taarruzlar sonunda, Eylül  ve Ekim aylarında Amman, Beyrut ve Şam düştü. Yıldırım Orduları  Komutanlığına getirilmiş bulunan Mustafa Kemal Paşa, Anadoluyu  savunmak için kuvvetlerini Toros'lara çekmeye başladı.

            Filistin cephesindeki başarılar üzerine, Irak cephesinde bulunan  447.000 kişilik İngiliz kuvvetleri de Musul'u almak üzere harekete  geçti ve İngilizler, Mondros mütarekesinden 6 gün sonra, 5 Kasım  1918 de Musul'a girdiler.

            Osmanlı Devletinin mütarekeyi kabul etmesinde Bulgaristan'ın  savaştan çekilmesi büyük rol oynadı. Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi  ve Filistin ve Irak cephelerindeki yenilgiler üzerine, 1918 Şubatında  sadarate gelmiş bulunan Talat Paşa kabinesi Ekim ayında  istifa etti. İttihad ve Terakki'nin on yıllık iktidarı bu şekilde  sona erdi. Yeni kabineyi İzzet Paşa kurdu.

            Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi üzerine İngiliz ve Fransızlar  Trakya'da 7 tümenlik bir kuvvet kurup, İstanbul ve Boğazlar üzerine  harekete hazırlanıyorlardı. Bu sebeple İzzet Paşa hemen mütareke  aradı ve mütareke 30 Ekim 1918 de Mondros'da imzalandı.

            E) Avusturya-Macaristan'ın Savaştan çekilmesi ve  İmporatorluğun Dağılması

            Avusturya, yukarıda da belirttiğimiz gibi, daha 1916-1917'den  itibaren barış aramaya başlamış, Almanya'nın yardımı ve barış  teşebbüslerinin sonuçsuz kalması dolayısiyle savaşa devam zorunda  kalmıştı. Fakat 1918 yılında Avusturya'nın durumu daha da kötüleşti.  İçerdeki ekonomik sıkıntıların üstüne, 1918 yazında Çeklerin,  Sırp-Hırvat-Slovenlerin bağımsızlık hareketleri başladı. İmparator  Karl 18 Ekimde milli azınlıkların muhtariyetini kabul ile federal bir  sistem kuracağını ilan ettiyse de durumu kurtaramadı. Transilvanya  Romenleri de milli birlik hareketine geçmişlerdi. 18 Ekimde Paris'teki  geçici Çek Hükümeti Çekoslovakya'nın bağımsızlığını ilan etti. Arkasından  24 Ekimde Macarlar da ayrı bir devlet kurduklarını, ilan ettiler.  İmparatorluk dağılıyordu.

            Bu şartlar altında İtalyanların Ekim sonunda taarruza geçmeleri  üzerine Vittorio-Veneto'da Avusturya cephesi yarıldı. Asker silahını  bırakıp kaçıyordu. Mütarekeden başka çare görmeyen İmparator Karl,  3 Kasım 1918 de İtalyanlarla Padua civarında Villa Gusti'de mütarekeyi  imza etti.

            Mütareke İmparatorluğun parçalanmasını hızlandırdı. 29 Ekimde  Prag'da Çekoslovakya devletinin, yine 29 Ekim Zagreb'de Sırp-Hırvat-Sloven  (Yugoslavya) devletinin kurulduğu ilan edildi. Bunun  üzerine Avusturya Almanları da 30 Ekimde Avusturya Cumhuriyetini  kurdular. Kasım ayı ortalarında da Macarlar cumhuriyet ilan edince,  İmparator Karl tahtsız kaldığından, 18 Kasımda devlet işlerinden çekildiğini  bildirdi. Hanedan da imparatorlukla beraber çökmüştü.

            F) Almanya da Mütareke İmza Ediyor

            Almanya'nın Batı cephesindeki durumu Eylül ayına kadar iyi gitti.  1918 Martından itibaren Alman kuvvetleri bu cephede taarruza geçti  ve bu taarruzlar Temmuz ortalarına kadar devam ederek bazı başarılar  elde ettiler. Fakat bu başarılar sonucu etkileyecek nitelikte değildi.  Buna karşılık Eylül ayından itibaren Müttefiklerin ağır taarruzları  karşısında Almanya 3 Ekimden itibaren, yani Osmanlı Devletinden  çok önce İsviçre vasıtasiyle Müttefikler nezdinde barış teşebbüslerinde  bulundu. Bu teşebbüsler hemen sonuç vermedi ve bu arada Almanya'nın  iç durumu karıştı. Sosyalistler memleketin birçok yerlerine  ayaklanmalar çıkardılar. 3 Kasımda Kiel'de donanma askerleri sosyalistlerin  kışkırtması ile ayaklanarak "Bahriyeliler Konseyi"ni kurdular.  7-8 Kasım gecesi de Münich'de "İşçi ve Askerler Konseyi" kuruldu.  9 Kasım sabahı Berlin'de bir sosyalist ayaklanması çıktı. Yine 9 Kasım  günü, Başbakan Max de Bade, İmparatora danışmadan, İİ'inci Wilhelm'in  tahttan çekildiğini ilan etti ve başbakanlığı sosyalistlerden  Ebert'e bıraktı. Aynı günün akşamı Ebert, Reichstag'da Alman Cumhuriyeti'ni  ilan etti. İkinci, Relch'ın tarihi bu şekilde kapanıyordu.

            11 Kasım 1918 de Almanya Rethondes'da mütarekeyi kabul ve  imza etti. Birinci Dünya Savaşı sona ermişti.

            6

            Barış Antlaşmaları

            A) Paris Konferansı

            Barış antlaşmaları, Müttefik (allied), Daha Az Müttefik (Lesser  Allies) ve Ortak (associated) devlet gibi garip ve sun'i bir sınıflamaya  ayrılmış 32 devletin temsilcilerinin katıldığı Paris Barış Konferansı'nda  hazırlandı. Bu devletler, Merkezi Devletlerle savaşmış veya  onlara savaş ilan etmiş devletlerdi. Konferans 18 Ocak 1919 da,  yani Alman İmparatorluğunun kuruluşunun yıldönümü günü açıldı.

            Konferansın kararlarına hakim olan sadece beş devletti: Amerika,  İngiltere, Fransa, Japonya ve İtalya. Bu devletlerin başbakan ve  dışişleri bakanlarından meydana gelen bir Onlar Konseyi (Conseil des  Dix) kuruldu. Lakin bu Konseye de esas itibariyle Fransa ve İngiltere  hakim oldu. Çünkü, Konferansa şahsen katılan Başkan Wilson için,  bütün mesele, milletlerarası münasebetlerde devamlı bir barışı sağlıyacak  ve koruyacak bir Milletler Cemiyeti'nin kurulmasıydı. Halbuki  Fransa ve İngiltere, barışı düşünmekten çok, barış düzeninde kendi  menfaatlerini en iyi şekilde gerçekleştirecek yolu arama endişesinde  idiler. Wilson'un idealizmine ve gerçeklerden uzak tutumuna karşılık,  Fransa Başbakanı Clemenceau (Tigre) ve İngiliz başbakanı  Lioyd George, Avrupa'nın klasik diplomasisini temsil etmekteydiler.  Konferansta Fransa'nın bütün amacı, Almanyayı bir daha başını kaldıramıyacak  derecede ezmekti. Clemenceau bir Fransız-Alman dostluğuna  inanmıyordu. İngiltereye gelince, onun da birinci amacı Alman  donanmasını ortadan kaldırmak ve ondan sonra da, Almanya'nın  bir kere daha Avrupa dengesini bozmasını önleyecek tedbirleri almaktı.  Japonyaya gelince, Konferansta pasif bir rol oynadı. Çünkü  Avrupa ile pek ilgilenmiyordu. İtalya ise Konferansta bir üvey evlat  muamelesi gördü.

            Clemenceau ve Lloyd George, Wilson'u başlarından savmak için  ilk önce Milletler Cemiyeti statüsüne öncelik verdiler ve Şubat 1919  da Milletler Cemiyeti statüsü tesbit edilir edilmez Wilson, Amerikan  kamu oyunu bu fikre kazanmak için hemen Amerikaya gitti. Bu suretle  Clemenceau ile Lloyd George'un elleri de, kendi menfaatlerini  gerçekleştirmek için tamamen serbest kaldı.

            Onlar Konseyi bütün meselelerin esasına karar verdikten sonra,  ayrıntıların tesbitini komisyonlara havale ettiler. Barış antlaşmaları  bu şekilde düzenlenip hazırlandı.

            B) Almanya İle Barış Antlaşması: Versailles

            İlk hazırlanan barış, önemi dolayısiyle, Almanyanınki oldu. Barış  antlaşması 7 Mayıs 1919 da, Dışişleri Bakanı Brockdorff-Rantzau  başkanlığındaki Alman delegasyonuna verildi. Brockdorff-Rantzau,  "Bizden, savaşa sebep olmanın yegane suçlusu bizim olduğumuzun  kabulü isteniyor. Kendi ağzımdan böyle bir itirafı yaparsam, yalan  söylemiş olurum" diyerek ve Wilson ilkelerinden medet umarak  barışın bir çok noktalarına itiraz etti. Lakin Müttefikler bu itirazı  dinlemediler ve barış Almanlara bir ültimatom şeklinde imzalattırıldı.

            Almanya ile Müttefikler arasında barış antlaşması 28 Haziran  1919 da Versailles sarayının Aynalı Salon'unda imzalandı. Almanların  Diktai adını verdikleri 440 maddelik barışın esas noktaları şöyledir:

            Sınırlar: Barışın 26 maddelik birinci kısmı, Milletler Cemiyeti  Paktını teşkil ediyordu ve Almanya bunu itirazsız kabul ediyordu.  Bundan sonraki kısım sınırlara ve toprak düzenlemelerine geçiyordu.  Almanya, Belçikaya; Eupen, Malmedy ve Moresnet'yi; Fransaya Alsace  ve Lorraine'i veriyordu. Saar bölgesi de Fransaya terkediliyor,  lakin 15 yıl sonra burada plebisit yapılarak kesin durumu tayin edilecekti.  Polonyaya Poznan ile Batı Prusya veriliyor ve Polonya denize  çıkıyordu. Burada Dantzig serbest şehir oluyor ve Milletler Cemiyetinin  himayesi altına konuyordu. Yukarı Silezya'da plebisit yapılacaktı.  1920 de yapılan plebisit sonunda, buranın kuzey kısmı Danimarkaya,  güney kısmı Almanyaya geçti.

            Siyasal Hükümler: Belçika'nın tarafsızlığı kaldırılıyor ve Almanya  da bunu kabul ediyordu. Ren nehrinin doğu ve batı kıyılarında  50 Km'lik bir şerit dahilinde Almanya hiçbir askeri tahkimat ve tesisat  yapamıyacaktı. Yani Ren bölgesi askerlikten tecrit ediliyordu.  Bundan başka, Almanya Avusturya ile birleşmemeyi taahhüt ediyor  ve Avusturya, Çekoslovakya ve Polonya'nın bağımsızlığını tanıyordu.

            Sömürgeler: Almanya bütün denizaşırı topraklarından vazgeçiyordu.  Bu sömürgelerde Manda Rejimi adı altında, Milletler Cemiyetinin  kontrolu altında yeni sömürgecilik rejimleri kuruluyordu. Togo  ile Kamerun İngiliz-Fransız mandasına, Doğu Alman Afrikası (Tanganyika)  İngiliz ve Ruanda-Urundi Belçika, Güney-Batı Alman Afrikası  Güney Afrika Birliği, Marianne, Marshall ve Caroline adaları  ile Çin'de Kiaochow Japon, Yeni Gine'nin Almanyaya ait olan kısmı  ile Salomon'lardaki Alman adaları Avustralya mandalarına bırakıldı.  Almanya, Müttefiklerin Bulgaristan ve Türkiye'de elde edecekleri  hakları şimdiden tanıyordu.

            Silahsızlanma: Almanya'da mecburi askerlik kaldırılıyordu ve Alman  ordusu 100.000 kişiye indiriliyordu. Deniz kuvvetleri çok  sınırlandırılıyordu. Almanya denizaltı ve uçak yapamıyacaktı. Bütün  gemilerini Müttefiklere teslim edecekti.

            Tamirat Borçları: Almanyaya tamirat borcu adı altında savaş  tazminatı da yükletildi. Bu borcun miktarı sonradan bir Müttefiklerarası  Komisyon tarafından tesbit edildi ki, bu miktar 1921 de 56 Milyar  Dolar olarak tesbit edilmiş iken, aynı yıl içinde bir süre sonra 33  Milyar Dolar'a indirildi. Bu miktar Almanya'nın ödeme kabiliyetinin çok  üstündeydi ve Almanyayı ekonomik yıkıntıya mahkum ediyordu.

            C) Avusturya İle Barış Antlaşması: Saint Germain

            Avusturya ile 381 maddelik barış antlaşması, 10 Eylül 1919 da St.  Germain-en-Laye'de imzalandı.

            Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya ve Yugoslavya'nın bağımsızlığını  tanıyordu. Ayrıca, Galiçya'yı Polonyaya, Hırvatistan'ı Yugoslavyaya,  Tirol ile Trieste'yi İtalyaya ve Bukovina'yı Romanyaya bırakıyordu.  Milletler Cemiyetinin rızası olmadıkça Almanya ile birleşemiyecekti.

            Mecburi askerlik kaldırılıyor ve Avusturya ordusu 30.000 kişiye  indiriliyordu. Ayrıca tamirat borcu ödeyecekti.

            St. Germain barışı ile Avusturya'nın toprakları 576.000 Km. kareden  84.000 Km. kareye ve nüfusu da 50 milyondan 7 milyona düşüyordu.  Bu nüfusun 2 milyonu Viyana'da bulunuyordu ki bu, ekonomik  bakımdan son derece garipti. Zengin tarım ve endüstri bölgeleri olan  Bohemya ve Tirolleri kaybeden Avusturya ekonomik bakımdan güç  duruma düşüyordu.

            Ç) Bulgaristanla Barış Antlaşması: Neuilly

            Bulgaristanla 296 maddelik barış antlaşması, 27 Kasım 1919 da  Neuilly-sur-Seine'de imzalandı.

            Bu barış ile Bulgaristan, Güney Dobruca'yı Romanyaya, Batı  Trakyada Gümülcine ve Dedeağaç'ı Yunanistan'a ve Tsaribrod ile  Sturmitsa bölgesini Yugoslavyaya terketti. Bulgaristan'ın Ege  Denizi ile bağlantısı kalmıyordu.

            Ordusu 25.000 kişi olacaktı. Deniz ve hava kuvveti bulunmayacaktı.  Mecburi askerlik kaldırılacaktı.

            1920 yılından başlamak üzere, 37 yılda 2 Milyar 250 Milyon altın  frank tamirat borcu ödeyecekti.

            D) Macaristanla Barış Antlaşması: Trianon

            Macaristan ile barış antlaşması en son imzalandı. Çünkü mütarekeden  sonra Macaristan'da kurulmuş olan Karolyi'nin cumhuriyetçi  hükümetine karşı komünistler bir ayaklanma çıkarmışlar ve Bela  Khun idaresinde bir hükümet kurmuşlardı. Romanya ve Çekoslovakya  Macaristan'a yürüyecek bu komünist rejimi tasfiye ettiler.

            364 maddelik barış antlaşması, 4 Haziran 1920 de Trianon'da  imzalandı. Bu barışla Macaristan, Presburg bölgesini Çekoslovakyaya,  Bosna-Hersek'i Yugoslavyaya, Transilvanya'yı Romanyaya ve  Burgerland'ı Avusturyaya terkediyordu.

            Savaştan önce toprakları 330.000 Km. kare iken, şimdi 92.000  Km. kareye, nüfusu da 22 milyondan 7.5 milyona düşüyordu. Endüstrisinin  % 80'ini, buğdayının % 6'sını, şeker pancarının % 85'ini  ve ormanlarının % 83'ünü kaybetmiş oluyordu.

            Macaristan ordusu, 35.000 kişiye indiriliyor ve mecburi askerlik  kaldırılıyordu. Tuna'daki donanmasını Müttefiklere teslim edecek ve  deniz ve hava kuvvetleri bulunmayacaktı.

            Macaristan'a da tamirat borcu ile bir takım ekonomik ve mali  yükler de yüklenmekteydi.

            :::::::::::::::::

            Vİ

            Geçici Barış (1919-1929)

            1

            Niçin Geçici Barış?

            Birinci Dünya Savaşının sonucu ile barış antlaşmaları birlikte  gözönünde tutulduğunda, Avrupa diplomasisinin ve kuvvetler dengesinin  temel unsurlarını teşkil etmiş olan üç büyük İmparatorluğun,  -Rus çarlığı, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Alman  İmparatorluğunun- tarih içindeki ömürlerini tamamlıyarak, Avrupa'da  bir boşluk meydana getirdikleri, ulaşılması gereken ilk sonuçtur. Barışın  sağlanabilmesi için kuvvetler dengesinin Avrupa'da yeniden kurulması  gerekirdi. Barış antlaşmalarının toprak hükümlerine ilk bakıldığında,  milliyetler ilkesinin uygulaması ile yeni devletlerin kuruluşunun  milli birlikler üzerine dayandırılması suretiyle, dengesizlik faktörlerinin  ortadan kaldırılmak istendiği gibi bir görüntü ortaya çıkar.  Fakat bu ancak Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun kalıntıları  üzerinde yapılmıştır. Bu da tam olarak değil. Çekoslovakya ve Yugoslavya  farklı unsurları kapsamaktan geri kalmamıştır. Balkanların toprak  düzenlemeleri ise, tatmin edilmemiş ihtirasları ve doyurulmamış  iştahları kamçılamaktan başka bir şey yapmamıştır.

            Çarlık Rusyasının yıkılmasına ve komünist rejimin kurulmasına  Avrupa'nın büyükleri egemen olamayınca, bu devlet, sade Avrupa'da  değil, bütün dünyada da kuvvetler dengesini ileride köklü bir şekilde  değiştirmek üzere, kabuğuna çekilmiştir.

            Osmanlı İmparatorluğunun yıkılışı ise Orta Doğu kuvvetler dengesinde  boşluk bırakmıştır. Savaşın galipleri İngiltere ve Fransa bu  boşluğu daha makul bir düzenle doldurucakları yerde, kendi emperyalizmleri  için bakir bir alan olarak ele almışlardır.

            Alman İmparatorluğuna gelince; savaşın sonunda imparatorluk  yıkılınca, Müttefikler cezalandırmak için Alman milletini ellerine  almışlardır. Versey Barışı bir kin ve intikamın ağır bir belgesi olmuştur.  Almanya'nın kuvvetler dengesinde bıraktığı boşluk, kin ve intikam  tedbirleriyle doldurulmak istenmiştir. Bu ise bizatihi bir dengesizlik  yaratmaktan başka bir şey olmamıştır.

            Böylece, barış antlaşmaları harita üzerinde bir düzen yaratmakla  beraber, milletlerarası hayatta istikrarsız ve sallantılı düzenin bütün  iç unsurlarını kapsamıştır. Bunun içindir ki, barış 1929-30 yıllarına  kadar bir takım kaynaşmalarla ancak korunabilmiş, fakat bu yıllardan  sonra olaylar bir eğik düzey üzerinde hızla yuvarlanarak, 1939  da İkinci Dünya Savaşının sert kayasına çarpmıştır.

            2

            Almanya Meselesi

            A) Fransa ve Almanya

            Birinci Dünya Savaşı sonunda dört imparatorluğun yıkılmasının  önemli sonuçlarından biri de, Fransa'nın kara Avrupasında kuvvetler  dengesinde sivrilmiş olmasıydı. Bununla beraber, Çarlığın yıkılması,  İngiltere'nin bir kıta devleti olmayışı ve Amerika'nın tekrar infirad  politikasına dönmesi, Fransa'nın, güvenliği için duyduğu endişeden kendisini  uzaklaştıramadı. Fransa Almanya'dan almış olduğu ağır intikamın,  Almanya'da bir karşı-intikam duygusunu kışkırtacağını pek güzel  anlamıştı. Bu sebeple, Almanya'dan duyduğu korku ve bu korku  dolayısiyle ortaya çıkan güvenlik meselesi, 1919'dan itibaren Fransız  dış politikasına egemen olan temel faktörler olmuştur. Fransa 1919  dan itibaren gelecekteki bir Alman saldırısına karşı tedbirler aramağa  başlamıştır. Bu tedbirlerin başında "fizlk garantiler" geliyordu.  Fransa daha barış konferansında, bir Alman saldırısını imkansız değilse  bile etkisiz bırakacak maddi tedbirler peşinde koşmuş ve bunların  en etkilisini de Ren bölgesini (Rheinland) Almanya'dan alarak  kendi sınırları içine katmakta görmüştür. Fakat İngiltere ve Amerika,  "yeni bir Alsace-Lorraine" meydana getirmekten korktukları için  Ren Bölgesinin Almanya'dan ayrılmasına razı olmadılar. Bunun yerine  Fransaya, bir Alman saldırısına karşı ortak garanti vermeyi teklif  ettiler. Fransa Ren'i alamayınca bu teklife razı oldu ve 28 Haziran  1919 da, İngiltere, Amerika ve Fransa, bir Alman saldırısı halinde  Fransaya askeri yardım vaadeden anlaşmaları imzaladılar. Lakin  Amerikan Senatosu; hem Versay Antlaşmasını ve hem de bu anlaşmayı  tasdik etmeyi reddedince, İngiltere'nin taahhüdü de yürürlüğe  girmedi. Çünkü İngiltere Amerika ile birlikte ortak garanti vermişti.

            Bundan sonra İngiltere, 1922 Ocak ayında Fransaya, tek taraflı  garanti vermeyi teklif etti. Fransa ise, İngiltere'nin askeri yardımını  açık bir şekilde tesbit edecek bir konvansiyonun imzası şartiyle  bu teklifi kabul edeceğini bildirdi. İngiltere bu kadar ileri gitmeye  hazır değildi ve yaptığı teklifle Fransaya karşı şeref borcunu ödemişti.  İngiltere Fransa ile bir ittifak imzalaması halinde, bunun bir Rus-Alman  ittifakına sebep olmasından korkuyordu.

            Fransa, Almanyaya karşı İngiltere ile Amerikayı yanına alamayınca,  Almanya etrafındaki küçük devletlerle ittifak antlaşmaları sistemi  kurma yoluna gitti. Bunun için, daimi tarafsızlığına rağmen Almanya'nın  saldırısına uğramış olan ve Almanyaya karşı Fransa kadar  korku duyan Belçika ile 7 Eylül 1920 de bir ittifak imzaladı.

            İkinci ittifakı Polonya ile imzaladı. Polonya Almanya ve Rusya'dan  toprak alarak kurulmuştu ve ayrıca Rusya'daki Bolşevik rejimle de  bir savaş yapmıştı. Bu sebeple hem Almanya'dan ve hem de Rusya'dan  çekiniyordu. Fransanın ittifak teklifi Polonya'nın bu korkusuna  karşı bir garanti idi. Fransaya gelince, Alman tehlikesine karşı  Rusya'nın yerine Polonyayı ikame etmek istedi. Fransa-Polonya Anlaşması  19 Şubat 1921 de imzalandı. Buna göre, taraflardan biri bir  saldırıya uğrarsa, topraklarının korunması için alınacak tedbirler konusunda  birbirlerine danışacaklardı.

            Fransa bundan sonra Küçük Antant devletleri denen ve Macaristan  ile Bulgaristan'ın barış antlaşmalarına karşı duydukları hoşnutsuzluktan  (revizyonizm) çekinen Çekoslovakya, Yugoslavya ve Romanya  ile, bir saldırıya karşı birbirleriyle danışmayı öngören anlaşmaları  imzalamıştır. Fransa-Çekoslovakya anlaşması 25 Ocak 1924  de, Fransa-Romanya anlaşması 10 Haziran 1926 da ve Fransa-Yugoslavya  anlaşması da 11 Kasım 1927 de imzalanmıştır.

            Fransa'nın bu ittifaklar sistemi, 1815 den sonra Metternich'in  almış olduğu tedbirlere benziyordu. Belçika, Polonya ve Küçük Antant  devletleriyle yapmış olduğu bu anlaşmalarla modern bir Kutsal İttifak  meydana getirmişti.

            B) Almanya'nın İç Durumu

            Savaşın sonunda kıta Avrupasında Fransa kesin bir üstünlüğe  sahip iken ve yukarıda belirttiğimiz kombinezonlarla da bu üstünlüğünü  daha da kuvvetlendirirken, Almanya, mütareke gününden itibaren,  iç siyasal ve ekonomik durumu itibariyle, her gün biraz daha çöküntüye  doğru gitmekteydi.

            1918 Kasım ayının ilk günlerinden itibaren Almanya'nın çeşitli  yerlerinde sosyalist ayaklanmaların çıktığını, Almanya'nın savaştan  çekilmesini açıklarken belirtmiştik. Mütarekenin imzasından ve Cumhuriyetin  ilanından sonra bu ayaklanmalar gittikçe arttı ve Almanya  içerde tam bir keşmekeşe uğradı. Rusya'daki Bolşevik rejimin de  kışkırtmasiyle komünistler de bu karışıklıklarda aktif bir rol  oynuyordu.

            Bu atmosfer içindedir ki, Karl Liebknecht'in (örtülü adı: Spartacus)  liderliğinde bulunan Alman Sosyal-Demokratları, 29 Aralık 1918 de  Berlin'de yaptıkları bir kongrede "Alman Komünist Partisi"ni (Kommunistiche  Partei Deutschands-Spartakusbund) kurdular ve 4 Ocak  1919 da 150.000 işçinin katılmasiyle çıkarttıkları bir grevle beraber  sosyalist hükümeti devirmek için bir darbeye teşebbüs ettiler. Bu  ayaklanma on gün kadar sürdü ve 13 Ocakta hükümet kuvvetleri tarafından  bastırıldı. Komünist liderlerinden Liebknecht kaçarken ve  Rosa Luxemburg da hapishaneye götürülürken öldürüldü. Bu hareket  bu şekilde bastırılmakla beraber, solcuların çıkarttığı bu karışıklıklar  Nisan ayına kadar devam etti.

            Bu arada 19 Ocak 1919 da da Kurucu Meclis seçimleri yapıldı.  Bu seçimlerde Sosyalistler, Merkez Partisi (Zentrum) ve Demokratlar  (Deutsche Demokratische Partei) en çok oy alan partilerdi. Kurucu  Meclis, küçük Weimar kasabasında toplanmayı uygun buldu. Yeni Alman  anayasası 11 Ağustos 1919 da yayınlandı. Bu anayasa, Bismarck  gelenekleri ile 1848 esprisi ve burjuva partileri ile sosyal-demokrasi  arasında bir kompromiye dayanmaktaydı.

            Almanya Welmar anayasası ile ilk defa demokratik bir düzene  kavuştuğu sırada Versailles Antlaşması ortaya çıktı. Versay demokrat  devletler tarafından Almanyaya empoze edilmişti. Bu şekilde Alman  demokrasisi, Almanya'nın hezimeti ve Versay barışı ile sıkı sıkıya  bağlanmıştı. Lakin devletlerin demokrat Almanyaya zorla kabul  ettirdikleri bu barış, sağ ve sol, bütün Alman kamu oyunda büyük  tepki ile karşılandı. Özellikle Almanya'nın savaştan sorumlu ve  suçlu tutulması ve Hindenburg, Ludendorff, Von Tirpitz, Bethmann-Hollweg  gibi 895 önemli kişinin Müttefiklere tesliminin istenmesi bütün  Alman milletini ayağa kaldırdı. Bu durum karşısında Müttefikler  gerileyerek isteklerini birkaç önemsiz kişiye indirdilerse de, bu, 1920  Martında bazı generallerin bir sağcı hükümet darbesi yapmaları için  bir fırsat oldu. Bu darbe bir yıl önceki solcu darbeye cevaptı. Askerlerin  hükümet darbesiyle Dt. Wolfgang Kapp Berlin'e gelerek hükümeti  ele geçirdi. Alman hükümeti Stuttgart'a kaçmak zorunda kaldı.  Lakin bu darbe ancak birkaç gün devam edebildi. Halk ve ordu Kapp'ı  desteklemediği gibi solcuların kışkırtmasiyle Berlin'de grevler çıktı.  Dr. Kapp tutunamıyacağını anlayınca kaçtı. Lakin Alman hükümeti  de darbeye katılanları cezalandırmaya cesaret edemedi.

            Alman demokrasisi bu şekilde sol ve sağdan gelen diktatörlük  tehlikeleri içinde çalkanırken, ekonomik durum da günden güne  bir kaosa gitmekteydi. Versay ile yükletilen amansız tamirat  borcu, enflasyonun bir çığ gibi büyümesine sebep oldu. Üretim  ve ekonomik hayat felce uğradı. Siyasal çalkantılar da ekonomik  hayatı tahrip ediyordu. 1923 yılı ekonomik krizin en yüksek noktasını  teşkil etti. 1923 Şubatında Berlin'de bir kilo et 3.400 Mark iken, Kasım  ayında bu fiyat 280 milyar Mark idi. 1921 de bir Dolar 70 Mark  iken, 1923 Kasımında bir Dolar 840 milyar Mark idi. Vergiler devlet  masraflarının ancak % 2' sini karşılıyordu. Solcuların kışkırtmasının  da etkisiyle memlekette grevler artarken ve halk dükkanları yağma  ederken, öte yandan Nasyonal-Sosyalist Partisinin lideri Adolf Hitler,  hükümeti "Soyguncular Hükümeti" diye adlandırıyor ve "Diktatörlük  istiyoruz" diye bağırıyordu.

            Ekonomik durum 1924'den itibaren yavaş yavaş düzelme işaretlerine  kavuştu. Bunda tamirat borçlarının akla yatkın ve mantıki  bir düzene sokulması büyük rol oynadı.

            C) Tamirat Borçları

            Versay Antlaşmasına göre, Almanya, Müttefik ve Ortak devletlerin  sivil halkına ve mallarına yaptığı zararları da ödeyecekti ki,  savaş tazminatının adı bu suretle Tamirat Borcu'na çevrilmiş olmaktaydı.  Tamirat borcunu Müttefikler ve özellikle Fransa, Almanyayı  adamakıllı ezmek için bir vasıta olarak görmüş ve bunun için de borç  son derece yüksek tutulmuştu. Bu ise Alman milletinin Fransaya olan  kızgınlığını şiddetlendirmekten başka bir şeye yaramadı. İki -savaş-  arası devresinde Müttefiklerin hiçbir konferansı yoktur ki, tamirat  borçları söz konusu olmasın ve her seferinde de bu borç biraz daha  indirilmiş bulunmasın. Gerçekçi olmayan bu borçlar, sonunda, çok  az bir ödeme ile sıfıra ulaştı.

            Tamirat borçlarını tesbit etmek için bir müttefikler arası komisyon  kurulmuştu. Komisyon 1921 Ocak ayında borcun miktarını  56 milyar Dolar olarak tesbit etti. Almanya buna itiraz etti ve Komisyon  Mayıs ayında borcu 33 milyar Dolara indirdi. Fakat bu da Almanya'nın  ödeme kabiliyetinin çok üstündeydi. Buna rağmen Müttefik  baskısı karşısında Almanya boyun eğdi ve Ağustos ayında 250  milyon Dolarlık ilk taksiti ödedi. Fakat, bu, bundan sonraki üç yıl içinde  Almanya'nın para olarak ve tam olarak ödeyeceği son taksiti de  teşkil etti. Çünkü bu tarihten itibaren Almanya'da ekonomik kriz ilk  hızını almaya başladı. Sermaye sahipleri paralarına el konacağından  korkarak paralarını dışarıya kaçırmaya başladılar. Mark kıymetini kaybetmeye  başladı.

            Bu durum karşısında, 1921 yılı sonunda Almanya, borçlarını ödeyemiyeceğini,  kendisine beş yıllık bir tecil süresi tanınmasını istedi.  İngiltere, Almanya'dan tamirat borcu alamıyacağını gördüğü için, bu  isteği müsait karşıladı. Çünkü savaştan önce Almanya İngiliz ekonomisi  için iyi bir pazardı. Halbuki şimdi böyle değildi. İngiltere Almanya'nın  satın alma gücünün tekrar kurulmasını istiyordu. Fransa ise  tamirat borçlarını Almanyaya muhakkak ödetmek istiyordu. Bu sebeple  İngiltere ile Fransa arasında görüş ayrılığı çıktı.

            Borçların tecili konusunda yapılan görüşmeler 1922 yılı sonuna  kadar sürdü. Fransa bir sonuç alamayınca, Belçika ile birlikte 1923  Ocak ayında Rhur bölgesini işgal etti. Rhur sanayiine de el koyup  Almanyaya borçlarını bu şekilde ödetmek istiyordu. Rhur'un Fransa  tarafından işgali, bir yandan İngiliz-Fransız münasebetlerini, bir  yandan da Fransız-Alman münasebetlerini gerginleştirdi. Fransa ile  Almanya arasında bir savaş havası esiyordu. Rhur'daki Almanlar pasif  mukavemete başvurdular. Alman işçileri işlerini terkettiler. Demiryolu  personeli Fransızlardan emir almayı reddettiler. Posta ve telgraf  memurları Fransız ve Belçikalıların mektup ve telgraflarını göndermediler.  Gönüllü Alman milisleri baltalama hareketlerine giriştiler. İngiltere  ve Amerika, Fransa'nın bu hareketini tepki ile karşılamış ve  kamu oyu Almanları destekliyordu. Fakat bu gelişmeler dolayısiyledir  ki, Alman Mark'ı günden güne kıymetten düştü ve Almanya bir çöküntünün  kenarına geldi.

            Bu ekonomik krizle birlikte Almanya'nın içinde de siyasal durum  tekrar karıştı. Fransızlar Almanların mukavemetini kırmak için separatist  hareketleri kışkırttılar. Bunun sonucu olarak Rhur bölgesinde  bir Ren Cumhuriyeti kuruldu. Fransa Rhur'u Almanya'dan ayırmak istiyordu.  Palatinat muhtariyetini ilan etti. Saksonya ve Thuringen'de  separatist komünist hükümetler kuruldu. Bavyera'da 1923 Kasımında  Hitler ve Ludendorf liderliğindeki Nasyonal Sosyalist İşçi Partisi  bir hükümet darbesine teşebbüs etti ve birkaç gün için hükümeti  ele geçirdi.

            Fakat bu karşılıklı sertlik içinde hem Almanya ve hem de Fransa,  zorlama ile isteklerini gerçekleştiremiyeceklerini anladılar. 1923  Eylülünde başbakanlığa gelen Gustav Stresemann pasif mukavemeti  durdurdu. Fransa da baskı yoluyla Almanyaya para ödetemiyeceğini  gördü. Öte yandan İngiltere ile Amerika da araya girmişler ve bu meselenin  çözümlenmesini istiyorlardı. Her iki devlet de birer komite kurarak  Almanya için bir ödeme planı hazırladılar. Sonunda Amerikalı  Charles G. Dowes'in ödeme planı, 1924 Ağustosunda Londra'da imzalanan  bir protokolla kabul edildi.

            Dawes Planı ile Almanya için toplam bir borç tesbit edilmemiş,  sadece 250 milyon dolardan başlamak üzere ve artan bir miktarda  yıllık taksitler belirtilmişti. Ayrıca, Almanyaya 200 milyon dolar borç  verilecekti ki, bunun yarısını Amerika üzerine aldı. Nihayet, Daws  Planına göre, Rhur da boşaltılacak ve Almanlara geri verilecekti.

            Dawes Planı, Almanyaya bir rahatlık getirdi. Yeni bir para sistemi  ile ekonomisini düzeltti. Mark'ın kıymeti yükselmeye başladı. Üretim  arttı ve Almanya'nın milletlerarası ticareti genişledi. "Made in Germany",  dünya ticaretinde yeniden alışılan bir isim oldu. Dawes Planı  ile Fransız-Alman münasebetleri de düzeldi ve Lokarno'ya varan  yolu açtı.

            Dawes Planı dört yıllık bir ödeme sistemi kabul etmişti. Bu sebeple  1929 yılında tamirat borçları meselesi yine ele alındı. Fransız-Alman  münasebetleri artık iyi olduğundan meseleye iyi niyetle  girildi. Fakat tartışmalar yine çetin oldu. Sonunda, 1930 Ocak ayında,  Dawes Planının hazırlanmasında rol oynamış bulunan Owen D.  Young'in hazırladığı Young Planı kabul edildi. Bu plana göre, Almanya  yılda 391 milyon olmak üzere 22 taksit ödeyecekti ki, bunun  tutarı 26 milyar dolar kadar yapıyordu. Fakat bu planı yürütmek mümkün  olmadı. 1929-30 dünya ekonomik buhranı dolayısiyle Almanya  borcunu yine ödeyemeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine Amerika Cumhurbaşkanı  Herbert Hoover'in teklifi üzerine, 1931 de, borçların bir  yıl için tecili hususunda Hoover Moratoryumu kabul edildi. Lakin bu  tecil de fayda etmedi. Çünkü dünya ekonomik buhranı bütün memleketleri  sarsmıştı. Bu sebeple, 1932 Haziranında Tamirat Komisyonunun  Lausanne'da yaptığı bir toplantıda, Almanya'nın son defa olarak  750 milyon dolar ödemesine ve borçların üzerinden sünger geçirilmesine  karar verildi. Almanya'nın ödediği tamirat borcunun tutarı  bu suretle ancak 5.5 milyar dolar oluyordu. Tamirat Borçları  hikayesi de bu şekilde kapandı.

            C) Locarno Antlaşmaları

            Fransa'nın Almanyayı zayıf tutmak için izlemiş olduğu tamirat  borçları politikası dolayısiyle, Versay'ın hemen ertesinden itibaren  bir gerginlik ve zorlama devresine giren Fransız-Alman münasebetleri,  ancak, 1925 Ekiminde imzalanan Locarno Antlaşmaları ile  bir karşılıklı güven çerçevesi içine girebilmiştir.

            Locarno Antlaşmaları da Fransa'nın Almanyaya karşı güvenliği  sağlama çabalarının bir sonucu olmuştur. Fransa 1922 yılında İngiltere'den  bir ittifak koparamayınca, güvenlik meselesinin peşini bırakmadı  ve bunun için Milletler Cemiyetine döndü. Milletler Cemiyeti,  çalışmalarının ilk gününden itibaren, silahsızlanma meselesi üzerine  eğilmişti. Silahsızlanma meselesi ise güvenlik meselesiyle sıkı bir  bağlantı halindeydi. Bunun için Milletler Cemiyeti 1923 yılında bir  Karşılıklı Yardım Antlaşması hazırlayarak bunu devletlerin onaylamasına  sundu. Buna göre, bir devletin diğerine saldırısı halinde Milletler  Cemiyeti Konseyi kimin saldırgan olduğuna dört gün içinde karar  verecek ve diğer devletler saldırıya uğrayan tarafa yardım edecekti.  Fransa ve müttefikleri bunu kabul etti. Lakin İngiltere, Daminyonlar,  İskandinav devletleri ve Hollanda, taahhütlerini arttırdığı sebebiyle,  bunu kabul etmediler. Böylece bu güvenlik sağlama teşebbüsü suya  düştü.

            Fakat Milletler Cemiyeti bu işin peşini bırakmadı. Özellikle  Fransa'nın teşebbüsleriyle 1924 yılında Milletler Cemiyeti Asamblesi  Cenevre Protokolu adını alan bir Milletlerarası Anlaşmazlıkların  Barışçı Yollarla Çözümü İçin Protokol'u kabul ile bunu yine devletlerin  imzasına sundu. Bu protokola göre, devletler, aralarında çıkacak  anlaşmazlıkları, ya Milletlerarası Daimi Adalet Divanı'na veya  hakeme havale edeceklerdi. Bunu yapmazlarsa, saldırgan sayılacaklardı.  İngiltere ve Dominyonlar, Milletler Cemiyeti Paktı'nın  kendilerine yeteri kadar taahhüt yüklediklerini, üzerlerine daha fazla  taahhüt alamıyacaklarını bildirerek bunu da reddettiler.

            Bu şekilde Fransa'nın, güvenliği için, İngiltereyi kendisine bağlama  çabaları yine sonuçsuz kalmış oluyordu. Bunun üzerine Fransa,  Almanya'nın iki yıl önce kendisine yapmış olduğu bir teklife  döndü. Almanya 1922 yılı sonunda Fransaya, İngiltere ve Belçika'nın  da katılmasiyle, karşılıklı olarak savaşa başvurmama taahhüdü almalarını  teklif etmişti. Rhur'un İşgalinin arifesinde yapılan bu teklifi  Fransa, Almanya'nın kötü niyetli bir manevrası olarak karşılamış  ve üzerinde durmamıştı. Lakin Milletler Cemiyetinin güvenliği sağlama  teşebbüslerinin olumlu bir sonuç vermemesi üzerine, Fransa  bu Alman teklifinde İngiltere'nin bir garantisini gördü ve teklifi tekrar  ele aldı. Esasen Dawes Planı da şimdi Fransız-Alman münasebetlerini  yumuşatmıştı. Öte yandan, 1923 Rhur buhranının giderilmesinde  önemli rol oynayan Alman başbakanı Stresemann da Fransa  ile münasebetlerin düzeltilmesine taraftardı.

            Fransa'nın Almanyaya karşı durumunun yumuşaması üzerine  Stresemann, 1925 Şubatında, Fransa, İngiltere, İtalya ve Almanyanın  katılmasiyle bir saldırmazlık paktı imzasını Fransaya teklif edince,  görüşmeler başladı ve 16 Ekim 1925 de İsviçre'de Locarno'da,  Locarno Antlaşmaları adını alan belgeler imzalandı.

            Bu belgelerden birincisi Almanya, Belçika, Fransa, İngiltere ve  İtalya arasında imzalanmış olup, Almanya ile Fransa ve Almanya  ile Belçika arasındaki sınırların kesin olduğunu belirtmekteydi.  Yine beş devlet arasında imzalanan ikinci bir antlaşma ile de, İngiltere  ve İtalya, birinci antlaşmayı yani, batı sınırları statüsünü,  garanti altına alıyorlardı. Bundan sonra, Almanya ile Fransa, Belçika,  Polonya ve Çekoslovakya arasında ikili hakem anlaşma ve antlaşmaları  imzalanmıştır.

            Görüldüğü gibi, birinci ve ikinci belgelerle Almanya'nın sadece  batı sınırları söz konusu olmuş ve Almanya sadece bu sınırlar hakkında  garanti vermiş, lakin doğu sınırları, yani Polonya ve Çekoslovakya  ile olan sınırları hakkında teminat vermemişti. Bu sebeple,  yine aynı gün Locarno'da, Fransa ile Polonya ve Fransa ile Çekoslovakya  arasında imzalanan anlaşmalarla Fransa, bu iki devletin  Almanya ile olan sınırları hakkında garanti verdi. Tabiatiyle bu  garanti Almanyaya yöneltilmişti.

            Almanyayı tekrar milletlerarası işbirliğine sokmuş olması bakımından  Locarno Antlaşmaları iki -savaş- arası devrinin tarihinde  büyük önem taşımaktadır. Gerçekten, bu antlaşmaların arkasından,  1926 yılında Almanya Milletler Cemiyetine üye olarak kabul  edildi. Antlaşmalardan Fransa da çok hoşnut kaldı. Fransa Dışişleri  Bakanı Aristide Briand, "Biz Locarno'da Avrupaca konuştuk. Bu, öğrenilmesi  gerekecek olan yeni bir dildir" diyordu.

            Bununla beraber, Locarno Antlaşmaları Versay Antlaşmasını  kuvvetlendiren değil, zayıflatan bir unsur olmuştur. Çünkü, Versay'ın  sınır hükümleri ancak bu antlaşmalarla teyid ve teminat altına  alınmıştır. İkincisi, Almanya, yine Versay'ın doğu sınırları için garanti  vermemiş ve özelikle İngiltere de bunu kabullenmiştir.

            2

            Sovyet Rusya

            A) Sovyet Rusya ve Batılılar

            Locarno Antlaşmalarının arifesinde dünya basınına da intikal  eden ve İngiltere'nin güvenlik politikasını tesbit eden bir İngiliz  memorandumunda şöyle diyordu: Avrupa bugün üç esaslı unsura  bölünmüştür: Galipler, Mağluplar ve Rusya... Rusyaya rağmen ve  belki de Rusya dolayısiyle, bir güvenlik politikası tesbit etmek  zorundayız. 1925 de Avrupa'nın sakin bir havaya kavuştuğu bir sırada  belirtilen bu görüş, Batılılar için daha Bolşevik İhtilalinin hemen  ertesinden itibaren ortaya çıkmıştı.

            Bolşeviklerin 1918 Martında Almanya ile barış yapmaları, Müttefikleri  önemli bir tehlike ile karşı karşıya bıraktı: Doğu cephesinde  serbest kalan 40 tümenlik bir Alman kuvveti Batı cephesine sevkedilebilirdi.  Rusya'nın kendi cephesinl kendisinin tasfiye etmesi  karşısında Müttefikler, kendileri Rusya'da bir cephe açmaya karar  verdiler. Bu cepheye ayıracak kuvvetleri olmadığından bu konuda  Birleşik Amerika ile Japonyaya dayanmak istediler. Fakat bu konuda  da esaslı bir işbirliği ve anlaşma meydana gelmediğinden,  Rusyaya yapılan müdahale gayet dağınık oldu. 1918 Martında İngilizler,  Murmansk Sovyetinin Batılılara olan sempatik davranışından  faydalanarak Murmansk'a bir kısım kuvvet çıkardılar. Uzakdoğuda  da Japonlar Nisan ayı başında, küçük kuvvetlerle Vladivostok'a  çıktılar. Ağustosta İngiliz ve Fransızlar, bolşevik aleyhtarı unsurlara  dayanarak, Arkhangelsk limanını işgal ettiler ve Eylül ayında  bunlara bir kısım Amerikan kuvvetleri de katıldı. Rusya'daki binlerce  Çek esiri, 1918 ilkbaharında Vladivostok'a sevkedilirken, Doğu  Sibirya'da ayaklanınca, 1918 Eylülünde Amerika ve Japonya binlerce  kişilik bir kuvveti Doğu Sibiryaya soktu.

            1918 Kasımında Almanya'nın mütarekeyi kabul etmesi ile Müttefikler  için son derece zayıf olan Rus cephesinin önemi de kalmıyordu.  Lakin özellikle Fransa'nın ısrarı ile, Rus cephesi için başka  bir amaç ortaya çıktı. Bolşeviklerin daha önce yapmış oldukları  self-determination vaadlerine dayanan milli azınlıklar bağımsızlık  veya muhtariyet için ayaklanmışlardı. Öte yandan Çarlık taraftarı  askerler de Rusya'da bir iç savaş çıkarmışlardı. Sibirya'da  Amiral Kolchak, güney Rusya'da Denikine ve Wrangel Bolşeviklere  karşı savaş yapmaktaydılar. Şimdi Müttefikler bu Bolşevik aleyhtarlarını  destekleme yoluna gittiler. 1918 Aralık ayında Fransa Odesso'ya  yeni kuvvetler çıkardı. Fakat Batılıların bu çabaları bir sonuç  vermedi ve Bolşevikler 1921 yılında içerdeki bütün mücadeleleri kazanıp  tasfiye ettiler. Müttefikler de Rusya'dan kuvvetlerini çektiler.

            Fakat Polonya meselesi Batılılarla Sovyet Rusya arasında daha  çetin bir çatışma konusu oldu. Polonya barış antlaşmaları ile  bağımsızlığını aldıktan sonra, 1772 Polonyasını gerçekleştirmek için  ve Rusya'nın da içinde bulunduğu güçlüklerden faydalanarak, 1920  yılı başında Ukraynaya girmek istedi. Sovyetler buna karşı koydukları  gibi, yaz ortalarında Varşovaya kadar geldiler. Polonya neredeyse  gidecekti. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa Polonya'nın yardımına  koştular ve Varşova önünde Sovyetler ağır bir yenilgiye uğradılar.  Sovyet Rusya ile Polonya arasında 19 Mart 1921 de yapılan  Riga Barışı ile Polonya topraklarını daha da genişleterek bu savaştan  ayrılıyordu. Polonya'nın doğu sınırları Paris barış konferansında  Curzon Çizgisi ile tesbit edilmiş, lakin bu sınır Polonyalıları  tatmin etmemişti. Riga Barışı Polonya'nın doğu sınırlarını şimdi bu  çizginin çok daha doğusuna götürüyordu.

            Açıktır ki, Batılıların bu davranışı Sovyet Rusya'da bir korku ve  endişe ve Batılıların kendisini ortadan kaldırmak istedikleri gibi bir  kanı uyandırmıştı. Esasına bakılırsa, Sovyetler de;, Batılılara güven  verememişlerdi. Lenin ve Bolşevikler ihtilali yaparken Barış sloganını  bol bol kullanmışlar, fakat bu barış ile aynı zamanda bir Dünya  Proleter İhtilali'ni de gerçekleştirmeyi düşünmüşler ve bu amaçla  da 1919 Martında İİİ'üncü Enternasyonel'i (Comintern) kurmuşlardı.  Batılıların müdahalesi, iç savaş, ekonomik güçlükler ve özellikle 1919-20  yıllarında Almanya ve Macaristan'da yapılan komünist hükümet  darbelerinin başarısızlığı karşısında bu fikirden vazgeçip, komünizmi  önce Rusya'da yerleştirerek (socialism in one country), "Sovyet  bahçesini korumaya" karar verdiler. Komünizmi memlekette yerleştirebilmek  için de, ekonomiyi ayağa kaldırmak, Batı ile ekonomik  münasebetlere girmek ve Batı'dan ekonomik ve teknik yardım almak  zorundaydılar. Bunun içindir ki, Sovyetler Batı ile münasebet kurmak  için büyük çaba harcadılar.

            Batılılar bir süre Sovyet Rusyayı resmen tanımaktan kaçındılar.  Fakat ortada bir gerçek vardı ve bu gerçeğe de gözlerini kapayamazlardı.  Bu sebeple, ilk önce İtalya Ocak 1924 de ve onun arkasından  da Şubat 1924 de İngiltere, Ekim 1924 de de Fransa yeni  Sovyet rejimini tanıdılar. 1922 den önce ve sonra da diğer devletler  tarafından tanınmıştır. Birleşik Amerika ancak 1933 yılında Sovyet  rejimini resmen tanımıştır.

            B) Sovyet Rusya ve Almanya: Rapallo

            Sovyet rejiminin Batılılar tarafından tanınması Sovyet Rusyayı  Batı ile normal diplomatik münasebetlere kavuşturmuş olmaktaydı.  Lakin bu tanıma işi iki taraf arasında karşılıklı güvenin kurulması  için yeterli olmadı. Sovyetler, 3'üncü Enternasyonal vasıtasiyle  milletlerarası komünist hareketlerini ve Batılı memleketler komünist  partilerini Moskova'dan idare etmekten hiçbir zaman vazgeçmedikleri  gibi, Batılılar da, doktrini itibariyle kendi düzenlerini yıkma amacını  güden Sovyet Rusyaya karşı bir türlü itimad duyamadılar. Bu  durum, iki -savaş- arası devresinde Sovyetlerle Batılılar arasındaki  münasebetlerin başlıca özelliğini teşkil eder.

            Buna karşılık Versay düzeninin ilk yıllarından itibaren, intikamcılığın  ezikliği altında bulunan Almanya ile Avrupa toplumu dışında  bırakılmış olan Sovyet Rusya arasında bir yakınlaşma, belirli bir  şekilde ortaya çıkmıştır.

            Başlangıçta Almanya Sovyetlerle bir yakınlaşmayı düşünmüş  değildi. Çünkü, mütarekeden itibaren Almanya'da kuvvetli bir şekilde  ortaya çıkan komünist faaliyetlerinde Moskova'nın oynadığı  rol Weimar Cumhuriyetinin gözünden kaçamazdı. Fakat 1920 yılından  itibaren, Batılıların tamirat borçları dolayısiyle Almanyaya yönelttikleri  sert muamele, Almanya'nın ümitlerini kırmış ve Alman kamu  oyunda küçümsenemiyecek bir değişiklik meydana getirmiştir.  1922 Nisanında Cenova'da toplanan dünya ekonomik konferansı,  Almanya ile Sovyetleri bir kader birliği içinde bıraktı. Bu konferansta  Alman delegasyonu adeta bir kenara atıldığı gibi, Sovyetlerle Batılılar  arasında da gergin bir hava ortaya çıktı. Batılılar, özellikle  Fransa'nın ısrarı ile, Sovyetlerden, Çarlık Rusyasının borçlarını ödemesini  ve Rusya'da devletleştirilen Batılılara ait malların tazmin  edilmesini istediler. Sovyetler hiçbirini kabul etmediler.  Almanların ve Sovyetlerin Cenova'da karşılaştıkları bu durum,  ikisi arasında tabii bir yakınlaşma meydana getirdi ve Sovyetlerin  teklifi üzerine başlayan görüşmeler sonunda, 16 Nisan 1922 de, Cenova  yakınlarında Rapallo'da bir antlaşma imzalandı.

            Rapallo antlaşması, hükümleri itibariyle önemli değildi. İki taraf  aralarında normal diplomatik münasebetleri kuruyorlar ve savaşın  sonuçları itibariyle karşılıklı olarak her türlü iddialarından  vazgeçiyorlardı. Fakat antlaşmanın siyasal önemi büyüktü. Versay Antlaşmasına  imzasını koymayı reddedip istifa eden Dışişleri Bakanı  Brockdorff-Rantzau'ın dediği gibi, bu antlaşma Almanya için, Versay'ın  kötülüklerinin Moskova kanalı ile tashih edilmesiydi. Gerçekten,  Cenova Konferansında Sovyet delegasyonunun sözcüsü  Rakovsky, gazetecilerin bir sorusu üzerine "Versay Antlaşması mı?  Ben böyle bir şey bilmiyorum" demişti. Sovyetlere göre, Rapallo,  Versay aleyhtarı devletlerin Versay devletlerine karşı sessiz bir protestosu  idi. Bundan başka, bu antlaşma "emperyalist devletler  arasındaki bölünmeden" faydalanarak Sovyetleri yalnızlıktan kurtarıyordu.

            Rapallo Antlaşması Batılılar arasında büyük heyecana sebep  oldu. Fransa ve Polonya, Sovyetlerden, antlaşmanın gizli hükümleri  olup olmadığını sordular. Halbuki antlaşmanın hiçbir gizli hükmü yoktu.

            Sovyetler Rapollo'dan büyük bir hoşnutluk duymakla beraber,  Almanya'nın Locarno Antlaşmalarını imzalamasını endişe ile karşıladılar.  Almanya'nın Batı ile anlaşmasının Rapallo Antlaşmasını etkisiz  bırakmasından korktular. Locarno Antlaşmalarına varan diplomatik  müzakereler başladığı zaman, Dışişleri Bakanı Çiçerin, 1925  Mayısında Sovyetler Kongresinde verdiği bir söylevde, Almanya'nın  Batılılarla bir garanti antlaşması imzalaması ve Milletler Cemiyetine  girmesi halinde, Almanya'nın, eşyanın tabiatı icabı, Sovyetlerle olan  münasebetlerini eskisi gibi devam ettirememek zorunda kalabileceğini  bildirdi. Bununla beraber, Sovyetler, Almanyayı ellerinden kaçırmamak  için iki yola başvurdular. Biri, Polonya ile münasebetlerini  düzeltmek oldu. Çiçerin 1925 Eylülünde Varşovayı ziyaret etti.  İkincisi, Sovyetlerin ısrarı üzerine, 24 Nisan 1926 da, Berlin'de yeni  bir Alman-Sovyet Antlaşması imzaladı. Buna göre, taraflardan biri  bir saldırıya uğrarsa, diğeri tam bir tarafsızlık güdecek ve bir devletler  koalisyonu tarafından birine ekonomik ve mali sanksiyonlar  uygulanacak olursa, diğeri buna katılmayacaktı. Esasen Almanya,  Locarno Antlaşmaları sırasında, Sovyetlere karşı uygulanacak sanksiyonlara  katılmıyacağını Batılılara kabul ettirmişti.

            Bu şekilde Sovyet Rusya, Almanya'nın Batı Blokuna katılıp kendisine  cephe alması tehlikesini önlemiş oluyordu. Berlin Antlaşması,  Almanya'da, Bismarck'ın 1887'deki Karşılıklı Teminat Antlaşmasına  benzetilmiştir.

            Alman-Sovyet münasebetlerinin bu durumu, 1933 de Hitler'in  iktidara geçmesine kadar devam edecek ve bundan sonra iki devletin  münasebetleri ters bir dönüş aldığı zaman, Sovyetler Rapallo  ruhu'nu özlemle anacaklardır.

            C) Sovyetlerin "Saldırmazlık ve Tarafsızlık" Politikası

            Sovyetlerin Almanya ile imzaladıkları Berlin Antlaşması, kendilerini,  ancak Almanya yönünden tatmin etti. Fakat İngiltere ve  Fransa'nın Sovyet Rusyayı yıkmak istediği ve her an savaş açabilecekleri  korkusu yakalarını bırakmadı. Locarno'yu, herşeyden önce  kendilerine yönelmiş olan bir blok olarak gördüler. İkinci olarak,  Sovyetler, Milletler Cemiyetini de kapitalist devletlerin bir "emperyalist  bloku" olarak görüyorlar ve özellikle Milletler Cemiyeti Paktının  16'ıncı maddesinde öngörülen sanksiyonların Batılılar tarafından  kendileri aleyhine kullanılmasından kuşkulanıyorlardı. Nihayet, İngiltere  ve Fransa tarafından 1924 yılında tanınmasına rağmen, Sovyet  Rusya ile İngiltere ve Fransa arasında normal ve güven verici münasebetler  kurulamadı. Çarlık Rusyasının Fransaya olan borçları  meselesi, Fransız-Sovyet münasebetlerinin gelişmesinde en büyük  engel oldu. Fransa'nın, Sovyet Rusya'nın sınırlarında bulunan Polonya,  Çekoslovakya ve Romanya ile yakından ilgilenmesi de Sovyetleri  hoşnut bırakmıyordu.

            Buna karşılık Sovyet Rusya'nın davranışları da Batılılar için güven  verici olmaktan uzak kaldı. Sovyet Rusya 1927 yılının sonuna  kadar dünya ihtilali tasarılarından vazgeçmedi ve İİİ'üncü Enternasyonal  Sovyet diplomasisinde, Sovyet Dışişleri Bakanlığından daha nüfuzlu  bir durumda bulunuyordu. 1927 yılı sonunda Trotzky'nin Komünist  Partisinden tasfiye edilmesinden sonradır ki, Sovyet Rusya dünya  ihtilali tasarısını ikinci plana attı.

            Sovyet Rusya, Batılılardan duyduğu bu korku ile ve Locarno'ya  karşı bir tepki olarak, etrafını çevreleyen devletlerle bir "saldırmazlık  ve tarafsızlık" politikasına girişti. Önemli olan, kendisine komşu  olan devletlerin Batılıların bir saldırısına alet olmaması ve Sovyet  Rusya'nın Batılılardan herhangi biriyle çatışması halinde bu komşu  devletlerin tarafsız kalmaları idi.

            Bu politikanın ilk uygulaması Türkiye ile oldu. Bu sırada Musul  meselesinden ötürü Türk-İngiliz münasebetleri iyi değildi ve 1921  den beri Türkiye dış politlkasında Sovyet Rusya'ya önem veriyordu.  Bunun sonucu olarak 17 Aralık 1925 de Paris'de Türkiye ile Sovyet  Rusya arasında bir dostluk ve saldırmazlık paktı imzalandı. Buna  göre, taraflardan biri saldırıya uğradığı takdirde diğeri tarafsız  kalacak ve birbirlerine saldırmayacakları gibi, birbirleri aleyhine  yönelen ittifak veya siyasal anlaşmalara katılmıyacaklardı. Bu anlaşma  karşısında İzvestiya gazetesinin, "Paris'te imzalanan antlaşma  savaş amacı ile değil, fakat barış amacı ile yapılmış olması bakımından,  Locarno aleyhtarı bir harekettir" demesi Sovyetler bakımından  ilgi çekicidir.

            Sovyet Rusya, 1926 yılında Finlandiya, Estonya, Letonya, Litvanya,  Polonya ve Romanya ile, 1927 de Fransaya, aynı şekilde tarafsızlık  ve saldırmazlık paktları teklif ettiyse de, bunlardan sadece  Litvanya ile 28 Eylül 1926 da bir antlaşma yapmaya muvaffak olabildi.  Bunun üzerine Asya tarafına döndü ve 31 Ağustos 1926 Afganistanla  ve 1 Ekim 1927'de de İran ile saldırmazlık ve tarafsızlık  antlaşmaları imzaladı.

            Görüldüğü gibi, Avrupa'daki sınırlarını saldırmazlık yoluyla korumak  için harcadığı çabalar başarısız kalmıştı. Bu durum Sovyetleri,  barış ve silahsızlanma politikasının üstüne daha fazla düşmeye  sevketti. 1928 Ağustosunda, savaşı milli politika vasıtası olmaktan  çıkarma amacını güden Kellogg Paktı'na katılmaya davet edildikleri  zaman, Sovyetler, bu Paktın silahsızlanmaya gereken önemi  vermemiş olduğunu belirtmekle beraber, buna katılmakta tereddüt  göstermediler. Fakat bu Paktın yürürlüğe girmesi için Birleşik Amerika'nın  tasdik etmesi gerekiyordu. Sovyetler bunu beklemeden, Estonya,  Letonya, Litvanya, Polonya, Dantzig Serbest Şehri, Türkiye  ve İran ile imzaladıkları "Litvinov Protokolü" ile anlaşmayı hemen  yürürlüğe soktular. Kellogg Paktı ve Litvinov Protokolü, tarafsızlık  ve saldırmazlık antlaşmaları imzalamamış olan devletlerle Sovyet  Rusya arasında, bu çeşit antlaşmaların yerini almış oluyordu.

            Çiçerin'in yerine Dışişleri Bakanlığına 1929 da Litvinov'un gelmesi,  Sovyet dış politikasında kollektif güvenlik politikasını açacaktır.  Fakat 1933 de Almanya'da Hitler'in iktidara gelmesi, Sovyet Rusya  için büyük bir korku kaynağı olacaktır. Batılıların Hitler'e karşı  gereken sertlikte bir politika izlememeleri, Sovyet Rusyayı, Batılıların  Hitler'i Rusya üzerine saldırtmak istedikleri gibi bir şüphe içinde  bırakacaktır.

            3

            Faşist İtalya

            A) İtalya'da Faşizm

            Sovyet Rusya'dan sonra Birinci Dünya Savaşının ortaya çıkardığı  yeni rejimlerden biri de İtalya'da Faşizm olmuştur. Rusya'da  Bolşevikler, nasıl savaşın yarattığı iç karışıklık, düzensizlik ve  hoşnutsuzluklardan yararlanarak bir hükümet darbesi ile iktidarı ele  geçirdilerse, Faşizmin İtalya'da iktidarı ele geçirmesinde de İtalya'nın  karmakarışık iç durumu başlıca rolü oynamıştır.

            İtalya Birinci Dünya Savaşına büyük ümitlerle katılmıştı. 1915  Londra ve 1917 St. Jean de Maurienne anlaşmaları, Adriyatik ve  Doğu Akdenizde İtalyaya geniş ufuklar açmıştı. Müttefiklerinin zaferi,  ümitleri daha da kuvvetlendirmişti. Fakat Paris barış konferansının  ilk günlerinden itibaren İtalya hayal kırıklıklarını, zaferin meyvası  olarak toplamak zorunda kaldı. 1915 Londra Anlaşmasını Başkan  Wilson tanımadı. 1917 Anlaşmasını ise, Rusya tasdik etmediği  için, Müttefikleri yürürlüğe koymadı. 1915 Anlaşması ile kendisine  Alman sömürgelerinden pay vadedildiği halde, sömürgelerin dağıtımında  İtalyaya hiçbir şey verilmedi. Savaşın bunca fedakarlıklarının  bedeli İtalyan milleti için, ümitlerin yıkılması oldu.

            Savaş sona erdiği zaman iç durum da karışmıştı. Savaş ekonomik  hayatta sarsıntılar yapmıştı. Birçok fikir akımları ortaya çıkmıştı.  İtalya'nın liberal demokrasisinin yanında şimdi, sendikalizm,  sosyalizm, komünizm gibi akımlar ortada görünüyordu. Bu akımların  etkisi altında, işçiler kaynaşmaya başlamıştı. İşçiler fabrikaların  idare ve karına ortak olmak istiyorlardı. Memleketin her tarafına  dağılmış ve saklanan 500.000 asker kaçağı ise başka bir problemdi.  Terhis olan asker ve aydınlar ise maddi ve manevi tatminsizlik  içindeydi. Bunlar işsizdi. İç politikada istikrar kalmamıştı. 1919-1922  arasında iki defa seçim yapılmış ve dört hükümet değişmişti.  Hükümetlerin otoritesi kalmamıştı.

            Bu durum Benito Mussolini liderliğindeki Faşist Partisi'nin (Partito  Nazionale Fascista) işine yaradı. Faşist Partisi 1919 yılında Fascio  di Combattimento alarak kurulmuş ve 1921 Kasımında Parti haline  gelmişti. Komünizmin olduğu kadar liberal demokrasiye de aynı  derecede düşman, disiplin taraftarı, koyu milliyetçi bir parti idi. 1919  Kasım seçimlerinde bir tek milletvekili bile seçtiremeyen Faşistler,  1921 seçimlerinde Parlamentoya 35 milletvekili sokmaya muvaffak  olmuşlardı. Bundan sonra aydınlar, askerler ve halk arasında hızla  yayılıp gelişti. İtalya halkı, memleketin anarşik durumunda Faşizmin  disiplin ruhuna sarıldı. Solcu akımın da gittikçe kuvvetlenmesi, Monarşiyi  ve Vatikan'ı da endişeye sevkediyordu. 1922 Ağustosunda işçilerin  genel grevle ekonomiyi felce uğratmaları ve durumun karışması  üzerine Faşist Partisi'nin Kara Gömleklileri Napoli'den Roma'ya  bir yürüyüş yaparak hükümet darbesine hazırlanınca, Kral selameti,  hükümeti Faşist Partisine vermekte buldu. 30 Ekim 1922 de  Mussolini Başkanlığa getirildi. Bu, İtalya tarihinde Mussolini ve Faşist  diktatörlüğünün başlangıcıdır. Bu diktatörlük 1943'e kadar devam  edecektir.

            Mussolini'nin ilk işi, kısa bir sürede, muhalefeti ve demokratik  müesseseleri ortadan kaldırarak, devleti Faşist Partisinde kişileştirmek  oldu. Memleketin siyasal düzeni korporatif temsil esasına dayandırıldı.

            Faşizmin İtalya'da egemen olmasının önemli sonuçlarından biri  de, Avrupa'nın bir çok memleketlerinde, iki -savaş- arası devresinde,  diktatörlük akımlarının kuvvetlenmesi ve bir takım diktatörlüklerin  kurulması olmuştur. Bu, savaş sonrası Avrupasının. XİX'uncu  yüzyılın liberalizmine gösterdiği bir tepki idi. Savaşın kitlelerde  yarattığı düzensizlik, anarşi ve istikrarsızlık, disiplin rejimlerinin  modasını kuvvetlendirmiştir.

            B) Faşizmin Dış Politikası

            Faşizmi iktidara getiren sadece iç faktörler değil, belki ondan  da fazla dış faktörlerdi. İtalyan milletinin milletlerarası planda karşı  karşıya bırakıldığı hayal kırıklığı ve tatminsizlik, Faşizmin milliyetçi  politika ve propagandasına kuvvetli bir destek oldu. Mussolini, Akdeniz'de  eski Roma İmparatorluğunu yaratmak istiyordu. Paris barış  konferansında küçük düşürülen, bir kenara atılan İtalyan milletine,  bir milli prestij, bir milli benlik vermeyi vaadediyordu. İtalya'nın  1281'den beri gerçekleştirmek istediği sömügecilik emelleri, "Roma  İmparatorluğunun yeniden kuruluşu" adı ile Mussolini'nin elinde bir  milli idealizm haline getirildi. Mussolini Akdenize "bizim deniz"  (mare nostrum) diyordu. Başbakan olduktan birkaç ay sonra 1923  Şubatında İtalyan Senatosunda verdiği bir söylevde şöyle diyordu:  "Şunu söylemek cesaretine sahip olmamız gerekir ki, İtalya bir tek  denizde ebediyen kapanıp kalamaz, bu deniz Adriyatik olsa bile.  Adriyatik'ten başka Akdeniz vardır".

            Esasına bakılırsa, Mussolini'nin, iktidarının ilk günlerinden itibaren  gerçekleştirmeye çalıştığı yayılma ve genişleme politikası,  gerçekte 1915 ve 1917 anlaşmaları ile İtalya'nın göz koyduğu toprakları  hedef tutuyordu. 1936 da Habeşistan'ı ele geçirecektir ki, bu  İtalya için yeni birşey değildi. Fakat ne var ki, Mussolini eski mallara  "Roma İmparatorluğu" damgasını vurarak piyasaya sürdü. Yıllardanberi  küçüklük kompleksi içinde kıvranmış olan İtalyan milleti  için Mussolini'nin bu yeni damgası küçümsenemezdi.

             Faşist rejimin içerde İtalyan milleti için ne derece rahatsızlık  doğurduğu bilinemez. Lakin faşist dış politikanın bütün Doğu Akdeniz  milletleri için rahatsızlık ve huzursuzluk doğurduğu bir gerçektir.

            Bu huzursuzluğu ilk duyan da Adriyatik bölgesi ve bu bölgede  Yugoslavya oldu. Mussolini ilk önce Fiume (Yugoslavlar Rijeka derler)  meselesini ele aldı. Fiume, 1920 Kasımında İtalya ile Yugoslavya  arasında yapılan bir antlaşma ile bir Serbest Şehir olarak bağımsızlık  statüsüne kavuşturulmuştu. Fakat faşistler burada karışıklık  çıkarmaktan geri kalmadılar. Bunun için Mussolini de iktidara geçer  geçmez bu meseleyi ele aldı ve Yugoslavya üzerinde baskıda  bulunarak Ocak 1924 de bu devletle yaptığı bir anlaşma ile Fiume'nin  İtalyaya katılmasını sağladı. Yalnız Fiume'nin Baroş limanı Yugoslavyaya  verildi.

            İtalya'nın sertlik gösterisi ikinci olarak Yunanistan'a yöneldi.  Yunanistan-Arnavutluk sınırını düzenlemek için kurulmuş bulunan  milletlerarası komisyondaki İtalya temsilcisinin Yanya'da 1923 Ağustosunda  öldürülmesi üzerine, İtalyan donanması Corfu adasını bombardıman  edip, arkasından adayı işgal etti. İtalya Yunanistan'dan  50 milyon liret tazminat istedi. İtalya'nın bu kuvvet politikası küçük  devletlerde korku uyandırdıysa da, Milletler Cemiyeti bu korkuyu gideremedi  ve Yunanistan İtalya'nın istediği bu 50 milyon liret tazminatı  vermek zorunda kaldı. Yugoslavya'dan sonra Yunanistan da  Adriyatikte bu yeni kuvvetin ortaya çıkışını endişe ile izliyordu.

            Faşist İtalya'nın, Yugoslavya ile Yunanistan'ı korkutan daha  önemli faaliyeti ise, İtalya'nın Arnavutluk üzerinde günden güne artan  nüfuzu oldu. Doğrusu Mussolini, Arnavutluk konusunda, eski  İtalyan hükümetlerinden çok daha başarılı oldu. 1924 yılı sonunda,  eski başbakanlardan Ahmet Zogo'nun Arnavutlukta iktidarı ele geçirmesi  ve 1925 Ocak ayında da Cumhuriyet ilan etmesi, İtalya'nın  işini çok kolaylaştırdı. Zogo, kendi diktatörlüğünü korumak için İtalyaya  dayandı. İtalya Arnavutluğa geniş ekonomik yardım yaptı. 27  Kasım 1926 da İtalya ile Arnavutluk arasında bir Dostluk ve Güvenlik  Paktı imzalandı. Mussolini, 1927 Şubatında faşist parlamentosuna  bu Paktı sunarken, "Arnavutluğun bağımsızlık ve toprak bütünlüğü  İtalya'nın Adriyatik'teki durumu için bir garantidir" diyordu.  Bu anlaşma Yugoslavya tarafından tepki ile karşılandı. Arnavutluğun  Yugoslav sınırları içindeki arnavutlarla ilgilenmesi, bu münasebetlerin  düğüm noktası idi. Bu sebeple Yugoslavya, İtalya-Arnavutluk  antlaşmasına, 1927 Kasımında Fransa ile imzaladığı bir  Dostluk ve İttifak Antlaşması ile cevap verdi. Yugoslavya, antlaşmayı  İtalya ile bir savaş hali için imzaladığını açıklamaktan çekinmedi.  Bunun üzerine İtalya 22 Kasım 1927 de Arnavutluk ile ikinci  Tirana Antlaşmasını imzaladı. 25 yıl için imzalanmış olan bu savunma  ittifakı antlaşması ile Arnavutluk tamamen İtalya'nın kontrol  ve himayesi altına girmiştir. Cumhurbaşkanı Ahmet Zogo, İtalyaya  dayanarak 1928 de krallığını ilan etmiştir. Bundan sonra artık Arnavutluk  için İtalya'nın Belçikası denilmiştir. İtalya'nın Arnavutluk üzerinde  kurmuş olduğu bu durum İtalyan-Yugoslavya münasebetlerinin  düzelmesini engellemiştir.

            İtalya'nın Arnavutluk vasıtasiyle Balkanlara kol atması Yunanistan  için de bir endişe kaynağı olmuştur. Öte yandan, Mussolini'nin  Doğu Akdeniz ve Anadoluyu da yayılma alanları arasında saymaktan  çekinmemesi, Türk-İtalyan münasebetlerine daima bir soğukluğun  egemen olmasına sebep olmuştur. 1934 Balkan Paktıda,  İtalyan tehdininin önemli bir rol oynamış olduğunu gözden uzak tutmamak  gerekir.

            Faşist İtalya'nın İngiltere ile münasebetleri, 1935'e kadar iyi  bir çerçeve içinde akmıştır. Fransa'nın savaş sonrası Avrupasında  dengeyi kendi tarafına eğiltmesi ve bir üstünlük sağlaması İngiltereyi,  İtalya'da bir denge unsuru aramaya götürmüştür. Buna karşılık  İtalyan-Fransız münasebetleri on yıl kadar hiç iyi gitmemiştir.  İtalya'nın bir deniz kuvveti olarak Akdeniz'de sivrilmesi Fransa'nın  hiç hoşuna gitmemiştir. Özellikle İtalya'nın barış antlaşmalarının kurduğu  düzene karşı cephe alması (revizyonizm) bu hoşnutsuzluğun  temel sebeplerinden biridir. Bunun içindir ki, İtalya Avusturya, Macaristan  ve Bulgaristan gibi revizyonist devletlerle daima yakın münasebetler  kurmaya çalışmıştır. Aynı sebeple, Küçük Antant'a (Yugoslavya,  Romanya ve Çekoslovakya) da cephe almış, ve bunu Fransa'nın  reaksiyoner bir bloku olarak görmüştür. Fransa ile İtalya arasındaki  sürtüşme ve rekabet ise, İtalya'nın Almanya'da Fransaya  karşı bir denge unsuru görmesini sağlamıştır.

            4

            Tuna ve Balkanlar

            Savaşın sonunda Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun yıkılmasından  sonra, bu İmparatorluğun mirasçısı olarak beş devlet  ortaya çıktı. Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya, Yugoslavya ve  Romanya. Bulgaristan ve Yunanistan'ı da içine katacağımız bu devletler  topluluğu, iki -savaş- arası devresinde, içerde ve dışarda çeşitli  gelişmelere, davranışlara ve politikalara ve hatta büyük devletler  arasında rekabetlere ve kombinezonlara konu teşkil etmişlerdir.  Bu gelişmelerin bazı ana özellikleri vardır. Bir defa, Versay düzeni  bakımından bunları revizyonistler ve antirevizyonistler diye ikiye  ayırmak gerekir. Macaristan ve Bulgaristan ile, Almanya ile birleşme  arzuları dolayısiyle Avusturyayı revizyonistler arasında saymak  gerekmektedir. Diğerleri Versay düzeninden hoşnut devletlerdir.  İkinci olarak, Wilson prensiplerine rağmen, bunların etnik kapıları,  Avusturya ile Macaristan'ı ve Bulgaristan'ı dışarda tutarsak,  çok unsurlu bir sisteme dayanmaktaydı. Romanya bile sınırları içinde  bir kısım Macarlarla, bir kısım Bulgarlara sahipti. Üçüncü olarak,  bu devletlerin ekonomik yapıları zayıf kalmıştır. Milliyetçiliğin  etkisiyle savaştan sonra bunların hemen hepsinin autarcie, yani kendi  kendine yeterlik politikası izlemeleri, aralarında verimli bir ekonomik  işbirliğini önlemiş ve dolayısiyle ekonomik güçleri zayıf kalmıştır.  Bu unsurlar açısından bu devletlerin diplomatik gelişmeleri  standart veya mütecanls olmaktan ziyade, çeşitli biçimler gösteren  bir mozayik diplomasi olmuştur.

            A) Avusturya

            St. Germain barışı ile Avusturya, sadece Alman unsuruna dayandığından,  bir milli birliğe kavuşmuş ve bu da onun için küçümsenemiyecek  bir avantaj teşkil etmiştir. Lakin ekonomik bakımdan  St. Germain düzeni Avusturyayı bir ekonomik garabet haline sokmuştur.  Avusturya ekonomik yapısı itibariyle endüstriye dayanıyordu  ve İmparatorluk zamanında Macaristan'ın tarımsal ekonomisi bir tamamlayıcı  unsurdu. Avusturya şimdi bu tarımın desteğini kaybetti.  Öte yandan, İmparatorluk zamanında Viyana, İmparatorluk ekonomisinin  merkezi idi. İmparatorluğun parçalananmasiyle ortaya çıkan  diğer devletler Viyana ile ilgilerini tamamen kestiler. Bunun yanında,  barış düzeni ile ortaya çıkan Avusturya nüfusunun üçte biri  Viyana'da bulunuyordu ki, bunlar sadece tüketimci olan İmparatorluk  bürokrasisiydi. Viyana, ordusu olmayan bir genelkurmay, şirketi  olmayan bir idare heyeti ve vücudu olmayan bir baş gibi kaldı. Bu  sebeple Avusturya'nın "yaşaması" (Lebensfaehigkeit) daha ilk günlerden  itibaren bir problem olarak ortaya çıktı. Avusturyalılar bunun  çaresini Almanya ile birleşmede (Anschluss) gördüler. Lakin Versay  ve St. Germain antlaşmaları bunu yasaklamıştı. Üstelik Avusturyaya  bir de tamirat borcu yüklenmişti. Avusturya bu ekonomik sıkıntılardan  kendisini kurtarmak için İtalya ile para ve gümrük birliğini teklif  ettiyse de, gerek Avusturya'nın küçük komşuları için, gerek Fransa  için İtalyan Anschluss'u Alman Anschluss'undan daha az tehlikeli  değildi. Avusturya'nın Anschluss niyeti ile karşılaşan Milletler  Cemiyeti, tamirat borcundan vazgeçip Avusturya için bir yardım  programı kabul etti. Fakat bunu yapmadan önce Avusturya, 1922  Ekiminde İngiltere, Fransa, İtalya ve Çekoslovakya ile imzalamış olduğu  Cenevre Protokolü ile, herhangi bir devletle bağımsızlığını tehlikeye  düşürecek bir şekilde, ekonomik veya mali anlaşma yapmamayı  taahhüt etti. St. Germain Antlaşması siyasal Anschluss'u yasaklamıştı.  Şimdi Cenevre Protokolü ekonomik Anschluss ithimalini  de ortadan kaldırıyordu.

            Milletler Cemiyeti kanalı ile Avusturya'nın aldığı ekonomik yardım  bir süre devam etti ve Avusturya ekonomisi 1925'ten itibaren  bir düzene girdi. Lakin hiçbir zaman bir sağlamlığa kavuşmadı. 1929  ekonomik buhranı Avusturyayı iflasla karşı karşıya bırakınca, 1931  yılında Almanya ile bir gümrük birliğine gitmek zorunda kaldı. Hatta  bu birleşmenin Protokolü de hazırlandı. Lakin özellikle Fransa'nın  şiddetli itirazı ile karşılaştı. Fransa, Avusturya-Almanya birliğinin  Küçük Antant'a karşı Orta Avrupa'da bir kuvvet olarak ortaya  çıkmasından ve Orta Avrupa'da Almanya'nın ekonomik üstünlük  sağlamasından korktu. 1933 de Almanya'da Nazi Partisi iktidara  geçince, Avusturya Nazi Partisi vasıtasiyle Anschluss fikrini daha  da kışkırttı ve nihayet 1938 de Avusturyayı Almanyaya ilhak etti.

            Avusturya'nın iç siyasal gelişmeleri de Anschluss eğilimlerini  kışkırtıcı nitelikte olmuştur. Avusturya'nın iki temel siyasi partisi  Viyana'nın yahudi, özel teşebbüscü, kapitalist ve bürokrat halkına  dayanan Sosyal Demokrat Partisi ile, köylü nüfusa dayanan, koyu  katolik, yahudi aleyhtarı Hıristiyan Demokrat Partisi idi. Bu sonuncusu  sonradan Faşizme eğilim göstermiştir. Bu partinin Heimwehr  adında bir milis teşkilatı vardı ki, bu sonradan Avusturya Nazi Partisinin  temelini teşkil etmiştir. Sosyal Demokrat Parti de sonradan  Schutzbund adı ile bir milis kurmuştur. İki parti arasındaki rekabet,  her seçimde Heimwehr ile Schutzbund arasında çarpışmaların çıkmasına  sebep olmuş ve Avusturya'nın iç politika hayatı 1933'e kadar  istikrara kavuşmamıştır.

            Avusturya ile yakından ilgilenen devlet İtalya olmuştur. Avusturya  da, Almanya ile yakın bir işbirliğine gitmek imkanına sahip  olamadığından, İtalyaya dayanmayı tercih etmiştir. İtalya Avusturya  ekonomisinin doğrulmasına yardım etmiştir. 1930 yılında iki devlet  arasında bir Dostluk Antlaşması imzalanmış ve bundan sonra da  İtalya'nın Avusturya'daki nüfuzu artarak, Avusturya faşistleri İtalya'dan  destek almışlardır. Bu kışkırtmaların sonucu olarak Başbakan  Dollfuss, 1933 Martında, demokratik rejime son verecek diktatörlüğünü  ilan etmiştir.

            B) Macaristan

            Mütarekeden sonra Macaristan'ın da iç durumu karıştı. Michael  Karolyi yeni Macaristan Cumhuriyetinin başbakanı idi. Lakin müttefiklerin  baskısı ile Karolyi, Transilvanyayı Romenlerin işgaline bırakmak  zorunda kalınca 1919 Martında istifa etti. Bolşeviklerin de kışkırtmasiyle  duruma işçi ve asker Sovyetleri hakim oldu ve Lenin ve  Kerensky'in yakın arkadaşı Macar komünistlerinden Bela Kun Macaristan'ı  bir Sovyet Cumhuriyeti olarak ilan etti. Lakin Macar asilleri  karşı harekete geçerek, Kont Julius Karolyi (Michael Karolyi'nin  uzak akrabası), Kont Bethlen ve Amiral Horthy bir milli Macar  ordusu hazırlıyarak Bela Kun üzerine yürüdüler. Amiral Horthy 1919  Kasımında Budapeşte'ye girerek komünist rejimi tasfiye etti.

            Amiral Horthy'nin komünistlere karşı bu başarısını Müttefikler  de desteklediler. Lakin Trianon barışı Macarlar için bir şok oldu.  Çekoslovakyaya Presburg'u ve Burgenland'ı da Avusturyaya vermekten  daha çok, Yugoslavyaya Hırvatistan ve Bosna-Hersek'i ve Romanyaya  da Transilvanyayı bırakmak çok ağır geldi. Onun için Macaristan  iki -savaş- arası devresinin en hararetli revizyonist devletlerinden  biri oldu.

            Bu revizyonizmin etkisi iledir ki, Macaristan 1920 yılında, tekrar  Krallık rejimini ilan etti. Amiral Horthy Naib ünvanını aldı. Kont  Bethlen başbakan oldu ve 1931 yılına kadar başbakanlıkta kaldı.  Macaristan'ın bu durumu, İsviçre'de yaşamakta olan son Avusturya-Macaristan  İmparatoru Karl'ı cesaretlendirdi ve Karl 1921 yılının  Mart ve Ekim aylarında olmak üzere iki defa Macaristan Krallığına  geçmek için teşebbüste bulundu. Fakat bu teşebbüsler Macar halkından  destek görmediği için başarılı olmadı. Bundan daha önemlisi,  Habsburg'ların tekrar Macaristan'ın başına geçmek istediğini  gören, İmparatorluğun mirasçıları Çekoslovakya, Yugoslavya ve Romanya,  her iki teşebbüs sırasında da Macaristan'a askeri müdahalede  bulunmak için hazırlandılar. Böylece Küçük Antant devletleri Macar  revizyonizmine karşı cephe aldılar. Küçük Antant'ın Macaristan'dan  duyduğu korku İkinci Dünya Savaşına kadar devam edecektir.

            Macaristan'da Horthy-Bethlen rejimi bir diktatörlük rejimi idi.  1932 de General Gömbös Macar başbakanı oldu. Gömbös zamanında  Macaristan Faşist Partisi iç politika hayatına hakim oldu. Her  iki memleketin de diktatörlük rejimine sahip bulunması ve her ikisinin  de revizyonist olması İtalya ile Macaristan arasındaki münasebetlerin  yakınlaşmasını kolaylaştırdı. Macaristan, Küçük Antant'ın  kendi etrafındaki çemberini kırmak için İtalyaya dayandı. "Her iki  milletin sayısız ortak menfaatlere sahip olması dolayısiyle", İtalyan  ve Macar hükümetleri 5 Nisan 1927 de bir dostluk antlaşması imzaladılar.

            1933 de Hitler'in Almanya'nın dizginlerini eline alması sonucu  Avrupa'da Almanya üstünlük kazanınca, Macaristan İtalya'dan fazla  Almanyaya dayanacaktır.

            C) Çekoslovakya

            Çekoslovakya 1918 Ekiminde ortaya çıkmıştır. Avusturya-Macaristan  İmparatorluğunun son saatlerinde İmparatorluk içindeki  bütün milli azınlıklar ayaklanınca, Thomas Masaryk, Edouard Beneş  ve Stefanik gibi Çek liderleri 18 Ekim 1918 de Paris'de Çekoslovak  Milli Konseyini kurdular. Prag'daki milliyetçilerden Kramar da 28  Ekimde kansız ve başarılı bir ihtilalle Prag'a hakim olunca,  Çekoslovakya'nın kurulması kolaylaştı. Prag ve Paris grupları arasında  hiçbir çatışma olmadı ve Masaryk yeni Çekoslovak Devletinin Cumhurbaşkanı,  Kramar başbakanı ve Beneş de Dışişleri Bakanı oldu.  Masaryk 1935 de ölünce Cumhurbaşkanlığına Beneş getirildi. Çekoslovakya,  iki -savaş- arası devresinde Avrupa'da demokrasiyi en  mükemmel şekilde ve başarı ile uygulayan devletlerden biri oldu.  Bunda, liderlerin olgunluğu, vatansever idaresi ve Çekoslovakya'nın  bağımsızlık ve bütünlüğünü korumadaki samimi inançları büyük  rol oynamıştır.

            Bununla beraber, Çekoslovakya içerde çeşitli problemlerden de  yakasını kolaylıkla kurtaramadı. Bunların başında, bütün yeni küçük  devletlerde olduğu gibi, ekonomik problemler geliyordu. Çekoslovakya  kuvvetli bir endüstriye sahipti. Lakin aynı kuvvette bir tarımın  yeterli desteğinden yoksun kalmış ve ham maddelerini ithal ve  mamul maddelerini ihraç için pazar aramak zorunda kalmıştır. Mamul  maddelerin ihracı zorunluğu Çekoslovakyayı, Orta Avrupa memleketlerinin  istikrarsız pazarları yerine Batı memleketlerine yöneltmiştir.  Esasen dış politika da Batıyı benimsemiş bulunan Çekoslovakya  ile Batı arasında böylece tabii bağlantılar da kuvvetini hissettirmiştir.

            Çekoslovakya'nın diğer önemli bir problemi de birçok azınlıklara  dayanan etnik bünyesi olmuştur. 1921 yılında 6.5 milyonluk Çek  kitlesinden sonra en büyük azınlıklar 2.2 milyon ile Slovaklar, 3.1  milyon ile Almanlardı. Bundan sonra Macarlar (747.000), Rutenler  (459.000), Polonyalılar (76.000) ve Yahudiler (180.000) geliyordu.

            Çek hükümeti, kuruluştan itibaren liberal ve iyi niyetli azınlık  kanunları ile bunlar arasında iyi münasebetler kurulmasına çalışmış  ise de, bir takım ayrılık duygularının gittikçe kuvvetlenmesine  engel olamamıştır. Aslen Ukraynalı olan Rutenler'in tam muhtariyet  (otonomi) çabaları Çekoslovakyayı daima uğraştırmıştır. Polonyalılar  en küçük azınlık olmakla beraber, Çekoslovakya'nın sınırları tesbit  edilirken 1920 de Teschen bölgesinin Polonya ile Çekoslovakya  arasında paylaşılması, bütün olarak ele geçiremedikleri için, hiçbir  tarafı tatmin etmemiş ve Teschen iki devletin münasebetlerinde bir  yara olarak devam etmiştir.

            En kuvvetli azınlık olan Almanlar (Südetler bölgesinde) ile Çekler  arasında tarihi bir nefret ve düşmanlık vardı. Almanlar, 1920 anayasası  ile kendilerinin bir azınlık durumuna düşürülmesine tahammül  edemedikleri gibi, Çekoslovakya'nın dış politikada Fransa ve  Küçük Antanta dayanmasına da daima muhalefet etmişlerdir. Almanların  gözleri daima Berlin'e çevrik kalmıştır.

            Slovaklarla Çekler arasında da tarihi geleneklere dayanan bir çatışma  vardı. Çekler Avusturya idaresinde yaşamışlar ve aydın, kültürlü  insanlardı. Slovaklar ise Macaristan idaresinde yaşamışlar ve  köylü kitleye sahiptiler. Her ikisi de katolik olmakla beraber, Çekler  anti-klerikal, Slovaklar ise derin inançlı katolikti. Bu sebepten,  Çekoslovakya içindeki Slovaklar daima Macaristan'a katılmak için  çaba harcamışlardır. Halbuki eskiden Macarları hiç sevmezlerdi. Lakin  Çeklerin içinde erime ihtimalini hiç hazmedememişlerdir. Slovakların  bu ayrılma istek ve çabaları karşısında merkezi hükümet, özellikle  Slovakya'da sıkı tedbirler almak zorunda kalmış ve bu da Slovakları  daha çok kızdırmıştır.

            Bu problemler karşısında Çekoslovakya için en büyük tehlike  revizyonist Macaristan'dan yönelmekteydi. Versay düzeninin bozulması,  Macaristan'ın bu düzeni yıkması ve Macaristan'da Habsburg  İmparatorluğunun yeniden kurulması halinde, Çekoslovakya'nın dağılması  işten bile olmazdı. Metternich'in bir zamanlar o kadar korktuğu  ihtimaller, şimdi Çekoslovakya'nın ta karşısındaydı. Bu kötü  ihtimalleri bertaraf etmek için Çekoslovakya, ilk günden itibaren, Avrupa  dengesinde şimdi üstünlük kazanmış olan Fransaya ve kader  birliği içinde bulunduğu Küçük Antant'a sımsıkı sarılmış ve sonuna  kadar da böyle kalmıştır. Yalnız, Almanya'da Hitler rejimi İİİ'üncü Reich'ı  milli sınırlara kavuşturmak için faaliyete geçince, Çekoslovakya bir  yandan da Sovyet Rusyaya dayanmaya başlamıştır. Alman tehlikesi  karşısında Fransa ile Rusya arasında bir yakınlaşma olması, Çekoslovakya'nın  bu yeni politikasını da kolaylaştırmıştır. Buna rağmen  1538'den itibaren Çekoslovakya parçalanmaktan kurtulamıyacaktır.

            Ç) Yugoslavya

            Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1918 Haziranında, Sırbistan, Karadağ  ve Avusturya-Macaristan'ın güney slav eyaletleri temsilcileri  Corfu Paktı'nı imzalıyarak, Karageorgevich ailesinin hükümdarlığı altında  bir birlik kurmaya karar vermişlerdi. 1918 Ekiminde Zagreb'de  Yugo-Slav (Güney Slav) Milli Konseyi kuruldu ve Kasım ayında da  Karadağ Milli Meclisi Karadağ Kralı Nikola'yı tahtından indirerek  Sırbistan'a katıldığını ilan etti. 1921 anayasası ile de Sırp-Hırvat-Sloven  Krallığı kuruldu ve başına da Sırbistan Kralı Aleksandr getirildi.

            Kuruluşun ilk yıllarından itibaren yeni krallık iki önemli mesele  ile karşılaştı. Birinci mesele, memleketin tabii bir limana sahip  olmamasıydı. Adriyatikteki iyi limanlardan Fiume'yi önce ele geçirmiş,  lakin Mussolini İtalyasının baskısı altında 1924 anlaşmasiyle Fiume'yi  İtalyaya terkederek ancak çok küçük bir kısım almıştı. Zara limanı  da yine İtalya'nın elindeydi. Arnavutluk kıyılarına göz koyduysa da  Faşist İtalya Arnavutluğu nüfuz ve himayesi altına aldı. Kendisi için  en tabii mahreç saydığı Selanik'den faydalanmak için Yunanistanla  1923 de bir anlaşma yaptıysa da, Selanik'teki bu serbest bölgenin  kullanılmasından iki devlet arasında çeşitli olaylar çıktı ve 1925 yılında  buradan da çekildi. Bu gelişme Yunanistanla münasebetlerini  bozdu ve Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı 1918 tarihli Sırbistan-Yunanistan  ittifakını feshetti. Böylece tabii liman meselesi çözümlenmemiş  olarak kaldı.

            Karşılaşılan ikinci mesele içerde Sırp-Hırvat çatışması oldu. Yeni  Krallığın toprakları, Sırbistan, Karadağ, Hırvatistan-Slovenya, Dalmaçya,  Bosna-Hersek ve bir kısım Banat'dan meydana gelmişti. Lakin  bunların içinde, nüfusun yarısını teşkil eden ortodoks sırplarla,  nüfusun üçte birini tutan katolik hırvatlar arasındaki geçimsizlik İİ'inci  Dünya Savaşına kadar sürdü. Sırpların ve Hırvatların tarihi gelişmeleri  birbirinden ayrı olmuştu. Hırvatlar yeni krallık içinde de, Habsburg  egemenliği zamanında olduğu gibi, tam bir muhtariyet istediler.  Halbuki Sırbistan, Piyemonte'nin İtalya Birliğinde oynadığı rolü oynamayı  ve güney slav birliğinin kendi etrafında toplanmasını istiyordu.  Hırvatlar istedikleri muhtariyeti alamayınca, memleketin politik hayatına  bir süre katılmadılar. Hırvatların lideri Radiç 1925 yılında Milli  Eğitim Bakanlığını kabul ettiyse de, 1928 Haziranında Skupçina'da  (Yugoslav parlamentosu) bir tartışma sırasında Karadağlılar tarafından  vurularak öldürüldü. Bunun üzerine bütün Hırvat milletvekilleri  Skupçina'dan çekilerek Zagreb'de bir Hırvat parlamentosu kurdular.  Kral Aleksandr Hırvatlarla anlaşmak istedi. Hrrvatlar, federal bir sistem  kurulmasını isteyince, Aleksandr bunu kabul etmedi ve 1929 yılından  itibaren parlamentoyu feshederek diktatörlük rejimine başladı.  1931 anayasası ile tek parti sistemi kabul edildi ve memleketin adı  Yugoslavya oldu. Fakat Kral Aleksandr Fransayı ziyarete gittiğinde,  1934 Ekiminde Marsilya'da Hırvat tethişçileri tarafından öldürüldü.

            Aleksandr'ın oğlu Peter küçük olduğundan Prens Pol naib olarak  memleketi idareye başladı. Yugoslavya, 1935 Mayısı ile 1939 Şubatı  arasında, Sırplar, Slovenler ve Bosna Müslümanlarının meydana  getirdiği ve Dr. Milan Stoyadinoviç'in lideri bulunduğu Yugoslav Radikal  Birliği Partisinin diktatörlüğü altında yaşadı. Muhalefette ise,  Dr. Vlasko Maçek'in Hırvat Köylü Partisi bulunuyordu. Hırvat muhalefeti  1939 da çok kuvvetli bir hale gelince Stoyadinoviç istifa etti ve  1939 Ağustosunda Hırvatlar, kültürel ve ekonomik alanlarda geniş bir  muhtariyet elde ettiler.

            Kral Aleksandr zamanında Yugoslavya, özellikle Macaristan'ın  revizyonizmi karşısında, Fransa ile yakın münasebetler kurdu ve Küçük  Antant'ın bir üyesi oldu. 1934 Şubatında da Türkiye, Yunanistan  ve Romanya ile, Bulgaristan'ın revizyonizmi ile İtalya tehlikesine karşı  Balkan Antantını kurdu. Lakin, Aleksandr'ın ölümünden sonra, Stoyadinoviç  zamanında Yugoslavya'nın Nazi Almanyası ve Faşist İtalya  ile münasebetleri sıkılaştı. Hatta 1937 Ocak ayında da Yugoslavya,  Bulgaristanla bir "daimi dostluk" antlaşması imzaladı.

            D) Romanya

            Romanya, İ'inci Dünya Savaşından topraklarını en fazla genişleterek  çıkan devletlerden biri oldu. Avusturya'dan Bukovina'yı, Macaristan'dan  Banat'ı, Rusyadan Besarabyayı ve Bulgaristan'dan bir kısım  Dobruca'yı aldı. Bu suretle Romanya, kendisine toprak kaybeden mühasım  devletlerle sarılmış bulunmaktaydı. Bu ise Romanyayı statükonun  korunmasını savunan anti-revizyonist bir devlet yaptı ve Batılılara  ve özellikle Fransaya kaydırdı.

            Savaş ertesinin ilk yıllarında Romanya'da, Julius Maniu'nun Köylü  Partisi işbaşındaydı ve bu devrede toprak reformu yapılarak  köylüye toprak dağıtıldı. 1922 de Gratianu kardeşlerin liderliğinde bulunan  ve özel teşebbüsü savunan Liberal Parti iktidara geçti ve 1928'e  kadar iktidarda kaldı. 1928-30 arasında ise tekrar Maniu'nun Köylü  Partisi memleketi idare etti. Kral Ferdinand'ın ölümü üzerine 1930 yılında  oğlu İİ'inci Carol hükümdar oldu. 1930-33 arasında Romanya siyasal  istikrarsızlık ve ekonomik buhranlar içinde kaldı. Avrupa'da faşizm  ve Nazizm akımlarının kuvvetlenmesi, Romanyayı da etkisiz bırakmadı  ve Codreanu'nun liderliğinde faşist bir teşkilat kuruldu.  Kral Carol bazı kişisel davranışları dolayısiyle halkın hoşnutsuzluğuna  sebep olduğundan, bir süre Codreanu'nun faşist "Demir Muhafızlar"  teşkilatına dayanarak bir monarşik diktatörlük yoluna gitti. Bu  teşkilat kendisi için de tehlikeli olunca, bu teşkilatı yasakladı ve  1938 Şubatından itibaren Romanya Kral Carol'un monarşik diktartörlüğü  altına girdi.

            Gerek Köylü, gerek Liberal Partileri Batılı taraftarı olduğu için,  1920'lerden itibaren Romanya Fransa tarafına kaymış ve Küçük  Antant'ın sadık bir üyesi olmuştur. Küçük Antant Romanyayı Macaristan'ın  revizyonizmine karşı koruyan bir tedbirdi. Lakin Besarabya  yüzünden Rusya ile de münasebetleri iyi değildi. Bu sebeple, kendisi  gibi Rusya'dan çekinen Polonya ile de yakın münasebetlere girişti.  1921 de iki devlet arasında bir ittifak antlaşması imzalanmıştır. 26  Mart 1926 da yapılan ikinci bir antlaşma ile bu ittifak yenilenmiş ve  genişletilmiştir. 10 Haziran 1926 da Romanya Fransa ile de bir ittifak  imzalamıştır. Bu ittifaklarla, sınırların barış antlaşmaları ile tesbit  edilmiş bulunan statükosunun korunması amacı güdülmekteydi.

            Romanya'nın Polonya ve Fransa ile yapmış olduğu ittifaklar Rusyaya  yönelmişti. Küçük Antant ise kendisini Macaristan'a karşı korumaktaydı.  Lakin Romanya için Bulgaristan tarafı boş kalmıştı. Romanya  bu tehlikeye karşı 1921 Haziranında Yugoslavya ile bir ittifak yapmıştı.  1934 Balkan Antantı ile Romanya, Bulgaristan tehlikesine karşı,  Yugoslavya'dan sonra Yunanistan ve Türkiyeyi de yanına aldı.

            E) Bulgaristan

            Bulgaristan Balkan devletleri içinde en kötü gelişmelerle karşılaşmış  olan bir devletti. Hem ikinci Balkan savaşında ve hem de  İ'inci Dünya Savaşında yenilmiş ve her ikisinde de komşularına toprak  kaybetmişti. Bu sebeple, bu kaybedilen topraklar savaştan sonra  Bulgaristan'ın komşuları ile münasebetlerine egemen olmuş ve dolayısiyle  de Bulgaristan barış antlaşmalarının kurduğu düzene karşı en  fazla hoşnutsuzluk göstermiştir. Makedonya meselesi Yugaslavya,  Batı Trakya ve Dedeağaç Yuanistan ve Dobruca da Romanya ile münasebetlerinde  bir çıban başı olarak devam etmiştir. Barış antlaşmalarından  sonra Yunanistan Dedeağaçta Bulgaristan'a bir serbest liman  teklif etmiş ise de, Bulgarlar Dedeağaç bölgesi topraklarını  istediklerinden, bir anlaşma meydana gelememiştir.

            1919 yılında Bulgaristan'da Aleksandr Stambuliski'nin Çiftçi Partisi  iktidara geçti ve 1923 yılına kadar iktidarda kaldı. Stambuliski  geniş bir toprak reformu yaptı ve hatta krallığın topraklarını da köylüye  dağıttı. Stambuliski, Polonya, Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya'nın  çiftçi partilerinin katılması ile bir Yeşil Enternasyonal  kurdu ise de bu enternasyonalin çiftçi ve köylü hareketi başarılı bir  sonuç vermedi. Stambuliski Yeşil Enternasyonal'e paralel olarak bir  de güney slavları federasyonu kurmak istiyordu. Bu enternasyonalist  düşünceleri dolayısiyle Stambuliski, komşuları ile ve özellikle Yugoslavyaya  karşı yumuşak bir politika izlemiştir. Lakin Makedonya'nın  acısını unutamayan Bulgarlar Stambuliski'nin bu yumuşak politikasını  beğenmediler. Çünkü Yugoslavyaya terkedilen Makedonya'dan  300.000 göçmen Bulgaristan'a göç etmiş ve bunlar Makedonya meselesini  devamlı olarak kışkırtmakta idiler. Göçmenlerin bu faaliyetine  bazı politikacılar ve askerler de katılınca, 1923 Haziranında yapılan  bir hükümet darbesinde Stambuliski düşürüldü ve birkaç gün  sonra da öldürüldü. Bu olay komünistleri harekete geçirdi ve onlar  da bir hükümet darbesi yapmak istedilerse de, bu teşebbüs önlendi.

            Bundan sonra Bulgaristan bir süre karışık bir durum içinde kaldı.  1924 yılında Makedonya İhtilal Komitesinin (VMRO) lideri Aleksandrof  öldürüldü ve Komite ikiye bölündü. Lakin her iki taraf da Yugoslav  ve Yunan Makedonyasında tethiş hareketlerinden geri kalmadılar.  1925 Nisanında, 1918 Ekiminde hükümdarlığa geçmiş olan  Kral 3'üncü Boris'e karşı bir suikast yapıldı, fakat muvaffak olamadı.  Yine aynı ay içinde komünistler Sofya Katedralini bomba ile tahrip etmek  istediler. Yüzlerce kişi öldü veya yaralandı. Bunun üzerine Komünist  Partisi kanun dışı ilan edildi.

            Stambuliski'den sonra Çankof başbakanlığa getirilmişti. Çankof  1926'ya kadar bu görevde kaldı ve 1926 da iktidar Makedonya Komitesi  liderlerinden Andrei.Liapçef'e geçti. Liapçef beş yıldan fazla başbakanlıkta  kaldı. 1935 yılında Kral Boris monarşik diktatörlüğünü kurdu.

            Çankof ve Liapçef'in başbakanlıkları arasında Bulgaristan komşuları  ile ve özellikle, Kral Aleksandr'ın çabaları dolayısiyle, Yugoslavya  ile iyi münasebetler kurmaya çalıştı. Lakin Makedonya, Batı  Trakya ve Dobruca meseleleri samimi münasebetlerin kurulmasına  daima önemli bir engel teşkil etti.

            Bulgaristan'ın en iyi münasebetler içinde olduğu devlet Türkiye  oldu. Lakin buna rağmen Bulgarlar Trakya üzerinde de istekler  ileri sürmekten geri kalmadılar ve hatta bir de Trakya Komitesi  kurdular.

            1930 yılında Kral Boris'in İtalya Kralının kızı ile evlenmesi Bulgaristan  ile İtalya arasındaki münasebetleri sıkılaştırdı. Bu durum Bulgar-Yugoslav  münasebetleri üzerinde etkisiz kalmadı. 1930'dan itibaren  Bulgar-Yugoslav münasebetleri iyileşmeye yüz tutmuş iken,  bu durum Yugoslavya bakımından bir güvensizlik ve endişe konusu oldu.

            F) Yunanistan

            Yunanistan'ın İ'inci Dünya Savaşına katılması sırasında Müttefikler  Kral Konstantin'i hükümdarlıktan uzaklaştırmışlar ve yerine oğlu  Aleksandr'ı getirmişlerdi. Bundan sonra memleketin kaderi Venizelos'un  eline geçti. Fakat 1920 seçimlerinde Venizelos iktidardan düştüğü  gibi, Kral Aleksandr da bir kaza neticesi öldü. Bunun üzerine  Kral Konstantin tekrar hükümdarlığa geldi. Fakat Yunanistan'ın Anadolu  macerası kesin bir hezimetle sonuçlanınca, Venizelos tarafından  başlatılan bu macera Konstantin'in sırtına yüklendi ve tekrar çekilerek  Venizelos yine işbaşına çağrıldı. Lakin Konstantin'in oğlu İİ'inci Yorgi'nin  hükümdarlığına geçmesine fırsat kalmadan Yunan parlamentosu  1924 Mayısında cumhuriyet ilan etti ve monarşi taraftarı Venizelos  da işbaşından çekildi.

            Bundan sonra Yunanistan düzensizlik içinde kaldı. Cumhuriyet  hükümetleri birbirlerini izledi. Mussoliniyi taklit etmek isteyen General  Pangalos 1925 de bir hükümet darbesi yapmak istedi ise de, 1926  Ağustosunda General Kondilis tarafından yapılan karşı bir darbe ile  iktidardan uzaklaştırıldı. Amiral Kunduriotis cumhurbaşkanı oldu ve  1926 Eylülünde cumhuriyet anayasası ilan edildi.

            1928 yılında başbakanlığa Venizelos getirildi ve 1932'ye kadar  iktidarda kalarak Yunanistan bir istikrara kavuştu. 1935 de Kral Yorgi  tekrar memleketin başına geldi ve memleket General Metaksas'ın  diktatörlüğü altına girdi.

            Yunanistan'ın uzunca bir süre en kötü münasebetlere sahip bulunduğu  komşusu Türkiye oldu. Ahali mübadelesi meselelerinin 1930  yılında kesin olarak çözümlenmesine kadar, bu münasebetler bu şekilde  devam etti. Lakin Atatürk'ün ileriyi gören politikası ile iki devlet  arasındaki münasebetler günden güne gelişerek 1934 Balkan Antantına  vardı.

            Selaniğe mahreç meselesi Yugoslavya ile Yunanistan arasındaki  münasebetleri bir dereceye kadar sarsmış ise de, Yugoslavya ile  münasebetler bir problem olmamıştır. Buna karşılık Yunanistan-Arnavutluk  sınırları meselesi iki devletin münasebetlerini bozduğu gibi,  Faşist İtalya'nın Arnavutluk üzerinde kontrol ve himaye kurması İtalyayı,  Yunanistan için devamlı bir endişe kaynağı yapmıştır.

            Makedonya meselesi de Bulgar-Yunan münasebetlerinin en büyük  çatışma konusunu teşkil etmiş ve zaman zaman iki devletin sınırlarında  olaylar çıkmıştır. İİ'inci Dünya Savaşına kadar Bulgar-Yunan  münasebetleri iyi bir düzene sahip olamamıştır.

            Batılı devletler içinde Yunanistan'ın en sıkı münasebet kurduğu  devlet İngiltere olmuştur. Bu, esasen Yunanistan'ın geleneksel politikası  idi. Bu politikanın sonucu iledir ki, Yunanistan sırtını İngiltereye  vererek Anadoluyu ele geçirme macerasına atılmış, lakin sonuç  her ikisi için de acı bir hezimet olmuştur. İki -savaş- arası devresinde  Yunanistan dış politikasından İngiltereyi esas unsur olarak almakta  devam etmiştir.

            a) Küçük Antant

            İ'inci Dünya Savaşından sonra Tuna ve Balkanlar bölgesinin ilk  önemli ittifak sistemi Küçük Antant olmuştur.

            Küçük Antant Fransa'nın iki -savaş- arası devresindeki dış politikasında  önemli bir yer işgal etmekle beraber, başlangıçta Fransa  tarafından ortaya çıkarılmamış, lakin Avusturya-Macaristan imparatorluğunun  mirasçısı devletler tarafından ortaya çıkarıldıktan sonra  Fransa'nın nüfuz ve önderliği altına girmiştir. İşin gerçeği aranırsa,  Fransa'nın 1920 de Macaristan ile bir işbirliği düşünmesi Küçük Antant'ın  kurulmasını çabuklaştırmıştır.

            Küçük Antant'ın kurulması teşebbüsü Çekoslovakya Dışişleri Bakanı  Dr. Beneş'den gelmiştir. Çekoslovakya, Avusturya-Macaristan  İmparatorluğunun parçalanmasından ortaya çıkmış ve Yugoslavya  ile Romanya da bu imparatorluktan büyük parçalar kazanmışlardı. Bu  devletlerin, barış antlaşmalarının kurduğu statükoyu korumada büyük  menfaatleri vardı. Bu sebeple Çekoslovakya Dışişleri Bakanı Dr.  Beneş, 1919 Aralık ve 1920 Ocak aylarında Yugoslavya ve Romanyaya  birer ittifak imzalamayı teklif etti. Görüşmeler yapılırken 1920 Ocak  ayında Rusya ile Polonya arasında savaş çıktı ve Fransa Macaristan  yoluyla Polonyalılara silah yardımı yapmaya başladı. Esasen bu sırada  Fransız Dışişleri Bakanlığında, Almanya'nın muhtemel saldırısına  karşı bir Tuna Bloku kurma fikri vardı. Ayrıca, bir kısım Macar  kuvvetleri de Polonyalılara yardım etti. Tabii bu hizmetine karşılık  Macaristan da kendi lehine sınır değişiklikleri beklemekteydi. Bu durum  Çekoslovakya ile Yugoslavyayı korkuttu ve 14 Ağustos 1920 de  aralarında bir ittifak yaptılar. Bu ittifaka göre, Macaristan'ın taraflardan  birine saldırması halinde birbirlerinin yardımına koşacaklardı.

            Romanya bu ittifaka hemen katılmadı. Çünkü bu ittifakın Rusya  ve Bulgaristan'ın bir saldırısı ihtimalini de kapsamasını istedi ve  Çekoslovakya da bunu kabul etmedi. Fakat 1921 Martında eski İmparator  Karl, Macaristan'da hükümdarlığı ele geçirmek için teşebbüste  bulununca, bu durum Romanyayı da korkuttu. Bu sebeple, Romanya  ile Çekoslovakya arasında da 23 Nisan 1921 de bir ittifak imzaladı.  Buna göre, iki taraf, sadece Macaristan'ın bir saldırısı halinde  birbirlerine yardım etmekle kalmayacaklar, lakin Macaristan'a ait bütün  gelişmelerde birbirlerine danışacaklardı. Bu ittifakı 7 Haziran 1921 de  Romanya-Yugoslavya ittifakı izledi. Bu sonuncu ittifak antlaşması,  sadece Macaristan'ı değil, diğerlerinden farklı olarak, bir Bulgar saldırması  ihtimalini de kapsamaktaydı. Bu sonuncu antlaşmayı izleyen  sekiz ay içinde üç devlet arasında askeri işbirliğini düzenleyen anlaşmalar  da imzalanmıştır.

            Böylece Tuna bölgesinde kendiliğinden bir statükocu ve antirevizyonist  blok ortaya çıkmış oluyordu. Bu gelişme Fransa'nın görüşünde  de değişiklik yaptı ve Almanyaya karşı anlaşmalar düzeninin  korunmasında Fransa, Küçük Antant adını alan bu ittifaklar sistemine  dayandı. 25 Ocak 1924 de Çekoslovakya, 10 Haziran 1926 da Romanya  ve 11 Kasım 1927 de Yugoslavya ile imzalamış olduğu ittifak  antlaşmaları ile Fransa Küçük Antant'ı kendisine bağladı ve bundan  sonra Fransa ile Küçük Antant, bir blok halinde bütün milletlerarası  gelişmelerde birlikte hareket ettiler. Fransa'nın Küçük Antant  devletleriyle imzalamış olduğu ittifaklarda, antlaşmalarla tesbit edilen  Avrupa düzeninin korunması, temel amaç olarak yer almıştır.  Şüphesiz, Fransa'nın Küçük Antant'ı kanadının altına alması kendisine,  savaş sonrası Avrupasında belirli bir üstünlük sağlamış ve revizyonizm  akımına karşı bir frenleme uygulamasını mümkün kılmıştır.

            Küçük Antant ittifakları, üç devlet arasında 21 Mayıs 1929 da  yapılan bir antlaşma ile süreli olmaktan çıkmış ve süresiz hale  getirilmiştir. 16 Şubat 1933 de imzalanan anlaşma ile de, Küçük Antant  devamlı bir statü kazanmıştır.

            Küçük Antant devletleri arasında kurulan bu dayanışmaya rağmen,  üye olan her üç devlet bakımından da bazı açık noktalar kalmıştır.  Mesela bu ittifaklar Yugoslavyayı İtalyaya, Besarabya dolayısiyle  Romanyayı Sovyet Rusyaya ve Südet Almanları dolayısiyle Çekoslovakyayı  Almanyaya karşı korumuş değildir. Bununla beraber,  1934 Balkan Antantı, sınırlarının güvenliğini karşılıklı olarak teminat  altına almış olması dolayısiyle, Romanya ve Yugoslavya'nın bu konudaki  eksikliğini bir dereceye kadar tamamlamıştır.

            Öte yandan, Küçük Antant devletleri arasında, birçok çabaların  harcanmasına rağmen, mesela karşılıklı olarak tercihli gümrük tarifelerinin  uygulanması gibi herhangi geniş bir ekonomik işbirliği sağlanamamıştır.

            1925 yılında Yunanistan'ın da Küçük Antant'a girmesi söz konusu  olmuş ise de, bu devletin Yugoslavya ile olan münasebetlerinin  düzgün bir seviyeye girememiş olması dolayısiyle, Yunanistan Küçük  Antant'a girmekten kaçınmıştır.

            1921 yılında Bulgaristan'daki komünist faaliyetlerinin 3'üncü  Enternasyonal'in eseri olması dolayısiyle Bulgaristan Rusya'dan korkmuş  ve Küçük Antant devletlerine başvurarak bir anti-bolşevik blok kurulmasını  teklif etmiştir. Lakin bu komünist faaliyetleri karşısında  Bulgaristan'ın askeri gücünü arttırması ve Makedonya'daki faaliyetleri,  Romanya ve Yugoslavyayı endişelendirdiğinden, Bulgaristan'ın  isteğini kabul etmemişlerdir.

            5

            Baltık Memleketleri

            A) Finlandiya

            Finlandiya Xİİ'inci yüzyıldan XİX'uncu yüzyılın başlarına kadar İsveç'in  egemenliği altında yaşamıştır. 1807 Tilsitt Antlaşması ile Napolyon  Rusyayı Finlandiya üzerine serbest bırakınca, Rusya Finlandiyayı işgal  altına almıştır. Mamafih, Rus egemenliği altındaki Finlandiya, bir  Büyük Dükalık olarak ayrı bir varlık halinde yaşamış ve kendisine  czgü bir parlamentosu olmuştur. Tabii bu durum Finlerin bağımsızlık  isteklerini önleyememiş ve XİX'uncu yüzyılın milli birlik akımı Finleri de  etkisi altına almıştır. 1890'lardan itibaren Rusya'nın Finlandiya üzerindeki  kontrolu daha sert bir şekil alınca Finler 1905 de ayaklanmışlarsa  da başarı elde edememişlerdir. Bolşevik İhtilali üzerine Finler  de 1917 Aralık ayında bağımsızlıklarını ilan etmişler ve Bolşevik  rejimi de bunu tanımıştır. Fakat bu, Bolşeviklerin bir taktiği idi. Çünkü  1918 Ocak ayında komünistler bir darbe ile Helsinki'de iktidarı ele  geçirdiler. Bunun üzerine, Çarlık ordusunun Fin generallerinden Mannerheim  komünistlere karşı dört aylık bir mücadele açtı ve sonunda  komünistleri memleketten çıkarmaya muvaffak oldu. Krallık ilan edildi  ve Alman prenslerinden Friedrich Karl von Hesse Kral oldu. Esasen  Mannerheim'in bağımsızlık savaşında Almanlar kendisine yardım  etmişlerdi. 1918 yılı sonunda Almanya da yenilince, Alman kuvvetleri  memleketten çıkarıldı ve 1919 anayasası ile Finlandiya'da cumhuriyet  ilan edildi.

            Ekim 1920 de yapılan Dorpat (yahut Tartu) Antlaşması ile Sovyet  Rusya Finlandiya'nın bağımsızlığını tanıdı ve Doğu Karelia'yı Rusyaya  bırakarak Petsamo sıcak limanını sınırları içine kattı.

            Bundan sonra Finlandiya kendi iç ve ekonomik gelişmelerine yöneldi  ve dış politikada bağımsız ve tarafsız bir politika izlemeye çalıştı.  Lakin 1939 dan itibaren Nazi Almanyası ile Sovyet Rusya arasında  bir rekabet konusu olacak ve 1940 başlarında Sovyet Rusya'nın  işgali altına düşecektir. Esasen Rusya Finlandiya'nın peşini bırakmamış  ve komünistler Finlandiya için bir mesele olmuştur. Bundan ötürüdür  ki, Finlandiya 1931 yılında Komünist Partisini kanun dışı kılmıştır.

            B) Estonya, Letonya, Litvanya

            Baltığın bu küçük memleketleri uzun yüzyıllar, sırasiyle, Tötonların,  Polonya'nın ve İsveç'in egemenliği altında kaldıktan sonra, Deli  Petro zamanında Rus egemenliği altına düşmüşlerdir. Buralar halkının  etnik orijini Almandı.

            XİX'uncu yüzyılın milliyetçi akımları bir memleketler halkı üzerinde de  etki yapmış ve 1905 ve 1907 yıllarında buralarda da ayaklamalar olmuştur.  Lakin bu topraklar 1915-18 arasında Alman işgali altına düştü.  Almanya, yenilgi üzerine bu topraklardan çekilince, 1918 yılı sonunda,  Estonya, Letonya (Latvia) ve Litvanya bağımsızlıklarını ilan  ettiler. Fakat Rusya'daki iç durum buraları da etkisi altına aldı ve  Çarlık generallerinden Yudeniç Bolşeviklere karşı mücadelesinde Estonyayı  bir merkez olarak kullandı.

            Sovyet Rusya, iç savaştan sonra, yaptığı anlaşmalarla bu memleketlerin  bağımsızlıklarını resmen tanıdı. Bunun için de, Estonya ile  1520 Şubatında Dorpat, Litvanya ile 1920 Temmuzunda Moskova ve  Letonya ile de 1920 Ağustosunda Riga antlaşmalarını imzaladı.

            İki -savaş- arası devresinde bu memleketleri ortak olarak karakterize  eden gelişmeler, en liberal şekliyle uyguladıkları demokratik  rejimlerin içerde doğurduğu siyasal istikrarsızlık ve karışıklıklar ve  sonunda demokratik rejimin diktatörlüğe dönmesidir. 1920-34 arasında  Estonya'da 12 kadar siyasal parti var olmuş ve 18 kabine gelip  geçmiştir. Letonya'da ise aynı devrede 20-30 siyasal parti mevcut  olmuş ve 16 kabine birbirini izlemiştir. Halbuki herbirinin nüfusu ancak  bir-iki milyon kadardı. Bunun sonucu olarak 1934'den itibaren  her iki memlekette de Faşizmi örnek alan diktatörlükter kurulmuştur.

            Öte yandan, bu iki memleketteki siyasal istikrarsızlık içinde işçiler  de bir problem olmuş ve bunlar daima Sovyet Rusyaya katılma  fırsatını gözlemişlerdir.

            Litvanyaya gelince; bu memleket Baltığın bir enfant terrible'i  olmuştur. Bu memleket üç büyük komşusu olan Sovyet Rusya,  Polonya ve Almanya ile devamlı bir çatışma içinde bulunmuş ve bu  devletlere daima kafa tutmuştur.

            Litvanya'nın Sovyet Rusya ile meselesi, Sovyet rejimine duyduğu  antipati idi. Büyük toprak sahipleri Sovyet aleyhtarlığının devamlı  bayraktarlığını yapmışlar ve bu yüzden de ilk yıllarda iki taraf arasındaki  münasebetler bir gerginlik havası içinde kalmıştır. Lakin Polonya  ile Vilna meselesinin çıkması, Litvanya'nın Sovyetlere karşı davranışını  yumuşatmış ve Sovyet Rusya'da da Dışişleri Bakanı Litvinov'un  barışçı politikası dolayısiyle, 1926 Eylülünde iki taraf arasında  saldırmazlık paktı imzalanmıştır.

            Vilno Litvanya'nın eski başkenti idi. Polonya-Rusya savaşı sonunda  Ruslar yenilip buradan çekilince, buranın Litvanyaya geçmesi  gerekmekteydi ve Milletler Cemiyeti de bunu düşünüyordu. Lakin  1920 Ekiminde Litvanya Polonyalılarından General Zeligowski Vilna'yı  işgal etti. Bu işgale karşı Milletler Cemiyeti bir şey yapamadı ve bir  milletlerarası Elçiler Konferansı da 1923 Martında Vilna'nın Polonya  sınırları içine katılmasını kabul etti. Vilna, Litvanya-Polonya  münasebetlerini zehirliyen bir konu olarak kaldı. Bundan sonra iki devlet  birbirlerinin azınlıklarına karşı bir baskı kampanyası açtı. Hatta bu  yüzden 1927 de iki devlet arasında neredeyse bir savaş bile çıkacaktır.

            Litvanya'nın Almanya ile olan Memel limanı meselesi ise, Vilna  meselesinin aksi yönde gelişti. Memel halkı Almandı ve Almanyaya  katılmak istiyordu. Fakat Versay Antlaşması ile Memel Müttefiklere  bırakılmıştı ve kaderini onlar tayin edeceklerdi. Litvanya bu kaderin  tayinini daha fazla bekleyemedi ve Ruhr'un Fransızlar tarafından işgali  sırasında Fransa Memel'deki askerlerini geri çekince, 1923 Ocak  ayında, Litvanya da Memel'i işgal ile sınırları içine kattı. Müttefikler  de bu işgali tanıdılar.

            Nüfusu Alman olan Memel'in Litvanyaya kaptırılmasını Almanlar  hiçbir zaman kabullenemediler. Onun içindir ki, Hitler iktidara  geldikten sonra "bir millet, bir devlet" politikasını uygulamaya başladığı  için, söz konusu edeceği ilk topraklardan biri de Memel olacaktır.

            Litvanya'nın iç durumuna gelince: Bu memlekette de demokrasi  uzun yaşamadı. Hatta Estonya ve Letonya'dakinden daha kısa ömürlü  oldu. 1926 Aralık ayında askerlerden Smetona ve Litvanya Üniversitesi  tarih profesörlerinden Voldemaras bir darbe ile iktidarı ele aldılar  ve bir diktatörlük kurdular. Bunlar 1928 Mayısında yeni bir anayasa  ilan ettiler ki, bu anayasaya göre Litvanya'nın merkezi Polonya'nın  elinde bulunan Vilna idi. 1929 Eylülünde, Cumhurbaşkanı Smetona,  başbakan Voldemaras'ı da tasfiye ve 1930 da memleketten çıkararak,  memleketin tek hakimi oldu.

            C) Polonya

            İ'inci Dünya Savaşının çıkmasiyle birlikte Polonyalı milliyetçiler de  bağımsızlık için harekete geçtiler. Yalnız bu bağımsızlık mücadelesinde  garip bir durum ortaya çıktı. Joseph Pilsudski'nin Polonya Lejyonu  Almanlar ve Avusturyalılarla birlikte oldu ve Ruslara karşı savaştı.  Pilsudski o sıralarda sosyalist ve koyu bir Rus düşmanı idi. Almanya  1916 yılında bağımsız Polonya Krallığının kurulduğunu ilan ettiyse  de, bu bağımsız krallık Almanya'nın sıkı kontrolu altında kaldığından  Pilsudski bundan hoşlanmadı ve Almanlar da kensini hapse  attılar. Bağımsızlık mücadelesinin öbür kolunun başında Roman  Dmowski bulunuyordu ve Dmowski 1914 de Varşova'da Polonya Milli  Komitesi'ni kurmuştu. Dmowski Müttefiklerin tarafını tutmuş ve Ruslarla  birlikte Alman ve Avusturyalılara karşı savaşmıştı. Bu sebeple,  Almanya mütarekeyi imza edip de Polonya'nın bağımsızlığı ilan edildiği  zaman Müttefikler Dmowski'yi Polonya'nın sözcüsü olarak kabul ettiler.

            Bağımsızlığın ilk günlerinden itibaren Polonya'da bir sağ-sol  mücadelesi ortaya çıktı. Sol'u Pilsudski'nin Sosyalist Partisi, Sağ'ı  da Dmowski'nin Milli Demokrat Partisi (yahut Endek'ler) temsil ediyordu.  Ortada da bir kısım köylü partileri ve bunların dışında da komünistler  ve solu veya sağı destekleyen partiler bulunuyordu. Özellikle  sağ-sol mücadelesi ve bu mücadeleye diğer partilerin ve kişisel  mücadelelerin karışması, Polonyayı uzun bir süre siyasal istikrardan  yoksun bıraktı. Nihayet 1926 da Pilsudski kendi diktatörlüğünü kurdu  ve bu durum 1935 de ölümüne kadar devam etti. Pilsudski'nin ölümünden  sonra diktatörlüğü Mareşal Smigly-Rydz devam ettirdi.

            Bu siyasal mücadelelerin yanında Polonyayı uğraştıran diğer  meseleler, ekonomik kalkınma, toprak reformu, işçi meseleleri ve  anayasa meselesi olmuştur. Polonya savaş sırasında devamlı olarak  muharebe alanı olduğu için memleket ağır tahribata uğramıştı.  Nüfusun büyük kısmı köylüydü. Bu duruma çare olmak üzere bir  takım toprak reformlarına başvurulmuşsa da, olumlu sonuç alınamamıştır.  Anayasa meselesinde yürütme kuvveti ile yasama kuvvetinin  yetkileri konusundaki tartışmalar birinci planda gelmiş ve nihayet  diktatörlüğün kurulması bu işi kestirip atmıştır.

            Savaşın bitmesinden sonra Polonya, sınırlarını düzenlemekle uğraşmıştır.  Polonya milliyetçilerinin 1772 Polonyasını yeniden yaratma  iddiası, Polonyayı bütün komşuları ile birkaç yıl mücadeleye sürüklemiştir.  Sonunda geniş bir Polonya kurulmuştur, lakin bu Polonya'nın  sınırları kendisi için güvensizlik doğurmuştur. 150.000 mil kare  olan topraklarının ancak 90.000 mil karesi gerçek Polonya toprağı  idi. 30 milyon nüfusundan 20 milyonu gerçek Polonyalı, 10 milyonu  ise azınlıklardı. Bir Polonya devlet adamının dediği gibi, Polonya  sınırlarının % 75'i devamlı bir tehdit altında, % 20'si emniyetsiz ve  ancak % 5'i gerçek güvenlik altındaydı.

            Azınlıkların başında 4.250.000 Ukraynalı ile 900.000 Beyaz Rus  gelmekteydi. Bunlar Polonya'nın Rusya'dan savaş ile kopardığı  topraklardaydılar. Bundan sonra büyük şehirlerde yaşayan ve ticaret ve  bankacılığı ellerinde tutan 2.500.000 yahudi gelmekteydi. Bu yahudi  kitlesi Polonya'da yahudi düşmanlığına sebep olmuş ve Milli Demokrat  Partinin sağ kanadı bu düşmanlığın bayraktarlığını yapmıştır. Nihayet,  Almanya'dan alınan topraklarla büyük bir Alman kitlesi de  Polonya sınırları içine girmiştir. Polonya'nın, bu azınlıkları  Polonyalılaştırmak için devamlı bir baskı politikası izlemesi azınlıkların  devamlı tepkisine sebep olmuştur.

            Polonya'nın dış politikası, Almanya'da Nasyonal Sosyalizmin iktidara  gelmesine kadar, esas itibariyle Fransaya dayanmıştır. Almanya  ile Sovyet Rusya arasında sıkışmış bulunan Polonya, daha  ilk yıllardan itibaren Fransaya dayanma yoluna gitmiş ve 1921 Şubatında  iki devlet arasında bir ittifak antlaşması imzalanmıştır. Polonya  Küçük Antanta ilgi göstermemiştir; çünkü bu savunma sistemini  kendi endişeleri bakımından yeterli görmemiştir. Buna karşılık, Besarabya  dolayısiyle üzerinde yakın bir Rus tehdidini hisseden Romanya  ile Polonya arasında bir yakınlaşma olmuş ve 1921 de iki  devlet arasında bir karşılıklı yardım paktı imzalanmıştır.

            1934'e kadar Polonya'nın Almanya ile münasebetleri iyi gitmemiştir.  Bunda rol oynayan birinci sebep, Polonya sınırları içindeki Almanlardı.  Bu azınlıklar yüzünden iki devlet arasında sınır olayları eksik  olmamıştır. İkinci olarak, Müttefiklerin, Polonyayı denize çıkarmak  için Alman toprağından Koridor bölgesini Polonyaya vermeleri  ve bu suretle Doğu Prusya'nın Almanya ile direkt bağlantısını kesmeleri,  Almanlar üzerinde kötü bir etki yapmıştır. Almanya ile olan  bu münasebetleri dolayısiyle Polonya, bir Alman-Sovyet yakınlaşmasından  daima çekinmiştir. Almanya ile Sovyet Rusya arasında sıkışmış  bulunması Polonyalılar için devamlı bir sıkıntı konusu olmuştur.  Bu sebeple, Polonya, Almanya ile Sovyetler arasında yapılan  1922 Rapallo ve 1926 Berlin Antlaşmalarını hiç iyi karşılamamıştır.  Bundan başka, Batılıların Almanya ile Locarno anlaşmalarını yapmaları  ve adeta Almanyayı doğu sınırları konusunda serbest bırakmaları,  Polonya'nın hoşnutsuzluğuna sebep olmuştur. Locarno anlaşmaları  ile Fransa'nın Polonyaya sınırlar bakımından garanti vermesi,  Polonya'nın duyduğu boşluğu bir dereceye kadar doldurmuştur.

            Almanya'da Hitler'in iktidara gelmesinden sonra Sovyet Rusya  Batılılarla işbirliği çabalarına başlayınca, Polonya da Almanya ile  münasebetlerini düzenlemek zorunda kalmıştır. 1930'dan itibaren  Dantzig'de Nazilerin gitikçe kuvvetlenmesi de Polonyayı Almanya ile  uzlaşmaya götürmüştür. Bunun sonucu olarak Almanya ile Polonya  arasında, 26 Ocak 1934 de, aralarındaki anlaşmazlıkları barışçı vasıtalarla  çözme amacını güden bir saldırmazlık deklarsyonu imzalanmıştır.  İşin gerçeği aranırsa, bu deklarasyonla Almanya Koridor ve  Dantzig meselesini ancak sonraki bir tarihe bırakmaktaydı. Yoksa  Polonya ile gerçekten iyi niyetli bir dostluğu gözönüne almış değildir.

            6

            Orta Doğu

            İ'inci Dünya Savaşına ait gelişmeleri açıklarken belirttiğimiz gibi,  İngiltere Arap halkını Osmanlı Devletine karşı ayaklandırmak için, özellikle  Mekke Şerifi Hüseyin ile bir takım anlaşmalara girişmiş ve ona  bir Arap İmparatorluğu veya bir Arap Devletleri Federasyonu kurmayı  vaad etmek suretiyle Arapların bağımsızlık duygularını kışkırtmıştı.  Fakat bir yandan bunu yaparken, öte yandan da 1916 yılında Rusya  ve Fransa ile yaptığı anlaşmalarla Orta Doğu bölgesinin, yani Arap  ülkelerinin kendisiyle Fransa arasında paylaşılmasını kabul ettirmişti.  Fakat Bolşeviklerin Çarlığın gizli anlaşmalarını açıklaması, Orta Doğu'daki  İngiliz-Fransız tasarıları bakımından soğuk bir duş oldu. Bunun  arkasından 14 Nokta'yı Müttefiklerin de kabul etmeleri dolayısiyle  Başkan Wilson da bu gizli anlaşmaları tanımayacağını belirtince,  olayların bu baskısı karşısında, İngiltere ile Fransa 7 Kasım 1918  de Orta Doğu hakkında bir ortak deklarasyon yayınladılar. "Uzun  zamandanberi Türklerin zulmü altında yaşayan hakların kurtuluşu  için" savaştıklarını belirten iki devlet, Orta Doğu memleketlerinde,  halkların kendi serbest seçimlerine dayanan milli hükümet ve idareler  kuracaklarını bildirdiler. Oldukça müphem ifadelerin yer aldığı  bu deklarasyonun arap halkları üzerinde uyandırdığı izlemin şuydu  ki, İngiltere ve Fransa arap memleketlerinin bağımsızlıklarını kabul  etmektedirler. Halbuki bu iki sömürgeci devlet arap halklarını ikinci  defa aldatmışlardı. Hicaz Kralı Hüseyin, oğlu Faysal'ı büyük ümitlerle  Paris barış konferansına göndermiş ve Faysal'ın da konferansta arap  bağımsızlığını hararetle savunmuş olmasına rağmen, İngiltere ve  Fransa, Hüseyin'in Suriye üzerindeki monarşisini tanımakla beraber,  arap memleketlerinde manda rejiminin kurulmasına karar verdiler.  1920 Nisanında toplanan San Remo konferansında da İngiltere ve  Fransa, Amerika'nın bu konferansa katılamamasından da yararlanarak,  Orta Doğu'daki manda rejimlerini aralarında paylaştılar. Suriye  ve Lübnan Fransız, Irak, Ürdün ve Filistin de İngiliz mandalarına verildi.  Arap halkları için bağımsızlık, şimdi, aşılması gereken çok uzun  bir yol olmuştu.

            Arapların İngiltere ve Fransa tarafından uğratılmış oldukları bu  peşpeşe aldatılmalar, iki -savaş- arası devresinde Orta Doğu'nun  devamlı bir kaynaşma içinde kalmasına sebep olmuş ve Batı emperyalizminin  bu kötü davranışları etkilerini günümüze kadar devam ettirmiştir.

            A) Orta Doğu'da Menda Rejimleri

            Suriye ve Lübnan: San Remo konferansından bir ay önce, 1920  Martında, Şam'da bir eşraf kongresi toplanmış ve bu kongre Filistin  ve Lübnan'ı da içine alan büyük Suriye krallığını ilan ederek, krallığa  Hicaz Kralı Hüseyin'in oğlu Faysal'ı getirmişti. Lakin San Remo konferansı  bunu tanımadı ve Filistin'i Suriye'den ayırdı ve Suriye ve Lübnan  Fransız mandasına verildi. Fransa Suriye üzerinde kontrolunu  kurabilmek için 90.000 kişilik bir kuvvet sevketmek zorunda kaldı. Çünkü  Suriyelilerin uğradığı hayal kırıklığı halkın Fransızlara karşı mücadele  açmasına sebep oldu. Bu ayaklanma karşısında Fransız Yüksek  Komiseri General Gouraud, 1920 Temmuzunda Şam'a girdi ve  Faysal'ı da tahtından kovdu. Bundan sonra Suriye Fransa'nın gayet  sıkı askeri idaresi altına girdi.

            Fransa Suriye'nin kontrolunu eline aldıktan sonra, arap muhalefetinin  bütünlüğünü parçalamak için, Suriyeyi parçalama yoluna  gitti. General Gouraud, Fransaya daha sadık ve Fransa ile tarihi bağları  olan Lübnan topraklarını, Osmanlı İmparatorluğu zamanındakinin  iki misline çıkararak Lübnan'ı Suriye'den ayırdı. Bu ise arapların  kızgınlığını büsbütün arttırdı. Gouraud, geri kalan Suriye topraklarını  da eyaletlere ayırarak bir federal sistem kurdu.

            Fransa, Atraş ailesinin liderliği altında bulunan Dürzi'lerle de  1921 de bir anlaşma yaparak, Suriye federasyonu içinde Dürzi'lere  bağımsızlık vaad etmişti. Gerçekten 1922 Nisanında Federasyon içinde  Dürzilerin bağımsızlığını tanıdı. Fakat Gouraud'dan sonra Yüksek  Komiser olan General Sarrail, bu anlaşmayı reddetti ve Atraş'ları  tuzağa düşürerek tevkif etti. Bunun üzerine 1925 yazında Dürziler  ayaklandılar. Bu ayaklanma, gerçek bir savaş halinde iki yıl sürdü.  Sonunda Fransa ayaklanmayı bastırdı. Fakat uyguladığı politikanın  hatasını da görmüştü. Bunun için 1926 Mayısında Lübnan'a ve 1930  Mayısında da Suriyeye sözde bir bağımsızlık vererek her ikisini de  Cumhuriyet olarak ilan etti. Fakat her iki memleketin anayasasında  da, Fransa'nın manda rejimi çerçevesi içindeki yetkileri geniş  bir yer alıyordu. Bu sebeple, her iki memlekette de milliyetçilerin  Fransaya karşı mücadelelerinin arkası kesilmedi. 1936 da Faşist İtalya'nın  Habeşistan'ı ele geçirmesi Akdeniz'de büyük bir İtalyan tehdidini  ortaya çıkardığından ve Nazi Almanyası ile Faşist İtalya Ortadoğu  memleketlerinde İngiltere ve Fransa aleyhine yoğun bir propagandaya  giriştiklerinden, Fransa Suriye ve Lübnanla münasebetlerini  daha yumuşak bir formüle bağlamak için, 1936 Eylülünde Suriye  ve 1936 Kasımında da Lübnan ile ittifak antlaşmaları yaparak  her iki memleketten çekilmeyi kabul etti. Fakat İİ'inci Dünya Savaşı  patladığında Fransa parlamentosu bu antlaşmaları hala tasdik etmemişti.  Bu durum, savaş içinde ve savaş ertesinde Fransa-Suriye  münasebetlerinde gerginlikler doğuracaktır.

            Filistin: Araplar için bir başka hayal kırıklığı da, Filistin'in  Suriye'den ayrılarak İngiltere'nin mandası altına konması ve İngiltere'nin  de, Filistin'de bir yahudi anavatanı knrulması için almış olduğu  sempatik davranış oldu.

            Yahudilerin Filistin'de bir anavatana sahip olma faaliyetleri, yani  Siyonizm hareketi, 1880'lerde Rusya'da ortaya çıkan yahudi aleyhtarlığı  (anti-semitizm) karşısında Rusya yahudilerinin Filistin'e göç  etmek zorunda kalmaları ile başlamış ve Budapeşte'li yahudi gazeteci  Dr. Theodor Herzl'in 1896 da yayınladığı "Yahudi Devleti" (Judenstaat)  adlı eseriyle hızlanmıştır. Herzl 1897 de Dünya Siyonist  Teşkilatı'nı kurmuş ve Avrupa ve Amerika'daki nüfuzlu ve zengin  yahudiler, büyük devletler nezdinde teşebbüslerde bulunarak Filistin'de  bir yahudi devleti kurmak için çalışmışlardır.

            Siyonistler savaş sırasında Başkan Wilson'a da etki yapmışlar  ve Wilson'un da siyonizm davasına kazanılması, İngiltereyi de bu  davaya karşı sempatik ve destekleyici bir durum almaya götürmüştür.  Bunun sonucu, Balfour Deklarasyonu adını alan belge, yahudilerin  anavatan davasında bir dönüm noktası olmuştur. İngiltere  Dışişleri Bakanı Balfour, 2 Kasım 1917 de, Siyonist Federasyonu  Başkanı zengin bankacı Lord Rothschild'a gönderdiği bir mektupta  İngiltere'nin Filistin'de bir yahudi anavatanının kurulmasını kabul ettiğini  resmen bildirmiştir. Bu deklarasyon, 1918 yılı içinde, sırasiyle,  Fransa, İtalya ve Birleşik Amerika tarafından da kabul ve desteklenmiştir.

            Paris barış konferansında Emir Faysal, Halep'den Mekke'ye kadar  uzanacak Arap İmparatorluğu içinde Balfour Deklarasyonuna  uygun olarak, yahudilere mahalli muhtariyet verileceğini bildirdiyse  de, Faysal'ın bağımsız arap devleti bile gerçekleşmedi. Buna karşılık,  San Remo konferansında İngiltere'nin Filistin'in mandasını eline  geçirmesi ve ilk günden itibaren yahudilerin Filistin'e göç etmelerine  göz yumması, araplar üzerinde sert tepki yaptı. Araplarla yahudiler  arasında silahlı çatışmalar başladı. Bu çatışmaların en önemlileri  1921, 1929, 1933 ve 1937-39 yıllarında olmuştur. Almanya'da Hitler'in  iktidara geçtikten sonra yahudi düşmanlığı politikasına başlaması  ile, Almanya ve İtalya da Filistin'deki arapları yahudilere karşı  kışkırtmışlar ve araplara, gizli olarak, para ve malzeme yardımında  bulunmuşlardır. 1937 de başlayan çarpışmalar sırasında, 1938 yılında,  3.717 arap ve yahudi ölmüş bulunmaktaydı. 1937 de başlayan  ayaklanma ancak 1939 Mayısında sona erdirilebilmiştir.

            Arapların tepkisinde rol oynayan etkenlerden önemli biri de, Filistin'e  yapılan yahudi göçleri olmuştur. Her ne kadar, İngiltere mandater  devlet olarak bu yahudi göçü için bazı sınırlamalar koymuş  ise de, 1922 yılında 590.000 araba karşı 84.000 kadar olan yahudi  sayısının, 1932 de 770.000 araba karşılık 181.000'e yükselmesine engel  olamamıştır. 1933-35 yılları arasında Filistin'e 134.540 yahudi  göç etmiştir. Bu ani yahudi göçü, Kudüs Müftüsü Hacı Emin el-Hüseyni  liderliğindeki Filistin araplarını daha da korkutmuş ve bunun  içindir ki 1937-39 çarpışmaları hepsinin en şiddetlisi olmuştur.

            Filistin'deki bu duruma bir çare bulmak ve araplarla yahudilerin  birarada yaşamalarını sağlamak amacı ile İngiltere Filistin için,  1930, 1931, 1937, 1938 ve 1939 yıllarında bazı planlar ortaya atmıştır.  Mesela 1937 Peel Komisyonunun raporu Filistin'in araplarla  yahudiler arasında taksimini, bu olmadığı takdirde, muhtariyete sahip  kantonlara dayanan bir federal sistemin uygulanmasını tavsiye  etmiştir. 1938 Woodhead Komisyonu raporu da taksimi tavsiye etmiş,  lakin Filistin'de kurulacak arap ve yahudi devletleri arasında  bir gümrük birliği kurulmasını ileri sürmüştür. İngiltere hükümeti  taksim fikrini kabul etmediği gibi, kendisi tarafından ortaya atılan  planlar da yahudi ve araplar tarafından reddedilmiştir. 1939 Şubatında  Londra'da topladığı Yuvarlak Masa Konferansı da bir sonuç vermemiştir.  Bunun üzerine, İngiltere, 1939 Mayısında yayınladığı bir  planda, on yıl içinde Filistin'e bağımsızlık vereceğini bildirmiş ve  Filistin'e yahudi göçünü de beş yıllık bir sürede 75.000 sayısı ile  sınırlamıştır. Göçün sınırlanması yahudilerin hiç hoşuna gitmediği gibi,  araplar da bu planı tatmin edici bulmamışlardır. Filistin, İİ'inci Dünya  Savaşına bu şartlar içinde girdi.

            Filistin meselesinin 1930'lardan itibaren şiddetlenmesinde, 1930  da Irak'ın ve 1936'da da Suriye'nin hukuken bağımsızlıklarını almasından  sonra Filistin araplariyle yakından ilgilenmelerinin de önemli  etkisi olmuştur.

            Irak: San Remo konferansı ile Irak'ın manda idaresi de İngiltere'nin  eline teslim edilmiştir. Yalnız San Remo konferansı 1916'daki  İngiliz-Fransız anlaşmalarında bir değişiklik yapmış ve Musul bölgesi  de İngiltere'nin nüfuz alanı olarak kabul edilmişti. Yalnız Musul  petrollerinden bir kısım hisse Fransaya veriliyor ve Fransa, Musul'dan  Akdenize uzanacak bir pipe-line'ın Suriye topraklarından geçirilmesini  kabul ediyordu.

            San Remo konferansı sırasında Irak esasen İngiliz askeri kuvvetlerinin  idaresi altında bulunuyordu. Emir Faysal Fransızlar tarafından  Suriye Krallığından indirilince, Irak halkının arzusunu gözönünde  tutan İngiltere, 1921 Ağustosunda yaptırdığı bir referandumla  Faysal'ı Irak Krallığına geçirdi. Referandumda halk, hemen oyların  ittifakı ile Faysal'ı Irak tahtına istemişti.

            Bundan sonra İngiltere, kabile reislerine para yardımında bulunmak  ve onları vergiden muaf tutmak suretiyle, feodal bir sisteme  dayanarak memlekete egemen olmak istedi. Lakin bu idare şekli  Iraklı aydınların şiddetli tepkisi ile karşılandı. Bu aydınlar iki gruba  ayrılmıştı. Mekke Şerifi Hüseyinle birlikte Türklere karşı savaşan  Nuri Said, Cafer Askeri ve Cemil Madfai gibi Faysal üzerinde  nüfuzlu olanlar İngiliz taraftarıydılar. Buna karşılık, Yasin Haşimi,  Hikmet Süleyman (Mahmut Şevket Paşa'nın kardeşi), Raşit Ali Geylani  ve Kamil Çadırcı gibi Osmanlı Devletinde hizmet etmiş olan aydınlar  İngiliz aleyhtarı idiler. Bunlar, İngiltere'nin Irak'daki nüfuzuna  karşı mücadele etmek için 1930 da İhvan el-Vatani Partisini kurmuşlardır.

            Daha ilk günlerde beliren Irak milliyetçiliği karşısında İngiltere  Irak'da manda sistemini uygulamaktan vazgeçerek, Irakla münasebetlerini  antlaşmalar vasıtasiyle düzenlemek istemiş ve 10 Ekim 1922  de Irakla bir antlaşma imzalamıştır. Bu antlaşma İngiltereye Irak'ın  iç ve dış işlerinin idaresinde geniş yetkiler vermekteydi. Bu antlaşma  Irak milliyetçilerinin baskısını hafifletmeyince, 14 Aralık 1927  de, Irak üzerindeki kontrolunu biraz daha gevşeten ikinci bir antlaşma  yaptı. Nihayet 30 Haziran 1930 Antlaşması ile Irak'a tam  bağımsızlık verdi. Mamafih bu antlaşma ile İngiltere ile Irak dış politikada  daima birbirlerine danışacaklar, bir saldırı halinde İngiltere  Irak'a yardım edecek ve Irak ordusunu İngiltere yetiştirecekti.  Her şeye rağmen, Irak oldukça kısa bir sürede bağımsızlığa kavuşmuş  olmaktaydı. Bundan sonra, 1932 de Irak, Milletler Cemiyetine üye oldu.

            Kral Faysal 1933 de öldü ve yerine oğlu Gazi geçti. Gazi zamanında  Irak'ın iç politikası bazı kaynaşmalar gösterdi. Türkiye'de  ATATÜRK reformları Iraklı milliyetçileri de etkiledi ve sosyalizmi ve  demokrasiyi savunan Ahali Partisi kuruldu. Bunu bir kısım subaylar  da destekliyordu. Bu subaylardan General Bekir Sıtkı ve Hikmet  Süleyman 1936 Ekiminde bir hükümet darbesi yaparak askeri  bir diktatörlük kurdular. Bu askeri hükümet Türkiye taraftarıydı ve  Türkiye ile yakın münasebetler kurarak 1937 de Saadabad Paktı'na  katıldılar. Lakin, General Bekir Sıtkı Türkiye'de yapılan manevralara  davetli olarak giderken, 1937 Ağustosunda Musul'da rakipleri tarafından  öldürüldü. 1938'den itibaren Irak'ın idaresi hararetli bir  İngiliz taraftarı olan Nuri Said'in eline geçti.

            Kral Gazi, 1939 Nisanında bir otomobil kazasında öldü. Oğlu  İİ'inci Faysal küçük olduğundan, Prens Abdülilah başkanlığında bir naiblik  idaresi kuruldu.

            Irak'ın içerde karşılaştığı önemli diğer meseleler, Kürt meselesi  ile mezhep çatışmaları olmuştur. İ'inci Dünya Savaşının hemen ertesinde  İngiltere, Kafkaslar, Türkiye, İran ve Irak üzerinde bir baskı  aracı olarak bir kürt devleti kurmayı düşünmüş ise de, sonradan  kendisi de bu fikri tehlikeli bularak terketmiştir. Lakin Türkiye ile  Musul anlaşmazlığı sırasında, 1925 de, Doğu Anadolu'da bir kürt  ayaklanmasını kışkırtmaktan da geri kalmamıştır. 1932'de de Irak'da  bir kürt ayaklanması çıkmış ise de, şimdi Orta Doğuya iyice yerleşen,  İngiltere buna cephe almış ve ayaklanmanın bastırılmasında  lrak kuvvetlerine yardım etmiştir. Irak Milletler Cemiyetine üye olarak  girerken Kürtlere azınlık haklarını garanti etmiştir.

            Mezhep mücadelerine gelince: Irak'da Müslümanlığın iki esas  mezhebi vardı. Şiiler ve Sünniler. Şiiler Sünnilerden biraz daha fazlaydı.  Lakin Kral Faysal'ın Sünni olması ve Sünnilerin daha iyi yetişmiş  ve kültürlü olmaları sebebiyle idarenin yüksek kademelerini  ellerine alması, lrak'da alttan-alta bir Şii-Sünni mücadelesine  sebep olmuştur.

            Başka bir din meselesi de Süryanilerden doğmuştur. Süryaniler  genel olarak güney Anadolu'dan Irak'a göç etmişlerdi. Lakin Irak  halkı tarafından hoş karşılanmadılar. Bunlara azınlık haklarının  tanınmaması, 1933 de büyük bir Süryani ayaklanmasına sebep olmuşsa  da, Irak hükümeti bu ayaklanmayı çok şiddetli bir şekilde bastırmıştır.

            Ürdün: Ürdün, Kral Faysal'ın Büyük Suriye Krallığına dahildi.  Lakin Faysal Fransızlar tarafından Suriye'den çıkarılınca, 1922 Eylülünde  Milletler Cemiyetinin kararı ile ayrı bir Ürdün Devleti kuruldu  ve bu devlet İngiltere'nin mandasına verilerek başına Faysal'ın  küçük kardeşi Abdullah getirildi. Ürdün'deki manda idaresi doğrudan  doğruya Filistin'deki İngiliz yüksek komiserine bağlı idi.

            Ürdün'ün politika hayatı hemen hemen olaysız geçmiştir. Çünkü  Ürdün'ün ekonomik kaynaklardan yoksunluğu, bu memleketi İngiltereye  sıkı bir şekilde bağlanmak zorunda bırakmıştır. 1920'lerde  yılda 100.000 Sterlin olan İngiltere'nin para yardımı, 1940'larda yılda  2 milyon Sterlin'e yükselmiştir.

            İngiltere Ürdünle münasebetlerini, manda rejimi yerine antlaşma  münasebeti haline getirmeyi tercih etti ve 10 Şubat 1928 de İngiltere  ile Ürdün Emiri Abdullah arasında bir antlaşma imzalandı.  Bu antlaşma İngiltere'nin Ürdün'deki yetkilerini çizmekteydi.

            Ürdün 22 Mart 1946 da İngiltere ile yaptığı bir ittifak antlaşması  ile bağımsızlığını kazanmış ve Ürdün Emirliği, Ürdün Krallığı  olmuştur. Lakin bu antlaşma Ürdünlüler tarafından hoş karşılanmadığından,  15 Mart 1948 de yapılan yeni bir antlaşma, 1946 antlaşmasının  yerini almıştır. Bu antlaşmadan sonra Ürdün'ün yeni adı  Haşimi Ürdün Krallığı olmuştur.

            B) Mısır

            Osmanlı Devletinin İ'inci Dünya Savaşına katılması üzerine İngiltere,  iki Osmanlı toprağı üzerinde egemenlik haklarını kurmuştur.  Bunların birincisi, 5 Kasım 1914 de Kıbrıs'ın İngiltere İmparatorluğuna  ilhak edilmesi olmuştur. İkincisi de 18 Aralık 1914 de Mısır  üzerinde himaye kurmasıdır.

            Arabi Paşa'dan beri gelişmekte olan Mısır milliyetçiliği için,  İngiltere'nin Mısır üzerinde himaye kurması büyük bir şok oldu. Savaş  içindeki gelişmeler ise Mısır milliyetçiliğini daha da hızlandırdı.  Savaş sırasında Mısır'ın İngiltere için askeri bir üs haline gelmesi  ve İngiliz, Avusturya ve Yeni Zelanda askerlerinin adeta istilasına  uğraması Mısırlıların gururlarına dokunduğu kadar, Başkan Wilson'un  14 Noktası da Mısırlıların bağımsızlık ümitlerini kuvvetlendirdi.  Halbuki savaştan sonra Mısır'ın bu konudaki ümitlerinin hiçbiri  gerçekleşmedi. Bunun üzerine Said Zaglül'ün 1919 başlarında kurduğu  Vafd Partisi bütün memlekette ayaklanma ve gösterilere başvurarak,  İngiltereye karşı milliyetçi hareketin öncülüğünü ele aldı. İngiltere  Zaglul ile diğer Vafd liderlerini Malta adasına sürdü. Fakat bu  olay, ayaklanmayı yatıştıracağı yerde, büsbütün şiddetlendirdi. Bu  durum karşısında ingilizler Zaglul'ü ve arkadaşlarını serbest bırakarak,  onlarla, bir antlaşma düzeni üzerinda görüşmelere girişti. İngiltere'nin  Mısır üzerindeki sıkı kontrolundan vazgeçmemesi ve Vafd  liderlerinin de tam bağımsızlıkta ısrar etmeleri dolayısiyle, görüşmeler  olumlu bir sonuç vermedi. 1921 yılında yine ayaklanmalar çıktı.  Vafd Partisi ile anlaşamıyacağını gören İngiltere, 28 Şubat 1922  de yayınladığı bir deklarasyonla, Mısır'ın bağımsızlığını ilan etti ve  Hıdiv İ'inci Fuad da bu deklarasyonu kabul ile Kral (Melik) ünvanını aldı.  İngiltere Mısır'ın bağımsızlığını ilan etmekle beraber, Mısır'ın Süveyş  Kanalı'nın ve Mısır'daki yabancıların haklarının savunmasını üzerine  alıyor ve Sudan üzerindeki kontrolunu elinde tutuyordu.

            Kral İ'inci Fuad'ın bu deklarasyonu kabul etmesi, Vafd liderliğindeki  milliyetçilerle arasının açılmasına sebep oldu ve milliyetçiler  mücadelelerini, İngiltere'den başka, Fuad'a da yöneltiler. Bu mücadelede  Mısır halkı da Vafd Partisini destekledi. Çünkü 1923'ten  1930'a kadar yapılan bütün seçimleri Vafd Partisi kazandı. Kral Fuad  Vafd ile mücadele edemiyeceğini görünce 1930 da parlamentoyu feshedip,  monarşik diktatörlük kurdu.

            Bu arada İngiltere de 1927-28, 1929 ve 1930 da olmak üzere  üç defa Vafd ile görüşmelere girişerek anlaşmaya çalıştı ise de  başarı kazanamadı ve 1930 da görüşmeleri kesti.

            1935 de İtalya'nın Habeşistan'a saldırması ve 1936'da da bu toprağı  ele geçirmesi, gerek Kral Fuad'ın, gerek İngiltere'nin durumunda  değişiklik meydana getirdi. Habeşistan'a yerleşen İtalya Nil'in  kaynaklarına egemen oluyor ve dolayısiyle Mısır üzerinde bir tehlike  yaratıyordu. Esasen İtalya ve Almanya Mısır'daki ve Orta Doğu'daki  arap milliyetçilerini İngiltere ve Fransaya karşı devamlı olarak  kışkırtmaktaydılar.

            1935 yılı sonunda Kral Fuad 1923 anayasasını tekrar yürürlüğe  koydu ve dört ay sonra da öldü. Yerine 16 yaşındaki oğlu İ'inci Faruk  geçti. 1936 seçimlerini Vafd Partisi ezici bir çoğunlukla kazandı. Bu  sefer Vafd ile İngiltere arasında yapılan görüşmeler olumlu sonuç  verdi ve İngiltere ile Mısır arasında 26 Ağustos 1936 da bir ittifak  antlaşması imzalandı. On yıl için imzalanan bu antlaşma ile İngiltere  Mısır'dan çekiliyor, lakin kendisinin imparatorluk yolu olan Süveyş  Kanalı'nda devamlı olarak asker bulundurmak hakkını alıyordu.  Ayrıca, Mısır'ın bir saldırıya uğraması halinde İngiltere Mısır'ı  savunacaktı.

            1937 Mayısında Mısır'da kapitülasyonlar kaldırıldı ve Mısır Milletler  Cemiyeti'ne üye oldu.

            C) Arabistan Yarımadası

            İ'inci Dünya Savaşının ertesinde Arabistan yarımadasındaki en  önemli gelişme Vahhabi devleti Suudi Arabistan'ın kurulması olmuştur.  Müslümanlığın fanatik kolunu teşkil eden Vahhabiler, Suud ailesinin  liderliğinde, yarımadanın batı kısmındaki Necd'e egemen bulunuyorlardı.  Vahhabi'ler XİX'uncu yüzyılın başlarında Osmanlı Devletine  karşı ayaklanmışlar ve Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa sekiz yıllık bir  mücadeleden sonra Vahhabileri kontrol altına almaya muvaffak olmuştu.  Lakin, Osmanlı İmparatorluğunun zayıflaması ile bu kontrol  da zayıfladı ve Necd Sultanı Abdülaziz İbni Suud, XX'inci yüzyılın başından  itibaren, komşu kabilelerle mücadele ederek topraklarını genişletmeye  başladı. İngiltere 1915 Aralık ayında Abdülaziz ile yaptığı  bir anlaşma ile, Necd'in hayırhah tarafsızlığı karşılığında, bu  yeni sınırları tanıdı. İngiltere'nin arzusu, Abdülaziz'in İngiltereyi  Basra'da rahatsız etmemesiydi.

            Savaşla beraber, Necd Sultanı Abdülaziz ile Mekke Şerifi Hüseyin  arasında bir rekabet başladı. Hüseyin, İngiltere ile yaptığı anlaşmalara  dayanarak 1916 Ekiminde kendisini "Arap Memleketlerinin  Kralı" ilan edince, bu rekabet daha da şiddetlendi. Savaştan  sonra, Hüseyin'in bir oğlunun Irak, diğer bir oğlunun Ürdün ve kendisinin  de Hicaz Kralı olması, Haşimi ailesine arap dünyasında büyük  bir ağırlık sağlıyordu. Abdülaziz bundan da hoşlanmadı. Nihayet,  3 Mart 1924 de Türkiye'de Hilafetin ilgası üzerine Hicaz Kralı Hüseyin'in  7 Mart 1924 de kendisini Halife ilan etmesi bardağı taşıran  damla oldu. Abdülaziz 1924 Ağustosunda Hicaz'a savaş açtı. Ekim  ayında Suud kuvvetleri Mekkeye girdi. Hüseyin, oğlu Ali lehine tahttan  feragat ederek, İngilizlerln yardımı ile Kıbrıs'a kaçtı. 1931'de de  öldü. Oğlu Ali Abdülaziz'e karşı bir süre dayandıysa da, 1925 Aralık  ayında Cidde'nin de Suudların eline geçmesiyle bütün Hicaz Abdülaziz'in  eline düşmüş oluyordu. Abdülaziz İbni Suud, 1926 Ocak  ayında kendisini "Hicaz Kralı ve Necd Sultanı" ilan etti. 1932'de de  bütün bu topraklar üzerindeki Suud egemenliği Suudi Arabistan Krallığı  adını aldı.

            Hicaz'ın Suud egemenliği altına düşmesinden sonra Suudi Arabistan'ın  Irak ve Ürdün ile olan münasebetleri, sınır anlaşmazlıkları  yüzünden, bir süre iyi gitmedi. İbni Suud İngiltere'den çekindiğinden  bu iki devlete karşı herhangi bir harekete girişmekten çekindi.  Nihayet İngiltere'nin İbni Suud ile 20 Mayıs 1927 de Cidde anlaşması'nı  imzalıyarak, Suud'u Necd Sultanı ve Hicaz Kralı olarak tanımasından  sonra, Suud'un Ürdün ve Irak ile münasebetleri düzeldi.  Suudi Arabistan ile Irak 2 Nisan 1936 da arap kardeşliğine dayanan  bir saldırmazlık antlaşması imzalamışlardır.

            Suudi Arabistan 1933 ve 1936 da Amerikan petrol şirketi Aramco'ya  (Arabian-American Oil Company) petrol imtiyazları vermiştir ki,  bu Birleşik Amerikan'ın Orta Doğu'ya girmesinin başlangıcını teşkil  eder.

            Arap yarımadasında Osmanlı Devletine en fazla sadakat gösteren  Yemen olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Yemen'in  bağımsızlığı fiili bir durum olarak ortaya çıkmıştır. Fakat savaş  ertesinin ilk yıllarından itibaren Yemen İngiltere ile çatışmıştır.  Savaş sırasında İngiltere'nin Yemen'e ait Hudeyde limanını işgal etmesi  bu çatışmanın başlangıcını teşkil eder. Yemen İmam'ı Yahya  1925 yılında Hudeyde'ye taarruz edip burasını sınırları içine kattı ve  İngiltere buna karşı koyamadı. Fakat İmam Yahya'nın bu sefer Aden  üzerindeki emelleri iki devletin münasebetlerinin düzelmesini engelledi.  İngiltere ile Yemen arasındaki bu durumdan İtalya faydalandı  ve 2 Eylül 1926 da Yemen ile İtalya arasında bir dosluk ve ticaret  antlaşması imzalandı. Bundan sonra İtalya-Yemen münasebetleri  gayet iyi bir şekilde gelişti. İtalya Yemen'e silah yardımı ve teknik  yardımda bulundu. Yemen ise İngiltereye karşı İtalyayı oynama politikası  izliyordu.

            İtalya Habeşistan'a yerleştikten sonra İtalya ile Yemen arasında  15 Ekim 1936 da 25 yıllık bir antlaşma daha imzalandı. Bununla  Yemen, İtalyan doktor ve mühendislerine Yemen'de yerleşme hakkı  veriyordu. Bu anlaşma ile İtalya, Kızıldeniz'in Hind Okyanusuna  açılan kapısı olan Mendep Boğazına egemen bir hale geliyordu. Çünkü  Boğazın öbür kıyısı Eritre de İtalya'nın elindeydi.

            Arap yarımadasında Suudi Arabistan Krallığının kuruluşu Yemen'i  kuzeyden bir tehdit karşısında bıraktı. Bu sebeple Yemen 11  Şubat 1934 de İngiltere ile yaptığı bir dostluk antlaşması ile, İngiltere  ile olan münasebetlerini düzeltme yoluna gitti. Bu antlaşma  ile İngiltere ilk defa olarak Yemen'in bağımsızlığını resmen tanıyordu.

            İngiliz-Yemen antlaşmasından bir ay sonra Yemen ile Suudi  Arabistan arasında savaş patladı. Bu savaşta Yemen yenilince, kuzeydeki  büyük komşusuna karşı daha yumuşak ve ihtiyatlı bir politika  izlemeye başladı.

            İİ'inci Dünya Savaşında Yemen tarafsız kalmakla beraber İtalya-Almanya  blokuna karşı daha sempatik bir durum aldı. Çünkü 1934  antlaşmasına rağmen, İngiliz-Yemen münasebetleri iyi bir çerçeveye  girememişti.

            Ç) İran

            1907 Anlaşması ile İran, İngiltere ile Rusya arasında nüfuz bölgelerine  paylaşılmıştı. Rusya'da Çarlığın yıkılması üzerine, İngiltere  tek başına İran üzerinde nüfuz kurma yoluna gitti ve İran'a 9 Ağustos  1919 da bir antlaşma imzalatmaya muvaffak oldu. Bu antlaşma  ile İngiltere, İran'ın idare ve askeri teşkilatını düzenleme görevini  üzerine alıyor ve ayrıca İran'a teknik ve mali alanlarda yardım  vaadediyordu. Fakat bu antlaşma İran milliyetçilerini kızdırdı  ve İran Meclisi antlaşmayı tasdik etmedi. İngiltere İran üzerinde  baskı yapamadı, çünkü savaştan bıkan İngiliz kamu oyu, hükümetin  Doğuda peşpeşe olaylarla karşılaşmasını istemiyordu.

            Sovyet Rusya'nın ilk yıllardan itibaren uygulamaya başladığı  kendi sınırlarını çevreleyen devletlerle tarafsızlık ve saldırmazlık  paktları imzalama politikası, İran'ı da içine aldı ve 26 Şubat 1921  de İran ile Sovyet Rusya arasında bir dosluk antlaşması imzalandı.  Bu antlaşma ile Sovyetler İran'ı bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne  saygı göstermeyi taahhüt ediyorlardı. İngiltere'nin, yukarıda  belirttiğimiz davranışı karşısında İran, bu antlaşma ile Sovyetlerle  münasebetlerini yakınlaştırmayı tercih etti. Bu antlaşmanın özellikle  6'ncı maddesi önemlidir. Bu maddeye göre, bir üçüncü devlet  veya onun müttefiki, Sovyet Rusyaya karşı İran'ı tehdit eder veya  İran topraklarını bir harekat üssü haline getirir ve İran da buna engel  olamazsa Sovyet Rusya İran topraklarına askerini sokmak hakkını  kazanıyordu. Tabii bu hüküm birinci planda İngiltereye yöneltilmişti.

            1 Ekim 1927 de Sovyet Rusya ile İran arasında bir tarafsızlık  ve saldırmazlık paktı da imzalanmıştır. Bu antlaşma da, 1921 antlaşmasının  hükümlerini teyid etmiştir.

            1923 yılında İran Harbiye Bakanı Ahmet Riza Han, bir hükümet  darbesi yaparak başbakanlığı eline geçirdi. İran Şahı Ahmet'in  dışarda bulunduğu bir sırada da, 1925 Ekiminde, Şah Ahmet'i tahttan  indirerek, Kaçar ailesinin İran'daki egemenliğine son verdi. İran  Meclisi Aralık 1925 de Ahmet Riza Han'ı İran Şehinşahı ilan etti.  Riza Şah, son İran hükümdarı Muhammed Riza Pehlevi'nin babasıdır.

            Riza Pehlevi'nin bu hükümet ve monarşi darbeleri ile amacı  kendisine örnek aldığı Atatürk gibi, İran'da geniş ve köklü reformlar  yaparak memleketi batılılaştırmaktı. Gerçekten, İran'da pek çok  reformları ve batılılaşma hareketlerini gerçekleştirdi. Din adamlarının  nüfuzunu kıramamakla beraber, özellikle eğitim alanında birçok  yenilikler yaptı. Eğitim sisteminde vatanseverlik, milliyetçilik ve batılı  düşüncenin yerleşmesine önem verdi. Orduyu düzenledi ve iyi  bir disipline soktu. Kapitülasyonları kaldırdı. Ekonomik alanda, devletin  müdahalesi ile birçok işler yaptı. Atatürk ve Türkiye ile yakın  ve samimi münasebetler kurdu.

            İran'ın dış politikasına gelince: 1921 ve 1927 antlaşmalarına  rağmen Sovyet-İran münasebetleri iyi bir şekilde gelişmemiştir. Her  ne kadar 1921-33 devresinde Sovyetler İran'ın dış ticaretinde en  geniş yeri işgal etmiş iseler de, Sovyetlerin İran'daki komünist kışkırtma  ve faaliyetleri İran'da bir güvensizlik doğurmuş ve siyasal  münasebetlerin daha fazla gelişmesine imkan vermemiştir. Öte yandan,  İran'ın İngiltere ile münasebetleri de güvensizlik havasından  kurtulamamıştır. Üstelik Abadan petrolleri 1932 yılında İran ile İngiltere  arasında şiddetli bir anlaşmazlık konusu olmuştur. Petrollerden  daha yüksek bir hisse almak isteyen Riza Pehlevi, 1901 tarihli  imtiyaz anlaşmasını feshedince, iki devletin münasebetleri gerginleşmiş  ve İngiltere Basra körfezine donanma göndermiştir. Nihayet  Milletler Cemiyetinin aracılığı ile anlaşmazlık çözümlenmlş ve 29  Nisan 1933 de İran ile Anglo-Persian Petrol Şirketi (APOC) arasında  yapılan bir anlaşma ile, İran'ın petrollerden alacağı hisse arttırılmıştır.

            1933 de Almanya'da Hitler'in iktidara geçmesi ve Hitler'in hem  Batılılara ve hem de Sovyet Rusyaya cephe alması üzerine, İran  dış politikasını Almanyaya kaydırdı. Almanya ile İran arasında ekonomik  münasebetler de genişliyerek, Almanya, İran'ın dış ticaretinde  Sovyet Rusya'nın yerini aldı.

            Almanya'nın 1941 de Sovyev Rusyaya saldırması üzerine, İran,  İngiltere ile Sovyet Rusya'nın işgaline uğrayacaktır.

            D) Afganistan

            Afganistan 1880 Temmuzunda İngiltere ile imzaladığı bir anlaşma  ile bu devletin nüfuz ve himayesi altına girmişti. 1907 İngiliz-Rus  anlaşması ile İngiltere Afganistan'daki bu durumunu Rusyaya  da kabul ettirmişti.

            İ'inci Dünya Savaşından sonra Afganistan kendisini İngiltere'nin  nüfuz ve vesayetinden kurtarmaya muvaffak oldu. Bir takım taht  mücadelelerinden sonra 1919 Şubatında Afganistan tahtına geçen  Emir Amanullah koyu bir İngiliz düşmanıydı. Amanullah, Emir olur  olmaz, 1919 Mayısında İngiltereye karşı Cihad-ı Mukaddes ilan edip,  ordusu ile Hindistan'a yürüdü. Amanullah'ın hareketi İngilterere için  tehlikeli bir dert oldu. Ancak 140.000 kişilik bir kuvvet kullandıktan  ve 16 milyon İngiliz lirası harcadıktan sonra Amanullah'ı Hindistan'dan  çıkardı. Fakat 8 Ağustos 1919 da yapılan Ravalpindi Antlaşması  ile de, Afganistan'ın tam bağımsızlığını tanıyarak bu memleketten  çekilmek zorunda kaldı.

            Amanullah bundan sonra Sovyetlere yaklaştı. 28 Şubat 1921 de  Sovyet Rusya ile bir dosluk antlaşması imzaladı. Bu antlaşma ile  Sovyetler, bir yandan Afganistan'ın bağımsızlığını tanıyorlar ve öte  yandan da Afganistan'a her yıl bir milyon altın ruble yardımda bulunmayı  kabul ediyorlardı.

            Amanullah Sovyetlere yaklaşmakla beraber, Afgan-Sovyet münasebetleri  düzenli blr şekilde gelişemedi. Sovyetlerin Türkistan,  Uzbekistan, Türkmenistan, Hive ve Buhara'yı bolşevikleştirmek için  kullanmış oldukları sert usuller, buralardaki Türk halkların ayaklanmalarına  sebep oldu ve birçok Türkler Bolşeviklerden kaçarak  Afganistan'a sığındılar. 1922 yılında Enver Paşa'nın liderliğinde çıkan  bu ayaklanmalara Amanullah büyük bir ilgi gösterdi ve hatta  kendi liderliği altında bir Orta Asya Konfederasyonu kurmak için  harekete geçti. Tabiatiyle bu durum Sovyet-Afgan münasebetlerini  bozdu. Fakat Enver Paşa öldürüldüğü gibi, Sovyetler de Orta Asya'da  durumu kontrolleri altına aldılar.

            Bundan başka iki devlet arasında sınır anlaşmazlık ve çatışmaları  da eksik olmadı. Bununla beraber, Sovyetler Afganistanla aralarını  bozmamak ve ekonomik yardım yoluyla Afganistan'ı nüfuzları  altına almak için özel bir çaba harcadılar. 10 Nisan 1927 de Sovyet  Rusya ile Afganistan arasında da bir tarafsızlık ve saldırmazlık  antlaşması imzalandı.

            Afgan hükümdarı Amanullah da, Riza Şah'ın İran'da yaptığı gibi,  Atatürk'ü kendisine örnek alarak memleketi batılılaştırmak için  1923'den itibaren faaliyete geçti. Memlekette birçok reformlar yaptı.  Özellikle eğitim ve kültür reformlarına önem verdi. Bu reformlar için  Almanya ve Türkiye'den uzmanlar getirtti. Bunun sonucu olarak Afganistan  ile Almanya arasındaki siyasal münasebetler de gelişti ve  Sovyet nüfuzuna karşı Afganistan Almanyaya dayandı. Hitlerle beraber  Almanya ile Afganistan arasındaki münasebetler daha arttı.

            Amanullah, 1926 da Emir'lik ünvanını bırakıp Kral ünvanını aldı.  Lakin yapmış olduğu reformlar, memleketteki koyu dindarcılığın tepkisi  ile karşılaştı ve 1928 Kasımında mollalar ve muhafazakar kabileler  ayaklandılar. Amanullah memleketten kaçmak zorunda kaldı.  Habibullah Gazi muhafazakar unsurların temsilcisi olarak idareyi  eline aldı ve Amanullah'ın bütün reformlarını kaldırttı. Lakin Habibullah'ın  idaresi de diktatörlüğe dayandığından, yeniden ayaklanmalar  çıktı ve nihayet Muhammed Nadir Han 1929 Ekiminde Afganistan  Krallığını eline geçirdi.

            Muhammed Nadir, genel olarak Amanullah'ın yolundan gitti.  Yalnız, reformlara devam etmekle beraber, bunları mollaları ve dindarları  ürkütmeden yaptı. Türkiye ve Almanya ile yakın münasebetlere  o da devam etti.

            Muhammed Nadir, 1933 Kasımında şahsi düşmanlarından biri  tarafından öldürüldü. Fakat memlekette herhangi bir karışıklık çıkmadan,  hükümdarlığı oğlu Muhammed Zahir Şah üzerine aldı.

            1941 de İran'ın İngiltere ve Sovyet Rusya tarafından işgali üzerine  Afganistan da bu iki devletin baskısı altında kaldı ve bu baskı  üzerine memleketteki bütün Alman uzman ve teknisyenlerini çıkarmak  zorunda kaldı. İİ'inci Dünya Savaşından sonra Afganistan tekrar  Sovyet nüfuzu altına düşmüştür.

            7

            Birleşik Amerika'nın İnzivaya Çekilmesi

            Birleşik Amerika İ'inci Dünya Savaşına Almanya tarafından güvenliğinin  yakın bir şekilde tehdit edildiğini gördüğü için girmişti. Fakat  barış meselesinde özellikle Başkan Wilson, bir intikamcılık duygusu  ile hareket etmemiş ve adil ve devamlı bir barış düzeninin kurulmasını  samimiyetle arzu etmişti. Başkan Wilson'un 14 Nokta'sı  böyle bir barışın ilk temel ilkelerinin ifadesi olmuş ve barışın korunması  ve bozulmasının önlenmesi için de devamlı bir barış teşkilatının  kurulmasına birinci derecede önem vermişti. Bu milletler arası  barış teşkilatının kurulması Başkan Wilson için o kadar önemli olmuştur  ki, Barış Konferansının başında Milletler Cemiyeti Paktı'nı  Müttefiklere kabul ettirdikten sonra, Amerikan kamu oyunu Milletler  Cemiyeti fikrine kazanmak için, barışın toprak, sınır ve sair meseleleri  ile kendisi bizzat uğraşmayarak, hemen Amerikaya dönmüştü.  Wilson barışın korunmasını sağlayacak bu milletlerarası teşkilatta  Amerika'nın öncülüğüne inanmıştı. Tabii bunun sonucu olarak Amerika  dünya meselelerinin ve Avrupa diplomasisinin içine de girmiş olacaktı.

            Fakat Wilson'un bu düşünce ve faaliyetleri daha ilk günlerden  itibaren Amerika'da çeşitli tepkilerle karşılaştı. Daha Milletler Cemiyeti  Paktı hazırlanırken, bu konuda Amerika'da çeşitli görüşler  ortaya atılmış ve Wilson da bunları mümkün olduğu kadar gözönünde  tutmaya çalışmıştı. Bu görüşlerden en önemlisi, Milletler  Cemiyeti Paktının Monroe Doktrini'ni mahfuz tutan bir hükmü ihtiva  etmesiydi ve Wilson da Paktın XXİ'inci maddesinde, oldukça müphem  bir şekilde de olsa, Monroe Doktrini'ni koruyan bir hükmün yer  almasını sağlamıştı.

            Nihayet Versay Antlaşması, Milletler Cemiyeti Paktı ile birlikte,  1919 Temmuzunda, tasdik için Amerikan Senatosuna geldi. Bu  andan itibaren de Amerikan kamu oyunda uzun bir tartışma devresi  açıldı. Esasına bakılırsa, başlangıçta kamu oyu Milletler Cemiyeti'ne  ve Amerika'nın bu teşkilata katılmasına aleyhtar değildi. Fakat  infiradçılar ve muhalefetteki Cumhuriyetçi Parti, hem Milletler Cemiyeti  ve hem de Versay Antlaşması aleyhine geniş bir kampanya  açtı. Gerçekten, birçok kimselere göre Versay Barışı Almanya için  haksız bir şekilde ağır hükümler ihtiva etmekteydi. Bu barış İngiltere  ile Fransa'nın Almanyayı ezmek için hazırladıkları bir kombinezon  olarak göründü. Amerika'nın bunu tasdik etmesi, adeta bu kombinezona  bir garanti verecekti. Milletler Cemiyeti Paktı ise, itirazların  üzerinde yoğunlaştığı temel konuyu teşkil etti. Cumhuriyetçiler  ve Milletler Cemiyetinin aleyhtarları, bu teşkilata girmekle Amerika'nın  dış politikadaki bağımsızlığını kaybedeceğini ve Monroe Doktrini'nden  uzaklaşmak zorunda kalacağını ileri sürüyorlardı. Bu konuda  en fazla itiraz ettikleri nokta, Paktın X'uncu maddesiydi. Bu maddeye  göre, Cemiyet'in bütün üyeleri, birbirlerinin toprak bütünlüğü  ile bağımsızlıklarına saygı göstermeyi ve bunları dışardan gelecek  bir saldırıya karşı korumayı taahhüt ediyorlardı. Bu hüküm, Birleşik  Amerika'nın dış politikada şu veya bu şekilde bir hareketine Milletler  Cemiyeti'nin karar vereceği ve Birleşlk Amerika'nın da buna uymak  zorunda kalacağı ve uymak zorunda olduğu şeklinde yorumlandı.  Cumhuriyetçi liderlerden Senatör Lodge, bu X'uncu madde dolayısiyle,  "Hicaz Kralı, bedevilerin saldırısını defetmek için Amerikan askerlerinin  gönderilmesini istemek hakkını kazanmaktadır" diyordu.  Halbuki Başkan Wilson ise, Senato Dışişleri Komisyonunda Milletler  Cemiyeti Paktı hakkında yaptığı açıklamada, X'uncu maddenin, Paktin  "belkemiğini" teşkil ettiğini söylemişti. Senatör Lodge Senato'da,  Milletler Cemiyeti Paktının kabul edilmesi için, 14 noktada  değişiklik yapılmasını istedi ki, bunlar arasında, Milletler Cemiyetinin  Monroe Doktrini'ne ilişkin hiçbir karar alamıyacağı, Birleşik  Amerika'nın hiçbir devletin bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü garanti  edemiyeceği ve Milletler Cemiyetinin bir devlet hakkında alacağı  karar ve tedbirlerin, o devletle Birleşik Amerika arasındaki münasebetleri  hiçbir şekilde etkileyemiyeceği gibi şartlar bulunmaktaydı.

            Cumhuriyetçilerin ve infiradçıların günden güne teşkilatlanan  ve şiddetlenen muhalefeti üzerine Başkan Wilson, Amerikan kamu  oyunu kendi tarafına çekmek için 8.000 mil'den fazla süren 22 günlük  bir iç gezide 37 söylev verdiyse de, başarı kazanamadı. Bu gezide  hastalanarak felç olduğu gibi, Senato da Versay Antlaşmasını  ve ona bağlı Milletler Cemiyeti Paktını reddetti. Bu iki belge için  Senatoda, Kasım 1919 da, Ocak 1920 ve Mart 1920 de olmak üzere  üç defa oylamaya gidildi. Lakin hiçbirisinde, tasdik için gerekli üçte  iki oy çoğunluğu sağlanamadı. Üçüncü oylamada 49 evet, 35 hayır  çıkmıştı. Bu durum hasta yatağındaki Wilson'u çok üzmüş ve "Şimdi  onlar ne kaybettiklerini acı bir tecrübe ile öğreneceklerdir... Dünyanın  liderliğini kazanmak için elimize bir fırsat geçmişti. Fakat bu  fırsatı kaybettik ve yakında bu kaybın nasıl bir trajedi olduğunu göreceğiz"  demiştir.

            Versay Antlaşması ve ona bağlı belgeleri ve özellikle Milletler  Cemiyeti Paktını tasdik etmeği reddetmekle, Birleşik Amerika infirad  siyasetine dönüyor ve inzivaya çekiliyordu. 1920 Kasımında yapılan  Başkanlık seçimlerini 9 milyona karşı 19 milyon oyla Cumhuriyetçiler  kazandılar ve Warren G. Harding Başkan oldu. Seçim, Cumhuriyetçilerin  infirad ve inziva politikasının kamu oyu tarafından da  kabul ve desteklenmesini ifade ediyordu.

            Versay Antlaşmasının reddi ile Almanya ve müttefikleri ile Amerika  arasında savaş hali hukuken devam etmiş oluyordu. Bu sebeple  Amerikan Kongresi 1921 Temmuzunda Almanya ile savaş halinin  sona erdiğini ilan ve birkaç ay sonra da Almanya, Avusturya ve  Macaristan ile ayrı barış antlaşmaları imza ettl. Bu, 1815 de İngiltere'nin,  Napolyon'u yenen Kutsal İttifak ve Dörtlü İttifak bloku ile  işbirliği yapmaktan kaçınmasına benzemekteydi.

            Birleşik Amerika Milletler Cemiyetine katılmamakla beraber, bu  teşkilattan tamamen de uzak kalmış değildir. Milletlerarası Daimi  Adalet Divanına katıldığı gibi, Milletler Cemiyetinin barış ve silahsızlanma  faaliyetleri ile ilgilenmiş ve bu meselelerin görüşmelerine  gözlemciler göndermiştir. Mesela 1922 Vaşington deniz silahlarının  sınırlandırılması konferansı ve 1928 Kellogg Paktı esas itibariyle Birleşik  Amerika'nın eseri olmuştur. Bu iki teşebbüs, savaş sonrasının  hiç değilse ilk yıllarında, barışın moral havasının kuvvetlendirilmesine  önemli bir hizmet olmuştur. Bu iki konuyu, bundan sonraki kısımda  ele alacağız.

            İki -savaş- arası devresinde Birleşik Amerika ile Avrupa arasındaki  münasebetleri zehirleyen ve Amerika'nın Avrupaya karşı kızgınlığını  ve güvensizliğini arttıran bir mesele de, milletlerarası borçlar  olmuştur. Amerika savaş sırasında yirmi kadar devlete borç para  vermişti. Borçlular içinde 4.2 milyar Dolarla İngiltere, 3.4 milyar  Dolarla Fransa, 1.6 milyar Dolarla İtalya birinci planı işgal ediyordu  ve bu borçların toplamı 10.3 milyar kadardı. Almanya'nın tamirat  borçlarından ayırdetmek için, devletlerin Amerikaya olan bu  borçlarına Milletlerarası Borçlar denilmekteydi. Lakin devletler bu  borçları ödemeye bir türlü yanaşmadılar. Daha doğrusu, bu borçları  ödemeyi, Almanya'dan alacakları tamirat borçlarına bağlamışlardı.  Almanya'dan tamirat borcu alamayınca, Amerikaya olan borçlarına  da yan çizmeye başladılar. Kendilerinin, savaşın en ağır yükünü  çektiklerini, Amerika'nın para kaybetmesine karşılık, kendilerinin  kan ve insan kaybettiklerini ileri sürdüler. Tabii bu, Amerika'da  kötü bir etki yaptı. Amerika bu devletlere borçlarını ödetmek için  uzun yıllar uğraştı. Sadece Finlandiya borçlarını tam olarak ödedi.  İngiltere, İtalya, Çekoslovakya, Romanya ve Letonya ise ancak  "sembolik" ödemelerle yetindiler. Fransa, Belçika, Polonya, Estonya  ve Litvanya ise hiç ödemedi. Nihayet Amerika 1934 yılında bu  borçlar hikayesinin üzerinden sünger geçirmek zorunda kaldı.

            Monroe Doktirininde olduğu gibi, Versay'dan sonra da Amerika  Avrupa'dan ilgisini kesmekle beraber. Latin Amerika ve Uzakdoğu ile  daha fazla ilgilendi. Almanya'nın yenilmesi, İngiltere ve Fransa'nın  Avrupa meselelerinin içine dalması, bu devletlerin Latin Amerika ile  ekonomik ve ticaret münasebetlerini azalttığından, bu bölge Birleşik  Amerika'nın ticaret ve ekonomisi için gayet avantajlı bir alan  olarak ortaya çıktı ve Amerika Latin Amerika'daki faaliyetlerini arttırdı.  Öte yandan, aynı durum Uzakdoğu için de söz konusu idi.  Almanya'nın ve Çarlık Rusya'nın yıkılması, İngiltere ve Fransa'nın,  Avrupa meseleleri dolayısiyle Uzakdoğu ile ilgilerinin zayıflaması,  Uzakdoğuyu da Amerikan ekonomisi için geniş ve rekabetsiz bir  pazar olarak ortaya çıkarmıştı. Lakin bu bölgede şimdi Japonya bu  avantajlı durumdan yararlanmak istediğinden, Japonya Amerika için  bir endişe konusu oldu. 1922 Vaşington konferansı ile Japon deniz  kuvvetinin sınırlanmasında, bu durum önemli bir faktör olmuştur.  Bununla beraber, Uzakdoğu'da Japonya ile Birleşik Amerika arasındaki,  önce sürtüşmeler ve sonra da çatışmalar, 1931'den itibaren  başlayacaktır. Bu noktalara, bu konuları ele aldığımızda ayrıntılı  olarak değineceğiz.

            8

            Silahsızlanma Meselesi

            Başkan Wilson'un 14 Noktası'nın birinci planda gözönünde tuttuğu  amaç, savaş sonrası dünyasında insan toplumlarının savaşsız  ve olumlu bir barış düzeni içinde yaşamaları idi. Bu amacı sağlamak  için de, Başkan Wilson, milletler arasında çatışmalara ve dolayısiyle  savaşlara en fazla sebebiyet veren meseleler üzerine dikkatini  yöneltmiş ve bu meseleleri 14 noktada toplamıştı. Ele almış olduğu  meseleler ve milletlerarası geçimsizlik sebepleri, gerçekleri  karşılıyor muydu, karşılamıyor muydu, şüphesiz bu konu tartışılabilir.  Fakat tartışamıyacağımız bir husus varsa, o da, Wilson'un, 14  Noktası içinde, milletlerarası devamlı barış düzeninin bazı temel  şartlarını görmüş olması ve bunlara parmak basmasıdır. 14 Nokta'nın  4'üncüsünde yer almış olan silahsızlanma konusu da bunlardan  biridir. 4'üncü Nokta'ya göre, iç güvenliğin gerekleri gözönünde tutularak,  silahlanmalarda en büyük indirimler sağlanacaktı. Bu prensip  Milletler Cemiyeti Paktı'nın 8'inci maddesinde de, hemen hemen  aynı ifade ile yer almıştı. Öte yandan, Versay Antlaşması ile Avusturya,  Macaristan ve Bulgaristan barış antlaşmalarına konan silahsızlanma  zorunluğuna ait hükümlerde, bu devletlerin silahsızlandırılmalarının,  genel silahsızlanma için bir başlangıç teşkil ettiği belirtilmişti.

            Bu şekilde başlayan silahsızlanma meselesi, 1919'dan 1933'e  kadar devletlerin çebalarında ve ümitlerinde büyük bir yer aldı. Sonuç  şu oldu ki, silahlanma ne durdurulabildi, ne de sınırlanabildi.  Aksine 1933'den itibaren silahlanma ve milletlerarası buhranlar birbirine  paralel olarak hızla çoğaldı.

            Dün olduğu gibi bugün de, genel bir silahsızlanma gerçekleştirilebilir  mi? Bizden önceki kuşakların ve bizim kuşağımızın çabaları,  bizi olumsuz bir cevapla karşı karşıya bırakmaktadır. Milletlerarası  hayatın düzeni ve bu düzen içinde teker teker her milletin  sosyal, siyasal, ekonomik ve jeopolitlk durumları, tarih ve gelenek  yapıları, standart veya birbirine benzeyen esaslar üzerine dayanmış  olsaydı, dünün olduğu gibi bugünün çabaları da olumlu bir sonuca  ulaşır veya hiç değilse geleceğin ümitlerine sahip olabilirdik.  Milletlerarası şartların bu imkanlarına sahip olmadığımıza göre, bazı  milletlerin haklılık veya haksızlıklarını ortaya koymak, bazı insanların  iyi niyetli davranışlarını göstermek veya bu insanların görünüşte  böyle davranmış olduklarını ispatlamak için, silahsızlanma meselesi,  gelecek bir çok insan kuşakları için, tarih kitaplarında daima  yer alacaktır. Bu meseleyi ele almakla, biz de burada bundan fazlasını  yapamıyoruz.

            A) Washington Deniz Silahsızlanması Konferansı

            Vaşington Deniz Silahsızlanması Konferansı, doğrudan doğruya  Uzakdoğu meselelerinden doğmuş olup, Uzakdoğuda Japonya ile  Birleşik Amerika arasındaki rekabetle yakından ilgilidir. İ'inci Dünya  Savaşı çıkar çıkmaz Japonya, Uzakdoğu ile ilgili Avrupa devletlerinin  savaşla meşgul olmalarından faydalanarak Çin üzerindeki faaliyetlerini  arttırmış, bu konudaki emellerini açığa vurmuş ve 1915 Mayısında  Çinle yaptığı bir anlaşma ile bu memlekette birçok hak ve  imtiyazlar kazanmıştı. Bu gelişmeden Birleşik Amerika hoşnut kalmadı.  Bunun için, 1920 de Cumhuriyetçi Parti iktidara geçtikten sonra,  Japonyaya karşı Birleşik Amerika'nın gücünü göstermek için  büyük bir deniz silahları yapımı programını uygulamaya başladı. Japonya  buna aynı şekilde bir programla cevap verdi. Bu suretle her  iki taraf da silahlanmaya başladı. Lakin bu silahlanma yarışının doğurduğu  mali yük her iki memlekette de tenkitlere hedef oldu.

            Öte yandan, Japonya XX'inci yüzyılın başındanberi Uzakdoğuda  gösterdiği bütün faaliyetlerde, 1902 tarihli İngiliz-Japon ittifakından  destek almaktaydı. Şimdi Amerika ile Japonya arasında da rekabet  başlayınca, adeta İngiltere Amerikaya karşı cephe alıyormuş  gibi bir durum ortaya çıktı. Amerika bundan hoşlanmadığı gibi, bu  durum, bir İngiliz-Amerikan çatışması halinde Amerikaya karşı  cephe almak istemeyen Kanada ile Avusturya'nın da hoşuna gitmedi.  1902 İngiliz-Japon ittifakı 1921 Temmuzunda sona eriyordu.  Amerika bunun yenilenmesini istemedi ve bu isteğinde Kanada ve  Avusturalya da kendisini destekledi, Bu durum karşısında İngiltere,  Japonya ile Amerika'dan birini seçmek zorunda kaldı ve seçimini  Amerika için kullanarak Japonya ile ittifakını yenilemedi.

            Bu başarıdan sonra Amerika Cumhurbaşkanı Harding, Uzakdoğu  meselesini bir bütün olarak ele almak üzere, bu bölge ile ilgili  devletleri 1921 Kasımında Vaşington'da bir konferansa davet etti.  Konferans, birçok anlaşmalar imzalayarak 6 Şubat 1922 de sona erdi.

            Bu anlaşmaların birincisi, Birleşik Amerika, İngiltere, Japonya  ve Fransa arasında imzalanmış olup, Dörtlü Anlaşma adını alır.  Bu anlaşma ile taraflar, birbirlerinin Pasifik'teki ülkelerine karşılıklı  saygıyı taahhüt ediyorlardı. Bu; Amerika için, Japonya'nın emperyalist  emellerine karşı Filipinlerin korunmasıydı.

            İkinci anlaşma, 6 Şubat 1922 de, Birleşik Amerika, İngiltere,  Japonya, Fransa, Belçika, Çin, İtalya, Hollanda ve Portekiz arasında  imzalanan Dokuz Devlet Anlaşması (Nine-Power Treaty) dır.  Bu antlaşmada devletler Çin konusunda uygulayacakları politika ve  prensipleri tesbit etmekteydiler. Buna göre taraflar, Çin'in egemenliğine,  bağımsızlığına, toprak ve idare bütünlüğüne saygı gösterecekler  ve bütün Çin topraklarında ticaret ve endüstriyel fırsat eşitliği  (equal opportunity) prensibini uygulayacaklardı. Böylece bu antlaşma,  yine Birleşik Amerika için, mümkün olan en geniş ölçüde  Açık Kapı politikasının bir zaferi oluyordu.

            Üçüncü anlaşma da, yine 6 Şubat 1922 de Birleşik Amerika, İngiltere,  Japonya, Fransa ve İtalya arasında imzalanan Deniz Silahlarının  Sınırlanması'na ait anlaşmadır. Bu anlaşma ile, 35.000 tonu  geçemiyecek olan ve capital ships denen büyük gemiler bakımından  her devletin sahip olabileceği deniz gücü sınırlanmıştı. Bu sınırlama  ile Birleşik Amerika 525.000, İngiltere 525.000, Japonya 315.000,  Fransa 175.000 ve İtalya da 175.000 tonajında büyük gemilere sahip  olabileceklerdi ki, bunun oran olarak ifadesi, sırasiyle, 5,5,3,  1.67 ve 1.67'dir.

            Uzakdoğu'daki Japon emperyalizmi bu antlaşma ile, bu emperyalizmin  vasıtaları bakımından, sınırlanmış ve frenlenmiş olmaktaydı.  Lakin antlaşmanın en az bunun kadar önemli tarafı da, İngiltere'nin  Trafalgar'danberi elinde tuttuğu rakipsiz deniz üstünlüğü şimdi ilk  defa Amerika ile paylaşmasıydı. Şüphesiz bu da Amerika için başka  bir zaferdi.

            Bu antlaşmalarla İngiltere de, Japonya ittifakından ayrıldıktan  sonra, Uzakdoğu'da Birleşik Amerikaya dayanmaya başlayacaktır.  Uzakdoğu'daki Rus tehlikesi nasıl İngiltereyi Japonyaya eğiltmiş ise,  şimdi Japon tehlikesi de kendisini Amerikaya dayanmaya götürüyordu.

            B) Londra Deniz Silahsızlanması Konferansı

            1922 Vaşington anlaşmaları ancak en büyük tipteki gemiler için  tonaj ve oran sınırlamaları kabul etmiş; daha küçük gemiler için  herhangi bir tesbitte bulunmamıştı. Bunun sonucu şu oluyordu ki,  her devlet gücünün yettiği miktarda daha küçük gemiler yapabilecekti.  Bu ise, deniz silahsızlanmasının eksik kalması demekti. Bunun  için, Birleşik Amerika'nın bundan sonraki çabası, bu küçük  gemiler için de bir sınırlamanın gerçekleştirilmesine yöneldi. 1927  Haziranında Cenevre'de ikinci bir deniz silahsızlanması konferansı  topladı. Lakin Fransa ve İtalya bu konferansa katılmadılar. Konferansta  Ağustos ayına kadar Birleşik Amerika, İngiltere ve Japonya  arasında yapılan tartışmalarda ise olumlu bir sonuç alınamadı. Çünkü  İngiltere, imparatorluk deniz yollarının uzaklığını ileri sürerek birçok  gemiler için sınırlamaya yanaşmadı.

            Cenevre Konferansının başarısızlığı İngiliz-Amerikan münasebetlerine  bir gerginlik getirdi. Fransa'nın kara silahları hakkındaki  görüşünü desteklemesine karşılık, Fransa'nın da İngiltere'nin deniz  silahları konusundaki görüşünü destekliyeceği hakkında iki devlet  arasında bir anlaşma yapılmış olduğuna dair söylentiler ise, Birleşik  Amerikayı büsbütün sinirlendirdi ve İngiltere ile Amerika arasında  bir deniz silahları yarışı başladı. Lakin 1928 yılında Kellogg  Paktının imzası ve 1929 Martında İngiltere'de İşçi Partisinin iktidara  gelmesi, İngiliz-Amerikan münasebetlerini tekrar yumuşattı. Bunun  sonucu olarak 1930 Ocak ayında Londra'da üçüncü defa olarak bir  deniz silahsızlanması konferansı daha toplandı. Bu konferansa Amerika,  İngiltere ve Japonya'dan başka Fransa ve İtalya da katıldı.  Fakat Fransa'nın, kruvazörlerde kendisine 1922'deki orandan daha  yüksek bir oranın tanınmasında ve İtalyanın da Fransa ile eşitlikte  ısrar etmeleri ve Fransa'nın isteğini Amerika'nın ve İtalya'nın isteğini  de Fransa'nın kabul etmemesi üzerine; Fransa ve İtalya, 22 Nisan  1930 da Londra'da imzalanan deniz silahsızlanması antlaşmasının  tonajlar ve oranlarla ilgili kısmını imza etmediler.

            22 Nisan 1930 Londra Antlaşması ile, kruvazör ve daha küçük  gemilerde Birleşik Amerikaya ayrılan tonaj 323.000, İngiltereye ayrılan  tonaj 339.000 ve Japonya için de 208.850 idi. Amerika ve İngiltere  ayrılan destroyer tonajı 150.000 ve Japonyaya da 105.000  tondu. Her üç devletin de 52.700 ton denizaltısı olacak ve 1936 yılına  kadar hiçbiri zırhlı gemi yapılamıyacaktı. Uçak gemilerinin oranı,  Vaşington anlaşmasına uygun olarak, Amerika ve İngiltere için  135.000 ve Japonya için de 81.000 tondu.

            Bu suretle deniz silahsızlanmasındaki çabalar büyük ölçüde başarı  ile sonuçlanmış bulunmaktaydı. Fakat bu başarılı sonuç kısa  ömürlü oldu. Çünkü 1931 yılından itibaren milletlerarası buhranların  peşpeşe çıkması ile deniz ve kara silahlarında yarışma tekrar başlayacaktır.

            C) Kellogg Paktı

            Yukarıda da belirttiğimiz gibi, 1930 Londra deniz silahsızlanmasına  ait anlaşma, 1928 de Kellogg Paktının birçok devletlerce imzalanmasının  doğurduğu barışçı atmosfer içınde mümkün olabilmişti.  Kellogg Paktı ise, Milletler Cemiyetinin kurulduğu günden itibaren girişilen  barış ve silahsızlanma çabalarında, hiç değilse kağıt üzerinde  önemli bir merhale teşkil eder.

            Birleşik Amerika'nın İ'inci Dünya Savaşına katılışının onuncu yıl dönümü  dolayısiyle, Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand 6 Nisan  1927 günü basına verdiği bir demeçte, Amerika ile Fransa'nın, aralarındaki  münasebetlerinde savaşı kanun dışı eden karşılıklı taahhütte  bulunmalarını teklif etti. Fransa'nın amacı sadece bir jest yapmaktan  ibaretti. Çünkü Fransa ile Amerika arasında, bir savaşa kadar  gidebilecek bir menfaat çatışması yoktu ve böyle bir taahhüdün çok  az önemi olabilirdi. Lakin Amerika'nın yakın bir dostu haline gelmek  suretiyle Fransaya Avrupa'da özel bir prestij sağlayabilirdi.

            Amerika'nın bu teklife tepkisi ilk önce yavaş oldu. Lakin pasifizm  duygularının bu sırada Amerikan kamu oyunda gittikçe kuvvetlenmesi  üzerine, Amerika Dışişleri Bakanı Kellogg, 1927 Aralık ayında  Briand'ın teklifine verdiği cevapta, "savaşı bir milli politika aleti  olarak kullanmaktan vazgeçme" taahhüdünün, dünya çapında, bütün  devletlerce imzalanacak çof taraflı blr antlaşmada yer almasını  ileri sürdü. 1928 Nisanında da Kellogg bu teklifini İngiltere, Almanya,  İtalya ve Japon hükümetlerine resmen bildirdi. Almanya bunu derhal  kabul etti. Onu İtalya ile Japonya izledi. Lakin, Fransa ile İngiltere  böyle geniş çapta bir taahhüdü kabulde bir hayli tereddüt geçirdiler.  Çünkü bu sırada Fransa ittifak sistemleri politikası izlemekteydi ve  böyle bir taahhüt de bu politikanın ruhuna aykırıydı. Lakin İngiliz ve  Fransız kamu oyları Kellogg'un teklifini o kadar desteklediler ki, iki  memleketin hükümetleri de bunu kabul zorunda kaldılar.

            Briand-Kellogg Paktı veya Paris Paktı adlarını da alan Kellogg  Paktı, 27 Ağustos 1928 de ilk önce dokuz devlet arasında (Birleşik  Amerika, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Polonya, Belçika  ve Çekoslovakya) imzalandı. Bu antlaşma ile taraflar, savaşı  milli politikalarına alet etmeyeceklerini, anlaşmazlıkların çözümü için  savaş yoluna gitmeyeceklerini, savaştan vazgeçtiklerini ve bütün  anlaşmazlıkları için daima barışçı vasıtaları kullanacaklarını taahhüt  ediyorlardı.

            Bununla beraber, Fransa ve İngiltere bu antlaşmayı bazı rezervlerle  kabul etmişlerdir. Fransa'nın rezervine göre, bu antlaşma  ile alınan taahhüt, meşru savunma hakkını ortadan kaldırmayacaktı  ve imzacı devletlerden birinin bu antlaşmadaki taahhüdünden vazgeçmesi  halinde, diğerleri de otomatik olarak taahhütlerinden kurtulacaklardı.  İngiltere ise, imparatorluk bölgelerini kastederek, dünyanın  bazı bölgelerinde hareket serbestisini mahfuz tuttu.

            1928 yılı sonuna kadar Kellogg Paktına, Sovyet Rusya da dahil  46 devlet daha katılmıştır. Birleşik Amerika Sovyet Rusyayı henüz  tanımadığı için, Sovyetler orijinal imzacılar arasına davet edilmemişti.  Bu sebeple Kellogg Paktını, Batılıların, Sovyet Rusyayı izole  etmek, çember için almak ve Sovyet Rusyaya karşı mücadele etmek  için kurdukları bir kombinezon olarak karşılamışlardır. Fakat  Fransız hükümetinin daveti üzerine 1928 Ekiminde Sovyet Rusya  da bu Pakta katılmıştır. Fakat Paktın yürürlüğe girmesi için, bütün  devletlerin tasdik belgelerini Amerikan hükümetine tevdi etmeleri  gerekmekteydi ve bu da epey bir zaman alacaktı. Bu sebeple  Sovyetler, Batılılardan da ileri giderek, bazı devletlerle, Kellogg Paktının  güttüğü aynı amacı kapsayan Litvinof Protokolü'nü imza etmişlerdir.

            Kellogg Paktı, bütün dünyaya getirdiği yaygın barış havası dolayısiyle,  iki -savaş- arası devresinin önemli bir olayını teşkil eder.  Bununla beraber, bu barışçı hareket birçok noksanlıklara sahip bulunmaktaydı.  Bir defa, antlaşmada savaşın ne olduğu tarif bile edilmemişti.  Bu ise kötü niyetlilere açık bir kapı bıraktı. İkinci olarak,  belki Amerika hariç, büyük devletlerin hemen hepsi samimiyetten  yoksundu. Sovyetlerin davranışını biraz önce belirttik. Fransa ise  bu paktı bir Amerikan-Fransız dostluğunun gösterisi haline getirdi.  Paktın imzasında, 1778 Amerikan-Fransız ittifakının imzasında  kullanılan mürekkep hokkası kullanıldı. Fransa ile İngiltere'nin  rezervlerini de yine yukarıda açıklamıştık.

            Ç) Kara Silahsızlanması Meselesi

             Deniz silahlarının sınırlandırılmasında ve Kellogg Paktı ile silahsızlanma  esprisinde bazı başarılar elde edilmekle beraber, birinci  planda önemi olan ve silahsızlanmanın temelini teşkil eden kara silahlarının  sınırlandırılması çabalarında hemen hiçbir başarı sağlanamamıştır.  Bu konudaki çalışmalar uzun yıllar bir yılan hikayesi gibi  devam etmiştir. Tıpkı bugünkü silahsızlanma çabalarında olduğu gibi.

            Milletler Cemiyeti, Paktın 8'inci Maddesine uyarak 1920 yılında,  silahsızlanma meselesini ele almak üzere bir devamlı danışma komitesi  kurmuş ise de, 1926 yılına kadar silahsızlanma meselesinin üzerine  eğilmek mümkün olmadı. Ancak Locarno Antlaşmaları imzalandıktan  ve 1919'dan beri Avrupaya egemen olan gerginlik havası giderildikten  sonra, yeni sükünet ve işbirliği havası içinde silahsızlanma müzakerelerine  başlamak mümkün olabildi.

            Milletler Cemiyeti, 1926 yılında, genel bir silahsızlanma konferansı  hazırlamakla görevli olmak üzere bir Silahsızlanma Konferansı  Hazırlık Komisyonu kurdu. Bu komisyon 1926 yılından 1931 yılına kadar,  silahsızlanmanın esas ilkeleri üzerinde bir anlaşma meydana getirmek  için çalıştı. 1926 da Almanya ve 1927'de de Sovyet Rusya  bu çalışmalara ilk defa katıldılar. Almanya bu çalışmalara katıldığı  ilk günden itibaren, silahsızlanmanın ilk ve en önemli meselesini ortaya  çıkardı. Almanyaya göre, ilk önce, Milletler Cemiyetinin üyeleri  arasında silahlanma konusunda mevcut dengesizlik ve nisbetsizliğin  ortadan kaldırılması sağlanmalıydı. Yani Almanya, Versay'ın kendisine  yüklediği silahsızlanma kayıtlarından kurtulmak veya bütün devletlerin  de kendisi derecesinde silahsızlanmasını elde etmek istiyordu  ki, bu Almanya'nın sonuna kadar savunacağı eşitlik meselesi olacaktır.  Almanya'nın bu isteği Fransa'nın mukavemetiyle karşılaştı.  Çünkü Fransa 1919'dan sonra kendi güvenliğini ittifaklar sisteminde,  dolayısiyle silahlanmada görmeye başlamıştı. Silahsızlanmada veya  silahlanmada Almanya ile eşitliği kabul etmek, bu güvenliği zayıflatmak  olurdu.

            Öte yandan, milletlerarası durumu gayet zayıf olan ve Batılıların  ilk fırsatta kendisini yıkmak istedikleri korkusundan yakasını kurtaramayan  Sovyet Rusya ise, bütün silahların yok edilmesini, harbiye  bakanlıklarının ve genelkurmayların kaldırılmasını, harb okullarının  kapatılmasını, bütün kara, deniz ve hava ordularının derhal terhisini  teklif etti. Rusya'nın kendi menfaatlerinden doğan bu gerçekçi olmayan  teklif herhangi bir yankı bulmadığı gibi, diğer devletlerin ileri  sürdükleri görüşler arasında ortak bir nokta bulmak da mümkün olmadı.

            Silahsızlanma Konferansı Hazırlık Komisyonu bu başarısız çalışmalarda  bulunurken, öte yandan devletlerin de silahlanma harcamaları  günden güne artmaktaydı. Mesela Birleşik Amerika 1913 yılında  silahlanmaya 245.000.000 dolar harcamış iken bu miktar 1930 yılında  728.000.000 dolar olmuştur. İngiltere için bu harcamalar 1913  de 375.000.000 dolardan 1930 da 535.000.000 dolara çıkmıştı. Bu  durum karşısında Milletler Cemiyeti, İtalya'nın teklifi üzerine, 1931  yılı Eylülünde, devletlerin bir yıl için silahlanmalarını arttırmamalarını  öngören bir silahlanma mütarekesi'ni kabul etmiş ve 54 devlet de bu  mütarekeye katılmıştır.

            Bu mütarekenin bir amacı da Silahsızlanma Konferansının çalışmalarını  kolaylaştırmaktı. Gerçekten, Hazırlık Komisyonu çalışmaları  sırasında artık fikirler de yeteri kadar açıklığa kavuştuğu için,  Silahsızlanma Konferansı 2 Şubat 1932 de Cenevre'de açıldı. Lakin  konferans, başarısızlığa mahkum bir şekilde işe başladı. Çünkü şimdi  milletlerarası atmosfer çok değişmiş bulunuyordu. Uzakdoğuda Japonya  Mançuryaya saldırmıştı. Dünya ekonomik buhranı bütün şiddetiyle  hüküm sürüyordu. Almanya Nazi hareketi dolayısiyle kaynaşma içindeydi.

            Konferans açılır açılmaz Almanya yine eşitlik üzerinde ısrar etti.  Fransa ise, bütün devletlerin silahsızlanmasına karşılık, Milletler  Cemiyetinin emri altında bir milletlerarası kuvvet kurulmasını teklif etti.  Bütün büyük ve ağır kara, deniz ve hava silahları ancak bu kuvvetin  elinde bulunacaktı. İngiltere ve Amerika, Milletler Cemiyetini silahlı  bir organ haline getirmek istemediklerinden, bunu kabul etmediler.  Çünkü o zaman Milletler Cemiyeti devletler-üstü bir teşkilat haline  gelirdi ki, bunu da istemiyorlardı. Bunun üzerine Fransa, bütün dünya  üzerinde bölge bölge Locarno Antlaşmalarının imzası suretiyle,  devletlerin sınırlarını karşılıklı olarak garanti etmelerini teklif etti.  Bu ise silahsızlanmayı gerçekleştlrmek için yeterli değildi. Bu sebeple  İngiltere kalitatif silahsızlanma görüşünü ortaya attı. Buna göre, bütün  saldırgan silahlar yok edilecekti. Bu görüş biraz tutulmakla beraber,  bir yanda İngiltere ve Amerika ile, öte yandan Fransa arasında,  saldırgan silahların hangilerinln olduğu konusunda flkirler birbiriyle  çelişti. Amerika Cumhurbaşkanı Hoover ise, bütün devletlerin  silahlanmalarında üçte bir oranında indirim yapmalarını ileri sürdü.  Fakat bu fikir de birçok devletler tarafından tutulmadı.

            Almanya ise eşitlikte ısrar edip durmaktaydı. Bu eşitlik ilkesini  kabul ettiremeyince, 1932 Eylülünde konferanstan çekildi. Özellikle  Fransa, Almanyaya eşitliğin tanınmasından korkuyordu. Çünkü Almanya'nın  endüstriyel potansiyeli Fransa için bir endişe kaynağı idi  ve Almanya için silahlanmak gayet kolay ve çabuk olurdu. Nihayet  büyük devletlerin araya girmesiyle Fransa, "bütün milletler için bir  güvenlik sisteminin kurulması halinde" Almanyaya eşitlik tanıyacağını  bildirince, Almanya da Aralık 1932 de konferansa döndü. Bundan  sonra konferans çalışmalarına bir süre ara verdi.

            Silahsızlanma Konferansının Ocak 1933 de tekrar toplantılarına  başladığı sırada Hitler ve Nazi Partisi de Almanya'da iktidara geçtiler.  Bu sebeple, konferansın bundan sonraki çalışma safhasında Almanya'nın  davranışlarına Hitler'in esprisi hakim oldu. Almanya eşitlik  konusundaki ısrarlarını tekrar arttırdı. 1933 Martında İngiltere'nin  ortaya attığı bir silahsızlanma planı, Almanya'nın eşitlik isteğini  karşılayacak nitelikte oldu. Bu plan, bütün memleketlerin aynı standart  silahlara sahip olmasını öngörüyordu. Öte yandan, bu plan, her devlete  belirli sayıda asker tahsis ediyordu. Mesela Sovyet Rusya'nın  500.000, Fransa, Almanya, İtalya ve Polonya'nın 200.000 askeri olacaktı.  Lakin bu plana 125 kadar itiraz ve değiştirme teklifi ileri sürüldü.  Bunun üzerine Fransa, İngiltere ve İtalya, 4'er yıllık iki devrede  silahsızlanmanın gerçekleştirilmesini sağlıyacak bir anlaşmaya vardılar.  Bu Almanya'nın ancak sekiz yıl sonra eşitliğe kavuşması demekti.  Çünkü eşitlik, güvenliğin sağlanmasına bağlı tutulmuştu. Böylece  mesele, güvenlik mi önce gelecek, yoksa silahsızlanma meselesi  mi önce gelecek şekline girdi. Artık Almanya daha fazla sabredemedi  ve 14 Ekim 1933 de Silahsızlanma Konferansından ve 21 Ekimde  de Milletler Cemiyetinden çekildi. 1933 Martında da Japonya Milletler  Cemiyetinden çekilmiştir.

            Ekim 1933 Silahsızlanma Konferansının fiilen sonu olmuştur.  Fakat 1935'e kadar yine bazı çabalar harcandı ise de bir sonuca ulaşılamadı.  Zaten 1935'den itibaren dünya, savaşın eğik düzeyine girmiş bulunuyordu.

            :::::::::::::::::

            Vİİ

            Buhranlar ve Barışın Yıkılması (1929-1939)

            1

            Dönemin Özelliği

            1919 Versay barışından sonraki on yıllık devrenin başlıca özelliğini  belirtmek gerekirse, söyleyeceklerimiz iki noktada toplanır:  1925 Locarno Antlaşmalarına kadar olan devrede, savaş sonrasının  sarsıntıları ve barış antlaşmalarının kurduğu düzenin yerleştirilmesi,  özellikle Avrupa'da milletlerarası münasebetlerin egemen görüntüsüdür.  Locarno ile açılan yumuşama ve işbirliği devresinde ise, barışın  devamlı hale getirilmesi için gerekli temellerin kurulması çabaları,  yani silahsızlanma çabaları, bütün faaliyetlerin üzerinde toplandığı  en önemli nokta olmuştur. Dünya bu şekilde devamlı bir barış için  çabalarken, 1929'dan itibaren patlak veren dünya ekonomik buhranı etkilerini,  dalga dalga yeryüzünün her köşesine ulaştırmıştır. Bu ekonomik  sarsıntılar ise, dünyanın siyasal atmosferini de etkilemiş ve siyasal  buhranların peşpeşe patlak vermesine ve İİ'inci Dünya Savaşına  kadar gidilmesine sebep olmuştur. Japonya'nın 1931 de Mançuryaya  saldırması ise, buhranlar zincirinin ilk halkasını teşkil etmiştir.

            2

            Japonya'nın Mançurya'ya Saldırması

            Mançurya'nın yüzölçümü 1.416.000 km kare ve nüfusu da 1931  de 28-29 milyon kadardı. Mançurya'nın başlıca ekonomik zenginliklerin  arasında, tarımda soya fasulyesi ve yağı, ormanlar ve kerestecilik  ve maden kömürü en önemli yeri almaktaydı. Dünya soya üretiminin  % 63'ü Mançurya'dan çıkıyordu. Ormanları ise 376.000 km.  kare olup, bu ormanlardan yılda 4 milyar metre küp kadar kereste  elde edilmekteydi. Kömür rezervleri ise 9 milyar ton civarında olup,  yılda 9 milyon ton kömür elde edilmekteydi. Bu temel ürünlerin başlıca  alıcısı ise Japonya idi.

            Bu zenginliklerinden ötürü Japonya, daha kalkınıp kuvvetlenmesinin  ilk günlerinden itibaren gözlerini Mançuryaya çevirmişti. 1905  de Rusyayı ağır bir yenilgiye uğratıp bu devleti Mançurya'dan çıkararak  kendisi buraya yerleşince, Japonya Mançurya'da geniş ekonomik  faaliyete girişti. Bu memleket üzerindeki ekonomik kontrolunu  kuvvetlendirmek için, o zamanlar Avrupa sömürgeciliğinin klasik vasıtası  olan demiryolu yapım ve işletmeciliğine başvurdu. Güney Mançurya  Demiryolu Şirketi'ni kurmuş ve bu şirket Japonya'nın ekonomik  nüfuzunun Mançurya'da dalbudak salmasında en önemli rol oynamıştır.  Bu şirketin demiryolu yapım ve bakımı için 1905'den 1931'e  kadar harcadığı para 262 milyon Yen'i bulmuştur. Şirket sadece demiryolları  ile uğraşmamış, gerçek bir kolonizasyon şirketi haline gelmiştir.  Mançurya'nın birçok orman ve maden işletmeleri bu şirkete  aitti. 1931 de şirketin yatırımlarının toplamı 716 milyon Yen ve ortak  olduğu teşebbüslerin yatırımı ise 318 milyon Yen idi.

            Güney Mançurya Demiryolu Şirketi Mançurya'nın dış ticaretinde  de önemli bir rol oynamıştır. Şirket 1929 yılında 501.852.000 Yen  kıymetinde satın almada bulunmuş ve bunun % 39 kadarını Japonyaya,  % 26'sını Birleşik Amerikaya ve geni kalanını da diğer memleketlere  ihraç etmiştir.

            Japonya'nın Mançurya'daki diğer ekonomik faaliyetlerine gelince:  Diğer Japon şirketlerinin ve özel teşebbüslerinin Mançurya'daki  yatırımları toplamı 554 milyon Yen'i bulmaktaydı. Güney Mançurya  Demiryolu Şirketinin yatırımları da hesaba katılınca, Japonyanın  toplam yatırımı 2 milyar Yen'e yaklaşmaktaydı. 1895 de Mançurya'da  hiçbir Japon fabrikası mevcut değilken, 1909 da 152, 1914  de 244, 1919 da 450 ve 1929'da da 789 Japon fabrikası vardı.

            Görülüyor ki, Japonya bu ekonomik faaliyetleri ile Mançuryayı  adeta olgun bir meyva haline getirmişti. Bütün mesele, şartların ilk  müsait anında bu meyvayı koparmaya kalıyordu ki, bunu da 1931 de  yaptı. Fakat Japonya'nın Mançuryayı ele geçirmesinde Çin'e karşı  izlediği politika önemli rol oynamıştır.

            B) Japonya ve Çin

            1922 Vaşington deniz silahsızlanması konferansında Çin hakkında  imzalanan antlaşmalar ve Çin'e karşı uygulanacak politika konusunda  tesbit edilen esaslar ve nihayet, Japon deniz kuvvetlerinin  sınırlanması, Japonya'nın Çin üzerindeki yayılma emellerini frenleyici  nitelikte idi. Bu sebeple, Vaşington andlaşmaları, Japon iç politikasında  etkileri büyük olan ve emperyalist tasarıların yaratıcısı ve savunucusu  olan askerleri hiç hoşnut bırakmadı. Lakin iktidarda Liberal  Parti (Minseito) bulunduğu için, Japonya 1922'den itibaren Çin'e karşı  yumuşak bir politika izlemeye karar verdi. Bu politikanın esası,  Çin'in bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygı, iç işlerine karışmamak  ve iki millet arasında ekonomik yakınlaşma, işbirliği ve dayanışma  kurmaktı. Gerçekten Japonya'nın bu yeni ve yumuşak politikası  Çin üzerinde de olumlu bir etki yaptı ve Dr. Sun Yat-sen'in liderliğindeki  Çinliler Japonya ile bir dayanışma yoluna bile girmek istediler.

            Japonya'nın bu yumuşak politikası ancak 1927 yılına kadar devam  edebildi. Bu tarihte, askerlerin de baskısı ile, liberal hükümet  düştü ve yeni kabineyi, müfrit militaristler tarafından desteklenen  Giichi Tanaka kurdu. Tanaka'nın ilk işi, Çin'e karşı izlenecek politikayı  gözden geçirmek üzere, 1927 Haziran ve Temmuz aylarında askerlerin  de katıldığı bir konferans toplamak oldu. Bu konferansın  sonunda varılan kararlar Tanaka Memorandumu adını alan bir belge  halinde İmparatora sunuludu.

            Tanaka Memorandumu, Japonya'nın Uzakdoğu'daki varlığı için  Çin'in ele geçirilmesini zorunlu görüyor, bunun için de ilk adımın  Mançurya'nın ve Moğolistan'ın ele geçirilmesi olduğunu, Japonya'nın  bir "kan ve demir" politikası izlemesi gerektiğini, bu politikanın Birleşik  Amerika'nın karşı koymasiyle karşılaşabileceğini söylüyor ve  "Eğer Çin'i kontrol altına almak istiyorsak, geçmişte Rusyaya yaptığımız  gibi, gelecekte de herşeyden önce Birleşik Amerikayı ezmemiz  lazımdır" diyordu. Memorandum, ayrıca, Japonya'nın 1922 Vaşington  antlaşmalarını imzalamasını da şiddetle tenkit ediyordu.

            Tanaka'nın tesbit etmiş olduğu ve askeri kuvvete dayanan bu  sert politikaya Japonya'da pozitif politika denilmiştir. Pozitif politika  ile birlikte Japonya'nın Çinle olan münasebetlerinde çatışmalar  başladı. Tanaka ve askerler Chiang Kai-shek ve Kuomintang  Partisi liderliğindeki hareketin Çin'i birliğe kavuşturma çabalarını hiç  hoş karşılamadılar ve 1927 ve 1928 de Japonya iki defa Shantung'a  asker çıkardı.

            Liberal Partinin tenkitleri sonucu Tanaka, 1929 da başbakanlıktan  çekildi ve iktidar yeniden liberallere geçti. Fakat askerler Tanaka  politikasının peşini bırakmadı. Liberal Parti üzerinde de baskılar  yaparak nüfuzlarını arttırmaya devam ettiler. 1929 ekonomik  buhranı askerlere aradığı fırsatı verdi. Zira Avrupa ve Amerika bu  buhranın yarattığı sarsıntılarla meşgul bulunuyorlardı. Öte yandan  ekonomik buhranın Japonya'da da sarsıntılar yaratması, askerlerin  eline yeni bir silah verdi. Barışçı vasıtalarla izlenen ekonomik yayılma  politikası, askerlere göre, Japonyaya bir şey kazandırmamıştı.  Kaba bir vasıta olmakla beraber, insan elinin daha kolaylıkla  kavrıyabileceği va gayelere erişmekte daha kolaylıkla kullanabileceği  Kılıç'a dönmek zorunluydu.

            C) Japonya'nın Mançurya'yı İşgali

            1931 yılı sonbaharı geldiğinde askerler, Mançuryayı ele geçirmek  için harekete geçmenin zamanı geldiği kanısına vardılar. Çünkü  şartlar gayet müsait görünüyordu. Japonya, Mançurya teşebbüsünde  özellikle iki devletten çekiniyordu: Sovyet Rusya ve Birleşik  Amerika. Çin'de Mareşal Chiang Kai-shek ve Kuomintang Partisinin  Nanking'i ele geçirmesi ve duruma hakim olması üzerine, Mançurya  diktatörü Chang Hsue-liang, Nanking hükümetine dayanma yoluna  gitmiş ve Nanking politikasının izinden giderek hem Sovyet Rusyaya  ve hem de Japonyaya aleyhtar bir durum almıştı. Sovyetlerin hem  Çin ve hem de Mançurya ile münasebetleri iyi değildi. Öte yandan,  Sovyetler ancak 1929 yılında Uzakdoğu'daki askeri teşkilatlarını yeni  bir düzene sokabilmişlerdi ve bu kuvvet de çok yeniydi.

            1931 yılı yazında Mançurya'da Mukden hükümeti ile Japonlar  arasında peşpeşe çeşitli olaylar ve çatışmalar patlak verince, Japonya'da  askerler, daha fazla sabredemiyerek ve sivil hükümetin ihtiyatlı  hareketi karşısında teşebbüsü ele alarak, 18 Eylül 1931 gecesi  Mukden'in istasyonlarından birinde bir bombanın patlaması sonucu  demiryolunun küçük bir kısmının tahrip edilmesi üzerine, 19  Eylülden itibaren Mançurya'nın istilası hareketine giriştiler. Demiryollarını  koruma bahanesi ile Japonya'nın zaten Mançurya'da bir  askeri kuvveti bulunuyordu. Mukden olayının ertesi gününden itibaren  Japonya'dan yeni kuvvetler de gönderilerek, 1932 Martının  başında bütün Mançurya işgal edildi. 1 Mart 1932'de, Mukden'de  Japon taraftarı Mançuryalı liderlerin katıldığı bir kongre, bağımsız  bir Manchukuo Devleti'nin kurulduğunu ilan etti. Kuruluş beyannamesinde,  Mançurya'nın sınırları içine, Çin'e ait olan ve Japonların  işgalinde bulunmayan Jehol eyaleti de sokulmuştu. Bu durum,  Japonya'nın şimdi gözlerini Çin kıtasına da çevirmiş olduğunu gösteriyordu.

            Japonya, devletlerin durumları dolayısiyle Manchukuo devletini  hemen tanımaya caseret edemedi. Fakat bu, askerleri kızdırdı ve  1932 Mayısında bir hükümet darbesiyle sivil hükümeti düşdürdüler.  Yeni hükümet, askerler ve emperyalist siviller tarafından kuruldu  ve bu yeni hükümet Ağustos ayında bu kukla Manchukuo devletini  resmen tanıdı. Gerçekten Manchukuo devleti tamamen Japonların  kontrolu altındaydı.

            Japonya'nın Mançurya'yı işgale başlaması üzerine Çin Milletler  Cemiyetine şikayette bulundu. Milletler Cemiyeti, 1933 Şubatına kadar  bu mesele ile uğraştı. Lakin bu uğraşma gayet üstünkörü oldu.  Bir defa, kimse, Milletler Cemiyeti Paktının 16'ıncı maddesine göre  Japonyayı saldırgan ilan edip sanksiyonların uygulamasına girişmeye  cesaret edemedi. İkincisi, Milletler Cemiyeti Konseyine hakim olan  büyük devletler, kendileri Japonya'nın karşısına çıkmayı göze  alamadıklarından, Çin'le en fazla münasebetlere sahip bulunan Birleşik  Amerika'yı öne sürmek istediler. Amerika da bunu farkettiğinden,  "doğmuş olan bebeği" kucağına almamaya özellikle dikkat etti.  Böylece Japonya'nın saldırganlığına karşı etkili bir tedbir almak  mümkün olmadı. Milletler Cemiyetinin Manchukuo devleti konusunda  yaptığı tek iş, Birleşik Amerika tarafından ortaya atılan, Tanımazlık  Doktrini'ni kabul etmesi olmuştur. Bu ise, Japonya'yı yayılma ve  saldırganlık politikasından vazgeçirebilecek kuvvette bir tedbir olmaktan  çok uzaktı. Nitekim Japonya 1933 Şubatında kuzey Çin eyaletlerinden  olan Jehol'ü de işgal etti ve Milletler Cemiyetinden bir  yardım göremiyen Çin de Japonya ile yaptığı bir anlaşma ile bu işgali  de tanımak zorunda kaldı. 27 Mart 1933'de de Japonya Milletler  Cemiyetinden çekildi.

            Japonya'nın Mançurya'yı işgali Sovyet Rusya'yı güç durumda  bıraktı. Çünkü 1907 yılında Rusya ile Japonya arasında yapılan bir  anlaşma ile Kuzey Mançurya'daki Doğu Çin Demiryolları Rusya'nın  elinde kalmıştı. Japonya Mançuryaya hakim olduktan sonra Sovyet  Rusya bu demiryollarının işletilmesinde güçlüklerle karşılaşmaya  başladı. Bu ise kendisini Japonya ile bir çatışmaya götürebilirdi.  Bunu da istemediğinden, 1935 Martında bu demiryollarını Manchukuo  Devletine satarak burası ile ilgisini kesti.

            Birleşik Amerika ise, Açık Kapı ükesinin Manchukuo'da da uygulanması  meselesinde Japonya ile devamlı sürtüşmeler içine girdi.  Lakin Amerika'nın bu konudaki faaliyet ve çabaları, Açık Kapı  ilkesinin Manchukuo'dan tasfiye edilmesini önliyemedi.. Amerika da  buna boyun eğmek zorunda kaldı.

            3

            Almanya'da Nasyonal-Sosyalizm ve Sonuçları

            A) Nazi Partisinin İktidara Gelmesi

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1919 Weimar Anayasası ile  kurulan Alman Cumhuriyetinin ilk yıllarında, başlangıçta kuvvetli bir  sol akım kendisini göstermiş ve özellikle Versay Antlaşmasının doğurduğu  tepkiler dolayısiyle, bir süre sonra milliyetçi sağcı akım bu  solcu akımın karşısındn yer almıştı. Aşırı sağ ve soldan gelen bu  hücumlar karşısında Weimar Cumhuriyetinin hükümetleri mutedil  sosyalist merkez partilerinden kurulmuş ve bu hükümetler, gerek  sağın, gerek solun, çeşitli hükümet darbesi teşebbüslerini başarı  ile bertaraf etmeye muvaffak olmuştur. 1924'de Dawes Planı'nın kabulü  ile Almanya'nın tamirat borçları nisbeten makul bir düzene sokulunca,  ekonomik hayat da düzelmeye başladı ve iç politikaya da  bir istikrar geldi.

            Bununla beraber, sağ ve sol akım kuvvetlenmekten, teşkilatlanmaktan  ve birbiriyle mücadele etmekten de geri kalmadı. Sosyalist  merkezin kuvvetli oluşu, bu iki akımdan herhangi birinin birinci  plana geçmesini önlediyse de, memleketin iç ve dış şartları, merkezi  gittikçe zayıflattı ve sağcı akımı kuvvetlendirdi. Sonunda Hitler'in  Nasyonal-Sosyalist Partisi'ni iktidara götürdü.

            Nasyonal-Sosyalist Alman İşçi Partisi'nin (National-Sozialistische  Deutsche Arbeiterpartel) veya kısa adı ile Nazi Partisi'nin  başlangıcını, 1918'de Munich'de kurulan Alman İşçi Partisi teşkil  eder. Bu parti 1920'de Nasyonal-Sosyalist Alman İşçi Partisi adını  almış ve 1920-24 arasının karışıklıklarında sağcı akım içinde sivrilmeye  başlamıştır. Fakat Partinin kuvvetlenmesinde, 1919 Eylülünde  Alman İşçi Partisine üye olan Adolf Hitler'in, partinin liderliğini  ele alması ve mücadeleci faaliyeti başlıca rolü oynamıştır. Nazi Partisi  daha ilk kuruluşundan itibaren, hücum kıtaları anlamına gelen  SA'lar (Sturn Abteilung) ile militarist bir yapıya dayanmıştır. 1925'de  de, partinin kendi polis kuvvetini teşkil eden ve muhafız kıtaları anlamına  gelen SS'ler (Schutz Staffeln) teşkil edilmiştir. Her iki teşkilat  da, parti toplantılarında, sokak gösterileri ve yürüyüşlerinde ve  özellikle komünistlerle mücadele ve çarpışmalarda partinin adeta  askeri gücünü teşkil etmiştir.

            Nazi Partisi 1920-24 arasında bir kuvvet olarak sivrilmiş, fakat  1924-29 arasında ise gittikçe kuvvetten düşmüştür. Bunda memleketin  ekonomik şartları büyük rol oynamıştır. Nazi Partisi, 1924 Mayıs  seçimlerinde 1.918.000 oy (% 6.6) ve 32 milletvekilliği ile ilk defa  Alman parlamentosuna (Reichstag) girmiştir. Lakin Dawes Planının  kabulünden sonra yapılan 1924 Aralık seçimlerinde, 309.000 oy  (% 3) ve 14 milletvekilliğine düşmüştür. Bundan sonraki 4 yıllık  devrede biraz daha zayıflamış ve 1928 Mayıs seçimlerinde ancak  810.000 oy ve 12 milletvekilliği kazanabilmiştir. İlgi çeken bir nokta  da, aynı devre içinde komünistlerin de belirli bir oranda gerilemesidir.  1924 Mayıs seçimlerinde Komünist Partisi 62 milletvekilliği kazanmış  iken, 1924 Aralık seçimlerinde bu sayı 45'e düşmüş ve 1928  Mayıs seçimlerinde ise biraz yükselerek 54'e çıkmıştır.

            1929 dünya ekonomik buhranının Alman ekonomisi üzerindeki  kötü etkileri, Nazi Partisine, iktidar yolunu açtı. 1929 yılında endüstri  üretimi yarı-yarıya düştü. 15.000 kadar küçüklü büyüklü ticaret  firması iflas etti. İşsizlik birdenbire artmaya başladı. 1929'da  işsiz sayısı 2 milyon kadar iken, bu sayı 1932'de 6 milyon olacaktır.  Bütçe açığını kapatmak için vergilerin yükü artarken, Almanya bir  yandan da tamirat borcu ödüyordu. Bu karamsarlık ve kötümserlik  havası içinde Versay Antlaşması yine kinlerin üzerinde toplandığı  en önemli mesele ve başlıca tartışma konusu oldu. Bu ise Nazi  Partisinln silahını kuvvetlendirdi. Nazi Partisinin daha ilk günlerden  itibaren kendisine amaç edindiği meselelerin başında Versay Antlaşmasının  yok edilmesi, komünist düşmanlığı, Alman ırkının üstünlüğü  ve dolayısiyle yahudi aleyhtarlığı geliyordu. 1925'in doğurduğu  şartlar içinde, Nazilerin bu sloganları, birçok aydınları Nazi Partisine  çekti. İşsiz üniversiteli Nazi Partisine girdi. Yahudilerin rekabetinden  şikayetçi olan avukat, doktor, bankacı, tüccar bu partiye girdi  veya bu partiyi destekledi. Vereinigte Stahlwerke Alman çelik  tröstünün sahibi Fritz Thyssen, Ruhr'un kömür kralı Emil Kirdof ve  Bavyeralı ve Rheinlandlı daha birçok sanayici, komünist düşmanlığı  dolayısiyle Nazi Partisine önemli para yardımları yaptılar. Almanya'nın  iç durumu tekrar 1919-23 arasındaki şekline dönmüştü. Bu  durum karşısında Merkez'in lideri Heinricn Brüning kabinesi merkez  partilerini kuvvetlendirmek ve kuvvetli bir hükümet kurmak için 1930  Eylülünde genel seçimlere gitti.

            Seçimler Nazi Partisi için beklenmedik derecede büyük bir zafer  oldu. 1928 seçimlerinde ancak 12 Milletvekili seçtirebilmiş iken,  1930 seçimlerinde 6.407.000 oy (% 18.3) ile 107 milletvekilliği kazandı.  Bir merkez partisi olan Sosyal Demokrat Partisinden (143 milletvekili)  sonra en kuvvetli parti şimdi Nazi Partisi oluyordu. Komünist  Partisi de bu seçimden kuvvetlenerek çıktıysa da, 54 milletvekilliğinden  ancak 77'ye yükselebildi.

            Başbakan Brüning beklediğini elde edememişti. Bunun için,  Nazilerin elinden silahını almak amacı ile, Almanya'nın dış politikasını  sertleştirdi. Versay Antlaşmasının revizyonunu istedi. Silahsızlanma  konferansında daha sert bir durum aldı. Avusturya ile bir  gümrük birliğine gitmek istedi ise de, başta Fransa olmak üzere Avrupa'nın  şiddetli itirazı ile karşılaşınca bu işten vazgeçmek zorunda kaldı.

            Brüning'in çabalarına rağmen Nazi partisi daha da kuvvetlenmeye  devam etti. 1931 Martında yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde,  Nazi Partisi, Mareşal Hindenburg'un karşısına kendi adayı ve  parti lideri Adolf Hitler'i çıkardı. Hindenburg'un 18.651.497 (% 49.6)  oyuna karşılık Hitler 11.339.446 (% 30.1) ve Komünist Partisinin adayı  Thaelmann 4.983.341 (% 13.2) oy aldı. Hindenburg oyların salt  çokluğunu alamadığından, Nisan ayında seçim yenilendi. Bu sefer  Hindenburg 19.359.983 (% 53) oyla Cumhurbaşkanı seçildi. Fakat  Hitler de oy sayısını 2 milyondan fazla arttırıp 13.418.547 oy (% 36.8)  almıştı. Komünist Thaelmann ise 3.7 milyon (% 10.2) oy kazanmıştı.

            Cumhurbaşkanı Hindenburg, Başbakan Brüning'in de telkini ile,  Cumhurbaşkanı olur olmaz bir kararname ile Nazi Partisinin SS ve  SA teşkilatlarını kapattı. Fakat bu tedbir Nazilerin kuvvetini etkileyemedi.  1932 Temmuzunda yapılan genel seçimlerde Nazi Partisi  13.745.000 oy ve Reichstag'ın 608 üyeliğinden 230'unu kazanarak  Almanya'nın en büyük partisi oldu. Sosyal Demokratlar 133 milletvekili  ile ikinci ve komünistler de 89 milletvekilliği ile üçüncü büyük  parti oluyordu. Cumhurbaşkanı Hindenburg, Brüning'i başbakanlıktan  uzaklaştırıp, kabineyi kurma görevini eski askerlerden Franz  von Papen'a verdi. Von Papen'in Nazi Partisine sempatisi vardı ve  bu sebeple Nazi Partisi Von Papen hükümetini destekledi. Von  Papen da, SS ve SA'ları yasaklıyan kararı derhal yürürlükten kaldırdı.  Fakat Von Papen da başbakanlıkta fazla tutunamadı ve Aralık  1932'de Schleicher kabinesi işbaşına geldi. Lakin Schleicher parlementoda  devamlı olarak Nazilerin mukavemetiyle karşılaştı. Öte  yandan Von Papen da Hindenburg ve Hitler ile görüşmelerde bulunarak  Nazi Partisini iktidara getirmeye çalışıyordu. Von Papen da  Schleicher'e cephe almıştı. Çünkü Von Papen'in başbakanlıktan  düşmesinde Schleicher önemli rol oynamıştı. Schleicher'in işleri  yürütemiyeceğini gören Cumhurbaşkanı Hindenburg, 30 Ocak 1933'de,  başbakanlığı Nazi Partisi lideri Adolf Hitler'e tevdi etti. Nazi Partisi  nihayet iktidarı ele geçirmişti.

            Hitler'in ilk işi Reichstag'ı feshedip seçime gitmek oldu. Bu  arada, 1933 Şubatında, Reichstag binasının bir gece esrarlı şartlar  altında yanması üzerine, bunun suçunu komünistlere yükleyerek komünistlere  karşı gayet sert tedbirler aldı. Fakat 1933 Martında yapılan  seçimde Naziler çoğunluğu elde edemediler ve ancak 288 milletvekilliği  kazanabildiler. Bunun üzerine Hitler, 24 Mart 1933 de,  tevkif edilen komünist ve sosyal demokrat milletvekillerinin hazır  bulunmadığı Reichstag'dan, SA ve SS'lerin silahlarının gölgeslnde,  4 yıl için olağanüstü yetkiler istedi ve bunu da aldı. Hemen arkasından  bütün partileri yasaklıyarak Nazi Partisinin diktatörlüğünü  kurdu. 1945'e kadar yaşıyacak olan Nazi Almanyasına Hitler  İİİ'üncü Reich adını vermiştir. Ona göre, Mukaddes-Roma Germen İmparotorluğu  İ'inci Reich, Bismarck'ın 1871'den 1919'a kadar devam eden  Almanyası da İİ'inci Reich idi.

            Bundan sonra Almanya'nın nazileştirilmesi başladı. Nazi Partisi  Alman milletinin ekonomik, kültürel ve sosyal hayatının her yönünü  kontrol altına aldı. Gençliğin, Nazi Partisinin ideallerine göre disiplinli  bir militarist organizasyon içinde yetiştirilmesine gidildi. Sendikalar  kaldırılarak, işçi teşekkülleri Nazi Partisine bağlandı. Bütün  büyük endüstriler de Nazi Partisinin ve devletin kontrolu altına sokuldu.  Nazi Partisi aleyhtarları, komünistler ve yahudiler tevkif edilerek  toplama kamplarına gönderildi. Gizli polis teşkilatı Gestapo  (Geheime Staatspolizei) vatandaşın ve toplumun her türlü faaliyetini  gözaltına aldı.

            Hitlerle beraber Almanya'nın dış politikası da hareketlendi. Bunu  olayları ve gelişmeleri izlerken kolaylıkla göreceğiz. Hitler'in dış  politika faallyeti üç merhalede gelişmiştir: 1) Versay zincirlerinin  kırılması, yani Almanya'nın Versay'ın kayıtlamalarından kurtarılması.  2) Ein Volk, Ein Reich: Bir Millet, Bir Devlet ilkesinin gerçekleştirilmesi.  Yani Almanya'nın sınırları dışında yaşayan bütün Almanların  birleştirilmesi ve bir tek devlet altında toplanması. 3) Lebensraum:  Hayat Sahası. Bu, Nazi emperyalizminin adı idi. Hitler Almanyası Almanların  yaşamadığı birçok memleketleri de kendi sınırları içine  katma yoluna gidecekti.

            B) Nazi almanyasına Karşı İlk Tepkiler

            Nazi Partisinin Almanya'da iktidara gelmesi, Versay sistemine  dayanan anti-revizyonist bütün memleketlerde endişe ile karşılandı.  Çünkü bütün bu memleketler yıllardanberi Nazilerin Versay Antlaşmasını  ağızlarından düşürmediğini görmüşler ve her gün Versay'a  yaptıkları hücumları dinlemişlerdi. Versay'ın iki cephesi vardı. Birincisi  Almanyaya yüklediği, özellikle silahsızlanma alanındaki kayıtlar,  ikincisi de yapmış olduğu sınır düzenlemeleri idi. Halbuki bu ikisi  birbirine bağlıydı, yoksa birinci kısım sadece Almanyayı ilgilendiren  bir konu değildi. Açıktı ki, silahsızlanma kayıtlarından kurtulan  ve silahsızlanan Almanya için, Versay'ın sınır ve toprak sistemini  kendi lehine değiştirmek şüphesiz çok daha kolay olacaktı. Bu  ihtimal, Versay'ın ortaya çıkardığı ve sınırları içinde bir kısım Almanları  da kapsayan küçük devletleri özellikle endişelendirdi. Bu  devletlerin başında Küçük Antant devletleri gelmekteydi. Bunun içindir  ki, bu devletler aralarındaki işbirliğini daha kuvvetlendirmek için  1933 Şubatında Küçük Antant'ı devamlı bir teşkilat haline getiren  bir statü imza etmişlerdir.

            Almanya'nın Nazi Partisinin egemenliği altına girmesi en fazla  Fransa ile Sovyet Rusyayı korkuttu. Fransa 1919'dan beri Avrupa'da  kurmuş olduğu üstünlüğü Versay Antlaşmasına borçlu idi. Çünkü  Versay Almanya'nın elini kolunu kıskıvrak bağlamıştı. Hiç şüphe  yoktu ki, Nazi Partisinin yıllardanberi tekrarladığı gibi, Almanya'nın  ilk işi ellerini Versay'ın kelepçesinden kurtarmak olacaktı. Bu ise  Fransa'nın Avrupa'daki üstünlüğünü sona erdirecek bir gelişmeden  başka bir şey olamazdı.

            Sovyet Rusyaya gelince; Nazi Partisinin, kuruluşundanberi bir  yandan Versay sistemine karşı mücadele ederken, bir yandan komünistlerle  mücadele etmesi ve Hitler'in iktidara geçer geçmez  yaptığı ilk işlerden birinin komünist milletvekillerini tevkif ettirmesi  karşısında, Sovyet Rusya'nın gelecek hakkındaki endişelerinin derinliğini  anlamak kolaylaşır. 1931-32'de Uzakdoğu'da da Japonya'nın  Mançuryaya yerleşerek Sovyet Rusya'nın sınırlarının dibine gelmesiyle  de, Sovyetler iki tehdit arasında sıkışmış oluyorlardı. Bunun  içindir ki, Dışişleri Bakanı Litvinov Komünist Partisi Merkez Komitesinde  29 Aralık 1933 günü yaptığı açıklamada, Almanya ile Japonyaya  önemli bir yer ayırmış, Japonya'dan duyulan endişeleri gizlememiş,  Alman-Sovyet münasebetlerinin bir yıl öncesine nazaran  "tanınmaz" hale geldiğini söylemiş ve Sovyet Rusya'nın Almanyaya  karşı hiçbir saldırgan niyeti olmadığına dair teminat vererek elinden  geldiği kadar yumuşak ve yatıştırıcı bir davranış almaya çalışmıştır.  Bununla beraber, 1933'e kadar artan bir şekilde gelişen Sovyetlerin  Almanya'dan ithalatı, 1933'de global ithalatın % 42.5'i iken  1934'de bu nisbet % 12.4'e düşecek ve Sovyet Rusya dış ticaretini  İngiltere ile Birleşik Amerikaya yöneltecektir. Japonya'nın Mançuryayı  işgali Birleşik Amerika ile Sovyet Rusyayı aynı tehlike karşısında  bıraktığından, Sovyetler Birleşik Amerikaya daha fazla eğilim  göstermişler ve 1933 Ekiminde Amerika'nın Sovyet Rusya'yı resmen  tanımasını sağlamışlardır.

            Öte yandan Sovyetler, kara Avrupasında ortaya çıkan Nazi tehlikesine  karşı Fransaya kaymışlar ve 3'üncü Cumhuriyet Fransasının  Bismarck Almanyasına yaptığı gibi, Fransa da bir Fransız-Rus yakınlaşmasını  hoşnutlukla karşılamıştır. Hitler'in Versay sistemini  yıkmak için giriştiği teşebbüsler karşısında Fransız-Rus yakınlaşması  daha da artacak ve 1935 yılında iki devlet arasında bir karşılıklı  yardım antlaşması imzalanacaktır. Öte yandan, Nazi Almanyası  karşısında doğan Fransız-Rus yakınlaşmasının bir diğer sonucu da,  gerek Fransa'nın ve gerek İnglltere'nin çabaları sonucu, 1934 Eylülünde,  Sovyetler Birliğinin Milletler Cemiyetine üye olarak kabulü  ve Konsey üyeliğine seçilmesidir. İİİ'üncü Reich'ın komünist aleyhtarlığı  Sovyetleri, Batı ile ve Batı'nın Sovyet aleyhtarı bir bloku saydıkları  Milletler Cemiyeti ile bir işbirliğine götürüyordu.

            Nazi Almanyasından duyduğu korku Fransayı, öte yandan, Küçük  Antant ile de daha sıkı bağlara ve bu ittifak sistemi ile daha  yakından ilgilenmeye götürecektir.

            Nazi Partisinin iktidara geçmesi, en az Fransa ve Sovyet Rusya  kadar Polonya'da da korku uyandırdı. Çünkü Nazi Partisinin  Dantzig'deki kolu da yıllardanberi faaliyette bulunuyor ve Dantzig  ve Koridor'u Almanyaya katmak için çaba harcıyordu. Fakat bu korku  gerçekleşmedi ve Hitler Polonya ile 26 Ocak 1934'de, iki devlet  arasındaki anlaşmazlıkları barışçı vasıtalarla çözme amacını güden  bir saldırmazlık deklarasyonu imzaladı. Halbuki bütün Avrupa, Nazilerin  iktidara geçmesiyle birlikte Almanya'nın Dantzig ve Koridor  meselesini ele almasını beklemekteydi. Hitler'in bunu yapmayışının  sebebi, önce Batı tarafındaki işlerle uğraşmaya karar vermesi, Polonyayı  yatıştırmak suretiyle 1921 Fransa-Polonya ittifakını zayıflatmayı  düşünmesi ve Avrupa'da Almanya hakkında barışçı izlenimler  yaratmak, istemesiydi. Gerçekten 1934 Alman-Polonya deklarasyonu  bütün Avrupa'da bir ferahlık uyandırmıştır. Lakin birkaç ay  sonra Almanya'nın Avusturyayı ilhak için yaptığı teşebbüs bu ümitleri  çabucak söndürecektir.

            C) Almanya'nın Avusturyayı İlhak Teşebbüsü

            Nazi Almanyasının Versay'a yönelttiği ilk hareketlerden biri  1934 yılında Avusturyayı ilhak etme (Anschluss) teşebbüsü olmuştur.  Bunu da dışardan müdahale şeklinde yapmamış, bu işi Avusturya  Nazileri vasıtasiyle gerçekleştirmek istemiştir.

            Avusturya'daki Nazi hareketinin gelişimi Almanyadakine paralel  olmuştur. Almanya'da olduğu gibi Avusturya'da da Nazi hareketi  1929'dan itibaren birdenbire kuvvetlenmeye başlamıştır. 1928'de  Avusturya'da ancak 7.000 kadar Nazi varken, 1930'da bu sayı  100.000'e yükselmiştir. Naziler Almanya'da iktidara geçtikten sonra,  Avusturya Nazilerini kışkırtmaya ve onlara her türlü yardımı  yapmaya başlamışlardır. Daha ilk günden itibaren Münih Radyosu  Avusturya ateyhtarı yayınlara girişmiş ve Avusturya hükümetinin  Nazilere zulüm yaptığını ileri sürmeye başlamış ve Alman uçakları  Avusturya sınırlarına Avusturya aleyhtarı beyannameler atmışlardır.  Almanya'nın bu tutumu ve desteği şüphesiz, Avusturya Nazilerine  büyük cesaret vermiş ve Naziler ortalığı karıştırmaya ve karışıklıklar  çıkarmaya başlamışlardır. Orta Tuna bölgesinde beliren bu Nazi  tehlikesi karşısında büyük devletler ve Küçük Antant devletleri  Avusturyayı desteklemişlerdir. Özellikle Faşist İtalya Avusturya'nın  arkasında yer almıştır. Avrupa devletlerinin bu müsait durumunu  gören Avusturya başbakanı Dr. Engelbert Dollfuss, 1933 Martından  itibaren demokratik rejimi bir tarafa bırakarak diktatörlük yoluna  gitmiş ve 1933 Haziranında da Nazi Partisini kanun dışı ederek,  eyalet meclislerindeki bütün Nazi temsilcilerini azletmiştir. Mussolini  İtalyası Dollfuss diktatörlüğünü kanadı altına almış ve İtalya,  Avusturya ve Macaristan arasında 1934 Martında, aralarında sıkı  bir ekonomik ve siyasal işbirliği kuran bir antlaşma imzalanmıştır.

            Dollfuss diktatörlüğünün içerde ve dışarda aldığı bu tedbirler  Nazileri kesin harekete geçmekten alıkoyamadı. 25 Temmuz 1934  günü, Avusturya polisi üniforması giymiş olan bir grup Nazi, Viyana'daki  başbakanlık binasına girerek başbakan Dollfuss'ü öldürdüler  ve Nazilerin iktidarı ele almış olduğunu ilan ettiler. Lakin hareket  çok az bir kuvvetle ve zayıf bir şekilde yapıldığından, hükümet  kuvvetleri derhal duruma hakim oldular. Darbeye teşebbüs eden  Naziler derhal tevkif edildi. Bunlardan Dollfuss'ü öldüren Otto  Planetta idam sehpasına giderken "Heil Hitler" diye bağırmıştı.

            Nazilerin başarısız kalan bu hükümet darbesi karşısında Almanya  müdahaleye cesaret edemedi. Öte yandan, İtalya da, Almanya'nın  bir müdahale ihtimaline karşı Brenner geçidine 200.000 kişilik  bir kuvvet yığmıştı. Bu sebeple Hitler Avusturya işini sonraya  ve daha müsait bir zamana bırakmaya karar verdi ve Avusturya ile  münasebetlerini düzeltmek istedi. 1936 Temmuzunda Avusturya ve  Almanya bir anlaşma imzaladılar. Buna göre, Almanya Avusturya'nın  bağımsızlık ve egemenliğine saygıyı taahhüt ediyor ve her iki  taraf memleketlerindeki Naziler meselesini kendi iç meselesi sayıyordu.  Bunun anlamı, birbirlerinin iç işlerine müdahale etmeyecekleri  idi. Bununla beraber, Avusturya Almanyaya karşı daha "Alman"  bir politika izleyecekti. Fakat anlaşmanın gizli hükümlerine  göre, Avusturya hükümeti Nazilerin faaliyetine müsaade edecek ve  "yakın bir gelecekte" Nazilerin de hükümette siyasi sorumluluk almalarına  imkan verecekti.

            Avusturyayı 1936'da Almanya ile böyle bir anlaşmaya götüren  sebep, Almanya'nın 1935'den itibaren Versay hükümlerini kaldırmaya  başlaması ve buna karşılık devletlerin de buna etkili bir mukavemet  göstermemiş olmasıdır.

            Ç) Almanya'nın Versay Kayıtlarından Kurtulması

            Hitler, Avusturyayı Naziler vasıtasiyle ilhak ederek bu toprağı  Almanyaya kazandıramadıysa da, Versay'ın önemli meselelerinden  olan Saar bölgesini Alman sınırları içine katmaya muvaffak oldu ve  bunu da silah kullanmadan ve kan dökmeden yaptı.

            Versay Antlaşmasına göre Saar Fransaya bırakılmakla beraber  burada 20 yıl sonra plebisit yapılacak ve bu toprağın kaderi kesin  olarak tayin edilecekti. Bu plebisit 13 Ocak 1935 günü yapıldı ve  plebisite katılan 539.000 Saar'lıdan 477.000'i Almanya ile birleşme  isteğini açıklayınca 1 Mart 1935'de Saar Almanyaya teslim edildi.  Bu şekilde Almanya Versay'ın bir yükünden kendisini kurtarmış oluyordu.  Fakat bundan iki hafta sonra Almanya, Versay Antlaşmasının  mecburi askerlik sistemini yasaklıyan hükümlerini de feshetti.

            Hitler, iktidara geçtiği günden itibaren, Versay hükümlerini bir  tarafa bırakarak, Almanyayı gizliden silahlandırmaya karar vermiş  ve 1934 yılından itibaren silahlanma faaliyetine girişmişti. 1933 Ekiminde  Silahsızlanma Konferansından ve Milletler Cemiyetinden çekilmesinin  sebebi buydu. 1 Ekim 1934'e kadar Alman Ordusunun  100.000'den 300.000'e çıkarılmasına karar verilmiş, 26.000 tonluk  kruvazörlerin yapımına girişilmiş ve Hava Bakanı Goering'in giriştiği  faaliyetlerle sivil havacılık ve hava sporları adı altında uçak yapımına  ve askeri pilot yetiştirilmesine başlanmıştı. Bu işler sıkı bir  gizlilik içinde cereyan etmesine rağmen, devletler olup bitenleri  sezinlemişlerdi. Bunun içindir ki, İngiltere Hükümeti 1 Mart 1935'de  yayınladığı bir Beyaz Kitap'ta, silahsızlanma çalışmalarının sonuçsuz  kalması ve Almanya'nın da silahlanma faaliyetine girişmesi karşısında,  İngiltere'nin de savunma gücünü arttırmaya karar verdiğini  açıkladı. Öte yandan Fransa da, Almanya'nın bu silahlanması karşısında  ve doğum nisbetinin gittikçe düşmesi dolayısiyle, 15 Mart  1935'de, mecburi askerlik süresini uzatan bir kanun kabul etti. Başbakan  Flandin, parlamentoda yaptığı konuşmada, bu kanunun sebepleri  arasında Almanya'nın silahlanmasını ve 1936'da 200.000 kişilik  bir kuvvete sahip olacağını özellikle belirtiyordu.

            İngiltere ve Fransa'nın bu hareketleri Hitler'e aradığı fırsatı verdi  ve Hitler 16 Mart 1935 günü Alman milletine yayınladığı bir demeçte,  Versay Antlaşmasiyle Almanyaya yükletilen silahsızlanmanın  diğer devletlerin de silahsızlanması için bir ilk adım teşkil edeceğinin  söylenmesine rağmen diğer devletlerin bunu yapmadığını, aksine  gittikçe silahlanmaların arttırdığını, bu durum karşısında Alman  hükümetinin de "Alman Reich'ının bütünlüğünü korumak", Almanyaya  karşı "milletlerarası saygıyı sağlamak" ve genel barışın garantisi  olmak üzere, mecburi askerlik sistemini ihdas ettiğini açıkladı.  Aynı gün yayınlanan kanuna göre Almanya'nın 36 tümenden mürekkep  12 Kolorduluk bir kuvveti olacaktı ki, bu yaklaşık olarak 550.000  asker demekti. Bu suretle Almanya, Versay'ın en ağır zincirlerinden  birinden ellerini kurtarmış oluyordu.

            Almanya'nın Versay Antlaşmasının en önemli hükümlerini tek  taraflı olarak feshetmesi bütün devletlerde endişe yarattı. Fransa  ve İngiltere Almanyayı protesto ettiler. Fransa'nın protestosu çok  daha sert oldu. İngiltere Dışişleri Bakanı Berlin'i, Varşova'yı, Moskova'yı  ve Prag'ı ziyaret ederek, Almanya ile bir uzlaşma sağlamaya  ve diğerlerinin de endişelerini yatıştırmaya çalıştı. Fakat Almanyanın  bu hareketi karşılıksız bırakılmadı ve Fransa, İtalya ve İngiltere  arasında 14 Nisan 1935'de Stresa Anlaşmaları imzalandı.  Almanyaya karşı ortak bir cephe kuran bu anlaşmalar, Almanya'nın  hareketini protesto ediyor, Locarno Anlaşmalarına olan bağlılığı belirtiyor  ve Avusturya'nın bağımsızlığını koruma amacını ifade ediyordu.

            Bununla beraber Almanya'nın silahlanma teşebbüsü karşısında  İngiltere daha realist bir tedbire başvurmuş görünüyor. İİ'inci Relch  zamanındaki İngiliz-Alman deniz silahları yarışının tekrar canlanmasından  ve Almanya'nın denizlerde tekrar kuvvetlenmesinden endişe  eden İngiltere, Alman deniz kuvvetini sınırlamak ve bu konuda Almanya  ile anlaşmak istedi. 18 Haziran 1935'de teati edilen notalarla,  Almanya deniz kuvvetini İngiltereninkinin % 35'inin üstüne çıkarmamayı  kabul etti. Yalnız İngiltere Almanya'nın denizaltı gemileri  yapmasını kabul ediyordu ki, Versay Antlaşması Almanyaya denizaltı  gemileri yapımını yasaklamıştı. Stresa'da kurulan cephe birliğinden  sonra gelen bu anlaşma Fransa'da hayretle karşılandı.  Stresa cephesi yıkılmış ve Versay sisteminin temeli çökmüştü.  İngiliz-Alman anlaşması İngiltere'nin bundan sonra Nazi Almanyasına  karşı uygulayacağı yatıştırma politikası'nın başlangıcını teşkil eder.

            Esasında İngiltere'nin Almanyaya karşı gösterdiği bu davranış,  Fransa'nın Nazi Almanyasına karşı başvurduğu tedbirlerle yakından  ilgiliydi. Nazi Almanyası ortaya çıktıktan sonra ve özellikle 1934  Ekiminde Dışişleri Bakanlığına gelen Pierre Laval ile birlikte,  Fransız-İtalyan münasebetleri hızla gelişti. Fransa İtalyaya daha fazla  kaydı ve 1935 Ocak ayında iki devlet arasında Laval-Mussolini Anlaşmaları  denen anlaşmalar imzalandı. Bu anlaşmalar iki devletin  sömürgelerinde bazı düzenlemeler yapıyor ve Avusturya'nın bağımsızlığını  garanti altına alıyordu. Küçük Antant devletleri de Laval-Mussolini  anlaşmalarından hoşnut kaldı.

            Laval, bir yandan İtalya ile bir yakınlaşma kurarken, öte yandan  da Almanya ile münasebetleri yumuşatmak ve Alman silahsızlanmasını  etkisiz kılacak garantiler sağlamak istedi. İngiltere'nin de  kabulünü elde ettikten sonra, 1935 Şubatında Almanyaya, İtalya ve  Belçika'nın da katılmasiyle beş devlet arasında bir Hava Lokarno'su  imzasını teklif etti. Buna göre, taraflardan birinin havadan bir  saldırıya uğraması halinde, diğerleri ona bütün hava gücü ile yardım  edeceklerdi. Yani bir hava saldırısına karşı birbirlerine garanti  veriyorlardı. Fransa'nın bundan amacı, Alman hava kuvvetlerinin  bir saldırısına karşı İtalya ve İngiltere'nin yardımını sağlamaktı.  Lakin aynı zamanda bu teklifin kapsadığı anlam da şuydu ki, Versay  Antlaşması yasaklamış olduğu halde, Almanya'nın hava kuvvetine  sahip olması resmen kabul edilmiş oluyordu.

            Almanya bu teklife yan çizdi ve arkasından 16 Mart 1935'de  mecburi askerlik sistemini kabul ile kara kuvvetlerini arttırdı. Fransa  Almanya ile bir anlaşma sağlıyamayınca, Sovyet Rusyaya döndü.  Esasına bakılırsa, Almanya'da Nazizmin iktidara gelmesiyle birlikte  Fransa bir Fransız-Sovyet ittifakını düşünmüş ve onun için Sovyet  Rusyaya birdenbire yaklaşmıştı. Lakin İngiltere 1894 Fransız-Rus  ittifakının tekrar canlanmasını istemedi. Çünkü böyle bir ittifak kara  Avrupasında Fransaya bir üstünlük sağlıyacak ve İngiltere'nin denge  politikasına aykırı düşecekti. İngilterenin bu itirazını gidermek  için Fransa, bir Doğu Lokarno'su planını ortaya attı. Fransa, Almanya,  Polonya, Çekoslovakya, Finlandiya, Baltık memleketleri ve  Sovyet Rusya arasında imzalanacak olan paktın ana noktası şuradaydı:  1925 Lokarno'suna Sovyet Rusya da teminatçı devlet olarak  katılacak ve adı geçen bütün doğu devletlerinin sınırları garanti  altına alınacaktı. Fransa 1934 yazında bu planı ilgili devletlere  bildirdi. Sovyet Rusya, İngiltere ve İtalya bunu hoşnutlukla karşıladılar.  Fakat Almanya ile, Sovyetlerle münasebetleri iyi olmayan Polonya,  bu planı maskelenmiş bir Fransız-Rus ittifakı olarak gördüklerinden,  reddettiler. İşin gerçeği aranırsa, Fransa da bu karışık  kombinezon ile, Almanya ile olan sınırlarını Sovyet Rusya'nın garantisi  altına sokmak istiyordu.

            Doğu Lokarno'su projesi başarı kazanamayınca, Fransız Hava  Lokarno'su projesinin üstüne düştüyse de, gördüğümüz gibi, o da  olumlu bir sonuca ulaşamadı. Bunun üzerine Fransa 2 Mayıs 1935  de Sovyet Rusya ile ikili bir ittifak imzaladı. Karşılıklı Yardım Paktı  adını alan bu ittifaka göre, taraflardan biri bir Avrupa devletinin  saldırısına uğrama tehdidi ve tehlikesi karşısında kalırsa, taraflar,  alınacak tedbirler konusunda derhal birbirlerine danışacaklardır.  Eğer taraflardan biri, kendisinin kışkırtması olmaksızın, bir Avrupa  devletinin saldırısına uğrarsa, diğer taraf bütün gücü ile öbür tarafın  derhal yardımına gidecektir.

            Antlaşmadaki "Avrupa devleti" kaydı, açıktır ki, Almanyayı birinci  planda gözönünde tutmaktaydı ve ayrıca, bir Sovyet-Japon çatışması  halinde Fransayı Sovyet Rusya'nın yardımına gitme zorunluluğundan  kurtarmaktaydı.

            16 Mayıs 1935'de Çekoslovakya ile Sovyet Rusya arasında da  aynı nitelikte bir ittifak imzalandı. Yalnız bu ittifakın özelliği,  Çekoslovakya ile Sovyet Rusya arasındaki karşılıklı yardım taahhüdünün  işlemesinin, ancak Fransa'nın da yardıma gelmesine bağlanmış  olmasıydı. Bu suretle ittifak üçlü bir şekil kazanmış olmaktaydı.

            Fransız-Sovyet ittifakı Almanya tarafından tepki fakat endişe  ile de karşılandı. Hitler 21 Mayıs 1935 de Reichstag'da verdiği söylevde,  bu ittifakı 1925 Lokarno Anlaşmalarına aykırı buldu. Fransız-Sovyet  ittifakı İngiltere'nin de canını sıktığından, Almanyayı  yumuşatmak ve deniz silahlanmasını frenlemek için 18 Haziran 1935  anlaşmasını yaptı. Fakat İngiliz-Alman anlaşması da İngiltere ile  Fransa'nın birbirlerinden uzaklaşmalarının ve Avrupa gelişmeleri  karşısında ayrı yollar izlemelerinin de başlangıcı oldu. Halbuki birkaç  ay sonra çıkan İtalya-Habeş savaşı ile Avrupa büyük bir buhran  içine giriyordu ve bir İngiliz-Fransız işbirliğine her zamandan  fazla ihtiyaç vardı. Bu işbirliğinin kurulmaması Faşist İtalya ile Nazi  Almanyasının işine yaradı. Bu sebeple 1935 yılı İngiltere ile Fransa'nın  birbirinden ayrılması ile Faşist İtalya ve Nazi Almanyasının birbirine  yaklaşmasında bir dönüm noktasını meydana getirmiştir.

            Fransız-Rus ittifakı karşısında Almanya Lokarno Anlaşmalarını  hemen feshetmek yoluna gitmedi. Bunu İtalya-Habeş buhranından  faydalanarak yapacak ve ayrıca Versay'ın diğer hükümleri de  ortadan kaldıracaktır.

            4

            İtalya'nın Habeşistanı İşgali

            A) İtalya ve Habeşistan

            İtalya, Habeşistan ile XIX'uncu yüzyılın sonlarında ilgilenmiş, bu ülkeyi  ele geçirmek istemiş, lakin başarısızlığa uğramıştı. Faşizmin  iktidara gelmesinden sonra İtalya'nın karşılaştığı ekonomik problemler,  bakışlarını ve ihtiraslarını tekrar bu toprağa yöneltti.

            İ'inci Dünya Savaşından sonra İtalya önemli bir nüfus problemi ile  karşı karşıya geldi. 40 milyonluk İtalya'nın nüfusu yılda 700.000  artmaktaydı. 1932 de yapılan hesaplara göre, bundan sonraki 15 yıl  içinde İtalya'nın nüfusu 8-10 milyon daha artacak ve 50 milyonu bulacaktı.  Halbuki İtalya'nın kıt'a toprakları, Fransa, İspanya ve Almanya'nın  yarısı kadardı. İ'inci Dünya Savaşından önce İtalya bu probleme  bir çare bulmuş ve her yıl yarım milyon kadar İtalyan başta  Birleşik Amerika olmak üzere başka memleketlere göç etmekteydi.  Lakin savaştan sonra Amerika dışardan gelen göçlere karşı ağır  sınırlamalar koydu.

            İkinci ekonomik mesele, İtalyan endüstrisinin ham madde kaynakları  idi. İtalya kuvvetli bir endüstriye sahip, lakin bu endüstrinin  ham madde kaynakları bakımından tamamen dışarıya bağlı idi.  Kömür ve petrol ve diğer esas madenler bakımından durum böyleydi.

            Üçüncü olarak, 1929 dünya ekonomik buhranı bütün memleketleri  autarcie'ye yani kendi kendine yeterlik, kendi yağı ile kavrulma  politikasına götürmüştü. Bu, milletlerarası ticaretten adeta kapalı  ekonomiye dönüş demekti. Bu durum, tabii kaynakları zayıf olan  İtalya üzerinde büyük etki yaptı. 1929'dan itibaren İtalyan ekonomisi  sarsıntılar içine girmeye başladı. Bütçe ve dış ticaret dengesi  devamlı açık veriyordu.

            Bu ekonomik etkenler İtalyayı, el değmemiş zenginliklere sahip  olan Habeşistan'a doğru itti.

            Habeşistan'a yönelişte, Doğu Afrika'daki İtalyan sömürgeleri  Eritre ve Somali'nin Habeşistanla olan münasebetleri de rol oynadı.  Bu iki İtalyan sömürgesinin Habeşistanla olan sınırları ve Habeşistan'ın  bu iki sömürge arasında sıkışmış bulunması, bu memleketin  İtalya'nın eline düşmesinde kolaylaştırıcı bir faktör olarak görünmekteydi.  Buna karşılık, Habeşistan'ın İ'inci Dünya Savaşından sonra  geçirdiği iç gelişmeler de İtalya için endişe verici olmaya başlamıştı.  1916 da Habeşistan imparator naibliğine Ras Tafari Makonnen  geçmiş ve 1930'da da imparator olarak İ'inci Haile Selassie adını  almıştı. Haile Selassie Habeşistan'ın başına geçtiği andan itibaren  İngiltere ve Fransaya dayanarak, memleketi batılılaştırmak için birçok  teşebbüslere girişmiş ve memleketin ilkel görüntüsünü değiştirmeye  başlamıştı. Yani Habeşistan kuvvetleniyordu. Halbuki Habeşistan'ın  Eritre ve Somali ile olan sınırlarında olaylar hiç eksik olmuyordu.  Ayrıca Habeşistan'ın küçük bir mahreçten başka denizle hiçbir  bağlantısının olmaması, denize çıkma konusunda, Eritre ve Somali  üzerinde bir baskı yaratıyordu. İtalya, kendisinin Avrupa'da herhangi  bir buhranla meşgul bulunmasından yararlanan Habeşistan'ın  Eritre ve Somali'yi ele geçirmesinden endişe etmekteydi. Şu halde  Habeşistan daha fazla kuvvetlenmeden İtalya bu meseleyi kendi lehine  çözümlemeliydi.

            Öte yandan, özellikle İngiitere'nin Habeşistan konusundaki tutumu  da İtalyayı cesaretlendirmişti. İngiltere Habeşistan'ın, Mavi Nil'in  kaynağını teşkil eden Tana Gölü bölgesiyle ilgilenmekteydi ki, bu  da Habeşistan gibi geniş bir toprağın küçük bir kısmını teşkil etmekteydi.  Bunun için İngiltere, 1891, 1894, 1906 ve nihayet 1925 de İtalya  ile yaptığı anlaşmalarla, İtalya'nın Habeşistan'daki özel menfaatlerini  tanımıştı ki, öncelikle sonuncu anlaşma İtalya'nın kararını  kesinleştirmiştir. Bunun içindir ki, Mussolini 1935 de, "1925 yılındadır  ki, Habeşistan meselesini ele almaya başladım" demiştir.

            Bundan sonra İtalya Habeşistan üzerinde harekete geçmek için  müsait zamanı beklemeye başlamıştır. 1929 ekonomik buhranının  İtalya için yarattığı sıkıntılar, 1931 de Japonya'nın Mançuryaya saldırması  karşısında Milletler Cemiyetinin bir şey yapamaması, Almanya'da  Nazizmin iktidarı ile Orta Avrupa'da Alman üstünlüğünün  belirmesi ihtimali ve Almanya'nın Versay kayıtlarından kurtulma çabalarının  İngiltere ve Fransa tarafından gereken şiddette bir tepki  ile karşılanamaması, Mussolini'nin aradığı müsait zamanın işaretleri  olmuştur. Avrupa'nın bu durumu karşısında, Mussolini, Avrupa  dışı bir alanda toprak ele geçirme teşebbüsünün, engelleyici  bir tepki ile karşılaşmıyacağını hesaplamıştır. Bunun için de 1935  yılını seçmiştir. Çünkü görmüştür ki, Almanya'nın silahlanması karşısında  İngiltere hareketsiz kalmıyacak ve o da silahlanma yoluna  gidecektir. Halbuki, herşeye rağmen, Habeşistan teşebbüsünde İngiltere'den  çekinmekteydi. Şu halde İngiltere askeri gücünü arttırmadan  ve özellikle Akdeniz'de daha fazla kuvvetlenmeden teşebbüse  girişmeliydi.

            Mussolini için ikinci bir tehlike, bir İngiliz-Fransız bloku karşısında  kalması ihtimaliydi. Fakat Almanya'nın daha 1934 yılında  silahlanmaya başlaması üzerine Fransa İtalyaya kayınca bu tehlike  de bertaraf edildi. İki devlet arasında 7 Ocak 1935 de Mussolini-Laval  Anlaşması veya Roma Anlaşmaları denen anlaşmalar imzalandı.  Bu anlaşmalarla İtalya Tunus üzerindeki iddialarından vazgeçiyor,  Avusturya'nın bağımsızlığı teminat altına alınıyor, iki devlet  Almanya'nın silahlanması karşısında ortak harekete karar veriyor ve  Afrika'daki sömürgeleri konusunda bazı ufak tefek düzenlemeler yapılıyordu.  Bu anlaşmalarda Habeşistan hiç söz konusu olmamıştır.  Lakin sonraki gelişmeler göstermiştir ki, Mussolini ile Laval arasındaki  görüşmelerde Habeşistan da bahis konusu olmuş ve Laval Fransa'nın  bu konudaki ilgisizliğini açıklamıştır. Roma Anlaşmalarının  imzalandığı gün Mussolini'nin General de Bono'yu Eritre Yüksek Komiserliğine  tayin etmiş olması bu bakımdan ilgi çekicidir.

            1935 Nisanında İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapılan ve  Almanya'nın silahlanmasının görüşüldüğü Stresa Konferansı, Mussolini'nin  harekete geçme kararını kesinleştirmiştir. Mussolini bu  konferansta görmüştür ki, bu iki devletin dikkati Avrupa üzerinde  toplanmıştır ve Almanyaya karşı bu iki devlete yaptığı hizmet karşılığında  Habeşistan'ı ilhak ederse, herhangi bir tepki ile karşılaşmayacaktır.

            Bu şartlar içinde artık Mussolini zarlarını atabilirdi.

            B) İtalya'nın Habeşistan'a Saldırması ve Devletler

            İtalya'nın Habeşistan'ı istilaya gitmesini sağlıyacak sebep 1934  Aralık ayında ortaya çıkmıştı. Habeşistan-Somali sınırında bulunan  Walwal'de Habeş ve İtalyan askerler arasında 5 Aralık 1934 günü  çarpışmalar ve her iki taraftan da ölenler oldu. İtalya Habeşistan'dan  tazminat isteyip Habeşistan da buna yanaşmayınca olay büyüdü.  Habeşistan meseleyi Milletler Cemiyetine götürdü. Milletler  Cemiyeti aylarca süren incelemeler sonunda, 1935 Eylülünde, her  iki tarafın da suçsuz olduğuna karar verdi. Bu karar İtalyayı tatmin  etmedi. Daha doğrusu tatmin olunmak istemedi. Bu arada İngiltere,  Habeşistan'dan bir kısım toprağın İtalyan Somalisine katılması esası  üzerinden bir uzlaştırma formülü ileri sürdüyse de, İtalya bunu da  kabul etmedi. Milletler Cemiyeti meseleyi yeniden ele almaya karar  verdiği bir sırada, 3 Ekim 1935 günü, İtalyan uçakları kuzey Habeşistan'daki  Adowa ve Adigrat şehirlerini bombardıman ederek Habeşistan'ı  istilaya başladı. Her iki şehir de üç gün sonra İtalyanların  eline geçti. Adowa'nın işgali ile İtalya 1896 yenilgisinin intikamını  alıyordu.

            Milletler Cemiyeti İtalya'nın bu saldırısı karşısında, Mançurya  meselesinde olduğundan daha enerjik davrandı ve İtalya'nın saldırgan  olduğuna ve bu sebeple de Paktın 16'ıncı maddesinde öngörülen  zorlama tedbirlerinin uygulanmasına karar verdi. Buna göre, İtalyaya,  silah, stratejik malzeme ve maddeler satılmıyacak ve kredi açılmayacaktı.  Yalnız bu maddelerden petrol, demir ve kömür istisna  edilmişti. Milletler Cemiyetinin karar verdiği bu sanksiyonlara petrol  ve kömür de sokulmuş olsaydı, İtalya'nın savaşı yürütmesi mümkün  olmayacaktı. Lakin İtalya bir tehditte bulunmuş, petrol ve kömürün  sanksiyonlara dahil edilmesi halinde, bu sanksiyonları kendisine  uygulayan devletlerle savaşa kadar gidebileceğini söylemişti.  Sanksiyonlara dahil edilen diğer maddelerin ise, İtalya'nın savaş gücü  üzerinde etkileyici bir niteliği yoktu.

            Milletler Cemiyetinin kabul ettiği sanksiyonlar bütün küçük devletler  tarafından desteklenmişti. Küçük devletler, barışın korunması  garantisini Milletler Cemiyetinin kollektif güvenlik sisteminde  bulmaktaydılar. Lakin İtalyaya karşı kabul edilen sanksiyonların  işleyebilmesi ve etkili olabilmesi ise ancak büyük devletlerin davranışına  bağlı idi. Özellikle İngiltere ile Fransa'nın ortak hareketi önemliydi.  İki devlet arasındaki bu ortak hareket ise kurulamadı. Çünkü  Fransa Roma Anlaşmaları ile İtalyayı zaten serbest bırakmıştı. Bunun  için, sanksiyonlar meselesinde Fransa gayet gevşek davrandı.  Sovyet Rusya ve diğer küçük devletler zorlama tedbirleri içine petrolün  de sokulmasını istedikleri zaman Fransa buna karşı geldi. Bununla  da yetinmeyip, İngiltere'nin de İtalyaya karşı sert harekete  girişmesini önlemeye ve frenlemeye çalıştı. Fransanın bu durumu  karşısında İngiltere de gerçekten ileri gitmeye cesaret edemedi.  Esasında İtalya'nın Habeşistan'a yerleşmesi üç bakımdan İngiltere  için bir tehlike ortaya çıkarıyordu. Bir defa, Habeşistan'ı ele geçiren  İtalya Nil nehrinin önemli bir kaynağını da kontrolu altına almış olacaktı.  Nil'in kollarından Mavi Nil, Habeşistan'daki Tana gölünden çıkmaktaydı.  İkincisi, İtalya'nın Habeşistan'a saldırması İtalya'nın Akdeniz'deki  deniz gücünü de ortaya çıkardı. Yıllardanberi Akdeniz'de  deniz üstünlüğünü elinde tutan İngiltere şimdi kuvvetli bir rakiple  karşı karşıya kalıyordu. Üçüncüsü, Habeşistan'a yerleşen İtalya,  Kızıldeniz'in Hint Okyanusuna çıkış kapısına da egemen bir duruma  geçecekti.

            İngiltere'nin imparatorluk menfaatleri bu derece önemli tehdit  ve tehlike ihtimalleri ile karşılaşmasına rağmen, Fransa'nın yatıştırma  politikası İngiltereyi de frenledi. Belki Almanya ile Birleşik Amerika,  özellikle ekonomik zorlama tedbirleri konusunda İngiltereye  destek olabilirlerdi. Fakat bu da mümkün olmadı. İtalyan-Habeş  savaşının çıkmasını Almanya kendi yararı için kullandı ve 1936 Martında,  Versay'ın, Ren bölgesinin askerlikten tecrit edilmesine ait hükümlerini  ilga etti. Üstelik bu buhran sırasında Almanya ve İtalya  birbirlerine yaklaştılar ve Berlin-Roma Mihveri kuruldu.

            Birleşik Amerikaya gelince: 1933'den itibaren Avrupa'nın buhranlar  içine sürüklenmesi karşısında Birleşik Amerika, Avrupa diplomasisinin  bu buhranları içine sürüklenmekten korkmuş ve infirad  politikasına daha fazla bağlanmıştır. Bunun için de 1935 Ağustosunda  Tarafsızlık Kanunu'nu çıkarmıştır. Bu kanuna göre, bir savaş  halinde, Başkan, savaşan taraflara silah ve malzeme satılmasını  yasaklıyabilirdi. Amerika İtalya-Habeş savaşına bu kanunu uyguladı.  Bu ise, Habeşistan'ın Amerika'dan silah satın almasını imkansız  kıldı ki, sonuç olarak, Tarafsızlık Kanunu İtalya'nın işine yaradı.

            Fransa, Almanya ve Birleşik Amerika'nın bu durumları İngiltere'nin  öne atılmasını engelledi. İngiltere, Fransayı da beraberinde  götürebildiği kadar, Milletler Cemiyeti ile işbirliği yapma politikasını  tercih etti.

            Bununla beraber, İtalya-Habeş savaşının İngiltere'nin Akdenizdeki  politikası üzerinde bazı etkileri oldu. İtalya'nın zorlama tedbirleri  konusunda küçük devletleri tehdit etmesi üzerine, İngiltere ile  Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiye birbirlerine karşılıklı garantiler  verdiler. Herhangi birinin bir saldırıya uğraması halinde birbirlerine  yardım vaad ettiler. İkinci olarak, İngiltere Mısır ile anlaşma yoluna  gitti ve Ağustos 1936 ittifakı ile Mısır'ın tarin bağımsızlığını kabul  ederek, Süveyş Kanalı bölgesi hariç, Mısır'dan tamamen çekildi.

            C) İtalya'nın Habeşistan'ı İlhakı

            Milletler Cemiyetinin ve büyük devletlerin zorlama tedbirleri konusunda  etkili ve ortak bir cephe kuramaması, politik şartlar bakımından  İtalya'nın işini çok kolaylaştırdı. Çünkü İtalya'nın hareket  serbestisi engellenemediği gibi, Habeşistan'a bir yardım yapılması  ve mukavemetinin kuvvetlendirilmesi de mümkün olmadı. İş yine Habeşistan'ın  kendisine düştü. Gerçekten, gayet zayıf ve hatta ilkel  silahlarla çarpışmalarına rağmen, Habeşler İtalyanlar karşısında çabucak  ezilmedi. Fakat İtalyanlar en modern silahları kullanıyorlardı.  Hatta bir ara Habeşlere karşı zehirli gaz bile kullandılar. Buna rağmen  ancak yedi aylık bir savaştan sonra Habeşistan'ı işgale muvaffak  olabildiler. 2 Mayıs 1936 da Habeş İmparatoru Haile Selassie  bir İngiliz gemisiyle memleketini terkedip İngiltereye sığınmak zorunda  kaldı. 5 Mayısta Adisababa İtalyanlar tarafından işgal edildi.  9 Mayısta da Habeşistan'ın İtalyaya ilhakı ilan edilip, İtalya Kralı  aynı zamanda Habeşistan İmparator'u ünvanını aldı. Böylece, bütün  dünyanın gözü önünde Milletler Cemiyetinin bir üyesi, başka bir  üyenin Paktın teminatı altında bulunan bağımsızlık ve egemenliğini  ve varlığını ortadan kaldırdı.

            C) Almanya'nın Ren Bölgesine Askerini Sokması

            Almanya, 2 Mayıs 1935 tarihli Fransız-Sovyet ittifakının Lokarno  Antlaşmalarına aykırı olduğunu ileri sürmekle beraber, bu anlaşmaları  hemen fesih yoluna gitmemişti. Çünkü, bir defa, Fransız-Sovyet  ittifakının Fransız parlamentosunca onaylanmıyacağını tahmin  ediyordu. Bundan başka, Versay'ın silahsızlanmaya ait hükümlerinin  ilgasının arkasından, bir de Lokarno anlaşmalarını feshedecek  olursa, Avrupa'daki tepkiler daha şiddetli olabillrdi.

            Fransız hükümeti Fransız-Sovyet ittifakını 9 Şubat 1936 da  Meclis'in onaylanmasına sundu. Meclis 27 Şubata kadar yaptığı tartışmalardan  sonra, 27 Şubatta bu ittifakı onayladı. Bu olay Almanyaya,  Versay'ın kayıtlarından kurtulmak için yeni bir fırsat verdi.  7 Mart 1936 da İngiltere, Fransa ve İtalyaya verdiği aynı metinli notalarda,  Fransız-Sovyet ittifakının gerek Milletler Cemiyeti Paktının  hükümlerine, gerek Lokarno anlaşmalarının ruhuna aykırı olduğunu,  çünkü, bu ittifaka göre bir Sovyet-Alman çatışması halinde  Fransa'nın, Milletler Cemiyeti kararını beklemeden Almanyaya  karşı savaşa geçmek zorunda olduğunu, bunun da Milletler Cemiyeti  Paktına aykırı olduğunu, bu sebeplerle Almanya'nın da kendisini  artık Lokarno anlaşmaları ile bağlı saymayıp, batı sınırlarının güvenliğini  ve savunmasını garanti altına almak üzere Ren Bölgesi  üzerinde tam egemenliğini tesis etmeye karar verdiğini bildirdi. Aynı  gün Alman askerleri Versay Antlaşması ile askerlikten tecrit edilmiş  Ren bölgesine girmeye başladılar. Almanya bu suretle Versay'ın  ağır bir yükünü daha sırtından atmış olmaktaydı.

            Almanya bu işi yaparken zamanı çok iyi seçmişti. Milletler Cemiyeti  İtalya-Habeş buhranı ile meşguldü. Bu buhran içinde İngiltere  ile İtalya arasındaki münasebetlerin bozulması, Roma anlaşmaları  ile İtalyayı serbest bırakan Fransa'nın İngiltere ile birlikte hareket  etmemesi sonucu İngiliz-Fransız münasebetlerinin gevşemesi,  Almanyaya karşı kurulan Stresa Cephesini parçalamıştı.

            Almanya'nın Ren boylarına tekrar askerini sokması en fazla  Fransa'da tepki uyandırdı. Şimdi Fransa'nın kuzeyinde silahlanmış  ve tahkim edilmiş bir cephe ve silahlanmış bir Almanya ortaya çıkıyordu  ki, bu Fransa'nın güvenliğini zayıflatacak bir gelişmeydi.  Ayrıca, şimdi Fransa bütün dikkatini bu tarafa yöneltmek zorunda  kalacağından, kurmuş olduğu ittifak sistemlerini kuvvetle desteklemesi  ve bu sistemleri işletebilmesi de kolay olmayacaktı. Kısacası  Avrupa'daki Fransız üstünlüğü ve kuvvetler dengesi artık büyük bir  değişiklik geçiriyordu.

            Lakin Almanya'nın yapmış olduğu bir manevra, İngiltere ve Amerika'nın  ve hatta birçok devletlerin tepkilerini yumuşattı. Almanya  7 Mart notasında. Lokarno anlaşmalarını feshettikten sonra, birçok  barışçı teklifler de ileri sürmüştü. Bunlar, Batı sınırlarında Almanya  ve Fransa ile Belçika topraklarında askerlikten tecrit edilmiş bölgelerin  kurulması, Hollanda'nın da dahil olmasiyle, Hollanda, Belçika,  Fransa ve Almanya arasında 25 yıllık bir saldırmazlık paktının  imzası ve İngiltere ile İtalya'nın da bu paktı garanti etmesi, Almanya'nın  doğu komşuları ile saldırmazlık paktı imzalaması, eşitlik haklarının  ve bütün Alman topraklarında Almanya'nın egemenliğinin tanınması  şartiyle Almanya'nın yeniden Milletler Cemiyetine girmesi idi.

            Bu barışçı teklifler dolayısiyle İngiltere Fransa kadar ileri gitmeye  yanaşmadı ve Almanya'nın Versay'a aykırı olan bu hareketi  Milletler Cemiyetine havele edildi. Milletler Cemiyeti Almanya'nın  Versay Antlaşmasına aykırı hareket ettiğini ilandan başka bir şey  yapamadı. Devletler Almanya'nın olup-bittisini kabul zorunda kaldılar.

            Bu durum karşısında Belçika, 1936 Ekiminde, Fransız ittifakından  çıkarak tarafsızlık politikası izleyeceğini ilan etti. Bu ise, Fransa'nın  İ'inci Dünya Savaşından sonra izlemeye başladığı iıtifaklar sistemine  ağır bir darbeydi. Bu yeni politikası ile Belçika Lokarno blokundan  ayrılmış oluyordu. İtalya'nın da durumu meydanda olduğuna  göre, yeni bir Lokarno kurulamazdı. Bu sebeple İngiltere, 27 Kasım  1936 da, kışkırtılmamış bir saldırı halinde Belçika'nın bağımsızlık ve  toprak bütünlüğü için tek taraflı olarak Belçikaya garanti verdi.  4 Aralık'da Fransa hem Belçikaya ve hem de İngiltereye garanti  verdi. Bunun üzerine İngiltere de 14 Aralık'da Fransaya garanti  verdi. Böylece Lokarno'nun yerini karşılıklı garanti sistemi almış  oluyordu. Yalnız Belçika, İngiltere ve Fransa'dan garanti almasına  karşılık, herhangi bir garanti vermedi.

            Almanya'nın Ren'i militarize etmesi Küçük Antant tarafından  da endişe ile karşılandı. Küçük Antant Konseyi, 7 Mayıs 1936 da  Belgrad'da yayınladığı bir bildiride, milletlerarası durumu "çok ciddi"  olarak nitelendirdi ve Küçük Antant'ın barış antlaşmaları sistemine  olan bağlılığını bir kere daha teyid etti.

            Balkan Antantı da aynı endişeyi duymaktan geri kalmadı. Balkan  Antantı Daimi Konseyi de, yine Belgrad'da 6 Mayıs'da yayınladığı  bildiride, "güvenliğe saygı" ve "sınırların dokunulmazlığı" ilkelerine  olan bağlılığını bir kere daha açıkladı.

            1936 yılı sonunda, İtalya ve Almanya'nın hareketleri sonucu, Lokarno  Anlaşmalarının açmış olduğu işbirliği ve barış havası artık  sona eriyordu. Esasına bakılırsa Batı'nın bu gelişmeler karşısındaki  tepkisi çok zayıf olmuştu. Bunun içindir ki, Almanya, 14 Kasım 1936  da, Versay Antlaşması ile enternasyonalize edilen Kiel kanalı ile diğer  Alman nehirlerine ait Versay hükümlerini de ilga ederek bu su  yolları üzerindeki mutlak Alman egemenliğini tekrar kurdu. Bahis  konusu nehirler Elbe, Oder, Tuna, Niemen, Ren ve Moselle nehirleri idi.

            D) Berlin-Roma Mihveri

            İtalya-Habeş savaşının en önemli sonuçlarından biri de Nazi  Almanyası ile Faşist İtalya'nın birbirine yaklaşması ve iki devlet  arasında İİ'inci Dünya Savaşının sonuna kadar devam edecek sıkı bir  işbirliğinin doğması olmuştur.

            İtalya, Nazilerin Almanya'da işbaşına geçtiği günden itibaren  Almanya'dan endişe duymuş ve Nazi Almanyasının Avusturya ile  birleşerek, kendi nüfuzu altında bulunan Orta Tuna bölgesine egemen  olmasından daima çekinmişti. Bunun içindir ki Batılılarla Stresa  Cephesini kurmuştu. Lakin İtalya'nın Habeşistan'a yerleşmesi, İtalya'nın  durumunda esaslı değişiklikler meydana getirdi. İtalya şimdi  denizaşırı bir imparatorluk toprağını korumak zorundaydı. Bu ise kolay  görünmüyordu. Bir yandan İtalya'nın Habeşistan üzerinden Mısır'ı  tehdit eder duruma geçmesi, öte yandan Akdeniz'de kuvvetli bir deniz  devleti olarak ortaya çıkması, İngiltere üzerinde tepkisiz kalmamış  ve bundan sonra İngiliz-İtalyan münasebetleri bir rekabet çerçevesi  içine girmiştir. Bundan başka, 1936'dan itibaren İtalya-Fransız  münasebetleri de değişmeye başladı. 1936 İlkbaharında Fransa'da  yapılan seçimlerle Radikal Sosyalistler (Edouard Daladier), Sosyalistler  (Leon Blum) ve Komünistler (Maurice Thorez) Halk Cephesi  (front populaire) adı altında bir seçim ittifakı yapmışlar ve kesin bir  zafer kazanmışlardı. Leon Blum bir Halk Cephesi kabinesi kurmuş  ve komünistler buna alınmamışsa da, Komünist Partisi, Moskova'dan  Komintern'in verdiği talimata uyarak Blum kabinesini desteklemiştir.  Halk Cephesi hükümeti zamanında Fransız-Sovyet münasebetleri  daha da gelişmiş ve buna karşılık bu hükümetle beraber  İtalyaya karşı Laval Politikası da değişmiştir. Kısacası Stresa Cephesi  ortakları ile münasebetleri artık tamamen değişmeye başlamıştı.

            1936 Temmuzunda İspanya'daki solcu Halk Cephesi hükümetine  karşı sağcıların ayaklanması ve İspanya'nın solcuların egemenliği  altına düşmesi ihtimali de İtalyayı endişelendiriyordu. Fransa ve  Sovyet Rusya ise solcuları destekliyorlardı.

            Bu şartlar içinde İtalya Avrupa'da kendisine bir destek aramak  zorunda kaldı. Bu destek ise Nazi Almanyasından başkası olamazdı.  Hitler daima İtalya ile bir yakınlaşma kurmak istemiş ve hatta  İtalyan-Habeş savaşı sırasında, Milletler Cemiyetinin zorlama tedbirlerine  aldırmayarak, başta kömür olmak üzere birçok stratejik, maddeleri  İtalyaya satmaya devam etmişti. Bu ise İtalyayı hoşnut bırakmıştı.  Yalnız iki devletin yakınlaşmasını önleyen önemli mesele, Almanya'nın  Avusturya'daki faaliyeti idi. Fakat Mussolini şunu da gördü  ki, Almanya'nın Avusturya üzerindeki emellerinin gerçekleşmesine  engel olamıyacaktır. Bu, Batılılardan sonra bir de Almanya ile  münasebetlerini çıkmaza sokmak demek olurdu. Halbuki şimdi Batılılar  karşısında İtalya ile Almanya'nın durumları arasında büyük bir  paralellik ortaya çıkmıştı ve bir Alman-İtalyan blokunun kurulmasında,  İtalya'nın birçok menfaatleri olabilirdi. Nihayet Almanya'nın  11 Temmuz 1936 da Avusturya ile bir anlaşma yapıp, kendisinin  Avusturya'nın bağımsızlığına saygı gösterme taahhüdünde bulunmasına  karşılık, Avusturya'nın da Naziler hakkında bazı hoşgörür tedbirler  alması, İtalyayı bu konuda da ferahlatınca, iki devlet arasında  bir yakınlaşma meydana geldi. İtalya ile Almanya arasında 1936 yazında  birçok karşılıklı ziyaretler yapıldı. Mussolini'nin damadı ve  İtalyan Dışişleri Bakanı Kont Ciano 1936 Ekiminde Almanyayı resmen  ziyaret etti ve büyük gösterilerle karşılandı. Artık Avrupa'da bir  İtalyan-Alman ortak cephesi ortaya çıkıyordu. Almanya'nın Avusturya  ile yaptığı barış ve Macaristan'ın İtalya ile iyi münasebetleri  de gözönüne alınınca, İ'inci Dünya Savaşından önceki Üçlü İttifak tekrar  kurulmuş gibi görünüyordu. Almanya, İtalya ve Avusturya-Macaristan  çok değişmiş şartlar altında tekrar buluşuyorlardı.

            Mussolini 1 Kasım 1936 da Milano'da verdiği bir söylevde  "Berlin-Roma çizgisi bir taksim çizgisi (diaframa) olmayıp, işbirliği  ve barış isteyen bütün Avrupa devletlerinin etrafında toplanabileceği  bir mihver (asse)dir" diyordu. Berlin-Roma Mihveri, bundan sonra,  İİ'inci Dünya Savaşının sonuna kadar milletlerarası münasebetlerde çok  sözü edilen bir deyim olacaktır.

            E) Anti - Komintern Pakt

            1936 Kasımında Berlin-Roma Mihveri kurulduğu bir sırada, öte  yandan Berlin-Tokyo Mihveri de kuruldu. Bu, Almanya ile Japonya'nın  Sovyet Rusyaya ve Komintern'in milletlerarası komünizm faaliyetine  karşı imzalamış oldukları Anti-Komintern Pakt'dır.

            1935 tarihli Fransız-Sovyet ittifakının Almanya üzerinde yarattığı  tepki, sadece Ren boylarının Almanya tarafından militarize edilmesi  sonucunu vermemiş, fakat aynı zamanda Almanya 1936 Martından  itibaren komünizme ve dolayısiyle Sovyet Rusyaya karşı geniş  bir kampanya açmıştır. Fakat bu kampanya özellikle yaz aylarında  şiddetlenmiştir. Bunun da sebebi, 1936 Ağustosunda Sovyet  Rusya'nın askerlik çağını 21 yaştan 19'a indirmesidir. Fransız-Sovyet  ve Sovyet-Çekoslovak ittifaklarından sonra Sovyet Rusya'nın  bu askeri tedbirleri Almanyayı sinirlendirmiştir. Hitler 12 Eylül 1936  da verdiği bir söylevde Ukrayna'nın, Ural'ların ve Sibirya'nın tabii  zenginliklerinden ve Nasyonal-Sosyalizm sayesinde bu toprakların  erişeceği refah seviyesinden söz ediyor ve 14 Eylüldeki söylevinde  de Bolşevizmi, "en büyük can düşmanımız" diye nitelendiriyordu.  Sovyet Savunma Bakanı Mareşal Voroşilov da 16 Eylüldeki söylevinde  Sovyetlerin nerde ve ne zaman olursa olsun, her türlü savaşa  hazır olduğunu söylüyordu.

            Almanya'nın bu faaliyeti ve davranışı Japonyayı Almanyaya yaklaştırmıştır.  Japonya, Mançurya ve Jehol'ü ele geçirdikten sonra, İç  Moğolistan'da faaliyete geçmişti. Bu Japonya'nın Asya'nın ortalarına  kadar ilerleme niyetinin bir işareti idi. Bunu farkeden Sovyet Rusya,  12 Mart 1936 da Dış Moğolistan Halk Cumhuriyeti ile bir ittifak  antlaşması imzaladı. Bu ittifak tabiatiyle Japonyaya yöneltilmişti  ve Sovyet Rusya Japonyaya bunu açıkça bildirmişti.

            Öte yandan Japonya Çin'e girmek için de hazırlanmaktaydı.  Böyle bir hareket ise, Çin komünistlerini destekleyen Sovyet Rusya  ile Çin milliyetçilerini destekleyen Birleşik Amerika'nın tepkisine sebep  olabilirdi. Yani, Almanya'nın Fransa ile Sovyet Rusya arasında  kalması gibi, Japonya da kendisini Sovyet Rusya ile Birleşik Amerika  arasında sıkışmış gibi görmekteydi. Gerek Almanya, gerek Japonya  için ortak tehlike Sovyet Rusya görünüyordu. Bu sebeplerle,  25 Kasım 1936 da iki devlet Anti-Komintern Paktı imza ettiler. Anlaşma  açık ve gizli olmak üzere iki kısımdı. Açık kısma göre, taraflar  Komünist Enternasyonalinin (Komintern) faaliyetleri ve buna  karşı savunma tedbirleri hakkında birbirlerine danışacaklar ve temas  halinde bulunacaklardı. Memleketlerindeki komünist faaliyetlerine  karşı sert tedbirler alacaklar ve bu konudaki işbirliğini sağlamak  için de devamlı bir komite kuracaklardı. Gizli kısma göre de,  taraflardan biri Sovyet Rusya'nın kışkırtılmamış bir saldırısına veya  saldırı tehdidine hedef olursa ortak menfaatlerini korumak için alınacak  tedbirler hakkında birbirlerine danışacaklar ve ayrıca, birbirlerine  haber vermeden Sovyet Rusya ile hiçbir siyasal anlaşma yapmayacaklardı.  Paktın süresi, 3'üncü Enternasyonal'in devamı süresince idi.

            Anti-Komintern Pakta İtalya 6 Kasım 1937 de katılmış ve Berlin-Roma-Tokyo  Mihveri teşekkül etmiştir.

            5

            İspanya İç Savaşı

            İspanya iç savaşının özelliği, İ'inci Dünya Savaşından önceki blokların  çatışması devresinde olduğu gibi, 1936'dan itibaren Berlin-Roma  Mihverinin Sovyet Rusya ve Komünizme açmış olduğu mücadelenin,  iki taraf arasındaki uçurumu bu iç savaş sırasında daha  da derinleştirmesi ve Batılı demokrasilerin de bu mücadelede son  derece znyıf hareket etmeleridir. Berlin-Tokyo Mihverine gelince,  Japonya İspanya iç savaşını, Çin'e saldırmak için değerli bir fırsat  olarak kullanacaktır.

            İspanya iç savaşının sebepleri, bu memleketin XİX'uncu yüzyılın  başındanberi içİnde yüvarlanmakta olduğu istlkrarsızlık ve iç karışıklıklarda  yatmaktadır. İ'inci Dünya Savaşından sonra komünizmin milletlerarası  münasebetlere bir faktör olarak girmesi, İspanya'nın iç düzensizliğini  daha da şiddetlendirmiştir.

            A) İspanya'nın Durumu

            1902 yılında İspanya tahtına 16 yaşındaki Xİİİ'üncü Alfonso gelmişti.  Alfonso anayasalı monarşiyi benimsemiş olduğundan memlekete  derhal bir anayasa vermişti. Fakat bu anayasa İspanyayı daha fazla  karıştırmaktan başka bir şeye yaramadı. 1902-1923 arasında 33 tane  kabine düştü. Bu siyasal istikrarsızlığa, İspanya'nın kronik derdi  haline gelen ekonomik sıkıntılar da eklendi. Memlekete siyasal ve  ekonomik bir düzen vermek isteyen ordu, 1923 Eylülünde bir darbe  ile iktidarı ele aldı ve monarşiye dokunulmaksızın, başbakanlığa General  Primo de Rivero geçti. Rivera, Mussolini'den örnek alarak, faşist  diktatörlük yoluna gitti ve bütün demokratik müesseselere son  verdi. Bununla beraber, bir ekonomik kalkınma ve batılılaşma çığırını  da açmaya muvaffak oldu.

            Rivera altı buçuk yıl iktidarda kaldı. Fakat İspanya'nın meselelerine  köklü bir çözüm yolu getiremedi. Diktatörlüğü süresinde,  sağ daha şiddetli sağcı oldu, sol da daha çok sola kaydı. Bir denge  unsuru olabilecek mutedil gruplar ise daha çok zayıfladı. Rivera  ordunun desteğini kaybettiğini görünce 1930 Ocak ayında istifa etti  ve onun ayrılmasından sonra İspanya'da tekrar anayasalı rejim başladı.  Fakat anayasalı rejim İspanyayı, tekrar, 1936 da iç savaşın  patlamasına kadar sürecek karışıklıklar içine attı. Şimdi solcular  birdenbire ortaya çıkarak Cumhuriyetçiliği savunmaya başlamışlardı.  1930 ve 1931 de birçok cumhuriyetçi ayaklanmalar çıktı. 1931 Nisanında  yapılan belediye seçimlerinde cumhuriyetçiler ezici bir zafer  kazanınca, Kral Alfonso, tahtından feragat etmeden memleketi terketti  ve Cumhuriyet ilan edildi. Kurucu Meclis seçimlerinde solcular  ve cumhuriyetçiler yine kesin bir zafer kazandı. Solcuların bu  zaferi, sağ'ın tepkisini şiddetlendirdi ve İspanyayı iç savaşa götürecek  gelişmeler akmaya başladı.

            B) İç Savaşın Patlaması

            Cumhuriyet rejiminin ilk cumhurbaşkanı Alcala Zamora ve başbakanı  da Azana idi. Azana'nın ilk işi, Meclis'teki solcu çoğunluğa  dayanarak çıkardığı bir dizi kanunlarla, Kiliseye karşı hücuma geçmesi  oldu. Kilise okulları kapatıldı ve kilisenln malları elinden alındı.  Din adamlarına hükümetten yapılan yardımlar kesildi. Ayrıca,  köylünün durumunu düzeltmek için toprak reformlarına girişilmek  istendi. Bu reform işi ağır gidince köylüler kuvvet yoluyla zenginlerin  topraklarını ellerinden almaya başladı. Bu ise halk arasında, öldürmelere  kadar giden silahlı çatışmalara sebep oldu. Birçok ayaklanmalar  çıktı. Hükümet köylülerin bu hareketini hoşgörürlülükle karşıladı.

            Sol'un bu davranışına karşı sağcı tepkinin kendisini hissettirmesi  kaçınılmazdı. 1933 Kasımında yapılan seçimleri solcular her  yerde kaybettiler. Alfonso taraftarı Kralcılar şimdi monarşi istiyorlardı.  Primo de Rivera'nın oğullarından birinin liderliğinde bulunan  Sağcı Falanjist'ler bir kuvvet olarak belirdiler. Falanjist Parti,  İtalya'daki Faşist Partisini kendisine örnek almıştı.

            Sağcı tepki, bu sefer sol'un hareketlerini şiddetlendirdi. 1934  Ekiminde Asturias'daki maden işçileri ayaklandı ve yapılan çarpışmalarda  3.000 kişi kadar öldü. Memlekette bir yağmacılık başladı.  Bu gelişmeler içinde 1936 Şubatında yapılan seçimleri solcular yine  kazandı ve Azana, bir Halk Cephesi (frente popular) hükümeti kurdu.  Solcular hapisten çıkarılıp, bu sefer hapishaneler sağcılarla dolduruldu.  Ordu, Genelkurmay Başkanı General Francisco Franco'nun  liderliğinde bir hükümet darbesi yapmak istediyse de başaramadı ve  General Franco Kanarya Adalarına vali atandı ve birçok subaylar  da emekliye sevkedildi.

            1936 Temuzunda solculardan Castillo adlı birisinin öldürülmesi  üzerine, solcular da, Primo de Rivera'nın Maliye bakanlarından ve  monarşist muhafazakar Calvo Sotelo'yu öldürünce 17 Temmuz 1936  da, İspanyol Fasındaki askerler ayaklandı ve bu ayaklanma güney  İspanyaya da yayıldı. General Franco Kanarya adalarından Fas'a  gelerek ayaklanmanın liderliğini ele aldı. İspanya iç savaşı nihayet  patlak vermişti.

            İspanya iç savaşında sağcılara Milliyetçiler, solculara da  Cumhuriyetçiler denilmiştir.

            İç savaş çıkınca, köylüler, şehirlerdeki işçiler, komünistler sosyalistler,  sendikalistler ve anarşitler Cumhuriyetçilere katılmışlardır.  İspanya'nın maden ve tarım bakımından zengin bölgeleri Cumhuriyetçilerin  elindeydi. Cumhuriyetçller, Valencia'da müfrit sosyalistlerden  Largo Caballero başkanlığında bir hükümet kurdular. Lakin askeri  kuvvet bakımından çok zayıftılar.

            Buna karşılık, ordunun bütün subay kitlesi Milliyetçilere katıldı.  Milliyetçilerin ilk anda 27.000 kişilik muntazam bir askeri kuvveti  vardı. Milliyetçiler de General Franco'nun başkanlığında Burgos'da  bir hükümet kurdular ve bu hükümet 1936 Kasımında İtalya ve Almanya  tarafından derhal tanındı.

            İspanya iç savaşı gayet karışık milletlerarası gelişmelerle üç  yıl sürmüş ve 1939 Martında Milliyetçilerin Madrid'e girmeleri ile  Milliyetçilerin zaferi ile sonuçlanmıştır.

            İspanya iç savaşı ile yakından ilgilenen başlıca devletler, Sovyet  Rusya, İtalya ve Almanya olmuştur. Bunların savaşan taraflara  yaptıkları yardımların niteliği bilinmemekle beraber, şurası muhakkaktır  ki, her üç devlet de parmaklarını İspanya çöreğine daha 1936  dan önce sokmuş bulunmaktaydılar. Sağ-Sol mücadelesi sırasında  Sovyet Rusya solcuları, İtalya ve Almanya sağcıları desteklemişlerdi.  İç savaşın çıkması Sovyet Rusya'da Cumhuriyetçiler lehine  büyük gösterilerin yapılmasına vesile verdi. İspanya'daki Sovyet elçilik  ve konsolosluk memurları Cumhuriyetçilerin akıl hocaları oldular.  Komintern, Cumhuriyetçilerle sıkı temas kurarak Cumhuriyetçilerin  harekatını idare etmeye çalıştı. Sovyet alanları Avrupa pazarlarından  Cumhuriyetçiler için silah ve malzeme satın aldılar. Sovyet  Rusya'nın İspanyaya uzaklığı ve deniz gücünün zayıf olması daha  aktif bir katkısını engelledi.

            İtalya'nın iç savaşa müdahalesi ve Milliyetçilere yaptığı yardım  çok daha geniş oldu. İtalya, İspanya'da solcuların egemenliğinden  hoşlanmadığı gibi, Milliyetçllerin zaferi Akdeniz'de İtalya'nın durumunu  çok daha kuvvetlendirecekti. Buna karşılık, İngiltere ile Fransa'nın  da durumları zayıflayacaktı. Birçok memleketlerden kişisel  gönüllülerin İspanyaya giderek Cumhuriyetçilerin safına katılması  İtalya'nın işini kolaylaştırdı ve gönüllü adı altında birçok İtalyan  askerleri Milliyetçilerin yardımına gönderildi. Bundan başka İtalya deniz  yoluyla Milliyetçilere silah ve malzeme yardımında bulundu.

            Almanyaya gelince, o da Milliyetçileri destekledi. Çünkü İspanya'da  Faşistlerin egemen olması halinde, Fransa İspanya ile Almanya  arasında sıkışmış olacaktı. Bununla beraber Almanya'nın Milliyetçilere  yaptığı yardım İtalya'dan daha az olmuştur. Mamafih, İspanya  iç savaşı sırasında Almanya ile İtalya arasındaki bağlar, Avrupa'daki  diğer buhranlara paralel olarak daha da kuvvetlenmiş ve sıkılaşmıştır.

            Fransa'da bu sırada Halk Cephesi hükümetinin, yani solcuların  iktidarda bulunması, Fransız hükümetinin sempatisini Cumhuriyetçilere  kaydırmıştır. Hatta Fransız Hava Bakanı Cot, Cumhuriyetçilere  Fransız hava kuvvetlerinden uçaklar ve başka malzeme göndermiştir.  Fakat bu işi gizli yapmıştı. Çünkü Fransa Cumhuriyetçileri açıkça  desteklemeye gidemedi. İngiltere'nin durumu Fransa'nın da hareket  serbestisini frenledi.

            İngiltere'de İşçi Partisi Cumhuriyetçilerin tarafını tuttu ve hükümet  üzerinde bu yolda baskı da yaptı. Lakin İngiliz hükümeti İspanya  iç savaşı karşısında açıkça cephe alamadı. Çünkü İngiliz kamu  oyu barış taraftarıydı ve İngiltere'nin buhranlar içine karışmasını  istemiyordu. Öte yandan 1937 Mayısında Başbakanlığa Neville  Chamberlain'in gelmesi ile yatıştırma politikası büyük bir hız kazandı  İngiltere, İtalya'nın Habeşistan'ı işgalinden sonra, bu devletin Almanya'nın  kucağına atılmasını önlemek için İtalyaya karşı yumuşak  bir durum almış ve 2 Ocak 1937 de Gentlemen's Agreement'i  yapmıştı. Bu anlaşma ile iki devlet, birbirlerinin Akdeniz'deki menfaatlerine  saygı göstereceklerdi. Bunu 16 Nisan 1938 de, aynı nitelikte  ikinci bir anlaşma izlemiştir. Bu sonuncu anlaşma ile iki devlet  Afrika sömürgelerindeki münasebetlerini düzenliyorlardı ki, bu  Habeşistan'ın İtalyaya ilhakının İngiltere tarafından resmen tanınması  demekti. Nihayet, 1937 de Japonya'nın Çin'e saldırması da İngiltereyi  Avrupa'da yumuşak bir politika izlemeye daha kuvvetle itmiştir.

            İngiltere'nin bu durumu karşısında Fransa yalnız kalınca, 1936  Ağustosunda İspanya iç savaşı için Karışmazlık ilkesini ortaya attı.  Yani devletler İspanya iç savaşına hiçbir şekilde müdahalede bulunmayacaklar  ve taraflardan hiçbirine yardım etmeyeceklerdi. İngiltere,  Fransa, Sovyet Rusya, Almanya ve İtalya'nın da dahil olduğu  15 devlet bu ilkeyi benimsedi ve Londra'da 1936 Eylülünde devamlı  bir Karışmazlık Komitesi kuruldu. Komite karışmazlık ilkesinden  doğan meseleleri ele alacaktı.

            Karışmazlık Komitesi, Sovyet Rusya, İtalya ve Almanya'nın yardım  ve müdahelelerine hiçbir değişiklik getiremedi. Komite, İspanyaya  dışardan silah ve malzeme gönderilmesini önlemek için 1937 Nisanında,  İspanya kıyılarını bölgelere ayırarak, her bölgenln kontrolunu  Fransa, İngiltere, İtalya ve Almanyaya verdi. Lakin Mayıs ayında  bir Alman gemisinin Cumhuriyetçi uçaklar tarafından batırılması  üzerine, bir Alman uçak filosu Cumhuriyetçilere ait Almeria'yı bombardıman  etti ve arkasından da Almanya ve İtalya bu deniz kontrolundan çekildiler.

            Denizaltı korsanlığı da başka bir mesele oldu. 1937 yazında bazı  Sovyet, İngiliz ve Fransız gemileri Akdeniz'de meçhul denizaltılar  tarafından batırıldı. Bu meseleyi ele almak için 1937 Eylülünde Nyon  Konferansı toplandıysa da, Sovyetlerin İtalyan denizaltılarını korsanlıkla  itham etmesi üzerine, İtalya ve Almanya bu konferansa katılmadılar.  Konferans, İngiltere ile Fransa'nın denizaltı korsanlığına  karşı mücadele etmesine karar verince, bir daha denizaltı korsanlığı  olayı olmadı.

            Karışmazlık Komitesi, 1938 Nisanında, İspanya'daki bütün yabancı  gönüllülerin kademe kademe çekilmesi için bir plan kabul ettiyse de,  1938 yılının başında Milliyetçilerin hızlanan askeri harekatı,  1939 başında iç savaşı sona erdirdi.

            Birleşik Amerika İspanya iç savaşına herhangi bir şekilde bulaşmamak  için özel bir çaba harcadı. Bunun için de 1937 Ocak ayında  yeni bir tarafsızlık kanunu çıkararak, savaşan taraflara silah ve  malzeme satışını yasakladı.

            C) Milliyetçilerin Zaferi ve İç Savaşın Sonu

            İspanya iç savaşı üç yıl kadar sürdü. Sonunda Milliyetçiler bütün  İspanyaya egemen olmaya muvaffak oldular. 1938'den itibaren  Milliyetçilerin ilerlemesi hızlandı. Barselona ve Madrid Cumhuriyetçiler  tarafından inatla savunuluyordu. Lakin 1939 Şubatında Barselona  ve Mart ayında Madrid Milliyetçilerin eline geçti ve böylece  Cumhuriyetçilerin mukavemeti her tarafta kırılmış oluyordu. İtalya'nın  çok istediği gibi Doğu Akdeniz'de yeni bir faşist rejim daha ortaya  çıkmıştı.

            6

            Japonya'nın Çin'e Saldırması

            A) Çin'deki Gelişmeler

            1912 Şubatında Çin'de Mançu ailesinin hükümdarlığı sona erip  cumhuriyet ilan edilmekle beraber, Çin, Japonya'nın kendisine saldırdığı  yıl olan 1937'ye kadar, bir türlü siyasal istikrara ve bütünlüğe  kavuşamadı. Çin'in bu durumu, Japonya'nın bu ülke üzerindeki  ihtiraslarını kamçıladı.

            Cumhuriyetin ilanından sonra Çin'in kaderi orduya dayanan General  Yuan Shih-kai'nin eline geçti. Yalnız General Yuan ancak  Çin'in kuzey kısmına egemendi. Güney ise Dr. Sun Yat-sen'in Kuomintang  partisinin nüfuzu altında idi. Kuomintang'ın merkezi Canton'da  bulunuyordu. Kuzeyde General Yuan'ın askeri diktatörlüğüne  karşılık, güneyde Dr. Sun, 1921 Martında verdiği bir söylevde, Kuomintang'ın  programını şu üç noktada topladı: 1) Milliyetçilik: Çin'deki  bütün yabancı imtiyaz ve hakların tasfiye edilmesi, 2) Demokrasi:  Kuomintang'ın geçici bir vesayet rejimi ile Çin halkının demokrasiye  alıştırılmasından sonra tam demokrasiye geçiş, 3) Sosyal  Adalet: Her Çinli aile için asgari bir refah seviyesi ve gelirin  adil bir dağılışı.

            1920-21 yıllarında Komünist Partisinin de kurulması ile Çin'de  iktidar mücadelesi yapan kuvvetlerin sayısı üçe çıkmış oluyordu.  Fakat 1921 yılında Canton'da ayrı bir Çin Cumhuriyeti'nin ilanı ve  Dr. Sun'un da cumhurbaşkanlığına getirilmesi üzerine, yarı-bağımsız  bir halde bulunan mahalli derebeyleri Dr. Sun'un otoritesi altına  girmek istemeyip ayaklandılar ve Dr. Sun Canton'dan kaçıp Shanghai'ya  sığınmak zorunda kaldı. Bu gelişme Dr. Sun'u Sovyet Rusyaya  dayanmaya götürdü ve 1923 yılı başında Dr. Sun ile Sovyet  Rusya arasında bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşma ile Sovyet Rusya  Milliyetçilere yani Dr. Sun'a yardıma başladı. Milliyetçilerin ordusunu  düzenlemek ve teşkilatlandırmak için Sovyetler birçok askeri  uzmanlar gönderdiler. Sovyetlerin yardımı ile Dr. Sun ordusunu  kuvvetlendirince, Peking'e karşı harekete geçti. Fakat 1925 Martında  da Dr. Sun öldü ve Milliyetçilerin liderliğini General Chiang Kai-shek  eline aldı. General Chiang, askeri hareketlere devam ederek 1927  yılında bütün Yang-tze vadisini ele geçirdi ve Nanking'i Milliyetçi  hükümetin merkezi yaptı. 1928 Haziranında da Peking'i düşürerek  Kuomintang'ın Çin üzerindeki egemenliğini sağlamaya muvaffak oldu.  Peking'in adı değiştirildi ve "Kuzey Barışı" anlamına gelen Peiping  adı verildi.

            Fakat 1927 yılından itibaren de Chiang Kai-shek'in komünistlerle  arası açıldı. Sovyet Rusya'nın Milliyetçilere yaptığı yardım Kuomintang  içinde komünist unsurların gittikçe artması sonucunu verdi  ve bu da çoğunluğu teşkil eden muhafazakar unsurların tepkisiyle  karşılaştı. Esasen Chiang Kai-shek de Sovyet yardımını ancak zorunluluk  dolayısiyle kabul etmiş bulunuyordu. Şimdi duruma egemen  olduğuna göre, Sovyet yardımına ihtiyacı kalmamıştı. Bunun  için 1927 yılında komünistlere karşı birdenbire şiddetli tedbirler aldı.  Sovyet uzmanları kaçmak zorunda kaldılar. Komünistler de kaçarak  bunlar Kiangsi ve Fukien eyaletlerinde toplandılar. Liderleri  Mao Tse-tung ve Chu Teh idi.

            General Chlang'ın bu komünist aleyhtarı politikası, başta İngiltere  ve Amerika olmak üzere Batılıların kendisinin hemen yardımına  koşması sonucunu verdi. Özellikle İngiltere ve Amerika Çin'e ekonomik  yardıma başladılar. Hatta Almanya bile ilgisiz kalmadı ve Çin  ordusunda Sovyet uzmanlarından boşalan yerler Alman generalleri  ile dolduruldu. General Chiang Batılıların desteğini kazanınca, komünistleri  kesin olarak tasfiye etmek için harekete geçti.

            Komünistler ise Kiangsi'de siyasal ve askeri hazırlıklar yapıyordu.  Chu Teh Kızıl Çin Ordusu'nu kurdu. Mao Tse-tung ise köylüleri,  işçileri gerilla kuvvetleri olarak organize etti. Öte yandan zenginlerin  geniş toprakları köylüye dağıtılarak fakir köylünün desteği  sağlandı. İdari teşkilat için de mahalli sovyetler kuruldu. Nihayet  1931 Kasımında Kiangsi'de Çin Sovyet Cumhuriyeti ilan edildi ve  başkanlığa da Mao Tse-tung getirildi. 1928 de Chiang'ın sağlamış  olduğu bütünlük şimdi yine parçalanma yoluna giriyordu. Bu fırsatı  kaçırmak istemeyen Japonya da 1931 de Mançuryayı işgale başladı.  Fakat "Japonlar bir cilt hastalığıdır, halbuki komünistler ise bir  kalp hastalığıdır" diyen Chiang, dikkatini Japonlardan fazla komünistlere  yöneltti ve 1934 de Kiangsi'deki komünistlere karşı harekete  geçti. Chiang'ın kuvvetlerine karşı koyamayan komünistler,  Uzun Yürüyüş adını alan 5.000 millik bir yürüyüşle Sovyet Rusya'nın  sınırlarına yakın olan ve Sovyet Rusya'dan kolaylıkla yardım alabilecekleri  kuzey-batıdaki Shensi eyaletinde Yenan'a sığındılar.

            General Chiang Kai-shek'in komünistlerle uğraşması Japonlar  için yeni bir fırsat oldu ve Mançurya ve Jehol üzerinden faaliyete  geçerek Çin'in diğer kuzey eyaletlerine de sızmak için çaba harcamaya  başladılar. 1935-36 yıllarında Çin üzerindeki bu yeni Japon  tehlikesi adamakıllı belirmeye başlamıştı. Japon tehlikesini Chiang  Kai-shek'den daha ağır bir tehlike olarak gören komünistler, Chiang  Kai-shek'le anlaşıp Japonlara karşı kuvvetli bir birlik kurmak istediler.  Komünistlerin bu çaba ve istekleri Sovyet Rusya tarafından  da desteklendi ve uzun süren görüşmelerden sonra ve Çin-Japon  savaşının sebebini teşkil eden Marco Polo Köprüsü olayı üzerine,  1937 Eylülünde Komünistler ve Milliyetçiler bir anlaşma yaptılar.  Bu anlaşma ile Kızıl Çin Ordusu Milliyetçilerin emir ve komutası altına  giriyor ve buna karşılık Milliyetçiler de, bir siyasal organizasyon  olarak komünistlerin varlığını kabul ediyordu.

            Komünistlerle Milliyetçiler arasındaki bu işbirliği İİ'inci Dünya  Savaşının sonuna kadar devam edecektir.

            B) Japonya'nın Asya'daki Faaliyetleri

            Japonya'nın Mançuryayı ele geçirmesi, Asya kıtasındaki geniş  ihtiraslarının ancak ilk basamağını teşkil ediyordu. Bu işgale karşı  büyük devletlerin tepkisinin son derece zayıf olması ve Milletler Cemiyetinin  de herhangi bir şey yapamaması Japonyayı daha çok cesaretlendirdi.  Bundan sonra faaliyetlerinde daha serbest kalabilmek  amacı ile milletlerarası işbirliğinden çekilmek için teşebbüslerde bulundu.  Bunun ilki, 1933 Martında Milletler Cemiyetinden çekilmesidir.  Arkasından, kendi deniz gücünü sınırlayan 1922 Vaşington anlaşmalarından  yakasını sıyırmak istedi. İngiltere ve Amerika ile eşitlik  iddiasını ileri sürdü. Bu iki devletle bu konuda yaptığı görüşmeler  kendisi bakımından olumlu sonuç vermeyince, 1934 Aralık ayında  1922 Vaşington anlaşmalarını feshetti. Ellerini bu iki bağlantıdan  kurtarınca, şimdi niyetlerini de açığa vurmaya başladı. 1934 yılında  Asya'nın Monroe Doktrini'ni ortaya attı. Asya Asyalılarındır deyip,  Batılıların Çin'le olan her türlü ilgilerinin kesilmesini istiyordu. 1935  Ekiminde Çin'e verdiği bir notada, Çin-Japon münasebetlerinin düzelebilmesi  için, iki devletin komünizme karşı mücadelede işbirliği  yapmaları şartını ileri sürdü. Bu şartın altında gizlenen gaye, hiçbir  şüpheye yer vermeyecek kadar açıktı. Komünizme karşı işbirliği adı  altında Japonya Çin'i kontrolu altına almak istiyordu. Yine 1935 yılından  itibaren Çin'e ait Chahar ve Hopei'de sızma faaliyetlerini arttırdı.  Bu iki eyalette muhtariyet kışkırtmalarını hızlandırdı. Ayrıca  Shansi ve Shantung valilerini de muhtariyete teşvik ettiler. Bu eyaletlerin  muhtariyeti ve dolayısiyle Japon nüfuzu altına girmesiyle  Japonya Yang-tze vadisine çok yaklaşmış olacaktı. Mamafih, Japonya'nın  Hopei ve Chahar'daki muhtariyet kışkırtmaları başarılı oldu  ve bu iki eyalette muhtariyet akım ve eğilimlerinin artması üzerine,  Çin hükümeti 1935 Aralık ayında "Hopei-Chahar Muhtar Siyasal  Konseyi"ni kurdu. Bu iki eyalet iç işlerinin idaresinde bağımsızlık  kazanıyorlardı. Bunun arkasından Japonya bu iki eyalete ekonomik  ve teknik uzmanlar göndererek, buradaki nüfuz ve kontrolunu günden  güne arttırdı.

            1936 yılı başından itibaren Japonya'nın kuzey Çin eyaletlerindeki  faaliyetlerinde bir duraklama oldu ve duraklama 1937 yazına kadar  sürdü. Bunun da sebebi Japonya'nın iç gelişmeleridir.

            1935 yazında Japonya'da askerler arasında yeni bir doktrin yayılmaya  başladı. Showa Restorasyonu adını alan bu doktrin, devletin  idaresinin doğrudan doğruya İmparatora verilmesi ve askerlerin  sivil hükümetten değil, İmparatordan emir alması amacını güdüyordu.  Bu doktrinin sosyal düzen anlayışı ise, Faşizm ve Nasyonal-Sosyalizmden  mülhem olmuştu. İmparatorun hakimiyeti altında militarist-sosyalist-  totaliter bir devlet anlayışına sahipti. Parlamentarizmin  her türlü şekline düşmandı. Ordunun aşırı-emperyalist unsurları  bu doktrinden çok hoşlanmışlardı. Fakat hükümet orduyu bu  doktrinden temizlemeye teşebbüs edince, siyasal cinayetler arttı.  1936 Şubatında yapılan seçimlerde, askerlerle sıkı bağları olan  Seiyukai partisinin kaybetmesi ve mutedil ve liberal Minseito partisinin  kazanması üzerine, 20 kadar subayın liderliğinde ayaklanan  1.500 kadar asker, dört gün süre ile ortalığı karıştırdı ve birçok devlet  adamlarını öldürdüler. Hükümet bu ayaklanmayı bastırdı lakin  bu olaydan askerlerin nüfuzu zayıflayarak değil, kuvvetlenerek çıktı.  Askerler ilk kabinelere hakim olamadıkları halde, yine askerlerin  baskısı ile Japonya 1936 Kasımında Almanya ile Anti-Komintern Paktı  imzaladı. Nihayet 1937 Haziranında Pan-Asyanism taraftarı Prens  Konoye kabinesinin işbaşına gelmesi, askerlerin işini kolaylaştırdı  ve 7-8 Temmuz 1937 gecesi Peking yakınlarında Marco Polo Köprüsü  Olayı'nı çıkartarak, Çin'i istila teşebbüsüne giriştiler.

            C) Japonya'nın Çin'e Saldırması ve Devletler

            Japonya 1937 Temmuzunda Çin'i istilaya girişirken, hem Çin'in  iç durumundan ve hem de milletlerarası durumdan faydalanarak zamanını  iyi seçmişti.

            Çin'in iç durumunu ve buna ait gelişmeleri yukarıda açıklamıştık.  Bundan başka, 1935'den itibaren Çin'de şiddetlenen milli duygular  da Japonyayı bir an önce harekete geçmeye sevketmiştir. Japonya'nın  Hopei ve Chahar'da muhtariyet eğilimlerini kışkırtması ve  sonunda bu iki eyaletin muhtariyet kazanması, Çin hükümeti ve  Chiang Kai-shek'den fazla Çin halkı üzerinde tepki uyandırdı. Çinliler,  Japonya bizi bir enginar gibi yaprak yaprak parçalıyor, diyorlardı.  Bütün Çin'de bir Milli Kurtuluş Hareketi meydana geldi. Halk  Japonyaya karşı tutumun sertleştirilmesini istiyordu. Hatta Komünistler  bile Japon tehlikesi karşısında Chiang Kai-shek'le anlaşma  ve birleşme yollarını aramaya başladılar. Çin'de bu milli birlik duygusu  kuvvetlenmeden Japonya Çin meselesini bir sonuca ulaştırmak istedi.

            Milletlerarası şartlar da Japonya'nın harekete, geçmesi için müsaitti.  İtalya'nın Habeşistan'a saldırması Milletler Cemiyetinin etkisizliğini  apaçık ortaya koymuştu. İtalya-Habeş buhranın İngiltere  ve Fransa üzerinde yarattığı korku, iki devletin işbirliği yapamaması,  Almanya'nın Ren boylarını askerleştirmesi karşısında gerekli tepkilerin  gösterilmemiş olması, Berlin-Roma Mihverinin kurulması ve  İngiltere'nin yatıştırma politikasına başlaması, Japonyaya, İngiltere  ve Fransa'dan etkili bir tepkinin gelemiyeceğini göstermişti. Kaldı ki  şimdi Avrupa'nın başına bir de İspanya iç savaşı meselesi çıkmıştı.  Çin ile en fazla ilgilenen devlet Birleşik Amerika idi ve bu devlet  Japonya'nın karşısına dikilebilirdi. Lakin Amerika'nın İtalyan-Habeş  buhranı ve İspanya iç savaşı karşısında çıkardığı tarafsızlık kanunları  ile, bu buhranlara bulaşmamak için gösterdiği dikkat ve Amerikan  kamu oyunun ne olursa olsun savaştan kaçınma arzusu, Amerika'nın  da Japonya'nın önünde önemli bir engel olamıyacağını göstermişti.  Geriye bir Sovyet Rusya kalıyordu. Çin komünistleri dolayısiyle  Sovyet Rusya'nın Çin'deki ilgileri açıktı. Lakin Almanya ile Anti-Komintern  Paktı imzalamak suretiyle Japonya Sovyet Rusyayı da baskı altına almış  oldu.

            Bu şartlar içinde 7-8 Temmuz 1937 gecesi Peking-Hankow demiryolu  yakınlarında Marco Polo köprüsünde Çin ve Japon askerleri  arasında bir silahlı çatışma oldu. Ölen veya yaralanan olmadı.  Fakat bu Japonya için yeter bir sebepti. Çin hükümeti görüşme yoluyla  olayı kapatmaya çalıştı. Lakin Japonya'nın görüşmelerle bir  sonucuna varmaya niyeti yoktu. 11 Temmuzda bir anlaşmaya varılmıştı.  Fakat Çin'in bu anlaşmaya uymadığını bahane ederek harekete  geçti ve 26 Temmuzda Japon kuvvetleri Peking'i işgal ettiler. Çin'in  istilası başlamıştı. Japonya Çin'e hiçbir zaman resmen savaş ilan  etmedi. İstila hareketini sadece Çin Olayı (China incident) diye adlandırdı.

            Japonya'nın bu istila hareketi üzerine Çin, Paktın 11 ve 16'ncı  maddelerine dayanarak Milletler Cemiyetine başvurdu. Milletler Cemiyeti,  diğerlerinde olduğu gibi, bu saldırı karşısında da aczini bir  kere daha ortaya koydu. Japonyaya karşı tedbir alacağı yerde, meseleyi  1922 de Vaşington'da Dokuz Devlet Antlaşması'nı imzalayan  devletlere havale etti. Bu anlaşma Çin'in toprak bütünlüğünü ve  bağımsızlığını garanti altına almıştı. Dokuz Devlet Konferansı 1937  Kasımında Brüksel'de bir haftalık bir toplantı yaptı. Konferansa Japonya  katılmadı. İtalya ise Japonyayı savunmak için katıldı. İngiltere  ve Amerika ise, Japonya'nın Hışmını üzerine çekmekten korktuklarından,  kestaneleri ateşten çekme işini birbirlerinin üzerine yıkmaya  çalıştılar. Fransa'nın durumu da onlardan farklı değildi. Bu  sebeple, Konferans, ancak iki taraf arasında "muhasematın" kesilmesi  gibi son derece etkisiz bir karara vardı. Esasen daha konferans  toplanmadan önce İngiltere Japonya'nın konferansa katılmasını  sağlamak için, konferansta Japonya hakkında hiçbir zorlama  tedbirine karar verilmiyeceği hususunda teminat vermişti.

            Brüksel Konferansı bu kararı aldıktan sonra meseleyi tekrar Milletler  Cemiyetinin omuzlarına iade etti. Fakat şimdi 1938 yılı gelmişti  ve Avrupa, Almanya'nın Avusturyayı ilhakı ve Çekoslovakya'nın  parçalanması gibi bir dizi Alman darbeleri ile karşılaşmıştı. Büyük  devletlerin başlarını Çin'e çevirecek halleri yoktu. Böylece Japonya  Cin ile başbaşa kaldı.

            İngiltere ile Fransa dikkatlerini Avrupa gelişmelerine çevirdiklerinden,  İngiltere Çin'deki ekonomik menfaatlerini ve Fransa da  Hindiçiniyi korumak amacı ile Japonyayı kızdırmaktan özellikle kaçındılar.  Geriye Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya kalıyordu.

            Birleşik Amerika Çin-Japon silahlı çatışması karşısında Amerika'nın  politakasını iki noktaya dayandırdı: 1) Anlaşmazlığa bulaşmaktan  kaçınmak ve 2) Amerikan vatandaşlarının can, mal ve haklarını  korumak. Bununla beraber, Başkan Franklin Roosevelt Amerikan  Dışişleri Bakanlığının bu görüşünden daha ileriye gitti ve 5 Ekim  1937 de verdiği bir söylevde, "İster ilan edilmiş olsun, ister ilan  edilmemiş olsun, savaş bulaşıcı bir hastalıktır. Çatışma noktasından  çok uzak bölgelere de bulaşabilir" diyerek, bulaşıcı hastalıklarda olduğu  gibi, saldırganlara karşı da bir karantina uygulanmasını ileri  sürdü. Roosevelt'in bu Karantina Söylevi, gerek kamu oyunda ve  gerek hükümet ve Kongre'de büyük tepki ile karşılandı. Çünkü saldırganlara  karşı karantina uygulamak, Amerikayı saldırgan devletlerle  bir çatışmaya götürebilirdi. Halbuki, diğer buhranlarda olduğu  gibi, bu buhranda da Amerikan halkı ne olursa olsun bu çatışmalara  bulaşmaktan korkuyordu. Bu sebeple Amerika Kasım ayındaki Brüksel  Konferansında gayet çekimser kaldı. Yalnız Tarafsızlık Kanunlarını  Çin-Japon savaşına uygulamadı. Bu, esasında Çin'e yardım  amacı ile yapıldıysa da, Japonya da Amerika'dan ihtiyacı olan maddeleri  satın almaya devam etti.

            Sovyet Rusyaya gelince; Çin'in Japonya'nın işgali altına girmesinin  kendisi bakımından doğuracağı vahim sonuçları gördüğü için,  başlangıçtan itibaren Nanking hükümetini destekledi ve ona yardım  etti. 21 Ağustos 1937 de Çinle bir saldırmazlık antlaşması imzaladı.  Bu suretle Çin; Japonya ile uğraşırken arkasından emin olmuş  oluyordu. Bu antlaşmadan bir ay sonra da, Eylül ayında, komünistlerle  milliyetçiler anlaştılar ve komünistlerin Çin Kızıl Ordusu Nanking  hükümetinin emrine girdi. Komünistlerle milliyetçilerin bu işbirliği  üzerine Sovyet Rusya Çin'e yardıma başladı. 1938 Mayısında  yapılan bir anlaşma ile Çin'e 50 milyon dolarlık bir kredi açtı.  1939 Haziranında yapılan anlaşma ile de 150 milyon dolarlık yeni bir  kredi daha açtı. Bu yardımlar Sinkiang ve Moğolistan yoluyla yapılmaktaydı.

            Öte yandan Mançurya-Sibirya sınırında da Sovyet askerleri ile  Japonlar arasında çarpışmalar eksik olmadı. 1938 ve 1939 yazında  olan çarpışmalar birer küçük savaş niteliğinde olmuştur. Lakin 1939  Ağustosunda Almanya ile Sovyet Rusya'nın bir saldırmazlık paktı  imzalaması, Sovyet Rusya ile Japonya arasındaki münasebetleri bir  dereceye kadar yumuşatmıştır.

            Çin-Japon savaşına gelince: Japonya'nın Çin'i ele geçirmesi  kolay olmadı ve bu savaş İİ'inci Dünya Savaşının sonuna kadar sürdü.  Savaşın sonunda Japonya'nın yenilgisi ile MiIliyetçilerle Komünistler  arasındaki mücadele tekrar canlanacak ve 1949 da komünistler  Çin'de idareyi ellerine alacaklardır.

            7

            Almanya'nın Avusturyayı İlhakı (Anschluss)

            Avrupa devletlerinin, Çin'e saldırması dolayısiyle Japonyaya  karşı sert bir tutum gösterememelerinde, "Çin Olayı"nın hemen arkasından  ortaya çıkan Anshluss buhranı da önemli bir rol oynamıştır.

            Almanya'nın 1938 Martında Avusturyayı ilhakı, Nazi Almanyasının  dış politikasında bir dönüm noktası olduğu kadar, bunun sonucu  olarak da, iki -savaş- arası devresinin de önemli bir buhranını  teşkil etmiştir. Almanya'nın 1935'den itibaren silahlanmaya başlaması  ve 1936 da Ren boylarına askerini sokması, Nazizmin Almanyayı,  Versay'ın en ağır zincirlerinden kurtaran adımlarını teşkil etmekteydi.  Artık tamirat borçları da geçmişin malı olduğuna göre  Almanya için bir Versay meselesi kalmamıştı. İşte bu durum Hitler'i  dış politlkasının ikinci merhalesine geçmeye sevketmiştir: Almanya  dışındaki bütün Almanların bir tek devletin sınırları içine alınması  (ein Volk, ein Reich). Tabiatiyle bu politikanın gerçekleştirilmesi ve  özellikle Almanlardan meydana gelen Avusturya'nın Almanyaya katılması,  aynı zamanda, Versay'ın son bir halkasının da koparılması  olacaktı. Versay ve St. Germain antlaşmaları, Almanya ile Avusturya'nın  birleşmelerini de yasaklamıştı.

            Hitler Avusturyayı ilhaka karar verirken, İspanya iç savaşı ile  Japonya'nın Uzakdoğu'da Çin'e saldırmasının yarattığı atmosferden  faydalanmış görünmektedir. 5 Kasım 1937 günü Başbakanlıkta sivil  ve askeri liderlerle yaptığı bir toplantıda şöyle diyordu: "Almanya  bakımından Franco'nun yüzde yüz bir zaferi şayanı arzu değildir.  Savaşın sürüp gitmesinde ve Akdeniz'de gerginliklerin devamında  bizim çok büyük menfantimiz vardır". Hitler'e göre, İspanya'da  milliyetçilerin kazanması İtalya'nın Balear adalarına yerleşmesi demek  olacaktı ki, ne İngiltere ve ne de Fransa buna tahammül edemiyeceklerinden  İtalyaya savaş açacaklardı. Halbuki, Almanya'nın Avusturya  ve Çekoslovakyaya taarruz etmesi işi, böyle bir savaş çıkmadan  yapılmalıydı. Yine aynı toplantıda Hitler, Japonya'nın Uzakdoğu'daki  hareketi ile İngiltere'nin Uzakdoğu'daki durumunun çok zayıfladığını,  Habeşistan dolayısiyle İtalya ile İngiltere'nin Akdeniz bölgesinde  bir çatışma içine girdiğini de özellikle belirtmekteydi.

            Bununla beraber, Hitler, İngiltere ile Fransa'dan çekinmemekle  beraber, Avusturya'nın ilhakı meselesinde İtalya'dan çekiniyordu.  Çünkü 1922'den beri Avusturya, dış politikasında İtalyaya dayanmış  ve 1934 de Nazi'ler Viyana'da bir hükümet darbesine teşebbüs ettikleri  zaman, Almanya'nın bir müdahale ihtimaline karşı İtalya  Brenner sınırlarına büyük bir askeri kuvvet yığmıştı. Her ne kadar  1936'dan beri Berlin-Roma mihveri işlemekte idiyse de, Hitler yine  Mussolini'den çekiniyordu. Fakat İtalya'nın 6 Kasım 1937 de Anti-Komintern  Pakt'a katılması, bu endişeleri epey hafifletti. İş bu kadarla  da kalmadı, bu katılma işi Roma'da yapılırken, Mussolini, Büyükelçi  Ribbentrop'a, İtalya'nın artık tam manasiyle bir Akdeniz memleketi  olması hasebile, bundan böyle Avusturya ile meşgul olamıyacağını,  "eğer Avusturyalılar bir Anschluss'u arzu ederlerse" İtalya'nın  buna ses çıkarmıyacağını söyledi. Şüphesiz İtalya'nın bu  durumu Almanya'nın cesaretini arttırdı.

            Bununla beraber Hitler, Avusturyayı ilhak için birdenbire kuvvete  başvurmayıp, bunu içerden Avusturya Nazileri vasıtasiyle gerçekleştirmek  istedi. 1937 yılında Avusturya Nazileri faaliyetlerini yine  arttırmışlardı. Bunlar devamlı olarak Berlin'den talimat almaktaydılar.  Avusturya Nazileri, 1934 de yaptıkları gibi, yine bir hükümet  darbesine hazırlandıkları bir sırada, 25 Ocak 1938 günü Avusturya  polisinin baskınına uğradılar. Ele geçirilen belgelerde, Almanya'dan  verilen talimatlar ele geçirildi ve Nazilerin 1938 ilkbaharında  bir hükümet darbesine hazırlandıkları görüldü. Nazilerin bu hükümet  darbesi teşebbüsü sonuçsuz kalınca, Hitler yine kuvvete başvurmadan  önce, ilhakı Avusturya üzerinde baskı yoluyla gerçekleştirme  yoluna gitti ve Avusturya Başbakanı Schuschnigg'i Avusturya  sınırları yakında Berchtesgaden'daki şatosuna davet etti. Davetin  sebebi, iki devlet arasındaki "anlaşmazlık ve soğukluk noktaları"  nın müzakeresi idi. Hitler-Schuschnigg buluşması 12 Şubat  1938 de gayet sert bir hava içinde geçti. Daha doğrusu sadece Hitler  konuştu. Hatta konuşmadı da, devamlı olarak bağırdı. Avusturya'nın  Almanyaya karşı düşmanca politikasından şikayet ederek  Avusturya'nın Almanya'dan ayrılamıyacağını belirterek şöyle dedi:  "Size bir kere daha söylüyorum ki, işler bu şekilde devam edemez.  Benim tarihi bir misyonum var ve ben bu misyonu gerçekleştireceğim.  Çünkü Tanrı bu misyonu yerine getirme görevini bana verdi.  Benimle beraber olmayan ezilecektir". Hiçbir devletin Avusturya'nın  yardımına gelmiyeceğini de hatırlatan Hitler, "İtalya mı? Mussolini'nin  gözlerinin içini görüyorum... İngiltere mi? İngiltere Avusturya  için bir tek parmağını bile kımıldatmıyacaktır..." dedikten sonra,  sözü Fransaya getirmiş ve Fransa Almanyayı Ren boylarında durdurmaya  kalkmış olsaydı, Almanya'nın gerileyeceğini, lakin artık  Fransa için de vaktin çok geçmiş olduğunu söyledi.

            Bundan sonra Avusturya Başbakanına 7 maddelik bir ültimatom  verildi. Buna göre Avusturya'da Nazi Partisinin faaliyetine izin verilecek;  hapsedilmiş olan Naziler serbest bırakılacak, Avusturya Nazilerinden  Dr. Seyss-Inquart İçişleri Bakanlığına ve diğer iki Nazi de  Harbiye ve Maliye Bakanlığına getirilecek, Avusturya ordusu ve ekonomisi  ile Alman ordusu ve ekonomisi entegre edilecekti. Schuschnigg'den  bu istekleri 4 gün içinde yerine getireceğine dair imza alındı.

            Gerçekten Schuschnigg Viyana'ya döner dönmez bu istekleri  yerine getirmeye başladı. Seyss-Inquart'ı İçişleri Bakanlığına getirdi  ki, polis ve güvenlik kuvvetleri bu şekilde Nazilerin emrine girmiş  oluyordu. Hitler Avusturya'nın ilhakı yolunda büyük bir adım atmıştı.  Avusturya artık olmuş bir meyve gibi Almanya'nın eline düşebilirdi.  Hitler 20 Şubat 1938 de verdiği bir söylevde, Almanyaya  komşu iki memlekette 10 milyondan fazla Almanın yaşadığını ve hürriyetlerine  sahip olmayan bu Almanları koruma görevinin Almanyaya  ait olduğunu bildiriyordu. Avusturya'nın 7 milyon nüfusa sahip  olduğu ve Çekoslovakya'daki Südet Almanlarının da 3 milyon kadar  bulunduğu gözönüne alınınca, Avusturya'dan sonra sıranın Çekoslovakyaya  geleceği anlaşılıyordu.

            Fakat Avusturya başbakanının bir hareketi Hitler'in ümitleri için  büyük bir engel ortaya çıkardı ve dolayısiyle Anschluss metodunu  da değiştirmek zorunda bıraktı. Schuschnigg 9 Martta, Avusturya  halkının bağımsızlığını korumak isteyip istemediği hakkında 13 Martta  bir plebisit yapılacağını ilan etti. Schuschnigg'in plebisit kararı  Hitler'i son derece sinirlendirdi. Avusturyayı askerle işgale karar  verip, 11 Martta Avusturyaya verilen bir ültimatomda Schuschnigg'in  başkanlıktan çekilip yerine Seyss-İnquart'ın getirilmesi istendi.  Schuschnigg buna da boyun eğdi ve cumhurbaşkanı Miklas, 11 Mart  akşamı Seyss-Inquart'ı başbakanlığa getirmek zorunda kaldı. Aynı  anda Alman orduları Avusturya sınırlarından girerek memleketi işgale  başladılar. 12 Mart günü Alman zırhlı kuvvetleri Viyanaya giriyordu.  Avusturya işgal edilmişti.

            Avusturya'nın Almanyaya ilhakı üzerine, bu memleket 3'üncü Reich'ın  bir eyaleti (Land) olarak ilan edildi ve bu eyalete Ostmark adı  verildi.

            Anschluss karşısında Batılı devletlerin tepkisi çak zayıf oldu.  Alman orduları Avusturyayı işgale başladıkları gün Fransa hükümetsizdi.  Siyasal istikrarsızlık ve hükümet buhranları Fransayı felce sürüklemişti.  İngiltere'de Başbakan Chamberlain yatıştırma politikasına  sımsıkı sarılmıştı. Daha 12 Şubatta Berchtesgaden'da Hitler  Schuschnigg'e ültümatom verdiği zaman Chamberlain, hiçbir tepki  göstermemiş ve bundan hayret edilecek bir şey olmadığını, iki devlet  adamının aralarındaki münasebetleri geliştirmek için bazı tedbirler  aldığını söylemekle yetinmişti. 20 Martta da, bir özel mektubunda,  Almanya Çekoslovakyayı da işgal etmek isterse, ne Fransa'nın  ve ne de İngiltere'nin bir şey yapamıyacağını, bunu anlamak için haritaya  bakmanın yeterli olacağını, bu sebeple İngiltere'nin Çekoslovakyaya  herhangi bir garanti veremiyeceğini yazıyordu.

            Anchluss Amerika üzerinde bir tepki meydana getirmedi. Dışişleri  Bakanı Cordell Hull, 17 Martta verdiği bir söylevde, milletlerarası  hukuk düzenine saygının zorunluluğundan söz ettiyse de, Amerika'nın  dünya üzerinde polis görevi yapmaya niyetli olmadığını da belirtmekten  geri kalmadı. Öte yandan Amerika, Avusturya'nın kendisine  olan borçlarını şimdi Almanya'nın ödemesi gerektiğini bildirdiyse  de, Hitler bunu tereddütsüz reddetti.

            Almanya'nın Avusturya'dan sonra Çekoslovakyaya dönmesi ihtimali  Sovyet Rusyayı endişelendirdi. Bunun için, İngiltere ve Fransaya  başvurup, 1935 tarihli Fransız-Sovyet ittifakının Milletler Cemiyeti  çerçevesi içinde işletilmesi için gerekli tedbirlerin alınmasını  teklit etti. Hatta İngiltere'de bazı çevreler bir Fransız-İngiliz-Sovyet  ittifakının kurulmasını ileri sürdülerse de, ne Fransız ve nede İngiliz  hükümetleri bu fikirlere olumlu bir tepki gösterdi. İngiltere ile Fransa'nın  bu tutumları Sovyet Rusya için ümit kırıcı olduğundan, 1938  yazından itibaren Sovyet Rusya Almanya ile yakınlaşma imkanlarını  aramaya başladı.

            Anschluss karşısında İtalya'nın hiçbir harekette bulunmaması  Hitler'i adeta minnettar bıraktı. Mussolini 16 Martta Faşist Meclisinde  verdiği söylevde, İtalya'nın Avusturya'nın bağımsızlığı ile ilgilendiğini,  lakin son olayların Avusturya halkının Anschluss'u istediğini  gösterdiğini, bu durumda da İtalya'nın bir şey yapamıyacağını söylüyordu.

            8

            Çekoslovakya'nın Parçalanması

            Hitler 20 Şubat 1938 söylevinde, Avusturya'nın yanı sıra Çekoslovakyaya  değinerek, bu memleketteki Alman azınlığı ile de ilgileneceğini  anlatmıştı. Bununla beraber, Alman ordularının Viyanaya girdiği  gün, Mareşal Goering Cekoslovak elçisine, Avusturya'nın işgalinden  ötürü Çekoslovakya'nın endişe etmesine lüzum olmadığını,  Hitler'in Çekoslovakya ile münasebetlerini geliştirmek istediğini,  Avusturya meselesinin "bir aile meselesinden başka hiçbir şey" olmadığını  söylemiş ve bu konuda şeref sözü vermişti. Fakat Anschluss,  Çekoslovakya'nın Südet Almanlarını da harekete geçirmekten  geri kalmadı ve Nisan ayından itibaren gelişen Çekoslovakya buhranı  bu memleketin parçalanması sonucunu verdi.

            Çekoslovakya'nın Südetler bölgesinde 3.5 milyon kadar Alman  vardı ve bunlar daha ilk günden itibaren Prag hükümeti ile çatışma  içine girmişlerdi. Almanya'da Nazizmin gelişmesi ile birlikte Südet  Almanları da teşkilatlanmaya başladılar ve bunlar Konrod Henlein'in  liderliğinde "Vatan Cephesi"ni (Heimatfront) kurdular. Bu parti  1935 yılında Südet Almanları Partisi adını aldı ve o yılki seçimlerde  44 milletvekilliği kazandılar. Avusturya'nın Almanyaya ilhakından  sonra bu parti, Almanya'daki Nazi Partisi gibi teşkilatlanarak bir takım  milis ve tethiş teşkilatları kurdu. Bunun arkasından da, Konrad  Henlein, 23 Nisan 1938 de Karlsbad'da verdiği bir söylevde, Südet  Almanları için, Karlsbad Programı adını alan ve sekiz noktada toplanan  istekleri ileri sürdü. Buna göre, Südetler bölgesine otonomi  verilecek, Südet Almanları istedikleri siyasal doktrini seçecek ve  Çekoslovakya Sovyetler Birliği ile bağlarını gevşetecekti. Bu sonuncu  nokta ile anlatılmak istenen, Çekoslovakya'nın Sovyet Rusya ile ittifaktan  uzaklaşması ve Almanyaya yaklaşmasıydı.

            Karlsbad Programı Almanya'da bütün Nazi basını tarafından  hararetle desteklendi ve Alman basını Çekoslovakya aleyhine geniş  bir kampanya açtı. Mayıs ayında Alman-Çekoslovakya münasebetleri  bir buhran içine girdi. Almanya Çekoslovak sınırlarına asker yığmaya  başlayınca, Prag hükümeti 21 Mayısta kısmi seferberlik ilan  etti. Bu durum ise Hitler'i büsbütün sinirlendirdi. 28 Mayısta  Çekoslovakyayı istilaya karar verdi. 2 Ekim'de Çekoslovakya işgal  edilecekti. Almanya'nın Çekoslovak sınırlarına asker yığması, Südet  Almanlarının cesaretini daha çok artırdı ve azınlıklar hakkında yeni  bir kanun hazırlamakta olan Prag hükümetine 14 maddelik bir program  vererek isteklerini daha da arttırdılar.

            Südet buhranının bu gelişmesi İngiltere ile Fransayı harekete  geçirdi. Fransa'nın Çekoslovakya ile 1924 tarihli bir ittifakı vardı.  Fransa bu ittifakın gereğini yerine getireceğini ilan etmekle beraber,  İngiltere'den ayrılamıyordu. Öte yandan, Fransa'nın iç durumu karışıktı.  Anschluss günü iktidara gelen Blum kabinesi ancak dört hafta  dayanabilmiş ve yerini Edouard Daladier kabinesine terketmişti.  Yeni kabinenin Dışişleri Bakanı Georges Bonnet İngiliz Başbakanı  Chamberlain gibi yatıştırma taraftarı idi. Buna rağmen Daladier Kabinesi  Almanyaya karşı kararlı davranmak istedi. Fakat İngiltere ihtiyatlı  davranmak isteyince, Almanyaya karşı etkili bir İngiliz-Fransız  işbirliğini mümkün kılmak için, Fransa İngiltereyi izledi.

            Sovyet Rusya da 1935 de Çekoslovakya ile bir ittifak yapmıştı.  Fakat bu ittifakın işlemesi Fransa'nın da yardımına gelmesine bağlıydı.  Buna rağmen Sovyet hükümeti ittifaktaki taahhütlerini yerine getirmeye  hazır olduğunu ilan etti. Esasen Hitler de Çekoslavakya'yı  işgale karar verirken Fransa ve İngiltere'nin Çekoslavakya'nın  yardımına gitmeyeceklerini, Sovyet Rusya'nın ise Çekoslovakyayı  destekleyeceğini düşünmüştü. Bu düşünce doğru çıktı. Sovyet Rusya'nın  Çekoslovakyayı desteklemek istemesine rağmen, İngiltere ve  Fransa buna yanaşmadılar. Bir defa, Sovyetlerin Çekoslovakya'nın  yardımına gidebilmesi için Polonya ve Romanya'nın geçit vermesi  gerekiyordu, iki devlet bu geçidi vermediler. İkinci olarak, 1937 yılında  Stalin siyasal rakiplerini tasfiye için büyük bir temizlik hareketine  girişmiş ve binlerce yüksek rütbeli subay ordudan tasfiye edilmişti.  İngiltere ve Fransa, Sovyet Rusya'nın askeri durumunun  yeteri kadar yardıma imkan vermiyeceğini düşünüyorlardı. Kaldı  ki İngiltereye göre, Sovyetler yardıma gelse bile, Almanya'nın  Çekoslovakyayı işgaline engel olunamadı ve üstelik Çekoslovakya'nın  yardımına gitme yüzünden, sonucu belli olmayan genel bir savaş  da çıkabilirdi.

            Üç devlet bu şekilde bir cephe birliği kuramadı ve İngiltere işi  barışçı yolla çözümlemeye çalıştı. Prag hükümeti ile Südet Almanlarının  arasını uzlaştırmak için Ağustos başında Lord Runciman'ı Prag'a  yolladı. Runciman aracılık için uğraşırken, buhran yeniden şiddetlendi.  Almanya Çekoslovakyaya karşı bir sinir savaşı açtı. 1 milyon  Alman silah altına çağrıldı ve Almanya Ren bölgesinde istihkamlar  yapımını hızlandırdı. 12 Eylülde Hitler verdiği bir söylevde, Südet  Almanlarına hürriyetleri verilmezse, bunu kendi eliyle vereceğini ilan  etti. Bu söylev üzerine, Südet Almanları ile polis kuvvetleri arasında  çarpışmalar başladı. Her iki taraftan da can kayıpları oldu. Şiddetlenen  buhranı ortadan kaldırmak için İngiltere Başbakanı Chamberlain  15 Eylülde Berchtesgaden'da Hitler'le görüştü. Hitler, Çekoslovak  meselesini çözümlemek için bir dünya savaşını bile göze aldığını  bildirince, Chamberlain, Südetlerin Almanyaya ilhakı için  Fransa ve Çekoslovakyayı ikna edeceğine söz verdi. Gerçekten Çekoslovakya  boyun eğdi. Fakat bu sefer Polonya Teschen bölgesini  ve Macaristan da Slovakya'dan toprak istediler. Hitler bu iki devletin  istiklerini de benimsedi. Kendisini ziyarete gelen Macar Başbakan  ve Dışişleri Bakanına, Çekoslovakyayı parçalamak için son fırsatın  ortaya çıktığını, Macaristan'ın tereddüdü bırakması gerektiğini  söylüyordu.

            Almanya'nın Macaristan ve Polonya'nın da isteklerini desteklemesi,  Eylül ayı sonunda buhranı daha genel bir şekle soktu. Çekoslovakya  genel seferberlik ilan etti. Fransa ile İngiltere arasında askeri  görüşmeler başladı. Mussolini verdiği söylevlerle Hitler'in destekliyordu.  Polonya Teschen bölgesini işgale hazırlanıyordu. Nihayet  Hitler 23 Eylüldeki söylevinde, 1 Ekime kadar Südet bölgesinin  Almanyaya teslimini isteyince, genel bir savaş bir an meselesi gibi  göründü. İngiltere donanmanın seferberliğine karar verdi.

            Fakat İngiltere ve Fransa daha ileriye gitmeye niyetli değillerdi.  Mussolini'ye başvurarak Almanya nezdinde nüfuzunu kullanmasını  istediler. Bunun üzerine Mussolini'nin teşebbüsü ile Çekoslovak  meselesinin bir konferansta görüşülmesine karar verildi. Konferans,  Hitler, Mussolini, Daladier ve Chamberlain'in katılması ile 29 Eylül  1938 de Münih'de toplandı. Münih Konferansı, 30 Eylül sabahının  ilk saatlerinde kararını verdi: Südetler dört merhalede Almanyaya  teslim edilecekti. Buna karşılık İngiltere ve Fransa Çekoslovakya'nın  sınırlarını garanti ettiler.

            Münih Konferansının arkasından 2 Ekim'de Polonya Teschen  bölgesini işgal etti. Almanya ve İtalya'nın aracılığı ile 2 Kasım 1938  de Macaristan ile Çekoslovakya arasında yapılan bir anlaşma ile  de, Çekoslovakya, Slovakya'dan sınır boyunca bir toprak şeridini  Macaristan'a terketti. Barış antlaşmalarının eseri olan Çekoslovakya bu  şekilde parçalanmıştı. Bu küçük devletin kurucularından Cumhurbaşkanı  Dr. Beneş, üzüntüsünden memleketini terketmek zorunda kaldı.

            Çekoslovakya buhranının en önemli sonuçlarından biri de, Sovyetlerin  Batılılara karşı güvensizliğinin artması olmuştur. Çekoslovakya'nın  kaderi tayin edilirken, bu devletle ittifakı olan Sovyet Rusya'nın  Münih Konferansına davet edilmemesi ve Sovyet Rusyaya hiç  danışılmaması Sovyetleri kızdırmıştır. Sovyetler, Batılıların ve özellikle  İngiltere'nin Almanyayı Sovyet Rusyaya karşı oynamak istediği  kanısına varmışlardır. İngiltereye duyulan bu kızgınlık dolayısiyledir  ki, Pravda gazetesi 21 Eylülde yayınladığı uzun bir başyazıda,  "Alman ve İngiliz soyguncuları" arasında hiçbir fark bulunmadığını,  İngiltere ve Fransa'nın ateşle oynadıklarını yazmıştır. Bu durum  Sovyet Rusya'nın Almanya ile anlaşmaya varma eğilimini daha da  kuvvetlendirmiştir.

            9

            Savaş Yılı: 1939

            Çekoslovak buhranında Batılıların göstermiş oldukları pasif davranış,  Berlin-Roma Mihverinin yayılma ve genişleme emellerini daha  fazla kamçılamış ve Almanya ile İtalya'nın peşpeşe çıkardıkları  buhranlarla Avrupa 1939 Eylülünde nihayet savaşa varmıştır. Bu kısımda  İİ'inci Dünya Savaşına varan gelişmeleri belirtmeye çalışacağız.

            A) Çekoslovakya'nın Sonu

            Çekoslovakya'nın Südetleri kaybetmesi, dış politikası üzerinde  de etki yapmıştı. Dr. Beneş'in istifasından sonra Cumhurbaşkanlığına  Dr. Emil Hacha gelmiş ve Dışişleri Bakanlığına da Dr. Frantisek  Chvalkovsky getirilmişti. Yeni Çekoslovak hükümeti Almanyaya güven  vermek ve Alman saldırısından kendisini korumak için, Almanyaya  yaklaşma ve onunla yumuşak münasebetler kurma yoluna gitti.  Fakat bu politika Çekoslovakyayı yok olmaktan kurtaramadı.

            Münih Konferansında İngiltere ve Fransa Çekoslovakya'nın sınırlarını  garanti etmişlerdi. Dışişleri Bakanı Chvalkovsky, Almanya  ile yaklaşma politikasına da dayanarak, 14 Ekim 1938 günü Münih'de  Hitler'le görüştüğü zaman, İngiltere ve Fransa gibi Almanya'nın  da Çekoslovakya sınırları için garanti verip vermiyeceğini sormuş  ve Hitler'den şu cevabı almıştı: "İngiltere ve Fransa'nın garantilerinin  değeri yoktur... yegane etkili garanti Almanyanınkidir". Bu  sözler Münih Konferansından iki hafta sonra, Hitler'in kafasındaki  düşüncenin ifadesiydi. Hitler, bu garantiyi vermek şöyle dursun, daha  o zaman Çekoslovakyayı ortadan kaldırmaya karar vermişti. Nitekim  21 Ekim'de Alman ordularına verdiği gizli talimatta Çekoslovakya'nın  işgali için hazır olunması emrini vermiş ve bu işgal karşısında  herhangi bir milletlerarası tepki beklemediğini de belirtmişti.

            Almanya'nın Südetleri sınırları içine katmasiyle birlikte,  Çekoslovakya'daki azınlıklar da muhtariyet için harekete geçmişler ve bu  durum karşısında Prag hükümeti de 19 Kasım 1938 de kabul ettiği  bir kanunla Çekoslovakya için federal bir sistem kabul etmek zorunda  kalmıştı. Bu federal sistem içinde Slovakya ve Rutenya muhtariyetlerini  kazanmışlardı. Slovak muhtariyet hareketinin öncülüğünü,  Nazi eğilimli Slovak Halk Partisi yapmıştı. Slovakya muhtariyetini  kazanır kazanmaz, Slovak hükümetinin başkanı ve Slovak Halk  Partisinin lideri Dr. Tiso hemen Hitler ile temas kurdu. Öte yandan  Almanya, Bohemya ve Moravya'da bulunan 350.000 kadar Almanı  da Almanya ile birleşmek için kışkırtmaya başlamıştı.

            Slovak liderlerinin, Berlin'in talimatına uyarak tam bağımsızlık  için çaba harcamaları, Çekoslovakya'nın sonunu getiren buhranın  başlangıcını teşkil etti. 9 Mart 1939 da Slovak hükümeti bağımsızlık  isteyince, Cumhurbaşkanı Hacha ertesi günü Dr. Tiso'yu başbakanlıktan  uzaklaştırdı. Slovakya'da sıkıyönetim ilan edildi. Bunun üzerine  Dr. Tiso 13 Martta Berlin'de Hitler'le görüştükten sonra, 14 Martta  Slovakya'nın bağımsızlığını ilan etti. Aynı gün Hitler Çekoslovak  Cumhurbaşkanı Hacha'yı Berlin'e davet etti ve Hacha'ya, baskı altında,  Çekoslovakya'nın Almanya'nın himayesi altına bırakıldığını belirten  bir belgeyi 15 Mart sabahının ilk saatlerinde imza ettirmeye  muvaffak oldu. Bu sırada Alman orduları da Çekoslovak sınırlarından  içeri esasen girmiş bulunuyorlardı. 15 Mart 1939 günü öğleyin  Alman kıtaları Prag'ı işgal ettiler. Çekoslovakya haritadan silinmişti.

            15 Mart günü Macar kıtaları da Rutenyaya girerek 16 Martta  Rutenyayı Macaristan'a ilhak ettiler.

            Çekoslovakya'nın Alman egemenliği altına düşmesi, Hitler'in  politikasının üçüncü safhasını teşkil etmekteydi. Südetler'in alınması  ile "bir Millet, bir Devlet" politikasının son adımlarından biri atılmıştı.  Halbuki Çekoslovakyanın Alman egemenliğine girmesiyle, Alman  olmayan unsurlar da Almanya'nın sınırları içine katılmış oluyordu.  Bu ise Hitler politikasının "Hayat Sahası" (Lebensraum) politikasını  açıyordu, Hitler 15 Mart günü Alman milletine yayınladığı  demeçte, Çekoslovakya'nın işgalini "Hayat Sahası" ve "Yeni Düzen"  sebepleri ile açıklamaktaydı. Almanya'nın bu yeni politikası şimdi  korkutucu bir nitelik kazanıyordu. Çünkü, Almanlarla meskun bütün  toprakları Almanya'nın sınırları içine katma politikasının bir sınırı  vardı. O da Almanya dışında yaşayan Alman halkları idi. Fakat  Hayat Sahası ve Yeni Nizam deyimlerinin ise sınırlayıcı bir niteliği  yoktu. Bu, Almanya'nın kendi takdirine kalmış bir şeydi. Bu  sebeple, Almanya'nın Hayat Sahası ve Yeni Nizam sloganları, bundan  sonra Batılıların Almanyaya karşı tutumlarını sertleştirecek ve  politikalarını değiştirecektir.

            B) Almanya'nın Memel'i Alması

            Hitler, 21 Ekim 1938 de Çekoslovakya'nın işgali için Alman ordularına  verdiği talimatta, aynı zamanda Memel'in de Alman sınırları  içine katılacağını söylemişti. Şimdi Çekoslovakya meselesi çözümlenince  Memel meselesi de ele alındı. 21 Mart günü Litvanya  devlet adamları Berlin'e davet edildiler. 22 Mart günü Berlin'de yapılan  görüşmeler sonunda, 23 Mart sabahının erken saatlerinde Litvanyalılar  Memel'i Almanyaya terkeden anlaşmayı imzalamak zorunda  kaldılar. Esasen kendilerine, dışardan yardım umarak kendilerini  aldatmamaları söylenmişti. Çekoslovakya'nın işgali karşısında  Batılıların birşey yapmadığını gören Litvanya da kendisini aldatmadı  ve Almanya karşısında boyun eğdi.

            23 Mart günü Hitler bizzat Memel'e girdi. Yeni bir Alman toprağı  daha Alman sınırları içine katılmış ve Versay'dan bir sayfa daha  yırtılmıştı.

            C) Almanya-Romanya Ticaret Anlaşması

            Çekoslovakya'nın işgali ile Almanya bu memleketteki Skoda silah  fabrikalarını ve Çekoslovak endüstrisini eline geçirmiş olmaktaydı.  Bu, Almanya'nın Hayat Sahası politikasını da bir bakıma açıklamaktaydı.  Yine aynı politika çerçevesi içinde Almanya Romanyayı da  nüfuzu altına aldı. 1938 Şubatından beri Romanya Kralı monarşik  diktatörlüğünü kurmuş ve Nazi eğilimli bir politika izlemekteydi. Hitler  bu fırsatı kaçırmadı ve 23 Mart 1939 da Almanya ile Romanya arasında  bir ticaret anlaşması imzalandı. Buna göre, Almanya'nın Romanyaya  endüstri teçhizatı ve kara, deniz ve hava silahları vermesine  karşılık, Romanya'nın ormanları, petrolleri, pirit, krom, manganez  ve alimünyum madenleri ortak Alman-Romen şirketleri tarafından  işletilecekti.

            Revizyonist Macaristan'ın Almanya ile işbirliği yaparak Rutenyayı  Çekoslovakya'dan alması, şüphesiz Romanyayı korkutmuştu.  Macaristan Almanyaya dayanarak Transilvanya ve Bukovina'yı da  ele geçirebilirdi. Şimdi Romanya da Almanyaya yaklaşmak suretiyle  bu tehlikeye karşı kendisini korumuş oluyordu.

            Almanya'nın, Çekoslovak endüstrisini ele geçirdikten sonra şimdi  Romanya'nın petrol, maden ve orman kaynaklarına el atması ve  Romanya'nın Almanya'nın ekonomik nüfuzu altına düşmesi en fazla  Sovyetleri korkutmuş görünmektedir. 23 Mart günü Pravda, İngiltere  ve Fransa kollektif güvenliğe daha fazla sadakat göstermediği takdirde  Sovyetlerin demokrasiler hakkında duyduğu şüphenin daha  vahim bir hal alacağını yazıyordu.

            Ç) Batılıların Tepkisi: Polonyaya Garanti

            Almanya'nın Çekoslovakyayı ortadan kaldırması ve Romanyayı  da ekonomik nüfuzu altına almak için çaba harcaması, genel olarak  Batılıları ve özellikle İngiltereyi yatıştırma politikasından ayıran bir  dönüm noktası teşkil etti. Almanya doğuya doğru (Drang nach Osten)  bir genişleme faaliyeti gösteriyordu ve bu da Orta Avrupa'da Almanyayı  gittikçe üstün durumda geçirecek nitelikte bir gelişmeydi. Bu  gelişmenin en belirli işaretlerinden sonuncusu, şimdi Almanya'nın  Polonya ile de uğraşması ve Dantzing'i de Alman sınırları içine katmak  için Polonya üzerinde baskıya geçmesiydi.

            Esasına bakılırsa Dantzig meselesini biraz da Polonya'nın kendisi  kışkırtmış ve kamçılamıştır. Polonya'nın Berlin Büyükelçisi Lipski,  24 Ekim 1938 günü Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop ile yaptığı  bir görüşmede, Karpatlar Ukraynası (Rutenya) halkının % 80'inin cahil  olması dolayısiyle komünizm için bir kışkırtma yuvası teşkil ettiğini,  bu bölgenin Çekoslovakya ile Polonya arasında bir takım olaylara  sebep olduğunu ve bundan dolayı Polonya'nın, halkının Macar  ve Ruten olması dolayısiyle, buranın Macaristan'a ilhak edilerek Macaristan  ile ortak sınırlara sahip olmayı arzu ettiğini bildirdi. Macaristan  ile Polonya ortak sınıra sahip olursa Sovyet Rusya'nın Çekoslovakya  ile hiçbir bağlantısı kalmayacaktı.

            Ribbentrop verdiği cevapta, bu teklifin Almanya için yeni bir  şey olduğunu, bu meseleyi ele alacağını, lakin Almanya için önemli  olanın, kendisiyle Polonya arasındaki sürtüşme noktalarının ortadan  kaldırılması olduğunu, bunun için de Dantzig serbest şehrinin Alya'nın  sınırları içine katılması ve Polonya'nın, Almanya ile Doğu  Prusya arasında bir karayolu yapılması hususunda geçit vermesi  gerektiğini söyledi. Ribbentrop'a göre, Polonya bu istekleri kabul  ederse, iki devlet arasındaki 1934 anlaşması 25 yıl için yenilenecek  ve Anti-Komintern Pakt çerçevesi içinde Sovyet Rusyaya karşı mücadele  edeceklerdi.

            Polonya 25 Ekim 1938 de verdiği cevapta, Dantzig'in Almanyaya  katılmasına razı olamıyacağını, yalnız Dantzig'in bağımsızlığının Milletler  Cemiyetinin garantisi altından çıkarılıp, ortak Alman-Polonya  garantisi altına konulabileceğini bildirdi. Almanya'nın istediği cevap  bu değildi. Bununla beraber, bu konudaki görüşmeler 1939 Şubatının  başına kadar sürdü. Fakat Almanya, Dantzig meselesinde  Polonya'nın boyun eğmiyeceğini daha Kasım ayında anlamış olmalı  ki, Alman ordularına, 19 Kasım 1939 günü Dantzig'i işgal için gerekli  planların hazırlanması emri verildi.

            Dantzig konusundaki görüşmeler devam ederken, bir yandan  Alman basını da Dantzig konusunda Polonya aleyhine bir kampanya  açtı. Durum bu şekilde iken Almanya'nın Çekoslovakyayı haritadan  silmesi, Batılıları uyandırdı. Çünkü, Hitler, Münih'de, İngiltere  ve Fransaya, Südetlerin Almanya'nın son toprak isteği olduğunu  söylemişti. Südetler Almanlarla meskun olduğu için Batılılar da Südetlerin  Almanyaya geçmesini kabul etmişlerdi. Halbuki Çekoslovakya'nın  geri kalan kısmının Almanlarla ilgisi yoktu. Şu halde Almanya,  doğrudan doğruya topraklarını genişletme peşinde koşuyordu. Üstelik  Hitler şimdi bir Hayat Sahası ve Yeni Düzen'den söz ediyordu.  Artık bu gidişi durdurmak gerekiyordu. Bu sebeple, İngiltere Başbakanı  Chamberlain, 17 Mart 1939 da Birmingham'da verdlği bir söylevde,  "Bu eski bir maceranın sonu mudur, yoksa yeni bir maceranın  başlangıcı mıdır?" diye sorduktan sonra, İngiltere'nin barış için  herşeyi feda edebileceğini, lakin yüzyıllar boyu sahip bulunduğu hürriyetten  vazgeçemiyeceğini söyledi. Arkasından, 21 Martta Polonya,  Fransa ve Sovyet Rusyaya, herhangi bir Avrupa devletinin bağımsızlığına  yönelen bir tehdit halinde, buna karşı koymak için alınacak  tedbirler hakkında birbirlerine danışmayı öngören bir Dörtlü Deklarasyon  teklif etti.

            Bu teklife karşılık Sovyet Rusya verdiği cevapta İngiltere, Fransa,  Polonya, Romanya ve Türkiye ile kendisinin de katılmasiyle Bükreş'de  bir konferans toplanmasını teklif etti. İngiltere bu teklifi  pratik bulmadı. Çünkü kritik durum için hemen etkili bir tedbir almak  gerekiyordu. Halbuki esasında Chamberlain, Sovyet Rusya'nın  askeri gücüne güvenemediği gibi, bu devletin niyetlerinden de  şüphe ediyordu. Üstelik Romanya, Polonya ve Finlandiya gibi küçük  devletlerin de Sovyetlere güveni yoktu. Bu sebeple Sovyet teklifi  kabul edilmedi. Fakat Sovyetlerle bir anlaşmaya varılamadığı gibi,  Polonya da İngiltereyi sıkıştırmaya başladı. Bunun üzerine İngiltere  ve Fransa 31 Mart 1938 de Polonyaya garanti verdiler. Polonya'nın  bağımsızlığı tehdit edilir ve Polonya da buna karşı koyarsa, İngiltere  ve Fransa bütün güçleri ile Polonyaya yardım edeceklerdi. 6 Nisan'da  da Polonya İngiltereye garanti verdi.

            Batılıların bu şekilde yatıştırma politikasından ayrılarak Almanyaya  karşı koymaya karar vermeleri, 31 Marttan itibaren iki taraf  arasında İİ'inci Dünya Savaşına varan gerginliği ve buhranları  şiddetlendirmiştir. Çünkü Batılıların garantisi karşısında Almanya  gerilemedi, aksine, 11 Nisan günü Alman ordularına verilen talimatta, 1  Eylül 1939 günü Polonyayı ezmek için harekete geçileceği bildirildi.  Yine bu talimatta, İngiltere ve Fransa'nın harekete geçmiyeceği, Sovyet  müdahalesinin ise Polonyayı kurtaramıyacağı söylenmekteydi.

            Almanya bu kararı verirken, İtalya'nın da 7 Nisan'dan itibaren  Arnavutluğu işgale başlamasını da gözönüne almıştı. Berlin-Roma  Mihveri kendisini Avrupaya empoze ediyordu.

            D) İtalya'nın Arnavutluğu İşgali

            İtalya'nın Arnavutluğu işgali, garip bir nokta olmak üzere, Berlin-Roma  münasebetleri ile yakından ilgilidir. İtalyan Dışişleri Bakanı  Kont Ciano 1938'den itibaren Arnavutluğun italyaya katılması için  Mussolini nezdinde ısrarda bulunmuşsa da, Mussolini bu işe hemen  karar verememişti. Lakin Almanya'nın Çekoslovakyayı işgali Mussolini'nin  de durumunu değiştirmiştir. Çünkü bu olayla birlikte, Hırvatların  da Almanya'nın himayesi altına girmek istediklerine dair söylentiler  çıkmış ve bu da Mussolini'yi telaşlandırmıştır. Bu söylenti  gerçekleştiği takdirde, Almanya Adriyatiğe kadar gelmiş olacaktı.  Bunun içindir ki, bu söylentiler karşısında Mussolini, "Hiç kimse  gamalı haç'ın Adriyatiğe yerleşmesini hoşgörürlülükle karşılayamaz"  demiş ve Berlin-Roma Mihverinin önemli şartlarından birinin de,  Akdeniz'in İtalyan nüfuzu altına bırakılması olduğunu Almanyaya  hatırlatmıştı.

            Almanya, kendisinin Akdeniz'de gözü olmadığı hususunda İtalyaya  teminat vermekle beraber, Hitler'in peşpeşe kazandığı başarılar  Mussolini'nin gururuna dokundu. İtalya sanki Almanya'nın bir peyki  durumunda kalmıştı. Bu sebeple Mussolini, "politlk fahişe durumunda  kalamayız" diyerek, o da kendi gücünü göstermek için Arnavutluğu  işgale karar verdi ve 5 Nisan 1939 da bu niyetini Almanyaya  da bildirdi. Almanya Mussolini'nin bu teşebbüsünü hararetle destekledi.  Çünkü İtalya Arnavutluğa yerleşince, Roma'nın, Londra, Paris  ve Belgrad'la münasebetleri bozulacak ve İtalya Almanyaya daha sıkı  bir şekilde bağlanmak zorunda kalacaktı. Esasen bu sırada Almanya,  İtalya ve Japonya arasında, Çelik Pakt adını alacak olan bir  ittifakın görüşmeleri yapılmakta idi. Böylece, İtalya kendi bağımsız  gücünü ispat etmek için giriştiği Arnavutluk anschluss'u ile kendisini  daha fazla yalnızlığa mahkum ediyor ve dolayısiyle kendi kaderini  Almanya'nın kaderine daha sıkı bir şekilde bağlamak zorunluluğu  karşısında kalıyordu.

            Alman ordularının Prag'a girdiği günden itibaren Bari ve Brindizi  limanlarında hazırlanan İtalya donanma ve askerleri, 7 Nisan 1939  sabahından itibaren Arnavutluğu işgale başladılar. Arnavutluk daha  1926'dan beri İtalya'nın nüfuzu altında bulunduğu için, bu işgal zor  olmadı. 12 Nisan günü Tirana'da toplanan bir Arnavutluk Kurucu  Meclisi, Arnavutluk tacını İtalya Kralına tevdi etti ve bu şekilde İtalya  Kralı İİİ'üncü Victor Emmanuel, Habeşistan İmparatorluğundan sonra  şimdi bir de Arnavutluk Kralı ünvanını kazanmış oldu. 20 Nisan'da  Roma ve Tirana hükümetleri arasında imzalanan bir anlaşma ile,  iki memleket arasında bir gümrük, para ve ekonomik birliği kuruldu.  3 Haziran'da yayınlanan bir kanunla da Arnavutluğun statüsü  tesbit edildi.

            E) Batılıların Tepkisi-Çelik Pakt 

            İtalya'nın Arnavutluğa girmesiyle Doğu Akdeniz ve Balkanlar  statükosu ağır bir tehdit altına girmiş oluyordu. Bu gelişmenin yanında,  Almanya'nın da Tuna bölgesinde Doğuya doğru genişlemekte  olduğu, 1939 Şubatında Macaristan'ın da Anti-Komintern Pakt'a  katıldığı ve Almanya'nın Romanyayı da ekonomik kontrol altına  almak için çaba harcadığı gözönüne alınınca, Mihver'in Orta Avrupa'dan  doğuya doğru yayılmakta olduğu belirli bir şekilde ortaya  çıkmaktaydı. Çekoslovakya'nın yok olması karşısında ne Fransa ve  ne de Yugoslavya ile Romanya bir harekette bulunabilmişler ve bunun  sonucu olarak da Küçük Antant da dağılmıştı. İtalya'nın Arnavutluğu  işgali ise, Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında  1934 de yapılmış olan Balkan Antantı'na ağır bir darbe indirdi.  Çünkü, şimdi kendisini Mihver devletleriyle sarılmış gören Yugoslavya,  Batılıların garantisini reddedip, Mihver'le iyi geçinme yolunu  tercih etti ki, bu Balkan Antantının etkisini kaybetmesi demekti.

            Bu sebeplerden ötürü, İngiltere ve Fransa 13 Nisan 1939 da Yunanistan  ve Romanyaya garanti verdiler. Türkiye ise tek taraflı  garanti yerine, karşılıklı yardımı öngören bir ittifakı tercih ettiği için,  bu ittifakın ilk adımı olmak üzere, 12 Mayıs 1939 da İngiltere ile bir  karşılıklı yardım deklarasyonu imzaladı. Bu deklarasyon, İtalya'nın  Arnavutluğu işgaline İngiltere'nin verdiği bir cevap oluyordu.

            Batılıların Mihver'in yayılmasına karşı bu kararlı politika ve  davranışları en fazla Mussolini'yi sinirlendirmiş ve İtalyayı Almanyaya  daha fazla iterek, iki devlet arasında Çelik Pakt adını alan ittifakın  imzası sonucunu vermiştir. Bu ittifak Batılıların tepkisine karşı, Mihver'in  karşı-tepkisini teşkil ediyordu.

            Berlin-Roma-Tokyo arasında bir ittifak teklifi ilk önce Almanya'dan  gelmiş ve ilk ittifak tasarısı İtalyaya Münih Konferansı sırasında  verilmiştir. Bu tasarı, taraflardan birinin "kışkırtılmamış bir  saldırıya" hedef olması halinde, diğerlerinin her türlü yardımını  öngörmekteydi. Mussolini, bu teklifi müsait karşılamakla beraber, İtalyan  kamu oyunun Almanya ile bir askeri ittifakı kabule hazır olmaması  dolayısiyle, hemen kabul etmemiştir. Bununla beraber, bu  konudaki görüşmeler devam etmiştir. Fakat bu arada Japonya ittifak  konusunda farklı bir görüş ileri sürdü. İttifak ancak Sovyet Rusya  ile bir savaş halinde uygulanmalıydı ve Japonya bakımından önemli  bazı ekonomik sebeplerle, bu ittifakın kendilerlne yönelmemiş olduğu  İngiltere, Fransa ve Birleşik Amerikaya bildirmeliydi. Halbuki Almanya  bu ittifakı ileri sürerken, Sovyet Rusya'nın doğuda daha uzun  yıllar zayıf bir durumda kalacağını, oradan bir tehlike gelmiyeceğini  ve bu sebepte de ittifakın esas itibariyle Batı Demokrasilerine yönelmesi  gerektiğini düşünmüştü.

            Bu görüş farklılıkları sebebiyle üçlü ittifak işi uzadı. Ayrıca, Nisan  ayından itibaren Sovyet Rusya ile Almanya arasında uzlaşma  ihtimali de belirince, Almanya Japonya'nın üstüne hiç düşmedi. Lakin  Batılıların Yunanistan ve Romanyaya garanti vermeleri ve özellikle  İngiltere'nin, karşılıklı yardım deklarasyonu için Türkiye ile müzakerelere  girişmesi Mussolini'yi sinirlendirdi. Ve ittifakın derhal  imzası için Almanyaya başvurdu. Almanya İtalya ile ikili bir ittifakı  istememekle beraber, Hitler, Polonya ile olan Dantzig anlaşmazlığında  Batılılara gözdağı vermek ve bu suretle onların Polonya lehine  müdahalelerini önlemek için, İtalya ile ittifakı kabul etti ve 22 Mayıs  1939 da Çelik Pakt (Patto d'Acciaio) adını alan Alman-İtalyan ittifakı  imzalandı. Her iki devletin "hayat sahası"nı sağlama amacına  yönelen bu ittifaka göre, taraflar birbirlerini ilgilendiren bütün  meselelerde birbirlerine yardım edecekler ve taraflardan biri, bir veya  daha fazla devletle savaşa tutuşacak olursa, diğeri ona bütün gücü  ile yardım edecekti. Halbuki Münih Konferansı sırasında Almanya'nın  verdiği ilk tasarıda sadece "kışkırtılmamış savaş" hali söz konusu  idi. Mussolini Almanya ile ittifakın imzalanması için ısrar edince,  Hitler bundan faydalanarak tasarıdan "kışkırtılmamış" deyimini  çıkartmış ve bu suretle, kendisinin açacağı bir savaşa İtalya'nın da  girmek zorunluluğunu kabul ettirmişti. Mussolini'nin bunu kabul etmesi  ise, Batılıların Balkan devletlerine verdiği garantiyi bir onur  meselesi yapması ve Batılılara her ne şekilde olursa olsun bir cevap  vermek istemesiydi. Yoksa, ittifakın imzasından bir hafta sonra,  İtalya'nın bir savaş için 1942'den önce hazır olamıyacağını kendisi  söylüyordu.

            Çelik Paktın imzası ile Mihver'le Batılılar arasında uçurum adamakıllı  derinleşmiş bulunmaktaydı. Almanya, 27 Nisan 1939 da, İngiltere'nin  kendisini çember içine almak için çaba harcadığını ileri  sürerek, 1935 İngiliz-Alman deniz anlaşmasını feshetmişti. Yine  aynı gün Polonyaya verdiği bir nota ile de, 1934 tarihli Almanya-Polonya  saldırmazlık anlaşmasını feshetti. Arkasından, 31 Mayıs  1939 da Danimarka ile bir saldırmazlık antlaşması imzaladı. Danimarka  Napolyon'a karşı işlediği hatayı tekrar etmemek için, Hitler'e  karşı İngiltere ile işbirliğine gitmeye cesaret edememişti.

            Mihver'in bu faaliyetleri karşısında Batılılar, sadece küçük devletlere  garanti vermenin yetersizliğini gördüklerinden, Sovyet Rusya  ile bir Barış Cephesi ittifakı kurmak için de teşebbüse geçtiler.

            F) Batılıların Barış Cephesi Çabaları

            İngiltere ve Fransa 31 Martta Polonyaya ve 13 Nisanda da Yunanistan  ve Romanyaya, bir Alman saldırısına karşı garanti verdiyseler  de, bu garantilerin etkili olabilmesi için Sovyet Rusya'nın da  bu iki devletin yanında yer alması gerekli görülüyordu. Gerçekte,  Fransa ile Sovyet Rusya arasında 1935 ittifakı mevcuttu. Lakin  bu ittifak sadece Almanya'nın bu iki devletten birine saldırması halini  öngörmekteydi. Halbuki, şimdi bahis konusu olan, küçük devletleri  bir Alman saldırısından korumak ve bunun için işbirliği yapmaktı.  Bu sebeple, ilk önce Fransa 9 Nisandan itibaren böyle bir  anlaşma yapmak için Sovyet Rusya nezdinde teşebbüse geçmiş  ve 15 Nisandan itibaren de İngiltere Sovyetlerle müzakerelere  girişmiştir.

            İngiltere'nin teklifine göre, Sovyet Rusya da bir deklarasyonla  İngiltere ve Fransa'nın yaptığı gibi, Polonya ve Romanyaya garanti  verecek ve verdikleri garantiler sebebiyle İngiltere ve Fransa saldırgan  devletle savaşa tutuşacak olurlarsa ve Polonya ve Romanya  da isterse, Sovyet Rusya Polonya ve Romanya'nın yardımına gidecekti.  Sovyetler 16 Nisanda verdikleri cevapta, mümkünse Polonya'nın  da katılması ile, İngiltere, Fransa ve Sovyet Rusya arasında  bir ittifak imzasını, Sovyet Rusya'nın sınır komşusu olan bütün  devletlerin de katılmasiyle, bütün Doğu ve Orta Avrupa devletlerine  üç büyük devletin garanti vermesini ve birbirlerine ve ayrıca  garanti verilen devletlere yapılacak yardımın ayrıntılarını tesbit eden  bir anlaşmanın yapıtmasını, karşı teklif olarak ileri sürdüler. Üç  büyük devlet tarafından garanti verilecek devletler arasında Türkiye  de bulunuyordu.

            Sovyetlerin bu tekiifi özellikle İngiltere tarafından hoş karşılanmadığı  gibi, Batılılarla Sovyetler arasında bir barış cephesi kurulması  konusunda önemli görüş ayrılıkları doğurdu. Bu görüş ayrılıkları  şu noktalarda toplanıyordu:

            1) Batılılar küçük devletlerin yardımına gitme konusunda, bu  yardımı bu devletlerin istemesini şart koştular. Sovyetler ise, bu devletler  istese de, istemese de, bunlara garanti, verilmesinde ısrar ettiler.  Çünkü Sovyet Rusyaya sınır komşusu olan bu küçük devletlerin  Alman işgali altına düşmesi, bu devleti büyük bir tehlike içine  sokacaktı. Halbuki, Polonya, Romanya, Finlandiya ve üç büyük Baltık  devleti, Alman tehdidi ile Sovyet tehdidi arasında hiçbir fark görmüyordu  ve Sovyet Rusya'nın, yardım bahanesiyle kendilerini işgal  etmesinden korkuyordu. Gerçekten olaylar bu devletlerin ne kadar  haklı olduğunu sonra gösterecektir.

            2) Yine garanti konusunda, Batılılar, sadece Mihver'in "doğrudan  doğruya" tehdidine maruz devletlere garanti verilmesine taraftardılar.  Halbuki Sovyetler "dolayısiyle" tehdide maruz devletlere  de garanti verilmesini istediler. Fakat "dolayısiyle tehdit"in anlamı  neydi? Bu müphem ve sınırı ve kesin niteliği belli olmayan bu  deyime dayanarak, Sovyet Rusya herhangi bir Baltık memleketine  askerlerini sokamaz mıydı? Özellikle İngiltere böyle bir ihtimalden  şiddetle irkildi.

            Bu iki noktadaki görüş ayrılığı, Barış Cephesi görüşmelerini  uzattı. Özellikle İngiltere ile Sovyet Rusya'nın görüşleri arasındaki  mesafe bir hayli uzundu. Fransa ise, biran önce Barış Cephesinin  kurulmasını istiyordu. Bu sebeple İngiltereyi Sovyetlerin görüşüne  eğiltmeye zorladı ve bunda da muvaffak olarak 24 Temmuz 1939 da,  İngiltere, Fransa ve Sovyet Rusya arasında imzalanacak ittifakın tasarısı  hazırlandı. Buna göre, taraflardan birinin bir Avrupa devletiyle  savaşa tutuşması halinde veya bu Avrupa devletinin bir başka  Avrupa devletine "doğrudan doğruya" veya "dolayısiyle" saldırması  halinde, taraflar bütün güçleriyle birbirlerine yardım edeceklerdi.  Gizli bir ek protokola göre, "doğrudan doğruya" veya "dolayısiyle"  saldırıya uğraması söz konusu edilen devletler şunlardı: Finlandiya,  Estonya, Letonya, Litvanya, Polonya, Romanya, Türkiye, Yunanistan  ve Belçika.

            Görülüyor ki, Sovyetler görüşlerini Batılılara kabul ettirmişlerdi.  Fakat buna rağmen ittifakı hemen imzaya yanaşmadılar. İmza işinin,  ittifakın tamamlayıcı parçası saydıkları askeri anlaşmanın hazırlanmasından  sonra yapılmasını ileri sürdüler ve Batılılar bunu da kabul  ettiler. 6 Ağustos 1939'dan itibaren Moskova'da, İngiliz, Fransız ve  Sovyet askeri heyetleri arasında askeri görüşmeler başladı. Lakin  Sovyet delegesi Voroşilov, daha ilk günden itibaren, Almanyaya karşı  savaşın yapılabilmesi için Polonya'nın Sovyet ordularına geçit vermesini  istedi. Polonya ise böyle bir taahhütte bulunmaktan kaçındı.  Çünkü, bir defa, Almanya Polonya'nın böyle bir taahhüdünden haberdar  olduğu takdirde, Almanyayı büsbütün kızdırabilir ve kendisine  saldırmaya kışkırtabilirdi. İkincisi, Polonya topraklarına giren Sovyet  ordularının daha öteye gitmeyip, Polonya'da temelli olarak yerleşmesinden  korkuyordu. Polonya meselesi Moskova'daki askeri görüşmeleri çıkmaza soktu.

            Olaylar ve belgeler sonradan göstermiştir ki, Sovyetlerin 24  Temmuz 1939 ittifakını Batılılarla imzalamaktan kaçınmaları ve Moskova'daki  askeri görüşmelerde Polonya meselesini ortaya atmak suretiyle  bir anlaşmanın meydana gelmesini önlemeleri, samimiyetsiz  ve iki yüzlü bir politikanın sonucu idi. Sovyetler, bir yandan Batılılarla  ittifak ve Barış Cephesi görüşmeleri yaparken, öte yandan da  Almanya ile uzlaşmak ve Doğu Avrupayı Almanya ile paylaşmak için  müzakerelere girişmişlerdi. Moskova'da İngiliz-Fransız-Sovyet askeri  görüşmeleri devam ederken, 23 Ağustos 1939 sabahı, Sovyet  Rusya ile Almanya'nın bir saldırmazlık paktı imzaladıkları haberi bütün  dünyada bir bomba gibi patladı.

            G) Rus-Alman Saldırmazlık Paktı

            Sovyet Rusya ile Almanya arasında, İİ'inci Dünya Savaşının hemen  arifesinde meydana gelen uzlaşmanın başlangıcını tayin etmek gerekirse,  bunu, Avusturya'nın Almanya tarafından ilhakına kadar götürmek  mümkün olur. Anschluss karşısında Batılıların gösterdiği zayıf  tepki, Sovyet Rusya'nın Batılılara karşı hiçbir zaman içinden çıkarmadığı  şüpheyi yeniden kuvvetlendirmiş ve canlandırmıştır. Fakat  Batılılarla Sovyet Rusya arasındaki münasebetlerin dönüm noktasını  Münih Konferansı teşkil etmiştir. Bu konferansta Batılılar Çekoslovakya'nın  parçalanmasını göz göre göre kabul ettikleri gibi  bu devletle bir ittifaka sahip olan Sovyet Rusyayı konferansa davet  etmek lüzumunu duymamışlardı. Batılıların bu tutumuna karşı Sovyet  Rusya'nın tepkisi, Stalin'in 10 Mart 1939 günü Komünist Partisinin  18'inci Kongresinde verdiği söylevde bütün çıplaklığı ile ortaya  çıkmıştır. Bu söylevin dış politika kısmında Stalin, Almanya, İtalya  ve Japonyaya da çatmakla beraber, esas hücumlarını Batılılara  yöneltmiştir. Batılıların saldırganlar karşısındaki "karışmazlık"  politikasını şiddetle tenkit ederek, bu politikanın bir tek anlamı olduğunu,  bunun da Batılıların saldırgan devletleri Sovyet Rusya'nın üstüne  saldırtmak için çatıştıklarını, "Sadece siz Bolşeviklere savaş açınız,  ondan sonra herşey yolunda gidecektir" dediklerini söylemiş  ve "Bununla beraber şunu da unutmamak gerekir ki, karışmazlık politikasının  savunucuları tarafından başlatılan bu büyük ve tehlikeli  oyun kendileri için fiyasko ile sonuçlanabilir" demiştir. Stalin söylevinin  sonunda Rusya'nın menfaatlerini çiğnemeyen bütün devletlerle  ticaret ve barış münasebetlerini kuvvetlendirmeye kararlı olduğunu  da belirtmekteydi.

            Nisan ayı başında Batılıların bir Barış Cephesi kurma teklifini  Sovyet Rusya bu şüpheci ve güvensizlik psikolojisi içinde kabul etti  ve müzakerelere girdi. Lakin öte yandan kendi kararını yürütmekten  de vazgeçmedi. 17 Nisanda Almanyaya başvurarak, ideolojik farklılıkların  iki devlet arasındaki ekonomik münasebetleri engellememesi  gerektiğini söyleyip, bu münasebetleri geliştirmek istedi. Sovyetlerin  bu teşebbüsü ile, Rus-Alman Saldırmazlık Paktı'nın imzasına varan  Sovyet-Alman görüşmeleri ilk adımını atmış olmaktaydı.

            Sovyetlerin bu ilk teşebbüsünün anlamını Almanya kavramakta  gecikmedi. Hitler dış politika konusunda 28 Nisanda Reichstag'da  verdiği uzun bir söylevde, Batılılara çattığı halde Sovyet Rusya'dan  ve "Yahudi Marksizmi"nden hiç söz etmemişti. Bu, Hitler'in  şimdiye kadar hiç yapmadığı bir şeydi. Hitler'in verdiği bu işareti  bu sefer Sovyetler cevapsız bırakmadı. On yıldır kollektif barış  politikasının öncülüğünü ve savunuculuğunu yapan Dışişleri Bakanı  Maxime Litvinov 3 Mayısta azledildi ve yerine Vyaçeslav Molotov  getirildi. "Yahudi" Litvinov'un yerine "hakiki Rus" Molotov'un getirilmesi,  kendisini Berlin'in Yahudi düşmanları nazarında şayanı kabul  bir müzakereci yapıyordu. Molotov'un Dışişleri Bakanlığına getirilmesi  Sovyetlerin dış politikasında bir dönüşü ifade etmekteydi,  lakin özellikle Batılılar tarafından bu o zaman anlaşılamamıştı.

            Sovyetlerin ekonomik münasebetleri geliştirme teklifini Almanya  müsait karşılamıştı. Lakin Molotov, Sovyet dış politikasının başına  geçince işi ağırdan almaya başladı. 20 Mayıs günü Moskova'daki  Alman Büyükelçisi ile yaptığı bir görüşmede, bir ticaret anlaşmasının  imzalanabilmesi için, bu hususta gerekli "politik esaslar"ın da  kurulması gerektiğini bildirdi. Yani Sovyet Rusya Almanya ile bir  de siyasal anlaşma yapmak istiyordu.

            Sovyetlerin siyasal anlaşma yapma şartı, bir on gün kadar Nazi  liderlerini tereddüde sevketmiş görünüyor. Çünkü, bir İngiliz-Rus  anlaşması muhakkak görünmüş ve Almanya ile girişeceği görüşmeleri  Sovyetlerin İngiltereye karşı bir koz olarak oynamasından korkulmuştur.  Fakat Mussolini'nin 30 Mayısta Hitler'e gönderdiği gizli  memorandumda, İtalya'nın 1942 yılı sonuna kadar savaşa katılamıyacağını  bildirmesi Hitler'in kararını değiştirmesinde önemli rol  oynamıştır. Bu sebeple, Haziran başından itibaren, siyasal anlaşma  konusunda Sovyetlerle müzakerelere girişilmiştir. Lakin bu sefer Moskova  Almanya'dan şüphe ve Almanya'nın, Batılılarla yapılan müzakereleri  kundaklayıp, Sovyet Rusyayı yapayalnız bırakmasından endişe  etmiştir. Bu sebeple Sovyetler Almanya ile müzakereleri sürüncemede  bırakma yoluna gitmişlerdir. Fakat Ağustos ayından itibaren  her iki taraf için de durum değişmiştir. 6 Ağustosta Moskova'da  başlayan İngiliz-Fransız-Sovyet görüşmelerinde, Polonya'nın  Sovyet askerlerine geçit vermesinde Batılıların müsait davranmaması  Sovyetleri Almanyaya döndürmüştür. Bunun yanında, Almanya ile  Polonya arasındaki Dantzig buhranı gittikçe şiddetlenmekteydi ve  Hitler 1 Eylülde Polonyaya karşı harekete geçmeye karar vermişti.  Polonya meselesi Almanyayı İngiltere ve Fransa ile de çatışmaya  götüreceğine ve İtalya da savaşa katılamıyacağına göre, Sovyet  Rusya ile bir saldırmazlık paktı önem kazanıyordu. Bu sebeple, Sovyetler  12 Ağustosta Almanyaya başvurup siyasal anlaşma görüşmelerine  başlamasını teklif ettiği zaman, Almanya buna dört elle sarıldı.  Anlaşmanın müzakere ve imzası için Dışişleri Bakanı Ribbentrop  derhal Moskovaya gitmek istedi. Fakat Moskova, saldırmazlık  antlaşmasının esasları hazırlanıp tesbit edilmeden böyle bir ziyareti  kabule yanaşmadı. Böylece, bir hafta daha diplomatik müzakerelerle  geçti. Hitler ise acele ediyordu. Nihayet dayanamayıp, 20 Ağustosta  Stalin'e bir mesaj göndererek, Almanya'nın Polonyaya karşı harekete  geçmek üzere olduğunu açıkça söyleyip saldırmazlık paktının  hemen imzasını istedi. Stalin bu isteği kabul etti ve 23 Ağustos  günü öğleyin Moskovaya ulaşan Ribbentrop derhal Sovyet liderleri  ile görüşmelere oturdu. 24 Ağustos sabahının ilk saatlerinde Rus-Alman  Saldırmazlık Paktı imzalandı. Bununla beraber antlaşmaya 23  Ağustos tarihi kondu.

            Rus-Alman Saldırmazlık Paktı'na göre, taraflar birbirlerine  saldırmayacaklar, birisi bir üçüncü devletle savaşa tutuşursa, diğer  taraf bu üçüncü devlete hiçbir şekilde yardım etmiyecek, taraflardan  birine yönelen bir devletler grubuna katılmıyacaklar ve nihayet,  ortak menfaatlerini ilgilendiren meselelerde birbirleriyle temas  edeceklerdi. Antlaşma on yıl için imzalanmıştı.

            Pakt'a ekli gizli bir protokol, Sovyetlerin Barış Cephesi  müzakerelerindeki gerçek niyetlerini de açığa vurmaktaydı. Bu protokola  göre, Litvanya'nın kuzey sınırının yukarısında kalan Baltık bölgesi  yani Finlandiya, Estonya ve Letonya, Sovyet nüfuz alanı oluyordu.  Litvanya Almanya'nın nüfuzuna bırakılmıştı. Bununla beraber, her iki  devlet, Polonya'nın Vilna bölgesinin Litvanyaya ait olduğunu da kabul  ediyordu. Polonyaya gelince; bu devlet de Sovyet Rusya ile Almanya  arasında paylaşılmaktadır. Narev, Vistül ve San nehirlerinin  meydana getirdiği çizginin doğu kısmı Sovyet nüfuzu, batı kısmı da  Alman nüfuzuna bırakılıyordu. Polonya'nın bağımsız bir devlet olarak  kalıp kalmıyacağına, ileride duruma göre karar vereceklerdi. Nihayet,  yine bu protokol ile Almanya, Sovyet Rusya'nın, Romanyaya  ait Besarabya'yı eline geçirmesine razı oluyordu.

            Barış Cephesi müzakerelerinde Sovyet Rusya'nın, Baltık memleketlerine  garanti verilmesinde ve Polonya'nın da Sovyet askerine  geçit vermesinde ısrar etmesinde, gerçek niyetlerinin ne olduğunu  bu protokol bu şekilde gün ışığına çıkarmış olmaktaydı.

            Sovyetler Almanya ile bu kazançlı antlaşmayı yapınca, Moskova'daki  İngiliz ve Fransız askeri heyetlerine, 25 Ağustosta, "şartların  değişmiş olması dolayısiyle" artık görüşmelere devama lüzum  kalmadığını bildirerek, aylardanberi oynamakta oldukları komediyi  sona erdirdiler.

            Ğ) Savaşın Çıkması

            Rus-Alman Saldırmazlık Paktı Hitler'i, Bismarck'ın kabusundan  kurtarmıştı. Almanya iki cepheli savaş tehlikesinden kurtulmuştu. Artık  Polonya meselesini kesin olarak çözümleyebilir ve arkasından  emin olduğu için de, Batılılarla savaşı rahatlıkla göze alabilirdi.  Yıllardanberi Batılıların Almanyayı kendi üzerine saldırtmak için  çalıştıklarını iddia eden Sovyet Rusya, şimdi son anda, herhalde pek de  ahlaki olmayan bir dönüşle, Almanyayı Batılılara saldırmakta serbest  bırakmış oluyordu.

            İngiltere bu durumu açık olarak gördüğünden, Rus-Alman Saldırmazlık  Paktı'na cevap olarak, 25 Ağustos 1939 da Polonya ile bir  ittifak antlaşması imzaladı. Buna göre, bir Avrupa devleti tarafından,  birine bir saldırı olursa veya kendilerinin veya Dantzig Serbest  Şehri'nin, Belçika ve Hollanda ile Litvanya'nın bağımsızlığı, yine bu  Avrupa devleti tarafından "doğrudan doğruyan veya dolayısiyle"  tehdit edilirse, birbirlerine bütün güçleriyle yardım edeceklerdi. Burada  "bir Avrupa devleti" ile sadece Almanya kasdetilmişti.

            31 Martta yatıştırma politikasından ayrılan İngiltere artık zarlarını  kesin olarak atmış oluyordu. Fakat İngiltere'nin 23 Ağustos  Paktı'na vermiş olduğu bu cevap savaşı önliyemedi.

            Almanya'nın 27 Nisan 1939 da, 1934 tarihli Almanya-Polonya  Saldırmazlık Andlaşması'nı feshetmesinden sonra Dantzig buhranı  her gün şiddetini attıran bir hızla gelişti. Şimdi Batılıların da desteğini  kazanan Polonya'nın Dantzig ve Koridor bölgelerini Almanyaya  terketmemekte diretmesi, Almanyayı büsbütün sinirlendirdi. Avusturya  ve Südetler meselesinde olduğu gibi. Dantzig'deki Nazi Partisinin  faaliyetlerini kışkırttı. Dantzig Nazileri Berlin'den aldıkları direktifle,  Mayıs ayından itibaren ortalığı büsbütün karıştırmaya başladılar. Bütün  bu karışıklıkları Dantzig Gauleiter'i Forster idare ediyordu. Mayıs  ayının sonlarından itibaren Dantzig Nazileri saldırılarını Polonya,  gümrük memurlarına yönelttiler. Alman basını da durmadan Polonyaya  hücum ediyordu. Tabii Polonya basını da bu hücumları cevapsız  bırakmadı. Durum gittikçe gerginleşiyordu. İngiltere ve Fransa  Almanya nezdinde teşebbüslerde bulunarak buhranın giderilmesine  çalıştılar. Fakat Hitler'i yumuşatmak mümkün değildi. Ağustos başında  durum daha da gerginleşti. Dantzig hükümetinin, birçok yerde  Polonya gümrük memurlarının geri çekilmesini istemesi, Dantzig  hükümeti ile Polonya'nın münasebetlerini gerginleştirdi ve Polonya  Dantzig hükümetine karşı sert bir durum aldı. Bunun üzerine Almanya  da Polonyaya ihtarda bulunarak, Dantzig tehdit edildiği takdirde,  Polonya-Almanya münasebetlerinin bozulacağını ve bundan da Polonya'nın  sorumlu olacağını bildirdi.

            Rus-Alman Saldırmazlık Paktı'nın imzasından sonra Hitler'in  durumu daha da sertleşti ve olaylar hızla akmaya başladı. Bir savaşı  önlemek için diplomatik faaliyet birdenbire arttı. Amerika  Cumhurbaşkanı Franklin Roosevelt, 23 ve 24 Ağustosta Almanya,  Polonya ve Oslo Grubu devletlerine (İsveç, Norveç, Danimarka, Belçika,  Lüksemburg ve Hollanda) mesajlar göndererek barışı kurtarmak  için çaba harcamalarını istedi. Roosevelt aynı mesajları Papa  Xİİ'inci Pius ile Kanadaya da göndermişti. Bütün bu devletler mesajlar  yayınlayarak barışın kurtarılması ricasında bulundular. 28 Ağustosta  Belçika Kralı ile Hollanda Kraliçesi, ortak olarak, aracılık teklifinde  bulundular. İngiltere son bir çaba harcıyarak, Almanya ile Polonyayı  müzakere masasına oturtmak istedi. İngiltere'nin 28 Ağustosta  yaptığı bu teklife Almanya razı olmuş göründü ve "tam yetkili"  bir Polonya temsilcisinin 30 Ağustos akşamına kadar Berlin'e  gelmesini istedi. Açıktı ki, Hitler Avusturya Başbakanı Schuschnigg'e  1938 ve Çekoslovakya Cumhurbaşkanı Hacha'ya 1939 da yaptığını  şimdi aynen Polonyaya da yapmak istiyordu. Fakat Polonya'nın "tam  yetkili" temsilcisi Berlin'e ancak 31 Ağustosta gelebildi. Hitler, vermiş  olduğu sürenin geçmiş olduğunu ileri sürerek bu temsilci ile  görüşmeyi reddetti. 1 Eylül 1939 sabahından itibaren, hazır bekleyen  Alman orduları, savaş ilan etmeksizin Polonya topraklarına girmeye  başladı.

            Bu durum karşısında Polonya, İngiltere ve Fransadan vermiş oldukları  garantiyi yerine getirmelerini istedi. İngiltere ve Fransa Almanyaya  ültimatom vererek, Almanya askerlerini Polonya topraklarından  çekmediği takdirde, Polonyaya karşı taahhütlerini yerine getireceklerini  bildirdiler. Almanya bu ültimatoma cevap bile vermedi.  Bunun üzerine 3 Eylül 1939 günü İngiltere ve Fransa Almanyaya savaş  ilan ettiler.

            İİ'inci Dünya Savaşı başlamıştı.

            :::::::::::::::::

            Vİİİ

            Türkiye'nin Dış Politikası (1919-1939)

            1

            Milli Mücadelede dış Münasebetler

            Türk Milli Kurtuluş Mücadelesinin temel amacı, tarih içindeki  ömrünü tanamlıyarak savaşla beraber yıkılan, dağılan ve her taraftan  istilaya uğrayıp Batı sömürgeciliğinin iştahına konu teşkil eden  Osmanlı İmparatorluğunun enkazı ve yıkıntılarından Türk olan kısmı  kurtarıp yepyeni ve Milli bir devlet yaratmak olduğuna göre, Kurtuluş  Mücadelesinin dış münasebetlerine de bu amacın egemen olması  tabi idi. Atatürk'ün deyimi ile, Milli Kurtuluş Mücadelesinin dış  politikasının temel ilkesi "milletin dahili ve harici istiklali"nin  tanıtılması ve "her milletin kendi mukadderatına kendisinin hakim olması...  hakkımızın bilakaydü şart tanınması" Milli Kurtuluş Mücadelesi  herşeyden önce dışarıya, istilacılara yönelmiş bir hareket olduğu  içindir ki, bu mücadelenin teşkilatlanmasında ilk büyük adımı  teşkil eden Erzurum Kongresi kararları da, Sivas Kongresinden farklı  olarak, esas itibariyle, dışarıya, bütün dünyaya hitap etmiştir. Bu  sebepledir ki, bu kararlar Milli Mücadele diplomasinin de temel ilkeleri  olmuştur. "Milli sınırlar dahilinde bulunan bütün vatan parçalarının  bütünlüğü", "birbirlerinden ayrılmazlığı", "Her türlü yabancı  işgal ve müdahalesine karşı... milletin bir bütün olarak savunma ve  karşı koyması", "Manda ve himaye (nin) kabul olunamaz"lığı, Milli  Mücadele sırasındaki dış münasebetlerde daima gözönünde tutulacak  esas ilkeler olacaktır.

            A) Sovyet Rusya ile Münasebetler

            Milli Mücadele sırasındaki Türk-Sovyet münasebetleri, iki devlet  arasında bugüne kadar mevcut olan münasebetlerin en ilgi çekici  safhasını teşkil eder.

            Daha Ankara'da 23 Nisan 1920 de Milli Hükümet kurulmadan  önce Sovyetler Türkiye ile de ilgilenmişler ve gerçekleştirmek istedikleri  "Dünya Proleter İhtilali"nde Türkiyeye de yer ayırmışlardı. Bu  dünya ihtilalini gerçekleştirmede Bolşevikler dünya memleketlerini  iki kısma ayırarak, her kısımda uygulanacak taktiği ve bunun desteğini  de buna göre tesbit etmişlerdi. Batı Avrupa'nın endüstriyel  memleketlerinde bu ihtilalin dayandığı sanayi işçileri (proleterler)  ve bunları teşkilatlandıran komünist partileri idi. Orta Doğu ve Asyayı  içine alan Doğu'da bir sanayi ve dolayısiyle bir işçi kitlesi olmadığı  için ve bu iki bölgedeki memleketler batı sömürgeciliği altında  bulunduğundan, buralarda dünya proleter ihtilalinin öncülüğünü  köylüler ve batı sömürgeciliğine karşı bağımsızlık mücadelesini  yürüten milliyetçi burjuvazi yapacaktı. Fakat bu arada, çekirdek  halindeki komünist partileri, milliyetçi burjuvazinin milli kurtuluş  mücadelesini bir proleter ihtilaline çevirecekti. Milliyetçi burjuvazinin  milli kurtuluş hareketi gerçekleştiği takdirde Batının sömürgeleri  elinden çıkacağından, batı kapitalizminin ham madde kaynağını  ve dolayısiyle en kuvvetli desteğini teşkil eden bir unsur ortadan  kalkarak batı kapitalizmi zayıflıyacak ve tam bu sırada işçilerin  komünist partisinin ele alacağı bir ihtilal ile bütün kapitalizm  yıkılarak, Doğu'da ve Batı'da bütün memleketlerde Sovyet rejimi bir  anda kurulmuş olacaktı. Bütün bu faaliyetleri 1919 Martında kurulan  Komünist Enternasyonali (İİİ'üncü Enternasyonal) idare edecekti.

            Sovyet Rusya 1919 Martından itibaren Türkiyeye de bu açıdan  bakmış ve bu amaçlarını ve bu konudaki ümitlerini bütün Milli Mücadele  boyunca devam ettirmiştir. Milli Mücadeleye karşı Sovyetlerin  davranışının temel noktası budur.

            Bu sebepledir ki, Komünist Enternasyonalinin Yürütme Komitesi  1 Mayıs 1919 günü "Dünya İşçilerine" yayınladığı bir demeçte birçok  memleketleri grup grup ele aldığı ve bütün memleketlerde "işçi  ve askerler"e hitap ettiği halde, "Türkiye'nin İşçi, Asker ve Köylüleri"ne  ayrı bir paragraf ayırmış ve Anadolu'daki milli kımıldanışları  kastederek, başladıkları "ihtilal"in sonunu getirmelerini, "kendi  Kızıl Ordusu"nu ve "işçi, asker ve köylü Sovyetleri"ni kurmalarını  istemiştir. Demecin sonunda, "Büyük Komünist Enternasyonali 1919  da doğdu. Büyük Enternasyonal Sovyet Cumhuriyeti 1920 de doğacaktır"  deniyordu.

            Sivas Kongresinin sona ermesinden iki gün sonra, 13 Eylül 1919  da, Sovyetler, "Türkiye İşçi ve Köylülerine" hitaben, Dışişleri Bakanı  Çiçerin ve Sovyet Dışişleri Bakanlığı "Müslüman Yakın Doğu  Dairesi" başkanı Neriman Nerimanov'un imzası ile ikinci bir demeç  yayınladılar. Oldukça uzun olan demeçte ilgi çeken nokta, doktriner  konulara değinilmeksizin, esas itibariyle İngiltereye hücum edilmesiydi.  İkinci önemli nokta da, satılmış paşa ve vezirlerden söz edilerek  İstanbul hükümetine hücumda bulunulmasıydı. Gerek bu hücumlar,  gerek İngiltere'nin İstanbul'u ve Boğazları ele geçirdiğinden,  Türkiye, İran, Afganistan ve Kafkasları egemenliği altına almak üzere  olduğundan söz edilmesi, Rusya'da yine Batılıların kışkırtmasiyle  başlamış olan iç savaş karşısında, Sovyetlerin, Erzurum ve Sivas  Kongreleri ile başlamış olan Milli Mücadeleyi desteklemeye hazırlandıkları  kanısını vermektedir. Bu durum karşısında Türk anavatanının  kurtarılmasının ancak Türk işçi ve köylüsünün çabasına kaldığını  belirten demeç, "Rus İşçiler ve Köylüler Hükümeti"nin "kardeşlik  elini" uzatmaya hazır olduğunu da belirtiyordu. Öte yandan,  bu demecin, Komünist Enternasyonali tarafından değil de, Sovyet  Dışişleri Bakanlığı tarafından yayınlanmış olması da üzerinde durulacak  bir noktadır.

            Nitekim, Sovyetlerin bu 13 Eylül 1919 demecinin anlamı, Dışişleri  Bakanı Çiçerin'in, 1919 Aralık ayında, Bütün Rusya Sovyetlerinin  Vİİ'inci Kongresine sunduğu raporda daha açık bir şekilde ifade edilmiştir.  Çiçerin, raporunda, "Uyanan Doğu" dan söz ederek, İran, Çin,  Kore, Türkiye ve Mısır'da "Avrupa ve Amerikan kapitalizmine karşı"  kaynaşma ve hareketlerin gün geçtikçe daha somut bir hal aldığını  söylemiş ve "Kaybolmuş hürriyetlerinin tekrar kazanılması için yaptıkları  mücadelede Müslüman dünyasına yardım etmek hususundaki  samimi arzumuzu Türklere ve her Müslüman ırkına mutantan bir şekilde  ilan ettik" demiştir.

            Mamafih, bu Sovyet uvertürlerine cesaret veren olayın, Mustafa  Kemal'in Erzurum Kongresin'de, "kuvvei maneviyenin takviyesine medar  olmak üzere," "istiklali millilerini tehlikede gören ve her taraftan  istilaya maruz kalan Rus milleti"nin yapmış olduğu mücadeleyi  ve kazandığı başarıyı zikretmesi olduğu anlaşılmaktadır.

            Öte yandan, 1919 yılının sonu ile 1920'nin başında ortaya çıkan  bir Türk-Sovyet yakınlaşması ihtimali özellikle İngiltere'de büyük  bir endişe ile karşılanmış ve hatta 1920 Mayısında Londra'da bir  Sovyet-İngiliz anlaşmasının görüşmeleri yapılırken, Başbakan Lloyd  George, bu anlaşmaya, Sovyetlerin "Kemalistlere" yardım etmemesi  şartını koydurmak istemiş ve Sovyetler de bunu reddetmişlerdir.  Fakat İngilizlerin 16 Mart 1920 de İstanbulu işgal ile Meclisi Mebusanı  kapatmaları ve birçok milletvekillerini tevkif etmeleri, Mustafa  Kemal'i ister istemez Sovyet Rusyaya dönmeye zorlayan bir olay  teşkil etmiştir. Çünkü, Meclisi Mebusan'ın kapatılması ile Türk Milleti  temsilsiz kalmış oluyordu. Bunun içindir ki, Milli Mücadelenin  önemli bir adımı daha atılarak, 23 Nisan 1920 de Ankara'da Türkiye  Büyük Millet Meclisi açılmış ve Milli Mücadele kendi hükümetine kavuşmuştur.  Şüphesiz istilacılar milli hareketin bu gelişme ve kuvvetlenmesine  karşı tepkisiz kalmayacaktı ve dolayısiyle mücadele de  şiddetlenecekti. Bir yandan milli hükümetin diplomatik alanda tanınması  meselesi, öte yandan, içinde bulunduğu her bakımdan yalnızlık  dolayısiyle yardıma olan ihtiyaç, Sovyetlerle ilk elden temasa geçmeyi  zorunlu kılmıştır.

            T.B.M.B.'nin açılmasından üç gün sonra, 26 Nisan 1920 de Mustafa  Kemal, Lenin'e gönderdiği bir mektupla, Ankara ve Moskova  arasında normal münasebetlerin kurulmasını, "askeri ve siyasi bir  ittifak ile", "yabancı emperyalizmine karşı" birlikte mücadele edilmesini  istemiş ve Ankara Hükümetinin Milli Misak'a dayanan politikasını  açıklamıştır. Bunun arkasından, Sovyet hükümetinin 3 Aralık  1917 de "Rusya ve Doğu Müslümanlarına" yayınladığı demeç  T.B.M.M.'nin 9 Mayıs 1920 günlü oturumunda alkışlarla okunmuştur.  Rusya içindeki ve dışındaki Müslüman halkları Bolşevik rejimini  desteklemeye ve Avrupa emperyalizmine karşı ayaklanmaya davet  eden bu demeçte, çarlık Rusyasının Türkiyeyi parçalıyan anlaşmaları  Bolşevik hükümetin tanımadığı ve özellikle İstanbul'un "Müslümanların"  elinde kalması gerektiği belirtilmekteydi.

            Mustafa Kemal'in Lenin'e yazdığı mektuba, 3 Haziran 1920 de  Sovyet Dışişleri Bakanı Çiçenin cevap vermiştir. Bu mektupla Sovyet  hükümeti, T.B.M.M. Hükümetini resmen tanımış ve iki hükümet  arasında diplomatik münasebetler resmen kurulmuştur. Bununla beraber,  Çiçerin'in cevabında herhangi bir ittifaktan söz edilmiyordu.  Sovyetlerin Ankara ile ittifaktan kaçınmalarının sebepleri vardı. Bir  defa, Sovyet hükümeti bu sırada İngiltere ile bir ticaret anlaşması  yapmak için çalışıyordu. İngiltere'den almaya muhtaç bulunduğu birçok  maddeler vardı. Türkiye ile İngiltereye karşı bir ittifak bu ticaret  anlaşmasına engel olabilirdi. İkincisi, Sovyetler komünist olmayan  memleketlerle ittifakı kendi bakımlarından uygun görmüyorlardı. Üçüncüsü,  bu sırada Polonya savaşı, Wrangel ve Gürcistan'daki Menşeviklerle  uğraşmaktaydılar. Türkiye ile ittifak, Rus askerlerinin de  Yunanlılara karşı mücadelesini gerektirebilirdi. Halbuki bunu yapacak  durumda değildi. Nihayet, Mustafa Kemal de mücadelenin daha  başında idi. Sovyetlere göre, başarı kazanıp kazanamıyacağı şüpheliydi.

            Ankara ile Moskova arasında resmi münasebetler bu şekilde  Haziran başında kurulmuş olmakla beraber, Mayıs ayı başında Şerif  Manatov (aslen Başkır) adlı gayrı resmi bir Sovyet temsilcisi Ankaraya  gelmiş bulunuyordu. Öte yandan, Müttefikler Sevres barış antlaşmasını  da hazırlamışlar ve bu antlaşmayı imzalıyacak İstanbul hükümeti  temsilcileri 2 Mayısta İstanbul'dan hareket etmişti. Bu antlaşmanın  uygulanmasına ancak kuvvetle karşı konabilirdi. Bu kuvveti  sağlamak için de Sovyet Rusya'dan yardım almak zorunluydu.  Bu sebeple, "bir dostluk muhadesi akdetmek ve ihtiyacımız olan  para ve her nevi harb malzemesini teminatı için Dışişleri Bakanı Bekir  Sami Bey başkanlığında bir delegasyon, 11 Mayısta Ankara'dan hareketle  19 Temmuzda Moskovaya ulaştı. Dostluk antlaşmasının esasları  24 Ağustosta hazır olmakla beraber, Bekir Sami Bey'in bu antlaşmayı  imzalaması mümkün olmadı. Çünkü Sovyetler, Bitlis, Van  ve Muş illerinin Ermenistan'a terkedilmesini istediler. Bu suretle,  Sovyetlerin Anadolu'daki doktriner emellerinden başka, siyasi ve  emperyalist emelleri de ortaya çıkmıştı.

            Fakat Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Türk Kuvvetleri Eylülde  taarruza geçip, Sarıkamış ve Kars'ı aldıktan sonra Gümrüyü  de ele geçirince, Menşevik iktidarı altındaki Ermeni hükümeti barışa  yanaşmak zorunda kaldı ve 3 Aralık 1920 de Ermenistanla Gümrü  barış antlaşması imzalandı. Bu arada, Bolşevikler de Ermenistan'da  İktidarı ele geçirmişlerdi. Bu şekilde Ermenistan meselesi kendiliğinden  çözümlenmiş oluyordu. Kazanılan bu zaferler üzerine Sovyetler  Milli Mücadeleye daha fazla önem vermeye başlamışlardır.

            Doğu cephesinde bu başarılar kazanılmakla beraber Batı'da şartlar  kötüleşmeye doğru gitmekteydi. Hazırlanmış olan barış şartlarını  Türk Milletine zorla kabul ettirmek isteyen Müttefikler Yunanlıları  serbest bırakmışlar ve Yunanlılar Haziran'da İzmir bölgesinden  doğuya doğru hareket ederek Batı Anadoluyu işgale başlamışlardı.  Yunanlılar Ekim ayı sonunda Bursa'dan taarruza geçtiler. 10 Ağustos  1920 de İstanbul hükümeti Sevres antlaşmasını imza etti. Şimdi  düşmana karşı muharebe alanlarında savaş başlamıştı. Silah, cepane  ve askeri malzemeye ihtiyaç vardı. Bekir Sami Bey heyeti Moskova'da  Sovyetlere bu konudaki ihtiyaç listesini de bildirmiş, lakin  siyasal anlaşma imzalanamadığı için, yardım konusunda da bir şey  elde edilememişti. Bu sebeple, Mustafa Kemal 29 Kasım 1920 de Dışişleri  Bakanı Çiçerin'e bir telgraf göndererek, "Batılı emperyalistlere  karşı" birlikte mücadele için "yakın bir ittifakın kurulmasını" istemiştir.  Öte yandan, General Ali Fuat Cebesoy Moskova büyükelçiliğine  atanmış ve elçilik heyeti 1920 Aralık ayı başında Ankara'dan Doğu  Anadolu yoluyla Moskovaya hareket etmiştir. Esasen Sovyetler  de Ekim ayında Budu Mdivani başkanlığındaki elçilik heyetlerini Ankaraya  göndermiş bulunuyorlardı.

            General Ali Fuat Cebesoy başkanlığındaki Türk elçilik heyeti  19 Şubat 1921 de Moskovaya ulaşmış ve 26 Şubatta siyasal anlaşma  müzakereleri başlamıştır. İttifak tekrar söz konusu olmuş ise de,  yukarıda açıkladığımız sebeplerden ötürü Sovyetler ittifaka yine  yanaşmamışlardır. Sadece 16 Mart 1921 de Türk-Sovyet Dostluk Antlaşması  imzalanmıştır. Bu arada Moskova'da bulunan Afganistan  heyeti ile de 1 Mart 1921 de bir dostluk antlaşması imzalanarak  iki devletle birden münasebetler kurulmuş olmaktaydı. Şüphesiz,  Sovyetlerle imzalanan dostluk antlaşması çok daha önemli olup,  T.B.M.M. Hükümetinin Batıya karşı durumunu kuvvetlendirmekteydi.

            16 Mart 1921 Antlaşması ile Sovyetler, Sevres Antlaşmasını tanımayıp,  28 Ocak 1929 tarihli Misakı Milli'de belirtilen sınırlar içindeki  Türkiyeyi tanıyorlardı. Antlaşmanın 4'üncü maddesine göre iki devlet,  Doğu milletlerinin milli kurtuluş hareketleri ile Rus işçisinin yeni  bir sosyal düzen kurma mücadelesi arasında ortak noktalar olduğunu  kabul ve bütün milletlerin bağımsızlık, hürriyet ve arzu ettikleri  hükümet sistemini seçme hakkını tanıyorlardı. Nihayet, (5'inci madde  ile) Sovyetler, Boğazlar ve İstanbul üzerindeki Türk egemenliğini  tanıyorlar ve buna karşılık Türkiye de Boğazlar statüsünün sadece  Karadenize kıyıdar devletler tarafından tesbitini kabul ediyordu.

            Bu antlaşmanın yapıldığı gün Sovyet hükümeti İngiltere ile de,  istediği ticaret anlaşmasını yapmıştı. Bu sebeple, Türk-Sovyet  antlaşmasından sonra Sovyetlerin Milli Mücadeleye yaptıkları yardım  birdenbire artmıştır. Sovyetler Milli Mücadeleye hem askeri malzeme  yardımında bulunmuşlar ve hem de para yardımı yapmışlardır.

            Bununla beraber, dostluk antlaşmasının imzasına ve yapılan  yardımlara rağmen, Türk-Sovyet münesebetleri sağlam bir güvenlik  havasına girememiştir. Bunun da başlıca sebebi komünizm meselesi  olmuştur. Mustafa Kemal, "Bizim Ruslarla olan münasebet ve  muhadenetimiz ancak iki müstakil devletin ittihad ve ittifak esaslariyle  alakadardır" demiş ve Sovyet hükümetiyle olan münasebetlerle,  komünizmin Anadoluya sokulması meselesini birbirinden ayırarak,  birincisine ne kadar taraftar olmuş ise, ikincisine de o kadar  karşı gelmiştir. Halbuki Sovyetler ise, Türk Milli Kurtuluş hareketine  yardım ederken, bunu bir proleter ihtilali şekline sokmak için  çalışmışlardır. Bunun için de daha 1919 yılından itibaren İstanbul'da  ve Anadolu'da komünist propagandasına başlamışlar ve propaganda  broşürleri dağıtmışlardır. Türk komünistlerinden Baytar Salih  Zeki ile Şerif Manatov ise 1920 Haziranında Türkiye Komünist Partisi'ni  kurmuşlardır. Bu parti 14 Temmuzda yayınladığı ilk demecinde,  "sultanların mutfakiyeti ile olduğu kadar, Mustafa Kemal'in sahte  politikası ile de mücadeleyi ilan" etmiştir. Bu durum karşısında  Şerif Manatov sınır dışı edildiği gibi, Komünist Partisi de yasaklanmıştır.  Buna karşılık Mustafa Kemal, komünist propaganda ve  kışkırtmalarını kontrol altına almak için yakın arkadaşlarına, Resmi  Komünist Fırkası'nı kurdurmuştur. "Allah'ın inayetiyle" kurulduğu ilan  edilen bu Fırka, başlangıçta açıkladığı beyannamesinde, komünizm,  İslamiyet ve milliyetçilik esaslarını birleştiren bir görüşü benimsediğini  açıklamış ise de, esasında Fırka "Türk Milletinin vahdeti"ni korumak  için alınmış bir tedbir olmuştur. Mustafa Kemal de, Türkiye-Sovyet  münasebetlerini, "iki devlet arasında avamili tabiiyeden mütahassıl  tesanüt" olarak nitelendirmiş ve "Biz ne Bolşevikiz, ne de  komünist, ne biri, ne diğeri olamayız. Çünkü biz milliyetperver ve dinimize  hürmetkarız" demiştir. Mustafa Kemal ve Ankara Hükümetinin  komünistlere karşı bu tutumu, Sovyetlerde daha o zaman "dünkü  dostu silkip atmak için münasip bir fırsat arıyacağı" kanısını uyandırmış  ve bu sebeple Anadolu'daki milli kurtuluş hareketini bir komünist  ihtilali haline getirmeye çalışmışlardır. Yardım meselesine gelince,  Anadolu'daki milli zaferin kendi yardımları ile gerçekleşmesi  halinde, bunun Batı sömürgeciliği altında bulunan bütün İslam dünyası  üzerinde yapacağı geniş etkiyi özellikle gözönünde tutmuşlardır.  Bunun içindir ki, Ankara Hükümeti ile dipiomatik münasebetleri  kurduktan sonra, 1-8 Eylül 1920 de Baku'da bir "Doğu Milletleri Kongresi"  toplamışlardır. 1891 kişinin katıldığı bu kongrede, Anadolu'dan  gidenler 235 kişi ile en kalabalık grubu teşkil etmekteydi. Mamafih,  T.B.M.M. Hükümeti bu kongreye resmi temsilci göndermemiş, sadece  Dr. İbrahim Tali'yi gözlemci olarak göndermiştir. Bir dünya proleter  ihtilalinin yakın olduğu inancı ile düzenlenen bu kongrede Mutişev  adlı bir Kafkas delegesinin söylediği şu sözler ilgi çekicidir:  "Mustafa Kemal'in hareketi bir milli kurtuluş hareketidir. Biz bunu  destekliyoruz, çünkü emperyalizme karşı yaptığımız mücadele sona  erer ermez, bu hareketin bir sosyal ihtilale inkılab edeceğine inanıyoruz."

            Komünizm meselesinin ilgi çeken yönlerinden biri de, Milli Mücadele  savaş alanlarında gücünü gösterdikçe, milli hükümetin komünistlere  karşı kovuşturmasının şiddetlenmesi olmuştur. Bu da Sovyetler  tarafından tepkisiz kalmamıştır. 1922 Temmuzunda Karl Radek  Izvestiya'da şöyle yazıyordu: "Ankara Hükümetinin, Türkiyeyi  kurtarabilmesi için, proleter ihtilali ile birleşmekten başka bir  politika izleyemiyeceğini anlaması kesin bir zorunluluktur". Büyük  Zafer'den sonra komünistler hakkında yapılan gayet sert kovuşturma  ve tutuklamalar, Moskovayı daha da sinirlendirmiş ve Moskova'da  yayınlanmakta olan Kızıl Şark adlı derginin 7 Kasım 1922 günlü  sayısında, "Türkiye Komünist Fırkası Umumi Katibi ve Komünist  Enternasyonalin Üçüncü Kongresine katılan Türk delegasyonu reisi"  Salih Hacıoğlu imzasiyle yayınlanan bir demeçte, "Burjuva Beyefendiler"  diye Mustafa Kemale ve Ankara Hükümetine şiddetle çatılarak  şöyle denilmiştir: "Hayır Beyler Hayır! Türkiye Komünist Fırkası  yaşıyor... Ve işçi ve köylü sınıfı mevcut oldukça yaşıyacaktır.  Türkiye Komünist Fırkası milletlerarası ihtilalci proletarya ordusunun  Türkiye'deki bir koludur. Sizler partiyi, polisin emri, Heyeti Vekile  kararı veya bir kanunla kapatsanız bile, sınıfımızın bir teşkilatı  olarak, Parti, daima payidar olacaktır. Kasım-Aralık 1922 de toplanan  Komünist Enternasyonalinin İV'üncü Kongresi de, kapanış toplantısında  Türk komünistlerine hitaben yayınladığı bir mektupta, tutuklanan  Türk komünistlerine sevgilerini göndermiş ve "Unutmayınız ki  yoldaşlar, hapishane hücrelerinin hüznü ihtilalin güneşini karartmaz"  diyerek, Komünist Enternasyonalinin, onları "cellatlarının" elinden  kurtarmayı kendisinin esaslı bir görevi saydığını bildirmiştir.  Izvestiya'nın başyazarı Yu. Steklov da, "Körlük Politikası" başlığı ile  yayınladığı bir başyazıda, Türk komünistlerinin tevkifi dolayısiyle Ankara  Hükümetini protesto ve tehdit ederek, Ankara Hükümetinin içerde  ve dışarda durumunu daha düzeltmediğini, bu sebeple komünistlere  dayanmak zorunda olduğunu söylemiştir.

            Milli Mücadele içindeki Türk-Sovyet münasebetlerinin hastalıklarından  biri de, Mustafa Kemal'in Batılılarla uyuşma ve uzlaşması  ihtimalinden duydukları endişe ve hatta korku olmuştur. Denebilir ki,  Sovyetler, Milli Mücadele Türkiyesinin Batılılarla hiçbir zaman  uzlaşmamasını arzu etmişlerdir. Çünkü bu takdirde, yeni Türkiye  Sovyetlere daha fazla dayanma zorunluğunda kalacak ve bu  da Anadolu'da bir proleter ihtilalinin gerçekleşmesini kolaylaştıracaktı.  Sovyetlerin bu tutumunu yine kendi belgelerinde görmekteyiz.  Mesela, 16 Mart 1921 antlaşmasının görüşmeleri yapılırken, Dışişleri  Bakanı Bekir Sami Beyin Paris ve Londraya yaptığı ziyaretler,  buralarda verdiği demeçler ve nihayet İtalya, İngiltere ve Fransa ile  yaptığı anlaşmalar, Sovyetleri telaşlandırmış, sinirlendirmiş ve hatta  Ankara Hükümetini protesto etmişlerdir. Aynı durum, Türkiye  ile Fransa arasında 20 Ekim 1921 tarihli Ankara İtilafnamesi imzalandığı  zaman da ortaya çıkmıştır. Buna karşılık kendileri ise, kendi  menfaatleri bakımından Batılılarla münasebetlerini geliştirmek için  çaba harcamaktan geri kalmamışlardır. Sovyet yardımı olmaksızın  kazanılan İİ'inci İnönü Zaferi üzerine Milli Mücadeleye daha fazla yardımı  durdukları gibi, Yunanistanla diplomatik ve ticari münasebetlere  girişmişler ve üstelik, Yunanistan'ın isteği üzerine, Milli Mücadeleye  karşı tarafsız kalmayı kabul etmişlerdir.

            Bütün bu meseleler, Türkiyeye yardım konusunda Sovyet liderleri  arasında görüş ayrılıkları doğurmuş ve 1922 de Stalin ve Orjonikidze  gibi Gürcü ve Kafkasyalı liderler yardımın kesilmesine taraftar  olmuş iseler de, Lenin ve Trotzki yardım fikrini savunmuşlardır.

            Boğazlar Meselesi dolayısiyle Sovyetler Lozan Konferansına  özellikle ilgi göstermişlerdir. Lakin konferansa ancak Boğazlar Meselesi  tartışılırken davet edilmişlerdir. Gerçekte, Batılılar karşısında  yalnız kalmamak için Türkiye de Sovyetlerin konferansa katılmasını  arzu etmiştir.

            B) Batılılarla Münasebetler

            23 Nisan 1920 de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılıp, milli  kurtuluş mücadelesinin siyasal teşkilatlanma yoluna gidip, bağımsız  bir hükümet olma gücünü göstermesi, 16 Mart 1920 de İtilaf Devletlerinin  İstanbul'u işgal ve Meclisi Mebusanı dağıtmalarına bir cevap  olduğu kadar, o sırada hazırlanmakta olan Sevres antlaşmasının  lüzumsuzluğunu da Batı'lılara hatırlatan bir uyarma idi. Fakat  Batılıların 10 Ağustos 1920 de Sevres barışını İstanbul hükümetine  imzalatmalarının da, Ankaraya bir cevap olduğu bir gerçektir. Lakin  bu cevap etkisizliğe, mahkum oldu. Eylül ayında doğu cephesinde  başlayan Türk taarruzları, Ermenilere karşı kazanılan zaferler,  Türk askerinin Gümrü'ye girişi ve nihayet 3 Aralık 1920 tarihli  Gümrü antlaşması, Milli Mücadelenin gücünü sadece mütereddit  Sovyetlere göstermekle kalmamış, milli hareketin gerçek gücünü  anlamak istemiyen Batılılara da bu gücü anlatmak istemiştir. Bunun  arkasından 10 Ocak 1921 de Yunanlılara karşı kazanılan İ'inci İnönü  Zaferi bu gerçeğe biraz daha ışık getirerek, Sevres barışının biraz  değiştirilerek Ankara Hükümetine de kabul ettirilmesi için, Batılıları,  İstanbul ve Ankara temsilcilerini Londra'da bir konferansa  davet etmeye sevketmiştir. Davet sadece İstanbul hükümetine yapılmış,  fakat İstanbul heyetine Ankara temsilcilerinin de dahil olması  istenmişti. Bu davranışları ile İtilaf Devletleri, T.B.M.M. Hükümetini  hala meşru saymadıklarını, hiçbir şekilde tanıma yoluna gitmediklerini  göstermek istiyorlardı. Mustafa Kemal, İstanbul Hükümetinin  Ankara'dan da temsilci gönderme davetine, "Hakimiyet bilakaydüşart  milletindir... İcra kudreti ve teşri selahiyeti, milletin yegane  ve hakiki mümessili olan Büyük Millet Meclisinde tecelli ve temerküz  eder" diyen ve 20 Ocak 1921 de kabul edilmiş olan yeni Anayasanın  esaslarını bildirmek suretiyle cevap verdi. Ankara Hükümeti  Türk Milletinin kendisinden başka temsilcisi olduğunu kabul edemezdi.  Bunu nihayet, bir dereceye kadar, Batılar da anlamış olmalıdır ki,  İtalya'nın aracılığı ile Ankara'dan da ayrı bir heyet Londraya davet  edildi ve Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey başkanlığında bir heyet  Londra Konferansına gönderildi. Bekir Sami Bey'e verilen talimat şuydu:  "Hududu milliyemiz dahilinde memleketimizin tamamiyetini ve  milletin istiklali tammını temin etmek".

            Londra Konferansı 23 Şubattan 12 Mart 1921'e kadar sürmüştür.  İtilaf devletleri, Sevres antlaşmasının esasında bir değişikllk yapmayıp,  bir-iki küçük değişiklikle yetindikleri gibi, Türkiye de Misakı Milli'yi  izah ile herşeyden önce Yunanlıların Anadoluyu boşaltmalarını  istedi. Yunanlılar ise ne bunu, ne de Sevres antlaşmasında yapılan  küçük değişiklikleri bile kabul etmediklerinden, herhangi bir anlaşmaya  varılamadı. Bununla beraber, "Şark mefkuresinin kuvvetli taraflarından"  iken, 1920 yazında yapılan Moskova görüşmelerinde hayal kırıklığına  uğrayıp, şimdi "Garp mefkuresine dönmemiz ve garplılaşmamız  gerektiğini" söyliyen Bekir Sami Bey, Londra'da, İngiltere,  Fransa ve İtalya ile bir takım anlaşmalar yaptı. 10 Mart 1921 tarihli  İngiliz-Türk anlaşması esirlerin değişimine ait olup, İngilizler, "Ermenilere  ve İngilizlere fena muamele etmemiş olan" Türk esirlerini  geri vermeyi kabul ediyorlardı. 11 Mart 1921 tarihli Briand-Bekir Sami  anlaşması ile de Fransızlar, güney cephemizdeki çarpışmalara son  vermeyi ve Sevres'den farklı olarak Urfa ve Gaziantep'i Türkiyeye bırakmayı  kabul ediyorlar, lakin buna karşılık Elazığ, Diyarbakır ve  Sivas bölgelerinde bir takım ekonomik imtiyazlar kazanıyorlardı. 12  Mart 1921 de İtalya ile yapılan anlaşmaya göre de, İtalya, İzmir bölgesi  ile Trakya'nın Türklere geri verilmesi için çaba harcamayı kabul  ediyor, fakat karşılığında Antalya, Burdur, Muğla, Isparta, Aydın,  Afyon, Kütahya ve Konya illerinde ekonomik imtiyazlar elde ediyorlardı.  Bütün bu anlaşmaları Bekir Sami Bey Ankaraya danışmadan  kendi inancına göre imzalamıştı. İ'inci Dünya Savaşı sırasında İtilaf  Devletlerinin aralarında imzaladıkları ve Anadoluyu paylaşma amacını  güden anlaşmalara çok benzeyen ve herşeye rağmen o anlaşmaları  gerçekleştirme amacını güden bu anlaşmalar, "hükümeti milliye prensipleriyle"  bağdaşamıyacağından, "retten başka bir muameleye maruz kalamazdı".  Bunlar kabul ve tasdik edilmediği gibi, Bekir Sami  Bey de Dışişleri Bakanlığından uzaklaştırıldı ve yerine, Ali Fuat Cebesoy  ile Moskovaya giden Yusuf Kemal (Tengirşek) Bey getirildi.

            Londra Konferansının önemli sonuçlarından biri de, İtilaf Devletleri  arasındaki görüş ayrılığını ortaya çıkarmış olmasıydı. İtalyanın  içi kaynıyordu ve İtalyan hükümeti Anadolu macerasından bir an önce  yakasını kurtarmaya çalışıyordu. Nitekim, Yunanlılara karşı İİ'inci İnönü  Zaferi'nin kazanılması üzerine, Haziran ayından itibaren Anadolu'daki  kuvvetlerini çekmeye başlamışlardır. Aynı şey Fransa için de  ortaya çıkmıştır. Daha önce de gördük ki, Fransa'nın bu sıradaki  esas davası, Almanya'dan duyduğu korku dolayısiyle, güvenlik tedbirlerini  bir an önce kurmaktı. Ankara Hükümetinin gücü ise her gün  biraz daha kesin bir şekilde ortaya çıkıyordu. Ankara Hükümeti Bekir  Sami anlaşmalarını açıkça reddetmekten çekinmemişti. Üstelik, Londra  Konferansının sonuçsuzluğu üzerine Yunanlılar, Milli Hükümete  savaş alanında kesin darbe indirmek için harekete geçmişler, 30  Mart-1 Nisan 1921 de İnönü'nde Türk cephesine karşı yeniden taarruz  ederek ikinci defa yenilmişlerdi. İİ'inci İnönü Zaferi, Fransızların Milli  Mücadeleye karşı politikalarında bir dönüm noktası oldu. Güney cephesinde  ise Türk mücahitlerinin sert mukavemeti ile uğraşıyorlardı.  Suriye'deki milli hareket de gerçek bir mesele olmaya başlamıştı. İşin  kestirmesi, Ankara ile hesapların barışçı yolla tasfiyesi idi.

            Bu sebeple Fransız hükümeti, Senato Dışişleri Komisyonu Başkanı  Franklin Bouillon'u, Ankara Hükümetiyle gayri resmi bir temas  kurmak üzere, 9 Haziran 1921 de Ankaraya yollamıştır. Franklin  Bouillon Ankara'da iki hafta kalmış ve kendisiyle bizzat Mustafa Kemal  görüşmelerde bulunmuştur. Mustafa Kemal, Fransız temsilcisine,  Misakı Milli'yi uzun uzun uzun anlatmış, gerekli açıklamaları yapmış  ve özellikle "siyasi, mali, iktisadi, adli askeri, harsi ve ila... her  hususta istiklali tam ve serbestii tam" üzerinde ısrar etmiştir. Franklin  Bouillon ise, ilgi çekici bir nokta olmak üzere, Misakı Milli'nin  kapitülasyonlar maddesine en fazla takılmıştır. Mustafa Kemal tarafından  bu konudaki davanın esası da anlatılmakla beraber, Fransa,  "Türk mevcudiyeti milliyesinin Birinci ve İkinci İnönü'nden sonra daha  büyücek bir eserle teyid edilmiş olmasına" intizar etmeyi tercih  etti. 23 Ağustos-13 Eylül 1921 Sakarya Meydan Muharebesindeki zafer,  Türk Milli Kurtuluş Mücadelesinin gücünü bir kere daha ortaya  koyunca, Fransa, T.B.M.M. Hükümeti ile 20 Ekim 1921 de Ankara İtilafnamesi'ni  imzaladı. Bu anlaşma ile "Türkiye Büyük Millet Meclisi  Hükümeti" ile Fransa arasında savaş hali resmen sona eriyordu. Ayrıca,  Türkiye-Suriye sınırı da çiziliyor ve Fransa güney Anadolu'dan  çekiliyordu. Yalnız İskenderun bölgesi Suriye sınırları içinde bırakılmakla  beraber, 7'inci maddeye göre, burada özel bir idare kurulacak,  Türkler milli kültürlerini geliştirmek için her türlü kolaylıktan  faydalanacaklar ve burada Türkçe resmi dil olacaktı.

            Bu antlaşmanın imzası ile T.B.M.M. Hükümeti ve Milli Kurtuluş  Mücadelesi, İ'inci Dünya Savaşının galiplerinden olan büyük bir Avrupa  devleti tarafından ilk defa tanınmış oluyordu. Antlaşmanın asıl önemi  buradadır. Fransa'nın Anadolu'dan çekilmesi ve Suriye içinde kalmasına  rağmen İskenderun için kabul edilen milli kültür şartları, Misakı  Milli'nin de tanınmasından başka bir şey değildi.

            İtalya da daha önce Anadolu'dan çekildiğine göre, geriye şimdi  biri küçük, biri büyük iki devlet, Yunanistan ile İngiltere kalıyordu.  Büyük Zafer'in, bu iki devleti karşı karşıya bıraktığı hezimet, bunlara  da gerçeği sert bir şekilde göstermiş ve Lozan Barış Anlaşması ile  ATATÜRK'ün TÜRKİYE CUMHURİYETİ, milletlerarası münasebetlerdeki  tarihi yerini almıştır.

            2

            Geçici Barış Devrinde Türkiye 1923-1930

            A) Lozan'ın Bıraktığı Meseleler ve Çözümü

            Lozan Barış Antlaşması ile Yeni Türkiye, milletlerarası planda  resmen tanınmış olmaktaydı. Lakin Türk Milli Varlığının bu tanınması,  dört yıllık ağır ve kanlı bir mücadelenin sonunda kazanılan  kesin bir zaferle mümkün olabilmişti. Fakat, zafer, Türk vatanını  paylaşmak ve parçalamak istemiş olan devletlerle Türkiye arasındaki  münasebetleri hemen huzura ve düzene kavuşturamadı. Bunun  başlıca sebeplerinden biri, iki taraf arasındaki güvensizlik duygusu  idi. İkincisi de, Lozan Antlaşmasında kesin çözüm formülüne bağlanmamış  olan meselelerle diğer meselelerin çözümlenmesi sırasında  ortaya çıkan buhranlardır. Bu buhranlar özellikle Türkiye'nin güvensizliğini  kuvvetlendirdiği gibi, bu güvensizlik duygusu da meselelerin  çözümlenmesinde bir güçlük unsuru olmuş ve dolayısiyle iki  taraf arasında normal münasebetlerln kurulması uzunca bir zaman almıştır.

            Lozan'ın çözümlemeden bıraktığı üç temel mesele vardı: İngiltere  ile Musul anlaşmazlığı, Fransa ile Osmanlı borçları meselesi ve  diğer çeşitli meseleler ve Yunanistanla da ahali değişimi meselesi  idi. Bunlara kısaca değinelim.

            Musul Meselesi: İ'inci Dünya Savaşından önce Musul bölgesi, petrolleri  dolayısiyle, İngiltere, Fransa, Almanya ve hatta Birleşik Amerika  arasında rekabet konusu olmuş, lakin 1916 Sykes-Picot anlaşması  ile bu bölge Fransaya bırakılmıştı. 1920 Nisanındaki San  Remo Konferansında Fransa, kendisini Orta Doğuda desteklemesine  karşılık, burasını İngiltereye bırakmıştı. Lozan Konferansında  Türk-Irak sınırının çizilmesi meselesi görüşme konusu olduğu zaman,  Türkiye, Musul ve Süleymaniye bölgeleri halkının büyük çoğunluğunun  Türk olması hasebile, buraların Türk sınırları içine katılması  gerektiğini ileri sürmüş ve Irak adına, mandater devlet olarak,  İngiltere de buna itiraz etmişti. Bunun üzerine Lozan Antlaşmasının  3'üncü maddesiyle; bu meselenin çözümü, dokuz ay içinde bir  sonuca ulaştırılmak üzere, Türk-İngiliz ikili görüşmelerine bırakılmıştı.  Bu görüşmeler 19 Mayıs 1924 de İstanbul Konferansı ile başladı  ve 5 Hazirana kadar devam etti. Taraflar, Lozan'daki tutumlarında  bir değişiklik yapmadıkları için, bir uzlaşmaya varmak mümkün  olmadı. Türkiye, yine Musul ve Süleymaniye'nin Türk sınırları içinde  kalmasında ısrar etti. İngiltere ise bu fikre yanaşmadığı gibi, üstelik  Hakkari ilinin dinsel çoğunluğunun Süryani olduğunu, Süryanilerin  ise Irak'a göç etmeleri dolayısiyle, Hakkari'nin de Irak'a katılması  gerektiğini ileri sürdü.

            İstanbul Konferansının sonuçsuz kalması ve özellikle Türkiyenin  tutumunu yumuşatmaması üzerine, İngiltere Türk-Irak sınırları  bölgesinde sınır olaylarını kışkırtıp, burada karışıklıklar çıkarmaya  başladı. Bu durum Türk-İngiliz münasebetlerinin gerginleşmesine  sebep oldu.

            Yine Lozan Antlaşmasına göre, ikili görüşmeler başarılı sonuç  vermezse, mesele Milletler Cemiyetine havale edilecekti. Milletler  Cemiyeti 1924 Eylülünde meseleyi ele aldı. Türkiye Musul ve Süleymaniye  bölgelerinde plebisit yapılmasını teklif ettiyse de, İngiltere  buna yanaşmadı. Öte yandan, Milletler Cemiyeti Musul meselesi hakkında  inceleme yapıp, rapor vermek üzere bir komisyon teşkil etti.  Komisyon raporunu Milletler Cemiyetine 1925 Eylülünde sundu. Rapor,  Musul'un Irak'a katılması gerektiğini ve ayrıca Kürtlerin haklarının  da garanti altına alınmasını tavsiye ediyordu. Bu sırada İngiltere  Milletler Cemiyetinde hakim durumda olduğu için, Milletler Cemiyeti  Konseyi de bu tavsiyeyi aynen kabul etti. Komisyon raporu  Hakkariyi Türkiyeye bırakmıştı.

            Milletler Cemiyeti Konseyinin kararı Türkiye'de büyük bir tepki  yarattı ve İngiliz aleyhtarlığının yeniden kuvvetlenmesine sebep  oldu. Hatta Türk basını bir Türk-İngiliz savaşından bile söz etti.  Lakin Türk Hükümeti daha ileriye gidemedi. Çünkü, yıllarca süren  savaştan yeni çıkılmıştı ve tekrar savaşmak kolay değildi. Kaldı ki,  içerde çözüm bekleyen bir sürü ekonomik ve sosyal meseleler vardı.  Bu sebeple, 5 Haziran 1926 da İngiltere ile bir anlaşma imzalıyarak  Milletler Cemiyeti kararını kabul etti. Bu antlaşma, bugünkü Türk-Irak  sınırını çizmiş ve Musul buhranını sona erdirmiştir.

            Musul buhranı, Türkiye ile Sovyet Rusyayı birbirine daha fazla  yaklaştırmıştır. Çünkü Sovyetler, Locarno Anlaşmalarının imzasından  hiç hoşnut kalmamışlardı. Bunun içindir ki, sınırlarını çevreliyen  devletlerle saldırmazlık antlaşmaları imzalama yoluna gitmişlerdir.  Milletler Cemiyeti Konseyi'nin, komisyon raporunu kabul ettiğinin  ertesi günü, 17 Aralık 1925 de Paris'de Türk-Sovyet Dostluk ve  Saldırmazlık Paktı imza edilmiştir. Milli Mücadele sırasında olduğu  gibi, İngiltere ile münasebetlerin gerginleşmesi, Türkiyeyi Sovyet  Rusyaya tekrar yaklaştırıyordu.

            Fransa ile Meseleler: Fransa ile, Lozan'dan arta kalan esas mesele  Osmanlı borçları meselesi idi. Fakat bu meselenin yanında başka  meselelerin de varlığı, Türk-Fransız münasebetlerinin normale  girmesinde önemli engel teşkil etmiştir.

            Fransa ile birinci mesele, Türkiye-Suriye sınırının tesbiti idi.  20 Ekim 1921 Ankara İtilafnamesine göre, (8'inci madde), bu itilafnamenin  imzasından bir ay sonra, Türkiye-Suriye sınırını kesin olarak  çizmek üzere karma bir komisyon kurulacaktı. Fakat bu mümkün  olmadı. Komisyon ancak 1925 Eylülünde kurulabildi ve sınırların  çizilmesinde anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Bir kısım topraklar üzerinde  taraflar karşılıklı iddialar ortaya attılar. Bunun üzerine Türk  ve Fransız hükümetleri doğrudan doğruya diplomatik müzakerelere  girerek, 18 Şubat 1926 anlaşması ile bu meseleyi sona erdirdiler.  "Dostluk ve İyi Komşuluk" sözleşmesi adını alan bu anlaşma, sadece  Türkiye-Suriye sınırını çizmekle kalmayıp, genel olarak Türk-Fransız  münasebetlerini de düzenlemekteydi. Buna göre, taraflar aralarındaki  anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözecekler ve taraflardan  birine yöneltilen silahlı bir saldırı halinde diğeri tarafsız kalacaktı.  Lakin bu anlaşma 18 Şubat 1926 da parafe edilmekle beraber, Fransa  hemen imzaya yanaşmadı. Türkiye ile İngiltere arasındaki Musul  anlaşmazlığının çözümlenmesini bekledi. San Remo anlaşmasının ruhuna  uygun olarak Fransa Musul meselesinde İngiltereyi destekliyordu.  Türkiye Milletler Cemiyeti kararını kabule karar verince, Fransa  da Türkiye ile "Dostluk ve İyi Komşuluk" sözleşmesini 30 Mayıs  1926 da yani Türk-İngiliz Musul anlaşmasından 6 gün önce imzaladı.

            Türk-Fransız münasebetlerinde sürtüşme çıkaran ikinci mesele  de, Türkiye'deki Fransız misyoner okulları meselesi oldu. Türk hükümeti  bir yönetmelik hazırlayarak, bu okullarda ve genel olarak  yabancı okullarda, Tarih ve Coğrafya gibi derslerin Türkçe olarak  ve Türk öğretmenler tarafından okutulması prensibini kabul etti. Bu  okullar buna yanaşmak istemediler. Bunun üzerine Fransa ve Papalık  işe müdahale etmek istediler. Türk hükümeti ise, sadece bu  okulları kendisine muhatap tutarak, Fransayı ve Papalığı işe karıştırmadı.  Fransa da daha ileri gidemedi, lakin bu olay da iki devlet  arasındaki münasebetleri zayıflattı.

            Borçlar meselesi daha şiddetli oldu. Bu mesele yüzünden 1926  Türk-Fransız Dostluk ve İyi Komşuluk anlaşmasının getirmek istediği  hava yerleşemedi.

            Bilindiği gibi, Osmanlı Devleti, tahvil çıkarmak suretiyle en fazla  Fransa'dan borç almıştı. Lozan Konferansında Osmanla Devletinin  borçları meselesi de ele alınmış, fakat bu borçların Türkiye tarafından  ödenmesi şeklinin, (46'ıncı maddeye göre), borç tahvilleri sahipleri  ile Türkiye arasında yapılacak görüşmelerde tesbit edilmesine  karar verilmişti. Çoğunluğunu Fransızların teşkil ettiği bu alacaklılarla  Türkiye arasındaki müzakereler bir hayli uzadı ve zaman zaman  gerginlikler doğurdu. Nihayet 13 Haziran 1928 de imzalanan  anlaşmalarla, ödenecek borcun miktarı ve ödeme şekli de bir formüle  bağlandı. Bu anlaşmalarla Osmanlı Düyunu Umumiyesi de tarihe  karışıyordu. Lakin 1929 dünya ekonomik buhranı Türkiyeyi de  zor duruma soktu ve ödeme güçlükleri ile karşılaştı. Amerika Cumhurbaşkanı  Hoover, 1931 de kendi adını alan moratoryumu ilan edince  Türkiye de Hoover Marotoryumuna dayanarak borç ödemeyi geciktirmek  istedi. Alacaklılar, Osmanlı borçlarının tamirat borcu olmadığını  ileri sürerek buna itiraz ettiler. Görüşmeler yeniden başladı  ve 22 Nisan 1933 de Paris'de yeni bir borç sözleşmesi imzalandı.  Bu seferki sözleşme Türkiye'nin daha lehine idi.

            Borçlar meselesinin ilk çözümünü teşkil eden 1928 anlaşmalarının  hemen arkasından, Fransa ile başka bir mesele daha patlak  verdi. Bu da Adana-Mersin demiryolunun satın alınması meselesiydi.  Türkiye Cumhuriyeti, kapitülasyon sisteminin kalıntılarını temizlemek  amacı ile aldığı tedbirler arasında, 1929 da çıkardığı bir kanunla,  bir Fransız şirketi tarafından işletilen Adana-Mersin demiryolunu  da satın almak isteyince, Fransa yine ortaya çıktı. Fransa  yeni Türkiye'nin şartlarını bir türlü anlamak istemiyordu. Halbuki  Fransa Batılılar içinde Misakı Milli'yi ilk tanıyan devletlerden biri  olmuştu ve Misakı Milli'de kapitülasyonların tasfiyesi de öngörülmüştü.  Mamafih, bu demiryolu meselesinde Fransa işi uzatmadı ve  1929 Haziranında yapılan bir anlaşma ile Fransızlar demiryolunu Türkiyeye  teslim ettiler.

            Görülüyor ki, Fransa ile Türkiye arasında çıkan meselelerin arkasında,  Osmanlı İmparatorluğunun kapitülasyon sistemi yatmaktaydı  ve Fransa'nın, herşeye rağmen bu sistemi devam ettirmek istediği  sezilmekteydi. Bu durum, tabiatiyle, iki devlet arasındaki münasebetlerin  gelişmesi için önemli bir engeldi. Bu meseleler çözümlendikten  ve özellikle Almanya'da Nazi partisi iktidara geçtikten sonra,  Türk-Fransız münasebetleri bir gelişme ve yakınlaşma gösterdi.  Türkiye'nin, Küçük Antant'ın iki üyesi Romanya ve Yugoslavya'nın  da katılması ile Balkan Antant'ını kurması Fransa tarafından da  desteklendi. Lakin Türk-Fransız münasebetlerinin bu mutlu devresi  kısa sürdü. 1936 da ortaya çıkan Sancak (Hatay) Meselesi ile, Türk-Fransız  münasebetleri 1939'a kadar tekrar bir gerginlik devresine girdi.

            B) Türk-Yunan "etabli" Anlaşmazlığı

            Lozan Konferansında, Türkiye'de kalan Rumlarla, Yunanistan'da  kalan Müslümanların değişimi meselesi de ele alınmış ve bu konuda  30 Ocak 1923 de bir sözleşme ve protokol imzalanmıştı. Bu  sözleşmeye göre, Türkiye'de kalan Rumlarla, Yunanistan'da kalan  Müslüman-Türklerin değişimi yapılacak, yalnız, 30 Ekim 1918'den  önce İstanbul belediye sınırları içinde "yerleşmiş" (etabli) bulunan  Rumlarla, Batı Trakya Türkleri bu değişimin dışında tutulacak yani  bunlar bulundukları yerlerde kalacaklardı. Yine bu sözleşmeye  göre, bu sözleşmeyi uygulamak üzere, Türk ve Yunan temsilcilerinin  de dahil bulunduğu bir milletlerarası karma komisyon kurulacaktı.  Gerçekten bu komisyon kurulmuş ve Ekim 1923'ten itibaren çalışmalarına  başlamıştır. Lakin sözleşmenin komisyonca uygulaması ve  değişim işlerinin ele alınması ile birlikte, "yerleşmiş" (etabli) deyiminin  kapsamı konusunda Türk ve Yunan temsilcileri arasında, deyimin  yorumlanması bakımından, görüş ayrılığı çıktı. Türkiyeye göre,  "yerleşmiş" deyimi anlamı Türk kanunlarına göre tayin edilecekti.  İstanbulda mümkün olduğu kadar fazla sayıda Rum bırakmak  isteyen Yunanistan ise, her ne suretle olursa olsun, 30 Ekim  1918'den önce İstanbul'da bulunan her Rumun "yerleşmiş" sayılması  gerekeceğini ileri sürdü. Bu görüş ayrılığından doğan anlaşmazlık  Milletler Cemiyetine havale edildi ve o da, meselenin hukuki  niteliği dolayısiyle Milletlerarası Daimi Adalet Divanı'ndan "istişari  mütalaa" istedi. Divan'ın 1925 Şubatında yaptığı yorum, anlaşmazlığı  çözümliyemedi. Türk-Yunan münasebetleri gerginleşti. Yunanistanın  Batı Trakya Türklerinin mallarına el koyarak buralara Türkiye'den  gelen Rumları yerleştirmesi ve buna karşılık olarak Türkiye'nin  de İstanbul Rumlarının mallarına el koyması, gerginliği şiddetlendiren  önemli bir gelişme oldu. "Etabli" anlaşmazlığı bu şekilde  iki devletin siyasal münasebetlerine de yayılınca, her iki taraf da  işi siyasal bir anlaşma ile çözümleme yoluna gitti ve Türkiye ile Yunanistan  arasında 1 Aralık 1926 da bir antlaşma imzalandı. Bu antlaşma  ile ahali değişiminin birçok meseleleri çözümleniyordu. Fakat  bu antlaşmanın uygulanması ve yürütülmesi de kolay olmadı. Yine  bir takım anlaşmazlıklar çıktı. Türk-Yunan münasebetleri gerginleşti.  Bir savaş havası esiyor ve her iki taraf da kendi görüşünü silah  ve zor kuvveti ile yürütmek için hazırlanır gibi görünüyordu. Fakat  Yunan Başkanı Elefterios Venizelos, Türk-Yunan münasebetlerindeki  bu gerginliğin özellikle Yunanistan'a vereceği siyasal ve ekonomik  zararları gözönüne alarak büyük bir ileri görüşlülük göstererek,  işi tatlıya bağlama yoluna gitti ve tutumunu yumuşattı. Yunanistan'ın  yumuşak tutumu Ankara tarafından da olumlu bir şekilde karşılandı  ve iki devlet arasında, ahali değişimi meselelerini yeni esaslara  göre düzenliyen 10 Haziran 1930 antlaşması imzalandı. Bu  antlaşma ile, yerleşme tarihleri ve doğum yerleri ne olursa olsun,  İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türklerinin hepsi ""etabli" deyiminin  kapsamı içine alındı. Ayrıca her iki memleketin azınlıklarına ait  mallar konusunda da birçok düzenlemeler yapıldı. Bu şekilde 6-7  yıldır devam etmekte olan anlaşmazlık sona erdi.

            1930 Antlaşması iki taraf arasındaki buzları kırdı ve Türk-Yunan  münasebetlerinde birdenbire yeni bir dönem meydana getirdi.  Türk Hükümeti "samimi bir dostluğun temellerini atmak için" harekete  geçiyor ve Yunan Başbakanı Venizelos da "Ben itilafı yeni  bir devrenin başlangıcı addediyorum" diyordu. Türk Hükümeti Venizelos'u  Türkiyeyi ziyarete davet etti ve ziyaret 1930 Ekim sonlarında  yapıldı. Bu ziyaret sırasında 30 Ekim 1930 da iki devlet arasında  üç tane anlaşma imzalandı: Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve  Hakem Antlaşması; Deniz Kuvvetlerinin Sınırlanması Hakkında Protokol;  ve İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Sözleşmesi. Bu sonuncu  sözleşme, iki taraf uyruklarına kendi memleketlerinde birçok imtiyazlar  tanımaktaydı ki, bundan asıl yararlanan Yunanlılar olmuştur.

            Türkiye Başbakanı İsmet Paşa (İnönü) ile Dışişleri Bakanı Tevfik  Rüştü (Aras), 1931 Ekiminde Yunanistan'ı ziyaret ederek, Venizelos'un  ziyaretini iade ettiler ve büyük gösterilerle karşılandılar. Türk-Yunan  münasebetleri 1954 yılına kadar sürecek mutlu bir balayına  girmişti.

            C) Türkiye ve Faşist İtalya

            Milli Mücadeleye karşı en realist davranışı İtalya göstermiş ve  kendi iç durumu sebebiyle, Anadolu'da bir maceraya atılmaya cesaret  edemiyerek, askerini Anadolu'dan çekmişti. Fakat bunu yaparken,  gerçekte İngiltere ve Fransa'dan farklı bir politikayı izlemek üzere  harekete geçiyordu. Bu da, Ankara Hükümetiyle iyi münasebetler  kurup yeni Türkiyeyi ekonomik nüfuzu altına almaktı. T.B.M.M. Hükümetinin  1921 Martındaki Londra Konferansında ayrı bir heyetle  temsil edilmesinde İtalya'nın yaptığı aracılık ve Bekir Sami Bey'in  İtalya ile imzaladığı ve İtalyaya Anadolu'da bir takım ekonomik imtiyazlar  veren anlaşma, İtalya bakımından bu politikanın başarılı bir  sonucu sayılabilirdi. Lakin bu anlaşmanın T.B.M.M. Hükümeti tarafından  reddi, İtalya'nın düşündüklerini gerçekleştirmesine imkan vermedi.

            Bununla beraber, Lozan'dan sonra ve Türkiye Cumhuriyetinin  kuruluşu ile birlikte Türk-İtalyan ticaret münasebetleri önemli bir  gelişme göstermiş sayılabilir. Faşist İtalya ile Türkiye arasında ekonomik  ve ticari münasebetlerin gelişmesine rağmen, siyasal münasebetler  1928'e kadar aynı görüntüye sahip olmaktan uzak kalmıştır.  Bunun da başlıca sebebi, Mussolini İtalyasının daha ilk günden  itibaren "Roma İmparatorluğu"nu canlandırmak için sömürgecilik ve  yayılma politikasına bir canlılık vermesi ve bunun da Türkiye'de uyandırdığı  endişelerdir. Mussolini'nin mare nostrum'u, tabiatiyle, küçük  ve zayıf devletlerin bulunduğu Doğu Akdeniz kıyılarını da kapsamaktaydı.  Korfu ve Fiume meselesinden sonra, İtalya'nın Arnavutlukla  yakından ilgilenmesi ve bu memleketi nüfuzu altına alması ve bu  yüzden Yugoslavya ile münasebetlerinin bozulması, bu devletin birinci  planda Doğu Akdeniz'i seçmiş olduğunu gösteren belirtilerdi. Üstelik  İtalya'nın Anadoluyu işgal için harekete geçeceğine dair söylentiler  de eksik olmamış ve bu söylentiler Türkiye'de endişe ve İtalyaya  karşı devamlı bir güvensizlik doğurmuştur.

            Bu güvensizliğin önemli kaynaklarından biri de, Musul buhranı  sırasında Fransa gibi İtalya'nın da İngiltereyi desteklemesiydi.  Hatta 1925 de, Türkiye'nin Musul bölgesini işgale teşebbüs etmesi  halinde, İtalya'nın da Anadoluya asker çıkaracağına dair söylentiler  çıkmıştır.

            1926-27 yılları hem Türkiye'nin ve hem de İtalya'nın durumunda  bir dönüm noktası meydana getirmiştir. İngiltere ile Musul anlaşmazlığının  sona erdirilmesi Türkiye'nin, Fransa ve İtalya ile de  münasebetlerinin düzelme yoluna girmesini sağlamıştır. Öte yandan,  İtalya'nın Arnavutluğu nüfuzu altına alması Yugoslavya'da korku  uyandırmış ve Küçük Antant'ın bu üyesi de Fransa ile ittifak imzalamıştır.  Küçük Antant'ın Fransaya dayanması İtalya'da, kendisiyle  Doğu Akdeniz'in iki önemli devleti olan Yunanistan ve Türkiye arasında,  Küçük Antant'a karşı bir üçlü blokun kurulması fikrini doğurmuştur.  Bu sebeple, Yunanistan ve Türkiyeye karşı davranışını yumuşatmıştır.  Bu sırada Türk-Yunan münasebetlerinin iyi olmaması  üçlü bir blokun kurulmasını mümkün kılmamışsa da bir Türk-İtalyan  yakınlaşmasını sağlamış ve iki devlet arasında 30 Mayıs 1928  de bir Tarafsızlık ve Uzlaşma Antlaşması imzalanmıştır. Buna göre,  (1'inci madde) taraflar, birbirlerine yönelmiş olan bir siyasal veya  ekonomik antlaşma veya ittifaka katılmıyacaklar ve (2'inci madde)  taraflardan biri, bir veya daha fazla devletin saldırına uğrarsa, diğeri  tarafsız kalacaktı. Taraflar, aralarında çıkan anlaşmazlıkları barışçı  yollarla çözeceklerdi.

            Türk-İtalyan antlaşmasının arkasından, Yunanistan ile İtalya  arasında da 23 Eylül 1928 de aynı nitelikte bir antlaşma imzalandı.

            Türk-İtalyan antlaşması ile iki devlet arasındaki münasebetler  normal düzene girmekle beraber, İtalya'nın beklediği gelişme olmadı  ve Türk-İtalyan münasebetleri samimi bir yakınlaşmaya ulaşamadı.  Çünkü, bir yandan İtalya 1930'lardan itibaren sömürgecilik  ve yayılma amaçlarını şiddetlendirdi ve Türkiye'de yeniden güvensizliğe  sebep oldu; öte yandan da, 1930 Türk-Yunan antlaşmasından  sonra Türkiye anti-revizyonist bir politika izleyerek kollektif güvenlik  sistemine bağlandı. İki tarafın yolları birbirinden ayrıldı. 1936  dan itibaren Türk-İngiliz yakınlaşmasının kuvvetlenmesi de Türk-İtalyan  münasebetlerini zayıflattı. Halbuki, gerçekte, Türk-İngiliz  yakınlaşması Türkiye'nin İtalya'dan duyduğu, endişelerin bir sonucu  idi.

            Ç) Türk-Sovyet Münasebetleri

            Lozan'dan sonra buhranlar devrine gelinceye kadar Türk-Sovyet  münasebetleri üç unsurun kuvvetli etkisi altında bulunmuş ve bu  münasebetlere bu unsurlar egemen olmuştur: Ticari münasebetler  komünizm meselesi ve Türkiye'nin Batı ile münasebetlerini düzeltmesi  ve geliştirmesi.

            Türk-Sovyet ticaret münasebetlerinin esas meselesi, Sovyetlerin  şimdi ticari ve ekonomik münasebetler yoluyla Türkiyeyi nüfuzu  altında tutma çabası, Türkiye'nin ise dış ticaretini Sovyet Rusyaya  inhisar ettirmekten kaçınarak bu ticareti Batıya da yöneltmesi ve  nihayet, Sovyetlerin Türkiye'nin birçok yerlerinde ticaret temsilcilikleri  açmak suretiyle bunları komünist propagandası için kullanmak  istemesi ve Türkiye'nin de bu oyuna gelmemesidir.

            Komünizm meselesine gelince: Türkiye, Lozan antlaşması ile  milli varlığına kavuştuktan sonra, Türkiye'deki komünizm hareketine  karşı daha hassas davranmış ve bu işi daha sıkı bir şekilde kovuşturmuştur.  Türkiye, komünizm meselesi ile Türk-Sovyet münasebetlerinin  hükümetler arasındaki niteliğini birbirinden ayırmaya Lozan'dan  sonra da devam etmekle beraber, bu durum Sovyetleri hoşnut  bırakmamıştır. Sovyetler ise, daha önce olduğu ve daha sonra  da olacağı gibi, Türkiye'deki komünizm propagandası ile hükümetler  seviyesindeki Türk-Sovyet münasebetlerini, birbirinin ayrılmaz  bir parçası olarak ele almışlar ve bu sebepten de, Türk Hükümetinin  komünizme karşı aldığı tedbirleri tenkit etmekten ve hoşnutsuzluklarını  açıklamaktan geri kalmamışlardır. 1929 yazında Sovyet basını  ve özellikle Komünist Partisinin organı Pravda böyle bir tenkit  kampanyasına giriştiği zaman, Türk Hükümetinin organı durumunda  bulunan Milliyet gazetesi, 6 Temmuz 1929 günlü sayısında, hükümetten  aldığı direktifle, şu ilgi çekici cevabı vermişti: "Pravda  gazetesi komünistliği mukaddes sayabilir, fakat dünyanın hiçbir davası  Türkiye nasyonalistliğinin daha az mukaddes bir dava sayılmasına  sebep olamaz."

            Ticaret münasebetleri konusunda olduğu gibi siyasal münasebetler  alanında da Türkiye'nin yavaş yavaş Batılılarla münasebetlerini  uzlaştırma ve düzenleme yoluna gitmesi ve bu suretle dış politikasını  Sovyet Rusya'nın tekelinden kurtarması da Sovyetleri hoşnut  bırakmamıştır. Musul anlaşmazlığının çözümlenmesi ve İngiltere  ile Türkiye arasındaki münasebetlerin gelişmeye başlaması, Fransa  ile 1926 da imzalanan Suriye sınırları ile ilgili antlaşma ve 1930  Osmanlı borçları anlaşması ve İtalya ile de 1928 antlaşması, Türk  dış politikasının Sovyetler tarafından hoş karşılanabilecek gelişmeleri  olmadı. Türkiye'nin Batılılarla münasebetleri düzelip geliştikçe,  Sovyetler, Türkiye'nin Batı cephesinde kesin olarak yer almasından  veya Batılıların Türkiyeyi kendi saflarına çekmesinden endişe etmişlerdir.

            Halbuki o sıralarda Türkiye için böyle bir ihtimal mevcut değildi.  Her ne kadar Türkiye bütün Batılı devletlerle, karşılıklı olarak  güven verici düzgün münasebetlere sahip olmayı da arzu etmişse  de, bu arzu tamamen gerçekleşmemiştir. Türk-Fransız ve Türk-İtalyan  münasebetlerinde bunu gördük. Bu sebepledir ki, iki -savaş-  arası döneminde Türkiye Sovyetleri dış politikasının temel bir unsuru  olarak korumakta devam etmiştir. Hükümetler seviyesindeki Türk-Sovyet  münasebetlerine önem vermiştir.

            Türkiye'nin dış münasebetlerinden duydukları bu endişelere rağmen,  Sovyet Rusya'nın o sıradaki milletlerarası durumu ve Batılılarla  münasebetlerini, özellikle kendileri bakımından, güven verici bir  düzene oturtmamış olması da, bu devleti Türkiyeye önem vermeye  götürmüştür. Musul anlaşmazlığı sırasında Türk-İngiliz münasebetlerindeki  gerginlik ve buna karşılık Sovyet Rusya'nın da, Locarno  anlaşmaları ile Almanya'nın Batılılar arasında yer almasından duyduğu  endişe, 17 Aralık 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık  antlaşmasının imzası sonucunu vermiştir. Üç yıl için imzalanmış  olan bu antlaşmaya göre, taraftardan birine, bir veya birkaç  devlet tarafından yöneltilen bir askeri hareket halinde, diğeri tarafsız  kalacak ve taraflardan hiçbiri, birbirlerine saldırmıyacakları gibi,  birbirleri aleyhine yönelen ittifak veya siyasal anlaşmalara  katılmıyacaklardı. Türkiye için olduğu kadar, Türkiye'nin Batılılara  katılmasından duyduğu endişe bakımından, Sovyet Rusya için de gayet tatmin  edici olan bu antlaşma, Sovyet Dışişleri Bakan yardımcısı Karahan'ın  Türkiyeyi ziyareti sırasında; 17 Aralık 1929 da iki yıl daha  uzatılmış ve çeşitli yenilemelerle, 1945 Martında Sovyet Rusya tarafından  feshedilinceye kadar devam ve Türk dış politikasının önemli  bir unsurunu teşkil etmiştir. 1929 yenilemeleri, 1925 antlaşmasına  yeni bir hüküm ekliyerek, taraflar, karadan veya denizden komşu  bulundukları devletlerle; birbirlerine danışmaksızın, herhangi bir siyasal  anlaşma yapmama esasını kabul etmişlerdir.

            D) Doğulu Devletlerle Münasebetler

            Türkiye'nin Doğulu devletler içinde ilk ve yakın münasebetler  kurduğu devlet Afganistan olmuş ve iki memleket arasındaki münasebetler  daima iyi gelişmiştir. Türkiye ile Afganistan arasında ilk resmi  münasebetleri kuran belge, 1 Mart 1921 de Moskova'da imzalanmış  olan Dostluk Antlaşması olmuştur. Milli Mücadele sırasında kurulan  bu dostluk, Türkiye Cumhuriyetinin milletlerarası münasebetlerdeki  yerini almasından sonra daha da gelişmiş ve Atatürk'ün reformları  Afganistan'ın Batılılaşma hareketlerinde başlıca ilham kaynağını  teşkil etmiştir. Bunun içindir ki, daha Cumhuriyetin ilk günlerinden  itibaren Afganistan Türkiye'den öğretmen, subay ve doktor  gibi teknik uzmanlar getirtmiş ve ayrıca Türk üniversitelerine öğrenciler  göndermiştir. Rusya ile İngiltere arasında daima nüfuz mücadelelerine  konu teşkil etmiş olan Afganistan, İ'inci Dünya Savaşından  sonra bu tehlikenin yeniden canlanması ihtimaline karşı adeta Türkiye'de  bir dayanak aramıştır. 1928 yılı Mayısında Afganistan Kralı  Amanullah Türkiyeyi ziyaret etmiş ve 25 Mayıs 1928 de Ankara'da  Türk-Afgan Dostluk ve İşbirliği Antlaşması imzalanmıştır. İki devlet  arasında "ebedi" dostluk kuran bu antlaşma, esası itibariyle 1921  Antlaşmasından pek farklı değildir.

            1928 Kasımında Amanullah'ın hükümdarlıktan düşürülmesi Türk-Afgan  münasebetleri üzerinde radikal bir değişiklik meydana getirmiş  değildir. İki taraf arasındaki münasebetler samimiyet ve dostluğunu  muhafazaya devam etmiştir. Yalnız Almanya'da Nazi Partisinin  iktidara gelmesinden sonra Afganistan, Sovyet ve İngiliz tehlikelerine  karşı Almanyaya daha fazla dayanmış ve teknik yardım  konusunda Almanya Afganistan için daha kuvvetli bir kaynak teşkil  etmiştir. Şüphesiz, Türkiye ile Nazi-Almanyası arasında doğrudan  doğruya bir çatışma mevcut olmaması da bunda önemli rol oynamıştır.

            İran ile münasebetlere gelince: Cumhuriyetin kuruluşundan sonra  Türk-İran münasebetleri herhangi bir gelişme göstermemiştir. Bunun  da sebebi, siyasal nitelikte olmaktan ziyade, Türk-İran sınırında  eksik olmayan anlaşmazlıklar ve olaylardır. Bu olaylar, esasında  her iki tarafın da, sınır bölgesinde yaşayan kabile ve aşiretler  üzerinde sıkı ve yeterli bir kontrol kuramamış olmalarından doğmaktaydı.  Türkiye Musul meselesini tasfiye edip Türk-İran sınırını kesin  şekline ulaştırdıktan sonra, Türkiye ile İran arasında da, sınır  meseleleri konusunda 22 Nisan 1926 da bir Güvenlik ve Dostluk Antlaşması  imzalanmıştır. Fakat bu antlaşma sınır meselelerine kesin  olarak son verecek kadar yeterli olmadı. Sınır olayları huzursuzluk  konusu olmaya devam etti ve hatta bir ara iki devletin münasebetleri  adamakıllı gerginleşti. Fakat iki tarafın da iyi niyeti üstün geldiğinden  1928 Haziranında imzalanan bir protokolla 1926 antlaşması  daha etkili bir hale getirildiği gibi, 23 Ocak 1932'de de bir Uzlaşma,  Adli Tesviye ve Hakem Antlaşması imzalandı ve sınır da kesin  olarak tesbit edildi. Bu antlaşmadan sonra ki, Türkiye ile İran  arasındaki münasebetler gerçekten bir yakınlık, dostluk ve samimiyet  içine girmiştir. 1934 Haziranında İran hükümdarı Riza Şah Pehlevi  Ankarayı ziyaret etmiş bu ziyaret samimi gösterilere vesile olmuş  ve Riza Şah ile Atatürk arasında kişisel dostluk dahi kurulmuştur.

            Türkiye'nin Orta Doğu'nun Arap memleketleriyle münasebetlerinde  belirli bir gelişme söz konusu olmamıştır. Bu memleketler, manda  rejimi altında Batı sömürgeciliğine konu teşkil ettikleri için, resmi  münasebetler Türkiye'nin İngiltere ve Fransa ile olan münasebetlerinin  etkisi altında kalmıştır. Öte yandan, Atatürk'ün Hilafet'e  son vermesi ve din alanında yapmış olduğu reformlar bu memleketlerin  fanatik çevrelerinde Türkiyeye karşı bir antipatiye sebep olmuştur.  Fakat buna karşılık, yine bu memleketlerin İngiltere ve Fransaya  karşı bağımsızlık mücadelesini yürüten aydınları için, Türk Milli  Mücadelesi ve Atatürk en kuvvetli örnek ve desteği teşkil etmiştir.  Mesela, Irak'da 1936 Ekiminden General Bekir Sıtkı ve Hikmet Süleyman'ın  yaptıkları hükümet darbesi böyle olmuş ve bu askeri hükümet  kısa ömrü içinde Türkiye ile gayet yakın münasebetler kurmuştur.

            3

            Buhranlar Devrinde Türkiye 1931-1939

            Yukarıdanberi yaptığımız açıklamalar göstermektedir ki, 1923-1930  devresinde Türkiye'nin bütün dış politika faaliyetleri, yeni bir  kurtuluşun ortaya çıkardığı meseleleri çözümlemek ve yeni Türkiyeyi  milletlerarası çevrede istikrarlı bir düzene oturtmak amacına yönelmiştir.  Türkiye yedi yıl bu meselelerle uğraşmış ve nihayet, 1930  yılından itibaren gerçekleştirmek istediği bu düzene kavuşmuştur.  Fakat Türkiye bu meselelerden yakasını kurtardığı zaman, milletlerarası  münasebetler 1931 yılından itibaren bir buhran devresine giriyor  ve özellikle Avrupa'da patlak veren buhranlar ister istemez Türkiyeyi  de etkisi altına alıyordu. Bu durum karşısında Türkiye'nin izlediği  dış politika gerçekten ilgi çekicidir. Açıktır ki, Lozan Antlaşması  Milli Misak'ın gerçekleşmesinde eksiklikler meydana getirmiştir.  Revizyonist Avrupa devletlerinin yaptığı gibi, Türkiye bu buhranları  bencil çıkarlar için sömürme yoluna gitmemiş, aksine kollektif  barış ve güvenliğin hararetli bir savunucusu olarak, anti-revizyonist  bir politika izlemiştir. 1935-1936'dan itibaren İtalya'nın Doğu Akdeniz'de  ortaya çıkardığı tehlike karşısında da, bu politikaya daha fazla  bağlanarak, barışın korunmasında ve saldırganlara karşı tedbir  alınmasında Batılılarla işbirliğine özellikle önem vermiştir.

            A) Milletlerarası İşbirliği ve Türkiye

            Türkiye'nin milletlerarası işbirliği ve kollektif barış çabalarına  katılması, 1928 de silahsızlanma konferansının hazırlık komisyonu  çalışmalarına davet edilmesiyle başlamıştır. Bu komisyon çalışmaları  sırasında Sovyet Rusya Dışişleri Bakanı Litvinov, "Türklye Cumhuriyetinin  dünya siyasetinde oynamakta olduğu mühim rol ve coğrafya  vaziyetine binaen," Türkiye'nin de davet edilmesini istemiş ve  bu teklif kabul edilerek, 1928 Martında Türkiye de komisyon çalışmalarına  davet edilmiştir. Komisyonda Sovyetler bütün silahların ilgasını  teklif ettiği zaman, bu teklifi destekleyenlerden biri de Türkiye  olmuştur. 1932 Şubatında toplanan Silahsızlanma Konferansında  da Sovyetler gene ve tam silahsızlanma üzerine ısrar ettikleri zaman  da, bu teklifi destekleyen tek devlet yine Türkiye olmuştur.

            Briand-Kellogg Paktı meselesinde de aynı şey olmuştur. Savaşı  kanun dışı ilan eden bu Paktın ilk imzasına davet edilmediklerinden  ötürü Sovyetler bunu, kendilerini çember içine almak için  Batılıların bir kombinezonu olarak görmekle beraber, sonradan Fransa  tarafından katılmaya davet edilince, bir yandan bu daveti kabul  etmişler ve öte yandan da, "barışın korunmasiyle samimiyetle ilgilenen"  Türkiye, Afganistan ve Çin Cumhuriyetinin davet edilmemiş  olmasından ötürü üzüntülerini bildirmişlerdir. Bunun üzerine 1928  Eylül ayında Türkiye de davet edilmiş ve 1929 Ocak ayında Türkiye  de katılmıştır.

            Briand-Kellogg Paktının yürürlüğe girmesinin uzayacağını gören  Sovyetler, bunu bir an önce yürürlüğe sokmak için Litvinov protokolünü  ortaya attıkları zaman da, bu Protokol'a katılan birkaç  devletten biri de Türkiye oldu.

            Görülüyor ki, Türkiye'nin milletlerarası işbirliğine ve kollektif  barış faatiyetlerine katılmasında Sovyetler önemli bir rol oynamışlardır.  Fakat Türkiye'nin bu faaliyet ve çabalara katılması, Batılılara  ve diğer Avrupa devletleriyle münasebetlerini de genişletmiştir. Bunun  içindir ki, 1930 yılında Fransız Dışişleri Bakanı Aristide Briand  bir Avrupa Birliği projesi ortaya atıp devletlere davetiye gönderdiği  vakit, verilen cevaplarda, Bulgaristan, Almanya ve İtalya, Sovyetler  Birliği ile birlikte Türkiye'nin ve Yunanistan ve Macaristan da Türkiye'nin  katılmasını istemişlerdir. Bu şekilde Türkiye diğer devletlerin  de ilgisini çekmeye başlamıştı.

            Türkiye'nin milletlerarası işbirliğine katılmasında en önemli gelişme,  1932 yılında Milletler Cemiyetine üye olmasıdır. Sovyet Rusya  gibi Türkiye de, Milletler Cemiyetine bir süre güvenle bakamadı. Bunun  birinci sebebi, İngiltere'nin bu milletlerarası teşkilatta egemen  durumda bulunmasıydı. Öte yandan, bu devrede Türkiye Sovyetler  Birliğine dayanmakta devam ettiğinden ve Sovyetler Birliği de bu  teşkilata karşı güvensizlik duyduğundan, Türkiye'nin Milletler Cemiyetine  katılmasında bu da rol oynadı. Fakat 1930 yılından itibaren  Türkiye'nin dış münasebetleri yeni bir görüntü almaya başlayınca,  Milletler Cemiyeti ile de ilgilendi. Türkiye Dışişleri Bakanı Tevfik  Rüştü, Silahsızlanma Konferansının 13 Nisan 1932 günlü oturumunda  Türkiye'nin Milletler Cemiyeti ile de işbirliği yapmaya hazır olduğunu  bildirince, Milletler Cemiyeti Konseyi 1932 Temmuz ayında Milletler  Cemiyeti Asamblesi 43 devletin ittifakı ile Türkiyeyi üyeliğe  kabul etti.

            Türkiye'nin Milletler Cemiyetine katılması Sovyetleri pek hoşnut  etmedi. Fakat Türkiye, Sovyetler Birliği herhangi bir devlete saldırmadıkça,  Paktın 16'ıncı ve 17'inci maddelerinde öngörülen zorlama tedbirlerinin  haksız bir şekilde Sovyetlere karşı yöneltilmesine asla rıza  göstermiyeceği hakkında teminat verdi. Mamafih, Sovyetlerin  hoşnutsuzluğunun asıl sebebi, Türkiye'nin kendisinden ayrılıp Batılı  devletlerle işbirliğine gitmesi endişesi idi. Fakat bu endişe uzun  süreli olmadı. Çünkü Nazi Almanyasının ortaya çıkması ve Japonya'nın  Mançuryaya saldırması üzerine kollektif güvenlik ve barış sistemine  bağlanan Sovyet Rusya da 1934 de Milletler Cemiyetine üye oldu.

            Türkiye Milletler Cemiyetine katıldıktan sonra, bu teşkilata sonuna  kadar ve samimiyetle bağlı kalmış ve barışın korunması çabalarında  Cemiyeti daima desteklemiştir.

            B) Balkanlarda İşbirliği: Balkan Antantı

            Türkiye Milletler Cemiyetine katıldığı zaman, Balkan devletleri  arasında da büyük bir yakınlaşma ve işbirliği başlamıştı. Bu gelişme  1934 yılında Balkan Antantı denen ittifakı ortaya çıkarmıştır. Balkanlılar  arasındaki yakınlaşmanın esas unsuru ise 1930 Ekimindeki  Türk-Yunan anlaşmalarının doğurduğu Türk-Yunan yakınlaşmasıdır.  Öte yandan, Locarno Anlaşmaları, Kellogg Paktı ve Litvinov Protokolu  gibi barışçı teşebbüslerle, Küçük Antant gibi statükocu ittifakların  ortaya çıkması da, Balkanlardaki işbirliğinde teşvik edici  etkenler olmuştur.

            Balkan Birliği konusundaki ilk adımlar Balkan hükümetleri tarafından  değil, fakat gayrı resmi çabalarla atılmıştır. Dünya Barış Kongresi  Derneğinin 1929 Ekiminde Atina'da yaptığı toplantıda, Kongre  başkanı ve eski Yunan başbakanlarından Aleksandr Papanastasiyu  devamlı bir Balkan Antantı kurulması fikrini ortaya atmış ve Türkiye  dahil bütün Balkanlı delegasyonlar bu fikri kabul ederek, 1930 Ekiminde  Atina'da Birinci Balkan Konferansı açılmıştır. Bundan sonra  bu konferanslar Atina, İstanbul, Bükreş ve Selanik'de olmak üzere  her yıl tekrarlanarak, Balkan milletleri arasında bir işbirliği kurulmuştur.  Bu konferanslar sonunda, Balkan Ticaret ve Sanayi Odası, Balkan  Denizcilik Bürosu, Balkan Ziraat Odası, Balkan Turist Federasyonu,  Balkan Hukukçuları Komisyonu, Balkan Tıb Federasyonu gibi  teşekküller ortaya çıkmıştır. 1932 de yapılan Üçüncü Balkan Konferansı  ise bir Balkan Paktı tasarısı ortaya çıkarmıştır ki, bu suretle  işbirliği faaliyetleri bununla siyasal münasebetler alanına geçirilmiş  olmaktaydı.

            Bununla beraber, siyasal işbirliğinin gerçekleşmesi hemen mümkün  olmadı. Balkan Konferanslarında görülmüştü ki, özellikle Bulgaristan  işbirliğinde çekingen davranmaktadır. Arnavutluk ile Bulgaristan  Balkan Konferanslarında, revizyonist gayelerini dolaylı bir şekilde  belirterek azınlık meselelerinin de tartışmasında ısrar etmişler,  fakat Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya buna engel olmuşlardır.  Bununla beraber, özellikle Türkiye uzlaştırıcı bir politika  izleyerek Bulgaristan'ın tam işbirliğini sağlamaya çalışmış, lakin muvaffak  olamamıştır.

            1933 Şubatında Küçük Antant'ın devamlı bir statü ve teşkilat  kurması ve Almanya'da Nazi Partisinin iktidara geçmesi, Balkanlıları  da harekete geçmeye sevketmiş görünmektedir. Türkiye ve Yunanistan,  siyasal alanda da Balkanlarda bir işbirliği kurulmasına ve  bu konuda bir paktın imzasına karar verip, 1933 Mayısında bu düşüncelerini  Bulgaristan'a da bildirdiler. Lakin Bulgaristan teklife  yanaşmayınca, Türkiye ve Yunanistan 14 Eylül 1933 de bir Samimi  Anlaşma Paktı (Pacte d'Entente Cordiale) imzaladılar. On yıl için  imzalanmış olan bu Pakt ile, iki devlet sınırlarını karşılıklı olarak  garanti ediyorlardı. Bu hüküm, Makedonya üzerindeki emellerinden  bir türlü vazgeçmek istemeyen Bulgaristan'da tepki ve sinirlilik  uyandırdı. Bulgaristan'ın bu şüphelerini gidermek ve Bulgaristan'ı  da bu Pakta almak için Türkiye Başbakanı İsmet İnönü ve Dışişleri  Bakanı Tevfik Rüştü Aras Sofyaya gittilerse de, olumlu bir sonuç  elde edemediler.

            Türk-Yunan Paktı Romanyayı harekete geçirdi ve Romanya Dışişleri  Bakanı Titulescu'nun Ankarayı ziyareti sırasında, 17 Ekim 1933  de, Türkiye ile Romanya arasında Dostluk, Saldırmazlık, Hakem ve  Uzlaşma Andlaşması imzalanmıştır. Romanyayı bu antlaşmayı imzalamaya  götüren sebeplerden biri, Bulgaristan'ın revizyonist isteklerinden  çekinmesi, diğeri de, kendi deniz ticaretinin, Boğazlarda  serbest geçişin bekçisi olan Türkiyeye bağlı bulunmasıydı.

            Türkiye'nin yaptığı bu anlaşmalar Bulgaristan'ı sinirlendirdiğinden,  Bulgar basını Türkiye aleyhine kampanya açmış ve bu kampanya  Türk basını tarafından cevapsız bırakılmamıştır. Lakin Bulgaristan'ın  bu tutumu Yugoslavya'yı da korkuttuğundan, Türk Dışişleri  Bakanının Belgrad'ı ziyareti sırasında Türkiye ile Yugoslavya  arasında 27 Kasım 1933'de bir Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması  imzalamıştır. Yugoslavya'yı bu antlaşmayı imzalamaya götüren sebep,  Bulgaristan'dan duyduğu endişe olduğu kadar, İtalya'nın Arnavutlukta  kurduğu kontrolün kendisi bakımından yarattığı tehlike idi.

            Görüldüğü gibi, bu ikili anlaşmaların hepsinin pivotunu Türkiye  teşkil etmekteydi. Bu anlaşmaların her üçü de aynı gayeyi taşıdığına  ve gayelerde bir farklılık olmadığına göre, yapılması gereken  normal iş, dört devletin tek bir antlaşma ile birbirlerine bağlanmaları  idi. İşte bu iş 9 Şubat 1934 tarihinde Balkan Antantı'nın imzası  ile gerçekleştirildi. Balkan Antantı ile taraflar, sınırlarını karşılıklı  olarak garanti ve birbirlerine danışmadan, herhangi bir Balkan devletiyle  birlikte bir siyasal harekette bulunmamayı veya bir siyasal  anlaşma yapmamayı taahhüt ediyorlardı.

            Balkan Antantı'nın ortaya çıkmasında nasıl baş rolü Türkiye oynadıysa,  bu Antant'a sonuna kadar sadakatle bağlanan da Türkiye  oldu. Fakat bu siyasal antlaşma, dört Balkan devleti arasında amaç  edinilen sıkı siyasal işbirliğini gerçekleştiremedi ve başlangıçtan  itibaren bazı zayıflık unsurlarrna sahip oldu. Antant ile birlikte gizli  bir protokol da imzalanmıştı. Buna göre, taraflardan biri Balkanlı  olmayan bir devlet tarafından saldırıya uğrar ve bir Balkan devleti  de saldırgana yardım ederse, diğer taraflar bu Balkanlı saldırgana  karşı birlikte savaşa gireceklerdi. Fakat bu Protokol üzerine Türkiye,  bir Rus-Romen savaşında Romanyaya yardım etmiyeceğini  Sovyet Rusyaya bildirmiş ve Yunanistan da bu Protokolün kendisini  İtalya ile bir çatışmaya götürmeyeceği hususunda rezerv koymuştur.

            Öte yandan, Balkan Antantı Batılılar ve Küçük Antant'ın kurucusu  Çekoslovakya tarafından büyük bir hoşnutlukta karşılanmakla  beraber, 1936'dan itibaren Avrupa'da buhranların şiddetlenmesi ve  Berlin-Roma Mihverinin ağır basmaya başlaması, Balkan Antantını  da zayıflamaya doğru götürmüştür. Bu gelişme özellikle, 1937'den  itibaren belirli bir hal almıştır. 1936 da Avrupa'da Almanya'nın üstünlüğü  belirince, Romanya, Bulgaristan ve Macaristan'dan fazla  Almanya'dan endişe duymuş ve Balkan Antantı ile ilgisini zayıflatmıştır.  Yugoslavya ise, Berlin-Roma Mihveri karşısında, İtalya ve  Bulgaristanla anlaşma yoluna gitmiştir. Bulgaristanla Yugoslavya  arasında 24 Ocak 1937 de bir "yıkılmaz barış ve samimi ve ebedi  dostluk antlaşması" imzalandı. Bunun arkasından Yugoslavya  25 Mart 1937 de İtalya ile de bir antlaşma imzaladı. Beş yıl için  imzalanan bu antlaşmada, bu antlaşmanın tarafların mevcut milletlerarası  taahhütlerine halel getirmiyeceği belirtiliyor idiyse de,  2'inci madde ile iki devlet, birbirlerini ilgilendiren ortak meselelerde  birbirlerine danışma taahhüdünde bulunuyorlardı. Bu ise Yugoslavyayı,  Balkan işbirliğinde daima İtalyayı hesaba katmak zorunluğunda  bırakıyordu. Bulgar-Yugoslav antlaşmasının imzasından önce  Yugoslavya, diğer Balkan Antantı ortaklarının muvafakatini almışsa  da, Balkan Antantı birinci planda Bulgaristan'a yöneldiğine göre,  Yugoslav-Bulgar antlaşması bu Antant'ın ruhuna aykırı idi. Nihayet,  İtalya'nın gittikçe kuvvetlenmesi Yunanistan'ı da İtalyaya karşı yumuşak  bir tutuma götürmüştür. Münih Konferansı ile Çekoslovakya'nın  parçalanması Küçük Antant'a son verdiği gibi, 1939 yılının  olayları da Balkan Antant'ını parçalıyacaktır.

            C) İtalya-Habeş Savaşı ve Türkiye

            İtalya-Habeş savaşı Türk-İtalyan münasebetlerindeki güvensizliği  arttırdığı kadar, bu savaşın doğurduğu buhran içinde Türkiye'nin  barışın korunmasında, Batılılarla sıkı bir işbirliğine girme devresini  de açmıştır. Özellikle Türk-İngiliz münasebetleri bu buhrandan sonra  önemli bir gelişme göstermiştir.

            İtalya Habeşistan'a saldırıp da, Milletler Cemiyeti de İtalya'nın  saldırganlığına ve dolayısiyle Paktın 16'ncı maddesinde öngörülen  zorlama tedbirlerini uygulamaya karar verince, Milletler Cemiyetinin  barışı koruma çabalarında samimi bir işbirliği gösteren Türkiye  de bu zorlama tedbirlerine katıldı. Bunun üzerine İtalya, 11 Kasım  1935 de, zorlama tedbirlerine katılan bütün devletlere ve bu  arada Türkiyeye de gönderdiği bir protesto notasında, bu devletlerin  bu hareketlerinin sadece İtalya ile olan ticaret münasebetlerine  zarar vermekle kalmayıp; zorlama tedbirlerinin fonksiyonu sona  erdikten sonra da, "moral ve psikolojik" alanda "en vahim sonuçlar"  doğuracağını bildirdi. Yani İtalya, bu devletlerle olan siyasal  münasebetlerini tehdit etmekteydi. Çünkü Mussolini 2 Ekimde verdiği  bir söylevde, "askeri nitelikteki sanksiyonlara askeri nitelikteki  emirlerle cevap vereceğiz. Savaşa da savaşla cevap vereceğiz"  demişti.

            İtalya'nın bu sert tutumu İngiltereyi de endişeye sevketti. İngiltere  Fransa ile sıkı bir işbirliği kuramamakla beraber, İtalyanın Habeşistan'a  yerleşmesinin kendi İmparatorluk menfaatleri bakımından  yarattığı tehlikeyi de gördüğünden, zorlama tedbirlerinde rijid  hareket etmeye karar verdi. Fakat bu işte İtalya'nın karşısına tek  başına çıkmaya da cesaret edemedi. Bu sebeple, İtalya 11 Kasım  1935 protestosu ile, zorlama tedbirlerine katılan devletleri tehdit  edince ve bu tehdit birinci planda Akdeniz devletleri için önemli olduğundan  ve Ekim ayında Fransa ile de esasen anlaşmış bulunduğundan,  Aralık ayında İspanya, Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiyeye  garanti verdi. Bu garantiye göre, zorlama tedbirlerine katılmalarından  dolayı bu devletler İtalya'nın bir tehdit ve saldırısına uğrarlarsa  İngiltere kendilerinin yardımına gidecekti. İspanya bu garanti  teklifini reddetti. Lakin Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiye  Ocak 1936 da bu garantiyi kabul ettiler. Ayrıca, bu üç devlet de  İngiltereye garanti verdi. İtalya'nın Akdaniz'de doğurduğu tehlike  dolayısiyle ortaya çıkan bu karışıklı garantiler sistemine Akdeniz  Paktı adı verilmiştir. Akdeniz Paktı ile Türkiye, güvenliğinin korunması  bakımından ve İtalyan tehlikesi karşısında İngiltereye bağlanmış  oluyordu ki, bu yeni Türkiye'nin İngiltere ile münasebetlerinde  bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Türkiye İngiltere arasındaki bu  yakınlaşma, 1939 da bir ittifaka varacaktır.

            İtalya-Habeş savaşı sona erdikten ve zorlama tedbirleri Milletler  Cemiyeti kararı ile kaldırıldıktan sonra, Akdeniz Paktının da sona  ermesi gerekirdi. Fakat İngiltere kendi garantisini mahfuz tutarak,  Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiyeyi, kendisine vermiş oldukları  garantilerden affetti. Bunun anlamı şuydu ki, İngiltere'nin kendisi bir  saldırıya uğrarsa bu devletler yardım etmeye zorunlu olmayacak, fakat  bu devletler bir saldırıya uğrarsa İngiltere bu devletlere yardım  edecekti. İngiltere'nin bu jestine, Balkan Antantının bu üç Akdeniz  üyesi, aynı şövalyece jest ile cevap verip, kendi tek taraflı garantilerini  mahfuz tutup İngiltereyi taahhütlerinden affettiklerini bildirdiler.

            Mamafih, İngiltere ile Türkiye arasındaki bu karşılıklı tek taraflı  garanti durumu kısa sürdü. Çünkü İngiltere ile Türkiye arasındaki  bu yakınlaşma İtalyayı sinirlendirdi. Öte yandan, İtalya da Türkiye  ile münasebetlerini düzeltmek arzusunu gösterdiğinden, Türk Hükümeti  İtalyayı daha fazla kızdırmamak için, 1936 Temmuzunda bu  tek taraflı garanti durumuna son verdi. Fakat ne olursa olsun, Türk-İngiliz  münasebetlerinde mutlu bir devir açılmıştı.

            Türk-İtalyan münasebetlerine gelince: Bu münasebetler 1937 yılında  iyileşme işaretleri gösterdi. Bunda İngiltere'nin İtalya ile anlaşması  da rol oynadı. İki devlet 2 Ocak 1937 de Gentlemen's Agreement  adını alan ve "Akdeniz bölgesindeki toprakların milli egemenliği  bakımından statükoyu" değiştirmemeyi taahhüt eden bir anlaşma  imzalamışlardı. Bu taahhüt tabiatiyle Türkiye bakımından  önem ifade ediyordu. Bunun için, Türkiye Dışişleri Bakanı Tevfik  Rüştü Aras 2-3 Şubat'da Milano'da İtalyan Dışişleri Bakanı Kont  Ciano ile görüşmelerde bulundu. 3 Şubatta yayınlanan bildiride  iki devleti birbirinden ayıran hiçbir mesele bulunmadığı bildiriliyordu.  Fakat Türk-İtalyan münasebetlerindeki bu düzelme yine geçici oldu.  Çünkü, İspanya iç savaşı dolayısiyle Akdenizde yapılmakta olan denizaltı  korsanlığı meselesini ele almak üzere 10-11 Eylül 1937 de  toplanan Nyon Konferansı'na Almanya, İtalya ve Arnavutluk katılmamış,  lakin Türkiye katılarak İngiltereyi desteklemiştir. Türkiye'nin  bu hareketi ise, yerini ve yönünü çizmiş olduğunu açık olarak gösteriyordu.

            Ç) Montreux Boğazlar Sözleşmesi

            Lozan Konferansında imzalanmış olan Boğazlar Sözleşmesine  göre, Boğazlardan serbest geçişin güvenliğini sağlamak amacı ile,  Çanakkale ve İstanbul Boğazlarının her iki kıyıları ile, Marmara Denizindeki  adalar gayrı askeri hale getirilmiş ve bu bölgelerde tahkimat  yapmak ve asker bulundurmak yasaklanmıştı. Buna karşılık,  bu bölgelerin herhangi bir saldırıya karşı güvenliği de, sözleşmeyi  imza eden devletlerle Milletler Cemiyetinin garantisi altına konulmuştu.  Türkiye, Boğazlar üzerindeki egemenliğinin sınırlandırılması  demek olan bu hükümleri istemiyerek kabul etmekle beraber, bir  ümidi de, kollektif güvenlik alanında Milletler Cemiyetinin etkili bir  rol oynıyacağı ve aynı zamanda da silahsızlanmanın gerçekleşeceği  idi. Fakat her iki konudaki ümit de gerçekleşmedi. Ne silahsızlanma  yolunda olumlu adımlar atılabildi ve ne de kollektif güvenlik konusunda  Milletler Cemiyeti kendisinden bekleneni verebildi. Japonya'nın  Mançuryaya saldırması karşısında Milletler Cemiyeti hiçbir  şey yapamamıştı. Silahsızlanma çabaları ise tam anlamiyle sürüncemede  idi. Bu durum karşısında Türkiye 1935 yılından itibaren Boğazlara  ait demilitarizasyon hükümlerini kaldırmak için teşebbüse  geçti. 1933 de Silahsızlanma Konferansında ilk defa bu hükümlerin  kaldırılmasını istedi. Fakat bu istek, silahsızlanma meselesiyle doğrudan  doğruya ilgili görülmediğinden mesele geri kaldı.

            1934'den itibaren Almanya'nın silahsızlanmaya başlaması ve  1935 Martında da mecburi askerlik sistemini ihdas ile silahlanmasını  açık bir hale getirmesi üzerine, Türkiye de bu meseleyi daha ısrarla  ele aldı. Almanya'nın silahlanmasını görüşmek üzere olağanüstü  toplanan Milletler Cemiyeti Konseyinde 17 Nisan 1935 günü  yaptığı konuşmada, Türkiye Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, yine  Boğazların silahsızlandırılmış olması konusunu ele alarak, bu meselenin  Türkiye'nin güvenliği ile yakından ilgili bulunduğunu, Boğazların  askerlikten tecridi ile gerçekte Türkiye'nin savunmasının zayıflatılmış  olduğunu ve bu sebeple bu hükümlerin kaldırılmasını istedi.  İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri meselenin konu ile  doğrudan doğruya ilgili olmadığını ileri sürdüler. Sovyet delegesi  Litvinov ise Türkiye'nin görüşünü destekledi.

            Türkiye Boğazlar konusundaki bu isteğini, Mayıs ayında Balkan  Antantı Konseyinin Bükreş toplantısında, Milletler Cemiyeti  Asamblesinin Eylül ayındaki toplantısında ve nihayet, İtalya'nın  Habeşistan'a saldırması dolayısiyle bu devlete uygulanacak zorlama  tedbirleri konuşulurken yine Milletler Cemiyetinin Kasım toplantısında  tekrar söz konusu etti. Bu şekilde olumlu bir diplomatik atmosfer  yaratmaya muvaffak olmuştu. Zorlama tedbirlerine rağmen  İtalya Habeşistan'ı işgal edince ve bu arada Almanya da Versay'a  aykırı olarak Ren bölgesini militarize edince, Türkiye de, 10 Nisan  1936 da, Boğazlar Sözleşmesini imzalamış olan devletlere verdiği  notada Avrupa'daki buhranların 1923 Boğazlar Sözleşmesiyle Boğazların  güvenliği için verilmiş olan kollektif garantiyi artık işlemez  hale getirdiğini belirterek, kendi güvenliği, savunması ve egemenlik  haklarının korunması bakımından bu statünün değiştirilerek, Boğazların  askerileştirilmesini istedi.

            Antlaşmaların hiçe sayıldığı veya kuvvet zoru ile değiştirildiği  bir sırada Türkiye'nin bu barışçı ve samimi davranışı sempati ile  karşılandı. İlk olumlu cevap İngiltere'den geldi. Türkiye'nin bu işi  müzakere yolu ile yapmak istemesi İngiltereyi hoşnut bırakmıştı.  Öte yandan, şimdi İngiltere Türkiyeye karşı politikasını değiştirmiş  ve bu devleti kendisine bağlamak istiyordu. Akdeniz'de kuvvetli bir  Türkiye İngiltere için değerli bir dost olacaktı. İngilizler bu sayede  Türkiyeyi, Sovyetler Birliğinden ziyade kendilerine daha yakın  getireceklerdi. Sonraki olaylar bu ümitlerin boş olmadığını gösterecektir.

            Türkiyeyi destekleyen ikinci devlet Sovyet Rusya oldu. Sovyetler  Boğazların gayrı askeri hale getirilmesine ve Boğazlar üzerindeki  Türk egemenliğinin sınırlandırılmasına daha Lozan'da muhalefet  etmişlerdi.

            İtalya hariç, Fransa ve diğer devletler de Türkiye'nin isteğini  kabul ettiler. İtalya, Avrupa'da kendisine karşı mevcut olan hava  dolayısiyle şimdilik uzakta kalmayı tercih etti. Fakat Türk-İngiliz  yakınlaşmasını da İtalya hoş karşılamıyordu.

            1923 Boğazlar Sözleşmesini değiştirecek konferans, 22 Haziran  1936 da İsviçre'de Montreux'de toplandı ve Montreux Sözleşmesi  adını alan yeni Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936 da imzalandı.  Sözleşme Türkiye, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Japonya,  Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya arasında imzalanmıştır.

            Montreux Sözleşmesi ile Boğazlar hakkındaki silahsızlanma kayıtları  kaldırılıyordu ve Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliği  tam olarak kuruluyordu. Öte yandan, 1923 Sözleşmesine oranla,  hem Türkiye ve hem de Karadeniz devletleri lehine bazı değişiklikler  de getirmiştir. Özellikle savaş gemilerinin Boğazlardan geçmesi  meselesinde, Türkiye tarafsız ve savaş dışı ise, savaşan tarafların  savaş gemileri Boğazlardan geçemiyecekti. Türkiye bir savaşa girerse  veya kendisini yakın bir savaş tehlikesi karşısında görürse,  diğer devletlerin savaş gemilerinin Boğazlardan geçmesi tamamiyle  Türkiye'nin kendi takdirine kalacaktır. İsterse geçirecek, istemezse  geçirmeyecektir.

            Karadeniz devletleri lehine yapılan değişikliklere gelince: Karadeniz'de  kıyısı olmayan devletlerin Karadeniz'e geçirebilecekleri  ve bu denizde bulundurabilecekleri savaş gemilerinin cinsi, büyüklüğü  ve toplam tonajı sınırlanıyordu ki, bu hüküm güvenlikleri bakımından  Karadeniz devletlerinin lehine idi. Karadeniz devletlerinin  savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi için de bir hayli geniş bir serbesti  tanınmıştı.

            Sözleşme 20 yıl için imzalanmakla beraber, şimdiye kadar hiç  bir imzacı devlet tarafından feshedilmemiş olduğundan, yürürlükte  devam etmektedir.

            İtalya Montreux Sözleşmesine 1938 Mayısında katılmıştır.

            Montreux Konferansı Türk-İngiliz ve Türk-Sovyet münasebetlerinde  bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Türk-İngiliz yakınlaşması  bu konferansta en önemli gelişmesini kaydetmiştir. Açıktır ki, eğer  İngiltere'nin rızası ve anlayışı olmasaydı, Türkiye'nin Boğazlar rejimini  bu derece kendi lehine değiştirmesi mümkün olamazdı. İngiltere'nin  Türkiyeye karşı bu sempatik davranışı ise, şimdi İtalya'nın  Doğu Akdeniz bölgesinde ortaya çıkardığı tehditten doğmuştu. Böyle  bir tehdide karşı, İngiltere Türkiye'de sağlam bir dayanak görmüş  ve Türkiyeyi kendi tarafına çekmek istemişti. Aynı tehdit karşısında  Türkiye'nin de, askeri güç bakımından zayıf bir Sovyetler Birliği  yerine, denizlerde kuvvetli olan İngiltereye kayması tabii idi. İşte bu  şartlar Montreux'den sonra Türk-İngiliz münasebetlerini daha da  geliştirdi. 1937 yılında Karabük Demir-çelik fabrikası İngiltere'nin  yardımı ile kuruldu. 1938 yılında İngiltere Türkiyeye, 10 milyonu ticari  kredi ve 6 milyonu da savaş gemisi ve savaş malzemesi satın  alınması için, 16 milyon İngiliz liralık bir kredi açtı. Türkiye ve  İngiltere artık yollarını kesin olarak çizmişler ve barış yolunda beraber  yürüyorlardı. Bunun içindir ki, 1939 ilkbaharında Avrupa tehlikeli  buhranlar içine girmeye başlayınca, Türkiye tereddüt etmeksizin  İngiltereye bağlanacak ve bir ittifakın ilk adımlarını atacaktır.

            Türkiye Akdeniz'deki İtalyan tehlikesi karşısında bu şekilde İngiltereye  bağlanırken, Sovyetler Birliğini terketmek niyetinde değildi  ve bu devlet Türk dış politikasının temel unsuru olmakta devam  ediyordu. Lakin Türk-İngiliz yakınlaşması Sovyetleri hoşnut bırakmadı.  Öte yandan, Türkiye'nin Almanya ile de sıkı ticaret münasebetlerinde  bulunması, bu hoşnutsuzluğu daha da arttırmıştır. Bununla  beraber iki devletin münasebetlerinde herhangi bir gerginlik  olmamıştır. Fakat gerçek şuydu ki, bu münasebetlerde bir takım  soğukluk noktaları mevcuttu. 1939 yazında iki devletin yolları birbirinden  kesin olarak ayrılacaktır.

            D) Saadabad Paktı

            İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ile Doğu Akdeniz'de ortaya çıkan  İtalyan tehlikesi Türkiyeyi bir yandan İngiltereye bağlanmaya götürürken,  öte yandan Orta Doğu devletleriyle de bir takım savunma  tedbirleri almaya götürmüştür.

            İtalya-Habeş anlaşmazlığının ortaya çıkmaya başladığı ilk günden  itibaren İtalya, yayılma ve sömürgecilik istekleri konusunda  daha açık konuşmaya başlamış ve bu isteklerin toplandığı alanlar  olarak Asya ve Afrika adı da sık sık söylenir olmuştur. Afrika deyimi  ile neyin kasdedildiği belliydi. İtalya'nın bu kıtada eskidenberi  emelleri ve toprakları vardı. Fakat Asya ile anlatılmak istenen topraklar  nereleriydi? Herhalde Uzakdoğu veya Hindistan değildi. İtalya'nın  coğrafya durumu dolayısiyle, Asya toprakları da olsa olsa  Anadolu ve komşuları olabilirdi. Kaldı ki, İtalya'nın Habeşistan'a  yerleşmesiyle, şimdi Arap yarımadası ve daha yukardaki memleketler  de tehdit altına giriyordu. Şu halde İtalya'nın Habeşistan'a girmesiyle  Orta Doğu bölgesi de kritik bir durum alıyordu. Bu durumu,  başta Türkiye olmak üzere diğer Orta Doğu devletleri de görmüşlerdi.  Balkanlar üzerindeki Bulgar ve İtalyan tehlikeleri dolayısiyle  nasıl Balkan Antantı denen savunma sistemi kurulmuş ise, şimdi  Orta Doğuya yönelen İtalyan tehlikesİ için de böyle bir savunma  sistemi kurmak zorunluydu.

            Bu düşünceler, daha İtalya-Habeş anlaşmazlığının başında Orta  Doğu memleketlerine egemen olmuş ve İran'ın teşebbüsü üzerine  Cenevre'de 2 Ekim 1935 de Türkiye, İran ve lrak arasında üçlü  bir antlaşma parafe edilmişti. Türkiye tarafından hararetle desteklenen  bu anlaşmayı gerçek alanına sokmak hemen mümkün olmadı.  Çünkü İran ile Irak arasında sınır anlaşmazlığı ile Türkiye ile  İran arasında da bazı meseleler vardı. Zorlama tedbirleri konusunda  İtalya'nın aldığı tehditkar durum ve Habeşistan'ın istilasını  gerçekleştirmesi, bu devletleri birbirine daha fazla yakınlaştırdı. Bu  arada Türkiye komşulariyle olan münasebetlerini sıkılaştırdı. 1937  yılında İran ile çeşitli işbirliği konularında birçok anlaşmalar yapılarak,  iki devlet arasındaki dostluk kuvvetlendirildi. 5 Haziran 1926  da Irak ile imzalanan ve süresi biten Dostluk Antlaşması 1937 Nisanında  yenilendi ve süresi uzatıldı. Aynı anda, 7 Nisan 1937 de  Türkiye ile Mısır arasında "bozulmaz barış ve samimi ve daimi  dostluk antlaşması" imzalandı. Nihayet İran ile Irak arasındaki  sınır anlaşmazlığı da çözümlenince, 1935 de parafe edilmiş olan antlaşmayı  imzalamak için herhangi bir engel kalmıyordu. Bu arada  bu anlaşmaya Afganistan'ın da katılması sağlanmıştı. Bunun üzerine,  8 Temmuz 1937 de Tahran'da Saadabad Sarayında, Türkiye,  İran, Afganistan ve Irak arasında Saadabad Paktı adını alan antlaşma  imzalandı.

            Beş yıl için imzalanan bu dörtlü antlaşma ile taraflar, aralarındaki  dostluk münasebetlerini devam ettirmeyi, Milletler Cemiyeti ve  Kellogg Paktına bağlı kalmayı, birbirlerinin iç işlerine karışmamayı,  ortak sınırlarına saygı göstermeyi, ortak çıkarlarını ilgilendiren  meselelerde birbirlerlne danışmayı, birbirlerine karşı herhangi  bir saldırı hareketine girişmemeyi ve saldırma amacını güden  hiçbir siyasal kombinezona katılmamayı taahhüt ediyorlardı.

            Böylece Türkiye Balkan Antantı ve Saadabad Paktı ile, batıda  ve doğuda bir güvenlik sistemini kurmuş ve kendisi için önemli olan  bu iki bölgede barış politlkasinı kuvvetlendirmiş oluyordu.

            E) Sancak (Hatay) Anlaşmazlığı

            Türkiye bu faaliyetleriyle kuvvetli bir barış taraftarlığı yaparak,  saldırganlara karşı cephe alıp gittikçe Batılılara kayarken, 1936 yazından  itibaren patlak veren Sancak Anlaşmazlığı, esasen bir türlü  bir düzene girememiş olan Türk-Fransız münasebetlerinde yeni bir  buhran doğurdu.

            Türkiye ile Fransa arasında 20 Ekim 1921 de imzalanan Ankara  İtilafnamesi ile, Suriye sınırları içinde bırakılan İskenderun Sancağına  özel bir idare şekli tanınmıştı. Türk parası orada resmi niteliği  haiz olacak ve Sancak halkı milli kültürlerinin korunmasında  her türlü kolaylıktan yararlanacaktı. Daha önce de gördüğümüz gibi,  Fransa'nın mandater devlet olarak Suriyeye yerleşmesi kolay olmadı  ve bir hayli uğraştı. Avrupa buhranlarının aldığı istikamet karşısında  Fransa, Suriye ve Lübnan ile münasebetlerini yeni bir düzene  sokarak 1936 Eylülünde Suriyeye ve 1936 Kasımında da Lübnan'a  bağımsızlık verdi. Lakin Suriyeye bağımsızlık veren ve Suriye  ile Fransa arasında ittifak kuran 1936 Eylül antlaşmasında İskenderun  Sancağı hakkında hiçbir hüküm yoktu. Yani Fransa Suriye'den  çekilirken, Sancak üzerindeki yetkilerini Suriyeye terketmekteydi.  Bu sebeple, Türk hükümeti bu durumu kabul etmedi ve Milletler Cemiyeti  Konseyinin toplantısı sırasında Eylül ayında Cenevre'de Fransa  ile yapılan görüşmeler müsait bir gelişme göstermeyince, 9  Ekim 1936 da Fransaya verdiği resmi bir notada, Suriyeye yapıldığı  gibi, İskenderun Sancağına da bağımsızlık verilmesini istedi.  Atatürk de 1 Kasım günü Büyük Millet Meclisini açış konuşmasında,  "Bu sırada Milletimizi gece gündüz meşgul eden başlıca büyük mesele,  hakiki sahibi öz Türk olan İskenderun, Antakya ve havalisinin  mukadderatıdır. Bunun üzerinde ciddiyet ve kat'iyetle durmaya mecburuz"  diyordu.

            Fransız Hükümeti 10 Kasımda verdiği cevapta, Sancağa bağımsızlık  vermenin Suriyeye parçalamak demek olacağını ve mandater  devlet olarak da buna yetkisi bulunmadığını bildirdi. Bundan sonra  iki hükümet arasında birer nota daha teati edildi, lakin görüşlerde  herhangi bir değişme olmadı. Yalnız bu arada Fransa meselenin  Milletler Cemiyetine havalesini teklif etti ve Türkiye de bu  teklifi kabul etti.

            Türkiye ile Fransa arasında bu tartışmalar olurken, bir yandan  Türk kamu oyu, öte yandan da İskenderun'daki halk heyecanlanmış  ve İskenderun'da halk ile polis arasında çarpışmalar olmuştu.  Tabii bu çarpışmalar Türk kamu oyunda tepki uyandırmaktan geri  kalmadı. Atatürk de Ocak 1937 de Konya'ya ve oradan da Ulukışla'ya  kadar bir seyahat yaptı. Ankara'ya döndüğü zaman kabinenin toplantısına  başkanlık etti. Türk-Fransız münasebetleri gergin bir safhaya girmişti.

            Milletler Cemiyeti meseleye 14 Aralık 1936'dan itibaren el koydu  ve yapılan tartışmalardan sonra ve özellikle İngiltere'nin de arabuluculuğu  ile Konsey, 27 Ocak 1937 de Sancak için bir statü kabul  etti. Bu statüye göre İskenderun Sancağı; içişlerinde tamamen  bağımsız, dışişlerinde Suriyeye bağlı, kendine özgü bir anayasa  ile idare edilen "ayrı bir varlık" (entite distincte) olacaktı. Burası  Milletler Cemiyetinin gözetimi altına konacak ve bu gözetim bir  Fransız vasıtasiyle yürütülecekti. Fransa ile Türkiye bir anlaşma  yaparak, Sancağın toprak bütünlüğünü birlikte garanti altına alacaklardı.  Bundan sonra Sancak, Hatay adını alacaktır.

            Milletler Cemiyeti Hatay için bir anayasa hazırlamak üzere bir  de komisyon kurmuştu. Bu komisyonun, Türkiye ile Fransa'nın da  görüşlerini alarak hazırladığı anayasa Milletler Cemiyeti Konseyi  tarafından 29 Mayıs 1937 de kabul edildi. Aynı gün, Türkiye ile  Fransa arasında da, Hatay'ın toprak bütünlüğünü ortak garanti altına  alan anlaşma imzalandı.

            Fakat bu anayasa ve anlaşmaları bağımsız Hatay'da uygulamak  kolay olmadı. Hatay'daki Fransız temsilcisi, bunların uygulanmasını  köstekleyici tedbirler alma yoluna gitti. Bağımsızlık dolayısiyle halk  gösterilerde bulunmak isteyince Fransa'nın sömürge memurları  bunu da önlemek istediler ve polisle halk arasında yeniden çarpışmalar  oldu. Öte yandan, Fransızlar Hatay'daki diğer azınlıkları Türklere  karşı da kışkırtma yoluna gittiler. Türk kamu oyu yine galeyana  geldi. Türkiye'de Fransa aleyhine kuvvetli bir eğilim belirdi ve Türk-Fransız  münasebetleri yine bozuldu. Suriye halkı da Hatay'a bağımsızlık  verilmesinden ötürü hükümeti tenkit etti ve Suriye'nin bazı  şehirlerinde hükümet aleyhine gösteriler oldu. Hatay Anayasası  20 Kasım 1937 de yürürlüğe girecekti ve ilk iş olarak seçimlerin yapılması  gerekiyordu. Fakat bu şartlar içinde seçimler yapılamadı.  Öte yandan seçim sistemi meselesinde Türkiye ile Fransa arasında  görüş ayrılığı çıktı. Bunun üzerine Milletler Cemiyetinin kurduğu  bir komite, Türkiye'nin de itirazlarını gözönünde tutarak bir seçim  tüzüğü hazırladı ve seçimlerin 15 Temmuz 1938'e kadar tamamlanmasına  karar verdi. 1938 Mayısı başından itibaren seçmen listelerinin  hazırlanmasına başlandı. Fakat Fransız memurlarının davranışı  Hatay'da olayların yeniden şiddetlenmesine sebep oldu. Türkiye Hatay  sınırlarına 30.000 kişilik bir kuvvet yığdı. Gerek bu durum karşısında,  gerek Avrupa olaylarının gittikçe buhranlı bir hal alması dolayısiyle,  Fransa Hatay meselesinde Türkiyeye karşı daha yumuşak  bir tutum almayı tercih etti ve Hatay'ın Fransız valisini geri çekip  yerine bir Türk vali tayin etti. Bunun üzerine durum biraz sükunet  buldu.

            Almanya'nın 1938 Martında Avusturyayı ilhakı, Fransa'nın Hatay  meselesindeki politikasını da etkilemiştir. Berlin-Roma Mihverinin  ağırlığını gittikçe arttırmaya başladığı bir sırada, Fransa'nın  Doğu Akdeniz'de stratejik önemi olan ve Boğazların kuvvetli bir bekçisi  bulunan Türkiyeye olan ihtiyacı da artmıştı. Bu sebepledir ki,  1938 yazından itibaren Hatay meselesindeki tutumunu da değiştirmiş  ve gelişmeler Türkiye lehine bir yön göstermiştir. 13 Haziran'da  Antakya'da Türk ve Fransız askeri heyetleri arasında yapılan görüşmeler  sonunda 3 Temmuz 1938 de imzalanan bir anlaşma ile  Hatay'ın toprak bütünlüğü ile siyasal statüsünün iki devlet tarafından  korunması ve bu amaçla da her iki devletin de Hatay'a 2.500'er  kişilik askeri kuvvet göndermesi esası kabul edilmiştir. Türk askeri  4 Temmuzdan itibaren Hatay'daki görevine başlamıştır.

            Öte yandan, önce Paris'de başlayıp Ankara'da devam eden görüşmeler  sonunda da, 4 Temmuz 1937 de Türkiye ile Fransa arasında  bir Dosluk Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre  taraflar, birbirleri aleyhine olan hiçbir politik veya ekonomik  anlaşmaya ve birbirlerine yönelen herhangi bir kombinezona katılmıyacaklar  ve taraflardan biri, bir veya birkaç devlet tarafından saldırıya  uğrarsa, diğeri, saldırganlara hiçbir şekilde yardım etmeyecekti.

            Bu Türk-Fransız yakınlaşmasından sonra Ağustos ayında yapılan  Meclis seçimlerinde Türkler, 40 milletvekilliğinden 22'sini kazandılar.  Meclis 2 Eylül 1938 de ilk toplantısını yaptı ve bağımsız  devlet için Hatay Cumhuriyeti adını kabul etti. Yeni devletin resmi  dili Türkçe ve Arapça olduğu halde, bütün milletvekilleri Türkçe  yemin etmişlerdir.

            Hatay Devletiyle Türkiye arasında gayet yakın temas ve bağlar  kuruldu. Hatay Meclisi 1939 Ocak ayında Türk Medeni Kanunu ile  Türk Ceza Kanununu kabul etti. Türkiye'den mali müşavirler getirtti.  Bunun yanında, Hatay idarecileri devamlı olarak Türkiyeye  katılmak arzusunda bulundular. Türkiye de bu isteği sempati ile  karşıladı. Fakat, 29 Mayıs 1937 anlaşması ile Hatay, Türkiye ile  Fransa'nın ortak garantisi altında bulunuyordu. Bu sebeple, Hataylıların  anavatana katılma istekleri iki devlet arasında yeniden mesele  oldu. Fakat 1939 Martından itibaren Avrupa'da olayların savaşa  doğru bir yön alması, Türk-İngiliz ittifakının ilk adımlarının  atılması ve Batılıların Barış Cephesi çabaları dolayısiyle, Fransa,  Türkiye'nin ve Hataylıların isteklerini kabul zorunda kaldı. 23 Haziran  1939 da iki devlet arasında yapılan bir anlaşma ile, Fransa  Hatay'ın Türkiyeye katılmasını kabul etti. Buna karşılık Türkiye de  Suriye'nin bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygı gösterecekti.

            Temmuz ayında da Hatay Türkiye sınırları içine katıldı.

            F) Türkiye ve Almanya

            Görüldüğü gibi, 1936'dan itibaren Türk dış politikasının gelişmeleri,  Türkiyeyi devamlı ve mustakar bir şekilde Batılılara doğru  götürmüş ve buna karşılık, özellikle İtalya ile Türkiye birbirinden  daima uzaklaşmışlardır. Zaten bu uzaklaşmadır ki, Türkiyeyi Batılılara  yöneltmiştir. Türkiye'nin Almanya ile münasebetleri nasıl gelişmiştir?  Türkiyeyi, savaş yılı olan 1939 yılına getirmeden önce, bu  noktayı anahatları ile belirtmek gerekir.

            Almanya'da Nazi Partisi iktidara gelinceye kadar, her iki memleketin  de kendi iç ve dış meseleleriyle uğraşması yüzünden, Türkiye  ile Almanya arasında, İ'inci Dünya Savaşındaki işbirliğinin hatıralarından  başka, herhangi bir kuvvetli münasebet mevcut olmamıştır.  İlgi çeken bir nokta olmak üzere, Nazi Partisinin iktidara gelmesiyle,  Türkiye'nin iç gelişmeleri arasında bir paralellik olmuştur.  Nazilerin işbaşına geçtiği sırada Türkiye de iç kalkınmasında büyük  bir hamle ile, ilk beş yıllık iktisadi planı kabul etmişti. Bu kalkınma  planı ise, Türkiyeyi, sınai teçhizat bakımından dışarıya bağlamaktaydı.  Halbuki bu tarihe gelinceye kadar Türkiye'nin Batılılarla  olan siyasal münasebetleri düzgün bir çerçevede gitmemişti.  Almanya bu fırsatı kaçırmadı. Hitler'in dış politikada kullandığı kuvvetli  vasıtalardan biri de, Orta Avrupa ve Balkanları Almanyanın  ekonomik nüfuzu altına almaktı. Bu sebeple Hitler rejimi ile birlikte,  Türkiye ile Almanya arasındaki ekonomik münasebetler de birdenbire  bir artış gösterdi. 1932 yılında Türkiye'nin Almanyaya ihracat  toplamı 13 milyon lira iken, bu miktar 1933 de 19 Milyon, 1934  de 29 milyon, 1935 de 35.5 milyon ve 1936'da da 41.7 milyon liraya  çıktı. Fakat 1936 yılı Türk-Alman münasebetlerinde bir dönüm  noktası oldu. Montreux Boğazlar sözleşmesiyle Türkiye Boğazlar  üzerindeki tam egemenliğini kurarken, bir yandan da bu olay Türk-İngiliz  münasebetlerinde bir dönüm noktası teşkil etmiş ve bundan  sonra Türkiye gittikçe İngiltereye kaymaya başlamıştı. Bu gelişme  nasıl Sovyetlerin hoşuna gitmemişse, Almanya'nın da hoşuna gitmemiştir.  Öte yandan, siyasal münasebetlerin gelişmesi ile birlikte  Türk-İngiliz ekonomi ve ticaret münasebetlerinin de gelişmesi, 1936  yılından itibaren Türkiye üzerinde bir Alman-İngiliz ekonomik rekabet  ve mücadelesini açmıştır. 1936 yazında Almanya Ekonomi Bakanı  Dr. Schacht Balkan memleketlerine yaptığı ziyaretlerden sonra,  Kasım ayında Türkiye ve İran'ı da ziyaret etmiştir. Bu arada Almanların  Emden savaş gemisi 1 Kasım 1936 da İstanbul'a gelmiş ve  İ'inci Dünya Savaşının Türk-Alman ortak mücadele hatıralarının tazelenmesine  vesile veren hararetli gösterilere sebep olmuştur. Almanya'nın  Türkiye'deki bu faaliyetlerini İngiltere de yakından izlemiştir.

            1937 yılında Türk-Alman münasebetleri bir soğukluk geçirdi.  Çünkü Mihver'in Balkanlardaki faaliyetleri Balkan Antantını zayıflatmaya  başlamıştı. Yugoslavya'nın İtalya ve Bulgaristanla münasebetlerine  yeni bir veçhe vermesi ve bu iki devlete yakınlaşma kurma  çabaları ve Romanya'da Nazi eğiliminin belirli bir hal almaya  başlaması Türkiyeyi endişeye sevketti. Bu sebeple Türkiye Başbakanı  İsmet İnönü ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, 1937 yılı  içinde Milano'yu, Atina'yı, Moskova'yı ve iki defa da Belgrad'ı ziyaret  ettiler. Tevfik Rüştü Aras'ın Moskovayı ziyareti sonunda 17  Temmuz 1937 de yayınlanan resmi bildiride, "milletlerarası hayatta  ortaya çıkan saldırgan eğilimlerin yarattığı... karışık durum"un her  iki devlet için endişe yarattığı belirtilmekteydi. Bununla beraber,  Türkiye'nin Almanya ile özellikle ticaret münasebetlerini birdenbire  kesmesi söz konusu değildi. Bu sebeple Alman Ticaret Bakanı  Funk'un Türkiyeyi ziyareti sonucu, 1938 Temmuzunda Almanya ile  Türkiye arasında 150 milyon mark'lık bir kredi anlaşması imzalandı.  Almanya'nın Türkiyeyi ekonomik nüfuzu altına alma çabaları  yanında kültür propogandası da geniş bir şekilde işlemekteydi.

            Almanya bu çabaları ile Türkiyeyi Batılılardan ayırıp Berlin-Roma  Mihverine çekmek istemiştir. Bu gerçekleştiği takdirde Almanya  Sovyetlere karşı Boğazlarda ve Anadolu'da üstün bir duruma  geçtiği gibi, Türkiyeyi bir sıçrama tahtası olarak kullanmak suretiyle,  İngiliz ve Fransız sömürgeciliğinin dayanaklarından olan  Orta Doğu'ya da nüfuz etmesi gayet kolaylaşacaktı. Esasen bu yıllarda  Almanya ve İtalya, İngiltere ve Fransaya karşı Orta Doğudaki  Arap milliyetçiliğini devamlı olarak kışkırtmaktaydılar.

            Almanya Türkiyeye karşı gerçekleştirmek istediği politikada  başarı kazanamamıştır. Çünkü, İtalyan tehlikesi Türkiye için başlıca  endişe kaynağı idi ve Almanya bunu göremedi. Türkiye'nin 1939  ilkbaharında Batılılara kesin olarak bağlanmasında, İtalya'nın Arnavutluğu  işgal etmesi temel faktör olmuştur. Öte yandan, Almanya'nın  "bir Millet, bir Devlet" politikası ile Avusturyayı ve Südetleri  ele geçirmesi ve kendisini Versay'ın zincirlerinden kurtarması, Türkiye  tarafından anlayışla karşılanmıştır. Birincisi Türkiye'nin Misakı  Milli'sine, ikincisi de Sevres antlaşmasına benzemekteydi. Fakat  Almanya 1939 Martında bütün Çekoslovakyayı ele geçirip, Hayat  Sahası politikasına başlayınca, doğuya doğru yayılan Alman tehlikesi  Türkiyeyi ciddi endişeye sevketti. Balkanlara yönelen ve yayılan  İtalyan ve Alman tehlikeleri Türkiye'nin kararını kesinleştirdi  ve Batılıların yanındaki yerini aldı.

            G) 1939 Yılında Türkiye

            Arnavutluğun İtalya tarafından işgali üzerine İngiltere ve Fransa  13 Nisan 1939 da Yunanistan ve Romanyaya garanti vermişti.  İngiltere aynı gün aynı teklifi Türkiyeye de yaptı. Türkiye bu İngiliz  teklifine 15 Nisan'da verdiği cevabında, İtalya'nın Arnavutluğa  yerleşmesinden duyduğu endişeyi gizlememiş ve "Akdenizin  İtalyan egemenliği altına düşmesi ihtimali, İngiltere için olduğu kadar,  Türkiye için de açık bir tehlike teşkil eder" demiştir. Türkiye  İngiltere'nin garantisini kabul etmekle beraber, bunun tek taraflı  değil, iki taraflı olmasını istemiştir. Çünkü, İngiltere'nin garantisini  kabul etmekle yani Mihver'e karşı açıkça cephe almakla, Mihver'in  düşmanlık veya kızgınlığını üzerine çekmiş olacaktı, Bu ise, onun bir  savaş tehlikesi karşısında kalması demekti. Bu sebeple, böyle bir  durumda İngiltere'nin nasıl bir yardımda bulunacağı hakkında açık  taahhütlere sahip olmak isterdi. Türkiye'nin bu görüşü İngiltere tarafından  da benimsendi ve iki taraf arasında görüşmeler başladı.

            Türk-İngiliz görüşmeleri yapılırken, Almanya da Ankara büyükelçiliğine  eski başbakanlardan Franz von Papen'i tayin etti. Almanya  o sırada Türkiyeye "en kuvvetli diplomatını" tayin ederken, Türkiye'nin  İngiltere cephesine katılmasına engel olmak istediğini anlatıyordu.  Von Papen'in gerek Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve gerek  dışişleri bakanı Şükrü Saraçoğlu ile yaptığı görüşmelerde, İtalya'nın  Arnavutluğa 30 tümen asker yığmasının ve Oniki Adada tahkimat  yapmasının Türkiye'de uyandırdığı endişeler kendisine açıkça  söylenmiştir. Türkiye, Arnavutluk harekatını Mihver devletlerinin  daha önceden hazırlanmış olan planlarının bir kısmı olarak görmekte  ve kendisini sürprizlere karşı korumak istemekteydi. Bu sebeple  von Papen, Berlin'e Arnavutluktaki garnizonların asgari sayıya  indirilmesini ve Oniki Adadan Türk kara suları içinde bulunan  iki adanın da Türkiyeye terkini tavsiye etmiş, lakin Berlin bu teklifi  umursamamıştır.

            Türk-İngiliz görüşmeleri devam ederken Sovyet Dışişleri Bakan  Yardımcısı Potemkin de 28 Nisan'da Ankaraya gelmiş ve Türk Hükümetiyle  5 Mayısa kadar süren görüşmeler yapmıştır. Görüşmelerden  sonra yayınlanan bildiride iki memleketi ilgilendiren konularda  bir görüş birliği olduğunun müşahade edildiği söylenmiş ise de,  arada bir takım anlaşmazlık noktaları da ortaya çıkmıştı. Bir kere,  Sovyet Rusya, Türk-İngiliz görüşmelerinin ilerlemiş bir safhaya gelmiş  olmasından duyduğu hayreti gizlememiştir. İkincisi, Sovyetler  Romanya ile yakından ilgileniyorlardı. Bulgaristan'ın Romanya'dan  toprak istekleri vardı. Potemkin Türk Dışişleri Bakanına şunu sormuştu:  Sovyet Rusya, Almanyaya karşı yapacağı savaşta Romanya'nın  yanında yer alırsa, Türkiye'nin de yardımına güvenebilir miydi?  Saraçoğlu ise şu cevabı vermişti: Bulgaristan'ın durumundan tamamen  emin olmadıkça, Türkiye'nin böyle bir yardım yapması imkansızdır.

            Bununla beraber, Türkiye Sovyetlerden ayrılmak niyetinde değildi  ve bunun için de Sovyetlerin İngiltere ve Fransa ile yaptığı Barış  Cephesi görüşmelerini de hoşnutlukla karşılıyordu. İngiltere ile  görüşmelere girerken, bu durumu da hesaba katmıştı. Fakat Potemkin  ile yapılan görüşmeler, Türkiye'nin ümitlerini kuvvetlendirici nitelikte  olmadı. Bu sebeple, Türk Dışişleri Bakanı Ankara'daki İngiliz  Büyükelçisine, Türk-Sovyet paktının ancak sonra gerçekleşebilecek  bir mesele olduğunu üzülerek belirtiyordu.

            Türk-İngiliz görüşmeleri 12 Mayıs 1939 da yayınlanan bir deklarasyonla  sonuçlandı. Bunun en önemli olan 4'üncü maddesine  göre, iki hükümet, "vukubulacak bir tecavüz hareketinin Akdeniz  mıntıkasında bir harbe saik olması halinde" birbirlerine her türlü  yardımı yapacaktı. Öte yandan Türkiye, İngiltere'nin askeri ve ekonomik  yardımını da istemiş ve bu konuda da görüşmeler yapılması  kararlaştırılmıştı.

            Görüşmeler sırasında İngiltere, 4'üncü madde hükmünün, Akdenizden  başka Balkanları da kapsamasını istemiş, lakin Sovyet Rusya  ve Bulgaristan sebebiyle Türkiye bunu kabul etmemişti. Onun  için, Deklarasyonun 6'ıncı maddesinde, Balkanların güvenliği için de iki  hükümetin görüşmelere devam edeceği bildiriliyordu. İngiltere'nin  Balkanlar üzerinde durmasının sebebi şuydu: Verdiği garanti sebebiyle  Romanya'nın yardımına gitmek zorunda kalırsa, bunu ancak  Boğazlar yoluyla yapabilirdi. Halbuki, Montreux Sözleşmesine göre,  Türkiye'nin, savaşan bir taraf olarak İngiltereye Boğazları açabilmesi  için kendisinin de savaşa katılmış olması gerekirdi. Fakat  Türkiye bir Sovyet saldırısına karşı Romanyaya garanti vermeye cesaret  edememişti.

            Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını kabul etmesi üzerine, Türkiye  23 Haziran 1939 da Fransa ile de aynı nitelikte bir deklarasyon imzalayarak,  Batı Blokuna katılmıştır.

            Türk-İngiliz deklarasyonu Almanyayı telaşlandırmış ve buna  engel olmak için Türkiye üzerinde tehditte bile bulunmuştur. Deklarasyonun  imzalanacağını haber alan von Papen, Türkiyeye, bundan  vazgeçmesini, bunun savaş ihtimalini yüzde 40-60 oranında  arttıracağını söylemiş ve Balkan Antantına İtalya ile Bulgaristan'ın  da katılmasını, Balkan devletlerinin sınırlarının Almanya tarafından  garanti edilmesini teklif etmiş, fakat bu deklarasyona Arnavutluk  olayının sebep olduğu ve artık geri dönülemiyeceği cevabı verilmiştir.  Bu suretle von Papen, Türkiye'nin Batılılara bağlanmasını önleme  görevinde başarı kazanamamıştı. Deklarasyon, bir ittifakın ilk  adımını teşkil ediyordu. Bu sebeple, bu ittifakın gerçekleşmesini önlemek  istedi. Almanya'nın Türkiye ile ticaretini keseceğini söyliyerek  tehditte bulundu ve Türkiyeye Alman garantisini yeniden teklif  etti. Fakat Almanya'nın çabaları sonuç vermedi.

            Sovyet Rusya ile Nazi Almanyası arasında 23 Ağustos 1939 Saldırmazlık  Paktı'nın imzası Türkiye için de büyük bir sürpriz oldu.  Bir Türk-Sovyet Paktı konusundaki görüş ayrılıklarına rağmen, Türkiye  Sovyetlerin de Barış Cephesine katılacağına inanıyordu ve İngiltere  ve Fransa ile deklarasyonları da bu sebepten imzalamıştı.  Halbuki şimdi Türkiye Barış Cephesinde iki devletle yalnız kalmıştı.  Milli Mücadele yıllarındanberi beraber yürüyen Türkiye ile Sovyet  Rusya'nın yolları artık ayrılmıştı. Bu ayrılık bugüne kadar devam  edecektir.

            23 Ağustos Paktı ile Sovyetler, diplomasi alanında da Almanya  ile sıkı işbirliği içine girdi. Almanya Türkiye'nin Batılılarla ittifak  etmesini önlemeye kararlı olmakta devam ediyordu. Boğazların Batılılar  tarafından kullanılmasından korktuğundan, şimdi Türkiye üzerinde  Sovyetler vasıtasiyle baskı yoluna gitti. Şimdi Sovyetler de  Boğazların Batılıların eline geçmesini istemiyordu. Bu sebeple, Moskova,  Potemkin'in Nisan ayında Ankara'da yaptığı görüşmelerde  söz konusu olan karşılıklı yardım paktı meselesini görüşmek için,  Dışişleri Bakanı Şükrü Saraçoğlu'nu Moskova'ya davet etti. Saraçoğlu  24 Eylül 1939 da Moskovaya hareket etti ve 26 Eylülde başlayan  görüşmeler 16 Ekimde sona erdi. Görüşmeler sonuçsuz kalmıştı.

            Başbakan Refik Saydam, 17 Ekimde verdiği demeçte, görüşmelerin  sonuçsuzluğu için, Sovyetlerin tekliflerinin Türk-İngiliz ve  Türk-Fransız deklarasyonlarındaki esaslarla uzlaşmaz nitelikte olmasını,  Sovyetlerin verdiği garantilerin Türkiye'den istedikleri taahhütleri  karşılayamamasını ve Boğazlar konusundaki isteklerinin de,  Türkiye'nin Boğazlardaki milletlerarası taahhütlerine uygun olmamasını  göstermiştir. Boğazlar konusunda ise, Çanakkale Boğazının  birlikte savunulması için bir pakt yapılmasını ve Karadeniz'e kıyısı  olmayan devletlerin Çanakkale'den geçemiyeceğine dair Türkiye'nin  garanti vermesini istemişlerdir.

            Sovyetlerle anlaşma mümkün olmayınca, Türkiye 19 Ekim 1939  da Ankara'da İngiltere ve Fransa ile üçlü bir ittifak imzaladı. Bu  ittifak, Deklarasyonların hükümlerini aynen kapsamıştır. Yalnız,  deklarasyonlardan farklı olarak, İngiltere ve Fransa'nın bir Avrupa  devletinin saldırısına uğraması halinde, Türkiye "hayırhah tarafsızlık"  izleyecekti. İkinci olarak, ittifaka şimdi Balkanlar bölgesi de dahil  edilmişti. İngiltere ve Fransa, Yunanistan ve Romanyaya verdikleri  garantiler yüzünden savaşa giderse, Türkiye onların yanında savaşa  katılacaktı.

            İttifaka ek 2 No'lu Protokol'a göre, antlaşma ile Türkiye'nin  üzerine aldığı taahhütler, onu Sovyetler Birliği ile silahlı bir çatışmaya  sürükleyecek olursa, ittifak işlemiyecekti. Görülüyor ki, Türkiye  Sovyetlerden çekiniyor ve özellikle bu devletle bir çatışmaya  gitmek istemiyordu. Buna rağmen Türk-İngiliz-Fransız ittifakı Sovyetleri  sinirlendirdi. İzvestiya İngiltere ile Fransa'nın Türkiyeyi savaşın  kenarına kadar sürüklediklerini söylüyor ve Dışişleri Bakanı Molotov  da, "Bunu yapmakla Türkiye tam ihtiyatkar bitaraflık siyasetini  iterek, inkişaf etmekte olan Avrupa harbinin mihrakına dahil olmuştur...  Türkiye acaba bir gün bu hareketine esef etmiyecek midir?"  diyordu. Komintern'in organı olan Communist İnternational  da 7 Aralık 1939 günlü sayısında şöyle yazıyordu: "İngiltere ve  Fransa, harbi Balkanlara yaymak ve orada Almanyaya karşı askeri  bir cephe kurmak istediler. Bu planlarını yürütmek için de, Türkiyeyi  stratejik bir üs haline getirmek istediler."

            Halbuki Türk-İngiliz deklarasyonu imzalandığı zaman Sovyetler  bu belgeyi barışçı bir eser olarak karşılamışlardı. Şimdi ise, bu  deklarasyondan hiç farkı olmayan ittifakı bir savaş belgesi olarak  görüyorlardı. Şüphesiz bunda, Türkiye'nin Sovyet Rusya'nın peşinden  gitmemiş olması ve bu devletin, savaş durumundan faydalanarak  gerçekleştirmeye çalıştığı emperyalist emellerine hizmet etmemiş  olmasından duyulan kızgınlık başlıca rolü oynuyordu. Sovyetlerin,  Saraçoğlu'nun Moskova görüşmelerinde ileri sürdükleri isteklerle  Türkiyeyi ne hale getirmek istedikleri açıkça belli idi. Türkiye  Sovyetlerin oyununa gelmemişti. Sinirliliklerinin sebebi buydu.

            :::::::::::::::::

            İX

            İkinci Dünya Savaşı

            1

            Avrupa'da Alman Üstünlüğü

            A) Polonya'nın Paylaşılması

            1 Eylül 1939 sabahı Alman ordularının Polonyayı işgale başlaması  karşısında Polonya fazla dayanamadı. Çünkü Almanya yıllardanberi  askeri hazırlık içindeydi. Savaş başlayınca 5 tümeni zırhlı,  (Panzer) olmak üzere, 52 tümenlik bir kuvveti bilfiil savaşa soktu.  Alman hava kuvvetleri ise bu sırada Avrupa'nın en üstün kuvvetiydi.  Alman Genelkurmayı şimdi yeni bir savaş metodu kabul etmişti.  Bu da Yıldırım Savaşı (Blitzkrieg) idi. Esası zırhlı kuvvetlere ve sürate  dayanmaktaydı. Buna karşılık Polonya'nın 30 tümenlik bir piyade  kuvveti var idiyse de, bu ancak kağıt üstünde mevcuttu ve  gerçekten mevcut olanın silah ve teçhizatı da Alman Ordusununki  ile mukayese bile edilemezdi.

            İttifaklara ve garantilere rağmen, İngiltere ve Fransa Polonya'nın  yardımına gidemediler. Hem askeri hazırlıkları ve hem de stratejik  şartlar dolayısiyle yardıma gidebilecek durumda değildirler.  Böyle olunca Polonya Almanya'nın karşısında yalnız kaldı. Savaşın  onuncu gününden itibaren Alman orduları Varşova'yı muhasaraya başladılar.

            Polonya'nın sonunun yakın olduğunu görünce, Sovyetler de emperyalist  emellerini gerçekleştirmek, fırsattan faydalanmak ve 23  Ağustos Paktı'nın kendilerine ayırdığı parsayı ele geçirmek için harekete  geçtiler. Pravda gazetesi 14 Eylül 1939 günlü sayısında,  Polonya'da 8 milyon Ukraynalı ile 3 milyon Beyaz Rus bulunduğunu  ve Polonya Hükümetinin bu azınlıklara kötü muamele yaptığını  yazıyordu. Ruslar üç gün sonra baklayı ağızlarından çıkardılar.  Polonya'daki Ukraynalılarla Beyaz Rusları koruma bahanesiyle  17 Eylül sabahı Sovyet orduları da Polonyaya girmeye başladı. Rusya'nın  bu saldırganlığı karşısında İngiltere ve Fransa Sovyet Rusyaya  da savaş ilan etmeyi düşündülerse de, bu devleti Almanya'nın  kucağına daha fazla itmek olacağından vazgeçtiler. 27 Eylülde  Varşova'nın teslim olmasiyle Polonya haritadan siliniyordu.

            Polonya bir yandan Almanya'nın, bir yandan da Sovyet Rusya'nın  istilasına uğrayınca, şimdi 23 Ağustos Paktı'nın gizli anlaşmasına  göre, iki devletin ganimeti paylaşması gerekiyordu. Bu  amaçla, Alman Dışişleri Bakanı Ribbentop 27 Eylülde Moskovaya  gitti ve 28 Eylülde Polonyayı paylaşan antlaşma imzalandı. Bu antlaşma  23 Ağustos Paktı'nda bir değişiklik yapmış ve Litvanyayı Sovyet  Rusyaya bırakmıştır. Buna karşılık, Almanyaya Polonya'dan ayrılan  bölgenin sınırları genişletildi ve Varşova ve Lublin bölgeleri de  Alman bölgesine katıldı. Bunun doğusunda kalan kısmı da Sovyetler  aldı. Bağımsız Polonyaya son verilmişti.

            Almanya ve Sovyetler 28 Eylülde Moskova'da ortak bir bildiri  yayınlayarak, Polonya meselesinin Avrupa barışına devamlı bir temel  teşkil edecek şekilde çözümlenmiş olduğunu artık savaşa devam  etmenin gereksiz bulunduğunu, eğer bu barış teklifi reddedilecek  olursa, meydana gelecek olaylardan İngiltere ile Fransa'nın sorumlu  olacağını bildirdiler. Hitler 6 Ekimde Reichstag'da verdiği  bir söylevde barış teklifini tekrarladı. Bu teklife Fransa Ekimde  ve İngiltere de 12 Ekimde cevap verdiler ve her ikisi de barış  teklifini reddettiler. Fransa gerçek barış elde edilinceye kadar silahı  elden bırakmıyacağını bildirdi. İngiltere ise, Çekoslavakya ile Polonyaya  yapılan kötülüklerin düzeltilmesini istedi. İki devletin barış  teklifini reddetmelerinde, Alman-Sovyet işbirliğinin devamlı olamıyacağına  inanmaları önemli bir rol oynamıştır.

            Mamafih, teklifinin reddedileceğini bilen Hitler de, 10 Ekimde  komutanlarına verdiği talimatta, Alman kara, hava ve deniz kuvvetlerinin  Belçika, Hollanda ve Lüksemburg üzerinden İngiltere ve  Fransaya karşı harekete geçmek üzere en kısa zamanda hazır olmasını  bildiriyordu.

            B) Sovyetlerin Baltığa Yerleşmesi

            Sovyetler Almanya ile Polonyayı paylaşan 28 Eylül antlaşmasını  imzalamadan, yine 23 Ağustos Paktı ile kendilerine ayrılmış  olan Baltık memleketlerini de ele geçirmek için harekete geçtiler.  27 Eylülde Estonyaya başvurup, bu memleketten, kendisine deniz  ve hava üsleri vermesini istedi. Vermediği takdirde Estonyayı derhal  işgal edeceğini bildirdi. Almanya'nın kendisine herhangi bir yardımda  bulunmıyacağını bilen Estonya, bu isteğe boyun eğmek zorunda  kaldı. 28 Eylül 1939 da Estonya ile Sovyet Rusya arasında  imzalanan "karşılıklı" yardım antlaşması ile Estonya, Sovyet Rusyaya  deniz ve hava üsleri veriyor ve 25.000 kişilik bir Sovyet kuvvetinin  memleketinde bulunmasını kabul ediyordu. Bu Estonya'nın  Sovyetler tarafından işgalinden başka bir şey değildi.

            Sovyetler 5 Ekimde Letonya ve 10 Ekimde de Litvanya ile imzaladıkları  "karşılıklı" yardım paktları ile, Estonya'da elde ettikleri  hakları bu memleketlerden de aynen sağladılar. Bunlardan yalnız  Litvanya, verdiklerine karşılık bir taviz alabildi. 28 Eylül 1939 tarihli  Alman-Sovyet anlaşması Polonya'nın Vilna bölgesini Litvanyaya  vermişti. Fakat Litvanya vasıtasiyle Vilna bölgesi de Sovyetlerin  fiili egemenliği altına geçmiş olmaktaydı.

            Polonya ve küçük Baltık memleketlerinden sonra sıra Finlandiyaya  gelmişti. Fakat Finlandiya işi Sovyetler için o kadar kolay olmadı.

            Sovyetler daha küçük Baltık memleketleri ile meşgulken Finlandiya  durumu anlamış ve Almanya'dan medet ummuştu. Fakat Almanya'nın  cevabı gayet kaçamaklı oldu ve Sovyetlerin Finlandiya  hakkındaki politikalarını bilmediğini söylemekle yetindi. Durum  böyle iken 5 Ekimde Sovyetler, "bazı müşahhas meselelerin" görüşülmesi  için bir Fin heyetini Moskova'ya davet ettiler. Finlandiya  başına geleceği bildiği için. Amerika'dan yardım istedi. Finlandiyayı  İskandinav memleketleri de destekledi. Amerika'nın cevabı kısa oldu:  Amerika başka devletlerin kendi aralarındaki anlaşmazlıklara  karışmaz ve böyle bir karışma da Kremlin'i daha fazla kızdırabilir.  Bununla beraber, İsveç Veliahdı Gustav Adolf'un ricası  üzerine Başkon Roosevelt, Sovyetler Birliği Başkanı Kalinin'e bir  mesaj gönderip, Finlandiya'nın bağımsızlığını bozabilecek isteklerde  bulunulmamasını rica etti. Kalinin'in cevabı ise, Sovyet hükümetinin  bütün devletlerin bağımsızlığına saygı gösterdiği idi.

            Fin-Sovyet görüşmelerine gelince: Bu görüşmeler 12 Ekimde  Kremlin'de başladı ve 14 Kasımda Sovyetler için başarısızlıkla kapandı.  Görüşmelerde Sovyetler, "karşılıklı yardım" paktından başka,  Finlandiya'nın kuzeyinden bir kısım toprak ile Kareli bölgesinin  kendilerine bırakılmasını istediler. Finliler bu isteklere hiç yanaşmadılar.  Ancak bir karşılıklı yardım paktına razı oldular. Sovyetler  isteklerini biraz daha hafiflettilerse de, Finlileri yine razı  edemediler.

            Sovyetler işin çıkmaza girdiğini daha görüşmeler sırasında  farkettiklerinden, 31 Ekimden itibaren Sovyet basını Finlandiya aleyhine  bir kampanya açmıştı. Görüşmeler kesildikten sonra, 28 Kasımda  Sovyetler, 1932 tarihli Fin-Sovyet saldırmazlık paktını feshettiler.  29 Kasımda da, sınır olaylarını bahane ederek, Finlandiya  ile dipdomatik münasebetlerini kestiler. 30 Kasım sabahı Sovyet orduları  Fin sınırlarına saldırıyor ve Sovyet uçakları Helsinki'yi bombardıman  ediyordu.

            Fin-Rus savaşı üzerine İsveç, Norveç ve Danimarka tarafsızlıklarını  ilan ettiler. Fakat bütün dünya kamu oyu Finlilere karşı geniş  bir sempati gösterdi. Milletler Cemiyeti Konseyi, 14 Aralık 1939  da, Sovyet Rusyayı üyelikten çıkardı. Finlandiyaya karşı Sovyet saldırısı  Amerikan kamu oyunda da kötü bir etki yaptı. Başkan  Roosevelt, 2 Aralık 1939 da, Sovyet Rusyaya yapılan uçak ihracatına  moral amborgo koydu. Fabrikaları Sovyetlere uçak satmamaya  davet etti. Öte yandan, İhracat-İthalat Bankası da, Finlandiyaya,  gıda satın alması için 10 milyon dolarlık kredi açtı.

            İngiltere ve Fransaya gelince: Fin-Rus savaşı karşısında, İsveç  ve Norveç'ten Almanyaya yapılan demir cevheri sevkiyatını kesmek  ve aynı zamanda Finlandiyaya yardım etmek için, Norveç'e çıkarma  yapılması düşünüldü. İngiltere'de Bahriye Bakanı Churchill ve Fransız  Hükümeti bu fikre hararetle taraftardı. Fakat Başbakan Chamberlain  buna yanaşmadı. Çünkü, bir defa, İskandinav devletleri tarafsızlıklarını  ilan etmişlerdi; ikincisi de böyle bir hareketin Sovyetleri  kızdırmasından korkuldu.

            Bu şekilde Finlandiya savaşta yalnız kaldı. Lakin beklenmedik  bir mücadele gücü gösterdi. Küçük Finlandiya Sovyetlere iki buçuk  ay inatla dayandı. Nihayet Rus kuvvetleri 10 Şubat 1940 da Finlilerin  Mannerheim Haitı'nda bir gedik açmaya muvaffak oldular.  Bundan sonra Fin Cephesi yavaş yavaş çöktü.

            Fin-Sovyet barışı 12 Mart 1940 da Moskova'da imzalandı. Bu  barışla, Viborg şehri ile Ladoga gölünün kuzey kıyıları dahil, bütün  Kareli'yi ve Petsamo şehri hariç Petsamo koyunun bir kısmını Sovyet  Rusya alıyordu. Hangö limanı da 30 yıl için Sovyetlere bırakılıyordu  ve burada deniz ve hava üsleri kurabileceklerdi.

            Finlandiya bu kayıplara uğramakla beraber, bağımsızlığını şerefle  korumasını bilmişti. Fin-Rus savaşı, Sovyetlerin askeri gücünün  gerçek niteliğini de ortaya koymuştur. Bu olay, Hitler'in Rusyaya  saldırma kararında etkili bir rol oynamıştır.

            C) Almanya'nın Danimarka ve Norveç'i İşgali

            Hitler Polonya meselesini çözümledikten sonra Batıya, İngiltere  ve Fransaya dönmeye karar vermekle beraber, bu kararını hemen  yürürlüğe koyamadı. Bir defa, komutanlar Fransa ile savaşın  kolay olmayacağını söylüyorlardı. İkincisi, Almanya Fransa'dan önce  Norveç'e dönmeliydi. Çünkü savaşın çıkmasiyle birlikte İngiltere,  İ'inci Dünya Savaşında yaptığı gibi, Almanyayı denizden abluka altına  alabilirdi. Bu ablukaya karşı mücadele edebilmek için, Alman deniz  kuvvetlerinin Norveç fiyorlarında denizaltı üslerine ihtiyacı vardı.  Bu üsler ele geçirilirse Alman deniz kuvvetlerinin durumu kuvvetlenecekti.  Nihayet, Norveç'in ele geçirilmesi için belki zor kullanmaya  da ihtiyaç olmayacaktı. Çünkü Norveç Nazilerinden Vidkun  Quisling bir hükümet darbesi de yapabilirdi.

            Hitler komutanlarının fikrini kabul etmeyip Batıya dönmekte  ısrar etmekle beraber, Fin-Rus savaşının ortaya çrkardığı gelişmeler  Hitler'i harekete geçmekten alıkoydu. Quisling Norveçte hükümet  darbesini yapamadığı gibi, Fin-Rus savaşının son günleri  Hitler'i de endişeye sevketti ve Norveç'i işgal fikrini o da benimsedi.  İngiltere ve Fransa Fin-Rus savaşının başında İsveç ve Norveç'e  çıkarma yapma fikrinden vazgeçtikten sonra, Finlilerin Rusya  karşısında yenilmeye başlaması üzerine bu fikrin üstüne tekrar  düştüler. Çünkü Mannerheim Hattında 10 Şubatta gedik açılınca,  Finlandiya, İsveç, İngiltere ve Fransaya başvurup 50-100.000 kişilik  bir kuvvetle kendisine yardım edilmesini istedi. Bunun üzerine  İngiltere ve Fransa, 2 Mart 1940 da İsveç ve Norveç'e verdikleri  birer nota ile geçit istediler. Her iki devlet de bu isteği reddetti.  İngiltere ve Fransa, İsveç ve Norveç'ten zorla geçmeye karar  verdilerse de, İsveç, Finlandiya ile Sovyet Rusya arasında hemen  aracılık yaparak 12 Mart 1940 barışını sağladı.

            Fin-Sovyet barışına rağmen İngiltere ve Fransa 5 Nisan 1940  da İsveç ve Norveç hükümetlerine verdikleri notalarla, Finlandiyaya  yardım etmek için askerlerine geçit vermesini istediler. Her iki  hükümet bu ikinci isteği de reddetti. Bunun üzerine 8 Nisan'da, İsveç  ve Norveç sularına mayın dökeceklerini bildirdiler. İki İskandinav  memleketi buna da itiraz ettiler. Fakat buna lüzum kalmamıştı.  Çünkü 9 Nisan 1940 sabahından itibaren Alman kuvvetleri karadan  ve denizden Danimarka ve Norveç'i işgale başladılar.

            Batılıların 1939 Aralık ayındanberi İsveç ve Norveçle ilgilendiğini,  Hitler kendi gizli haber kaynaklarından da öğrenmişti. Şubat  sonunda Finlandiya Batılılardan yardım isteyip onlar da harekete  geçince, Hitler Norveç işinin çözümlenmesi gerektiğini kabul etti ve  kesin kararını verdi. Çünkü İskandinav yarımadasının Batılıların eline  geçmesi, Almanya'nın savaş durumu bakımından iyi olmayacaktı  ve Batılılar burada kendisine ikinci bir cephe açabilirdi.

            9 Nisan 1940 sabahı harekete geçen Alman kara ve deniz kuvvetleri,  bir gün içinde Danimarka ve Norveç'i işgal ettiler. Mamafih  Almanya Norveç'e tamamen egemen olmak için bir ay uğraşmıştır.

            Finlandiya'nın Sovyet Rusya ile barışı imza etmesi üzerine  Fransa'da Daladier kabinesi düşmüş ve Paul Reynaud kabinesi işbaşına  gelmişti. Danimarka ve Norveç'in Alman istilasına uğraması  üzerine de, İngiltere'de, Chamberlain kabinesi düştü ve yerine  Winston Churchill 11 Mayıs 1940 da bir Milli Kabine kurdu.

            Bir gün önce de Almanya Belçika ve Hollandayı işgale başlamıştı.

            Ç) Fransa'nın Çökmesi

            Norveç ve Danimarka'nın işgali ile Almanya'nın doğu ve kuzeyi  artık güvenlik altına alınmış oluyordu. Artık Batıya dönülebilirdi.  10 Mayıs 1940 sabahının erken saatlerinde Alman orduları  Belçika ve Hollandaya giriyordu. Bu, Hitler'in Batıya taarruz için  verdiği 13'üncü emirdi. Fakat bu sefer gerçekten taarruz yapılıyordu.  Batı taarruzu 10 tümeni zırhlı olmak üzere 104 tümen ve 3.000  tankla yapılıyordu. Bu kuvvetler daha sonra 140 tümene kadar çıkacaktır.

            Almanya'nın Batı taarruzu Batılılar için bir bakıma sürpriz olmuş,  bir bakıma olmamıştır. Bazı Alman general ve subayları ile  Dışişleri Bakanlığının bazı üyeleri, Hitler'in Fransaya taarruzunu  tasvip etmemişler, bunun bir delilik olduğunu söylemişler ve bu sefer  Almanya'nın yenileceğine inanmışlardı. Bu sebeple, Hitler'in Batıya  taarruz için her emir verişinde, bu haber, bu kişiler tarafından  özellikle Hollandaya uçurulmuştur. Fakat Hitler'in 12 defa fikir  değiştirmesi, bu haberlere olan güveni sarsmış ve Almanya'nın  Batılılara bir tuzak kurmak istediği inancına varılmıştı. Bununla  beraber, İngiltere ve Fransa, Norveç'ten sonra sıranın kendilerine  geleceğini bildiklerinden, Nisan ayının ilk günlerinde Belçikaya  başvurup, Belçika topraklarına asker yığmak istediler. Çünkü  Fransa'nın Maginot hattı dolayısiyle, Almanya'nın Belçika'dan  sarkması bekleniyordu. Belçika tarafsız oIduğundan ve Almanyayı  da kızdırmamak için müttefiklerin bu teklifini reddetti. Bunun üzerine  onlar da kuzey Fransa'da Belçika sınırlarına yığınak yaptılar.

            İngiltere, Fransa, Belçika ve Hollanda kuvvetlerinin toplamı  belki Alman kuvvetlerine, sayı itibariyle, denk düşmekteydi. Lakin,  teşkilat, silah ve teçhizat ile eğitim ve tecrübe bakımından Alman  kuvvetlerinin üstünlüğü tartışılamazdı.

            Alman saldırısı karşısında Hollanda ancak birkaç gün dayanabildi  ve 15 Mayıs 1940 da Hollanda teslim oldu. Mamafih 500 kadar  Hollanda ticaret gemisi İngiltereye kaçmaya muvaffak oldu.

            Savaş başlar başlamaz İngiltere ve Fransa Belçikaya 500.000  kişilik bir kuvvet soktukları için, Belçika biraz daha fazla dayandı.  Belçika 27 Mayısta teslim oldu ve müttefik kuvvetleri Manş kıyılarına  çekildi. Fakat Almanlar da müttefik cephesini de ikiye ayırmışlardı.  Manş kıyılarına çekilen müttefik kuvvetlerini Almanlar  Dunquerque'de muhasara ettiler. 665 gemi buradaki müttefik kuvvetlerini  28 Mayısdan itibaren denizden tahliyeye başladı ve tahliye  4 Haziran'da sona erdiği zaman 337.000 kişilik bir kuvvet kurtarılmıştı.  Boşaltma sırasında şiddetli hava muharebeleri oldu. Almanya  300, İngiltere 130 uçak kaybetti. Bu, Alman Hava Kuvvetleri için  ilk önemli kayıptı.

            Diğer Alman kuvvetleri güneye sarkmalarına devam ederek, 14  Haziran'da Paris'e girdiler.

            Bu arada 10 Haziran 1940 da İtalya da Fransaya savaş ilan  ederek İİ'inci Dünya Savaşına katıldı. Lakin İtalyanlar Fransızlar  karşısında herhangi bir başarı kazanamadılar.

            Bu yenilgiler Fransız kabinesi içinde mütareke eğilimini kuvvetlendirdi.  Başbakan Reynaud mücadeleye taraftar olduysa da, İngiltere'nin  ve Amerika'nın yardım yapamaması, İngiltere'nin şimdi  kendi adasını koruma endişesinde olması, kabine içindeki mütareke  görüşünü kuvvetlendirdi. Fransız Hükümeti İngiltere'den özellikle  uçak istemişti.

            Fransa, İngiltere ve Amerika'dan istediği yardımı alamayınca,  16 Haziran'da Başbakan Reynaud istifa etti ve yeni kabineyi mütareke  taraftarı Mareşal Petain kurdu. Petain Almanlarla temasa geçti  ve yeni Fransız Hükümeti 22 Haziran 1940 da Compiegne'de (Rethondes)  Almanya ile mütareke imza etti. Mütareke, Almanya'nın  11 Kasım 1918 de mütareke imzaladığı vagonda imzalandı ve Almanlar  bu vagonu Berlin'e götürdüler. Almanya Fransa'dan 1918'in  intikamını almıştı.

            Mütareke anlaşması ile Almanya, Fransa'da bağımsız bir hükümetin  bulunmasını kabul etti. Bunun da sebebi, İngiltereyi yalnız  bırakmak ve ona da makul bir barış ümidi vermekti. Öte yandan,  bu mütareke ile, Fransa'nın kuzey yarısı ile Atlantik kıyıları  Almanya'nın işgaline bırakıldı. Geri kalan kısımda merkezi Vichy'de  olan bir Fransız Hükümeti bulunacaktı. Fransa 400.000 kişilik bir  işgal ordusunu besliyecek ve Almanlara esir düşmüş olan 1.5 milyon  Fransız askeri Almanya'nın elinde rehin olarak tutulacaktı. Almanya  Fransız donanmasını da almıyor, fakat bu donanma bir limanda  kontrol altında tutulacaktı. Fakat Almanların Fransız donanmasına  el koymasından korkan İngiltere; 3 Temmuz 1940 da, büyük  kısmı Cezayir'de Mers-el-Kebir'de bulunan Fransız donanmasını  bombardıman edip batırdı.

            Fransız-İtalyan mütarekesi 24 Haziran'da imzalandı. Fransa bir  kısım toprağı İtalyaya terketti ve Fransa-İtalya sınırı gayri askeri  hale getirdi.

            D) İngiltere Muharebesi

            Hitler Fransa'nın sırtını yere getirdikten sonra, İngiltereye dönmeye  karar vermişti. Lakin İngiltere'nin adada bulunması, askeri  harekat planlarının da niteliğini değiştirmekteydi. İngiltere ancak istila  suretiyle dize getirilebilirdi ve bu da İngiltereye çıkarma yapmakla  mümkün olabilirdi. Fakat bundan önce İngiltere adası yoğun  bir şekilde bombardıman edilecekti. Mareşal Georing, "Bana iyi  havalı beş gün veriniz, bir tane İngiliz uçağı bırakmam" diyordu.

            Mamafih, esasında Hitler İngiltereye çıkarma yapmayı da pek  göze alamamış, fakat hava bombardımanları ile İngiltere ağır tahribata  uğrayınca, barışa yanaşacağını ümit etmişti.

            İngiltere'nin istila planına Seelöwe (Deniz Aslanı) adı verilmişti.  Hitler bu planı uygulamaya geçmeden önce İngiltereye birkaç defa  barış teklifinde bulundu. İngiltere tarafından cevap alamayınca, 19  Temmuz 1940 da Reichstag'da verdiği uzun bir söylevde, yenilmiş  bir devlet olarak değil, "akıl adına konuşan" galip bir devlet olarak,  bu savaşın devamını gereksiz gördüğünü ve İngiltere ile Almanya'nın  anlaşabileceğini bildirdi. İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Halifax,  22 Temmuzda bu söyleve cevap vererek, İngiltere'nin tehdit ve kuvvet  karşısında boyun eğmiyeceğini söyledi.

            Hitler'in bu barış teşebbüsleri sonuçsuz kalınca, 13 Ağustos  1940'dan itibaren Alman uçakları İngiltereyi bombardıman etmeye  başladılar. Buna İngiltere Muharebesi denir.

            İngiltere Muharebesi 31 Ekime kadar sürdü. En şiddetli safhasını  6 Eylül-5 Ekim arası teşkil eder. Bu muharebede İngiltere teslim  olmaya yanaşmadığı gibi, Alman Hava Kuvvetleri de ağır kayıplara  uğradı. Bu durum karşısında Hitler, "gerekli olduğu takdirde"  yapılması düşünülen çıkarmadan da vazgeçti. İngiltere Muharebesi  31 Ekimde sona erdiği zaman, kayıp bilançosu şöyleydi: İngiltere  733 uçak ve 375 pilot kaybetmiş ve Londra'da 14.280 kişi ölmüş,  20.235 kişi yaralanmıştı. Almanya'nın kaybı ise 1733 uçak ve bir o  kadar da pilottu. İngiltere Muharebesini İngiltere kazanmıştı.

            E) Kuzey Afrika Cephesi

            İtalya'nın 10 Haziran 1940 da Fransaya savaş ilan ederek İİ'inci Dünya  Savaşına katılması özellikle İngiltereyi güç duruma soktu. Bir  defa, İtalya'nın Akdeniz'deki kuvvetli donanması sebebiyle Malta  ile Süveyş arasındaki bağlantı kesildi. İkincisi, Cezayir ve Tunus'un  Vichly Hükümetinin elinde bulunması da, Cebelütarık ile Malta arasındaki  bağlantıyı tehlikeye sokuyordu. Bunlardan daha önemlisi de,  İtalya'nın Libya'dan, Mısır'ı almak üzere harekete geçmesiydi ki,  bu şartlar içinde İngiltere'nin Cebelütarık-Malta-Süveyş-Aden stratejik  yolu tehlikeye giriyordu. Fakat İtalyanların beceriksizliği, hiç  değilse bir süre için bu tehlikeyi önledi.

            İtalya Libya'da 200.000 kişilik bir kuvvet toplamıştı. Halbuki  İngiltere'nin Mısır'daki teçhizatı noksan kuvvetleri ise bundan çok daha  zayıftı. İtalyan kuvvetleri Mısır'a karşı 13 Eylül 1940 da taarruza  geçtiler. 60-70 millik bir ilerlemeden sonra, 16 Eylülde Mısır toprakları  içinde bulunan Sidi-Barrani'yi ele geçirdiler ve orada durdular.  Burdan sonra iki ay kadar bu cephede bir savaş olmadı. Mısır'daki  İngiliz kuvvetleri bu arada takviye alarak durumunu düzelttikten  sonra, 8 Aralık'da karşı taarruza geçti. İtalyanlar bu taarruza  dayanamayıp geri çekilmeye başladılar ve İngilizler iki ayda 400 km.  ilerleyip, 1941 Şubatı başında Bingazi'ye girdiler.

            İtalyanlar 130.000 esir vermişler ve 400 tank bırakmışlardı. İtalya'nın  bu hezimeti karşısında, 1941 Şubatının sonundan itibaren Almanya  da kuzey Afrika savaşlarına katılacaktır ki, durum tekrar İngiltere'nin  aleyhine bir dönüş alacaktır.

            Öte yandan İtalya'nın Habeşistan'da da 200.000 kişilik bir kuvveti  vardı. Bu kuvvetler Temmuz ayında bir yandan Sudan'ı ele geçirmek  için ve öte yandan da Ağustos ayında İngiliz Somalisi'ni ele  geçirmek için harekete geçtiler. İngiliz kuvvetleri çok az olduğundan  başlangıçta gerilediler. Fakat Kasım ayı başında İngilizler bu  bölgelerde de karşı taarruza geçince, İtalyanlar tekrar hezimete uğradılar.  İngiliz kuvvetleri 1941 Nisanında hem İtalyan Eritre'sini ve  hem de Habeşistan'ı işgal ettiler ve aynı zamanda da İngiliz Somalisini  İtalyanlardan kurtardılar. Doğu Afrika muharebeleri 1941 Mayısında  sona ermiştir.

            F) İtalya'nın Yunanistan'a Saldırması

            Gerek kuzey, gerek doğu Afrika harekatının İtalya bakımından  birinci gayesi Süveyş'i ele geçirmekti. Mussolini bunun için üç kollu  bir kıskaç uygulamak istemişti. Bu kıskacın iki kolu kuzey ve doğu  Afrika cepheleriydi. Bundan başka, Yunanistan ile Girid'i de alıp  kıskacın üçüncü kolunu Doğu Akdeniz'den yürütmek istedi.

            İtalya, Almanyaya haber bile vermeden ve İtalyan Genelkurmayının  muhalefetine rağmen, 28 Ekim 1940 sabahı saat 2'de Yunan  Hükümetine verdiği bir ültimatomda, Korfu ve Girid adaları ile Epir  ve Pire limanının kendisine teslimini istedi. Bu istek için ileri sürülen  sebep, Yunanistan'ın İngiltereye üs vermesiydi. Yunanistan İtalya'nın  bu isteklerini hemen reddedince, saat 5.30'dan itibaren, Arnavutlukta  toplanan İtalyan kuvvetleri Yunan sınırlarından içeri girmeye başladı.

            İtalya Arnavutlukta 100.000 asker toplamıştı. Fakat Yunan savaşı  da İtalya için tam bir başarısızlık oldu. İtalyan kuvvetlerinin  ilerlemesi, Yunan karşı koyması dolayısiyle 2 Kasımda durdu. Yunanistan  10 Kasımda seferberliğini tamamlayınca, karşı taaruza  geçti ve Yunan kuvvetleri Kasım sonlarına doğru Arnavutluk topraklarına  girdi. 1941 Martında İtalyanlar karşı taarruza geçtilerse de,  yine bir şey yapamadılar. Fakat tam bu sırada Almanya bütün Balkanlara  girip Yunanistan'ı da işgal etti.

            G) Balkanlar Mücadelesi ve Rus-Alman Savaşı

            Fransa'nın yenilmesinden sonra Hitler'in kafasını işgal eden  başlıca mesele, İngiltere'nin barışa zorlanmasıydı. İngiltere Muharebesi  istenilen sonucu vermemişti. Bunun için Hitler bir takım tertiplere  başvurdu. Bunların birincisi, İtalya, Japonya ve Almanya arasında  27 Eylül 1940 da Üçlü Pakt denen ittifak andlaşmasının imzasıdır.  Bu pakt ile Avrupa'da "Yeni Düzen"in kurulması görevi Almanya  ve İtalyaya, Doğu Asya'da da "Yeni Düzen"in kurulması görevi  Japonyaya veriliyordu. Yeni Düzen denen şey, istilaya dayanan  egemenlikten başka bir şey değildi. Ayrıca, Pakt'a göre, taraflardan  biri Avrupa savaşına veya Çin-Japon anlaşmazlığına katılmamış bir  devletin saldırısına uğrarsa, diğerleri bütün güçleriyle ona yardım  edeceklerdi. Burada söz konusu olan devlet Birleşik Amerika idi.  Bu suretle Pakt birinci planda Birleşik Amerikayı tehdit edip, onu savaş  dışı tutma amacını gütmekteydi. Amerika savaşa katılamayınca da  İngiltere yalnız kalacaktı. Öte yandan Birleşik Amerikaya da, savaşa  katıldığı takdirde, karşısında aynı zamanda Japonyayı da bulacağı  anlatılmak isteniyordu.

            Hitler Üçlü Paktı yaptıktan sonra, Sovyet Rusya, İspanya,  Vichly Fransası, Yugoslavya, Romanya ve Bulgaristan'ı da bu ittifaka  sokarak, bütün Avrupa'nın İngiltere aleyhtarı bir blokta birleşmiş  olduğunu bu devlete göstermek ve dolayısiyle bu devleti ümitsiz  bir durumda bırakarak barışa zorlamak istedi.

            Hitler önce İspanyayı kendi yanında savaşa sokmak için teşebbüsde  bulundu. Bunu, daha Üçlü Pakt imzalanmadan yaptı. Eğer  İspanya Almanya'nın yanında savaşa katılırsa, İspanyaya ait Kanarya  adaları ile Portekiz'e ait Açores adaları, Atlantikte İngiltereye karşı  yapılan mücadelede Alman deniz kuvvetleri tarafından kullanılabilirdi.  Fakat İspanya ile yapılan görüşmeler olumlu sonuç vermedi.  İspanya Almanya'dan çok şey istedi.

            Bunun üzerine Hitler Vichy Fransasına döndü. Vichy hükümeti  İngiltereye savaş ilan ederse, Fransa'nın Afrika'daki sömürgeleri  Süveyş'i ele geçirmek için Almanya tarafından kullanılabilirdi. Lakin  Vichy hükümeti de savaşa girmeye yanaşmadı.

            Şimdi Almanya için yapılacak iş Sovyet Rusya'nın Üçlü Pakta  katılmasını sağlamaktı. Fakat bu da mümkün olmadı. Mümkün olmadığı  gibi, Balkan meseleleri yüzünden iki taraf arasında 1940 yazından  itibaren başlayan çatışmalar, 1941 yazında bu iki devleti savaşa götürdü.

            Sovyet Rusya Almanya ile 23 Ağustos 1939 Saldırmazlık Paktını  yaparken iki amacı gerçekleştirmek istemişti. Önce, Rus-Alman  işbirliğinden yararlanarak emperyalist genişlemesini gerçekleştirmek  sonra da Batılılarla Almanyayı karşı karşıya bırakıp, her ikisinin  de birbirlerini adamakıllı yıpratmalarını sağlamak. Sonunda,  yıpranmamış kuvvetiyle ortaya çıkarak kominizmin dünya üzerindeki  egemenliğini en geniş şekliyle gerçekleştirmek.

            Bu amaçlar bakımından, Fransa ile Almanya arasındaki savaşın  uzun sürmesi en kuvvetli ümidini teşkil ediyordu. Fakat Fransa'nın  4-5 haftada yere serilmesi Sovyetlerin tasarılarını alt-üst etti.  Almanya'nın üstünlüğü tartışmasız olarak ortaya çıkıyordu. Bu sebeple,  Almanya daha fazla üstün duruma geçmeden kendi çıkarlarını  bir an önce sağlamak istedi. Daha Fransız-Alman savaşı devam  ederken, 1940 Haziranında, Estonya, Letonya ve Litvanyayı işgal ile  buralarını ilhak etti. Bunun arkasından 27 Haziran 1940 da Romanyaya  ültimatom vererek, Besarabya ile Kuzey Bukovina'nın kendisine  terkini istedi. Halbuki 23 Ağustos Paktı'nda Bukovina'nın hiç  sözü geçmemişti. Almanya bu sırada Balkanlarda bir savaş çıkmasını  istemediğinden Romanyayı desteklemedi ve bu devlet de Besarabya  ve Bukovina'yı Sovyetlere terketmek zorunda kaldı. Romanya'nın  bu durumu komşularını harekete geçtrdi. 19 Ağustosta  Bulgaristan da Romanya'dan Güney Dobruca'yı aldı. Bunun arkasından  Macaristan da Transilvanyayı istedi. Romanya parçalanıyordu.  Transilvanya konusunda Romanya baş eğmeyince Macar-Romen  münasebetleri gerginleşti. Bunun üzerine Almanya ve İtalya aracılık  yaparak, 30 Ağustas 1940 Viyana anlaşması ile Romanya Transilvanya'nın  üçte ikisini Macaristan'a terketti. Macaristan baştanberi  Almanya'nın izinden gitmekteydi ve Almanya Macaristan'ı tatmin etmek  istemişti. Bununla beraber, Almanya, Romanya'nın geri kalan  toprakları için garanti verdi. Bu garanti, Romanyaya yerleşmeye karar  vermiş olan Sovyetleri sinirlendirdi ve 1 Eylül 1940 da Almanyayı  protesto ettiler. Protestonun sebebi, 23 Ağustos Paktına aykırı olarak,  Almanya'nın Viyana kararlarından Sovyetleri haberdar etmemesiydi.  Bundan başka, Sovyetler, Romanyaya verilen garantiyi kendilerine  yöneltilmiş sayıyorlar ve Romanya ile Tuna bölgesinde  kendi ilgilerini belirtmekten geri kalmıyorlardı.

            Böylece 1940 yazından itibaren Sovyet-Alman çatışmasını geliştiren  olaylar hızla akmaya başladı. Almanya'nın Üçlü Paktı imzası  da bu gelişmelerin başka bir sonucu idi ve şüphesiz bu Pakt da  Sovyetleri hoşnut bırakmadı. Almanya Sovyetleri Japonya vasıtasiyle  tehdit eder duruma geçmişti. 1840 Eylülünde Almanya'nın  "eğitim kıtaları" adı altında Romanyaya ve ticaretini korumak bahanesiyle  Finlandiyaya asker göndermesi ise ateşi körükledi. Rusya  dört bir tarafdan sarılmış olmaktaydı.

            Mamafih Hitler Sovyet Rusya ile bir çatışmayı da hiç değilse  şimdilik istemiyordu. Çünkü İngiltere'nin inatla mukavemet etmesinin  sebebini, Sovyet Rusya ile Almanya arasında çıkacak bir çatışmaya  bağladığı ümitte görüyordu. Gerçekten, Fransa'nın yenilmesi  üzerine Başbakan Churchill, Avrupa'daki Alman hegemonyasına  karşı Sovyetleri bir işbirliğine davet etmiş, fakat bu davet cevapsız  kalmıştı. Bu sebeple Hitler, Sovyetleri Üçlü Pakt'a alarak  dünyanın paylaşılmasına onları da ortak etmek ve bu suretle Sovyetlerle  yeni bir işbirliği kurmak için Molotov'u Berlin'e davet etti.  Berlin görüşmeleri 12-13 Kasım 1940 da yapıldı. Bu görüşmelerde  Hitler'in Sovyetlere yaptığı teklif, Üçlü Pakt'a katılmaları ve İran  ve Hindistan'ı alarak Hint Okyanusuna çıkmalarıydı. Avrupa'nın Almanya  ve İtalya arasında paylaşılmasından başka, İtalya Kuzey ve  Kuzey-Doğu Afrikayı ve Almanya da Orta Afrikayı alacaktı. Japonya'nın  "hayat sahası" ise Doğu ve Güney-Doğu Asya olacaktı.

            Molotov bu paylaşmayı kabul etmekle beraber, Almanya'nın  Finlandiya'dan askerini geri çekmesini, Sovyetlerin Bulgaristan'a  garanti vermesini ve Sovyetlerin Boğazlarda kara, deniz ve hava üslerine  sahip olmasını istedi. Hitler bunları kabul etmedi. Dolayısiyle  görüşmeler de bir sonuca ulaşmadı. Molotov Berlin'den ayrılırken  Almanya ve Rusya, üç gün öncesine oranla birbirlerinden daha fazla  uzaklaşmış bulunuyorlardı.

            Molotov Berlin'den ayrıldıktan sonra, Sovyet Rusya'nın Üçlü  Pakt'a katılması meselesi diplomatik müzakerelerle tartışılmaya devam  edildi. Fakat yine sonuç alınamadı. Bunun üzerine Hitler  Sovyetlerle uzlaşmanın mümkün olamıyacağını anlıyarak, 18 Aralık  1940 da Alman ordularına, "Sovyet Rusyayı ezmek için" 15 Mayıs  1941 de harekete geçmek üzere hazır olmaları emrini verdi. Harekat  planının adı "Barbarossa Planı" idi.

            Hitler'in bu kararı Almanya'yı yeni faaliyete sevketti. Rusya'ya  savaş açılmadan önce sağ kanadın, yani Balkanların güvenliği sağlanmalıydı.  Berlin görüşmeleri Sovyetlerin Balkanlara göz koyduğunu  göstermişti. Bunun için, 20 Kasım 1940 da Macaristan ve 23  Kasım 1940'da da Romanya Üçlü Pakt'a alındı. Aralık 1940 ve Ocak  1941'de Romanyaya büyük kuvvetler sevkedildi. Bulgaristan önce  mukavemet ettiyse de, 1 Mart 1941 de o da Üçlü Pakt'a katılmak  zorunda kaldı. Hitler bundan sonra Yugoslavya'ya döndü ve bu devlet  de 25 Mart 1941 de Üçlü Pakt'a katıldı. Fakat Yugoslavya hava  generallerinden Simoviç, 27 Mart 1941 sabahı Almanya aleyhtarı bir  hükümet darbesi yapınca iş değişti. Simoviç 6 Nisan 1941 de Sovyet  Rusya ile bir dostluk ve saldırmazlık paktı imzaladı.

            Yugoslavya'daki bu gelişme Hitler'i Balkan seferini yapmaya  sevketti. 6 Nisan 1941 sabahı Alman hava kuvvetlerinin yoğun ve  gayri insani bir şekilde Belgrad'ı bombardımanı ile Almanya Yugoslavya'yı  işgale başladı. Bu memleketin işgali gerçekten bir "yıldırım  savaşı" oldu. 17 Nisan'da Yugoslavya teslim oldu. Bunun üzerine  Hitler, Yugoslavya'yı peykleri arasında paylaştırdı. Banat kısmını  Macaristan'a, Makedonya'yı Bulgaristan'a ve Slovenya'yı da  İtalyaya verdi. Hırvatistan Yugoslavya'dan ayrılarak bağımsız oldu.

            Bulgaristan'da toplanmış olan Alman kuvvetleri 6 Nisan sabahı  aynı zamanda Yunanistan'a da girmeye başladı. Yunanistan Şubat  ayının sonunda İngiltere'den 57.000 kişilik bir kuvvet yardımı almıştı.  Fakat o da fazla dayanamadı. Alman orduları hem Bulgaristan'dan  ve hem de Yugoslavya'dan girerek 25 Nisan'da Atinayı düşürdüler  ve Nisan sonunda bütün Mora'yı işgal ettiler. Havadan kuvvet indirme  suretiyle 20 Mayısda başlayan Girid'in işgali de 31 Mayısta  tamamlandı. Almanya şimdi bütün Balkanlara, Ege Denizine ve Doğu  Akdeniz'e egemen bulunuyordu. Çünkü Kuzey Afrika'daki Alman  kuvvetleri de Mart sonunda Mısır'a doğru taarruza geçmişti.

            Şimdi sıra Sovyet Rusya'ya gelmişti. Almanya'nın müttefiki Japonya'nın  Birleşik Amerika ile münasebetleri de bu sırada gittikçe  gerginleşmekte ve bir savaş ihtimali artmaktaydı. Bu bakımdan Alman-Sovyet  münasebetlerinin durumu şimdi önem kazanıyordu. Bunu  öğrenmek için Japon Dışişleri Bakanı Matsuoka Berlin'e geldi  ve 25 Mart-4 Nisan arasında Hitler ve Ribbentrop'la görüşmelerde  bulundu. Almanya'nın Rusyaya karşı harekete geçeceğini öğrenen  Matsuoka, Berlin'den Moskova'ya gitti ve orada 13 Nisan 1941  de bir tarafsızlık paktı imzaladı. Gerek Sovyet Rusya, gerek Japonya,  iki cepheli savaş karşısında kalmamak ve biri sadece Almanya  ile diğeri de sadece Birleşik Amerika ile savaşabilmek için,  birbirlerine saldırmamayı uygun gördüler. Bu, tabii Almanya'nın hiç  hoşuna gitmedi.

            Almanya'nın Balkanlara yerleşmesi üzerine Türkiye'nin durumu  önem kazandı. İngiltere ve Amerika Türkiye'yi savaşın içine çekmek  için çaba harcadılar. Bu çabalar başarılı sonuç verirse, Almanya'nın  Rusya savaşındaki durumu zayıflardı. Bu sebeple 18 Haziran 1941  de Türkiye ile bir saldırmazIık paktı imzaladı.

            22 Haziran 1941 de Almanya Sovyet Rusya'ya savaş açtı. Bu  savaş Almanya'nın Avrupa'daki üstünlüğünü sona erdiriyordu. Çünkü  şimdi Sovyet Rusya Batılılarla işbirliğine giriyordu.

            2

            Savaş Durumunda Denge

            1941 yılında Alman-Rus savaşının çıkmasiyle birlikte, yılın sonunda  Japonya'nın Birleşik Amerikaya saldırmasiyle Japonya'nın ve  Almanya'nın savaşa katılmasına karşılık, Sovyet Rusya ile Birleşik  Amerika da karşı tarafta yer alıyordu. Bu gelişmeler savaş durumunda,  askeri bakımdan, 1943 yılında Almanya'nın Stalingrad savaşını  kaybetmesine kadar bir denge kuracaktır.

            A) İngiltere-Sovyet İttifakı

            Almanya ile Sovyet Rusya arasında savaşın patlaması üzerine,  şimdi Sovyet Rusya ile İngiltere ortak düşman karşısında bulunuyorlardı.  İşbirliği yapmaları kadar tabii bir şey olamazdı. Buna rağmen,  işbirliği teşebbüsü Sovyetlerden değil İngiltere'den gelmiştir.  22 Haziran 1941 akşamı İngiltere Başbakanı Churchill radyoda yaptığı  bir konuşmada bu savaşın bir "sınıf savaşı" olmadığını, bu  sebeple İngiltere'nin Sovyet Rusya ile işbirliği yapmaya ve ona elinden  gelen yardımı vermeye hazır olduğunu bildirdi. Fakat Sovyetler  Churchill'in bu teklifine cevap vermediler. Ancak Churchill'in Stalin'e  başvurması iledir ki, Sovyetlerden olumlu bir cevap almak mümkün oldu.

            12 Temmuz 1941 de Moskova'da İngiltere ile Sovyetler arasında  bir Ortak Hareket Anlaşması imzalandı. Birbirlerine her türlü  yardımı yapmayı ve ayrı mütareke ve barış imzalamamayı öngören  bu anlaşmanın arkasından, Birleşik Amerika'nın savaşa katılmasından  sonra 26 Mayıs 1942 de İngiltere ile Sovyet Rusya arasında bir  de ittifak imzalandı. Bu ittifak 20 yıl için yapılmıştı.

            Birleşik Amerika savaşa katıldıktan sonra gerek İngiltereye  gerek Sovyetlere geniş askeri yardım yapmaya başladı. Bu ise Sovyetleri  garip bir duruma düşürdü. Ortada bir İİİ'üncü Enternasyonal vardı  ve bu milletlerarası komünizm teşkilatı, herşeyden önce İngiltere  ve Amerika gibi "kapitalist" memleketlere yöneltilmişti. Halbuki  şimdi Sovyet Rusya'nın savaş gücü ancak bu kapitalist memleketlerin  yardımı ile sağlanabilmekteydi. Bu garip duruma son vermek  için, 3'üncü Enternasyonal'in Yürütme Komitesinin Prezidyumu 22 Mayıs  1943 de aldığı bir kararla, "somut tarihi durumun özellikleri ile  bu durumdan doğan meselelerden ötürü" ve "bütün memleketlerde  komünist partileri ile bunların öncü kadrolarının eriştiği siyasal olgunluğu  gözönünde tutarak", İİİ'üncü Enternasyonali lağvetti.

            İngiliz-Sovyet işbirliğinin ilk üç ayı içinde İngiltere Sovyet Rusyaya,  450 uçak, 22.000 ton kauçuk, 3.000.000 çift ayakkabı ve savaş  endüstrisi için gerekli madenler vermiştir. Birleşik Amerika da, Ekim  ayında, ilk partide 60 milyon dolarlık bir yatırım yapmıştır ki, Amerika'nın  bütün savaş içinde Sovyetlere yaptığı yardım 11 milyar doları bulacaktır.

            İngiliz ve Amerikan yardımlarının Rusya'ya gidiş yolu İran olmuştur.  Diğer yollar Murmansk, Vladivostok ve Boğazlardı. Lakin  ilk iki liman bu kadar geniş yardım için müsait değildi. Türkiye ise  tarafsızlığı dolayısiyle, savaşan taraflara Boğazları kapamıştı. Kaldı  ki, Ege adalarının Alman işgali altında olması dolayısiyle, müttefik  gemilerinin buradan geçmesi de imkansızdı. En müsait yol olarak  İran kalıyordu. Lakin İran, İngiltere ve Sovyetlerin baskılarına  rağmen geçit vermek istemedi. Bunun üzerine İngiltere ve Rusya  Ağustos ayında İran'ı zorla işgal ettiler ve Riza Şah'ı da tahtından  indirip oğlu Muhammed Riza Pehlevi'yi geçirdiler. Tahran bölgesi  tarafsız olmak üzere İran nüfuz bölgelerine ayrıldı. Kuzey İran Sovyet,  diğer kısımlar İngiliz işgali altına girdi. Bu, 1907 İngiliz-Rus anlaşmasını  hatırlatıyordu. 29 Ocak 1942 de İngiltere, Sovyet Rusya  ve İran arasında bir ittifak andlaşması imzalandı. Bu suretle İran'daki  İngiliz ve Sovyet askerlerinin durumu işgal statüsünden çıkarılarak  bir ittifak statüsü içine sokuldu. İttifaka göre, Almanya ile  savaşın sona ermesinden itibaren en geç altı ay içinde İran yabancı  askerlerden boşaltılacaktı.

            Birleşik Amerika savaşa katılıp Sovyetlere yardımını arttırınca  bu yardımı idare etmek üzere İran'a 30.000 kişilik bir Amerikan personeli  gelmiştir.

            B) Birleşik Amerika'nın Savaşa Katılması

            Birleşik Amerika'nın İİ'inci Dünya Savaşına katılması, 1937-1941  arasında Amerika ile Japonya arasında önce sinsi sinsi başlayan,  fakat savaşın çıkmasiyle birlikte gittikçe şiddetlenen bir mücadelenin  sonucu olmuştur.

            1937 yılında Japonya Çin'i istilaya başladıktan sonra, gerek savaş  durumunun gelişmeleri dolayısiyle, gerek kasıtlı olarak Amerika'nın  Çin'deki menfaatlerini devamlı olarak ihlal etmeye başlamıştır.  Kasıtlı hareketlerde, özellikle Amerika'nın Chiang Kai-Shek'e  yardım etmesinin Japonya'da uyandırdığı sinirlilik başlıca rolü oynamıştır.  Mesela Japon Başbakanı Konoye, 3 Kasım 1938 de verdiği  bir söylevde Doğu Asya'da "yeni Düzen"i ilan edip, dolayısiyle Amerika'nın  yıllar boyu savunduğu "Açık Kapı" ilkesine son verdiği zaman,  Birleşik Amerika, Uzakdoğu'nun Japonya'nın tekelci egemenliği  altına girmesi demek olan bu doktrin karşısında, bir yandan yine  "Tanımazlık Doktrini"ni benimsemiş ve öte yandan da 15 Aralık  1938 de Çin'e 25 milyon dolarlık kredi açmıştı. Gerçekte Amerika'nın  bu yardımı fazla olmamakla beraber, Çin'in mukavemet kararını  kuvvetlendirdiği için Japonyayı sinirlendirmiştir.

            1939 Martından itibaren Avrupa'da Batılılarla Almanya arasındaki  münasebetler sertleşmeye başlayınca, Almanya'nın bir savaşa  gitmesinden endişe eden Japonya, Amerika ile münasebetlerini düzeltmek  için bu devlet nezdinde bazı teşebbüslerde bulundu; lakin  olumlu bir sonuç alamadı. Çünkü, Amerika'nın bir yakınlaşma için  ileri sürdüğü şart, Japonya'nın Çin'deki saldırısına son vermesiydi.  Halbuki Japonya'nın da yaklaşmadan amacı, Çin'deki durumunu  Amerikaya tanıtmaktı. .

            İİ'inci Dünya Savaşının çıkmasiyle birlikte Amerika ile Japonya  arasındaki münasebetler daha da kötüye giden bir dönüş almıştır.  Her ikisi de savaş dışı kalmakla beraber, izledikleri yollar birbirinden  ayrılmış fakat aynı zamanda da bir çatışmaya gitmişlerdir. Demokrasilerin  Batı yarımküresinin Avrupa'daki kalesi olduğuna ve bu  sebeple totaliterlere karşı koymada Amerika ile Demokrasilerin  ortak menfaatleri bulunduğuna inanan Başkan Roosevelt, Amerikayı  gittikçe Batılılara kaydırmış ve bu durumda da, Almanya'nın  biran önce Amerikaya karşı harekete geçmesi hususunda Japonya  üzerinde baskı yapmasına sebep olmuştur. Buna karşılık Batılıların  savaşla uğraşmalarından yararlanmak isteyen Japonya da, Asya'daki  yayılmasını genişlettikçe Amerika ile daha fazla çatışma durumuna  girmiştir.

            Japonya 14 Mart 1940 da Nanking'de sözde bağımsız bir kukla  hükümet kurup bunu tanıyınca, Amerika da Çin'e 20 milyon dolarlık  bir kredi daha açmıştır.

            Hollanda'nın Alman istilasına uğraması üzerine, Japonya; Hollanda  Hindistan'ı (Endonezya) valisi üzerinde baskıda bulunarak, Haziran  1940 da yaptığı bir anlaşma ile, Hollanda Hindistan'ından yılda 1 milyon  ton petrol ile diğer kıymetli madenlerin Japonyaya ihracını sağlamıştır.  Fransa'nın da savaş durumundan faydalanarak, Thailand  (Siyam) ile 12 Haziran 1940 da yaptığı bir anlaşma ile de bu devleti  nüfuzu altına almıştır. Fransa'nın yenilgisi üzerine, Vichy hükümetiyle  de 29 Ağustos 1940 da bir anlaşma yaparak, hem Hindiçini'de  diğer devletlere oranla çok daha fazla ekonomik imtiyazlar kazanmış  ve hem de burada asker bulundurmak ve buradan Çin'e asker  geçirmek hakkını elde etmiştir. Bu anlaşmalar Uzakdoğu statükosunu  değiştirmesi sebebiyle Amerika'nın protestolarına sebep oldu,  fakat Japonyayı da yolundan döndüremedi.

            Fransa'nın yenilgisi üzerine Almanya'nın karşısında şimdi sadece  İngiltere kaldığından, durum Amerika için de tehlikeli oluyordu.  Bundan dolayı, Amerika 2 Eylül 1940 da İngiltere ile yaptığı bir  anlaşmayla, İngiltereye 50 destroyer vermesine karşılık, İngiltereye  ait Newfoundland, Bermuda, Bahama, Jamaica, St. Lucia, Antigua,  Trinidat ve İngiliz Güyanı'ndaki deniz üslerini 99 yıl süre ile kiraladı.

            Amerika üzerinde en fazla tepki yaratan olay, Japonya'nın 27  Eylül 1940 da Almanya ve İtalya ile Üçlü Pakt'ı imzalaması olmuştur.  Daha önce de belirttiğimiz gibi, bu ittifak doğrudan doğruya  Amerikayı yöneltilmişti ve Amerika'nın İngiltere'nin yanında yer almasını  önlemek istiyordu. Halbuki bunun Amerika üzerindeki tepkisi  ters yönde oldu ve Amerika İngiltere ile daha yakın işbirliğine  başladı. Bu ittifak karşısında Amerika, bir yandan askeri gücünü  arttırmaya bir yandan da İngiltereye mümkün olduğu kadar geniş  yardımda bulunmaya karar verdi. Ocak 1941'den itibaren Vaşington'da  toplanan Amerikan ve İngiliz askeri heyetleri, Güney-Doğu  Asya'nın bir Japon saldırısına uğraması halinde uygulanmak üzere  ortak planlar hazırlamaya başladılar. Başkan Roosevelt bununla da  yetinmiyerek, Kongre ile epey uğraştıktan sonra, 11 Mart 1941 de  Ödünç Verme ve Kiralama Kanunu'nu çıkartmaya muvaffak oldu.  Başkan, bu kanuna dayanarak 27 Martta İngiltereye 7 milyar dolarlık  kredi açtı.

            Almanya'nın Danimarka ve Norveç'i işgal ettiği gün de, 9 Nisan  1941 de, Danimarka'nın Vaşington Büyükelçisiyle yaptığı bir anlaşmayla  Groenland adasında üsler kiraladı. Norveç'in işgali Alman  tehlikesini Amerikaya daha yakın getiriyordu.

            Ödünç Verme ve Kiralama Kanununun çıkması üzerine Amerika  1941 Nisanından itibaren Japonyaya karşı yeni bir politika izlemeye  karar verdi. İngiltereye rahat bir şekilde yardım yapılabilmesi  için, Japonya kışkırtılmayacak ve mümkün olduğu kadar uzlaşmaya  gidilecekti. Bu sebeple, Nisan ayından itibaren Amerika ile  Japonya arasında, Uzakdoğu konusunda bir anlaşmaya varmak için  diplomatik müzakereler başladı. Fakat Amerika'nın bu yeni politikasını  Japonya bir zaaf olarak gördüğünden durumunu sertleştirdi.  Amerika'nın Çin'e ve İngiltereye yaptığı yardımı kesmesini istedi.  Yine Amerika'nın bu yeni tutumundan faydalanarak, 29 Temmuz  1941 de Vichy hükümetiyle bir anlaşma yaptı ve Hindiçini'deki sekiz  hava üssü ile iki deniz üssünü kullanma hakkını elde etti. Arkasından  Hindiçini'ye 50.000 kişilik bir kuvvet sevketti. Amerika da  buna cevap olmak üzere, Amerika'daki, bütün Japon alacak ve mallarını  dondurdu ve Japonya ile ticareti kontrol altına aldı.

            Amerika'nın bu tutumu ve müzakerelerde yumuşaklık göstermemesi  askerleri sinirlendirmekteydi. Askerlerin baskısı ile Eylül  ayında savaşa karar verildi ve 7 Aralık 1941 sabahı Japon uçaklarının  Hawaii'deki Pearl Harbor'da bulunan Amerikan üslerine ani bir  baskınla Amerikaya savaş açıldı.

            Japonya'nın saldırısı ile Birleşik Amerika'nın İİ'inci Dünya Savaşına  katılması en fazla İngiltereyi sevindirdi. Başbakan Churchill  "Haritadan silinmiyecektik. Tarihimiz sona ermiyecekti" demişti.

            11 Aralık 1941 günü de Birleşik Amerika ile Almanya birbirlerine  savaş ilan etmişlerdir.

            C) Birleşmiş Milletler

            1941 yazında Amerika ile Japonya arasında yapılan görüşmelerde  Amerika'nın tutumuna tesir eden önemli bir olay da şüphesiz  Almanya'nın Rusyaya savaş açması olmuştur. Bu olayla Sovyetler  de Batılıların yanında yer almış olmakta ve dolayısiyle Birleşik  Amerika için de iyi bir gelişme ortaya çıkmaktaydı. Bunun için,  Başkan Roosevelt, yeni durumu Churchill ile görüşmek istedi ve  9 Ağustos 1941 de Newfoundland'da Placentia Bay'de buluştular.  14 Ağustosa kadar süren görüşmelerde Sovyet Rusyaya yardım yapılmasına  karar verildi ve 14 Ağustosda Atlantik Demeci (Atlantic  Charter) adını alan bir bildiri yayınladılar. Bu demeç iki devletin  milli politikalarının ilkelerini ilan etmiştir ki, bu ilkeler sonradan  Birleşmiş Milletler Antlaşmasına da temellik etmiştir. Hürriyet ve demokrasi  bu demecin temel ilkelerini teşkil etmekteydi.

            Amerika'nın savaşa girmesi üzerine iki devlet arasında yapılacak  işbirliğini görüşmek üzere Churchill 22 Aralık 1941 de Vaşington'a  gitti. Başkan Roosevelt ile yaptığı görüşmelerden sonra, Almanyaya  karşı savaşa katılan 26 devletin imzası ile 1 Ocak 1942  de bir Birleşmiş Milletler Demeci yayınlandı. Bunda, 26 devletin  Atlantik Demeci'ndeki ilkeleri aynen kabul ederek zafer elde edilinceye  kadar işbirliği yapacakları bildirilmekteydi. Böylece, savaştan  sonra kurulacak olan Birleşmiş Milletler Teşkilatı'nın ilk adımı  atılmış oluyordu.

            C) Cephe Durumları, 1942-1943

            Doğu Cephesi: Almanya, Rus cephesinde taarruza 160 tümen  piyade, herbiri 350 tankı ihtiva eden 20 zırhlı tümen ve 3500 uçakla  başlamıştır. Başlangıçta Rus kuvvetlerinin de insan gücü Almanyanınki  kadar olmakla beraber, silah ve malzeme bakımından Almanya  ile kıyaslanamazdı. Bu sebeple, Leningrad, Moskova ve Kiev istikametinde  üç koldan başlayan Alman taarruzu kolaylıkla gelişti. Eylül  başında Leningrad'ı muhasaraya başladılar. 19 Eylülde Kiev  16 Ekimde Odessa ve 21 Kasımda Rostov ve bütün Kırım Almanların  eline geçti. İklim şartlarını gözönünde tutmadan, Kasım ayında  Moskovayı düşürmek için yapılan taarruz sonuç vermedi. 1941  yılı sonunda Almanya'nın doğu cephesi Leningrad'ın doğusundan  -İlmen gölü-Kalinin-Moskovavın batısı-Tula-Kharkov-Rostov  çizgisi üzerinde bulunuyordu. Fakat Hitler'in Rusyayı 6-8 haftada  işgal etme ümidi de suya düşmüştü.

            Amerika savaşa katıldıktan sonra, Rusyaya Amerikan yardımının  gelmesi ancak 1942 sonunda mümkün olacağından, Ruslar o zamana  kadar inatla dayanmaya karar verdiler. Bundan dolayı 1942  Ocak ayının ilk günlerinden itibaren Ruslar birçok noktalarda karşı  taarruza geçtiler ve Alman cephesini bir miktar gerilettiler.

            Almanya, işgali altındaki memleketlerden de bir kısım kuvvet  alıp, doğu cephesindeki kuvvetini 240 tümene çıkardıktan sonra,  1942 Haziranında tekrar taarruza geçti. Bu taarruz cephenin güney  kanadında yapılmıştı. Bunun sonucu olarak Temmuz sonunda Almanlar  Stalingrad'ı muhasaraya başladılar. Ağustos ayında Kafkas  dağlarında Elbruz tepelerine Gamalı Haç'ı diktilerse de, Hazar Denizine  ulaşıp, Kafkasyayı ve Baku'yu Rusya'dan ayıramadılar.

            Hitler, Rusyaya bir prestij darbesi indirmek için Stalingrad'ı  düşürmeye büyük önem veriyordu. Bu sebeple Temmuz 1942 sonundan  itibaren 4 safhada yapılacak olan Stalingrad muharebeleri başladı.  Son ve en şiddetli safha 24 Kasım 1942 de başladı. Stalingrad  düşürülemediği gibi, Ruslar Ocak 1943'den itibaren karşı taaruza geçip,  2 Şubat 1943 de 6'ıncı Alman Ordusunu 190.000 kişilik bir kuvvet ile  esir ettiler. Ordu komutanı Mareşal Paulus ile 22 Alman generali  de teslim olmuştu. Stalingrad muharebesi Rusların zaferiyle sonuçlanmış  oluyordu.

            Doğu Cephesinde Almanya inisyatifi Rusyaya kaptırmıştı. Bundan  sonra Ruslar ilerlemeye ve Almanlar da gerilemeye başlayacaktır.  1943 Martında Kafkasya Almanlardan temizlenmiş, Leningrad  ve Moskova üzerindeki Alman tehdidi bertaraf edilmişti. Stalingrad  savaşın dönüm noktası oldu.

            Uzakdoğu ve Pasifik Cephesi: Japonya Amerikaya saldırarak  savaşa katıldıktan sonra, onun da durumu 1942 yılı sonuna kadar  iyi gitmiştir. Japon ilerlemesi de başlangıçta hızlı gelişmiştir. 1941  yılı kapanırken, Gilbert, Guam ve Wake adaları ile Hong Kong'u ele  geçirmiş ve Malezya, Filipinler ve Borneo'ya çıkarma yapmıştı. 1942  Nisanında bütün Filipinler Mayıs 1942 ortalarında Birmanya, Şubat  ve Martta Cava ve Sumatra yine Şubat ayında Singapur Japonların  eline geçti. Singapurla birlikte 70.000 kişilik bir İngiliz kuvveti  de Japonlara esir düştü. Japonlar Ocak ayı sonunda da Borneo,  Celebes adalarını ve Yeni Britanyayı işgat etmişlerdi.

            Birmanya'nın Japonya'nın işgali altına düşmesi, Hindistan bakımından  çok tehlikeliydi. Bu sebeple, bu tehlikeyi önlemek için  Hindistan'dan ve Chiang Kai-shek vasıtasiyle Çin'den karşı taarruza  geçildi. Pasifikteki Japon yayılması da deniz savaşları ile önlendi.

            1942 Şubatında Cava Denizinde yapılan bir deniz savaşını Müttefikler  kaybettiler. 7-8 Mayıs 1942 de yapılan Mercan Denizi  (Coral Sea) deniz savaşında Japonya az kayıplara uğramakla beraber,  savaşta zaferi sağlıyamadı. 3-5 Haziran 1942 de yapılan Midway  deniz savaşı ise Japonya için ağır darbe oldu. Japonlar 4 uçak gemisi,  4 kruvazör, 8 nakliye gemisi ve 250 uçak kaybettiler. 13 Kasım  1942 de yapılan Guadalcanal savaşında da Japonya 28 gemi  kaybetti. Japonların bu yenilgileri Amerika'nın deniz üstünlüğünü  açık olarak ortaya koyuyordu. Bu deniz savaşları ile Japonların Pasifikteki  ilerleyişi durdurulmuştur.

            Atlantik Muharebeleri: 1939 Eylülünde savaş başlayınca İngiltere  denizden Almanyayı abluka altına almak istedi. Fakat bunda  başarı kazanamadı. Zira Almanya İngiltereye karşı denizaltı savaşına  girişti. İngiltereye gelen bütün ticaret gemilerine saldırıp, bu  memleketi ekonomik çöküntüye uğratmak istedi. 1939 yılının son  dört ayında Almanya'nın 9 denizaltı kaybetmesine karşılık, İngiltere  500.000 tonluk ticaret filosu kaybetti.

            1940 yılında İngiltere'nin kaybettiği ticaret filosu 4.407.000 tondur.

            Atlantik muharebeleri, Almanya'nın Avrupa'daki faaliyetinin sona  ermesi ve denizaltı yapımını hızlandırması sebebiyle 1941  Martından itibaren şiddetlenmiştir. Almanya denizaltı sayısını 200'e  çıkardı ve ayda 15 denizaltı yapmaya başladı. Halbuki Almanya 1939  da 9, 1940 da 22 ve 1941'de de 35 denizaltı kaybetmiştir. Buna karşılık  Almanya 1941'de de 4.398.000 ton ticaret gemisi batırdı.

            Amerika'nın savaşa katılmasından sonra İngiliz ve Amerikan  tezgahları ticaret gemisi yapımını hızlandırdılar. Fakat 1942 yılında  yapım ile kayıp arasındaki fark yine büyük oldu. Amerika'nın 5  milyon ton kadar ve İngiltere'nin de 2 milyon ton kadar gemi yapımına  karşılık, kaybettikleri tonaj 8.245.000 idi. Fakat 1942 yılında  da Almanya 85 denizaltı kaybetti.

            1943 yılından itibaren durum Müttefiklerin lehine döndü. Bu yıl  içinde 14.5 milyon ton gemi yapmışlar, buna karşılık sadece 3.5 milyon  ton ticaret gemisi kaybetmişlerdir. Almanya'nın denizaltı kaybı  ise 237 idi. Üstelik 1943 yılından itibaren Amerikan ve İngiliz hava  kuvvetleri Almanya'nın endüstri bölgelerini ağır bombardımana başlamışlardı.  1943 yazında gündüzleri 300 Amerikan uçağı, geceleri de  800 İngiliz uçağı Almanya üzerinde uçuyordu.

            1944 yılı Almanya için çok daha kötü oldu. 241 denizaltı kaybetti.  Müttefikler 1.4 milyon ton ticaret gemisi kaybetmelerine karşılık  13.3 milyon ton gemi yaptılar.

            1945 yılının ilk dört ayında Almanya 153 denizaltı kaybetti. Müttefikler  ise 458.000 ton gemi kaybetmelerine karşılık, 3.8 milyon ton  yeni gemi yaptılar.

            Hava Muharebeleri: Hava muharebelerinin ilk ve önemli safhasını,  daha yukarıda sözünü ettiğimiz İngiltere muharebesi teşkil etmiştir.  31 Ekim 1940 da Almanya'nın başarısızlığı ile sona eren bu  muharebeden sonra da Alman uçakları, 1941 Mayısı sonuna kadar  İngiltereye yapmakta oldukları hava akınlarına devam etmişlerdir.  1941 Martı geldiğinde, son on ay içinde Almanya 4.200 uçak, İtalya  1.100 uçak ve İngiltere de 1.800 uçak kaybetmişti.

            1941 yılı sonunda Amerika'nın savaşa girmesi, hava muharebelerinde  bir denge sağlamıştır. Bunun içindir ki, 1942 yılında İngiltere'nin  Almanyaya yaptığı hava akınları hem artmış ve hem de şiddetlenmiştir.  Mesela, 30 Mayıs 1942 günü Köln üzerine yapılan bir  buçuk saatlik akında 2.700 ton bomba atılmış, Köln'deki kimya endüstrisi  büyük hasara uğramış ve 20.000 kişi ölmüştür.

            1942 Kasım ayında Amerikan kuvvetlerinin kuzey Afrikaya çıkması,  bir yandan Kuzey Afrika muharebelerinin 1943 Temmuzunda  Müttefiklerin zaferiyle kapanmasını sağlamış ve öte yandan da hava  muharebelerinin bu alanda yoğunlaşması sonucunu vermiştir.  Kuzey Afrika'dan kalkan müttefik uçakları İtalya, Avusturya, Güney  Almanya ve Romanya petrol alanlarını bombardımana başlamışlardır.  Bununla beraber, Almanya bu surada havacılıkta bazı teknik gelişmeler  elde etti. Bunların birincisi, Alman avcı uçaklarının radarla  teçhiz edilmesi, ikincisi de şimdi roket kullanmaya başlamasıydı. Bu  iki teknik gelişme Müttefiklerin bombardıman uçaklarının ağır kaybına  sebep olmuştur.

            1944 yılı geldiğinde havalarda inisyatif artık tamamiyle Müttefiklerin  eline geçmiştir. 1944 yılının en şiddetli hava muharebeleri  Şubat ve Mart aylarında olmuş ve Müttefikler Almanya'nın bombardımanında  2.5 tonluk bombalar kullanmışlardır.

            6 Haziran 1944 de Normandie'de Müttefiklerin ikinci cepheyi  açmaları üzerine, stratejik hava bombardımanının yerini taktik bombardıman  almıştır. Müttefik uçakları akınlarını Alman cephesi üzerine  yöneltmişlerdir. İkinci cephenin açılması, Almanya'nın hezimetini  tamamlamıştır.

            Kuzey Afrika Cephesi: İngiliz kuvvetleri 1941 Şubatında Bingazi  körfezinde Agheila'ya ulaşmışlardı. İtalya'nın bu başarısızlığı  üzerine Almanya General Rommel komutasında ve Afrika Korps adını  alan bir kısım kuvvetini kuzey Afrikaya yolladı. Rommel kuvvetleri  bir süre hazırlandıktan sonra 24 Mart 1941 de taarruza kalktılar.  İngiliz kuvvetlerini geri iterek Libya-Mısır sınırında Sollum'a  kadar ilerlediler. Fakat taarruza devam edemeyip orada durdular.

            Rus-Alman savaşının çıkması dolayısiyle Almanya Kuzey Afrikaya  takviye kuvveti gönderemedi. Bu sebeple muharebede birkaç  aylık bir duraklama oldu. Bu duraklamada her iki taraf da hazırlandı  ve 18 Kasım 1941 de İngilizler karşı taarruzda bulunup, Aralık  ayı başında tekrar Agheilo'ya geldiler. Ocak ayında tekrar taaruza  başlayan Alman kuvvetleri İngilizleri gerilettiler. Bundan sonra Rommel  İngilizleri üç ay kadar rahat bıraktı. Mayıs 1942 sonunda tekrar  taarruza başlayarak, Haziran sonunda, İskenderiye'nin 20 mil  kadar batısında bulunan El-Alamein'e ulaştı. Bunun üzerine Hitler,  Rommel'e Mareşallık rütbesini verdi. Mihver'in Kahireye girmesi  gün meselesi sayılıyor ve Mussolini de Mihver kuvvetlerinin başında  Kahireye girmek için hazırlanıyordu. Mısır'ın ele geçirilmesi  halinde bütün Orta Doğu petrolleri Mihver'in eline geçecekti.

            Mareşal Rommel 1 Temmuzdan itibaren, İngilizlerin kuvvetli bir  savunma kurdukları El-Alamein cephesine tekrar taarruza girişti.  Taarruz iki ay devam etti. General Montgomery komutasındaki İngiliz  kuvvetleri inatçı bir mukavemet gösterdiler. Rommel İngiliz  cephesini sökemedi. Bundan sonra Mihver için kuzey Afrika'da hezimet  başlıyordu.

            23 Ekim 1942'den itibaren General Montgomery Mihver cephesine  karşı taarruza başladı. Taarruz başarılı oldu ve Mihver kuvvetleri  gerilemeye başladı. 23 Aralık 1942 de Müttefik kuvvetleri  Trablus'a (Tripoli) girdiler. Libya aşağı yukarı Müttefiklerin eline  geçmiş oluyordu.

            Öte yandan, 8 Kasım 1942 günü General Eisenhover komutasındaki  Amerikan kuvvetleri de, Fas'ın Atlantik kıyıları ile Cezayir  kıyılarına çıkmaya başlamıştı. Bu çıkarmanın amacı, Almanya'nın  İspanya üzerinden yapabileceği bir hareketi önlemekti.

            Amerikan kuvvetlerine, Cezayir'deki Vichy kuvvetleri de katıldı.  Bu kuvvetler Cezayir'i ele geçirdikten sonra, Tunus'a girdiler. 12  Mayıs 1943 günü Tunusdaki Mihver kuvvetleri Müttefiklere teslim  oldu. Teslim olan Mihver kuvvetlerinin sayısı 252.000 kişi, 16 Alman  ve 10 İtalyan generali idi.

            Kuzey Afrika muharebeleri sona ermiş ve Akdeniz'in güney kıyılarına  Müttefikler egemen olmuşlardı.

            D) İtalya'nın çökmesi

            Kuzey Afrikayı ele geçiren Müttefikler, İtalyayı işgal etmek üzere,  10 Temmuz 1943 günü Sicilyaya 160.000 kişilik bir kuvvet çıkardılar.  Ağustos ortasında bütün adanın işgali tamamlandı. Mihver  kuvvetleri burada 100.000 esir verdi.

            Müttefiklerin Sicilya çıkarması İtalya'nın iç durumunda büyük  bir değişiklik meydana getirdi. İtalya'nın, savaşın başındanberi peşpeşe  uğradığı başarısızlık İtalyan halkında rejime karşı bir hoşnutsuzluk  uyandırmıştı. Sicilya çıkarması üzerine 24 Temmuz 1943 günü  toplanan Büyük Faşist Konseyi, 10 saatlik tartışmalardan sonra  Mussolini'yi iktidardan düşürdü. Mussolini istifa etmek zorunda kaldı.  Yeni hükümetin başına Mareşal Badoglio geçti ve Mussoliniyi  tevkif ettirdi ve Faşist Partisini de lağvetti. Mussolini Abruzzes  dağlarında bir otele hapsedildi.

            Mareşai Badoglio İtalya'nın savaşa devam edeceğini ilan etmekle  beraber, bir yandan da İspanya vasıtasiyle barış için Müttefikler  nezdinde teşebbüste bulundu. Müttefikler mütarekeyi kabul etti ve  mütareke 3 Eylül 1943 de imzalandı. Buna göre, İtalya Müttefik  kuvvetlerine her türlü kolaylığı gösterecek, İtalyan donanması Müttefiklere  teslim edilecek ve İtalya hiçbir şekilde Almanya'nın yanında  savaşmıyacaktı. 13 Ekim 1943'de de İtalya Almanyaya savaş  ilan etti.

            İtalya'nın savaştan çekilmesi Almanya için bir darbe oldu. Şimdi  bütün Akdeniz hemen hemen Müttefiklerin egemenliği altına giriyor  ve Almanya İtalyan donanmasından yoksun kalıyordu. Bundan  daha önemlisi, İtalya'nın çökmesiyle birlikte Yunanistan ve Yugoslavya'da  milli kurtuluş hareketlerinin faaliyete geçmesiydi.

            Bedoglio hükümeti mütarekeyi imzalamakla beraber, İtalya'daki  Alman kuvvetleri mukavemete devam ediyordu. Bu sebeple Müttefikler,  3 Eylül'de Calabria'da Reggio'ya, 9 Eylülde de Napoli'nin  biraz güneyindeki Salerno ve Toranto'ya çıkarma yaptılar. 12 Eylülde  Almanlar Mussolini'yi Abruzzes dağlarından kaçırdılar. Alman  kuvvetleri yarımadada gerilemekle beraber, Müttefiklerin Romaya  girmes. ancak 4 Haziran 1944 de mümkün olabildi.

            3

            Müttefiklerin Zaferi 1944-1945

            1943 yılı İİ'inci Dünya Savaşının dönüm noktasını teşkil etmiştir.  Şubat ayında Almanya'nın Stalingrad muharebesini kaybetmesi,  bütün doğu cephesinde genel bir gerilemenin başlangıcını teşkil  ederken, Mayıs ayında da kuzey Afrika'nın Müttefiklerin eline geçmesi  de İtalya'nın çöküntüsünü çabuklaştırmış ve bu olayın sonunda  da Alman işgali altındaki memleketlerde milli kımıldanışlar başlamıştır.  Bu, Napolyon'un İspanya'da karşılaştığı başarısızlıklar üzerine  Napolyon işgali altındaki bütün memleketlerde ortaya çıkan  milli kurtuluş hareketlerine benziyordu. Napolyon için dönüş yılı nasıl  1808 olmuş ise, Hitler için de 1943 öyle olmuştur.

            1943 yılından itibaren savaş durumu Müttefiklerin lehine dönmeye  başladıkça, savaşı bir an önce sona erdirmek için gerekli askeri  tedbirleri almak ve aynı zamanda savaş sonrası düzenin esaslarını  tesbit etmek amacı ile Müttefikler arasındaki temaslar çok  sıklaşmış ve bunun için de bir dizi konferanslar yapılmıştır. Bu kısımda,  savaşın olduğu kadar, savaş sonrası gelişmelerinin de temelini  hazırlayan bu konferansları ele alacağız.

            A) Casablanca Konferansı

            1941 yılı sonunda Birleşik Amerika'nın savaşa katılmasından  sonra Sovyet Rusya'nın üzerinde en fazla ısrarla durduğu nokta, İngiltere  ve Amerika'nın Almanyaya karşı ikinci bir cephe açmak suretiyle,  üzerindeki Alman baskısını hafifletmeleriydi. Şimdi 1942  Kasımında Amerikan kuvvetlerinin Fas ve Cezayir'e çıkmaları ile  kuzey Afrika savaşlarının sona erdirilmesi mümkün olacağına göre,  bundan sonra ne yapılacaktı? Bu mesele Casablanca Konferansının  esas konusunu teşkil etmiştir.

            Casablanca Konferansı 14-24 Ocak 1943 de Roosevelt ile Churchill  arasında yapılmıştır. Stalin de davet edilmişse de gelememiştir.

            Konferansta şu kararlar alınmıştır. Rusya üzerindeki baskıyı  hafifletmek için Sicilyaya çıkarma yapmak ve Almanya üzerindeki  baskıyı arttırmak; Balkanlarda ikinci bir cephenin açılmasını mümkün  kılmak için, Türkiye'nin de savaşa katılması konusunda gerekli  askeri hazırlıkları yapmak; Almanya'nın mukavemeti yeteri kadar  zayıflayınca Avrupa'da da bir cephe açmak ve nihayet "Almanya  Japonya ile İtalya kayıtsız şartsız teslim oluncaya kadar" mücadeleye  devam etmek.

            Mihver'in "kayıtsız-şartsız" teslim konusunda konferansta alınan  karar, Mihver devletlerine hiçbir ümit ışığı bırakmaması ve  sonuna kadar dayanma kararını kuvvetlendirmesi ve dolayısiyle de  savaşın uzamasına sebep olması gerekçesiyle, sonradan bazı tenkitlere  konu olmuştur.

            B) Vaşington Konferansı

            Kuzey Afrika cephesinin tasfiyesi üzerine alınacak yeni tedbirleri  görüşmek üzere 12-26 Mayıs 1943 günlerinde toplanan bu konferans  da yine Roosevelt ile Churchill arasında olmuştur. Buna  şifre adı dolayısiyle Trident Konferansı da denir.

            Alınan kararların esasları şöyledir: 1) İtalya'nın saf dışı kılınması  için bu memleketin işgali. Bu işgal gerçekleştirilirse, Almanya'nın  bütün Balkanlardaki durumu zayıflayacak, Almanya'nın Balkanlara  yeni kuvvet göndermek zorunda kalması dolayısiyle Rusya  üzerindeki baskısı hafifliyecek ve aynı zamanda, durumunu daima  İtalyaya göre ayarlıyan Türkiye'nin savaşa katılması da mümkün  olacaktır ki böyle bir durumda, Romanya petrollerinin bombardımanı  için Türk hava alanlarının kullanılması sağlanacaktı.  2) İkinci Cephenin Fransa'da açılması işi 1944 ilkbaharında tamamlanacaktır.  3) Savaş sonrası düzeni için Churchill tarafından ileri  sürülen şu fikirler kabul edilmiştir: Barışı koruma sorumluluğu Birleşik  Amerika, İngiltere, Sovyet Rusya ve Çin'e verilecekti. Bu dört  devletin teşkil ettiği Dünya Konseyi'ne bağlı olmak üzere, Avrupa,  Amerika ve Uzakdoğu Bölge Konseyleri kurulacaktır. Avrupa'da bir  konfederasyon kurulacak ve bu, Tuna, Balkan ve İskandinav federasyonlarını  ihtiva edecektir. Türkiye, Balkan Federasyonuna dahil  olacaktır. İngiltere ile Rusya arasında da kuvvetli bir Fransa bulunacak  ve ayrıca, Polonya ile Çekoslovakya Sovyetlerle iyi geçineceklerdir.

            C) Quebec Konferansı

            Bu konferans, İtalya'da Mussolini'nin birdenbire düşmesiyle ortaya  çıkan yeni durum karşısında, ikinci cephe meselesini yeni bir  açıdan ele almak amacı ile, 14-24 Ağustos 1943 de Churchill ve İngiliz  Genelkurmayı ile Amerikan Genelkurmayı arasında Quebec'de  yapılmıştır. Bu konferansta Churchill, İtalya'da ortaya çıkan yeni  durum dolayısiyle, ikinci cephenin Fransa yerine, Türkiye'nin de savaşa  katılmasiyle Balkanlarda açılmasında çok ısrar etmiş, fakat  görüşünü kabul ettirememiştir. İkinci cephenin Fransa'da Normandie  kıyılarında açılmasına karar verilmiş ve bunun hazırlanması sorumluluğu  da Amerikalılara bırakılmıştır.

            Ç) Moskova Konferansı

            Amerika'nın savaşa girmesinden sonra, Amerika ve İngiltere ile  Sovyet Rusya arasında, ortak düşmana karşı sıkı bir işbirliği yapılmakla  beraber, iki mesele Sovyetleri Batılılara karşı şüpheye sevketmiştir.  Birinci mesele, İkinci Cephenin açılmasından, Sovyetlere  göre, Batılıların gayet ağırdan almasıdır. Sovyetler, Amerika savaşa  girer girmez, Almanyaya karşı Avrupa'da derhal ikinci bir cephe  açılmasını istemişlerdir. İkinci mesele de Amerikan yardımıydı. Yine  Sovyetler, Amerika'nın kendilerine derhal geniş yardıma başlamasını  istemişlerdir. 1942 yılında bu yardım yapılmışsa da, bunu yetersiz  bulmuşlardır. Amerika'nın Sovyetlere geniş yardımı ancak 1943  den itibaren mümkün olabilmiştir. Bu iki meselede tatmin edilmemiş  olmaları, Sovyetleri, Batılıların kendisini Almanya karşısında yıpratmak  istedikleri kanısına götürmüştür.

            Öte yandan, Japonya da Uzakdoğuda kazandığı genişlemeyi muhafaza  edebilmek için, Almanya ile Rusyanın anlaşması için çaba  harcamıştır. Başlangıçta Ruslar Japonya'nın çabalarına olumlu cevap  vermemişlerse de, Batılılar hakkındaki şüpheleri artınca, doğrudan  doğruya veya dolaylı olarak gösterdikleri faaliyetlerle, onlar  da Almanya ile bir barışı aramışlardır.

            Rosevelt ile Churchill de Sovyetlerin bu şüpheciliğini, can sıkıntısını  ve barış arama çabalarını farkettiklerinden, konferanslarına  Stalin'i de davet etmişler, fakat ne o Rusya'dan ayrılabilmiş, ne  de onlar Rusyaya gidebilmişlerdir. Bu sebeple, Ruslara durumu açıklamak  üzere, Amerika Dışişleri Bakanı Cordell Hull ile İngiltere Dışişleri  Bakanı Anthony Eden, 1943 Ekiminde Moskovaya gittiler. Sovyet  dışişleri Bakanı Molotov ile birlikte, 19-30 Ekim 1943 arasında  toplantılar yaptılar.

            Moskova Konferansı kararları şu noktalarda toplanmıştır:1) Savaşın  kısaltılması: Bunun için Ruslar, ikinci cephenin en geç 1944  ilkbaharında açılmasını, Almanya'nın bombardımanı için İsveç hava  alanlarının kullanılmasını ve Türkiye'nin savaşa girmesini istemişlerdir.  İsveç hariç, diğer iki istek kabul edilmiştir. Türkiye'nin savaşa  sokulmasının kabulü Sovyetleri son derece hoşnut bırakmış ve  Türkiye savaşa katıldığı takdirde, ikinci cephenin birkaç ay gecikmesine  razı olacaklarını söylemişlerdir. 2) Dört devlet Deklarasyonu.  Burada söz konusu dördüncü devlet Çin idi ve deklarasyon Amerika  tarafından teklif edilmişti. Ruslar Çin'in çıkarılmasını istemişlerse  de kabul edilmemiştir. Bu deklarasyonla dört devlet, savaştan  sonra barışın korunması ve silahsızlanma konularında işbirliğine  devam edeceklerini belirtmekteydiler. Bu, Amerika'nın artık infirad  politikasından ayrılacağı ve Sovyetlerin de Batılılarla işbirliğine devam  edeceği anlamında alınmıştır. 3) Nüfuz alanları: Dört devlet savaştan  sonra nüfuz alanı kurma politikası gütmeyeceklerdi. Buna  karşılık Ruslar, Avrupa'da federasyonlar kurulmasını kabul etmediler.  4) Sömürgeler: Bütün sömürgeler milletlerarası vesayet rejimi  altına konacaktı. 5) Savaş suçluları: Almanya'nın işgali altında  tuttuğu memleketlerde zulüm ve işkence yapmasını önlemek için,  savaş suçlularının cezalandırılacağı ilan edildi.

            Bunların dışında konferansta, birçok meselelerde görüş ayrılığı  çıkmıştır.

            D) Kahire Konferansı

            Dışişleri Bakanlarının Moskova Konferansında üç devletin hükümet  başkanları arasında da bir toplantı yapılmasına karar verilmişti.  Lakin bu toplantının yeri aylarca süren diplomatik müzakerelere  konu oldu. Adı geçen yerler Ankara, Bağdat ve Tahran idi.  Stalin'in ısrarı üzerine toplantının Tahran'da yapılmasına karar verildi.  Müzakerelerde tartışılan ikinci konu da, Uzakdoğu cephesinin  durumu da görüşüleceği için, Çin adına Mareşal Chiang Kai-shek'in  de toplantıya çağrılması idi. Stalin bunu da kabul etmedi.

            Bunun üzerine Churchill ve Roosevelt, hem Chiang Kai-shek'le  görüşmek ve hem de Tahran'a bir görüş birliği içinde gitmek için,  22-26 Kasım 1943 de Kahire'de bir toplantı yaptılar ve buna Chiang  Kai-shek de katıldı. Churchill ile Roosevelt arasında yapılan görüşmelerde,  Churchill, yine ikinci cephenin Balkanlarda açılmasında ısrar  ettiyse de görüşünü kabul ettiremedi. Roosevelt ise, herşeyden  önce Uzakdoğudaki mücadeleyi birinci planda tutuyordu. Chiang  Kai-shek'le yapılan görüşmelerde de, bir karar verilmeyip sadece  görüş teatisi ve bilgi toplama yapıldı.

            Roosevelt ve Churchill Tahran'a bu atmosfer içinde gittiler.

            E) Tahran Konferansı

            Tahran Konferansı, Roosevelt, Churchill ve Stalin'in katılmasiyle  28 Kasım-1 Aralık 1943 tarihleri arasında yapıldı. Buna şifre adı  ile "Eureka" da denir.

            Tahran Konferansında söz konusu olon meselelerin en önemlileri  şöyledir: 1) Ruslar ikinci cephenin açılmasında yine ısrar etmişler  ve bu ısrarın sonucu olarak bu cephenin açılması tarihi 1 Mayıs  1944 olarak tesbit edilmiştir. Churchill, ikinci cephenin Balkanlarda  açılması fikrini Ruslara da kabul ettirememiştir. İkinci cephe  ile ilgili olarak, Türkiye'nin de savaşa katılmasına karar verilmiştir.  3) Savaş sonrası barış düzeninin korunması için bir milletlerarası  teşkilat kurulması fikri bütün taraflarca kabul edilmekle beraber,  Ruslar, dört büyük devlet arasına Çin'in de katılmasına yine itiraz  etmişler, fakat onlar da isteklerini kabul ettirememişlerdir. 4) Moskova  Konferansında olduğu gibi bu konferansta da Polonya meselesi  söz konusu olmuştur. Ruslar Londra'daki mülteci Polonya hükümetini  tanımayı yine reddetmişlerdir. Polonya'nın sınırları meselesinde  ise, Oder nehrine kadar olan Alman topraklarının Polonyaya  verilmesi kabul edilmiştir.

            Tahran Konferansında birçok önemli meseleler de, gayri resmi  toplantılarda yapılan özel konuşmaların konusunu teşkil etmiştir.  Bunların çoğu da Rusya ile ilgili olmuştur. Mesela Roosevelt, Rusların  Baltık, Türk Boğazları ve Pasifiğin sıcak sularına çıkma arzusunu  sempati ile karşıladığını belirtmiştir. Ruslar Finlandiya'dan da  toprak istekleri olduğunu da belirtmişlerdir. Bir yemekte Churchill,  Stalin'e, savaştan sonra Rusların toprak istekleri olup olmıyacağını  sorduğu zaman, Stalin "Vakti geldiğinde konuşacağız" demiştir.  Bu konuşmalarda ortaya çıkan ilgi çekici noktalardan biri de, Sovyetlerin  Almanya'dan duyduğu derin korku idi. Bu sebeple, Almanya'nın  adamakıllı ezilmesini ve parçalanmasını istiyorlardı. Buna karşılık  Churchill, Almanya'nın 5 ayrı bağımsız devlete bölünmesini ileri  sürmüştür. Yine bir yemekte Stalin, Almanya'nın tesliminden sonra  50.000 Alman subayının kurşuna dizilmesini teklif edecek kadar ileri  gitmiştir.

            Tahran Konferansının önemli sonucu zafere doğru yaklaşıldıkça  müttefikler arasındaki görüş ayrılıklarının da belirmeye başlamasıydı.  Churchill durmadan ikinci cephenin Balkanlarda açılmasını ileri  sürmüştü. Çünkü Sovyetlerin Balkanlara girip bir daha çıkmamalarından  endişe etmekteydi. Tabii bunu Ruslar da farkettiklerinden, bu  fikre karşı gelmişlerdir. Roosevelt ise, Tahran'da mümkün olduğu  kadar Stalin'e kur yapmaya çalışmış ve savaştan sonra Sovyetlerle  sıkı bir işbirliği yapabileceği hayaline kapılmıştı. İngiltere ile Amerika  arasındaki bu görüş ayrılığı, savaş sonrası tasarıları bakımından  Sovyetleri çok hoşnut bırakmış ve bu sebeple de Stalin Tahran  Konferansında savaş sonrası için fazla bağlayıcı taahhütlere  girişmekten özellikle kaçınmıştır.

            F) İkinci Cephenin Açılması

            Bu cephenin açılmasından önce, Almanya'nın cephe durumunu  kısaca belirtmemiz gerekir.

            Stalingrad muharebelerinden sonra Almanlar gerilemeye başlamışlardır.  Lakin 5 Temmuz 1943'de bir karşı taarruz denemesine giriştilerse  de başarı elde edemediler. Aksine, Ruslar 15 Temmuz 1943  de bütün cephede genel bir taarruza kalktılar. Bu taarruz karşısında  Almanların gerilemesi hızlandı. 1944 Nisan ve Mayıs aylarında  Ruslar, bazı toprak kısımları hariç, savaş çıkmadan önceki sınırlarına  ulaştılar.

            Öte yandan, İtalya'nın çökmesinden sonra Balkanlarda da milliyetçi  hareketler hızlandı. Fakat bu hızlanış, Balkanlara da komünizmi  getirmişti. Yunanistan'da Almanlara karşı çarpışan iki grup  çeteci vardı: ELAS (Milli Halk Kurtuluş Ordusu) ve EDES (Yunan  Demokratik Milli Ligi). ELAS komünistlerden mürekkep olup Cumhuriyetçiydi  ve Rusya'dan yardım alıyordu. Bunlar EAM (Milli Kurtuluş  Cephesi) adlı bir siyasi komünist teşkilata dayanıyordu. EDES'ciler  ise cumhuriyetçi olmakla beraber, komünist aleyhtarıydılar.  ELAS ile çatışmaya başlayınca kralcı olacaklardır.

            Bunlar Almanlara karşı beraber savaşırken, İtalya'nın çökmesinden  sonra, 1943 Ekiminde, Yunanistan'daki rejim meselesinden  ötürü birbirlerinden ayrıldılar. İngiltere 1944 Şubatında bunları  uzlaştırmaya çalıştıysa da başarı kazanamadı ve onun üzerine EDES'e  yardım etmeye ve ELAS'ın nüfuzunu kırmaya başladı.

            Aynı durum Yugoslovya'da da mevcuttu. Orada da Almanlarla  savaşan iki grup gerilla vardı. Biri Tito'nun Partizanlar'ı, diğeri de  Mihailoviç'in Çetnikler'i. Birincisi komünist ve cumhuriyetçi, ikincisi  ise kralcı ve komünist aleyhtarıydı. Tito İngiltere ile gayet iyi  geçindiğinden İngiltere Tito'yu desteklemiş ve ona yardım etmiştir.  Lakin ikinci cephe açıldıktan sonra Tito'nun gerçek yüzü ortaya çıkmaya  başlayınca, İngiltere de politikasını değiştirecektir. Fakat o zaman  da vakit geçmişti artrk.

            İngiltere'nin bu şekilde hareketinin bir sebebi vardı. Churchill  Balkanların komünist egemenliği altına düşmesinden daima endişe  ettiği için, ikinci cephenin Balkanlarda açılmasını ve bu suretle Balkanlara  Ruslardan önce Müttefik askerlerinin girmesini düşünmüştü.  Bu fikrini Roosevelt'e ve Amerikalılara kabul ettiremeyince, 5  Mayıs 1944 de Rusyaya bir teklifte bulunarak, Balkanların İngiltere  ile Rusya arasında nüfuz bölgelerine ayrılmasını ileri sürdü. Buna  göre, Yugoslavya ve Yunanistan İngiliz, Romanya ve Bulgaristan  Rus nüfuz alanı olacaktı. Bu teklifi prensip olarak Rusya da kabul  etmekle beraber, Amerika'nın da fikrinin alınmasını istedi. Amerikaya  söylendiği zaman tepkisi gayet şiddetli oldu ve Churchill'in tasarısı  da suya düştü. Halbuki bu sıraada Rus orduları Romanyaya  girmeye başlamıştı.

            Bunların yanında, Londra'daki mülteci Polonya Hükümetini tanımayan  Sovyetler, kendileriyle birlikte çarpışan Polonya Milli Kurtuluş  Komitesi'ni de nüfuzları altında tutuyorlardı. İkinci cephe açıldıktan  sonra, 25 Temmuz 1944 de bu Komite ile, iki taraf arasında  savaştan sonra dostluk, karşılıklı yardım ve işbirliğini öngören bir  anlaşma imzaladılar.

            Çeklerle de münasebetleri gayet iyiydi. Londra'daki mülteci Çek  Hükümeti ile de 12 Aralık 1943 ve 8 Mayıs 1944 de iki anlaşma imzalıyarak  savaş sonrası münasebetlerini düzenlediler. İkinci anlaşma  Çekoslovakyayı işgal edecek Rus orduları ile Çek sivil idarecileri  arasındaki işbirliğini düzenlemekteydi.

            Böylece Almanya yenilgiye doğru yol alırken, Sovyetler de komünizmin  Avrupa'daki üstünlüğünü sağlıyacak tedbirleri almakla  meşgul bulunuyorlardı.

            Avrupa'nın durumu bu şekilde iken, Müttefikler ikinci cepheyi  açmak üzere, 6 Haziran 1944 sabahından itibaren Fransa'nın Normandie  plajlarına 100 km. lik bir kıyı boyunca çıkarma yapmaya  başladılar. 1.000 uçaktan mürekkep bir filo 3 tümenlik bir kuvveti  havadan indirdi. Aynı anda 4.000 çıkarma gemisi de denizden çıkarma  yaptı. Gerek havadan indirmeyi, gerek denizden çıkarmayı 11.000  avcı ve bombardıman uçağı ile 7 zırhlı, 13 kruvazör ve yüzlerce hafif  savaş gemisi destekledi. Çıkarmayı izleyen ilk üç gün içinde yapılan  çetin mücadeleden sonra Müttefik kuvvetleri kıyılarda tutunmaya  muvaffak oldular. 11 Haziranda çıkarma yapılan kıyılardaki  14 Alman tümenine karşılık 16 Müttefik tümeni bulunuyordu. 16 Haziranda  Müttefikler 700.000 asker, 100.000 kamyon, otomobil ve tank  ile 245.000 ton malzeme çıkarmış bulunuyorlardı.

            Bununla beraber, Almanların sert mukavemeti Ağustos başlarına  kadar devam etti. Bu mukavemet kırıldıktan sonradır ki, Müttefik  ilerleyişi hızlandı. Müttefikler 24 Ağustosta Paris'e ve 3 Eylülde  de Bruxelles ve Amsterdam'a girdiler.

            15 Ağustostan itibaren de, çoğunluğunu Frnasızların teşkil ettiği  11 Tümenlik bir Müttefik kuvveti Güney Fransa kıyılarına çıkarıldı.

            Müttefikler 25-26 Eylül 1944 de Ren nehrini aşmaya başladılar.  Artık Alman topraklarına girilmişti.

            G) Rusların Balkanlar ve Orta Avrupaya Girmesi

            Normandie çıkarmasının başarılı olması üzerine Ruslar da 23  Haziran 1944 de Doğu Cephesinde genel bir taarruza giriştiler. Bu  taarruz, Rus ordularının Balkanlara ve Orta Avrupaya girmesini sağladı.

            Rus kuvvetleri daha Mayıs ayında Romen topraklarına girmişti.  Ağustosta burada da taarruza kalkıp bütün Romanyayı işgale  başladılar. Bu durum karşısında Kral Michel, Mihver taraftarı başbakan  Mareşal Antenoscu'yu tevkif ettirdi ve Milli Köylü Partisi, Sosyalist  Partisi ve Komünist Partisinin dahil olduğu bir milli kabine  kurdurdu. Bu kabine 12 Eylül 1944 de Sovyetlerle mütareke yaptı.  Sovyetler mütarekeyi aynı zamanda Müttefikler adına da imzaladılar.  Mütareke anlaşmasına göre, Romanya, Beserabya'yı Sovyet  Rusyaya terkediyor ve Sovyet Yüksek Komutanlığına Romen topraklarında  tam hareket serbestisi sağlıyordu. Romanya Sovyetlere  300 milyon dolar savaş tazminatı ödeyecekti. Buna karşılık, Transilvanya  da Romanyaya geri verilecekti.

            Aralık ayında Sovyetler Romen Hükümeti üzerinde baskı yaparak  İçişleri Bakanlığını Komünist Partisine verdirdiler. Bu suretle  polis kuvvetleri komünistlerin eline geçmiş oluyordu. Bunun arkasından,  1945 Martında, Petru Groza Başbakanlığa getirildi. Groza kabinesinde  çoğunluk komünistlerdeydi.

            Romanya'nın mütareke imzası, Bulgaristan'ı da mütarekeye götürdü.  Fakat Sovyetler Bulgaristan'a savaş ilan etmemişlerdi. Bunun  için, Rus askerlerinin Bulgaristan'ı işgale başladıkları bir sırada  Sovyet Rusya 5 Eylül 1944 de Bulgaristan'a savaş ilan etti. Bu  durum üzerine Bulgar Hükümeti 8 Eylülde mütareke istedi. 9 Eylülde  komünistlerin de dahil bulunduğu Anavatan Cephesi bir hükümet  darbesi ile iktidarı ele aldı. Nihayet mütareke 28 Ekim 1944  de imzalandı. Şartları, Romanya mütarekesinin hemen hemen aynıdır.  Yalnız Sovyetler Bulgaristan'dan tazminat almadılar.

            Rus kuvvetleri Bulgaristan'dan sonra Macaristan ve Yugoslavya'ya  girdiler. Macar generallerinden Miklos, elindeki Macar kuvvetleriyle  birlikte Ruslarla birleşti ve bir geçici hükümet kurdu. Alman  işgalinden kurtulan Macar topraklarından bir seçim yaptırarak,  bir Meclis kurdu. Miklos hükümeti 20 Ocak 1945 de Müttefikler adına  Sovyetlerle mütareke yaptı. Mütareke şartları bundan öncekiler  gibiydi. Macaristan 100 milyon dolar Yugoslavya ve Çekoslovakyaya,  200 milyon dolar da Sovyetlere savaş tazminatı ödeyecekti. Bu  tazminatlar hep mal olarak ödenecekti.

            Rus kuvvetleri Çekoslovakya'ya ancak 1945 ilkbaharında girebildiler.  Bununla beraber, Londra'daki mülteci Çek Hükümetinin üyesi  Dr. Beneş daha önce Moskovaya giderek memleketin sivil idaresi  hakkında Sovyetlerle bir anlaşma yaptı.

            Ekim 1944 başlarında Rus kuvvetleri Yugoslavyaya girdiler. Komünist  Partizanların Lideri Tito, Ağustos 1944 de Churchill ile yaptığı  bir anlaşmada, Yugoslavyayı komünistleştirmeyeceğine söz vermişti.  Tito Eylülde gizlice Rusyaya gitti ve 29 Eylül 1944 de Sovyet  Rusya ile bir anlaşma yaptı. Buna göre, Alman işgalinden kurtulan  Yugoslavya topraklarının idaresi Yugoslavya Milli Kurtuluş Komitesine  yani Tito'ya verilecek ve savaş biter bitmez Rus kuvvetleri geri  çekilecekti.

            Balkanların Rus işgali altına girdiğini gören İngiltere, Yunanistan'ı  Sovyetlere kaptırmamak için daha çabuk davrandı. 1944 Eylülünde  Yunanistan'a 4.000 kişilik bir kuvvet çıkardılar. Fakat komünist  ELAS'cılarla İngiltere'nin arası açıldı ve Aralık ayında ELAS'cılar  ayaklandılar. İngiltere bunlara karşı sert tedbirler aldı. Bunun  üzerine, 1945 Şubatında, affedilmeleri karşılığında silahlarını bırakmayı  ELAS'cılar kabul ettiler. İngiltere Yunanistan'da duruma hakim olmuştu.

            1944 Ekiminde Arnavutluk da komünistlerin idaresi altına girdi.  8 Kasım 1941 de Arnavutluk'ta Komünist Partisi kurulmuştu. Bunun  lideri Enver Hoxha idi. Komünist Partisi 1942 Eylülünde Milli Kurtuluş  Hareketi adı ile bir de mukavemet teşkilatı kurdu. Arnavut komünistleri  Tito'dan yardım alıyordu. Bunun üzerine, komünist olmayan  Arnavut milliyetçileri de Balli Kombetar (Milli Birlik) adı ile bir  teşkilat kurdular. Bunlar cumhuriyet taraftarı milliyetçilerdi.

            İtalya'nın savaştan çıkması üzerine Almanlar Arnavutluğu işgal  ile, bir Niyabet Konseyi kurdular. Bu Konseye Balli Kombetar'ın  kurucularından Mehdi Frasheri de dahildi. Fakat ikinci cephenin açılması  üzerine Almanlar Arnavutluktan çekilince komünistler duruma  hakim oldular ve Enver Hoxha 1944 Ekiminde Arnavutluk Halk  Cumhuriyetini ilan etti.

            Ğ) Moskova Konferansı

            Balkanların ve Orta Avrupa'nın bu durumu Churchill'in çok canını  sıkmıştı. Sovyet yayılmasını önlemek için Stalinle bir anlaşma  yapmak üzere Moskovaya gitti ve 9-20 Ekim 1944 de Stalinle görüştü.  Balkan memleketlerinin iki devlet arasında nüfuz bölgelerine  ayrılışı konusunda bir anlaşmaya varmaya muvaffak oldu. Romanya  Rus, Yunanistan, İngiliz nüfuzuna terkedildi. Yugoslavya ve  Macaristan % 50 İngiliz % 50 Rus nüfuzu altında olacaktı. Bulgaristan  için bu oranlar, % 75 Rus, % 25 İngiliz idi. Bu yüzde oranlarının  anlamı, kabinelere girecek ve orada temsil edilecek siyasal eğilimlerin  oranlarıydı.

            Polonya meselesinde uzlaşma olamadı. Konferansa, Londra'daki  mülteci Polonya Hükümetinin temsilcisi ile, Rusların nüfuzu altında  bulunan Lublin Komitesi'nin temsilcileri de davet edilmişti. Londra  Komitesi, Polonya kabinesine bir miktar komünistin alınmasını  kabul ettiyse de, Lublin Komitesi bu oranın % 50-50 olmasında ısrar  edince, bir anlaşmaya varılamadı.

            Öte yandan, Moskova Konferansında, Almanya için kurulacak  Müttefik Kontrol Komisyonunda Fransaya da yer verilmesi ile, Montreux  Sözleşmesinin değiştirilmesi de kabul edildi.

            H) Yalta Konferansı

            1945 yılında başından itibaren artık zaferin ilk ışıkları da görünmeye  başlamıştı. Fakat bu ışıkla beraber kötü niyetler de açığa  çıkmaya başladı. Savaşın karanlığı bu niyetlerin gözlerden saklanmasını  mümkün kılmıştı. Onun içindir ki Yalta Konferansı, 1815  Viyana Konferansına benzetilebilir. Barış düzeninin kurulması meselesinde  her üç devlet de Yalta Konferansına, kendi kafalarındaki  amaç ve tasarılarla katılmışlardır.

            Başkan Roosevelt Yalta'ya gelirken kafasını meşgul eden başlıca  iki mesele vardı. Birincisi, Başkan Wilson gibi, o da Birleşmiş  Milletler Teşkilatının kurulmasına büyük önem veriyordu. Roosevelt'e  göre, savaş bittikten sonra Amerikan kuvvetlerinin Avrupa'da kalmasına  Amerikan kamu oyu razı olamazdı. Bu sebeple, savaştan  sonra Amerika çekilmeli ve Avrupa devletlerini kendi anlaşmazlık  ve meseleleri ile başbaşa bırakmalıydı. Fakat Amerika'nın bunu yapabilmesi  için, barışı etkili bir şekilde koruyacak bir milletlerarası  teşkilat kurulmalıydı. Bu yapılırsa, Amerika'nın gözü arkada kalmazdı.  Roosevelt bu endişelerini Yalta'da Stalin'e de söylemiştir. Stalin'in  bundan büyük hoşnutluk duyduğuna şüphe yoktur.

            Roosevelt'in ikinci meselesi de, Uzakdoğu savaşına Sovyet Rusya'nın  da bir an önce katılması ve bu bölgede de savaşın en kısa  zamanda sona erdirilmesiydi.

            İngiltereye gelince: Churchill'e göre, milletlerarası teşkilat diğer  meselelerden sonra geliyordu. Ona göre, önce Almanyaya uygulanacak  muamele, Polonya meselesinin çözümlenmesi, savaştan  sonra Avrupa'daki kuvvetler dengesinde Fransa'nın yeri, Balkanlarda  ve İran'da İngiliz nüfuzu gibi meseleler herşeyden önce çözümlenmeliydi.  Ancak bu meselelerden sonra milletlerarası teşkilat önemli olabilirdi.

            Stalin'e gelince; onun hakkında o zamanki şartlara göre tahmin  olunan şudur: Kafasında üç önemli mesele vardı. Birincisi, savaştan  sonra Rusya'nın ekonomik kalkınmasını sağlamak. Bunun için  gerekli iki kaynak da, Amerika'nın vereceği kredi ile Almanya'dan  alınacak tamirat borcu olabilirdi. İkincisi, Çarlık Rusya'nın 1904-1905  savaşında Uzakdoğu'da uğramış olduğu kayıpları tekrar geri  almak. Üçüncüsü de, Almanya'nın muhtemel saldırısına karşı Rusya'nın  güvenliği için gerekli tedbirleri şimdiden almak. Bunun için  de Doğu Avrupa memleketlerinde halk demokrasileri kurulmalıydı.  Tarafların bu tasarıların egemen olduğu Yalta Konferansı 4 Şubattan  11 Şubat 1945'e kadar sürdü. Görüşülen meseleler ve sonuçları şöyledir:

            Uzakdoğu: Sovyetler Uzakdoğu savaşına katılmayı kabul ettiler.  Fakat bir çok tavizler alarak. Güney Sakhalin ile civarındaki  adalar, Port Arthur deniz üssü ve Kuril adaları Sovyetlere verilecek  ve Mançurya Çin'in egemenliği altında kalmakla beraber, Doğu Çin  Demiryolları ve Güney Mançurya Demiryolları Rusya ile Çin tarafından  ortak olarak işletilecekti. Dairen milletlerarası liman olacak,  fakat burada Sovyet Rusya'nın üstün menfaatleri tanınacaktı. Dış  Moğolistan'da statüko korunacaktı. Sovyetlerin kışkırtmasiyle Dış  Moğolistan'da 1924 de bir halk cumhuriyeti kurulmuş ve Çin bunu  bu tarihe kadar tanımamıştı.

            Uzakdoğu hakkındaki bu anlaşma son derece gizli tutulmuş ve  Chiang Kai-shek'e bile haber verilmemiştir.

            Almanya: Almanya esas itibariyle üç işgal bölgesine ayrılacak,  fakat İngiltere ve Amerika kendi bölgelerinde Fransa'ya da bir kısım  ayıracaklardı. Aynı şekilde Berlin şehri de ortak işgal altında  bulunacaktı.

            Tamirat Borçları: Rusların sunduğu plana göre, Almanya 20  milyar dolar tamirat borcu ödeyecek ve bunun yarısını Sovyet Rusya  alacaktı. 20 milyar doların yarısı, iki yıl içinde ve makina, sınai  teçhizat şeklinde menkul sermaye olarak ödenecek ve geriye kalanı  da 10 yıl içinde Almanya'nın çeşitli üretiminden alınacaktı. Alman  ağır sanayiinin % 80'i yok edilecekti.

            Amerika ve İngiltere bu şartları çok ağır bulduklarından, bu işin  müzakeresi sonraya bırakıldı. Fakat 20 milyar rakamı müzakerelere  esas teşkil edecekti.

            Birleşmiş Milletler: Burada bahis konusu olan veto ve üyelik  meselesiydi. Güvenlik Konseyinin devamlı üyeleri için veto ilkesi kabul  ediidi. Üyelik meselesinde ise Ruslar, Türkiye ile, Rusya ile diplomatik  münasebetler kurmamış olan Güney Amerika devletlerinin  Birleşmiş Milletler Teşkilatına üye olarak alınmamalarını istedi.  Tartışmalardan sonra, 1 Mart 1945'e kadar ortak düşmana savaş ilan  etmiş olanların üyeliğe alınması kabul edildi. Bunun üzerine Türkiye  23 Şubat 1945 de Almanya ve Japonyaya savaş ilan etti.

            Polonya Meselesi: Varşova'da bulunan geçici Polonya Hükümetinin  en kısa zamanda gizli oya dayanan serbest ve demokratik  seçimler yapmasına karar verildi. Lakin demokratik seçimle tarafların  anladığı şey birbirinden çok farklıydı. Polonya'nın doğu sınırları  için, 1919 Paris Barış Konferansında tesbit edilen Curzon Çizgisi  kabul edildi. Batı sınırları için Ruslar, Oder-Neisse nehirleri  çizgisini ileri sürdü. İngiltere Polonya'nın Almanya'dan toprak almasını  istemediğinden, sınırların çizilmesi işi sonraya bırakıldı. Polonya  meselesinde özellikle İngiltere ile Rusya çatışıyordu.

            Kurtarılan Avrupa Hakkında Demeç: Bu demeçle, eski Nazi Almanyası  peyki olan memleketlerde demokratik rejimlerin kurulacağı  belirtilmekteydi.

            İran: Bu sırada Kuzey İran'da Ruslar, bu bölgelerin Rus askerinin  işgali altında bulunmasından faydalanarak, petroller dolayısiyle  bu bölgeyi İran'dan ayırmak için bir takım separatist hareketleri  kışkırtıyorlar ve bu da İngiltere'nin canını sıkıyordu. Fakat Ruslar  bu meselenin görüşülmesini sonraya bıraktılar.

            Boğazlar: Boğazlar statüsünün Sovyet Rusya lehine değiştirilmesine,  bu meselenin Dışişleri Bakanları tarafından ele alınmasına,  bu durumdan Türkiye'nin de haberdar edilmesine karar verildi.

            Sonuç: Yalta Konferansından Roosevelt gayet hoşnut olarak  ayrıldı. Churchill ise hiç hoşnut değildi. Bunun içindir ki, Churchill  hatıralarının Yalta ile başlayan kısmına Demir Perde adını koymuş  ve Yalta'yı Finale olarak nitelendirmiştir. Gerçekten Yalta "Büyük  İttifak"ın sonu oluyordu. İşbirliği devresi son buluyor ve şimdi rekabet  ve mücadele başlıyordu.

            I) Almanya'nın Teslim Olması

            İkinci Cephenin açılmasından sonra artık Almanya için kurtuluş  imkanı kalmamıştı. Almanya doğudan ve batıdan Müttefik kuvvetleri  tarafından işgal edilmeye başladı. Müttefik kuvvetlerinin Berlin'e  girdikleri, Berlin'de sokak muharebelerinin yapıldığı ve bu muharebelerin  Başbakanlık binasının yakınına geldiği bir sırada, 30 Nisan  1945 günü öğleden sonra Hitler intihar etti. Yerine Amiral  Doenitz'i bırakmıştı. 2 Mayısta Berlin Müttefiklere teslim oldu. 4 Mayısta  Hollanda, Kuzey-Doğu Almanya ve Danimarka'daki Alman kuvvetleri  Müttefiklere teslim oldular. Doenitz, Almanya'nın idaresini eline  alır almaz, ödevinin, Almanyayı Bolşevizm'den kurtarmak olduğunu  ilan etmişti. Bu sebeple Alman kuvvetleri kitle halinde İngiliz  ve Amerikalılara teslim olmayı tercih ettiler. Doenitz de bu işi  kolaylaştırmak için mütarekeyi geciktirdi. Nihayet, 7 Mayıs 1945 sabahının  ilk saatlerinde, temsilcilerini Reims'de bulunan General Eisenhower'in  karargahına gönderip kayıtsız şartsız teslim belgesini imzaladı.

            Avrupa savaşı sona ermişti.

            İ) Uzakdoğu Cephesi

            1942 yılında yapılan Midway ve Guadalcanal deniz savaşları ile  Japonya'nın Pasifikteki genişlemesi durdurulmuştu. 1943 yılından itibaren  inisyatif Pasifikte Amerika'nın ve Güney-Doğu Asya'da da  İngiltere'nin eline geçecektir.

            Japonya Pasifikte durdurulunca, Japonlar Hollanda Hindistan'ı  ile olan ham madde bağlantılarını korumak için, Çin kıtasını Kuzey-Güney  doğrultusunda bir şerit halinde ele geçirmeye karar verdiler  ve bunun için de 1944 Nisanında harekete geçtiler. Denizlerde  üstünlüğü kaybettikleri için Hollanda Hindistan'ı ile kara bağlantısı  kurulmak isteniyordu. Japonya'nın bu planı başarılı oldu ve Aralık  1944 de Çin-Hindiçini sınırına ulaştılar. Hindiçini zaten kendi işgalleri  altındaydı. Japonlar bu işgal şeridine Asya Kalesi demişlerdir.  Fakat Pasifik muharebelerinin aldığı durum Asya Kalesinin stratejik  önemini zayıflattı.

            1942 Kasımında Amerikalılar Yeni Gine'yi ele geçirmek için harekete  geçtiler ve birbuçuk yıllık uğraşmadan sonra 1944 Temmuzunda  adayı tamamiyle işgal ettiler. Bundan sonra Aralık 1943 de  Gilbert, 1944 Ocak ayında Marshall adalarından Kwajalein ve Şubat  ayında da Eniwetok Amerikalıların eline geçti. 1944 Temmuzunda  bütün Marianne adaları işgal edildi. Marianne'lardan sonra stratejik  Guam adasına çıkarma yapıldı ve Temmuz sonunda bunun da  işgali tamamlandı.

            Şimdi hedef Filipinlerdi. Bunun ilk adımı 1944 Ekiminde Leyte  adasının işgali oldu. Leyte'de yapılan bir deniz savaşında Japonlar  ağır kayıplara uğradılar. Filipinler, gayet çetin muharebeler yapılarak  ada ada işgal edildi ve 1945 Şubatında bütün Filipinler Amerikalıların  eline geçti.

            1945 Martında stratejik Iwo Jima adasının işgali ile Amerikalılar  Japonya'nın daha yakın mesafeden ve yoğun bir şekilde bombardımanı  için stratejik bir nokta elde etmiş oldular. Mayıs ayında  Okinawa adasının işgali Amerikayı Japonyaya daha yaklaştırmış  ve Japonya'nın bombardımanını daha da kolaylaştırmıştır.

            Güney-Doğu Asya'da da İngilizler 1944 Martında, Birmanyayı  ele geçirmek için Hindistan'dan harekete geçtiler. Bu hareket iyi  gelişti ve İngilizler 1945 Mayısında bütün Birmanyaya girdiler. Bunun  üzerine Japonlar Güney Çin'deki bütün kuvvetlerini kuzeye çekerek  Yang-tze üzerinde bir savunma hattı kurdular.

            Potsdam Konferansı toplandığı zaman Uzak-Doğu ve Pasifik  cephesi bu biçimi almıştı.

            J) Potsdam Konferansı

            Almanya'nın savaştan çekilmesi Avrupa'da bir sürü problem ortaya  çıkarmıştı. Barış düzeninde bunlara bir çözüm bulmak gerekiyordu.  Bunun için üç devlet arasında 17 Temmuz-2 Ağustos 1945  tarihleri arasında Berlin yakınında Potsdam'da bir toplantı yapılmıştır.  Başkan Roosevelt 12 Nisan 1945 de öldüğü için, Başkanlık,  yardımcısı Harry S. Truman'a geçmiş ve Amerikayı Potsdam'da  Truman temsil etmiştir. Temmuz sonunda İngiltere'de seçimler yapılmış  ve Muhafazakar Parti seçimi kaybettiğinden, İngiltereyi konferansın  yarısında Churchill, Temmuz sonundan sonra da İşçi Partisi  lideri ve yeni Başbakan Clement Attlee temsil etmiştir.

            Potsdam Konferansında görüşülen meseleler şunlardır:

            Polonya Meselesi: Rus askerleri Polonya ve Almanyayı işgal  ettikten sonra, Curzon hattına kadar olan Doğu Polonya topraklarını  kendisi almış, buna karşılık Batıda, Oder-Neisse çizgisine kadar  olan Alman topraklarını da Polonyaya vermişti. Sovyetler bu  sınırları Potsdam'da Amerika ile İngiltereye tanıtmak istediyseler  de, bu iki devlet bu sınırları tanımadı. Bunun üzerine, Polonya'nın  Batı sınırları Almanya ile yapılacak barışa bırakıldı. Bu barış şimdiye  kadar yapılmadığına göre, Polonya'nın bugünkü Batı sınırları  fiili bir duruma dayanmaktadır. Öte yandan Sovyetler, 16 Ağustos  1945 de Polonya ile yaptıkları bir anlaşma ile, Polonya-Rusya sınırını  bu devlete Curzon çizgisi olarak kabul ettirdiler.

            Almanya Meselesi: Almanya'daki bütün Nazi müesseseleri ortadan  kaldırılarak, dört devlet kendi işgal bölgelerinde demokratik  rejimin kurulmasına ve ayrıca, Alman savaş sanayiinin barış ekonomisinin  ihriyaçlarına cevap verecek şekilde organize edilmesine  beraberce çalışacaklardır. İngiltere ve Amerika, Alman endüstrisinin  kökünden yıkılmasına engel oldular. Tamirat borcu için de herhangi  bir rakam tesbit edilmedi. Sovyet Rusya, Amerikan, İngiliz ve  Fransız işgal bölgelerinden tamirat borcu alamıyacaktı. Ancak barış  ekonomisi için gerekli olmayan sınai teçhizatın pek az bir kısmı  Sovyetlere verilecekti. Alman donanmasının çok büyük bir kısmı tahrip  edilecekti. Savaş suçluları yargılanacaktı.

            Avusturya: Almanya'da olduğu gibi, Avusturya ve Başkenti Viyana  da dört devlet arasında işgal bölgelerine ayrıldı.

            İtalya: İtalya'nın 1943'denberi Demokrasilerle işbirliği yaptığı  gözönünde tutularak, bu devletle yapılacak barış ilk önce ele alınacak  ve barış hükümleri mümkün olduğu kadar yumuşak tutulacaktı.  İtalya meselesi tartışılırken Sovyetler İtalyan sömürgelerinden de  pay istemişlerdir. Bu sömürgelerin Akdeniz ve Kızıldeniz kıyılarında  bulunduğu düşünülürse, Sovyetlerin niyetlerinin ne olduğu açıkca  meydana çıkar. Batılılar bu isteği kabul etmemekle beraber, meselenin  barışın hazırlanması sırasında ele alınmasına karar verdiler.

            Sovyet Peykleriyle barış: Bu peykler, Sovyetlerin askeri işgali  altına düşmüş olup, hükümetlerinde komünistlerin egemen olduğu  Romanya, Bulgaristan ve Macaristandı. Sovyetler barış yapılmadan  önce, Amerika ve İngiltere'nin bu memleketlerdeki hükümetleri tanımalarını  istedi. Bu iki devlet ise bunlarla barış yapılmadıkça, bu tanımayı  reddettiler.

            İspanya: Bu memleket savaşa katılmamakla beraber, Mihver'le  sıkı işbirliği yaptığı için Birleşmiş Milletler Teşkilatına alınmayacaktı.

            İran: İran'ın derhal boşaltılmasına karar verildi.

            Boğazlar: Sovyetler, Türkiye'nin zayıf olması hasebile, serbest  geçiş için gereken garantiyi sağlıyamadığını, bu sebeple Boğazların  Sovyet Rusya ile Türkiye'nin ortak kontrolu altına konulmasını istediler.  Yani Ruslar Boğazlarda üs istiyorlardı. Tabiatiyle bu istek  kabul edilmedi. Amerika ve İngiltere ise Ruslar için ancak Boğazlardan  tam geçiş serbestisine taraftardılar. Mesele hakkında karar  alınmayıp, her devletin kendi görüşünü Türkiyeye bildirmesine karar  verildi.

            Tuna Nehri: Tuna nehri üzerinde bulunan bütün memleketler  şimdi Sovyetlerin askeri işgali altında bulunduğundan, Tuna nehri  fiilen Sovyet egemenliği ve kontrolu altına girmiş olmaktaydı. Bunun  için Tuna'da gidiş-geliş serbestisinin sağlanması meselesinin  de ele alınmasına karar verildi.

            Rusya'nın Uzakdoğu Savaşına Katılması: Soyvetler, 1945 Ağustos  ayının ikinci yarısında Uzakdoğu savaşına katılmayı kabul etmişlerdir.  Fakat buna lüzum kalmadan Amerika Japonya meselesini  kendisi çözümledi.

            K) Japonya'nın Teslim Olması: Savaşın Sonu

            Potsdam Konferansının açıldığı gün Amerikalılar New Mexico'da  ilk atom bombası denemesini yapmışlar ve olumlu sonuç almışlardı.  Bu haber, 24 Temmuz günü Truman tarafından özel bir konuşmada  Stalin'e söylenmiş, lakin Stalin o zaman bu olayın önemini  kavrayamamıştı. Gerçekten Amerikan uçakları 6 Ağustos 1945  de Hiroshima ve 9 Ağustosta da Nagasaki üzerine birer atom bombası  attılar. Her iki şehirde de yüzbinlerce insan öldü. Bu yeni silah  Japonyaya durumun vahametini gösterdiği için, 10 Ağustosta İsviçre'nin  aracılığı ile Amerikaya başvurup, Japonya İmparatorunun hak  ve imtiyazlarına dokunulmamak şartiyle, teslim olacağını bildirdi.  Amerika da bunu kabul etti.

            Hiroshimaya atılan atom bombası Rusları da şaşırttı. Onun için  acele edip 8 Ağustosta Japonyaya savaş ilan ettiler ve hemen Mançuryayı  işgale başladılar.

            Teslim belgesini Japonya 2 Eylül 1945 sabahı Tokyo koyunda  Amerika'nın Missouri zırhlısında imzaladı.

            İkinci Dünya Savaşı sona ermişti.

            4

            İkinci Dünya Savaşında Türkiye

            Türkiye'nin İİ'inci Dünya Savaşındaki durumu, stratejik mevkiinin  önemi dolayısiyle, gerek Müttefiklerin, gerek Mihver'in Türkiyeyi kendi  yanlarında savaşa sokmak için harcadıkları çabaların ve Türkiye  üzerinde yaptıkları baskıların hikayesinden başka bir şey değildir.  Savaşan tarafların bu faaliyetleri karşısında Türkiye'nin politikası  ise, savaşın dışında kalmak ve memleketi savaşın yıkıntılarından korumak  olmuştur. Türkiye'nin idarecileri bu gayenin gerçekleşmesinde  gerçekten değerli bir başarı kazanmışlardır.

            A) Fransa'nın Yenilmesi ve Türkiye

             19 Ekim 1939 Ankara İttifakına göre, Türkiye'nin savaşa katılma  zorunluğu, ilk defa olarak, Almanya'nın 1940 Mayısında Fransaya  saldırması ve İtalya'nın da Fransaya savaş ilan etmesi üzerine  ortaya çıkmıştır. Çünkü, İngiltere ve Fransa ile yapılmış olan bu  ittifakın İ'inci maddesine göre, savaş şimdi Akdeniz'e de yayılmış  olmaktaydı ve bu durumda da Türkiye'nin savaşa girmesi gerekiyordu.  Bunu yapmadı; daha doğrusu yapamadı. Çünkü, 1925 Türk-Sovyet  Dostluk ve Saldırmazlık Paktı'na uyarak meseleyi Sovyetlere  açtığı zaman, Sovyetler, Türkiye'nin savaşa girmesi halinde, Türkiyeyi  tehdit ettiler. Yani Türkiye savaşa girdiği takdirde Sovyetlerle  bir çatışmaya maruz kalacaktı. Halbuki ittifakın 2 No'lu Protokoluna  göre böyle bir duruma Türkiye Müttefiklerinin yanında yer  almak zorunluluğunda değildi. Mamafih İngiltere ve Fransa da Türkiye'nin  savaşa katılmasında fazla ısrar etmemişlerdir.

            B) İtalya'nın Yunanistan'a Saldırması ve Türkiye

            28 Ekim 1940 da İtalya'nın Yunanistan'a saldırması ise Türk-İngiliz  -Fransız ittifakının 3'üncü maddesinin işletilmesini gerektiriyordu.  Çünkü İngiltere ve Fransa 13 Nisan 1939 da Yunanistan ve Romanyaya  garanti vermişlerdi ve ittifaka göre, bu garanti sebebiyle bu iki  devlet Yunanistan veya Romanya'nın yardımına giderse, Türkiye de  savaşa katılacaktı. Gerçekten İngiltere de Türkiye'nin "mümkün olan  en kısa zamanda" savaşa katılmasını istedi. Fakat bu sefer Türkiye  Almanya'nın tehdidi karşısında kaldı. Bu tehdit Türkiyeyi savaşa  katılmaktan alıkoydu. Bununla beraber, İtalya'nın Yunanistan'a  saldırması, toprak emelleri dolayısiyle, Bulgaristan'ın da Yunanistan'a  saldırması sonucunu verebilirdi. Bu sebeple, Türkiye Bulgaristan'a  bir uyarmada bulunarak, Yunanistan'a saldırdığı takdirde, kendisinin  de hareketsiz kalmıyacağını bildirdi. Bu uyarma karşısında Bulgaristan  da kımıldamaya cesaret edemedi. Öte yandan, Türkiye, İtalya  Selaniği aldığı veya Bulgaristan da Yunanistan'a saldırdığı takdirde  kendisinin de savaşa katılacağını hem İngiltereye ve hem de  Yunanistan'a bildirdi. Her iki ihtimal de gerçekleşmediği için, Türkiye'nin  savaşa girmesi de bahis konusu olmadı.

            C) Balkanlarda Alman Faaliyeti ve Türkiye

            1940 yılının sonu ile 1941'in ilk aylarında Almanya'nın Balkanlarda  gösterdiği faaliyet ve özellikle Romanya ve Bulgaristan'daki  faaliyetleri, İngiltere, Türkiye ve Sovyetler için endişe kaynağı oldu.  Şimdi artık bozulmaya başlayan Alman-Sovyet münasebetleri  karşısında Sovyetler Türkiyeye yanaşmaya başladılar. İngiltereye  gelince, Almanların Bulgaristan'a yerleşmesinin, bütün Orta Doğuya,  özellikle İran ve Irak petrolleri ile Süveyş'e giden yolu Almanyaya  açmasından korktu. Bunun için Türkiye'nin savaşa katılmasını  istedi. Hatta Churchill bu konuda Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'ye  bir de mektup yazdı. Fakat Türkiye yine savaşa katılmaya yanaşmadı.  Bir defa, Sovyetlerin durumundan emin değildi. İkinci olarak  da, üzerindeki Alman baskısı devam ediyordu. Almanya tam bu sırada  Türkiye'nin savaşa katılmasını hiç arzu etmiyordu.

            Öte yandan, Almanya'nın Balkanlara yerleşmesi ihtimali karşısında  İngiltere başka bir kombinezon da düşünmüştü. Bu da Türkiye,  Yunanistan, Yugoslavya ve hatta Bulgaristan arasında bir Balkan  Bloku'nun kurulmasıydı. Türkiye böyle bir bloku müsait karşıladı.  Fakat bundan bir sonuç çıkmadı. Bir defa, Yugoslavya böyle  bir teşebbüsü müsait karşılamadı. Yugoslavya Almanyayı kışkırtmaktan  korkuyordu. İkinci olarak, -burası gayet ilgi çekicidir- Türkiye  böyle bir bloka Sovyetlerin de katılmasını ve bunu Birleşik Amerika'nın  da desteklemesini istedi. Çünkü İngiltere'nin, kendisine yeteri  kadar silah ve malzeme yardımında bulunamıyacağına inanıyordu.  Gerçekten Amerika Balkan Bloku fikrine ilgi gösterdi ve Başkan  Roosevelt, 1941 Şubatı başında, bir temsilcisini Ankaraya yolladı.  Lakin her nedense Amerika Türkiye'nin özellikle uçak ihtiyaçlarını çok  yüksek buldu. Halbuki Türkiye savaşa girmeyi göze alırken, ayağını  sağlam yere basmak istiyordu.

            Ç) Türk-Sovyet Münasebetlerinin Düzelmesi

            Fransa'nın Almanya karşısında çabucak çökmesi, 1940 yazında  Rusya'nın Romanya'dan Besarabyayı alması, Macaristan'ın Transilvanyayı  ve Bulgaristan'ın da Dobrucayı Romanya'dan almaları ve  Almanya'nın Romanyaya garanti vermesi, 1940 Kasımında Berlin'de  Molotov-Hitler görüşmelerinde ganimetlerin paylaşılmasında uzlaşmaya  varılamaması ve nihayet Balkanlarda Almanya'nın gösterdiği  faaliyet, Alman-Sovyet münasebetlerinin bozulmasında önemli rol  oynayan başlıca faktörler olmuştur.

            1941 yılının başından itibaren artık Alman-Sovyet münasebetleri  adamakıllı bozulmaya başlamıştı. 1 Mart 1941 de Bulgaristan'ın  Üçlü Pakt'a katılması, Sovyetleri harekete geçirdi. 25 Mart 1941 de  Türk Hükümetine başvurup, 1925 tarihli tarafsızlık ve saldırmazlık  paktını teyid ettiler ve Türkiye'nin, Almanyaya karşı savaşa girmesi  halinde, Sovyet Rusya'nın tam bir tarafsızlığına güvenebileceğini  bildirdiler. Balkanların Alman işgali altına düşmek üzere olduğunu gören  Sovyetler, Türkiye'nin Almanyaya karşı göstereceği mukavemetin  kendileri için arzettiği önemi farketmişler ve 1939 da Dışişleri Bakanı  Şükrü Saraçoğlu'nun seyahatinin kötü hatıralarını silmeye çalışıyorlardı.

            D) Türkiye Üzerinde Alman Baskısı

            1941 Martı sonunda Türkiye ile Sovyetler arasındaki münasebetler  iyileşmeye doğru giderken, yeni bir olay Almanya'nın Türkiye  üzerinde baskıya geçmesine ve dolayısiyle Türkiye için bir Alman  tehlikesinin doğmasına sebep oldu.

            1941 Nisanında Irak'da Mihver taraftan Raşid Ali Geylani bir  hükümet darbesi ile iktidarı ele geçirdi. İngilizler Raşid Ali'ye karşı  harekete geçtiler. Raşid Ali de Almanya'dan acele yardım istedi.  Almanya bu yardımı hemen yapmak istedi. Çünkü Raşid Ali'nin iktidarda  kalması Almanyaya, bütün Orta Doğu petrollerini ele geçirmek  imkanını sağlıyacaktı. Bunun için, Almanya Irak'a göndermek  üzere Türkiye'den, kamufle olarak, asker ve malzeme geçirmek  istedi ve baskı yaptı. Türkiye ise buna karşı koydu. Türkiyeyi razı  etmek için Almanya, Batı Trakya ile Ege adalarından toprak teklif  etti. Türkiye yine baş eğmedi. Halbuki bu sırada Hitler Rusyaya saldırmaya  hazırlanmış ve acele ediyordu. Türkiye'nin mukavemetini kıramayacağını  anlayınca bu işten vazgeçti ve Türkiye ile 18 Haziran  1941 de bir saldırmazlık antlaşması imzaladı. 22 Haziranda da Rusyaya  saldırdı.

            Türk-Alman saldırmazlık paktı ile Almanya sağ kanadından emin  olarak Rusyaya saldırıyordu. Bu sebeple bu pakt İngiltere'nin çok  canını sıktı. Fakat Amerikayı daha çok sinirlendirdi ve Ödünç Verme  ve Kiralama Kanunu çerçevesi içinde Türkiyeye yaptığı yardımı kesti.  Daha realist düşünen İngiltere, bu durum karşısında, Amerika'dan  aldığı yardımın bir kısmını Türkiyeye devretti.

            Halbuki, ne İngiltere'nin ve ne de Amerika'nın kızmaya hakları  yoktu. Almanya'nın Balkanlara yayılması karşısında kendileri ne yapmışlardı?  Karşı koyabilmişler miydi? Türkiye'nin Almanyaya tek başına  kafa tutmasını nasıl isteyebilirlerdi? Kaldı ki, Türkiye Almanya'nın  Irak'a yardım geçirmesine karşı koymakla bütün Orta Doğuyu  ve petrolleri, Almanya'nın eline geçmekten kurtarmış oluyordu. Ayrıca,  Türkiye'nin Almanyaya karşı koyması, Sovyet Rusya'nın güneyini de  tehlikeye girmekten kurtarmıştı. Bu, herhalde küçümsenemiyecek  bir hizmetti.

            E) Türkiye Üzerinde Yeni Alman Baskısı

            Almanya, güney Rusyayı işgal edip, Kafkaslar üzerinden Basraya  indiği ve Afrika'da da Rommel Süveyş Kanalını eline geçirdiği  takdirde, Türkiye her taraftan sarılmış olacak ve kendiliğinden Almanya'nın  kollarına düşecekti. Almanya'nın Rusya seferini açmadan  dört gün önce Türkiye ile saldırmazlık paktını imzalamasındaki  hesabı buydu. Fakat buna rağmen, Türkiyeyi kendi yanına çekmek  için gerekli teşebbüs ve baskıyı yapmaktan da geri kalmadı. Amerika'nın  savaşa katılmasından sonra bu baskının temposu daha da  arttı. Bu baskıda çeşitli vasıtalar kullandı. Türkiye'nin Sovyetlerden  duyduğu endişeyi istismar bunların başında geldi. Bunun için, 1940  Kasımında Molotov-Hitler görüşmelerinde, Molotov'un Türkiye ve  Boğazlar hakkında ileri sürmüş olduğu istekleri açıkladı. Boğazların  savunması bakımından önemli Ege'deki bazı Yunan adalarını Türkiyeye  vermeyi teklif etti.

            Gerçekten Türkiye için Sovyetlerden duyulan endişe hiç bir zaman  kaybolmamıştı. Türkiye bunu Almanya'dan gizlememişti. Almanya'nın  ezilmesinin ve dolayısiyle bir Sovyet zaferinin kendisi bakımından  doğuracağı kötü ihtimalleri gayet iyi görüyordu. Sovyetlerin  1939-1941 arasında Türkiyeye karşı gösterdikleri kötü davranışın  izlerini silmek kolay değildi. Fakat buna rağmen tarafsızlıktan  ayrılmayı uygun bulmadı. Türkiye Başbakanı Şükrü Saraçoğlu,  27 Ağustos 1942 günü Alman Büyükelçisi Von Papen ile yaptığı bir  görüşmede, bir Türk olarak Rusya'nın yıkılmasını hararetle arzu ettiğini  ve böyle bir fırsatın bin yılda bir defa ortaya çıkabileceğini,  fakat bir başbakan olarak ve Türkiye'nin menfaatleri bakımından,  Türkiye'nin kesin tarafsızlık izlemesinin zorunlu olduğuna inandığını  belirtmiştir.

            Türkiye'nin mukavemetini kıramayan Almanya, 1942 yılı sonunda,  bu devleti kendi yanında savaşa sokmak hususundaki çabalarından  vazgeçti.

            F) Türkiye Üzerinde Müttefiklerin Baskısı

            1942 yılı sonunda Türkiye üzerindeki Alman baskısı kalkmakla  beraber, bunun yerini Müttefiklerin baskısı aldı. Bu konuda Sovyetlerin  Stalingrad zaferi bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Bu, aynı  zamanda, Türk-Sovyet münasebetlerindeki yeniden terse dönüşün  de başlangıcı olmuştur. 1943'den itibaren Sovyetler Türkiyeye karşı  sert bir durum almaya başlayacaklar ve bu durum savaşın sonunda  Türkiye üzerinde gerçek bir Sovyet tehdidi olarak ortaya çıkacaktır.

            Savaş sırasındaki müttefiklerarası konferanslarda da gördük  ki, Türkiye'nin savaşa katılmasının söz konusu edilmediği hemen  hemen hiçbir konferans olmamıştır.

            Roosevelt ile Churchill arasındaki 1943 Cabaslanca Konferansında  Türkiye'nin de savaşa katılmasiyle bir Balkan cephesinin açılmasına  karar verilmesi üzerine, Başbakan Churchill, durumu Türk  liderlerine açıklamak üzere, 30 Ocak-1 Şubat 1943 arasında, Adana'da  Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Başbakan Şükrü Saraçoğlu ile  görüşmelerde bulundu ve Türkiye'nin en geç 1943 yılı sonunda savaşa  katılmasını istedi. Buna karşılık Türk devlet adamları şu iki  nokta üzerinde özellikle durdular: 1) Türkiye, Sovyet Rusya'dan  emin değildir ve ondan çekinmektedir. Almanya'nın yenilmesiyle Sovyet  Rusya Avrupa'ya egemen duruma geçecektir. 2) Türkiye'nin savaşa  katılabilmesi için Türk Ordusunun malzeme bakımından geniş  ölçüde takviyesi gerekir.

            Churchill, birinci noktaya verdiği cevapta, komünizmin artık belirli  bir ölçüde değişmiş olduğunu savaş sonrasında Rusya Türkiyeye  saldırsa bile, kurulacak milletlerarası teşkilatın (yani Birleşmiş  Milletler Teşkilatının) gereken tedbirleri alacağını bildirdi. İkinci  noktaya gelince İngiltere ve Amerika Türkiye'nin istediği yardımı  yapacaktır. Saraçoğlu ise, Churchill'e, Türkiye'nin fiili garantiye sahip  olmak istediğini, Avrupa'nın slavlarla ve komünistlerle dolu olduğunu  ve Almanya yıkıldığı takdirde, bütün yenilen memleketlerin  bolşevikleşeceklerini söyledi.

            Mamafih ikinci cephe meselesinin daha önemli oluşu, Türkiye'nin  savaşa girmesi meselesini zayıflattı. Fakat şimdi Sovyetler, Türkiyeye  karşı hoşnutsuzluklarını açıklamaya başladılar. Türkiye'nin  tarafsızlığının, Müttefiklerin değil, Almanya'nın işine yaradığını  söylüyorlardı.

            1943 Ekimindeki Dışişleri Bakanlarının Moskava Konferansında  da Ruslar, Türkiye'nin savaşa sokulmasında ısrar etmişlerdir.  Molotov'a göre, Türkiye'den savaşa girmesinin istenmesi, bir "telkin"  şeklinde değil, bir "emir" şeklinde olmalıydı. Amerikalılara  ve İngilizlere göre, Türkiyeye böyle bir emir verildiği takdirde, kendisine  silah yardımı yapmak zorunluydu ki, o zaman bu yardım ikinci  cephenin açılmasını geciktirebilirdi. Bunun için, 1943 yılı sona  ermeden Türkiye'nin savaşa katılmasının istenmesine karar verildi.

            İngi.ltere Dışişleri Bakanı Eden, bu kararları bildirmek üzere,  Türkiye Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu ile Kahire'de görüştü.  Eden'a verilen cevap, yeteri kadar yardım yapılmadıkça, Türkiye'nin  savaşa katılamıyacağı idi. Eden, Türkiye'nin olumsuz cevabının  Türk-İngiliz münasebetlerini gerginleştireceğini söylediyse  de Türkiye savaşa katılmayı reddetti.

            1943 Kasımındaki Tahran Konferansında da Sovyetler Türkiyenin  savaşa sokulmasında ısrar ettiler. Hatta Stalin, "gerekirse enselerinden  yakalıyarak" Türkleri savaşa sokmak gerektiğini söyledi.  Amerika ve İngiltere de Türkiye'nin savaşa girmesini istediklerinden,  Churchill, 4-6 Aralık 1943 de Kahire'de Türkiye Cumhurbaşkanı İsmet  İnönü ile görüştü. Bu sefer Müttefiklerin baskısı gayet ağır oldu.  Onun için İnönü, "pensip olarak" savaşa katılmayı kabul etti.  Fakat Türkiye'nin savunma gücü için gerekli olan silah ve teçhizat  verilmedikçe savaşa girmeyecekti. Churchill bu isteği kabul etti ve  Ocak-Şubat 1944 de Ankara'da Türk ve İngiliz askeri heyetleri  arasında bu konuda görüşmeler yapıldı. Görüşmeler Şubat başında  kesildi. İngilizlere göre Türkler çok fazla şey istemişlerdi. Bu silah  ve malzeme verilecek olursa, bunun sevkiyatı savaş sonuna kadar  devam edecek ve bu arada Türkiye de savaş dışında kalmış olacaktı.  Askeri görüşmelerin kesilmesi Türkiye ile İngiltere ve Amerika'nın  münasebetlerini gerginleştirdi. Churchill, barış konferansında  Türkiye'nin sağlam bir mevkie sahip olamıyacağını söylüyordu.

            Bu durum tabii Türkiye'nin hoşuna gitmedi. Onun için 1944 Mayıs  ve Haziran aylarında Sovyetlerle bir yakınlaşmaya teşebbüs etmek  istedi. Lakin Sovyetler bu yakınlaşma için Türkiye'nin savaşa  katılmasını şart koştular.

            1944 yazında Almanya'nın askeri durumu artık adamakıllı kötüye  gitmeye başladığından, Türkiye Müttefiklerle münasebetlerini  düzeltmek için 2 Ağustos 1944 de Almanya ile diplomatik münasebetlerini  kesti. Fakat bunu yaparken, barış konferansında tam bir  müttefik muamelesi göreceğine dair İngiltere ve Amerika'dan da teminat  aldı.

            Fakat Türk-Sovyet münasebetleri iyice soğumuştu. Türkiye üzerinde  artık belirli bir Sovyet tehlikesi ortaya çıkıyordu. Onun için,  1944 sonbaharında İngilizler Yunanistan'a asker çıkardıkları vakit, Türkiye  bundan çok hoşnut kaldı ve ayrıca Balkanlarda Yunanistanla  yeniden bir işbirliği sağlamak için de, 1944 Kasımında, Oniki Ada  üzerinde hiçbir talep ve iddiası olmadığını Yunan Hükümetine bildirdi.

            1945 yılına girerken Türkiye'nin başlıca endişesi Sovyet tehlikesiydi.  Çünkü bütün Orta Avrupa ve Balkanlar şimdi Sovyetlerin askeri  işgali altına düşmüştü. Saraçoğlu'nun Adana'da Churchill'e söyledikleri  doğru çıkmıştı.

            G) Yalta Konferansı

            Yalta Konferansında Türkiye, daha önce de belirttiğimiz gibi,  Boğazlar ve Birleşmiş Milletler dolayısiyle söz konusu olmuştur.  Boğazlar konusunda Stalin, Montreux Sözleşmesinin artık eskimiş  olduğunu, değişmesi gerektiğini, bu sözleşmeye göre Japon İmparatorunun  Boğazlarda Rusya'dan daha büyük bir role sahip bulunduğunu,  Montreux Sözleşmesinin İngiliz-Rus münasebetlerinin iyi olmadığı  bir zamanda yapılmış olduğunu, herhalde şimdi İngiltere'nin  Japonya ile birleşerek Rusyayı boğma niyetinde olmadığını ve  Türkiye'nin Boğazlar vasıtasiyle Rusya'nın gırtlağına sarılmasına artık  Rusya'nın tahammül edemiyeceğini söylemiştir.

            Amerika ve İngiltere Boğazlarda Rusyaya daha geniş bir geçiş  serbestisi tanınmasını kabul ettiler. Bununla beraber, Amerikan Hükümeti,  Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini ihlal edecek  bir statüye taraftar değildi. İngiltere de, bağımsızlığı konusunda  Türkiyeye garanti verilmesi gerektiğini belirtti.

            Konferans, Boğazlar meselesinin Dışişleri Bakanları tarafından  ele alınmasına ve durumdan Türkiye'nin de haberdar edilmesine karar verdi.

            Yalta Konferansının arkasından Sovyetler, 19 Mart 1945 de, 1925  tarihli Türk-Sovyet tarafsızlık ve saldırmazlık paktını feshettiler.  Türkiyeye verilen notada, "özellikle İkinci Dünya Savaşı sırasında ortaya  çıkan esaslı değişmeler sebebiyle, bu antlaşma artık yeni şartlara  uymamakta ve ciddi değişikliklere ihtiyaç göstermektedir" deniyordu.  Türkiye bakımından bu olayın önemi, feshedilen antlaşmanın  bir "saldırmazlık" antlaşması olmasıydı ve fesih ile Sovyetlerin  böyle bir taahhütten yakalarını kurtarıp serbest kalmalarıydı.  Türk Hükümeti 4 Nisan 1945 de verdiği cevabi notasında antlaşmanın  yenilenmesi için yapılacak teklifleri "dikkat ve hayırhahlıkla"  tetkike hazır olduğunu bildirdi. Fakat Sovyetler, Haziran 1945 de  Türk Hükümetine verdikleri notada, bu ittifakın şartı olarak, Kars ve  Ardahan bölgelerinin Rusyaya terki ile Boğazlarda Sovyetlere üs verilmesini  ileri sürdüler. Molotov notayı verirken Türk Büyükelçisine,  "Bu toprakları size 1921 de terkettiğimiz zaman Sovyetler Birliği  zayıftı" demiştir.

            Almanya'nın yenilmesi ile Avrupa dengesinde meydana gelen  boşluktan yararlanan Sovyetler, Avrupa'da olduğu gibi, Türkiyeye  karşı da emperyalist emellerini açığa vurmaktan çekinmiyorladı. Artık  Türk-Sovyet münasebetleri kritik bir devreye girmişti. Potsdam  Konferansı Türk-Sovyet münasebetlerinin bu atmosferi içinde yapıldı.

            Ğ) Potsdam Konferansı

            Konferansın ilk gününden itibaren Sovyetler eski İtalyan sömürgelerinden  biri üzerinde vesayete sahip olmak istediklerini bildirdiler.  Bu, Sovyetlerin Akdenize yerleşmek istediklerini açıkça gösteriyordu.  Bunun üzerine Churchill, Boğazlar meselesini açarak,  son Sovyet isteklerinin, Bulgaristan'a Sovyet kıtalarının yığılmasının  ve Sovyet basının Türkiyeye karşı hücumlarının bu memleketi  büyük bir korkuya sevkettiğini, Rusya'nın Boğazlar meselesini Türkiye  ile başbaşa kalarak çözümlemeye çalışmasını tasvib etmediğini  belirtti.

            Molotov ise cevabında, Türkiye'nin kendisinin Rusya ile bir ittifak  için teşebbüse geçtiğini, Rusya'nın da şart olarak sınırlarının  tashihini yani Kars ve Ardahan'ın Ruslara verilmesini ileri sürdüğünü,  çünkü bu iki bölgenin 1921 Moskova Antlaşmasiyle Rusya'dan  koparıp alınmış olduğunu söyledi.

            Boğazlarda üs elde etmek için Türkiye ile anlaşma meselesine  gelince, Molotov, bunda bir gariplik olmadığını, zira Türkiye'nin Çarlık  Rusyası ile 1805 ve 1833'de de aynı nitelikte antlaşmalar imzaladığını  söyledi.

            Churchill, Molotov'un bu sözlerine verdiği cevapta, İngiltere'nin,  Türkiyeyi, bu Sovyet isteklerini kabule zorlıyamıyacağını belirtti.  Görülüyor ki, Sovyetler, Yalta'dan çok farklı olarak, Boğazlarda  üs istiyorlardı. Bu, Sovyetlerin Türk toprağı olan Boğazlara gelip  yerleşmesi demekti. Bunu da ne İngiltere ve ne de Amerika kabul  edebilirdi. Bu sebeple, her üç devletin, Boğazlar hakkında görüşlerini,  ayrı ayrı Türkiyeye bildirmelerine karar verildi.

            :::::::::::::::::

            X

            Soğuk Savaş Dönemi 1945-1960

            1

            Dönemi Şekillendiren Faktörler

            İİ'inci Dünya Savaşı tarihin gördüğü en yıkıcı savaşlardan biri olmuştur.  Ülkeler yanmış, yıkılmış ve milyonlarca insan ölmüştü. Bu  savaş tam bir "dünya" savaşı olmuştu. Savaşın tesirlerini hissetmeyen  hiç bir ülke ve toplum kalmamıştır, dense yeridir. Fakat ne  var ki, altı yıllık bu ızdıraplı dönemden sonra, dünyanın ve insanlığın  barışa hemen kavuşabilmesi mümkün olmamıştır. Milletlerarası mücadeleler,  büyük devletlerin çatışması ve mahalli savaşlar, insanlığı  zaman zaman üçüncü bir dünya savaşının eşiğine kadar getirmiştir.  Böyle bir "sıcak savaş" patlak vermemiştir, lakin barış da olmamıştır.  Dünya bir "soğuk savaş" atmosferi içinde, heyecanlı bir onbeş  yıl geçirmek zorunda kalmıştır.

            Bu soğuk savaşın gelişmelerini ele almadan önce, bir başka mühim  noktaya da temas etmek istiyoruz. Bu da, İİ'inci Dünya Savaşından  sonra dünyamızın almış olduğu yeni şekil veya dünyamızı şekillendiren  yeni faktörlerdir. Bu faktörler, bundan sonraki milletlerarası  münasebetlerin zeminini oluşturacaktır.

            Nasıl ki, İ'inci Dünya Savaşından sonraki dünya, 19'uncu yüzyılın  dünyasından çok farklı olmuş ise, 1945'ten sonraki dünya da, 1918'in  dünyasından çok farklı bir yapıda olmuştur. Bu farklılıkları ve yeni  dünyamızı şekillendiren faktörleri şu noktalarda toplamak mümkündür.

            1) Bir kere, İİ'inci Dünya Savaşından sonra ortaya çıkan ve bugüne  kadar devam eden milletlerarası politikanın yapısı çok değişmiştir.  Savaştan sonra dünya politikasına iki yeni kuvvet, Süper-Devlet  (Super Power) adı verilen, Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya hakim  olmuştur ve bu iki kuvvetin üstünlüğü günümüzde de devam etmektedir.  Dikkat edilirse, bu iki büyük kuvvetin her ikisi de daha önce  dünya politikasında mühim roller oynamış değildir. Birleşik Amerika,  savaştan sonra Monroe Doktrinini terkederek bir dünya devleti olmuş  ve milletlerarası politikada birinci plana geçmiştir.

            1917 Bolşevik İhtilalinden İİ'inci Dünya Savaşı'nın çıkışına kadar çekingen  bir politika takip eden ve büyük devletler topluluğunun dışında  kalan Sovyet Rusya da, 1945'ten itibaren takip ettiği aktif,  yayılıcı ve emperyalist politikasının dışında, gerçekleştirdiği teknolojik  gelişme ile de, o da milletlerarası politikanın birinci planına geçmiştir.

            Daha önce milletlerarası münasebetlerin başlıca ağırlık noktaları  olan, galip gelmiş İngiltere ve Fransa ile, yenilmiş devletler olan  Almanya, Japonya ve İtalyanın kendilerini toparlamaları daha uzun  bir zaman alacaktır. Toparlandıkları zaman da, ancak ikinci planda  kalacaklardır.

            Kısacası, İİ'inci Dünya Savaşı'ndan sonra milletlerarası politikanın  yapısı değişmiş ve ikili bir yapı ortaya çıkmıştır.

            2) Sovyet Rusya'nın sivrilmesinin bir mühim neticesi de, ilk defa  olarak milletlerarası münasebetlere doktrin ve ideoloji unsurunun  girmesidir. Sovyet sistemi, dünya proleter ihtilali gibi, komünizmi  bütün dünyada hakim kılmak isteyen bir doktrine dayandığından,  savaştan sonra Sovyet dış politikası tamamen bu hedefe yönelmiş  ve bu da milletlerarası politikaya doktrin ve ideoloji unsurunun  girmesine sebep olmuştur.

            Komünist düzenin karşısında olan ülkeler, Sovyet Rusyanın komünizmi  bütün dünyaya yayma çabalarına karşı koyunca, milletlerarası  mücadelenin konusu, farklı dünya görüşlerinin çatışması ve  hürriyet düzeni ile totaliter komünist düzenin mücadelesi haline gelmiştir.  Milletlerarası münasebetler tarihinde böyle bir durum ilk defa  ortaya çıkmaktaydı.

            3) Günümüz dünyasının en mühim gelişmelerinden biri de, sömürgeciliğin  tasfiyesidir. Bir-iki yer istisna edilirse, Asya ve Afrika'daki  sömürgelerin hepsi bugün bağımsız olmuşlardır. 1956 yılında  Afrika'da bağımsız devlet sayısı 6 iken, bugün bunların sayısı  50'yi aşmaktadır.

            Sömürgelerin bağımsızlıklarını kazanmaları ise, daha ilerde göreceğimiz  üzere, milletlerarası politikaya Üçüncü Blok, Üçüncü Dünya  veya Bağlantısızlar Bloku denen yeni bir kuvvetin girmesi neticesini  vermiştir.

            4) İİ'inci Dünya Savaşı'nın en mühim neticelerinden biri de, milletlerarası  politikanın "alan genişlemesi"dir. 1945'e gelinceye kadar,  milletlerarası münasebetlerin yoğunlaştığı başlıca alan Avrupa idi.  Avrupa politikası demek, dünya politikası demekti. Asya, Afrika ve  Latin Amerika, 20'inci yüzyılın ortalarına kadar, milletlerarası politikanın  bağımsız alanları değildi. Bu kıtalar ancak Avrupa politikasının  çerçevesi içinde yer alırlardı.

            Halbuki bugün artık böyle değildir. Çin Halk Cumhuriyeti ve Hindistan  gibi geniş ülkeli ve kalabalık nüfuslu iki ülkenin ortaya çıkışı  ve Japonya'nın Asya'da büyük bir ekonomik kuvvet olarak tekrar sivrilmesi  ile Asya gayet mühim bir milletlerarası politika alanı haline  gelmiştir.

            Elliyi aşan bağımsız devleti ile Afrika, artık sömürgeciliğin Kara  Afrikası olmayıp, milletlerarası münasebetlerin yeni bir ağırlık  alanıdır.

            Latin Amerika ise, 19'uncu yüzyıldaki uyuşukluğundan silkinmeye  başlamıştır. 1982 yılında Arjantinin Falkland Savaşı ile İngiltereye  kafa tutabilme cesaretini kendinde görmesi ve diğer Latin Amerika  ülkelerinin tepkileri, küçümsenecek bir hadise değildir.

            Nihayet, Üçüncü Dünya Ülkelerine de Asya-Afrika-Latin Amerika  grubu dendiğini de unutmayalım.

            5) Milletlerarası münasebetlerin alan genişlemesi, sadece dünyanın  düzeyi üzerinde olmayıp, günümüzde bu münasebetler yukarıya  doğru da bir alan genişlemesi yaparak, uzaya intikal etmiştir.  İ'inci Dünya Savaşı karada ve denizlerde yapıldı. İİ'inci Dünya Savaşında  ise zaferi havalarda güçlü olanlar kazandı. Bu savaşta kara ve deniz  muharebelerinin kaderini daima "hava" tayin etti. Yani, İİ'inci Dünya  Savaşı, milletlerarası mücadeleyi dünyanın yüzeyinden atmosfere çıkardı.

            Lakin ilk adımlarını İİ'inci Dünya Savaşı sırasında atan füze teknolojisi,  savaştan sonra büyük bir gelişme hızı gösterince, büyük  kuvvetler mücadelesi günümüzde atmosferi de aşarak uzaya intikal  etmiştir. Uzay şimdi kuvvet üstünlüğü mücadelesinin yeni alanı olmuştur.  Bir zamanlar nasıl sömürge sahibi olmak büyük devlet olmanın  şartı gibi telakki edilmiş ise, şimdi de uzayın derinliklerine  el atabilmek, büyük kuvvet olmanın şartı gibi görünmektedir.

            6) Günümüzün dünyasının, bilhassa İİ'inci Dünya Savaşından sonra  ortaya çıkan en mühim meselelerinden biri de, ekonomik meselelerdir.  Denebilir ki, tarihin hiç bir döneminde ekonomik meseleler,  milletlerarası münasebetlerde bugünkü kadar ağırlık kazanmamıştır.  Bugün bütün dünya ülkeleri, siyasal kuvvet dengesi, güvenlik  ve barış gibi meselelerden belki de çok daha fazla olarak, ekonomik  kalkınma, refah, daha iyi bir yaşama seviyesi gibi meselelerle  yoğun bir şekilde meşgul olmaktadırlar. Bunun neticesi olarak  da, bugünkü milletlerarası münasebetlerde ekonomik faktör büyük  bir ağırlığa sahip bulunmaktadır. Zengin ve fakir ülkelerle, iktisaden  geri kalmış, gelişme halinde olan ülkelerle gelişmiş ülkeler arasındaki  farklılıkları ekonomik ve ticari münasebetler ve ekonomik yardım  münasebetleri yoluyla ortadan kaldırmak, bugünkü milletlerarası  münasebetlerin temel meselelerinden birini teşkil etmektedir.

            Yeni dünyamızı şekillendiren faktörler genel olarak bunlardır.

            2

            Rus Emperyalizminin Canlanması "Avrupada Sovyet Üstünlüğü"

            İkinci Dünya Savaşı sonunda Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya'nın  iki büyük kuvvet olarak ortaya çıkmalarında, milletlerarası politika  arenasında meydana gelmiş olan boşluklar şüphesiz en büyük  rolü oynamıştır. Savaştan önce milletlerarası kuvvet dengesinin temel  unsurlarını teşkil eden devletler, 1945'in dünyasında artık mevcut  değildir. Bunlardan Almanya, Japonya ve İtalya yenilmiş devletlerdir.  Fransa ve İngiltere galip devletlerden olmakla beraber, savaşın  bunların üzerinde yaptığı tahribat o kadar büyüktür ki, bunların  değil eski yerlerini almaları, sadece milletlerarası politikada  aktif hale gelmeleri için 1970'lerin sonunu beklemek gerekecektir.  Anahatları ile manzara şudur: Gerek Asya kıtasında, gerek Avrupada  büyük kuvvet boşlukları teşekkül etmiştir. Her iki kıtada da  bir tek kuvvet vardır: Sovyet Rusya. Her ne kadar Birleşik Amerikanın  1944 Haziranından itibaren Avrupa muharebe alanlarına yığdığı  askeri kuvvetleri henüz geri çekilmemiş ise de, savaş esnasında  Sovyet Rusya ile yapmış olduğu askeri işbirliği, Birleşik Amerika'yı  Sovyetlerle olan münasebetlerinde bir takım ümit ve hayallere  sevketmiş ve bunun neticesi olarak da Avrupadan çekilerek tekrar  kendi kıtasına kapanmaya hazırlanmaktadır.

            Komünizmin evrensel tatbikçisi olarak ortaya çıkmış bulunan  Sovyet Rusya için bu öyle bir manzaradır ki, belki tarihinin hiç bir  döneminde böyle bir fırsat önüne tekrar çıkmayacaktır. Bu sebeple  savaşın hemen ertesinde Sovyet Rusyanın üç istikamette faaliyete  geçtiğini görüyoruz. Bu üç istikametten biri Avrupa, ikincisi Orta  Doğu ve üçüncüsü de Uzak Doğu veya Asya'dır.

            Sovyetler savaşın son yılları olan 1944-45'te, Alman işgalinden  kurtarmak bahanesile askerlerini soktukları Polonya, Çekoslovakya,  Macaristan, Romanya ve Bulgaristan'da komünist rejimlerin kurulması  için faaliyetlerine hız verirken, Uzak Doğu'da da, Kuomintag'ın  milliyetçilerine karşı Mao Tse-tung'un komünistlerine yardımlarını  arttırmak Çin'i komünizmin kontrolu altına almak için harekete  geçmişlerdi.

            Bütün bunlar olurken, İran, Türkiye ve Yunanistan üzerinde de  çeşitli baskılara ve oyunlara girişerek, Basra Körfezi ve Hind Okyanusuna  ve öte yandan Doğu Akdenize inmek için çaba harcamaya başlamışlardı.

            Bu üç istikametten sonuncusu, milletlerarası politikayı en fazla  hareketlendirip, Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya'nın münasebetlerinde  krizlere sebep olduğu için, önce bu konuyu ele alacağız.

            A) Sovyetlerin İrana Yerleşme Çabaları

            Almanya'nın 22 Haziran 1941 de Sovyet Rusya'ya saldırması üzerine,  İngiltere ve Amerika Rusya'ya askeri yardım yapmaya karar  verdiler. Yalnız bu yardım hangi yoldan yapılacaktı?

            Almanya 1940 Nisanında Danimarka ve Norveç'i işgal ettiği için  Kuzey Denizi ile Baltık Denizi'nin girişi Almanya'nın kontrolu altında  idi. Buradan yardım yapmak imkansızdı. Öte yandan, Almanya 1941'in  ilkbaharında Yugoslavya ve Yunanistan'ı işgal ederek bütün Balkanlara  yerleşmiş ve Ege Denizi de Almanya'nın kontrolunda idi.  Bu sebeple Türk Boğazlarından da Rusya'ya yardım gönderilemezdi.  Kuzey kutbu üzerinden de yardım mümkün değildi, çünkü Murmansk  limanı yılın çok büyük bir kısmında buzlarla kaplı idi.

            Geriye bir tek Basra Körfezi ile Kuzey İran kalıyordu. Amerika  ve İngiltere bu yoldan Sovyet Rusyaya yardım yapmaya karar verdiler.  İran bu sırada Almanya taraftarı bir politika takip ettiğinden  Rusyaya yapılacak yardımın kendi toprakIarından geçirilmesine izin  vermedi ve bunun üzerine Sovyet Rusya ile İngiltere İran'a asker  sevkedip bu ülkeyi işgalleri altına aldılar. Lakin bu işgal de iyi bir  görüntü vermediğinden, Sovyet Rusya ve İngiltere 29 Ocak 1942 de  İran'la bir ittifak antlaşması imzaladılar. Güya İran bu ittifak çerçevesinde  Sovyet ve İngiliz askerlerinin topraklarında bulunmasına ve  Sovyetlere yapılan yardımın kendi topraklarından geçirilmesine izin  vermekteydi.

            Yalnız ittifak antlaşmasının 5'inci maddesine göre, savaşın sona  erdiği tarihten itibaren 6 ay içinde Sovyet ve İngiliz askerleri İran  topraklarını boşaltacaklardı.

            Savaş resmen 2 Eylül 1945 de, yani Japonya'nın teslimi ile, sona  erdiğine göre, İran'ı boşaltma işinin de en geç 2 Mart 1946'ya kadar  tamamlanması gerekmekteydi. Gerçekten, savaş biter bitmez  Amerika ve İngiltere askerlerini İran'dan çekmeye başladılar. Sovyetlerde  bir hareket görülmediği gibi, 1945 Kasımında İran Azerbeyca'nında  Cafer Pişaveri adında bir komünist bir ayaklanma çıkardı.  Sovyet askerlerinin de yardımı ile Pişaveri, İran'ın komünist Tudeh  Partisi üyeleri ile birlikte 12 Aralık 1945 de Tebriz valisini indirip,  Muhtar Azerbeycan Cumhuriyetini ilan etti. İran hükümeti bu ayaklanmayı  bastırmak için Tebrize asker göndermek istediğinde, Sovyet  askerleri bunu engellediler.

            Yine aynı anda, Sovyetlerin ve komünistlerin yardımı ile daha  güneyde Mehabad'da da bağımsız bir Kürt Cumhuriyeti kuruldu.

            Daha güneyde Abadan petrolleri bölgesinde de komünist Tudeh  Partisi halkı tahrik ederek karışıklıklar çıkarmaktaydı.

            Bu arada dikkati çeken bir nokta da, Kürt Cumhuriyeti ile Muhtar  Azerbeycan Cumhuriyeti'nin hemen bir ittifak imzalamaları idi.  Kısacası, Sovyetler, İran'ın bu topraklarını kontrolları altına sokarak  Basra Körfezine inmeye kararlıydılar.

            Bu gelişmeler üzerine İran meseleyi Birleşmiş Milletler Güvenlik  Konseyine götürdü. Lakin Amerika ve İngiltere, yeni kurulmuş  olan Birleşmiş Milletlerin böyle ciddi bir mesele ile prestijinin  sarsılmasını istemediklerinden İran'ı pek desteklemediler. Bunun üzerine  İran, Sovyetlerle olan meselesini görüşme yoluyla halletmeye  karar verdi. Bu görüşmeler sonunda, gizli olarak, İran ile Sovyet  Rusya arasında 4 Nisan 1946 da bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşma ile  Sovyetler İran'dan askerlerini çekmeyi lakin buna karşılık İran da  kuzey İran petrollerini Sovyetlerle beraber işletip % 51 hissesini de  Sovyetlere vermeyi kabul ediyordu.

            Bu anlaşma üzerine Sovyetler 1946 Mayısında İran'ı tamamen  boşalttılar. Lakin bu anlaşmanın İran Meclisi'nce tasdik edilmesi  gerekiyordu. Bu sebeple anlaşma açığa çıkınca, İran kamu oyu hükümetin  yaptığı bu anlaşmaya büyük tepki gösterdi. Bilhassa İngiltere'nin  de kışkırtması ile güney İran'daki kabileler hükümete karşı  cephe aldılar.

            Anlaşmanın tasdiki tehlikeye girince Sovyetler İran'a baskı yapmaya  başladılar. Amerika da hem hatasını anlamıştı ve hem de şimdi  Sovyetlerin savaş sonrası niyetlerini görerek Sovyetlerin karşısına  dikilmeye karar verdi. Amerikan hükümeti, 20 Eylül 1947 de yaptığı  bir açıklamada, petrol anlaşmasını reddetmesinden dolayı İran  beklenmedik neticelerle karşılacak olursa, İranın toprak bütünlüğünü  koruyacağı hususunda teminat verdi. Bunun üzerine İran  Meclisi 22 Ekim 1947 de anlaşmayı ittifakla reddetti. Sadece 2 komünist  milletvekili müsbet oy vermişti.

            Amerika'nın bu tutumu karşısında Sovyetler, Amerika ile bir çatışmayı  göze alamadıkları için gerilemek zorunda kaldılar. Bu mesele  de şimdilik böyle kapanmış oldu.

            B) Türkiye Üzerinde Sovyet Tehdidi

            Daha Potsdam Konferansı sırasında Türkiye üzerinde bir Sovyet  tehdidi açık olarak ortaya çıkmıştı. Bu tehdit, bu devletin, Boğazlarda  üs istemesi ve Kars ve Ardahan bölgelerinin Rusyaya terkini  ileri sürmesi ile ağır bir nitelik kazanmıştı. Fakat 1946 yılında,  Türkiye üzerindeki bu tehdidin ağırlığı daha da artmıştır.

            Potsdam kararlarına göre, her üç devletin Boğazlar hakkındaki  görüşlerini Türk hükümetine bildirmeleri gerekiyordu. Bu karara  ilk uyan Amerika oldu ve 2 Kasım 1945 de Türk hükümetine verdiği  notada bu konudaki görüşlerini açıkladı. Bu görüş Amerika tarafından  daha Potsdam'da da belirtilmişti. Birleşik Amerika Boğazlarda,  ticaret gemileri için tam serbesti, Karadeniz'e kıyıdar devletlerin  savaş gemilerinin geçişi için geniş serbesti ve Karadeniz'e kıyıdar  olmayan devletlerin savaş gemilerinin ise, Karadeniz devletlerinin  muvafakkatiyle ve sınırlı tonilato ile geçiş hakkına sahip olmasını  istiyordu. Hemen aynı nitelikteki İngiliz görüşü de 21 Kasım  1945 de Türk hükümetine bildirilmiştir. Dışişleri Bakanı Bevin'in 21  Şubat 1946 da Avam Kamarasında "Şunu açıkça söylemeliyim ki,  Türkiye'nin bir peyk devlet haline geldiğini görmek istemem. İstediğim  şey, Türkiye'nin bağımsız ve hür bir devlet olarak kalmasıdır",  demesi İngiltere'nin boğazlar konusunun en esaslı noktası hakkındaki  görüşünü açıklıyordu.

            Sovyetlere gelince, bu devlet Boğazlar hakkında görüşünü ancak  bir yıl sonra bildirecektir. Lakin Sovyetlerin 1925 tarihli Türk-Sovyet  tarafsızlık ve saldırmazlık paktını 1945 Martında feshetmesindenberi  Türk-Sovyet münasebetlerinde gittikçe artan soğukluk,  İstanbul'da meydana gelen bir olayla gerginliğe dönmüştür. Bir  süredenberi İstanbul'da yayınlanmakta olan birkaç gazete solcu yayında  bulunmaktaydılar. Buna sinirlenen İstanbul Üniversitesi gençliği,  4 Aralık 1945 günü yaptığı büyük bir yürüyüşte, Yeni Dünya, Tan  ve fransızca çıkmakta olan La Turquie gazetelerinin idarehaneleriyle,  Beyoğlu'nda bir Sovyet vatandaşına ait bulunan Berrak Kitapevi'ni  tahrip etti. Sovyet hükümeti bu olayı protesto ederken, olaylarda  Türk polisinin de işbirliği yaptığı iddiasını ileri sürüyor ve sorumluluğun  Türk hükümetine ait olduğunu bildiriyordu.

            Bu olaydan sonra, T.B.M.M.'nde Dışişleri Bakanlığı bütçesi görüşülürken,  İstanbul Milletvekili General Kazım Karabekir, 20 Aralık  1945 de Meclis'de yaptığı konuşmada, "Boğazlar milletimizin hakikaten  boğazıdır. Ortaya el saldırtmayız. Fakat şu da bilinmelidir  ki, Kars yaylası da milli belkemiğimizdir. Kırdırırsak yine mahvoluruz"  demiş ve Meclis ve kamu oyu tarafından heyecanla alkışlanmıştı.  Bu konuşmanın ertesi günü. 21 Aralık 1945 de başlıca Moskova gazeteleri  bir Gürcü profesörünün mektubunu yayınlamışlardır. Bu  mektuba göre, Giresun, Gümüşhane ve Bayburt'a kadar olan Doğu  Anadolu, Gürcistan topraklarından olması hasebiyle, bu bölgelerin  Gürcistan Cumhuriyetine iadesi gerekiyordu. Şimdi Sovyet basını  ilk defa olarak Sovyet vatandaşlarının ağzından Türk toprakları  üzerinde istekler ileri sürüyordu. Türk basını Sovyet basınının  bu gibi baskılarını tabiatiyle cevapsız bırakmadı.

            Türk-Sovyet münasebetlerinin bu gergin durumu 1946 yazına  kadar devam etti. Fakat 1946 yazında yeniden şiddetini arttırarak  bir buhrana girdi. Potsdam kararlarına uygun olarak Sovyetler Boğazlar  hakkındaki görüşlerini, Türk Hükümetine 7 Ağustos 1946 da  verdikleri bir nota ile açıkladılar. Notada, Türkiye'nin İİ'inci Dünya  Savaşı sırasında Boğazlardaki yetkilerini kötüye kullandığı ve Mihver'in  savaş gemilerine geçiş verdiği belirtildikten sonra, yeni Boğazlar  rejiminin alması gereken şeklin esasları olarak şunlar belirtiliyordu:  1) Ticaret gemilerinin barışta ve savaşta tam geçiş serbestisine  sahip olması. 2) Karadeniz'e kıyısı olan devletlerin savaş  gemilerine her zaman geçiş serbestisi tanınması. 3) Karadeniz'e kıyısı  olmayan devletin savaş gemileri için, -istisnai bazı haller dışında-  barışta ve savaşta geçiş yasağı konması. 4) Yeni Boğazlar  rejiminin yalnız Karedeniz'e kıyısı olan devletler tarafından düzenlenmesi.  5) Ticaret ve geliş-geçiş serbestliği ile Boğazların güvenliğinin,  en ziyade ilgili ve bu işe en liyakatli devletler olan Sovyet  Rusya ile Türkiye tarafından ortak vasıtalariyle sağlanması.

            Bu suretle Sovyetler Boğazların kontrolunu ellerine almak hususundaki  isteklerini resmen açıklamış olmaktaydılar. Bunun için Birleşik  Amerika 19 Ağustos 1946 da Sovyet Hükümetine verdiği bir  nota ile, 4 ve 5'inci Sovyet isteklerine itiraz ederek, kendisinin bunu  kabul edemiyeceğini bildirdi. İngiltere de 21 Ağustosta Sovyet  Hükümetine verdiği notada 4 ve 5'inci Sovyet isteklerini kabul etmedi  ve "Boğazlardaki yegane kara kuvveti olması hasebiyle, Türkiye  Boğazların kontrol ve savunmasının sorumlusu olarak kalmakta  devam etmelidi" dedi.

            Sovyetlerin 7 Ağustos notasına Türk Hükümeti 22 Ağustos  1946 tarihli bir nota ile cevap verdi. Cevapta İİ'inci Dünya Savaşında  Boğazlar Statüsünün Türkiye tarafından iyi korunmadığına dair  ithamlar çürütüldükten sonra, Sovyet isteklerinin 4 ve 5'inci maddeleri  reddedilerek, beşinci madde hakkında, bu Sovyet teklifinin  "Türkiye'nin hiçbir bakımdan feragat edemiyeceği ve takyidini kabul  edemiyeceği egemeniik haklarına ve güvenliğine aykırı" olduğu  bildiriliyor ve bunun Türkiye'nin güvenliğinin imhası demek olacağı  belirtildikten sonra şöyle deniyordu: "Tarih Türkiye'nin dahil  olup Türk Milletinin memlekete karşı vazifesini yapmadığı hiçbir savaş  misali kaydetmemiştir". Bu sonuncu cümle, Türkiye'nin Sovyet  tehdidine karşı açık bir meydan okumasıydı. Bununla denilmek isteniyordu  ki, Sovyet Rusya Boğazlar üzerindeki ihtiraslarını gerçekleştirmek  için kuvvete başvuracak olursa, Türk Milleti buna aynı  şekilde karşı koymaktan kaçınmıyacaktır. Bu, Türk Hükümetinin  Sovyet tehdidine, her ne şekilde olursa olsun, karşı koyma azminin  bir ifadesiydi.

            Türkiye'nin bu notasına Sovyetler 24 Eylül 1946'da bir cevap  verdiler. Birinci notadaki ithamlar tekrar ediliyordu. Türk Hükümeti  18 Ekimde verdiği ikinci cevapta, 22 Ağustos notasındaki görüş  ve azmini tekrar belirtti.

            Sovyet Rusya'nın Türkiyeye 24 Eylül notası üzerine, Amerika  ve İngiltere 9 Ekimde Sovyetlere verdikleri notalarda, Potsdam kararlarına  göre, tarafların Türk Hükümetine ancak birer nota vererek  görüşlerini bildireceklerini, yoksa cevaplaşma suretiyle meselenin  tartışılmasına girişilemiyeceğini bildirdiler ve Türkiye'nin, Boğazlar  savunmasının tek sorumlusu kalması gerektiği hususundaki  gürüşlerini tekrar ifade ettiler.

            Bu suretle Boğazlar konusundaki tartışma sona eriyordu. Şimdi  meselenin bir konferansta görüşülmesi gerekmekteydi. Lakin bu  konferans bugüne kadar toplanmamıştır ve Boğazlarda Montreux  rejimi egemen olmakta devam etmektedir. Fakat olayın önemli tarafı,  şimdi Sovyet tehdit ve tehlikesinin Türkiye'nin üzerine en ağır  bir şekilde çökmüş olmasıydı. Sovyetler, Türkiye'nin hem bağımsızlık  ve egemenliğine ve hem de toprak bütünlüğüne yönelen istekler  ileri sürmüşlerdi. Türkiye tarihinin en buhranlı zamanlarından birini  geçiriyordu.

            C) Yunanistan İç Savaşı

            Yunanistan'dan Alman kuvvetlerinin çekilmesi ile birlikte, Almanlara  karşı mücadele eden Yunan çetecileri arasında da bir sağ-sol  çatışması çıkmıştı ve solu EAM'cılar (Milli Kurtuluş Cephesi),  sağı da EDES'ciler (Yunan Milli Demokratik Ligi) temsil etmekteydi.  EAM'ın askeri kuvvetini ELAS, yani Milli Halkçı Kurtuluş Ordusu teşkil  ediyordu. Kurtuluştan sonra bu mücadele sağ ve sol partiler  arasındaki mücadele şeklini aldı. Fakat bu arada 1944 sonlarından  itibaren Yunanistana İngiliz kuvvetleri çıkmaya başlamıştı. 1945 Ocak  ayında Yunanistan'daki İngiliz kuvvetleri Yunanistan'ı kontrolu altına  almaya başladığı zaman, komünistler ve bilhassa Tito'nun Yunan  Makedonyasını ele geçirmek için kurup Yunanistana sevkettiği Slav  Milli Kurtuluş Cephesi (SNOF) da Yugoslavyaya sığınmak zorunda  kalmışlardı.

            1946 Martında Yunanistan'da genel seçimler yapıldı ve solcu  partilerin birliğini temsil eden EAM seçimleri boykot etti. Tabii seçimleri  sağcılar kazandı. Bu durum sol için ilk hezimetti. Bunun arkasından  Kralın Yunanistana dönmesi hususunda yapılan plebisitte  de yine monarşi taraftarları kazandı. Bu gelişmeler üzerine, General  Markos (Markos Vafiedes) adındaki bir komünistin liderliğindeki komünistler  kuzey Yunanistan'da ayaklandılar.

            Yugoslav lideri Tito, bu sefer Milli Kurtuluş Cephesi (NOF) adı  ile teşkil ettiği ve komünistlerden müteşekkil bir kuvveti Markos'un  yardımına gönderdi. Tito'nun arkasından Arnavutluk ve Bulgaristan  da Markos'a yardıma başladı. Markos'un ayaklanması Yunanistanı  bir iç savaşa sürüklemiş olmaktaydı.

            İşin dikkati çeken tarafı da, daha Yunanistan iç savaşa sürüklenmeden  önce, 1946 Ocak ayında, Sovyet Rusya'nın B.M. Güvenlik  Konseyine başvurup, Yunanistan'daki İngiliz kuvvetlerinin milletlerarası  barış ve güvenliği tehdit ettiğinden şikayet etmesi ve İngiliz  kuvvetlerinin Yunanistan'dan çekilmesini istemesiydi. Sovyetlerin  herşeyi önceden planladığı ve İngiliz kuvvetlerinin bu planların  gerçekleşmesine engel olduğu anlaşılıyordu.

            Markos'u Yugoslavya, Bulgaristan ve Arnavutluk'un desteklemesi  dolayısiyle Yunanistan 1946 Aralık ayında Güvenlik Konseyine  başvurarak bu üç komşusundan şikayette bulundu. Güvenlik Konseyi  konuyu incelemek üzere bir soruşturma komisyonu kurdu. Komisyon  aylarca süren ve Yunanistan'ın üç komşusu ile sınırlarında  yapılan soruşturmalardan sonra 767 sayfalık bir rapor hazırladı ve  bu raporda bu üç devletin Markos'a yardım etmesi dolayısiyle bölgede  barışı ihlal ettikleri ve dolayısiyle suçlu oldukları bildirildi. Lakin  bu rapor Güvenlik Konseyinde Sovyet Rusya tarafından veto edildi.  Bunun üzerine mesele 1947 Eylülünde B.M. Genel Kuruluna havale  edildi. Bu ise meselenin sürüncemede kalması idi.

            Yunan iç savaşını sona erdiren iki hadise olmuştur. Birincisi,  12 Mart 1947 tarihli Truman Doktrini'dir. Bir yandan Türkiye'nin, diğer  yandan Yunanistan'ın, uğramış olduğu bu Sovyet baskı ve oyunları  karşısında Amerika Başbakanı Truman'ın Yunanistan'a 300 milyon  dolarlık ve Türkiyeye de 100 milyon dolarlık askeri yardım kararı  Sovyetleri gerilemek zorunda bırakmıştır.

            Diğer taraftan, 1948 Martından itibaren Tito'nun Moskova ile  arasının açılması ve Sovyet blokundan kopması, Markos'u gayet mühim  bir dayanaktan yoksun bırakmaktaydı. Bu sebeple Markos, 1948  Haziran ve Temmuz aylarında Yunan hükümeti ile anlaşmaya teşebbüs  etti ise de, kendisini dinleyen olmadı ve Kuzey Yunanistanı terkederek  Yugoslavyaya sığınmak zorunda kaldı.

            Böylece, Sovyetlerin Yunanistanı komünizmin kontrolu altına  sokma teşebbüsleri de başarısızlıkla neticelenmiş olmaktaydı.

            Ç) Avrupada Sosyalist Blokun Kuruluşu

            Sovyetler bu faaliyetleri ile Orta Doğu ve Doğu Akdeniz bölgelerine  girmeye çalışırlarken, bir yandan da Avrupadaki durumlarını  sağlamlaştırmak için, askeri işgalleri altında tuttukları ülkelerde komünist  rejimleri yerleştirmeye muvaffak olarak, bugünkü Sosyalist  Blok veya Sovyet Uyduları dediğimiz durumu ortaya çıkarmak suretiyle  Avrupada da gayet tehlikeli bir genişleme göstermişlerdir.

            Bununla beraber, bu ülkelerde komünist rejimlerin yerleşmesi  birdenbire olmuş değildir. Bu ülkelerin komünizmin hakimiyeti altına  girmesi bir takım merhalelerden, bir takım safhalardan geçerek  olmuştur. Bu gelişimi beş merhalede tesbit edebiliriz:

            a) Sovyet İşgali

            Doğrusu aranırsa, bu ülkelerin Sovyetlerin askeri işgaline girmesini  bir bakıma Batılılar istemişlerdir. Çünkü, 1944 yazından itibaren  Almanlar Rusya cephesinde geri çekilmeye başladıkları zaman  gerek Amerika, gerek İngiltere, Sovyetlerin Almanları kendi topraklarından  attıktan sonra savaştan çekilmelerinden endişe etmişler ve  korkmuşlardır. Onlara göre, savaşın bir an önce sona ermesi için  Kızılordu'nun Doğu Avrupada ilerlemesi ve Alman işgalindeki toprakları  Almanlardan temizlemesi gerekliydi. Sovyetler bunu yaptılar. Fakat,  Kızılordu ile beraber. bu ülkelerin savaştan önceki dönemde yasaklanmış  olan komünist partilerinin Moskovada bulunan ve orada  daha da eğitilmiş olan liderleri de ülkelerine dönmekteydi. Kızılordu'nun  bir kurtarıcı olarak bu ülkelere girmesi ve oralarda kalması,  şüphesiz komünist partileri için büyük ve güçlü bir dayanak teşkil  etmekteydi.

            b) Koalisyon Kabineleri

            1945 Şubatında Kırımda Yalta'da Amerika, İngiltere ve Sovyet  liderleri arasında yapılan toplantı sonunda yayınlanan Kurtarılmış  Avrupa Hakkında Demeç, serbest ve demokratik seçimler için gerekli  tedbirler alınıncaya kadar, Sovyet işgalindeki ülkelerde geçici  hükümetlerin kurulmasını ve bu hükümetlerde bütün siyasi partilerin  ve siyasi eğilimlerin temsil edilmesini öngörmekteydi. Esasına bakılırsa,  bu ülkelerde hiç bir parti tek başına hükümeti kurabilecek oy  gücüne sahip değildi. Gerek bu demeç dolayısiyle, gerek yapılan Kurucu  Meclis seçimlerinin oy neticeleri doiayısiyle, hükümetler bu ülkelerde  genellikle koalisyon kabineleri şeklinde kuruldu. Fakat dikkati  çeken nokta, bu kabinelerde komünistlerin hemen daima İçişleri,  Adalet ve Enformasyon bakanlıklarını almaları idi. Bu suretle, İçişleri  Bakanlığı ile ülkenin güvenlik kuvvetleri, Adalet Bakanlığı ile  mahkemeler ve Enformasyon Bakanlığı ile de basın ve radyo gibi  kitle haberleşme vasıtaları komünistlerin kontrolu altına girmiş olmaktaydı.

            c) Komünist Partilerinin Hükümetlere Hakim Olması

            Bir süre sonra komünistlerin hükümetleri tamamen ele geçirdikleri  görüldü. Çünkü çeşitli hadiseler ve baskılar yüzünden, bazan da  Sovyetlerin baskısı ile, Komünist Partisinin dışındaki siyasi partiler  hükümetlerden ayrılarak muhalefete geçtiler. Böylece hükümetler  bir süre sonra, tamamen komünistlerden meydana gelmiş oluyordu.

            ç) Muhalefet Partilerinin Tasfiyesi

            Bu merhalenin, bilhassa 1947 yılında, yani 10 Şubat 1947'de barış  antlaşmalarının imzasından sonra gerçekleştirildiğini görüyoruz.  Çünkü Sovyet işgali altındaki ülkelerle barış antlaşmaları yapıldıktan  sonra, artık Sovyet askerlerinin bu ülkelerden çekilmesi gerekiyordu.  Halbuki komünist partileri iktidara sahip olmakla beraber, aynı  zamanda komünistlerin karşısında da kuvvetli muhalefet partileri  bulunuyordu. Sovyetler, bu muhalefet partilerini tamamen bertaraf edip  komünist rejimleri yerleştirmeden bu ülkelerden çekilmek istemediler  ve bu sebeple 1947 Şubatından sonra bu ülkelerde muhalefet partilerinin  tasfiyesine girişildi.

            Mesela, 25 Şubat 1947 de Macaristanın Küçük Emlak Sahipleri  Partisi'nin (bu Parti 1945 seçimlerinde oyların % 57'sini almıştı), Genel  Sekreteri Bela Kovacs, ülkenin güvenliğine karşı komplo hazırlamakla  suçlandı ve tevkif edildi. Partinin lideri ve Başbakan Ferenc  Nagy o sırada İsviçrede bulunuyordu ve başına geleceği bildiğinden  ülkesine dönmedi.

            Bulgaristanda ise, bu ülkenin en güçlü partisi olan Çiftçi Partisi'nin  lideri Nikola Petkov, vatana ihanet suçundan 1947 Haziranında  tutuklandı ve ölüme mahkum edilerek Eylül ayında da idam edildi.

            Romanyada da, komünistlere karşı çetin bir mücadele açmış  olan Köylü Partisi lideri Julius Maniu 1947 Temmuzunda vatana ihanet  suçundan tutuklanıp mahkemeye verildi ve Kasım ayında da  müebbed hapse mahkum oldu.

            Polonyada ise, ülkenin en popüler partisi olan Polonya Köylü  Partisi'nin lideri ve savaş sırasında Londradaki mülteci Polonya hükümetinin  başkanı Stanislav Mikolajczyk, komünistlerin kendisini tutuklamaya  hazırlandıklarını farkedince, 1947 Kasım ayında Londraya  kaçmaya muvaffak oldu ve bu şekilde hayatını kurtardı.

            Çekoslovakya gelişmeleri ise biraz daha farklı oldu. Savaştan  sonra, cumhurbaşkanlığına Çekoslovakyanın eski devlet adamlarından  Dr. Beneş ve başbakanlığa da Komünist Partisi lideri Klement  Gottwald getirilmişti. Bakanların çoğu Komünist Partisi dışındandı.  Çekoslovakya'nın kurucusu Thomas Masaryk'in oğlu Jan Masaryk  Dışişleri Bakanı idi. Ülkenin yeni liderleri Sovyet Rusya ile iyi geçinme  taraflısı oldukları için 1948 Şubatına kadar Çekoslovakyada mühim  bir gelişme görülmedi. Lakin Sovyetler yine de Çekoslovakyadan  emin değildiler. Çünkü yeni liderler aynı zamanda Batı taraftarı  idiler. Bu sebeple, hükümeti tamamen komünistlere teslim etmek  için Sovyetler Çekoslovakyaya açıkça müdahale ettiler ve bir hadiseyi  protesto eden 11 bakanın yerine komünistleri baskı ile hükümete  soktular. Dr. Beneş'in direnmesi fayda etmedi. Bu kriz sırasında  Dışişleri Bakanı Masaryk 10 Mart 1948 günü Bakanlık binasının  dördüncü katından kendisini atarak intihar etti. Mamafih Masaryk'in  komünistler tarafından öldürüldüğüne dair de iddialar vardır.

            "Çekoslovak Darbesi" adı verilen bu hadise Batı'da büyük yankılar  ve tepkiler uyandırdı. Bu hadise üzerine Batılılar, Sovyet emperyalizminin  yayılmasına karşı tedbirler almak üzere 1948 Martından  itibaren harekete geçtiler.

            d) Ekonomik ve Sosyal Düzenin Sovyet Modeline Göre Kurulması

            Bu şekilde bu ülkeler komünist partilerinin tam kontrolu altına  girdikten sonra, yapılan anayasalarla ekonomik, sosyal ve siyasal  düzen Sovyet modeline göre kuruldu. Fakat ne var ki, bu ülkelerin  milli ve tarihi hususiyetlerini gözönüne almadan kurulan bu Sovyet  düzenine karşı, 1953 Martında Stalinin ölümünden sonra bu ülkelerde  tepkiler ve başkaldırmalar ortaya çıkacaktır.

            Komünist ülkelerden Yugoslavya ile Arnavutlukta komünist rejimlerin  kurulması ise çok daha başka şekilde olmuştur. Her iki ülke  de savaş sırasında Alman işgaline uğrayınca, bunların komünist  partileri hemen direnme kuvvetlerini teşkil etmişler ve savaş boyunca  Almanlara karşı çarpışarak, savaşın sonunda ülkelerinin kontrolunu  ellerine almışlardır. Denebilir ki, bu gelişmelerde Sovyet Rusyanın  hiç bir yardımı ve tesiri olmamıştır. Bundan dolayı, Yugoslavya  ve Arnavutluk Moskova'ya karşı bundan sonra daha bağımsız tutum  alacaklar ve hatta bir süre sonra Moskova'dan kopacaklardır.

            Sovyet Rusya böylece sınırları üzerindeki komşu ülkelerde komünist  rejimleri tesis ederek, etrafında bir güvenlik çemberi meydana  getirdiği gibi, Avrupaya komünizmi yaymak hususunda da bir takım  illeri karakollar elde etmiş olmaktaydı.

            Diğer taraftan, Sovyetler bu komünist uydularını kontrolleri altında  tutmakla beraber, bunların kendi aralarında da bir takım dostluk,  işbirliği, saldırmazlık gibi adlarla bir sürü anlaşmalar imzalamalarını  sağlamak suretile yekpare (monolitik) blr blok teşkil etmekteydiler.

            D) Fin-Sovyet İttifakı

            Sovyet Rusya Avrupadaki sınırları üzerinde bulunan ülkelerde  komünist rejimleri kurarak bunları uydu haline getirdikten sonra, bir  tek nokta açık kalmaktaydı. Bu da Finlandiya ile olan sınırı idi.

            Finlandiya savaşta Almanya ile işbirliği yaptığı için yenilen devlet  sayılmış ve kendisiyle müttefikler arasında 10 Şubat 1947 de bir  barış antlaşması imzalanmıştır. Bu barış ile Finlandiya, Petsamo bölgesini  Sovyet Rusyaya terketti ve ayrıca Porkkala deniz üssünü  de 50 yıl için Sovyetlere kiraladı. Finlandiya Sovyetlere mal olarak  ödenmek üzere, 300 milyon dolar tamirat borcu ödeyecekti.

            Barış Antlaşması esasen Finlandiyayı Sovyet Rusyaya karşısında  esaslı bir şekilde zayıflamıştı. Çünkü Sovyetler hem Petsamo'yu  ve hem de Porkkala'yı kontrollarına almışlardı. Bu durum, Finlandiya  üzerinde küçümsenemiyecek bir baskı idi. Lakin Sovyetler bununla  da yetinmek istemediler. Durumlarını daha sağlamlaştırmak  ve Finlandiyayı tesirsiz ve zararsız hale getirmeye karar verdiler.  Finlandiya ile bir ittifak antlaşması yapmak istediler. Finlandiya 1940  tecrübesinden ve diğer sosyalist ülkelerin başına geleni gördükten  sonra, direnmenin faydasızlığını anladı ve Sovyet Rusya ile 6 Nisan  1948 de bir "Dostluk, İşbirliği ve karşılıklı yardım" antlaşması imzaladı.  Bu, esasında bir ittifak antlaşmasıydı. Bu anlaşma ile Finlandiya  Sovyet Rusya aleyhine olan hiç bir ittifak ve koalisyona katılmayacak  ve iki devlet aralarındaki ticari ve kültürel münasebetleri  sıkılaştıracaklardı.

            E) Kominform'un Kuruluşu

            Sovyetlerin savaş biter bitmez, bir yandan İran, Türkiye ve Yunanistan  üzerinde baskıya geçmesi ve öte yandan da işgalleri altındaki  Avrupa ülkelerinde komünist rejimleri baskı ve tehdit metodları  ile kurmaları, bilhassa Birleşik Amerika'nın, Sovyet Rusya  ile barışta da işbirliği yapabileceği hususundaki ümitlerinin çabucak  kaybolmasına sebep oldu. Amerika, tekrar Monroe Doktrinine  dönmek için Avrpadan çekilmek şöyle dursun, Sovyet Rusya'nın şimdi  yaratmaya başladığı tehlike ve tehdidi gayet açık olarak görmeye  başladı. Bundan dolayı, 1947 Martında Truman Doktrinini ve 1947 Haziranında  da Marshall Planı'nı ortaya attı. Truman Doktrini, Amerika'nın  Sovyet tehdidine maruz kalan ülkeleri destekleme kararını ve  Marshall Planı da hür Avrupa'yı ekonomik bakımdan kalkındırma ve  güçlendirme kararını ifade ediyordu.

            Savaştan sonra Amerika'nın tekrar kendi kabuğuna çekilerek  meydanı Sovyetlere bırakacağına kesinlikle inanmış olan Moskova  için, Amerika'nın bu yeni tutumu bir süpriz oldu ve Sovyetleri telaşlandırdı.  Uydu ülkelerle Moskova arasındaki bağları daha da güçlendirmek  ve aynı zamanda da milletlerarası komünist faaliyet ve  hareketlerini bir merkezden idare etmek için yeni tedbirlere başvurmaya  karar verdiler.

            1947 Eylül ayında Sovyet Rusya, Yugoslavya, Bulgaristan, Romanya,  Macaristan, Polonya, Çekoslovakya, Fransa ve İtalya komünist  partilerinin liderleri Polonya'nın Szklarska Poreba Şehrinde  toplandılar ve yayınladıkları belgelerle 5 Ekim 1947 de Cominform'un  (Communist Information Bureau) kurulduğunu ilan ettiler. Gerek belgelerde,  gerek verilen demeçler ve yapılan konuşmalarda, Birleşik  Amerikaya, Truman Doktrinine ve Marshall Planına çatılması, Kominform'un  kuruluş sebebini açıklayan bir husus olsa gerektir.

            Yayınlanan belgelere göre, kurulan bu milletlerarası komünizm  teşkilatının amaçları şunlardı: 1) İşçilerin yegane vatanı olarak Sovyetler  Birliği'nin savunulması. 2) Birleşik Amerika tarafından temsil  edilen emperyalizme karşı mücadele. 3) Bütün dünyayı kapsayacak  olan bir Sovyetler Cumhuriyeti'nin kurulması.

            Bu amaçların gerçekleşmesi için kullanılacak vasıtalar olarak  da, proleter hareketleri, sömürgelerin bağımsızlık hareketlerinin  desteklenmesi ve köylüler arasında propaganda gösterilmekteydi.  Yayınlanan bir "Beyanname"de de dünyanın artık iki bloka ayrılmış  olduğu bildirilmekteydi.

            Kominform, 19'uncu yüzyılda gördüğümüz İ'inci ve İİ'inci  Enternasyonallerin devamından başka bir şey değildi. Lenin 5 Mart 1919  da İİİ'üncü Enternasyonal'i, yani Komünist Enternosyonali'ni (Comintern)  kurmuş ve bu teşkilat 1943 Mayısında Stalin tarafından lağvedilmişti.  Kominform şimdi bir çeşit İV'üncü Enternasyonal olmaktaydı.

            F) Çin'de Komünizm

            Sovyet Rusya 1946-47 yıllarındaki faaliyetleri ile Avrupadaki durumlarını  iyice sağlamlaştırmışlardı. O kadar ki, bir Sovyet tehdidi  Avrupanın üzerine iyice çökmüş bulunmaktaydı. Her ne kadar, Amerika  1947'den itibaren bu Sovyet tehlikesine karşı bir tepki göstermeye  ve harekete geçmeye başlayacak ise de, bunun neticesini ancak  1949 yılında alabilecektir. Fakat Amerika'nın tepkilerinin başladığı  1947 yılından itibaren de Asya'nın kaderi çizilmeye başlamıştı.  Zira Çin'de Milliyetçilerle Komünistler arasındaki mücadele 1948  den itibaren Milliyetçilerin aleyhine ve komünistlerin lehine dönmeye  başlayacak ve Avrupada NATO ittifakının kurulduğu 1949 yılının  sonbaharından itibaren Çin Komünist Partisi'nin kontrolu altına girecektir.  Bu ise, Uzak Doğu kuvvet dengesinin gayet ağırlıklı bir biçimde  Sovyetler tarafına eğilmesi demekti.

            Japonya 1937 Temmuzunda Çin'e saldırmaya başlayınca, bu  müşterek tehlikeye karşı Chiang Kai-shek'in milliyetçileri ile Mao  Tse-tung'un komünistleri bir işbirliği içine girdiler. İİ'inci Dünya Savaşı  boyunca komünistler Çinin kuzey eyaletlerinde, milliyetçiler ise Çinin  güney eyaletlerinde Japonlara karşı savaştılar. Japonya 1945  Eylülünde teslim olduğunda durum böyle idi. Bu sebeple Amerika  komünistlerin kuzey Çin'e hakim olmasından endişe ederek, Amerikan  uçakları 80.000 kişilik bir milliyetçi kuvveti Shanghai, Nanking  ve Peiping bölgelerine naklederek komünistlerin Kuzey Çin'e hakim  olmalarını engellemek istedi.

            Milliyetçilerin durumu iyi idi. Bu sebeple Sovyetler, 1945 Ağustosunda,  Chiang Kai-shek ile bir anlaşma imzalayarak Chiang hükümetini  Çinin resmi hükümeti olarak tanıdılar ve Çinin içişlerine  karışmamayı taahhüt ettiler. Buna karşılık Chiang Kai-shek de Moğolistan'ın  bağımsızlığını tanıyor, Doğu Çin Demiryolları ile Güney  Mançurya demiryollarının Sovyetlerle ortak olarak işletilmesini, Port  Arthur ve Dairen limanlarını 30 yıl süre ile Sovyetlere kiralamayı kabul  ediyordu. Japonya'nın teslim belgesini imzalamasından üç hafta  sonra da Sovyetler Mançuryayı tamamen boşaltacaklardı.

            Sovyetlerle anlaşan Chiang Kai-shek, Mao Tse-tung'a dönüp  komünistlerle de bir anlaşmaya girmek istedi. Lakin mümkün olmadı.  Chiang Çin'de merkezi idare sistemi kurmak isterken, Mao  Çinin gevşek bir federasyona sahip olmasını istiyordu. Görüşmelerde  anlaşma olmayınca, 1945 Ekiminden itibaren komünistlerle milliyetçiler  tekrar birbirleriyle mücadeleye başladılar.

            Bu mücadele milliyetçiler için hazin bir hikaye oldu. Amerika'nın  yaptığı geniş ekonomik ve askeri yardımlarla 1946 ve 1947 yıllarında  milliyetçiler üstün duruma geçtiler.

            Lakin Chiang Kai-shek ve generallerinin kötü idareleri ve Amerikan  yardımlarını hem kötü kullanmaları ve hem de şahsi çıkarları  için kullanmaları, 1948'den itibaren durumu değiştirmeye başladı.  Amerika'nın milliyetçilere yardımına karşılık, Sovyet Rusya da Chiang  Kai-shek'den kiraladıkları Port Arthur ve Dairen limanlarından komünistlere  yardım ediyordu.

            1948 sonunda Mançurya ve Yang-tze vadisi komünistlerin elinde  bulunuyor ve Chiang rejimi de güneye çekilmeye başlıyordu. 1949  Nisanında komünistler Nanking'e girdiler Ve Chiang da Canton'a çekildi.

            Mao Tse-tung bu zaferler karşısında 1 Temmuz 1949 da Çin'de  Demokratik Halk Diktatörlüğünü ilan etti. 1950 Mayısında Hainan  adası dahil bütün Çin kıtası komünistlerin kontroluna girmişti. Chiang  Kai-shek mücadelesine devam etmek üzere Formosa (bugünkü  Taiwan) adasına geçti. Bu şekilde ortaya iki tane bağımsız Çin devleti  çıkıyordu.

            1 Ekim 1949 da Mao Tse-tung Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu  resmen ilan etti ve aynı gün Sovyet Rusya tarafından tanındı.  Batılı devletlerden ilk tanıyan İngiltere oldu ve İngiltere Çin Halk  Cumhuriyetini 1950 Ocak ayında tanıdı.

            Böylece 1912 de Çin'de Mançu sülalesinin ve imparatorluğun  yıkılması ile başlayan çalkantılar, Çin'de komünist bir rejimin kurulması  ile sonuçlanmış olmaktaydı.

            Sovyet Rusya ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında 14 Şubat 1950  de bir dizi anlaşmalar imzalandı. Bunlardan bir tanesi, "Dostluk, İttifak  ve Karşılıklı Yardım" anlaşması, ikincisi, Sovyet Rusya'nın Çin'e  10 yılda ödenmek üzere 300 milyon dolarlık yardımını öngören bir  anlaşma ve üçüncüsü de Sovyet Rusya'nın Doğu Çin demiryollarını,  Port Arthur ve Dairen limanlarını Çin'e iade etmeyi öngören anlaşmadır.

            1949 yılı kapanırken, dünyanın global stratejisi Batılıların ve Batı  dünyasının fevkalade aleyhinedir. Sovyet Rusya Avrupada açık  bir üstünlüğe sahip iken, şimdi Uzak Doğu ve Asya'da Çin gibi komünist  devi ortaya çıkıyordu. 1949 yılında NATO'nun kurulması ile  Avrupa belki dengelenmişti, lakin Asya'da kuvvetler dengesinin durumu  gayet açık bir şekilde komünist blokun lehine idi.

            3

            Batılıların Avrupa'da Dengeyi Kurmaları

            A) Truman Doktrini

            Savaştan sonra, Amerikan kamu oyunda, Amerika'nın tekrar kabuğuna  çekilerek ihtiyar Avrupanın karışık kombinezonlarından yine  uzak durması söz konusu olmuş ise de Sovyet Rusya'nın komünist  emperyalizmine çabucak hız vermesi ve bundan doğan gelişmeler,  Birleşik Amerikayı, gerçekçi olmayan ümitlere kapılmaktan, kısa sürede  kurtarmıştır. Savaştan sonraki barış düzeninde Amerika Sovyetlerle  işbirliği yapamıyacağını, vakit fazla gecikmeden anlamıştır.  Komünizmin ortaya çıkardığı evrensel tehlike, Amerikayı, sadece  Avrupa gelişmelerinin içine değil, fakat milletlerarası münasebetler  düzeninin bütünü içine sürüklemiş ve milletlerarası politikanın global  yapısı içinde ve hürriyet düzeninin korunmasında sorumluluklar almaya  yöneltmiştir. Geleneksel Amerikan dış politikasındaki bu radikal  değişmenin başlangıcını da Truman Doktrini teşkil eder.

            Daha önce de işaret ettiğimiz veçhile, 1946 yılında Sovyet Rusya'nın  üç ana istikamette yayılma çabalarına giriştiğini görmekteyiz.  İran üzerinden Orta Doğu petrolleri ve Basra Körfeziyle Hind Okyanusu,  Türkiye üzerinden Boğazlar, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz  ve Yunanistan üzerinden de keza Doğu Akdeniz.

            Dikkat edilirse bu üç istikamet geleneksel olarak İngiltere'nin  hayati alaka ve çıkar alanları idi. Her üç bölge de İngiltere'nin Rusyaya  karşı 19'uncu yüzyılda en hassas noktaları olmuştu. Fakat İİ'inci Dünya  Savaşı İngiltere üzerinde öyle bir tahribat yapmıştı ki, artık  İngiltere'nin bu bölgeleri savunmak için Sovyet Rusya'nın karşısına  çıkacak hali yoktu. Ve İngiltere şunu da görüyordu ki, yeniden canlanan  Rus emperyalizminin karşısına dikilebilecek tek kuvvet Birleşik  Amerika idi. Bundan dolayı İngiltere 1947 Şubatında Amerikan  hükümetine, biri Türkiye ve diğeri de Yunanistan hakkında olmak  üzere iki memorandum (muhtıra) verdi. Bu memorandumlarda, Türkiye'nin  Batı savunması için ehemmiyeti belirtilerek Türkiyeye hem  ekonomik ve hem de askeri yardım yapılması gerektiği, İngiltere'nin  bu yardımları yapamıyacağı ve hatta Yunanistan'daki askerlerini dahi  geri çekmek zorunda bulunduğu ve dolayısiyle sorumluluğun Amerikaya  düştüğü belirtildi.

            Amerika kararını vermekte gecikmedi. Başkan Truman Amerikan  Kongresine 12 Mart 1947 günü gönderdiği mesajında, Türkiye  ve Yunanistan'a 400 milyon dolarlık askeri yardım yapılması için  kendisine yetki verilmesini istedi. Bu mesajda Türkiye'nin toprak  bütünlüğünün korunmasının Orta Doğu düzeninin korunması için bir  zaruret olduğu belirtiliyor ve Türkiye ile Yunanistanın durumlarının  birbirine bağlılığı şöyle ifade ediliyordu: "Eğer Yunanistan silahlı  bir azınlığın kontrolu altına düşerse, bunun Türkiye için neticeleri  çok ciddi olur. Böyle bir halde karışıklık ve düzensizlik bütün Orta  Doğuya yayılabilir."

            Amerikan Kongresi 22 Mayısda Yunanistan'a 300 milyon ve Türkiyeye  de 100 milyon dolarlık bir askeri yardım yapılmasını kabul  etti. Yardımın Kongredeki tartışmaları sırasında, Amerikan Dışişleri  Bakanlığı yetkilileri, Türkiye'nin Sovyet baskısı altında bulunmasının,  Boğazlardan Çin'e kadar olan bütün Orta Doğu ve Asyayı  tehlikeye soktuğunu belirtmişlerdir.

            Truman Doktrini savaş sonrası Amerikan dış politikasında, neticeleri  günümüze kadar ulaşan fevkalade mühim bir dönüm noktasını  teşkil eder. Bunun içindir ki, Truman Doktrini karşısında Sovyet  basını büyük bir sinirlilik göstermiştir.

            B) Marshall Planı

            Truman Doktrini, esas itibariyle Yunanistan ve Türkiyeye askeri  yardımı öngörmüştür. Çünkü bu iki ülke Sovyetlerin doğrudan doğruya  baskısı ve tehdidi altında idi.

            Fakat bu sırada Avrupanın durumu iktisaden son derece kötüdür.  Altı yıllık savaş bütün ülkelerin ekonomik kaynaklarını tüketmiştir.  Savaş bütün ülkelerde ağır tahribat yapmıştır. Bir bakıma toplumlar  açlıktan kıvranmaktadır. Ekonomileri harekete geçirecek  kaynak yoktur. Sovyet Rusya bu durumu fırsat bilerek komünizm  propagandasını şiddetlendirmişti. Komünizm propagandası fakirliğin  müsait zemininde çok müessir olmaktaydı. Sovyetler, komünist partilerinin  bilhassa kuvvetli olduğu Fransa ve İtalyayı seçmişlerdi. Bu  iki ülkede komünist partilerinin kışkırtmasiyle çıkan grevler, bu ülkelerin  ekonomisini felce uğratmıştı. Bu grevlerle komünist partilerinin  iktidara gelmeleri amaçlanmıştı. Bu bakımdan, 1947 Eylülündeki Kominform  toplantısına Fransa ve İtalya Komünist Partilerinin katılması  ilgi çekicidir.

            Amerika Batı Avrupanın bu ekonomik sıkıntılarına yardımcı olmak  için her şeyi yaptı. Amerika'nın 1945 Haziranı ile 1946 sonu arasında  Batı Avrupaya yaptığı ekonomik yardım 15 milyar dolar olmuş,  fakat bu yardım bütçe açıklarının kapanması, ithalat için kullanılması  gibi, paranın verimli olmayan ve gidip de gelmiyeceği alanlara  harcanmıştı. Bu işin sonu yoktu.

            Bu sebeple Amerika Avrupaya yapacağı yardım için başka bir  formül aradı ve bu formül Dışişleri Bakanı George Marshall'ın 5 Haziran  1947 günü Harvard Üniversitesi'nde verdiği bir nutukta açıklandı.  Buna göre, Avrupa ülkeleri her şeyden önce kendi aralarında  bir ekonomik işbirliğine girişmeliler ve birbirlerinin eksikliklerini  kendileri tamamlamalılar. Bu genel işbirliği sonunda bir açık ortaya  çıktığında Amerika bu açığın kapatılması için yardım etmeli. Bunun için  de önce bir işbirliği programı yapılmalıydı.

            Marshall Planı adını alan bu teklifi görüşmek üzere 27 Haziran  1947 de Paris'te bir toplantı yapıldı. George Marshall bu planına  Sovyetlerle uydularını da dahil ettiği için, Paris toplantısına Sovyetler  de katıldılar. Lakin yapıcı bir katkıda bulunmak için değil, sabote  etmek için. Sovyetler bunu da başaramayınca 2 Temmuzda  konferansı terkettiler.

            12 Temmuzda İngiltere, Fransa, Belçika, İtalya, Portekiz, İrlanda,  Yunanistan, Türkiye, Hollanda, Lüksenmburg, İsviçre, İzlanda,  Avusturya, Norveç, Danimarka ve İsveç'in katılmasiyle toplanan 16  lar konferansı 22 Eylülde, Amerikaya sunulmak üzere bir Avrupa  Ekonomik Kalkınma programı hazırladı. Bu program üzerine Amerika  3 Nisan 1948 de Dış Yardım Kanununu çıkardı. Amerika bu  kanuna dayanarak daha ilk yılında 16'lara 6 milyar dolarlık bir ekonomik  yardım yaptı. Bu yardımlar daha sonraki yıllarda da devam edecektir.

            Dış Yardım Kanunun çıkması üzerine 16 Avrupa ülkesi, 16 Nisan  1948 de Avrupa İktisadi İşbirliği Teşkilatı'nı kurdular.

            Marshall Planına karşılık Sovyetler de, uyduları ile kendileri arasındaki  ekonomik münasebetleri ve işbirliğini sıkılaştırmak için Molotof  Planı adını verdikleri ikili ticaret sistemini kurmuşlardır. Zira,  bazı uydular ve bilhassa Çekoslovakya Marshall Planına katılmak  için büyük istek göstermiştir. 1948 Şubatındaki Çekoslovak darbesinde  bunun da büyük rolü olduğundan şüphe yoktur.

            Amerika Dışişleri Bakanı George Marshall'ın ismine karşılık Sovyet  Dışişleri Bakanı Molotov'un adını alan yeni ekonomik işbirliği sistemi,  komünist uydularının Sovyet kontrolu altına daha fazla girmesinden  başka bir şey değildi.

            C) Batı Avrupa Birliği

            Uydu ülkelerde Sovyetlerin yaptıkları komünist darbeleri içinde,  Batılı devletler üzerinde en fazla tepki uyandıranı 1948 Şubatındaki  Çekoslovak darbesi olmuştur. Çünkü Çekoslovakya şimdiye kadar  Orta Avrupada Batılı manasında demokrasinin en ileri öncüsü olmuştu.  Sovyetler yaptıkları darbe ile bir Batı Demokrasisini öldürmüş  olmaktaydılar.

            Diğer taraftan, bu darbe ile Sovyetlerin, doğu ve orta Avrupa  ile Balkanlardaki hakimiyeti, egemenliği de tamamlanmış oluyordu.  Bundan sonra sıra Batı Avrupaya gelecek demekti. Bu sebeple, Çekoslovakya  hadisesi, gerek Avrupada, gerek bütün dünyada büyük  heyecan ve tepki uyandırmıştır.

            Komünistlerin Çekoslovakyada iktidarı ele geçirmeleri, Sovyet  Rusya'nın niyetleri bakımından, Batılılar için bir alarm oldu.

            İşte bu şartlar içinde, İngiltere ve Fransa ile, Benelux grubu  alenen Belçika, Hollanda ve Lüksemburg arasında, 4 Mart 1948 de  Brüksel'de başlayan toplantı, 17 Mart 1948 de Batı Avrupa Birliği'ni  kuran bir antlaşmanın imzası ile sona erdi. Bu antlaşmaya göre  beş devlet, aralarındaki her türlü işbirliğinden başka, taraflardan  biri Avrupa'da bir silahlı saldırıya uğradığı takdirde, diğerleri her  türlü vasıtalarla onun yardımına gideceklerdi.

            Batı Avrupa Birliğine başlangıçta, İskandinav Ülkeleri de dahil  edilmek istenmişse de, bu ülkeler, Sovyetler Birliği ile komşulukları  dolayısiyle, bu devleti kışkırtmak istememişler ve bu ittifaka dahil  olmaktan kaçınmışlardır.

            Batı Avrupa Birliği Avrupa'daki Sovyet tehdit ve yayılmasına  karşı alınmış ilk askeri tedbir oluyordu. Fakat Amerika'nın bu ittifak  içinde olmayışı, Batı Avrupa Birliğini Sovyetler karşısında bir  denge unsuru olmaktan yoksun bırakıyordu. Muhtemeldir ki, İskandinav  ülkeleri de bunun için bu ittifaka katılmamışlardı. Lakin 1948  yılının gelişmeleri, Batılıları ve Amerikayı, daha geniş bir ittifak sistemi  kurmaya sevkedecek ve NATO ortaya çıkacaktır.

            Ç) Berlin Buhranı

            1948 yılı gelişmeleri içinde en mühim hadise Berlin Buhranı dediğimiz  ve Sovyetlerin Batılıları Berlin'den çıkarmak için giriştikleri teşebbüs  neticesinde ortaya çıkan buhrandır.

            İİ'inci Dünya Savaşı'ndan sonra, Almanya'nın tümünde yapıldığı gibi  Berlin şehri de dört işgal bölgesine ayrılmıştı. Fakat ne var ki, Berlin  şehri Almanya'nın Sovyet işgal bölgesi içinde bulunuyordu. Batılıların  Berlin'deki işgal bölgeleri ile Almanya'daki işgal bölgeleri arasındaki  ulaşım, Sovyet işgal bölgesinden geçilerek yapılmakta idi.  (Durum bugün de böyledir). Batılıların, Sovyet işgal bölgesi içindeki  Berlin'de bulunmaları Batılılara bir çok yararlar sağladığı kadar,  Sovyetlerin de canını sıkmakta idi. Bu durum Sovyetlerin kendi işgal  bölgeleri içindeki hareket serbestisini kısıtlamakta idi.

            Öte yandan, Batılıların Batı Berlin'deki ve Batı Almanya'daki faaliyetleri  de Sovyetler için can sıkıcı olmaktaydı. Amerika, İngiltere  ve Fransa, kendi işgal bölgelerinde gerçek anlamda demokratik bir  rejim tatbik ediyorlar ve ayrıca ekonomik kalkınma için de her türlü  çabayı sarfediyorlardı. Üç müttefik bununla da kalmadı ve Amerika  ile İngiltere 1946 Aralık ayında Almanya'daki işgal bölgelerini  birleştirerek buna Bizonia adını verdiler. Berlin Buhranı çıkınca, Fransa  da 1948 Haziranında kendi işgal bölgesini Bizonia ile birleştirdi ve  böylece üç müttefikin işgal bölgeleri Trizonia adını aldı.

            Sovyetler nihayet Batılıları Batı Berlin'den atmaya karar verdiler  ve Batı Almanya ile Batı Berlin arasındaki her türlü ulaşıma önce  kısıtlamalar koydular ve 1948 Mart ayından itibaren de bütün  ulaşımı kestiler. Ayrıca, Berlinin elektrik santraline el koyarak Batı  Berlinin elektriğini dahi kestiler. Batı Berlin'de 2 milyon kadar insan  yaşamaktaydı ve bunların beslenmesi gerekiyordu. Bu durum Sovyetlerle  Müttefikler arasında büyük bir gerginlik doğurdu. Amerika  gücünü ortaya koyarak, kurduğu bir "hava köprüsü" ile her gün  Batı Berlin'e günde 3-4 bin ton yiyecek ve yakacak taşımaya başladı.  Amerika havalarda üstün olduğu için Sovyetler karşı çıkmaya  cesaret edemedi. Amerika ve Batılılar Batı Berlin'den çıkmamaya kararlı idi.

            Amerika aylarca Batı Berlin halkını havadan besledi. Bu arada  Amerika ve Batılılar ile Sovyetler arasında tartışmalar ve müzakekereler  devam etti. Neticede Sovyetler Batılıları Berlin'den çıkaramıyacaklarını  anladılar.

            Savaş bittikten sonra Almanya dört işgal bölgesine ayrılmakla  birlikte, Batılılar, bu işgal statüsünün sona ererek, yani barış yapılınca,  Almanya'nın bütünlüğünün tekrar kurulabileceğini ümit etmekte  idiler. Berlin Buhranı Batılılara böyle bir ümidin yersizliğini ve  Almanya'nın bölünmüşlüğünün bir gerçek olduğunu gösterdi. Bu sebeple,  hiç değilse kendi işgal bölgelerini birleştirerek Batı Almanyayı  bütünleştirmek istediler. 1948 Eylülünde Bonn'da toplanan bir  Kurucu Meclis anayasa çalışmalarına başladı ve 23 Mayıs 1949 da  da Federal Alman Anayasası ilan edilerek Batı Almanya veya resmi  adı ile Federal Alman Cumhuriyeti ortaya çıktı.

            Buna karşılık Sovyetler de 30 Kasım 1948 de Doğu Berlin'de komünistlere  ayrı bir belediye meclisi kurdurarak bunu tanıdılar. Bunun  üzerine Batı Berlin'de de 5 Aralık 1948 de belediye seçimleri yapıldı  ve orada da ayrı bir belediye kuruldu. Almanya gibi Berlin de ikiye  ayrılmıştı.

            Öte yandan, Federal Alman Cumhuriyeti'nin kurulmasına karşılık  olmak üzere Sovyetler de kendi işgal bölgelerinde 1949 Ekiminde  Demokratik Alman Cumhuriyetini kurdular.

            Berlin Buhranı, savaş sırasında Batılılarla Sovyet Rusya arasındaki  işbirliği ve ortaklığın tamamen ölmüş olduğunu ve şimdi dünyanın  Doğu ve Batı Blokları olarak ikiye bölündüğünü kesinlikle gösteren  bir hadise olmuştur. Şu halde, Sovyet yayılması ve emperyalizmine  karşı mukabil tedbir almak gerekiyordu.

            D) NATO'nun Kuruluşu

            Marshall Planı ve Truman Doktrini, Sovyetlerin Orta Doğu ve  Avrupa'da girişmiş oldukları yayılma faaliyetlerine karşı Birleşik  Amerika'nın almış olduğu ilk tedbirlerdir. Fakat 1948 Berlin Buhranı  Amerikaya şunu gösterdi ki, dünyanın yeni bir barış düzenine kavuşturulması  için artık Sovyetlerle bir işbirliği yapma imkanı kalmamıştır.  Çünkü şimdi Sovyetler, bir barış düzeninin kurulmasından ziyade,  mümkün olduğu kadar geniş alanları komünist kontrolu altına sokmanın  çabası içindedir. İşte bu netice, Amerikayı, Sovyetlere karşı  Durdurma (containment) politikası takibine götürmüştür. Yani, Amerika  bundan sonra Sovyet yayılmasını durdurmak için gerekli tedbirleri  alacaktır ki, bu tedbirlerin en etkilisi 4 Nisan 1949 da kurulan  NATO veya Kuzey Atlantik İttifakı olacaktır.

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, Sovyetlerin Avrupa'da girişmiş  oldukları yayılma çabaları ve bilhassa 1948 Şubatındaki Çekoslovak  darbesi, 1948 Martında, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg  arasında Batı Avrupa Birliği denen bir ittifak sisteminin kurulması  neticesini vermiştir. Fakat İngiltere hariç, bu ittifak üyelerinin  hepsi İİ'inci Dünya Savaşı sırasında Almanya'nın işgaline uğramışlardı  ve dolayısiyle, yorgun ve yıpranmışlardı. Altı yıllık savaştan sonra,  galip İngiltere de aynı durumda idi. Bu sebeple, Sovyet saldırganlığına  karşı kurulmuş bulunan bu ittifak, daha ilk günden itibaren  Amerikaya dayanmaya ve ittifakın üyeleri de Amerikayı bu ittifakın  içine çekmeye çalıştı. Çünkü Amerika'nın askeri ve mali desteği  olmazsa, bu ittifakın Sovyet emperyalizmine karşı müessir bir  engel teşkil etmesi mümkün değildi. Doğrusu aranırsa, bu durumu  Amerika da görmüştü.

            Fakat Amerika Monroe Doktrinindenberi Avrupa ile ittifaklara  girmiyordu. Lakin Avrupa'daki durum da ciddi ve tehlikeli idi. Batı  Avrupa Birliği'nin kuruluşunun hemen arkasından Sovyetlerin Berlin  Buhranını çıkarmaları, Batıya karşı açıkça bir meydan okuma idi.  Bu sıkıntılı durumu Amerikan Senatosu üyelerinden Senatör Arthur  H. Vandenberg bertaraf etti. Senatör Vandenberg Nisan ayında Senatoya  sunduğu bir karar tasarısında, Amerika Cumhurbaşkanına,  Amerika'nın güvenliğini ilgilendiren ve karşılıklı yardıma dayanan  "bölgesel ve diğer ortak anlaşmalara" katılma yetkisinin verilmesini  istedi. Vandenberg'in bu teklifi 11 Haziran 1948 de Amerikan Kongresi  tarafından kabul edildi ve bu karara bundan böyle Vandenberg  Kararı denildi.

            Vandenberg Kararı, Amerika'nın 1823'tenberi tatbik etmekte olduğu  Monroe Doktrinini veya inziva politikasını resmen terketmesinden  başka bir şey değildi.

            Amerika, dış politikasında bu esaslı değişikliği yaptıktan sonra,  Batı Avrupa Birliğini daha müessir ve geniş bir ittifak sistemi haline  getirmek için Kanada ve Batı Avrupa ülkeleri ile temasa geçti  ve bu temaslar ve müzakereler sonunda 4 Nisan 1949 da 12 Batılı  ülke arasında, kısa adı ile NATO (North Atlantic Treaty Organization)  denen Kuzey Atlantik İttifakı kuruldu. Antlaşmanın başında, bu ülkelerin,  milletlerin, demokrasi ilkeleri ile kişi hürriyetleri ve hukuk  üstünlüğüne dayanan hürriyetlerini ve ortak savunmaları ile barış  ve güvenliklerini korumak için birleşmiş oldukları belirtiliyordu.  İçlerinden birine yapılmış bir saldırı hepsine yapılmış sayılacaktı.

            NATO'nun kuruluşu ile Sovyetlerin Avrupa'daki yayılması, o günden  bugüne, durdurulmuştur. Lakin 1949'a gelinceye kadar da Avrupa'nın  mühim bir kısmını sınırları içine katmışlar veya kontrolları  altına almışlardır. Sovyet Rusya, 1940-1945 yılları arasında Avrupa'da  450.000 Km. toprağı ve 24 milyon kadar nüfusu sınırları içine katmıştır.  1945-1948 yılları arasında ise, 1 milyon Km. toprak ile 92 milyon  nüfusu da kontrolları altına almışlardır.

            Türkiye ve Yunanistan'ın 1952 de, Batı Almanya'nın 1955 de ve  İspanya'nın da 1982 yılında NATO'ya katılması ile NATO üyelerinin  sayısı bugün 16'ya yükselmiştir.

            E) Yugoslavya'nın Kominform'dan Çıkarılması

            Batı Bloku'nun, Sovyet yayılması ve tehlikesi karşısında kendisini  Avrupa'da toparlamaya ve Sovyetler karşısında güçlü bir duruma  gelmeye başladığı sırada, Sovyet Blok'unda da mühim bir çatlak  ve çatışma meydana gelmiş ve Sovyetlerin Balkanlarda en kuvvetli  kolu sayılan Yugoslavya Moskova'dan kopmuştur. Arkasından  da, Yugoslavya 28 Haziran 1948 de Kominform'dan çıkarılmıştır.

            Yugoslavya'nın Kominform'dan ve Moskova'dan kopması, esasında,  iki devlet arasında 1945'tenberi gelişmekte olan sürtüşmelerin  bir neticesi olup, bu sürtüşmeler 1948 yılı başından itibaren bir  çatışma haline gelmiştir. İki ülke komünist partileri arasında, 1948  yılının Mart-Nisan-Mayıs aylarında teati edilen ve karşılıklı ithamları  taşıyan mektupların incelenmesinden çıkan neticeye göre, çatışmanın  sebepleri şu noktalarda toplanmakta idi:

            1. Diğer uydu ülkelerde olduğu gibi, Sovyetler Yugoslavya'yı da  tam manasiyle kontrolları altına almak istemişler, fakat Yugoslav lideri  Tito buna müsaade etmemiştir. Çünkü Yugoslavya'nın komünist  rejim altına girmesi, Sovyet askerleri veya Sovyet Rusya'nın sayesinde  değil, Tito ve "Partizan"larının Almanlara karşı yaptığı silahlı  mücadele sonunda olmuştu. Diğer uydu ülkelere göre bu farklılık,  Tito'ya, Moskova'ya karşı davranışında büyük bir bağımsızlık sağlamış  ve Moskova da bunu hazmedememiştir.

            2. Tito Yugoslavya'da kendi komünist rejimini kurduktan sonra  Moskovaya dayanmakla beraber, onun kendisine özgü tasarıları vardı.  Tito, kendisini Balkanların bir lideri yapmak istiyordu. Bu amaçla,  Bulgaristan, Romanya ve Macaristan ile çeşitli işbirliği anlaşmaları  ve ittifak antlaşmaları imzalanmıştı. Tito, bu ülkeleri Belgrad  etrafında toplamak ve hatta Yunanistan'da Markos galip geldiği takdirde  Yunanistan'ı da katarak, bir Balkan Federasyonu kurmak istiyordu.  Bu ise Sovyetleri ürküttü. Pravda gazetesi 28 Ocak 1948  de yayınladığı bir yazıda böyle bir federasyonu "sun'i bir federasyon"  olarak vasıflandırdığı gibi, Stalin de Yugoslav liderlerine, böyle  bir federasyona taraftar olmadığını söylemişti. Sovyetler, Tito'nun,  böyle büyük bir federasyonun başına geçip, komünist dünyasının  2 numaralı lideri haline gelmesinden korkmuşlardı.

            3. Yine Balkan Federasyonu ile ilgili olarak Sovyetlerin canını  sıkan bir nokta da, Yugoslavya'nın Arnavutluk üzerinde kurduğu nüfuzdu.  Arnavutluk, bir kısım yunan toprakları üzerindeki iddiaları sebebiyle,  Yunanistan'a karşı Yugoslavyaya dayanma yoluna gitmiş ve  hatta Tito da Arnavutluk'a bir miktar asker göndermişti. Sovyetler  Stalin'in deyimi ile, Yugoslavya'nın Arnavutluk'u "yutmasından"  endişe ediyorlardı.

            4. İki memleket arasında doktriner görüş ayrılıkları da ortaya  çıkmıştır. Sovyetler, Tito'nun da aynen Sovyet komünizmini ve sistemini  tatbik etmesini istemişler, Tito ise buna karşı gelerek, komünizmi  Yugoslavya'nın milli şartlarına göre tatbik etme çabasında idi.  Tito'nun bu hareketi, milletlerarası komünizm hareketinde ilk "milli  komünizm" tatbikatı olarak telakki edilebilir.

            5. Nihayet, Yugoslavya'daki Sovyet ajanlarının faaliyeti de çatışmanın  mühim sebeplerinden birini teşkil etmiştir. O kadar ki, Belgrad'daki  Sovyet elçisi Yugoslavya'nın her türlü işlerine karışır bir  hale gelmişti. Bu ise Yugoslav liderlerini sinirlendirmiştir.

            Bu hadise ve Yugoslavya'nın Sovyet Bloku'ndan kopması, Sovyet  Rusya için ağır bir darbe olmuştur. Onun için, bir süre Yugoslavya  Sovyet Rusya'nın tehditlerine maruz kalmış ve bunun üzerine  Amerika Yugoslavyaya ekonomik ve askeri yardıma başlamıştır.  1953'te Stali'nin ölümünden sonra Sovyet-Yugoslav münasebetleri  yumuşamış ise de, Moskova'nın çabalarına rağmen Tito tekrar Sovyet  Blokuna dönmeyip, 1961'den itibaren Nehru ve Nasır ile birlikte  Bağlantısızlar (Non-Aligned) Blokunun lideri olmuştur.

            F) Beş Barış Antlaşması

            1945-1949 döneminin Avrupa gelişmelerini kapamadan önce,  yine bu dönemde, yenilmiş olan beş devletle yapılmış olan barış  antlaşmalarından da kısaca söz etmek gerekir.

            1945-1948 arasındaki devrede Batılılarla Sovyetler arasında yapılan  çeşitli konferanslardan sonra, İİ'inci Dünya Savaşının yenilen devletlerinden  beşi ile 19 Şubat 1947 de barış antlaşmalarının imzası  mümkün olabilmiştir.

            Kendileriyle barış antlaşması yapılan devletler şunlar olmuştu:  İtalya, Romanya, Bulgaristan, Macaristan ve Finlandiya.

            İtalyan barış antlaşması ile İtalya, batıda Fransaya küçük bir  toprak bıraktı. İtalya-Avusturya sınırı eskisi gibi kabul edildi. Güney  Tirol ve Brenner Geçidi İtalya'nın elinde kaldı. Trieste bölgesi  Serbest Bölge haline getirildi. Lakin hem İtalya, hem de Yugoslavya  Trieste'ye göz koyduğundan, bu bölge iki devlet arasında anlaşmazlık  konusu oldu. Nihayet 1954 yılında Trieste, İtalya ile Yugoslavya  arasında taksim edildi. Barış antlaşması ile İtalya bütün sömürgelerini  kaybetti. Habeşistan tekrar bağımsız oldu. Trablusgarp da, Libya  adı ile 1951 Aralık ayında bağımsızlığını kazandı. İtalya, Sovyetler Birliği,  Yugoslavya, Yunanistan, Habeşistan ve Arnavutluğa, toplam olarak  360 milyon dolar tamirat borcu ödeyecekti. İtalya'nın ödeyeceği  tamirat borcunun, Habeşistan'a 25 milyon dolar olmasına karşılık,  Yugoslavyaya 125 milyon dolar olması, barış antlaşmalarının nasıl bir  kompromi olduğunu gösterir.

            Yine bu barış antlaşmaları ile Romanya Transilvanyayı yeniden  ele geçiriyordu. Buna karşılık Besarabya ile kuzey Bukovina'yı Sovyet  Rusyaya terkediyordu. Bulgaristan güney Dobruca'yı elinde tutmakla  beraber, Batı Trakyayı da kazanmak istemiş, lakin buna muvaffak  olamamıştı. Aynı şekilde, barış antlaşmalarının müzakerelerinde  Yunanistan da kuzey Epir'i ele geçirmek istemiş, o da muvaffak  olamamıştı. Çekoslovakya-Macaristan sınırında da, Çekoslovakya  lehine küçük bir değişiklik yapılmıştır.

            Yenilen devletler olan Romanya, Bulgaristan ve Macaristan Sovyet  Rusyaya, Çekoslovakyaya ve Yunanistan'a tamirat borcu ödeyeceklerdi.

            4

            Uzak Doğu Çatışmaları (1950-1954)

            Avrupa'da NATO'nun ve dolayısiyle Doğu ve Batı blokları arasında  dengenin kurulması üzerine, bu iki blok arasındaki çatışmalar ve  soğuk savaş gelişmeleri, Avrupa'dan Uzak Doğuya intikal etmiştir.  Daha doğrusu, Sovyetler, yayılma faaliyetlerini Uzak Doğuya intikal  ettirmişlerdir.

            Bunun iki sebebi vardır: Birincisi, şimdi Uzak Doğu'da kuvvetler  dengesinin, tıpkı 1945'te Avrupa'da olduğu gibi, Sovyetlerin fevkalade  lehine olması idi. Çünkü, Japonya'nın yenilmesinden sonra  meydana gelen kuvvet boşluğunu Komünist Çin doldurmuş ve böylece  milletlerarası komünizm Asya'da büyük bir ağırlığa sahip bulunmaktaydı.  Yalnız Asya'da Sovyet Rusya ile Komünist Çin'i rahatsız  eden iki husus vardı. Bunlardan biri, Amerika'nın güney Kore'de bulunması  diğeri de Fransa'nın da hala güney-doğu Asya'da, yani Hindiçin'inde  bulunması ve Amerika'nın da Fransa'yı desteklemesi idi.  Bunun içindir ki, 1950-54 arasında Uzak Doğu çatışmalarının iki temel  gelişmesi Kore Savaşı ile Hindiçini Savaşı olmuştur.

            Doğu-Batı çatışmalarının Uzak Doğuya intikal etmesinde, Sovyetler  için ikinci bir sebep de, Batılıların Uzak Doğu'da NATO gibi  herhangi bir ittifak sistemine sahip olmayışları idi. Böyle bir kollektif  ittifak sistemi olmayınca Sovyetlerin hesabına göre, Batılılar hep  birlikte karşı koyamıyacaklardı. Lakin bu hesap yanlış çıktı.

            A) Kore Savaşı

            1945 Mayısında Amerika ile Sovyet Rusya arasında yapılan bir  anlaşmaya göre, savaş bittikten sonra Kore, Birleşik Amerika, Sovyet  Rusya, İngiltere ve Çin'in ortak vesayeti altına konacaktı. 1945  Temmuzundaki Potsdam Konferansında da Sovyet Rusya Uzak Doğu  savaşına katılmaya karar verince, askeri harekat bakımından Kore  toprakları 38'inci enlem çizgisi ile ikiye ayrıldı ve bu çizginin kuzeyi  Sovyet, güneyi de Amerikan askeri harekat sahası olarak kabul edildi.  Fakat Sovyetler hemen Japonyaya savaş ilan edip Uzak Doğu  savaşına girmediler. Lakin ne zaman Amerika Hiroshima ve Nagasaki'ye  atom bombalarını attı, o zaman Sovyetler hemen Japonyaya  savaş ilan edip, askerlerini Kuzey Kore'ye soktular ve 38'inci enlem  çizgisine kadar ilerlediler.

            Böylece Kore, savaşın sonunda, kuzeyi Sovyet, güneyi Amerikan  işgali altında olmak üzere fiilen ikiye bölünmüş oluyordu. Bir  yandan Amerikan-Sovyet müzakereleri, öte yandan Birleşmiş Milletlerin  çabaları, bu iki Kore'nin birleşmesini sağlayamadı. Bunun üzerine  Amerika, 10 Mayıs 1948 de güney Kore'de seçimler düzenledi  ve bunun neticesinde de Syngman Rhee'nin başkanlığında Güney  Kore Cumhuriyeti kuruldu.

            Sovyetler de Kuzey Kore'de 1948 Ağustosunda kendilerine göre  bir seçim düzenlediler ve onlar da kuzeyde, 9 Eylül 1948 de Kore  Halk Cumhuriyeti'ni kurdular.

            Kore Asyanın stratejik bir bölgesiydi. Asyaya ayak basmak için  gayet avantajlı bir tramplen durumundaydı. Güney Kore'de ve Japonya'da  Amerikan Kuvvetlerinin bulunduğu gözönüne alınınca, Amerika'nın  stratejik bakımdan kuvvetli bir durumda olduğu açıktı. Sovyetler,  komünistler Çin'de duruma hakim oluncaya kadar bu duruma  tahammül gösterdiler. Fakat Çin 1949 sonunda komünist rejimin  idaresi altına girince, Sovyetlerin Asyadaki kuvvet pozisyonları iyice  güçlenmiş oluyordu. Sovyetlere göre, Amerikayı Asya kıtasından  atmak zamanı gelmişti. Hem bu yapıldığı takdirde, Amerikanın Japonyadan  da atılması kolaylaşabilirdi.

            İşte bu sebeplerden dolayı, Moskova'nın talimatı ile Kuzey Kore  kuvvetleri 25 Haziran 1950 sabahından itibaren Güney Kore'ye  karşı saldırıya geçti. Saldırının bütün sınır boyunca yapılması herşeyin  önceden planlandığını gösteriyordu.

            Bu açık saldırganlık karşısında Amerika Birleşmiş Milletleri  harekete geçirdi. Güvenlik Konseyi, Birleşmiş Milletler Antlaşması  hükümleri gereğince, Güney Kore'nin yardımına gönderilmek üzere,  çeşitli milletlerin askerlerinden meydana gelen, fakat esas yükü  Amerika'nın sırtlandığı bir Birleşmiş Milletler Kuvveti teşkil etti. Bu  kuvvetin komutanlığına Amerikalı general MacArthur getirildi.

            Türkiye Birleşmiş Milletler Kuvveti'ne bir tugaylık bir kuvvetle  katıldı. Milli Mücadeleden beri muharebe alanlarına girmemiş olan  Türk askeri, Kore Savaşında, gerçekten destan denebilecek kahramanlık  örnekleri vermiştir. Kore'de akan Türk kanı ve Türk kahramanlığı,  Türkiyenin 1951 yılında NATO'ya alınmasında çok mühim  bir rol oynamıştır.

            1950 Haziranında başlayan Kore savaşı, 1953 Temmuzunda Panmunjom  mütarekesinin imzası ile neticelenmiştir. Bu üç yıllık süre  içinde taraflardan hiç biri kesin bir üstünlük gösterip zafere gidememiştir.  Çünkü, 1950 Ekiminden itibaren Komünist Çin, gönüllü  adı altında gönderdiği silahlı kuvvetleri ile Kore Savaşına dahil olmuştur.  Bununla beraber, ne Sovyet Rusya ve Çin, ve ne de Amerika,  bu savaşı Kore'nin sınırlarının dışına taşırmamaya dikkat etmişlerdir.  Zira yanlış bir hareket bir genel savaşa gidebilirdi.

            Kore Savaşını sona erdirecek mütareke görüşmeleri, 1951 yılı  Temmuzunda başladı. Mütareke teklifi Kuzey Kore'den geldi. Mütareke  görüşmeleri iki yıl sürdü ve bu görüşmeler sırasında da çarpışmalar  devam etti. Nihayet, Sovyet lideri Stalin'in 1953 Martında  ölmesi ve içerdeki iktidar mücadelesi dolayısile, Sovyet Rusya mütarekeye  razı oldu ve mütareke anlaşması 27 Temmuz 1953 de Panmunjom'da  imzalandı. Gerek mütareke görüşmelerine, gerek mütarekenin  imzasına, "gönüllüler" adına Çin Halk Cumhuriyeti de katılmıştır.

            Panmunjom mütarekesi ile Kuzey ve Güney Kore arasındaki sınır  yine 38'inci enlem çizgisi oluyordu. Değişen bir şey yoktu. Fakat  Sovyetler de Amerikayı Kore'den çıkaramıyacaklarını anlamışlardı.

            B) Amerika'nın Uzak Doğu'da Yeni Tedbirleri

            Kore Savaşı Amerikaya, bu bölgeye ait politikasını yeniden düzenleme  ve Avrupada olduğu gibi, dünyanın bu bölgesinde de komünizmin  empeıyalizmine karşı bir takım savunma tedbirleri alma zorunluluğunu  gösterdi. Bilhassa Japonya ile münasebetlere şimdi yeni  bir şekil vermek gerekiyordu.

            Japonya 2 Eylül 1945 de teslim olduğundanberi Amerikanın işgali  altında bulunuyordu. Müttefikler adına işgal komutanı General  MacArthur idi. MacArthur daha ilk günden itibaren Japonyayı demokrasi  yoluna sokmak ve demokratik müesseseleri geliştirmek için  faaliyete geçmiş ve bunda da büyük bir başarı sağlamıştı. Ne var  ki, MacArthur Japonyayı otoriter bir şekilde idare etmekteydi. Ayrıca,  Japonyanın bu şekilde Amerikanın işgali altına düşmesi, milli  haysiyetine düşkün Japonların hoşnutsuzluğuna sebep olmaktan da  geri kalmadı. Beri yandan, Sovyetler ve Çin de, propagandaları ile  Japon halkını Amerika aleyhine kışkırtıyorlardı. Bütün bunların üstünde,  Kore Savaşı şimdi Uzak Doğuda bir de Çin tehlikesini ortaya  çıkarmıştı. Böyle bir karmaşık durumda Amerikanın Japonyaya ihtiyacı  vardı. Bu sebeple, Japonya ile münasebetleri yeni bir düzene  sokmak ve bunun için de ilk önce Japonya ile barış yapmak gerekirdi.

            Amerika, 20 Temmuz 1951 de, Japonyaya savaş ilan etmiş olan  52 devleti (Türkiye'de dahil), Japon barışını görüşmek üzere San  Francisco'da toplantıya çağırdı. Bunlar arasında Sovyet Rusya, Polonya  ve Çekoslovakya da vardı. Konferans 4-7 Eylül 1957 günlerinde  çalıştıktan sonra barış antlaşmasını hazırladı. Sovyet Rusya, Polonya  ve Çekoslovakya, bu çalışmaları kösteklemek için her türlü  çabayı harcadılarsa da, bir şey yapamadılar. Sonunda da barış antlaşmasını  imzalamayı reddettiler.

            Japonya ile barış antlaşması 8 Eylül 1951 de San Francisco'da  imzalandı. Bu barış ile Japonya, Kore, Formosa, Pescadores ve  Kuriles adaları ile Sakhalin adasının güney kısmı ve Spratly ve Paracels  adaları üzerindeki her türlü hak ve iddialarından vazgeçiyordu.  Japonya tamirat borcu ödeyecekti. Barış antlaşmasının yürürlüğe  girmesinden itibaren 90 gün içinde Japonya'daki işgal kuvvetleri  ülkeyi terkedeceklerdi.

            Bu son hükümle Amerika'nın Japonya'dan çekilmesi gerekiyordu.  Fakat Uzak Doğu'nun açıkladığımız durumu ve şartları karşısında  bunu yapmasına imkan yoktu ve bu kuvvetlerin Japonya'da kalması  zaruri idi. İşte Amerika bunu sağlamak için aynı gün, yani 8  Eylül 1951 günü, Japonya ile bir Güvenlik Antlaşması imzaladı. Buna  göre, "Uzak Doğu'da milletlerarası barış ve güvenliğin korunması  için", Japonya, Amerikaya, topraklarında kara, deniz ve hava  kuvvetleri bulundurmak hakkını tanıyordu. Taraflar, şartlar müsait  olduğu takdirde, bu antlaşmayı sona erdirebileceklerdi.

            Amerika'nın Japonya ile barış yapmak istemesi, İİ'inci Dünya Savaşı  sırasında Japonya'nın işgaline uğramış olan Filipinleri endişelendirdi.  Bu sebeple, Amerika 31 Ağustos 1951 de Filipinler Cumhuriyeti  ile, Karşılıklı Savunma Antlaşması adını alan bir ittifak imzaladı.  Bu ittifak, Pasifik bölgesinde bir saldırı halini öngörmekteydi.

            Amerika'nın Japonya ile barış imzalaması ve Japon emperyalizminin  tekrar canlanması tehlikesi ve ihtimali sadece Filipinler için  değil, aynı zamanda Avustralya ve Yeni Zelanda için de söz konusu  idi. Bu iki devlet bu endişelerini Amerikaya bildirmekten geri kalmadılar.  Amerika bu iki devletin de endişesini gidermek için, 1 Eylül  1951 de bu iki devletle de bir Güvenlik Antlaşması imzaladı. Üç  devletin ingilizce isimlerinin baş harflerini alarak (Australia, New  Zealand, United States) ANZUS Paktı adını alan bu ittifaka göre,  üç devlet, Pasifik bölgesinde bir saldırıya uğramaları halinde birbirlerine  yardım edeceklerdi. Antlaşmada Japonya'nın adı zikredilmediği  için, bu anlaşma sadece Japonya'dan değil, herhangi bir  devletten, mesela Çin'den gelen bir saldırı halinde de tatbik  edilebilecekti.

            Japonya 28 Nisan 1952 de Milliyetçi Çin ile ve 9 Haziran 1951  de de Hindistan ile barış antlaşması imzalıyarak, Uzak Doğu politikasındaki  yerini almıştır.

            Kore mütarekesinin yapılması Amerikayı Kore ile de aynı şekilde  bir ittifak imzalamaya götürdü. Çünkü, mütareke anlaşmasına  göre, Kore topraklarındaki bütün yabancı kuvvetler 90 gün içinde  geri çekilecekti. Bu sebeple, Birleşik Amerika, 1 Ekim 1953 de,  Pasifikteki ülkelerine bir saldırı halini öngören ve Güney Kore'de  asker bulundurma hakkını veren bir ittifak antlaşması imzaladı.

            C) Hindiçini Savaşı

            İİ'inci Dünya Savaşından sonra nasıl İngiltere tekrar Orta Doğuya  yerleşmek istemişse, Fransa da Hindiçini'deki sömürge düzenini tekrar  sürdürmek istedi. Halbuki, Orta Doğu gibi, güney-doğu Asya'da  da şartlar çok değişmişti. Savaş sırasında bu topraklar Japonya'nın  işgaline uğramıştı. Japonya, buralarda Fransa'nın izlerini silmek için  sarı ırk milliyetçiliğini ve buralar halkının bağımsızlık duygularını her  vasıta ile tahrik etmişti. Kaldı ki, Müttefikler de savaş sırasındaki  demeçlerinde, sömürgelere bağımsızlık vaadini ifade eden şeyler  söylemişlerdi. Mesela bunlardan, Amerika Cumhurbaşkanı Rossevelt  ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill arasında yapılan bir toplantıdan  sonra yayınlanan 14 Ağustos 1941 tarihli Atlantik Demeci'nde  bütün milletlerin, kendi seçtikleri idare altında yaşayacakları  belirtilmişti.

            Bu sebeple, Fransa savaştan sonra Hindiçini'deki sömürgelerine  (Vietnam, Laos, Tayland ve Kamboçya) tekrar yerleşerek eski  düzeni kurmaya kalkınca, Fransaya karşı bağımsızlık ayaklanmaları  başladı. Vietnam'ın kuzey bölgelerinde bu bağımsızlık hareketini  Ho Chi-minh liderliğindeki komünistler yürütmekteydi. Ho Chi-minh,  Japonya savaştan çekilir çekilmez, Kuzey Vietnam'da Vietnam Demokratik  Cumhuriyeti'ni ilan etti. Fransa bunu kabul etmediği gibi,  Vietnam, Laos ve Kamboçya (bugünkü Kampuchea)yı içine alan bir  Hindiçini Federasyonu kurmak istedi ise de, bu tasarısını yürütemedi.  Bilhassa, Ho Chi-minh liderliğindeki Vier-Minh kuvvetleri başına  dert oldu. Bundan sonra Fransa ile Viet-Minh arasında çetin bir mücadele  başladı. Zira, 1950 yılından itibaren Viet-minh'in arkasında  Çin de yer almaktaydı.

            Bu mücadele devam ederken Kore Savaşı patlak verdi. Sovyet  Rusya ile Çin, esas itibariyle Kore savaşı ile uğraştıklarından,  Viet-Minh'in mücadelesi ikinci planda kaldı. Fakat Kore Savaşı 1953  Temmuzunda sona erince, Moskova ve Pekin yardımlarını bu kere Ho  Chi-minh'e daha yoğun aktarmaya başladılar. Dolayısile, Kore savaşı  sırasmda bir nebze tavsamış görünen Hindiçini savaşı, 1953  yazından itibaren yeniden şiddetlendi.

            Bu savaşların şiddetlenmesi, 1954 yılında Hindiçini meselesini  Doğu ve Batı blokları arasında ciddi bir buhran haline getirdi. Bunun  üzerine, Birleşik Amerika, Fransa, Sovyet Rusya, Çin Halk Cumhuriyeti  ve İngiltere'nin katılması ile 1954 Nisanında Cenevre'de bir  konferans toplandı. Bu konferans toplandığı sırada Viet-Minh bütün  kuzey Vietnam'a hakim olmuş bulunuyordu.

            Cenevre Konferansı, 20 Temmuz 1954 de, Hindiçini yarımadasında  bir mütareke sağlayan bir anlaşmanın imzası ile kapandı.  Bu anlaşma ile Fransa, Vietnam, Laos ve Kamboçya'dan tamamen  çekilerek bu ülkeler bağımsız olmaktaydılar. Lakin, Vietnam 17'inci  enlemden itibaren ikiye bölündü ve kuzeyi Ho Chin-minh ve Viet-Minh'e  bırakıldı. Güneyde ise ayrı bir Vietnam devleti kurulmaktaydı. Almanya  ve Kore'den sonra Vietnam da ikiye bölünmüş olmaktaydı.

            Fransa'nın çekilmesinden sonra Güney Vietnam Amerika'nın kanadı  altına sığınacak ve bu da 1960'lardan itibaren Amerikayı Vietnam'da  bir maceraya sürükleyecektir.

            C) SEATO'nun Kuruluşu

            Vietnam Savaşı Amerikayı, Kore Savaşından sonra almaya başladığı  savunma tedbirlerini daha da kuvvetlendirmeye sevketti. Bu  savaş, güney-doğu Asya'nın karşı karşıya bulunduğu tehlikeyi açıkça  gösterdiği gibi, bölgenin stratejik ehemmiyetini de arttırmıştı. Bu  bölge komünizmin kontrolu altına düştüğü takdirde, Sovyet Rusya  ve Çin Singapore ve Malacca Boğazına da hakim duruma geçerlerdi  ki, bu da Pasifiğin savunması açısından büyük mahzurlar  ortaya çıkarırdı.

            Amerika'nın bu bölgeyi korumak istikametinde attığı ilk adım,  şimdi tam bağımsızlıklarını kazanmış bulunan Tayland, Laos, Kamboçya  ve Güney Vietnam'a askeri ve ekonomik yardımlarını arttırmak oldu.

            İkinci adım, SEATO veya Manilla Paktı denen Güney-Doğu Asya  Antlaşma Teşkilatı (South East Asia Treaty Organization)nın kurulmasıdır.  Bu kollektif savunma sistemi, 8 Eylül 1954 de, Amerika  İngiltere ve Fransa ile, Uzak Doğu ülkelerinden Yeni Zelanda, Avustralya,  Filipinler, Tayland ile Pakistan'ın katılması ile kurulmuştur. İttifakın  sorumluluk alanı, imzalayan ülkelerin Asya toprakları ile 21'inci  enlemin güneyinde kalan Güney Batı Pasifik bölgesi idi ki İngiltere'nin  Singapore'daki deniz üssü de bu savunma alanı içine bu  suretle girmiş oluyordu.

            SEATO'nun imzası ile Amerika Sovyet Rusya ve müttefiki Çin  etrafında, Avrupa'nın Atlantik kıyılarından Pasifiğe kadar uzanan  bir ittffaklar çemberi meydana getirmiş oluyordu. Zira, bu arada 1952  yılında Türkiye ile Yunanistan da NATO'ya katılmışlardı. Arada bir  Yugoslavya kalmıştı, fakat 9 Ağustos 1954 de Türkiye, Yunanistan  ve Yugoslavya arasında da Balkan İttifakı imzalanarak bu boşluk  da kapatılmıştı.

            Batılılar bununla da yetinmediler, Avrupa'da NATO'yu kuvvetlendirmek  için ek tedbirler aldılar. Amerika, İngiltere ve Fransa, 23  Ekim 1954 de Federal Almanya ile imzaladıkları antaşmalarla Almanya'daki  işgal statüsüne son verdiler ve Batı Almanya bu şekilde tam  egemenliğine kavuştu. Yalnız, Batı Almanya'nın savunmasını sağlamak  amacı ile bu üç devlet bu ülkede asker bulundurmak hakkını  elde ediyorlardı.

            Bu anlaşmaların yapıldığı aynı gün, yani yine 23 Ekim 1954 de,  NATO Konseyi de Batı Almanya'yı NATO'ya katılmaya davet etti.  Gerekli işlemler tamamlandıktan sonra, Batı Almanya 5 Mayıs 1955'ten  itibaren NATO'nun 15'inci üyesi oldu.

            Şimdi Uzak Doğu'da da bir tek boşluk kalmıştı. Amerika bu boşluğu  da kapatmak için, 2 Aralık 1955 de Milliyetçi Çin (Formosa)  hükümeti ile de bir ittifak imzaladı. SEATO antlaşması gibi, bu ittifakın  da süresi yoktu.

            Bu arada şunu da belirtelim ki, Almanya'nın NATO'ya katılması  üzerine Sovyet Rusya da kendi uydularını etrafına toplayarak Varşova  Paktı dediğimiz Varşova Güvenlik Paktı'nı kurdu. Bu ittifak  Sovyet Rusya, Arnavutluk, Bulgaristan, Doğu Almanya, Polonya, Romanya  ve Çekoslovakya arasında 20 yıl için imzalanmıştı. Antlaşmanın  giriş kısmında, ittifakın sebebi olarak, Batı Almanya'nın NATO'ya  girişinin, "yeni bir savaş tehlikesini arttırdığı ve barışsever devletlerin  milli güvenlikleri için bir tehdit teşkil ettiği" belirtilmekteydi.

            5

            Sosyalist Blokta Sarsıntılar

            Sovyet diktatörü ve 1924 yılındanberi Rusya'nın dizginlerini elinde  tutan Jozef Vissarionoviç Stalin 74 yaşında iken 5 Mart 1953 günü  Moskova'da öldü. Stalin'in ölümü ile Sovyet Rusya'da dört yıl  sürecek olan bir iktidar mücadelesi başladı. Stalin'in ölümü ve iktidar  mücadelesi, Sosyalist ülkelerde hem komünist rejimlere karşı  ve hem de Moskova'ya karşı ayaklanmaların ve patlamaların ortaya  çıkmasına sebep oldu. Blok içindeki bu sarsıntılar, gerek Blok-içi  münasebetlere ve gerek Sovyet Rusya'nın dış politikasına da tesir  etmiştir. Bu gelişmeler neticesi, her iki alanda da bazı yumuşamaların  meydana geldiği bir gerçektir.

            A) Sovyet Rusyada İktidar Mücadelesi

            Stalin'in ölümünün ertesi günü, yani 6 Mart 1953 günü, yayınlanan  bir bildiri, Georgi MaJenkov'un Başbakan ve Beria, Molotov,  Bulganin ve Kaganoviç'in de Başbakan Yardımcıları olduğunu açıklıyordu.  Böylece Stalin'in yerine göz koyanlar, hemen bir iktidar  mücadelesi içine girmemişler, adeta geçici bir anlaşma ile Kollektif  Liderlik denen toplu idareyi tercih etmişlerdi. Fakat mücadele, Stalin'in  9 Martta yapılan cenaze töreninden sonraki günlerde ve önce alttan,  sonra da açık bir şekilde başlayacaktır.

            Georgi Malenkov, daha Stalin'in sağlığında onun halefi olarak  bilindiğinden, Başbakanlığa gelmesi süpriz yaratmadı. Lavrenti Beria  ise, Stalin'in İçişleri Bakanı olarak yıllarca Sovyet gizli polis teşkilatını  idare etmiş ve bu teşkilatı, Partinin hizmetinde iyi kullanmıştı.  StaIin'in haieti olarak odı geçenlerden biri de o idi. Vyaçeslav Molotov  ise, 1939-1949 yılları arasında Sovyet Dışişleri Bakanlığı yapmış ve  savaştan sonra Sovyetlerin emperyalist politikasının yürütülmesinde  Stalin'in sağ kolu haline gelmişti. Fakat 1949 da Dışişleri Bakanlığından  alınmıştı. Şimdi Stalin'in ölümü ile tekrar ön plana geçiyordu.  Nikolay Bulganin de orduda siyasal komiserlik yapmış, Mareşal rütbesine  sahip bir sivildi. Şimdi onun da hem Başbakan Yardımcısı ve  hem Savunma Bakanı olması, Stalin'in yerinde onun da iddiasının  olduğunu gösteriyordu. Lazar Kagonoviç'e gelince, o da Stalin'in  yakın adamlarından biri olarak bilinmekteydi.

            Yine aynı bildiride, Moskova Komünist Partisi Genel Sekreteri  Nikita Sergeyeviç Kruşçev adında birinin de, Parti Merkez Komitesi  üyeliğine getirildiği açıklanıyordu. İşte iktidar mücadelesini kazanan  adam bu olacaktır.

            Malenkov Başbakan olduğu zaman, aynı zamanda Parti Sekreterliği  görevini de üzerinde tutuyordu. 14 Martta ise, Malenkov'un  Parti Sekreterliğinden çekildiği ve sadece Başbakanlık görevi ile yetineceği  açıklandı. Kruşçev de, bir adım daha ileri giderek, Merkez  Komitesi üyeliğinden Parti Sekreterleri arasına girdi.

            10 Temmuz 1953 günü yayınlanan bir başka bildiri ile de Başbakan  Yardımcısı ve İçişleri Bakanı Beria'nın, "devlet aleyhtarı faaliyetleri"  ve "yabancı sermaye hesabına Sovyet Devletine tevcih ettiği  sabotajlar" sebebiyle her iki görevinden de azledildiği bildirildi.  Gerçek şu idi ki, Beria, elinde tuttuğu gizli polis teşkilatına dayanarak  diğer arkadaşlarını tasfiye edip kendisi iktidarı ele geçirmek istemişti.  Beria mahkemeye verilerek idama mahkum oldu ve resmi  bildirilere göre de 1953 Aralık ayında idam edildi. Halbuki, Beria'nın  daha 26 Haziran günü Kremlin'de yine kendi arkadaşları tarafından  "temizlenmiş" olduğuna dair iddialar vardır.

            Beria'nın "temizlenmesinden" sonra, Kruşçev bir adım daha atarak  1953 Eylülünde Sovyetler Birliği Komünist Partisinin Birinci Sekreteri  (bugünkü Genel Sekreterlik) oldu. Bu, Parti'nin Kruşçev'in  eline geçmesi demekti.

            1955 Şubatında Malenkov'un "kendi isteğile" Başbakanlıktan ayrıldığı  görüldü. Yerine Mareşal Bulganin Başbakan oldu. Kruşçev,  Malenkov'u da bertaraf etmiş ve zayıf bir kişi olan Bulganin'i  Başbakanlığa getirmeyi başarmıştı.

            Malenkov'un Başbakanlıktan ayrılmasından sonra Savunma Bakanlığına,  İİ'inci Dünya Savaşında Sovyetlerin en başarılı komutanlarından  Mareşal Jukov getirilmişti. Savaştan sonra Jukov'un yıldızı çok  parlayınca, Stalin korkmuş ve onu geri plana itmişti. Bir daha Jukov'un  adı işitilmez olmuştu. Fakat Jukov Silahlı Kuvvetler tarafından  sevilirdi. Şimdi Kruşçev Jukov'u Savunma Bakanı yaparken, silahlı  kuvvetlerin desteğile, diğer rakiplerini tasfiyeyi düşünmekteydi.  Nitekim, Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 29 Haziran 1957 günü  yapılan toplantısında "Stalinist Grup", "Parti aleyhtarı grup" adını  verdiği Molotov, Malenkov ve Kaganoviç'i hem bakanlık görevlerinden  ve hem de Partideki görevlerinden azlettirmeye muvaffak oldu.

            Kruşçev'in önünde şimdi iki engel kalmıştı: Kendilerine dayanarak  öbürlerini temizlemeye muvaffak olduğu Mareşal Jukov ve Mareşal  Bulganin. Bu ikisinin tasfiyesi de fazla sürmedi. Mareşal Jukov,  1957 Kasım ayında, Arnavutluk ve Yugoslavyayı ziyaret etmekte olduğu  bir sırada, Savunma Bakanlığından alındı ve yerine Mareşal Rodion  Malinosky getirildi.

            1958 Martında da Bulganin Başbakanlıktan çekildi ve Kruşçev,  Parti Birinci Sekreterliği ile beraber Başbakanlığı da üzerine aldı.

            Kruşçev'in iktidarı 14 Ekim 1964 tarihine kadar devam edecektir.  Bu tarihte, kendisinin ön plana çıkardığı Leonid Brejnev ve Aleksey  Kosigin tarafından iktidardan düşürülecektir.

            B) Çekoslovakyada Pilsen Ayaklanması

            Stalin'in cenaze töreninde Çekoslovakya'yı, Komünist Partisi Lideri  ve 1948 Şubat darbesinin kahramanı, Klement Gottwald temsil  etmişti. Fakat cenaze töreninde soğuk aldığı için pnömoni oldu ve  Prag'a dönünce, Stalin'den altı gün sonra, 14 Mart 1953 de öldü.  Bunun üzerine, Malenkov'un yakın adamı ve liberallerden Antonin  Zapoiocky Cumhurbaşkanı oldu. Viliam Siroky Başbakan ve Antonin  Novotny de Komünist Partisi lideri seçildi. Novotny, 49 yaşında olmakla  beraber Parti'nin, en eskilerindendi ve komünist dünyasının  "Bolşevik"lerinden yani en bağnaz komünistlerindendi.

            Bu "Troika"nın kollektif idaresi başladığı sırada, Çekoslovak    ekonomisi çok kötü bir durumdaydı. Enflasyon gittikçe artarken, aşırı  endüstrileşmenin neticesi olarak, tarım üretimi ve tüketim endüstrisinin  üretimi de azalmaktaydı. Tabiatile bu durumda fiyatlar da  hızla yükselmekteydi. O kadar ki, karaborsada tüketim maddelerinin  fiyatı, resmi fiyata nisbetle iki mislinden beş misline çıkmıştı.

            Hükümet enflasyonu frenlemek amacı ile bir para operasyonuna  başvurdu. Çekoslovak parası "Kuron"ları, yenisi ile değiştirme  yoluna gitti. Bu yapılırken 50 eski Kuron yerine sadece 1 Kuron  veriliyordu. Yani halkın elindeki tasarruflar birdenbire azalıyordu. Halk     -  ve işçiler çok zarar etti. Vakıa, hükümet enflasyonu önlemek için,  halkın satın alma gücünü düşürmekteydi. Lakin bu tedbir büyük tepki  ile karşılandı.

            Para reformu 30 Mayıs 1953 tarihli bir kararname ile yapılmıştı.  Fakat, yeni hükümetten ekonomik şartların daha iyiye götürülmesini  beklerken böyle bir durumla karşılaşınca, 1 Hazirandan itibaren ortalık  karıştı. 1 Haziran sabahı Pilsen'deki Lenin fabrikalarında (eski  adı ile Skoda fabrikaları) çalışan 5000 işçi sokaklara döküldü ve  gösterilere başladı. Bunun arkasından, Ostrava'daki Çelik fabrikaları  işçileri ile Prag'daki makina endüstrisi işçileri de gösterilere  başladı. Fakat esas ayaklanma Pilsen'de idi. Pilsen'de işçiler belediye  binasını basarak yağma ettiler. Ellerine geçirdikleri hoparlörlerle  "hür seçim istiyoruz" diye bağırıyorlardı. Göstericiler, Stalin ve  Gottwald'ın resimlerini ayaklar altında parçaladılar. Ellerine geçirdikleri  Rus bayraklarını paramparça ettiler. Güvenliği sağlamakla görevli  milis kuvvetleri, göstericileri dağıtacakları yerde, onlarla bir oldular.       '

            İşçilerin bu ayaklanması devam ederken, yaz aylarında da köylüler  kollektif çiftçilere hücum edip toprakları kendi aralarında paylaşmaya  başladılar.

            Bu ayaklanmalar, Çekoslovak Komünist Partisi içinde görüş ayrılıklarına  sebep oldu. Cumhurbaşkanı Zapotocky, rejimin biraz gevşetilmesi  ve liberal tedbirlerin alınması taraftarı idi. Lakin Komünist  Partisi lideri Novotny tamamen sertlik taraftarı bulunuyordu. Novotny  sırtını Moskova'ya dayadı ve 1954 Nisanında çok gizli olarak yapılan  Politbüro toplantısına Kruşçev bizzat katıldı ve Novotny'yi destekledi.  Novotny de sertlik tedbirleri ile ülkedeki kaynaşmaları bastırmaya  muvaffak oldu.

            C) Doğu Berlin Ayaklanması

            1953 baharında ekonomik şartlar Doğu Almanya'da da kötüleşmekte  idi. Yiyecek maddeleri karneye bağlandığı halde, hükümet  gereken yiyeceği karne ile veremiyecek duruma geldi. Bunun üzerine  Doğu Almanya'nın Komünist Partisi lideri Walter Ulbricht, Sovyet  Rusyaya başvurup yardım istedi. Sovyetler bu isteğe menfi cevap  vermekle birlikte, sosyalistleştirme kampanyasını yavaşlatmasını ve  halkın üzerindeki siyasi baskıların hafifletilmesini tavsiye ettiler. Lakin  Ulbricht, 28 Mayısta yayınladığı bir kararname ile, üretimi arttırmak  için, çalışma şartlarını daha da ağırlaştırdı. Ulbricht'in bu  tutumu, Moskova'daki kollektif liderlikten de cesaret alan, Doğu Alman  Komünist Partisi içindeki liberallerin Ulbricht'e karşı çıkmasına  sebep oldu.

            Fakat Doğu Alman halkı komünizmden kurtulmak için her gün  yüzlerce insan Batı Berlin'e kaçıyordu. Bir yandan Stalin'in ölümü,  öte yandan Komünist Partisi içindeki görüş ayrılıklarından cesaret  alan Doğu Berlin'deki işçiler 16 Haziran sabahı ayaklandılar. Başlangıçta  bir kaç yüz kişi olan bu inşaat işçilerine, bir kaç saat içinde  katılmalar oldu ve geniş bir ayaklanma haline gelen gösteriler  o gün bütün Doğu Berlin'e yayıldı. İşçiler, çalışma şartlarının  hafifletilmesini ve fiyatların düşürülmesi yanında, hükümetin istifasını ve  gizli ve serbest seçim istiyorlardı.

            17 Haziran sabahından itibaran durum daha da kötüleşti. O  günün sabahından itibaren Doğu Berlin'in kenar mahallelerinde toplanan  kalabalık şehrin merkezine doğru yürümeye başladı. Genel  grev ilan edilmişti. Binlerce insan şehrin merkezindeki hükümet binasına  saldırdı. Meşhur Brandenburg Kapısı üzerindeki kızıl bayrak  indirilerek yakıldı.

            Bu durum karşısında şehirde bulunan iki Sovyet zırhlı tümeni  harekete geçti. Halk taş ve sopalarla Sovyet tanklarına karşı koydu.  Tanklar halkın üzerine ateş açtı. Lakin 17 Haziran akşamı saat 19.00  sıralarında Sovyet kuvvetleri şehre hakim olmuşlar ve ayaklanmaları  bastırmışlardı.

            Doğu Berlin ayaklanması sırasında Doğu Almanya'nın diğer şehirlerinde  de ayaklanmalar çıkmıştı. Leipzig'de işçiler genel greve  gittiler ve hapishaneyi işgal ettiler. Rostock, Dresden ve Jena gibi  diğer büyük şehirlerde de aynı şekilde hadiseler oldu. Fakat bu ayaklanmalar  da Sovyet kuvvetleri tarafından bastırıldı.

            Ç) 20'inci Kongre

            Stalin'in ölümü Sovyet Rusya'nın tarihinde bir dönemi kapatıp  yeni bir dönemi açmıştır. Stalin 1924'ten 1953'e kadar 29 yıl boyunca  Sovyet Rusya'nın kaderine hakim olmuş ve gerek Sovyet dış politikasına,  gerek Sovyet sistemine kendi damgasını vurmuştur. Bir  halde ki, Marksizm ve Leninizm'den sonra bir de Stalinizm ortaya  çıkmıştır. Stalinizm, esasında, Marksizm ve Leninizm gibi gerçek  anlamda bir doktrin veya Marksizmin yeni bir yorumu olmaktan ziyade,  komünizmin bir tatbik şekli olmuştur ki, bu şeklin temel unsurunu  da Stalin'in kişisel diktatörlüğü teşkil etmiştir.

            Stalin'den sonrakilerin hiç biri kişisel diktatörlüklerini kurma yetenek  ve gücüne sahip olmadıkları için, önce kollektif liderlik kavramını  ortaya atmışlar, ondan sonra da iktidar mücadelesine girişmişlerdir.  Bu mücadelede Kruşçev galip çıkmıştır. Fakat bir başkası  da çıkabilirdi. Ne var ki, bu oldukça uzun süren iktidar mücadelesi,  Stalin'in yakın çalışma arkadaşları ile, yine Stalin devrinin önde gelen  isimlerinden pek çoğunu sahneden silmişti. Şimdi yeni liderin ve  ekibinin kendisini kabul ettirme meselesi ortaya çıkıyordu. Halbuki  bir "Stalin Putu" mevcut olduğu sürece, bu iş kolay olmazdı. O halde  önce bu "Put"un yıkılması gerekirdi. İşte Sovyetler Birliği Komünist  Partisi'nin 20 Kongresinin görevi bu oldu. "Put" yıkıldıktan sonra,  Sovyet Rusya'nın iç ve dış politikasının tatbikatında da bir takım  değişiklik yapmak kolaylaşmıştır.

            Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin kongreleri umumiyetle dört  veya beş yılda bir yapılırdı. 19'uncu Kongre 1952 Ekiminde yapılmıştı.  20'inci Kongre ise 14-25 Şubat 1956 günlerinde yapıldı. Kongre'nin en  mühim hadisesi, Kruşçev'in 25 Şubat 1956 günü bir gizli oturumda  yaptığı konuşma olmuştur. Gizli oturuma sadece Parti delegeleri  alınmış, yabancı komünist partilerinin temsilcileri alınmamıştır.

            Kruşçev bu uzun konuşmasında Stalin'i yerden yere vurmuş,  politikasını hatalarla dolu olarak göstermiştir. Stalin'in yaptığı  işkenceleri, zulmü ve rakiplerini bertaraf etmek için nasıl adam  öldürttüğünü uzun uzun anlatmıştır. Stalin idaresinin kötülüklerini ve  ülkeye ve Parti'ye yaptığı zararları anlatmıştır. Stalin'in sadece kişisel  diktatörlük kurmuş olduğunu ve bir "kişiye tapma" (Cult of the Individual,  Personnality Cult) yarattığını söylemiştir.

            Kruşçev konuşmasında Stalin'in yaptıklarını anlatırken, delegeler  zaman zaman Stalin aleyhine gösteriler yapmışlar ve tepkiler göstermişler  ve konuşmanın sonunda da Kruşçev'i ayakta uzun uzun  alkışlamışlardır. Bununla beraber, Stalin aleyhtarlığı kamu oyuna,  basın ve yayın organları tarafından yavaş yavaş yayılmaya çalışılmıştır.

            20'inci Kongre'nin getirdiği yeniliklerden biri de, milletlerarası  münasebetlerde "Barış İçinde Birarada Yaşama" (Peaceful Co-existence  -Coexistence Pacifique) prensibinin kabulüdür. Esasında bu  prensip 20'inci Kongre'nin bir icadı değildir. Daha önce, 1954 Temmuzunda  Hindiçini meselesi için Cenevre'de yapılan konferanstan dönen  Çin Başbakanı Chou En-lai, Yeni Delhi'de Hindistan Başbakanı  Nehru ile görüşmelerde bulunmuş ve iki başbakan, iki ülke arasındaki  münasebetlere Beş Prensip'in (Panch Shela) hakim olmasına  karar vermişlerdir. Bu Beş Prensip şöyle idi: Birbirlerinin toprak bütünlüğü  ve egemenliklerine karşılıklı saygı, Saldırmazlık, Birbirlerinin  içişlerine karışmama, Eşitlik ve karşılıklı fayda ve barış içinde birarada  yaşama.

            Barış içinde birarada yaşama politikası, Stalin'in sertlik politikasından  milletlerarası politikada bir yumuşamaya doğru gidişin bir  işaretini taşımaktaydı. Kruşçev'i böyle bir politikaya iten en mühim  sebep, ekonomiktir. Sovyet Rusya'nın ekonomik kalkınması hızlandırma  arzusudur. Zira devamlı bir savaş psikozu, çabaların ekonomik  kalkınmaya yönelmesini önleyecekti. Halbuki Sovyet komünizmi  ekonomik refahı gerçekleştirmedeki üstünlüğünü göstermek  zorunda idi. Sovyet komünizminin ekonomik üstünlüğü gerçekleşecek  olursa, bu diğer ülkelere de tesir edebilirdi. Dolayısiyle, barış  politikasında Sovyet Rusya'nın menfaati vardı.

            1961 Ekimindeki 22'inci Kongre'de taktik ve stratejileri daha ayrıntılı  bir şekilde geliştirilen ve daha muhtevafı hale getirilen Barış  İçinde Birarada Yaşama politikası, ister istemez Marksizm-Leninizm'e  ters düşmekteydi. Bir defa Doktrine göre, Kapitalizm ile Sosyalazmin  birarada yaşaması mümkün değildi. Çünkü Sosyalizmin varlığı Kapitalizmi  ortadan kaldırmak içindi. Kapitalizm var oldukça Sosyalizmin  varlığı tehlikede idi.

            İkincisi, Marksiz-Leninizme göre, Kapitalizm var olduğu sürece  savaşlar kaçınılmazdı. Barış, ancak kapitalizm ortadan kalktığı zaman  mümkün olabilirdi.

            Şimdi Sovyet Rusya bu yeni politikası ile, Marksizm-Leninizm'in  bu iki temel kavramından vaz mı geçiyordu? Şüphesiz ki hayır. Esasında  bu politika, Kruşçev'in milletlerarası komünizm hareketi için  benimsemiş olduğu bir takım yeni taktiklerdir başka bir şey değildi.  22'inci Kongre'de kabul edilen Parti Programında şöyle deniyordu:  "Barış İçinde birarada yaşama, sosyalizm ile kapitalizm arasında...  sınıf mücadelesinin özel bir şeklini teşkil etmektedir." Kruşçev de  Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 21 Haziran 1963 günlü toplantısında  yaptığı konuşmada, meseleye daha fazla açıklık getirmiş ve  şöyle demiştir: "Farklı sosyal sistemlere sahip devletler arasındaki  barış içinde birarada yaşama, milletlerarası plandaki sınıf mücadelesinin  gevşetilmesi demek değildir. Sınıf mücadelesi devam ederken,  ideoloji alanında barış içinde birarada yaşama imkansızdır. Kim  ki ideolojik barış içinde birarada yaşamaya taraftar olur, o sosyalizme  ihanet ediyor demektir, komünizme ihanet ediyor demektir."

            Daha ilerde göreceğimiz gibi, Sovyetlerin barış içinde birarada  yaşama politikası va bununla ilgili olarak Marksizm-Leninizme getirdikleri  yeni yorumlar, Çin Komünist Partisi'nin sert tenkitlerine, hedef  olacaktır.

            20'inci Kongre'nin getirdiği bir üçüncü yenilik de, sosyalizmi  gerçekleştirmede farklı ve çeşitli yolların varlığının kabul edilmesidir.  Bu görüş Yugoslavya ile ilgili olarak ortaya atılmıştır. Kruşçev,  Yugoslavya'nın Kominform'dan çıkmasında da Stalin'in hatası olduğunu  söylemiş ve bu vesile ile sosyalizme ulaşmada farklı yolların olabileceği  kabul edilmiştir. Tabiatile bu ideolojik değişiklikte, bir yandan  Yugoslavya ile münasebetleri düzeltmek arzusunun, diğer yanda  da bilhassa Batı sömürgelerindeki milliyetçi hareketlere ve diğer  sosyalist hareketlere şirin görünme gayretinin rol oynadığından şüphe  yoktur.

            Lakin Stalin Putu'nun devrilmesi, Stalin'in kötülenmesi ve sosyalizm  için farklı yollar kavramları, diğer ülkelerden önce, Polonya  ve Macaristan gibi uyduları harekete geçirdi. 20'inci Kongre'nin hemen  arkasından Polonya ve Macaristan ayaklanmaları patlak verdi.

            D) Polonyada Poznan Ayaklanması

            Stalin'in ölümü ilk mühim tesirini Polonya üzerinde gösterdi.  Polonyalılar geleneksel olarak milliyetçi ve dinlerine bağlı bir milletti.  20'inci yüzyılda Polonyalıların en büyük korkusu Almanlardı. Fakat  savaştan sonra Stalin'in Polonya'da kurduğu komünist rejimin baskısı  çok daha ağır oldu. Bu sebeple Stalin'in ölümüne en fazla sevinenler  Polonyalılardı.

            Stalin öldüğünde Polonya Komünist Partisi'nin başında Bierut  bulunuyordu. Bierut Stalin'in adamı ve Stalin gibi bir diktatördü. Buna  rağmen, Stalin'in ölümü üzerine Parti içindeki ılımlılar hemen harekete  geçtiler. 1954 Martında yapılan Parti Kongresinde, Bierut'un  diktatörlüğü sona erdirilerek, kollektif liderlik başlatıldı. Devlet  Başkanlığına ılımlılardan Zawadski ve Başbakanlığa da Cyrankiewicz  getirildi.

            Bu yumuşama ve liberalleşme havası 1954 de devam etti. 1954  Aralık ayında gizli polis teşkilatı lağvedildi. Yine aynı yıl sonlarında  binlerce siyasi mahkum serbest bırakıldı.

            Bu siyasi yumuşamaya paralel olarak ekonomik tedbirler de  alındı. 1953 Ekiminde Merkez Komitesi'nin aldığı bir kararla, endüstri  yatırımlarına milli gelirin % 25'i ayrılmış iken, bu nisbet % 19-20  ye indirildi ve yine tüketici fiyatlarında da indirim yapıldı.

            Bierut 1956 Martında yani 20'inci Kongre'den biraz sonra öldü. Bierut'un  ölümü, Sovyet aleyhtarlığının birdenbire canlanmasına sebep  oldu. Bu atmosfer içinde 20 Mart 1956 günü Komünist Partisi Merkez  Komitesi toplandı. Toplantıya bizzat Kruşçev de katıldı. Kruşcev  şimdi, kendisinin açmış olduğu çığır neticesinde Polonya'nın kontrolunu  kaybetmekten korkuyordu. Bu sebeple 20'inci Kongre'de söyledikleri  ile tam bir çelişki içinde, toplantıda ağırlığını Stalinciler tarafına  koydu. Fakat buna rağmen, Merkez Komitesi, Parti liderliğine,  ılımlılardan Edouard Ochab'ı seçti. Kruşçev bundan hiç hoşlanmadı.

            Ochab'ın Parti liderliğine gelmesi, Sovyet aleyhtarlığını daha da  tahrik etti. Ochab'ın ilk işi, 1948 de Partiden atılıp, hapse mahkum  olan eski Parti lideri Gomulka ile arkadaşlarını serbest bırakmak oldu.  Ayrıca bir af kararnamesi ile 25.000 siyasi tutuklu serbest bırakıldı.

            Gomulka'nın serbest bırakılması, onu, liberal ve yumuşak bir  komünist rejimin sembolü haline getirdi. Çünkü Gomulka, bir komünist  olmakla beraber, "milli komünizm" görüşünün ilk öncülerindendi.  Yugoslavya ile Sovyet Rusya arasında 1948 de çıkan anlaşmazlıkta  Tito tarafını tutmuş ve bunun için de Stalin'in gazabına uğramıştı.

            Durum bu şekilde iken, Poznan'da 28 Haziran 1956 günü işçiler  ayaklandılar. Buradaki Zispo otomobil, vagon, ve askeri malzeme  fabrikalarında 15.000 kadar işçi çalışmakta idi ve 1955 yılındanberi  bunların bir takım problemleri vardı. Bunların başında çalışma normlarının  ağırlığı, ücretlerin yetersizliği, gibi meseleler geliyordu. Bunların  yüzde 40 kadarı da Komünist Partisi üyesi idi. Lakin dertlerini  Varşova'ya Parti Merkezine aksettirdikleri halde hiç ilgilenen olmamıştı.  Son defa olarok Varşova'ya bir heyet daha gönderdiler. Fakat  nasıl oldu ise, bu heyetin tutuklandığına dair söylentiler ortalığı kapladı.  Bunun üzerine o gün, yani 28 Haziran günü, işçiler toplanarak  şehrin merkezine doğru yürümeye başladılar. Kendilerine halk ve  gençler de katılınca gösteri yürüyüşü iyice büyüdü. İşçiler, ellerinde,  ücretlerin arttırılmasını, fiyatların düşürülmesini ve ekmek istiyen  pankartlar taşıyorlardı. Lakin kalabalık büyüdükçe sloganlar da  sertleşti. Topluluk şimdi, "Kahrolsun Rusya.... Kahrolsun Sovyet işgali",  "Bize dinimizi veriniz", "Yaşasın ekmek, hürriyet ve adalet"  diye bağırmaya başlamıştı.

            Şehrin merkezine gelindiğinde, göstericiler emniyet müdürlüğünü,  radyo binasını ve hapishaneyi bastılar. Oralardaki silahları ellerine  geçirdiler. İlk ateşi kimin açtığı bilinmez, ama şimdi güvenlik  kuvvetleri ile göstericiler arasında karşılıklı ateş başlamıştı. Güvenlik  kuvvetleri göstericilerle başa çıkamayınca öğleden sonra tanklar  şehre girmeye başladı. Akşam olduğunda ayaklanma bastırılmıştı.  Lakin, 44'ü işçilerden olmak üzere 54 ölü ve 300 yaralı ile 320 kişi  de tutuklanmıştı.

            Ayaklanma bastırılmakla beraber, yeni bir demokratizasyon dönemini  de beraberinde getirdi. Komünist Partisi Merkez Komitesi  18-28 Temmuz arasında yaptığı toplantılarda, halkın siyasi ve ekonomik  sıkıntılarını hafifletmek amacı ile bir çok kararlar aldı. Ağustosta  da Gomulka tekrar Parti üyeliğine kabul edildi. Yine Ağustos ayında  hükümet, Aralık ayında Parlamento (Sejm) için yeni seçimler yapılacağını  ilan etti. Katolik Kilisesinin faaliyetine müsaade edildi.

            Eylül başında üniversiteler açıldığında tam bir kaynaşma içinde  idi ve öğrenciler Stalin ve komünizm aleyhtarı gösteriler yapıyorlardı.  Aydınlar, proleterya diktatörlüğü yerine sosyalist demokrasisi,  proleteryanın yerine aydınların liderliğini, milletlerarası komünizm  yerine, sosyalist ülkeler arasında eşitlik ve kardeşlik istiyorlardı.

            Polonya Komünist Partisi Merkez Komitesi, yeni bir programı  müzakere etmek ve Gomulka'yı tekrar Parti liderliğine, yani Genel  Sekreterliğe geçirmek için 19 Ekim 1956 günü toplanma kararı aldı.  Gomulka'nın liderliği Sovyet idarecilerini telaşlandırdı. 19 Ekim sabahı  Kruşçev, Molotov, Kaganoviç, Varşova Paktı kuvvetleri Başkomutanı  Mareşal Koniev ve 11 generalden mürekkep bir Sovyet heyeti  aniden Varşova'ya geldi. Sovyet heyeti ile Polonya Komünist  Partisi Merkez Komitesi arasında 20 Ekim sabahına kadar süren görüşmelerde,  Sovyet liderleri Gomulka'nın Genel Sekreterliğini önlemeye  çalıştılar. Fakat Polonyalılar direttiler. Neticede bir anlaşma  oldu. Gomulka Genel Sekreter olacaktı, fakat buna mukabil Polonya  da Sovyetler Birliği'nden kopmayacak ve Sovyetler Birliği ile yakın  münasebetler içinde olacaktı. Keza Polonya'nın sosyalizmden ayrılması  da söz konusu edilemiyecekti. Buna karşılık Sovyetler de Polonya'nın  içişlerine karışmayacaklardı. Bu anlaşma üzerine Sovyet  liderleri 20 Ekim sabahı Varşova'yı terkederken. Wladyslow Gomulka'nın  Genel Sekreterliği ilan ediliyordu.

            Sovyet liderleri ile Polonyalılar arasında bu görüşmeler olurken,  Polonya'nın bütün fabrikalarında işçiler işlerini bırakmışlar, harekete  geçmek için hazır bekliyorlardı. Üniversitelerde de öğrenciler aynı  durumda idi.

            Polonya ayaklanmasının en mühim neticelerinden biri de Polonya  Savunma Bakanı görevini yapmakta olan Rus Mareşalı Rokossovsky'nin  ve Polonya ordusundaki Rus subaylarının ülkeden uzaklaştırılması oldu.

            Gomulka 20 Ekim günü Merkez Komitesi Toplantısında yaptığı  konuşmada, ekonomik ve siyasi görüşlerini uzun uzun açıklamış  ve Polonyadaki liberalleşme hareketinin durdurulamıyacağını,  lakin Polonya'nın komünizmden ayrılmasının da söz konusu olamıyacağını,  yalnız sosyalizme giden çeşitli yollar olduğunu, bunun Sovyet  metodu olduğu gibi, Yugoslav modeli de ve hatta bambaşka bir  model de olabileceğini, Polonya'nın devlet olarak bağımsızlığını  sürdüreceğini ve Varşova-Moskova münasebetlerinin eşitlik esasına dayanması  gerektiğini söyledi.

            Gomulka başkanlığındaki bir Polonya heyeti, 14-18 Kasım 1955  günlerinde Moskova'yı ziyaret etti. Gayet samimi geçen görüşmeler  sonunda, 18 Kasımda, Polonya'daki Sovyei kuvvetlerinin statüsüne  ait bir anlaşma imzalandı. Buna göre, Sovyet kuvvetlerinin "geçici  olarak" Polonya'da bulunması, Polonya'nın egemenlik haklarının ihlaline  sebep olamıyacağı gibi, Polonya'nın içişlerine karışma hakkını  da vermeyecekti. Bu kuvvetlerin Polonya topraklarındaki hareket  serbestileri de iyice kısıtlanıyordu.

            Gomulka başkanlığındaki Polonya heyeti Moskova'dan trenle ayrılırken,  Kruşçev geçirmeye gelmiş ve Gomulka'nın elini uzun uzun  sıkarak "En iyi dostlarınızın Moskova'da bulunduğunu daima hatırlayınız"  demişti.

            E) Macar Milli Ayaklanması

            Polonya'da işlerin Sovyetler için 20 Ekimden itibaren iyiye gitmesinden  bir kaç gün sonra, Macaristan'da patlak veren milli ayaklanma,  Sovyetlerin başına milletlerarası bir dert oldu ve bir Macar gazetecisinin  dediği gibi, 13 gün süre ile adeta Kremlin'i temelinden salladı.

            Stalin'in ölümü ve 17 Haziran 1953'teki Doğu Berlin ayaklanması  Macaristan'a da tesir etmekten geri kalmamış ve Haziran sonlarında  Macaristan'ın bazı fabrikalarında işçiler ayaklanmışlardı. Sebep, her  yerde olduğu gibi, ekonomik hayattan şikayet idi. Bu durum Sovyetleri  endişelendirdi ve Macar Komünist Partisi lideri ve Başbakan  Rakosi'yi Moskova'ya çağırdılar. Matyos Rakosi koyu bir Stalinci  idi. Sovyet liderleri Rakosi'ye Başbakanlığı bırakmasını ve sadece  Parti liderliği ile yetinmesini bildirdiler. Sovyet liderliğinin Başbakan  adayı Imre Nagy (Naj okunur) idi.

            Gerçekten Rakosi 28 Haziranda Başbakanlıktan çekildi ve Imre  Nagy onun yerine Başbakan oldu. Kollektif liderlik Sovyet Rusya'da  olduğu gibi Macaristan'da da tatbik ediliyordu.

            Nagy başbakan olur olmaz komünist rejimin bir çok sert tatbikatını  hemen yumuşattı. Köylülerin kollektif çiftliklere girme mecburiyetini  kaldırdı ve köylüye toprak mülkiyetini tanıdı. Tüketim malları  üretimine hız vererek, halkın ekonomik sıkıntılarını karşılamaya  çalıştı. Din konusunda daha geniş bir musamaha gösterdi. Bunlara  benzer daha bir çok yumuşama tedbirleri alan Nagy kısa sürede halkın  sevgisini kazandı.

            Fakat Nagy'ın bu yumuşak komünizmi bu sefer Sovyet liderlerini  korkuttu. "Şovinizm" ve "küçük burjuva demagojisi" yapmakla  suçlanan Nagy, 1955 Nisanında Başbakanlıktan alındığı gibi, Komünist  Partisi Merkez Komitesi üyeliğinden de çıkarıldı.

            Nagy'ın azli, halk ve bilhassa aydınlar tarafından tepki ile karşılandı.  Aydınlar, yazarlar ve öğrenciler arasında birdenbire bir hürriyetçilik  akımı başladı. Bu akımın merkezi Petöfi Kulübü idi. Petöfi  Kulübü 1955 yılında genç aydınlar tarafından kurulmuştu. Bu Kulübün  faaliyetleri her gün artarken, üyeler de sık sık Nagy'ı ziyaret  ederek kendisi lehine açık ve gizli sempati gösterileri yapıyorlardı.

            Bir yandan halkın Nagy'a karşı artan sevgi gösterileri, öte yandan  28 Haziran 1956 da Polonya'da Poznan ayaklanmasının çıkması  Sovyet liderlerini endişelendirdi. Bunun üzerine Rakosi'yi feda etmeye  karar verdiler. 18 Temmuzda istifa eden Rakosi'nin yerine Parti  Genel Sekreterliğine Erno Gerö, yardımcılığına ise, Titoizm yapmaktan  dolayı beş yıldır hapiste bulunan Janos Kadar getirildi. Gerö'nün  ilk işi Nagy ile temasa geçmek oldu. Macaristan'da yeniden bir  yumuşama devri açılmak isteniyordu.

            Poznan ayaklanması Macar halkı tarafından nasıl hararetle desteklendi  ise, 20 Ekimde Gomulka'nın Polonya'da işbaşına getirilmesi  de büyük heyecan uyandırdı. 23 Ekim günü Budapeşte'de büyük gösteriler  başladı. Kalabalık bir kaç saat içinde 200.000 kişiyi bulmuştu.  Göstericiler eski Başbakan Nagy'ın evinin önüne gitti. Nagy balkona  çıkıp "Yoldaşlar" diye halka hitap etmek istediği zaman, halk  "Biz yoldaş değiliz!" diye bağırdı. Halkın ellerinde taşıdığı bayrakların  ortası delikti. Çünkü bayraklardaki orak-çekiç'i çıkarmışlardı.  Göstericiler o gece radyo binasını ele geçirmek için harekete  geçince, güvenlik kuvvetleri halkın üzerine ateş açtı. Buna rağmen  halk gösterilerine devam etti. Stalin'in büyük boydaki heykelini bir  kamyona bağlayan halk, heykeli devirdi ve parçaladı. Bu sırada Macaristan'ın  üçüncü büyük şehri olan Debrecen'de de halk ayaklanmıştı.

            Bu durum karşısında Macar Komünist Partisi, 24 Ekim sabahı  Imre Nagy'ı tekrar başbakanlığa getirdi. Nagy hemen radyoda yaptığı  bir konuşmada, kamu hayatının daha geniş şekilde demokratize  edileceğini ve sosyalizmin inşasında Macar milli karakterinin  gözönünde tutulacağını bildirerek, halktan silahlarını bırakmasını istedi.  Halk bu isteğe uymadı, çünkü bu sırada, (nasıl olduğu hala tartışmalıdır),  güya hükümetin isteği üzerine Sovyet tankları Budapeşte  sokaklarını tutmuşlardı.

            25 Ekim sabahından itibaren gösteriler ve genel grevler Macaristan'ın  her tarafına yayılmıştı. Macaristan tümüyle kaynıyordu. Sovyet  adını alan komiteler bütün şehirlerde idareyi ele almışlardı. Halk,  hürriyet ve Sovyet askerlerinin Macaristan'dan çıkmasını istiyordu.

            Yine aynı gün, Erno Gerö Parti Genel Sekreterliğinden ayrıldı ve  yerine Janos Kadar Genel Sekreter oldu. Kadar'ın radyodan halka  hitaben yaptığı yatıştırıcı konuşmalar da fayda vermedi. Aksine, o  gün paniğe kapılan Sovyet tankları halkın üzerine ateş açtı ve bir  çok kişi öldü. Şimdi milli ayaklanma kana boyanıyordu.

            27 Ekimde yeni bir kabine kuruldu ve kabineye, Rakosi zamanında  lağvedilmiş bulunan eski partilerden, Köylü Partisi ile Küçük  Emlak Sahipleri Partilerinden de üye alındı. Sosyal Demokratlar bu  kabineye girmedi. Fakat bu tedbirler halkı yumuşatmadı. 28 Ekim  günü Budapeşte'de çarpışmalar devam ediyor ve taşranın büyük  kısmında da milliyetçiler duruma hakim bulunuyordu. Taşradaki milliyetçiler  Budapeşte üzerine yürümeye hazırlanınca, Başbakan Nagy,  bir yandan halkı yatıştırmaya çalışırken, bir yandan da güvenlik  kuvvetlerine, kendilerine ateş edilmedikçe karşılık vermemeleri talimatını  verdi.

            Bu sırada, ayaklananlar bir Milli İhtilal Komitesi kurmuşlardı ve  başkanlığına da Macar Generali Pal Maleter'i getirmişlerdi. Macaristanın  bütün şehirlerinde de milli ihtilal komiteleri kurulmuştu. Kısacası,  Macaristan bir iç savaşa sürüklenmişti. Lakin şu farkla ki, bu  iç savaş, bir ülkenin iki ayrı grubu arasında değil, emperyalist ve işgalci  bir kuvvet ve onu destekleyenlerle milli bağımsızlık mücadelesi  verenler arasında idi.

            Bu arada, gerek Gomulka, gerek Tito, Nagy'a mesajlar göndererek  işin kıvamında bırakılmasını ve hareketin daha ileriye götürülmemesini  tavsiye ettiler. Lakin ok yaydan çıkmıştı. Bu şartlar içinde  Nagy'ın bu milli hareketi, bilhassa bu karışık durum içinde durdurması  mümkün değildi.

            Sovyet Rusya da işin ciddiyetini gördüğü için, 30 Ekim akşamı  bir deklarasyon yayınladı. Sovyet kuvvetlerinin Macaristan da Varşova  Paktı gereğince bulunduğu söylenen bu bildiride, ilk defa olarak  bir "sosyalist milletler topluluğu"ndan söz edilmekte idi. Böylece  Sovyetler 1968 Kasımındaki Breinev doktrini'nin temellerini daha  1956 da atmış olmaktaydılar. Çünkü bu bildiriye göre, Varşova Paktı  çerçevesinde bir sosyalist ülke diğerinin işlerine askeri müdahalede  bulunubilecekti.

            Mamafih, deklarasyon veya bildiri, aynı zamanda ortalığı teskin  etmek amacını da güdüyordu. Çünkü deklarasyona göre, Macar hükümetinin  gerekli gördüğü anda ülkedeki Sovyet kuvvetlerinin geri  çekilebileceği ve bu ülkede Sovyet kuvvetlerinin bulunmasının Macar  hükümeti ve "diğer Varşova Paktı üyeleri ile" müzakere edilebileceği  bildiriliyordu. Ayrıca, deklarasyon, "sosyalist milletler topluluğu"na  dahil ülkeler arasındaki münasebetlerin, tam bir hak eşitliği,  toprak bütünlüğü, siyasal bağımsızlık ve egemenliğine saygı ve birbirlerinin  içişlerine karışmama ilkesine dayanması gerektiğini söylüyordu.

            Tarihin hiç bir döneminde bu kadar iki yüzlülük görülmemiştir.  Bu, komünizmin başlıca vasıflarındandır.

            Fakat Sovyet hükümetinin bu demeci için vakit çok geçti. Çünkü  Macaristanın her yerinde mahalli hükümetler kurulmaya başlamış  ve bu hükümetler artık Imre Nagy'ı bile tanımaz olmuşlardı. Bu  mahalli hükümetler şimdi Birleşmiş Milletlerin Macaristan'a müdahale  etmesini istemekteydi.

            Bu gelişme karşısında Janos Kadar ve arkadaşları yeni bir Komünist  Partisi kurdular. Bunun adı Sosyalist İşçi Partisi idi. Lakin  bunlar ayaklanmanın devam etmesinin de aleyhinde idiler.

            30 Ekim deklarasyonuna rağmen, Sovyet tankları 31 Ekimden  itibaren Budapeşte'yi tamamen muhasara altına aldılar. Sovyetler  müdahaleye kararlı görünüyorlardı. Bu durum karşısında Imre Nagy,  Sovyetlerin Varşova Paktı'nı ve 30 Ekim deklarasyonunu ihlal ettiklerini  belirterek, Macaristan'ı Varşova Paktı'ndan çıkardığını ve tarafsızlığını  ilan etti. Nagy, 2 Kasımda da Birleşmiş Milletler Genel  Sekreterine gönderdiği mektupta, Macaristan'ın "tarafsızlığının"  B.M. tarafından garanti edilmesini istedi. Nagy, bugün Sovyetler Birliği'nin  lideri olan ve o sırada Budapeşte büyükelçisi bulunan Yuri  Andropov'u da makamına davet ederek alınan kararı bildirdi ve şöyle  dedi: "Tanklarınız Budapeşteye girerse, sokağa ineceğim ve  çıplak ellerimle size karşı döğüşeceğim". Ne yazık ki, Ruslar Imre  Nagy'a bu imkanı vermediler.

            Başbakan Imre Nagy, 3 Kasımda Sovyet Büyükelçisi Yuri Andropov'u  tekrar makamına davet ederek, hem Sovyet askerlerinin  Macaristan'dan çekilmesini ve hem de Macaristan'ın Varşova Paktından  çıkması meselesini müzakere etmek istediğini bildirdi. İşte  bu müzakereler hem Imre Nagy'ın ve hem de Macar milli ayaklanmasının  sonunu getirdi. Zira, 4 Kasım akşamı Başbakan Imre Nagy  ile Savunma Bakanı Pal Maleter, Tuna nehrindeki Csepel adasında  bulunan Sovyet karargahına müzakereler için gittiklerinde Sovyet gizli  polisi tarafından tutuklandılar. Bundan sonra Pal Maleter ve Imre  Nagy'dan haber alınamayacak ve yalnız 17 Haziran 1958 de bir Sovyet  hapishanesinde idam edildikleri açıklanacaktır.

            4 Kasım sabahından itibaren yüzlerce Sovyet tankı Budapeşte'ye  amansız bir şekilde girmeye başladı. O kadar acımasız ve amansız  davrandılar ki, bir gıda mağazasının önünde kuyruk yapmış olan ev  kadınlarını bile makinalı tüfek ateşine tutmaktan çekinmediler. Sovyet  tanklarının bu kanlı baskını üzerine onbinlerce Macar, kadın ve  erkek, genç ve ihtiyar, ülkelerinden kaçmak için değil, komünizmden  kaçmak için yollara döküldüler. Macar Milli ayaklanması bitmişti.  Yakın tarihin kanlı bir yüz karası kapanmakta idi.

            Macar milli ayaklanmasının en hazin tarafı, Batı'nın bu hadise  karşısındaki tutumudur. Bu tutumun iki veçhesi vardır. Birinci veçhesi,  Batı basın ve yayın organlarının bu iki haftalık süre içinde yaptıkları  yayınlarda, sanki her an Batılı ülkeler ve bilhassa Amerika'nın  Macar Milliyetçilerinin yardımına geleceklermiş gibi bir intiba  vermeleri ve Macarları komünizme ve Sovyet Rusyaya karşı kışkırtmaları  idi. Halbuki gerçekte böyle bir şey söz konusu değildi. Gerçekten  Amerika'nın teşebbüsü ile Macaristan meselesi Birleşmiş Milletler'e  intikal ettirildi ve Genel Kurul da bir takım kararlar aldı.  Fakat bu kararlardan hiç bir şey çıkmadı. Çünkü bu durumun ikinci  bir veçhesi vardı. Sovyet Rusya'nın Macaristan'da başının derde girmesinden  yararlanmak isteyen İngiltere ve Fransa, aynı günlerde  Süveyş Kanalına asker çıkararak fiilen Mısırı işgal teşebbüsünde  bulundular. Bu şartlarda Doğu'nun saldırganlığı ile Batı'nın saldırganlığı  arasında bir fark kalmamıştı ve her iki tarafın da birbirine  söyleyecek sözü yoktu.

            Macar milli ayaklanmasının ve bu hadisede Sovyetlerin tutumunun  diğer sosyalist ülkelerdeki tepkilerine gelince: Çekoslovakya,  Bulgaristan ve Arnavutluk, bu meselede Sovyetleri tam anlamı ile  desteklemişlerdir. Bulgaristan Komünist Partisi'nin organı Rabotnichesko  Delo'ya göre, Sovyetlerin Macaristan'da yaptıkları, sosyalist  kampa değerli bir yardımdı. Arnavutluk lideri Enver Hoca ise Pravda  gazetesinde yayınlanan bir yazısında, Macaristan meselesine hiç  değinmeden, "Sovyetler Birliği ile dostluk, halkımızın hür varlığının  ve Arnavutluk Halk Cumhuriyeti'nin bağımsızlık ve egemenliğinin temelinde  yatmaktadır" diyordu. Çekoslovak Komünist Partisi'nin organı  Rude Pravo'da 1 Kasım günü yayınlanan yazı ise, çok daha ilginçti.  Çekoslovak Komünist Partisi, 12 yıl sonra, 1968 Ağustosunda  başına gelecek olanı, farkında olmadan şu sözlerle hazırlamaktaydı:  "Bir kere daha belli olmuştur ki, ihtilalci sosyalist hareketin gücü  ve belli bir ülkede sosyalizmin kaderi, her Komünist Partisi'nin,  sadece kendi milleti ve ülkesinin kaderi için değil, fakat aynı zamanda  bütün sosyalist hareketin, sosyalizmin ve komünizmin kaderi için  de sorumluluğa sahip olmasına bağlıdır."

            Gomulka ise, işbaşına geçtikten bir kaç gün sonra patlak veren  Macar milli ayaklanmasının ve Sovyetlerin bu ayaklanmayı kanlı  bir şekilde bastırmasının, Polonya'da yeni bir Sovyet aleyhtarlığını  canlandırmasından korkmuş ve halkı devamlı olarak yatıştırmaya çalışmıştır.

            Çin Halk Cumhuriyeti ise, Polonya ve Macaristan ayaklanmalarını  haklı bulmuş ve bu iki ülkedeki hadiselerin Sovyetlerin hatalı  politikasından doğduğunu belirtmiştir. Ve aynı zamanda Çin, sosyalist  ülkeler arasında da barış içinde birarada yaşamanın beş ilkesinin  hakim olmasını kabul eden, Sovyetlerin 30 Ekim 1956 Deklarasyonunu  da hararetle desteklemiştir.

            F) Romanya Gelişmeleri

            Romanya'daki komünist rejimin gelişmeleri, ülkede Sovyet askerinin  bulunmasına rağmen, diğer sosyalist ülkelerden çok farklı  olmuş ve Romen Komünist Partisi lideri Gheorghiu Dej'in elinde bu  ülke, daha başlangıçtan itibaren, Moskova'dan kopmadan, bağımsız  bir tutuma doğru gitmiştir. Bunda, Romenlerin Slav değil Latin  ırkından oluşu ve bir de, İİ'inci Dünya Savaşı'ndan önce Sovyet-Romen  münasebetlerinin kötü oluşu ve savaş içinde Romenlerin Besarabya  ile Bukovina'yı Sovyetlere terketmek zorunda kalışları mühim bir  rol oynamıştır.

            Gheorghiu Dej tam bir diktatör idi. Stalin'in ölümünden sonra  Sovyet Rusya'da ve diğer sosyalist ülkelerde başlayan kollektif liderlik  meselesine ve yumuşamaya Dej hemen hemen hiç aldırmamıştır.  Moskova'ya karşı, her iki istikamette de bir takım şeyler yapar  görünmüş, fakat gerçekte kendi kişisel diktatörlüğünü zayıflatabilecek  her şeyden kaçınmıştır. Bilhassa 1955 Aralık ayında, iki  yakın arkadaşı Nicolae Ceausescu ile Alexandru Draghici'yi de Merkez  Komitesine soktuktan sonra, durumunu iyice kuvvetlendirmiş oldu.

            Macaristan ayaklanması Romanya üzerinde pek fazla tesir etmedi.  Yalnız Transilvanya'da yaşayan Macarlar arasında bazı kıpırdanmalar  oldu ise de, Dej bunları kontrol altına almasını bildi.

            Dej'in dış politikası, bilhassa 1955'ten itibaren belirgin bir şekilde  Moskova'nın dışına kayma eğilimi göstermiştir. 1955 Mayısından  itibaren Moskova, Tito Yugoslavyasına yanaşıp bu ülke ile münasebetlerini  yeniden geliştirmeye başladığı zaman, Dej bu fırsatı  kaçırmadı. Romen-Yugoslav münasebetlerinde kısa zamanda gelişme  görüldü. Halbuki, Stalin Tito'yu aforoz ettiği zaman Dej Stalin'in  destekçisi olmuştu.

            Dej 1956 yılı Eylülünde de Çin Komünist Partisi'nin Kongresine  katılmak için Pekin'e gitti. Bu ziyaret sırasında Çin liderleri Dej'i çok  etkilediler. Romanya Başbakanı Stoica 23 Mart 1957 günü Romen  Milli Meclisi'nde yaptığı konuşmada, "Sovyetler Birliği ve Çin Halk  Cumhuriyeti tarafından idare edilen sosyalist kamp" deyimini kullandı.  Bunun manası şuydu ki, Romanyaya göre sosyalist kampın  lideri artık sadece Sovyetler Birliği değildir, fakat aynı zamanda  Çin Halk Cumhuriyetidir. Bu, tamamen Çinlilerin görüşü idi.

            Stoica aynı konuşmasında, Romanya'nın Fransa ve İtalya ile de  münasebetlerini geliştirmek istediğini belirtiyor ve bu iki ülkeden  "dostluk ve işbirliği geleneklerimizle bağlı bulunduğumuz Fransa ve  İtalya" diye söz ediyordu. Bununla da yetinmeyen Stoica, Romanya'nın,  Avrupa ve Güney Amerika'daki "latin halklarla" da münasebetlerin  geliştirileceğini söylüyor ve bu halklar için "ortak bir kültür  adetler ve gelenekler hazinesi ile bağlı bulunduğumuz" ifadesini  kullanıyordu. Kısacası, Sovyetlerin Ruslaştırma politikasına karşı Romanya  şimdi bir "latinizasyon" potitikasını başlatıyordu.

            Bu latinizasyon politikası ile birlikte, bir Romen milliyetçiliği akımı  da başladı. Bir kaç yıl önce, milliyetçilik yaptıkları için üniversitelerden  uzaklaştırılan Profesörler tekrar kürsülerine döndüler. Yine  milliyetçi oldukları için susturulmuş bulunan yazarlar, tekrar yayın  hayatına katıldılar. Kraliyet ordusunda çalıştıkları için kendilerine  emekli maaşı verilmeyen subaylara emekli maaşı bağlandı.

            Romanya'nın bir yandan Batı'ya açılma ve bir yandan da milli  komünizm yolunda attığı adımlar, 1958'den itibaren gittikçe belirgin  hale gelen Moskova-Pekin çatışması ile daha da artacaktır. Romanya'nın  Moskova'ya karşı patlaması 1961 yılında COMECON içinde  olacak, fakat 1968 Ağustosunda Çekoslovakya'nın işgal edilmesi üzerine  Romanya daha ihtiyatlı bir tutum içine girmeye başlayacaktır.

            6

            Orta Doğu Çatışmaları (1955-1959)

            Stalin'in ölümünden sonra sosyalist blok içinde bu sarsıntılar ve  çatlamalar olmakla birlikte, 1955 yılından itibaren Soğuk Savaş veya  Doğu-Batı çatışmaları Orta Doğu bölgesine intikal etti. Sovyetler  bir yandan blok-içi meselelerle uğraşırken, öte yandan da Orta Doğu  bölgesinde Batı Bloku ile çatışma içine girmekten kaçınmadılar.  Bu da, 1960 yılına kadar sürecek bir dizi buhranlar, bunalımlar dönemini  açacaktır.

            Yalnız yine belirtelim ki, Avrupa'da NATO'nun kurulması üzerine  Doğu-Batı çatışmalarını Uzak Doğu'ya aktaran Sovyet politikası  olduğu halde, Orta Doğu çatışmaları için aynı şeyi söylemek mümkün  değildir. Orta Doğu hadiseleri ve gelişmeleri, Sovyet Rusya'nın  kontrol ve iradesi dışında ortaya çıkmış, fakat bu gelişmeler, Rusyaya,  ta Deli Petro zamanındanberi Orta Doğuya girmek için aradığı  fırsatı vermiştir.

            Orta Doğu gelişmelerinin başlangıç ve ağırlık noktasını, bir bakıma  mihverini, 1948 yılında İsrail'in bağımsız bir devlet olarak kuruluşu  teşkil eder. İsrail Devleti'nin kuruluşuna karşı Arap dünyasının  tepkileri ve maalesef peşpeşe yaptığı hatalar, Orta Doğu'da  buhranların, krizlerin günümüze kadar uzantısına sebep olmuştur.  Bu sebeple, önce İsrail Devleti'nin kuruluşunu ele almak zorundayız.

            A) İsrail'in kuruluşu ve Arap-İsrail Savaşı: 1948-1949

            Daha önce de belirttiğimiz üzere, İ'inci Dünya Savaşı sonunda  İngiltere'nin "manda"sına verilen Filistin, yahudilerle araplar arasındaki  çatışmalar yüzünden İngiltere'nin başına dert olmuştu. İki -savaş-  arası döneminde İngiltere'nin Araplarla Yahudileri uzlaştırmak  için harcadığı çabalar bir netice vermediği gibi, Filistin topraklarını  bu iki millet arasında taksim etmek istemesi de bir çözüme  ulaşmadı.

            Yalnız ne varki, İngiltere, Filistin'deki durumun daha kötüye gitmesini  önlemek için 1939 yılında, Filistin'e yapılacak yahudi göçlerini  çok sınırladı. Fakat bu sefer Avrupa'nın çeşitli yerlerinden yahudiler  Filistin'e kaçak olarak girmeye başladılar. Bu kaçak göçleri  Haganah adlı gizli bir teşkilat organize ediyordu. Filistin'deki İngiliz  kuvvetleri bu kaçak göçleri önlemeye çalışınca İngiliz askerleri ile  Yahudiler arasında silahlı çatışmalar çıktı. Bu çatışmalarda Irgun  adlı yahudi tethiş teşkilatı aktif bir rol oynamakta idi.

            İİ'inci Dünya Savaşı bittiğinde Filistinin durumu buydu. İngiltere bir  süre uğraştıktan sonra, Filistin'den yakasını kurtarmaya karar verdi  ve 2 Nisan 1947 de meseleyi Birleşmiş Milletlere götürdü. Meseleyi  ele alan Genel Kurul, iki haftalık müzakerelerden sonra, Filistin  meselesine bir çözüm bulması için bir özel komisyon kurdu.  Bu komisyona büyük devletler sokulmamıştı.

            Şunu da belirtelim ki, İngiltere'nin 2 Nisanda Birleşmiş Milletlere  müracaatı üzerine, Mısır ve Irak 21 Nisanda, Suriye, Lübnan ve  Suudi Arabistan da 22 Nisanda Birleşmiş Milletlere başvurarak, Genel  Kurul gündemine, "Filistin'in bağımsızlığının ilanı" maddesinin  konulmasını istemişlerdir.

            B.M. Filistin Komisyonu, 16 Haziran-24 Temmuz tarihleri arasında  bizatihi Filistin'de yaptığı incelemelerden sonra, Ağustos ayında  raporunu yayınladı. Bu raporda Komisyon, oybirliği ile, Filistin'in  bağımsızlığını teklif ediyordu. Lakin bu bağımsızlık nasıl olacaktı?  Bu noktada Komisyon ikiye ayrıldı. Kanada, Çekoslovakya, Guatemala,  Hollanda, Peru, İsveç ve Uruguayın desteklediği çoğunluk teklifine  göre, Filistin Araplarla Yahudiler arasında taksim edilmeli ve  iki ayrı bağımsız devlet kurulmalıydı. Kudüs şehri ise milletlerarası  statüye sahip olmalıydı. Hindistan, Yugoslavya ve İran tarafından  desteklenen azınlık teklifine göre de, Filistin, Yahudi ve Arap  devletlerinden meydana gelen "federal" bir devlet olmalıydı. Yahudiler  çoğunluk planını, Araplar ise azınlık planını tuttular. Çünkü Araplara  göre, azınlık planı veya teklifi, Filistin'in toprak bütünlüğünü  korumaktaydı.

            Komisyonun bu teklifleri, Genel Kurulun Kasım 1947 toplantısında  tartışıldı. Neticede Genel Kurul, 27 Kasım 1947'de, Filistin Komisyonunun  çoğunluk teklifini benimsedi ve 13 aleyhe ve 10 çekimsere  karşı, 33 oyla Filistinin Araplarla Yahudiler arasında taksimine  karar verildi. Fakat karara göre, Filistin'de kurulacak Yahudi ve  Arap devletleri arasında bir ekonomik birlik kurulacak ve Kutsal Kudüs  şehri de milletlerarası statüye sahip olacaktı.

            Büyük devletlerden Birleşik Amerika, Sovyet Rusya ve Fransa  taksim lehinde, İngiltere ise çekimser oy vermişti. Türkiye Arap ülkeleriyle  beraber taksimin "aleyhinde" oy vermiştir.

            Sovyet Rusya'nın Araplara ters düşerek taksim lehinde oy vermesi  iki sebepten kaynaklanıyordu. Birincisi, bu sırada Sovyetlerin,  Arap ülkelerindeki komünist partileri vasıtasiyle yaptıkları kışkırtmalar,  Arapları korkutmuş ve dolayısiyle Arapların Sovyet Rusyaya karşı  muhalif tutum almalarına sebep olmuştu. İkincisi, yine bu sıralarda  Orta Doğu'da genellikle İngiltere hakim olduğundan, Sovyetler  Orta Doğu'yu karıştırarak İngiltere'nin durumunu sabote etmek istemişlerdir.

            Sovyetlerin hesaplarının yanlış çıktığı söylenemez. Zira, B.M. Genel  Kurulunun taksim kararı bütün Arap dünyasında tepki ile karşılandı.  Arap ülkeleri 17 Aralık 1947 de Kahire'de yaptıkları toplantıda,  Filistin'in taksimi kararını önlemek için savaşa gitme kararı aldılar.  İşin daha ilginç tarafı da, Arapların tepkisini gören Amerika'nın  taksim kararına oy verdiği halde, şimdi fikir değiştirip, Filistin'in  Birleşmiş Milletlerin vesayeti altına verilmesini teklif etmesiydi.  Bu teklif ise, hem yahudilerin ve hem de Arapların tepkisine sebep  oldu.

            B.M. kararı üzerine İngiltere yaptığı bir açıklamada, 15 Mayıs  1948'den itibaren Filistin'deki bütün kuvvetlerini çekeceğini ilan etti  ve Nisan 1948'den itibaren kuvvetlerini çekmeye başladı. Bu çekme  işinin tamamlanmasından bir gün önce de, David Ben Gurion başkanlığında  14 Mayıs 1948 günü Tel-Aviv'de toplanan Yahudi Milli Konseyi,  İsrail Devleti'nin kuruluşunu ilan etti.

            İsrail Devleti kurulur kurulmaz, Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan ve  Irak orduları 15 Mayıstan itibaren İsrailin üzerine yürümeye başladılar.  Birinci Arap-İsrail savaşı başlamıştı. İşin ilginç tarafı, Amerika  yeni İsrail devletini 14 Mayıs günü tanıdığı halde, Sovyet Rusya Arap-İsrail  savaşının çıkmasından iki gün sonra tanıdı. Yani Sovyetler  açıkça Araplara karşı cephe almış oluyorlardı. Kaldı ki, bununla da  yetinmediler. İngiltere ve Amerika, savaş çıkar çıkmaz Filistin kıyılarını  abluka altına alıp, Filistin'e silah sevkiyatına ambargo koydukları  halde, Sovyetler, kurdukları bir hava köprüsü vasıtasiyle Çekoslovakya'dan  yahudilere hafif toplar ve otomatik silahlar sevketmeye başladı.

            Arap-İsrail savaşı bir yıl kadar sürdü. İsrailin ancak 75.000 kişilik  muntazam bir ordusu olmasına ve beş Arap devletinin saldırısına  uğramasına rağmen, Araplar her yerde ağır yenilgiye uğradılar.  İçlerinde en iyi döğüşeni Ürdün ordusu oldu.

            Savaş çıktığı andan itibaren Birleşmiş Milletler de bir ateşkes  sağlamak için taraflar arasında aracılık çabalarına girişti. Bu çabalara,  Arapların beceriksizliği ve yenilgileri de eklenince Arap ülkeleri  için İsrail ile ateşkes imzalamaktan başka çare kalmadı. İsrail-Mısır  ateşkes anlaşması 24 Şubat 1949 da Rodos'ta, İsrail-Lübnan  ateşkes anlaşması 23 Mart 1949 da Ras-en-Nakura'da, İsrail-Ürdün  ateşkesi 3 Nisan 1949 da Rodos'ta ve İsrail-Suriye ateşkesi de 20  Temmuz 1949 da Manahayim'de imzalandı. Irakın İsrail ile sınırı  olmadığı için herhangi bir ateşkes anlaşması imzalaması da söz konusu  olmadı.

            İsrail Araplarla yaptığı muharebelerde çok başarılı olduğu için,  ateşkes anlaşmalarının çizdiği fiili sınırlar içindeki İsrail toprakları,  Birleşmiş Milletlerin taksim kararında kendisine verilenden çok genişti.  İsrail Filistin topraklarının hemen hemen dörtte üçünü ele geçirdi.  Keza, taksim kararına göre, Kudüs şehri milletlerarası statüye  sahip olacağı halde, savaşın sonunda yarısı İsrailin eline geçti, yarısı  da Ürdün'de kaldı. 1967 savaşında İsrail Kudüs'ün diğer yarısını  da ele geçirecektir.

            1948-1949 Arap-İsrail savaşı, Orta Doğu'nun yapısını değiştiren  bir takım neticeler doğurmuştur ki, bunları şu şekilde sıralayabiliriz:

            1) Savaş Filistin'de yaşayan bir milyon kadar arabı yerinden  yurdundan etmiş ve bir Mülteciler Meselesi ortaya çıkmıştır. Yahudilerden  korkan bir çok Arap yurtlarını terkederek komşu Arap ülkelere  sığındıkları gibi, bazı Arap komutanları da, muharebe sahası  olabilecek yerlerdeki Arapları buralardan ayrılmaya teşvik etmiştir.  Komşu ülkelere iltica eden bu Arapların sayısı hakkında kesin bir  şey söylenememiştir. Bunların sayısı hakkında 550.000 ile 940.000 arasında  değişen rakamlar verilmiştir. Sonuncu rakam Birleşmiş Milletlerindir.  Mülteciler Meselesi günümüze kadar çeşitli safhalardan geçerek  bugün bir Filistin Meselesi, yani bağımsız bir Filistin devletinin  kurulup kurulmaması meselesi haline gelmiştir.

            2) Arap ülkeleri içinde en kuvvetli orduya sahip olduğu sanılan  Mısırın, savaşta en ağır yenilgiye uğrayanlardan olması, Mısır'da  monarşinin, yani Kral Faruk rejiminin devrilmesi neticesini vermiştir.  Yenilgide devlet idaresindeki bozuklukların büyük rolü olduğunu gören  bir kısım Mısırlı genç subay, Yarbay Cemal Abdünnasır'ın liderliğinde  Hür Subaylar Komitesi adı ile gizli bir teşkilat kurdular ve 23  Temmuz 1952 de yaptıkları darbe ile Kral Faruk'u devirip ülkeden  çıkardılar.

             Bu hadise Mısır'ın tarihinde yeni bir dönemi başlattığı gibi, Orta  Doğu'da da yeni bir dönem açmıştır. Zira, Başkan Nasır'ın bundan  sonraki bütün çabası "gerici" dediği Arap monarşilerini yıkmak  ve bunların yerine "sosyalist-cumhuriyetçi" rejimler kurmaya yönelik  olacaktır. Bu ise bölgede yeni gelişmelere ve yeni mücadelelere  yol açacaktır.

            3) Bir avuç denebilecek bir İsrail ordusu karşısında beş Arap  devletinin askeri gücünün yenik duruma düşmesi, Arap dünyasında  bir "milliyetçilik" duygusunu tahrik etmiş ve bir Arap Milliyetçiliği  hareketi başlamıştır. Keza Arap Milliyetçiliği de Nasır'ın eseridir. Bu  milliyetçiliği tahrik eden ve Araplara milli bir şahsiyet vermek için  çaba harcayan bilhassa Nasır olmuştur. Nasır, bütün Arapları birleştirip  milli ve büyük bir arap dünyası kurmak ve onun başına geçmek  istemiştir. Kısacası, Arap milliyetçiliği ateşini yakan Nasır olmuştur.

            4) Bu birinci Arap-İsrail savaşı ateş-kes anlaşmaları ile neticelenmişti.  Yani barış yapılmadığına göre; mevcut durum geçici bir  durumdu. Yani Araplar için bir intikam imkanı vardı. Bu intikam da  İsrailin ortadan kaldırılması idi. İşte bu duygular Arap milliyetçiliği  ile birleşince, bundan sonraki Arap-İsrail savaşlarının da tohumları  atılmış olmaktaydı. Zincirleme reaksiyon gibi, 1948-1949 savaşı bundan  sonraki Arap-İsrail savaşlarının birinci halkasını teşkil ediyordu.

            Batılılar bilhassa bu son noktayı gördükleri ve bu düşüncede yatan  tehlikeyi sezdikleri için, yeni savaşların çıkmasını önlemek amacı  ile bir takım tedbirler almak istediler. Amerika, İngiltere ve Fransa,  25 Mayıs 1950 de bir Deklarasyon yayınlıyarak, Arap ülkelerine  ve İsraile, ancak bunların iç güvenliklerinin gerektireceği kadar  silah satacaklarını ve bunu da, bu silahların başka bir devlete karşı  kullanılmaması şartı ile yapacaklarını bildirdiler. Kısacası, Batılılar  Orta Doğuya bir silah ambargosu tatbik etmekte idiler.

            Bu Deklarasyona Sovyet Rusya'nın katılmamış olması, büyük  bir boşluk doğuruyordu. Silah satışı bakımından Sovyetlerin ellerinin  serbest kalması, bu devletin Orta Doğuya girmesini de kolaylaştıracaktır.

            B) İngiliz-İran Petrol Anlaşmazlığı: 1951-1954

            Bu mesele, halen günümüzde karşılaştığımız veya çok sözü edilen  "Körfez Petrolleri ve Batı" meselesinin başlangıcını teşkil etmiştir  dense yeridir.

            Diğer taraftan, bu meselenin patlak vermesi, Sovyetlerin İran  üzerindeki baskılarından, beş yıl gibi kısa bir süre sonra olduğu için,  bu bakımdan da ehemmiyet ifade etmektedir.

            Nihayet, bu anlaşmazlık Batı'nın hatalı ve yanlış "sömürü" tatbikatının  bir neticesi olarak ortaya çıkmış ve bu tatbikatın son kalıntısını  da temizlemiştir.

            İran petrollerinin bulunduğu 20'inci yüzyılın başındanberi bu petrolleri  Anglo-Iranian Oil Company adlı bir İngiliz şirketi işletmekteydi.  Bu işletme hakkını düzenleyen en son anlaşma şirket ile İran hükümeti  arasında 29 Nisan 1933 de imzalanmıştı. İİ'inci Dünya Savaşından  sonra İran bu anlaşmanın değiştirilmesini istedi. Çünkü Şirketin  İran'a ödediği para çok azdı. İran bu paranın arttırılmasını istedi ve  17 Temmuz 1949 da, 1933 anlaşmasına ek bir anlaşma imzalandı.  Bu anlaşma Şirketin İran'a ödeyeceği parayı çok az arttırmıştı. Halbuki  bu sırada Amerikan şirketlerinin Venezuela ve Suudi Arabistan  ile yaptıkları anlaşmalarda, üretimden elde edilen kar yarı yarıya  paylaşılmakta idi.

            Bu anlaşmanın İran Milli Meclisince tasdik edilmesi gerekiyordu.  Fakat Meclis'teki Milli Cephe grubu ile onun lideri Dr. Musaddık  bu anlaşmaya karşı çıktılar. Dr. Musaddık'a göre, İran petrolleri  devletleştirilmeliydi. Dr. Musaddık'ın çabaları sonucu İran Meclis'i 28  Aralık 1949 da, anlaşmayı tasdik etmeyip reddetti. Bunun üzerine  bütün İran'da petrolün millileştirilmesi için gösteriler başladı. Bu  gösterileri komünist Tudeh Partisi ile, aşırı sağcı Molla Kaşani'nin  fanatik şiileri destekliyordu.

            Şirket bu durum karşısında gerileyip, Amerikan şirketleri gibi  kardan 50 hisse vermeği kabul etti ise de, bir defa ok yaydan çıkmıştı.  Şimdi millileştirme İranın her tarafından gelen bir sesti. Bu  şartlar altında Musaddık, İran petrollerinin millileştirilmesini öngören  bir kanun tasarısını 19 Şubat 1951 de Meclis'e sundu. Müzakereler  sırasında, Başbakan Ali Razmara, 3 Mart 1951 günü yaptığı  bir konuşmada, "teknik, ekonomik ve politik sebeplerle" millileştirmenin  mümkün olamıyacağını söyledi. Fakat dört gün sonra camiden  çıkarken öldürüldü. Durum artık bütün açıklığı ile ortada idi.

            Bu şartlar altında İran Şahı Dr. Musaddık'ı 28 Nisan 1951 de  Başbakanlığa getirmekten başka çare göremedi. Meclis de 30 Nisanda  İran petrollerinin millileştirilmesini öngören kanunu kabul etti.  Bir ferman ile kanun İran Şahı tarafından da tasdik edildi.

            Bu andan itibaren İngiltere hükümeti sahneye çıkmaya başladı.  İngiltere'nin işe karışması, bu devletle İran arasında milletlerarası bir  anlaşmazlığın patlak vermesi demekti. Bunu önlemek için İngiltere'nin  arkasından Amerika araya girerek uzlaştırma çabalarına başladı.  1951'in Temmuz ve müteakip aylarında Amerika'nın yaptığı aracılık  bir netice vermedi. Çünkü, Şirket İran petrollerinin satış tekelini  elinde tutmak istiyordu. İran da bunu kabul etmedi. İran ancak  belli bir miktarın satış hakkını Şirkete vermek, gerisini kendisi satmak  istiyordu.

            İngiltereye gelince: Bir yandan meseleyi Milletlerarası Adalet  Divanına götürürken, bir yandan da İran üzerinde baskıda bulunmak  üzere İran sularına bir kruvazör ile bir miktar asker gönderdi. Fakat  daha fazla ileriye gidemedi. Çünkü 1921 Sovyet-İran anlaşmasına  göre, Sovyet Rusya işin içine girebilirdi.

            1951 Ekiminde İngiltere'de yapılan genel seçimlerde İşçi Partisi  düşüp, Muhafazakarlar iktidara gelince, Amerika'nın ağırlığı İngiltere  tarafına kaymaya başladı. Lakin ne var ki, 1952 Mayısında İran'da  yapılan seçimlerde de Dr. Musaddık'ın Milli Cephesi ile Tudeh'çiler  Mecliste çoğunluğu almışlardı. Bu ise, Dr. Musaddık'ı büyük  oyununu oynamaya sevketti: 1953 Şubatında Şah'ı tahtından feragate  zorladı ve Şah da bu isteği kabul zorunda kaldı. Şimdi Dr. Musaddık  İran diktatörü idi. Lakin bu andan itibaren de işler karışmaya başladı.

            Şahın tahtından feragati ve daha sonra da ülkeden ayrılıp Roma'ya  kaçmak zorunda kalışı, bir yandan Ordu'yu harekete geçirirken,  öte yandan Molla Kaşani'nin de Musaddık aleyhine dönmesine  sebep oldu. Çünkü Musaddık her gün biraz daha komünist Tudeh  partisi'nin kontroluna giriyordu. Bu sebeple, General Zahidi liderliğinde  Ordu'nun 19 Ağustos 1953 de girştiği darbe başarılı oldu ve  Musaddık düşürülerek tutuklandı. Üç gün sonra da İran Şahı halkın  sevgi gösterileri arasında ülkesine döndü.

            Başbakanlığa getirilmiş olan General Zahidi, petrol anlaşmazlığının  çözümü için Amerika'nın aracılığını istedi ve Amerika'nın aracılığı  ile, Anglo-İranian Oil Company ile Amerikan petrol şirketlerinin  oluşturduğu bir komisyon ve İran arasında 5 Ağustos 1954 de bir anlaşma  imzalandı. Konsorsiyomda Anglo-İranian şirketinin hissesi % 40,  Hollandaya ait Royal Dutch Shell şirketi % 16, Fransız Petrol  Şirketi % 6 ve geriye kalan 5 Amerikan Şirketinin herbiri de % 8'er  hisseye sahip olacak ve İran petrolleri bu şirketler tarafından ortak  olarak işletilecekti.

            Komünist Tudeh Partisi'nin dışında, Sovyetlerin bu hadisede çok  aktif rol oynadıkları söylenemez. Zira Stalin'in ölümünden sonra başlayan  iktidar mücadelesi bunda büyük rol oynayacaktır.

            C) Bağdat Paktı ve Doğurduğu Neticeler

            Bağdat Paktı'nı bu bölümün altıncı kısmında, Türk dış politikasının  gelişmelerini incelerken daha ayrıntılı bir şekilde ele alacağız.  Fakat Bağdat Paktı, bilhassa doğurduğu niteceler itibariyle, Orta Doğu  tablosunun mühim bir unsurunu teşkil etmiştir. Bu sebeple, Bağdat  Paktına burada sadece bu açıdan değineceğiz.

            Sovyet Rusya'nın Orta Doğu'ya sızmasını önlemek maksadiyle  Orta Doğu ülkeleri arasında bir ittifak kurma fikri, esasında Amerika'dan  gelmiş, fakat fikir Türkiye tarafından gerçekleştirilerek, 1955  Şubatında Türkiye ile Irak arasında Bağdat'ta bir ittifak antlaşması  imzalanmıştrr. Nisan 1955'te İngiltere, Eylül 1955'te Pakistan ve Kasım  1955'te İran Bağdat Paktına katılarak, ittifak genişletilmiştir.

            Bu genişlemeye rağmen, bu ittifak için başlangıçta düşünülen  fikir gerçekleşmemiştir. O da, bu ittifaka, Irak'ın dışında kalan "Arap"  ülkelerinin katılması idi. Bu olmadığı gibi, Orta Doğu üçe bölündü.  Birinci grup, Pakta katılan Irak, İran ve Pakistan; ikinci grup Bağdat  Paktına şiddetle cephe alan Mısır, Suriye, Suudi Arabistan ve Yemen;  üçüncü grupta, her iki grubun dışında kalan Ürdün ve Lübnan. Bu  bölünme, Sovyet Rusya'nın Orta Doğu'ya girmesini kolaylaştıracaktır.  Halbuki, Bağdat Paktı Orta Doğuyu Sovyet Rusyaya karşı birleştirmek  amacı ile yapılmak istenmişti.

            Bununla beraber, Orta Doğu politikaları bakımından Sovyetlerin  işini kolaylaştıran da Mısır Başkanı Nasır'ın tutumu olmuştur. Nasır  Arap dünyasını kendi liderliği altında birleştirmek istiyordu. Halbuki  Bağdat Paktı ile bu liderlik Türkiyeye geçmiş gibi görünmekteydi.  Bağdat Paktı Nasır'ın tasarılarını alt-üst etmişti. Tahammül edemediği  buydu. Bu sebeple, Nasır Bağdat Paktı'nın kuruluşundan sonra  Batı aleyhtarı bir politika takibine başladı. "Süveyş Meselesi" ve  bundan doğan 1956 buhranı Nasır'ı büsbütün Sovyetlere yönelmeye  itecektir.

            Ç) Süveyş Buhranı

            1956 Süveyş Buhranına ait gelişmeler, İİ'inci Dünya Savaşının sona  erdiği yıllara kadar uzanır.

            Süveyş Kanalı bir Fransız şirketi tarafından yapılmış ve 17 Kasım  1869 günü de dünya deniz trafiğine açılmıştır. İşletilmesi de bu  Fransız şirketine ait bulunmakla beraber, o zamanki Mısır hükümetinin  de hissesi vardı. Mısır hükümeti sonradan mali sıkıntıya düşüp  hisselerini satışa çıkarınca, 1875 de bu hisseleri İngiltere aldı ve bu  suretle Süveyş Kanalını İngiliz-Fransız şirketi işletir oldu.

            İngiltere, şimdi Süveyş Kanalı'ndan geçen ve Hindistanla bağlantısını  teşkil eden "İmparatorluk Yolu"nu güvenlik altına almak için  1882 de, bir Osmanlı toprağı olan Mısırı işgal edince, Kanal üzerindeki  kontrolu da daha kuvvetlenmiş olmaktaydı. Halbuki daha ilk  günden itibaren Süveyş Kanalı'nda "serbest geçiş" prensibi tatbik  edilmekteydi. İngiltere'nin Mısır'ı işgali ise, bu prensip açısından diğer  devletleri endişelendirdi ve 29 Ekim 1888 de İstanbul'da bir milletlerarası  anlaşma imzalandı. İstanbul Anlaşması adını alan bu  anlaşmaya göre, Süveyş Kanalı savaşta ve barışta bütün devletlerin  savaş ve ticaret gemilerine daima açık olacaktır. Geçiş serbestisini  güvenlik altına almak için, kanalın her iki tarafında üçer millik bir  alanda hiç bir zaman askeri harekat veya silahlı çatışma yapılamıyacaktı.

            İtalya 1935-36 da Habeşistan'ı işgal edince, İngiltere'nin İmparatorluk  Yolu için bir tehdit yaratmış olmaktaydı. Zira Kızıldeniz'in çıkışına  hakim olduğu gibi, Mısır'a da komşu geliyordu. Bu sebeple  İngiltere, Mısır'la münasebetlerini yeni bir düzene sokmak istedi ve  Mısır Hükümeti ile 26 Ağustos 1936 da yaptığı bir anlaşma ile, Mısır'a  bağımsızlığını verip bu ülkeden askerini çekme kararı aldı. Yalnız  bu anlaşmaya göre, İngiltere Süveyş Kanalı bölgesinde 10 bin  asker ve 500 pilot bulundurma hakkını elinde tuttuğu gibi, taraflardan  biri bir savaşa girecek olursa, diğer taraf bütün gücü ile savaşa  giren tarafa yardım edecekti. Yani, Mısır ile İngiltere arasında bir  ittifak bağı tesis ediliyordu.

            İİ'inci Dünya Savaşı sırasında İngiltere bu anlaşmaya dayanarak  Mısır'a 200 bin kadar asker yığmıştır. Savaş bitince İngiltere'nin bu  askeri geri çekmesi gerekiyordu. Fakat pek istekli görünmedi. Çünkü,  Sovyetlerin İran, Türkiye ve Yunanistan üzerindeki baskıları, hangi  bölgeyi hedeflediklerini gösteriyordu. Bölgenin güvenliği bakımından  İngiltere'nin Mısır'da kalması gerekiyordu.

            Fakat savaştan sonra Mısır'da hava çok değişmiş bulunuyordu.  Bir defa, savaş sırasında İngiltere'nin Mısır'a asker yığması, adeta  bir işgal manzarası yaratmış ve bu da halkın tepkisi ile karşılaşmıştı.  Halk Mısır'ın tam bağımsızlığı için İngiliz askerinin çekilmesini istiyordu.

            Şimdi gizli Mısır Komünist Partisi de gayet aktif idi. Bir çok  yayın organlarına, hükümet bürolarına, muhalefetteki Wafd Partisi  de dahil (1945 Ocak ayında Saadist Parti iktidara gelmiştir), siyasi  partilere ve Kahire ve İskenderiye'nin tekstil fabrikalarında işçilere  sızmaya muvaffak olmuştu. Üye sayısı 5 bin kadardı, lakin yaptığı  propagandalarla tesiri üye sayısından çok daha genişti.

            Buna karşılık, 1929 da Şeyh Hasan el-Banna tarafından kurulan  Müslüman Kardeşler (El-İhvan El-Muslimin) teşkilatı ise, koyu  teokratik ve Batı aleyhtarı bir kuruluş olarak, o da İngiliz aleyhtarlığını  körüklemekteydi. 500 bin kadar taraftarı bulunan bu kuruluş,  Wafd Partisine karşı bir denge unsuru olarak Kral Faruk'dan destek  görmekteydi. Bu kuruluşa, aşırı milliyetçi bir teşkilat olarak  Mısr-el-Fatah'ı (Genç Mısır) da eklemek gerekir.

            Bu sırada muhalefette olan Wafd Partisi ise İngiltere aleyhtarlığının  öncülüğünü yapmaktaydı.

            1945 yılı sonunda Mısır'ın yaptığı müracaat üzerine, Mısır ile  İngiltere arasında müzakereler başladı ve iki taraf arasında 1946  Ekiminde bir anlaşma meydana geldi. Buna göre, 1949 Eylülüne kadar  Mısır'dan kademeli olarak çekilmeyi kabul etti. Fakat bu sefer  Sudan meselesi ortaya çıktı. İngiltere 1882 de Mısır'ı işgal ettikten  sonra daha aşağılara da inerek Sudan'ı da ele geçirmek suretiyle  Nil'in bütünlüğünü sağlamıştı. Bundan sonra Mısır hükümeti ile 19  Ocak 1899 da yaptığı bir condominium anlaşması ile, Sudan'ı beraber  idare ediyorlardı. İngiltere şimdi Mısır'dan çekilirken, Sudan'ın  statüsünü de kesin olarak tayin etmek ve dolayısiyle ona da bağımsızlığını  vermek istedi. Mısır buna karşı çıktı. Mısır Sudan'ı kendisine  katmak ve Nil'in bütünlüğünü kendi kontrolunda tutmak istiyordu.

            Bu anlaşmazlık karşısında Sudanlılar da ikiye ayrıldılar. İki büyük  partiden Umma (Milliyetçiler) Partisi Sudan'ın bağımsızlığını ve  Mısır'dan kopmasını savunuyordu. Ashigga Partisi, Nil'in bütünlüğünün  Sudan için de ehemmiyetli olduğuna inandığından, Mısır'la federal  bir sistem kurmak istiyordu. Ona göre, Sudan Mısır'a bağlı olmalı,  fakat muhtariyete sahip bulunmalıydı.

            Sudan meselesi İngiltere ile Mısır arasında o kadar çetin bir  anlaşmazlık oldu ki, Mısır, daha önce varılan anlaşmayı da tanımadığını  bildirerek, hem Süveyş ve hem de Sudan meselelerini B.M.  Güvenlik Konseyine götürdü. Güvenlik Konseyi 1948'de meseleyi ele  aldı ise de, oradan bir karar çıkması mümkün olmadı. Bunun arkasından  1948-1949 Arap-İsrail Savaşı patlak verdi.

            Bu savaştan sonra İngiltere, Mısır'da değilse bile Süveyş'te kalmak  hususundaki kararını daha da yoğunlaştırdı ve meseleyi başka  bir açıdan, Orta Doğu Komutanlığı denen bir askeri ittifak çerçevesinde  ele almaya karar verdi. Amerika, İnglitere, Fransa ve Türkiye  tarafından 13 Ekim 1951 de Mısır hükümetine verilen bir notada  bu ittifak sistemi şöyle açıklanmaktaydı: Orta Doğu'nun savunması  için, bu dört devlet ile Mısır, Orta Doğu Komutanlığı denen müşterek  bir kuvvet teşkil edeceklerdi. Bu kuvvet, Süveyş Kanalı bölgesinde  bulunacaktı. İngiltere, bu kuvvetin emrine vereceği kuvvetlerinin dışında,  Mısır'da bulunan bütün kuvvetlerini geri çekecekti.

            Görüldüğü gibi, İngiltere Süveyş'ten çıkmamak için böyle dolambaçlı  bir yol seçmişti.

            Türkiyenin buna katılmasına gelince: Türkiye bu sırada NATO'ya  girme çabasındadır. Belçika, Hollanda, Danimarka gibi NATO'nun  "küçük" üyeleri, Türkiyenin NATO'ya girmesinin Sovyetleri tahrik  edeceğini ve bir savaş çıkarabileceğini ileri sürerek buna karşı  çıktıkları gibi, İngiltere de, bir Müslüman devlet olarak Türkiyeyi  kendi Orta Doğu politikasında kullanmak istediğinden, o da Türkiyenin  NATO üyeliğini engellemeye çalışıyordu. Doğrusu aranırsa,  bu sırada İngilterenin Süveyşte kalıp kalmaması Türkiyeyi hiç  ilgilendirmiyordu. Fakat ne var ki, İngiltere, Türkiyenin NATO üyeliğine  muhalefet etmekten vazgeçme şartı olarak, Türkiyenin bu Orta Doğu  Komutanlığına da katılmasını istemiş ve Türkiye de ister istemez  kabul zorunda kalmıştı.

            Mısır Batılıların bu teklifini derhal reddettiği gibi, Mısır parlementosu,  15 Ekim 1951 de kabul ettiği kanunlarla, 1936 tarihli İngiltere-Mısır  Süveyş anlaşmasını, 1899 tarihli Sudan "condominium"  anlaşmasını feshettiği gibi, Mısır Kralı aynı zamanda Sudan Kralı  olarak da ilan edildi. Bunun üzerine halk Süveyş Kanalına yürümeye  kalkınca, İngiliz kuvvetleri ile halk arasında çarpışmalar başladı.  Komünistlerin, Müslüman Kardeşlerin ve aşırı milliyetçilerin  teşviki ile sivillerden meydana gelen bir "Milli Kurtuluş Ordusu"  kuruldu. 1952 Ocak ayında İsmailiye'de İngiliz kuvvetleri ile çarpışmalar  olurken, Kahire'de halk ingiliz mağazalarını yağma ediyordu.  Mısır tam bir anarşi içine girmişti.

            Durum bu safhada iken, Yarbay Abdünnasır başkanlığındaki  Hür Subaylar Komitesi, 23 Temmuz 1952 günü yaptıkları bir darbe  ile Krallığa son verip idareyi ellerine aldılar ve 26 Temmuzda da,  İskenderiyede bulunan Kral Faruk'u tahtından feragate zorlayıp ülkeden  çıkardılar.

            Askeri idarenin içerde otoritesini sağlamlaştırabilmesi ve ihtilalin  öngördüğü düzenin kurulabilmesi için, tabiatiyle dış münasebetlerde  barış ve istikrara ihtiyacı vardı. Bu sebeple Süveyş ve  Sudan meselelerini daha yumuşak bir şekilde ele aldı. 12 Şubat  1953 de İngiltere ile Mısır arasında yapılan bir anlaşma ile, Sudan'a  üç yıl içinde bağımsızlık verilmesi kararlaştırıldı.

            Süveyş konusundaki anlaşma da, 19 Ekim 1954 de imza edildi.  Buna göre, 1936 antlaşması sona eriyordu ve İngiliz kuvvetleri 20 ay  içinde Mısır topraklarından "tamamen" çekileceklerdi. Yalnız, antlaşmanın  4'üncü maddesine göre, Arap Ligi Devletleri ortak savunma antlaşmasına  dahil devletlerden birine veya Türkiyeye silahlı bir saldırı  halinde, Mısır İngiltereye her türlü kolaylığı gösterecekti.

            Dokuz yıldır süregelen bir anlaşmazlık bu suretle çözümlenmekle  beraber, bu antlaşmanın ömrü uzun olmadı. Bağdat Paktı ile  beraber başlayan gelişmeler Süveyş konusunda yeni bir patlamaya  sebep oldu.

            Nasır 1954 sonbaharında, yaptığı bu Süveyş antlaşması ile Batıyla  münasebetlerini bir düzene sokarken, bir yandan Arap dünyası  içinde bir takım faaliyetlere girişmişti. Bu faaliyetlerle, bir yandan  Arap ülkeleri arasında bir kollektif güvenlik paktının, yani bir  askeri ittifakın kurulması söz konusu olurken, bir yandan da "İslam  Kongresi" adı altında bir birlik kurulması için çalışılmaktaydı. Görünen  odur ki, Nasır'ın gerçekleştirmek istediği şey, Doğu ve Batı  blokları arasında bir "Üçüncü Blok" idi. Şüphesiz bu Blok'un başında  Mısır ve Nasır bulunacaktı.

            İşte tam bu sıradadır ki, Bağdat Paktı ortaya çıkıyordu. Mısırın  gerçekleştirmeye niyetlendiği şeylerle, Bağdat Paktının amaçları  arasında büyük farklılıklar olduğu inkar edilemez. Bu sebeple,  Mısır başta olmak üzere Arap dünyasından Bağdat Paktına karşı  büyük tepkiler geldi. Bu durum, kendisine karşı kurulmuş bulunan  Bağdat Paktını yıpratmak hususunda Sovyetler için bulunmaz bir  fırsatı, Sovyetler bir yandan Bağdat Paktı'na karşı hücumlarını arttırırken,  bir yandan Arap ülkelerine yanaşmağa çalıştılar. Bu ise, Başkan  Nasır'a, Batı'ya karşı Sovyet kozunu oynama imkanını verdi.  Fakat Nasır hemen bu yola gitmedi.

            1955 başlarında İsrail ile Mısır arasında Gazze bölgesinde çatışmalar  başlayınca, Mısır Amerika ve İngiltereden silah satın almak  istedi. Bunun üzerine Sovyetler 1955 Mayısında Mısır'a silah  satmayı teklif ettiler. Nasır bu teklifi prensip olarak kabul etmekle  beraber önce İngiltere ve Amerika ile müzakerelere girmek istedi.  Müzakereler uzadığı gibi, her ikisi de Mayıs 1950 deklarasyonuna bağlı  oldukları için isteksiz davrandılar. Kaldı ki, Mısırın Bağdat Paktına  muhalefeti de bu isteksizlikte büyük rol oynamaktaydı. Nihayet,  Amerika satmaya razı oldu ise de, bunu kredi ile değil, peşin  para ile yapmak istedi. Mısır ise bu silahların bedelini peşin para  ile değil, mal olarak ödemek istiyordu.

            Bunun üzerine, Nasır 27 Eylül 1955 günü yaptığı bir konuşmada,  Batılıların Mısıra silah satmayı reddetmesi üzerine, Mısırın da  bir kaç gün önce Çekoslovakya ile bir anlaşma yaparak bu ülkeden  silah satın almaya karar verdiğini açıkladı. Mısır bu silahların  bedelini pamuk ve pirinçle ödeyecekti. Nasır bu açıklaması ile bir  bomba patlatmıştı. Amerikanın ünlü sağcı dergilerinden U.S. News  and World Report, Sovyetlerin Orta Doğuya girmeye başladığını  ifade eden şu sözleri söylüyordu: "Moskova bugün kapının eşiğinden  ayağını atmıştır ve onu geri çevirmek kolay olmayacaktır".

            Batılılar bu yeni gelişmeden çok endişe etmekle beraber, tutumları  farklı oldu. En büyük tepki İngiltereden geldi ve İngiltere  Nasır'a karşı bir takım tedbirler alınmasını istiyordu. Amerika ve  Fransa ise, Mısırı tamamen Sovyetlerin kucağına atmamak için, Nasır'ın  tahrik edilmemesini istiyorlardı. Fakat tam bu sırada ortaya  çıkan Asvan Barajı meselesi her şeyi değiştirdi.

            Nasır 1953'denberi, Nil nehri üzerinde yapılacak olan Asvan  Barajı projesine çok ehemmiyet veriyordu. Çünkü bu barajın suları  60.000 Km'yi kaplayacak, Mısırın tarıma elverişli topraklarını üçte  bir nisbetinde ve elektrik enerjisini % 50 nisbetinde arttıracaktı.  Baraj yaklaşık 1 Milyar Dolara malolacaktı ve bunun üçte biri için  de dış finansmana ihtiyaç vardı. İşte bu dış finansman meselesi,  1956 sonbaharında Orta Doğuda büyük bir buhranın patlamasına  sebep olacaktır.

            Mısır, Çekoslovakya ile silah anlaşmasını yapar yapmaz, 1955  Eylülünde Dünya Bankasına başvurarak 240 milyon dolar kredi istedi.  Dünya Bankası bu kredi için gerekli incelemeyi yaparken, Sovyetler  de Mısıra Asvan Barajı için 200 milyon Dolar vermeyi teklif  ettiler. Bu kredi 30 yılda pamuk ve pirinçle ödenecek ve faizi de  yıllık % 2 olacaktı.

            Nasır bu teklifi hemen kabul etmedi ve Dünya Bankasının cevabını  beklemeyi tercih etti. Dünya Bankası da 1956 Şubatında Mısırın  istediği krediyi vermeyi prensip olarak kabul etti. Amerikan  hükümeti 1956 Haziranında, Nasır'ın istediği kredinin kendisine verileceğini  resmen teyid etti. Fakat bu sırada garip bir gelişme oldu  ve Amerikan Senatosu, kendi izni olmadan Asvan Barajı için kredi  açılmaması kararını aldı. Bu karar Amerikan hükümetini zor durumda  bıraktı. Senato'nun böyle bir karar almasının sebebi, 1956  Mayısında Mısırın Çin Halk Cumhuriyetini tanıması ve diplomatik  münasebetler kurması idi. Bu sırada Amerikan dış politikasının en  hassas konularından biri de Çin Halk Cumhuriyeti idi ve Amerika  Pekin'i tanıyan ülkelere hiç de iyi gözle bakmıyordu. Ayrıca, yine  bu sırada Ürdün'de Nasırın kışkırtması ile karışıklıklar çıkmıştı ve  Nasır Kral Hüseyin'i devirmek istiyordu.

            Senato'nun kararına Mısırın tepkisi gayet sert oldu. Nasır, 24  Temmuz'daki konuşmasında ülkesinin ne kuvvet ve ne de Dolar  önünde eğilmiyeceğini bildirdikten sonra, 26 Temmuzda, ihtilalin  dördüncü yıldönümü dolayısiyle İskenderiye'de yaptığı uzun bir konuşmada  Süveyş Kanalını işleten İngiliz-Fransız şirketini millileştirdiğini  ilan etti. Şirketin Kanaldan yılda 100 milyon Dolarlık geliri  vardı. Nasır, ayrıca, 1888 İstanbul anlaşması gereğince Kanaldan  geçiş serbestisinin aynen devam edeceğini bildirdi ise de, buna  kimse inanmak istemedi. Zira, Mısır, 1948-1949 Arap-İsrail savaşındanberi  İsraile silah ve petrol götüren gemileri Kanaldan geçirmiyordu.  Yarın aynı şeyi Batılılara da yapabilirdi.

            Bu sebeplerle, bu hadise İngiltere ve Fransa tarafından büyük  tepki ile karşılandı. Kanal Şirketinin kendilerine ait olması bir yana,  Kanaldan en fazla bu iki devletin gemileri geçiyordu. İngiltere ve  Fransayı, Bağdat Paktı üyesi Irak da destekledi. Irak Başbakanı  Nuri Sait Paşa, İngiltere Başbakanı Eden'a, "Bu sefer darbeyi indirmek  gerek. Hem de kuvvetli bir darbe" diyordu.

            Sovyetler Mısırın yanında yer aldılar. Fakat bir yandan Amerikanın  Sovyetlere yaptığı uyarı, öte yandan da bu sırada Sovyetlerin  Polonya ve arkasından Macaristan hadiseleri ile uğraşması sebebiyle,  Sovyetler başlangıçta işin içine fazla giremediler.

            Süveyş Kanalını Mısırın kontrolundan çıkarmak için yaz aylarında  Batılılar arasında bir çok temaslar ve toplantılar yapıldı. Eylül  ayında mesele Güvenlik Konseyinin önüne de götürüldü. Fakat  bunlardan hiç bir netice çıkmadı. Nasır, Batılıların teklif ettiği,  Süveyş Kanalının milletlerarası kontrol altına konulması fikrini kabul  etmemekte diretti. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa, Nasır'ın  Orta Doğuda yarattığı bu tehlikeli durumu sona erdirmeye karar  verdiler ve İsrail ile birlikte Mısıra karşı bir komplo hazırladılar. Bu  komplo gereğince İsrail, 29 Ekim 1956 günü birdenbire Mısıra karşı  saldırıya geçti. Saldırı bir yanda Sina yarımadasında Gazze bölgesinde  ve öte yanda da, Akaba Körfezinin sonunda ve Sina yarımadasının  güney ucundaki Şarm-el-Şeyh istikametinde idi.

            Hazırlanan plan gereğince, İngiltere ve Fransa, 30 Ekimde İsraile  ve Mısıra verdikleri 12 saatlik birer ültimatomla, her iki devletin  de Süveyş Kanalının iki kıyısından 16 Km. geri çekilmelerini istediler.

            Bu arada İsrailin Sina'daki askeri harekatı gayet başarılı geçti.  Mısır Ordusu, İsrail kuvvetleri tarafından kıskaç içine alınacağını  anlayınca geri çekilmek zorunda kaldı. Geri çekilirken de, 1000 ölü,  4000 esir verdiler. Ayrıca 100 kadar tank, 300 adet top, 1500 kadar  otomatik silah ve bir o kadar da kamyon geride bırakmışlardı. Sina'nın  kontrolu İsrail'in eline geçmişti.

            İngiltere ve Fransa, aynı zamanda Mısır havaalanlarını da bombardıman  ederek Akdenizden Süveyş Kanalı bölgesine asker çıkarmaya  başladılar. Kanalı ele geçirmek ve Nasır'ı da iktidardan düşürmek  istiyorlardı. İngiltere ve Fransanın Kanal bölgesine asker çıkarmaları  üzerine, Mısırlılar da Kanaldaki bütün gemileri batırarak  Kanalı tıkadılar.

            İngiltere ve Fransa Mısıra karşı saldırıya geçerken, Polonyadaki  ayaklanma ile Macar ihtilaline güvenmişlerdi. Bu sebepten  Sovyetlerin kımıldayamıyacağını düşünüyorlardı. Fakat bu hesap  yanlış çıktı. 5 Kasım sabahından itibaren Sovyetler Macar ihtilalini  bastırmaya başlamışlar ve dolayısiyle, Macaristandaki durumları  düzelmeye başlamıştı. Bu sebeple 5 Kasım 1956 günü Sovyet  Başbakanı Bulganin, İsrail, Fransa ve İngiltere Başbakanlarına  gayet tehditkar mesajlar gönderdi. Bu mesajlarda Süveyş savaşının  derhal durdurulması isteniyordu. Bulganin, Fransa Başbakanı  Guy Mollet'ye gönderdiği mesajında, "Sovyet hükümeti saldırganları  ezmek ve Doğu'da barışı tekrar kurmak için kuvvet kullanmaya  tamamen kararlıdır" diyordu. İngiltere Başbakanına gönderilen  mesaj ise daha ağırdı ve şöyle diyordu: "Tahrip için modern  silahların her çeşidine sahip daha güçlü devletler kendisine saldırdığında,  acaba Büyük Britanya nasıl bir durumda kalırdı? Bu  devletler İngiltere kıyılarına sadece uçak gemileri göndermekle kalmazlar,  başka silahlar da, mesela füzeler de kullanabilirler".

            Bulganin aynı gün Amerika Cumhurbaşkanı Eisenhower'a da  bir mesej göndererek, Amerika ve Sovyet Rusyanın Mısıra ortak bir  kuvvet göndererek savaşı durdurmalarını istiyor ve bu savaş durdurulmadığı  takdirde bunun Üçüncü Dünya Savaşına gidebileceğini  söylüyordu. Amerika ortak kuvvet teklifine şiddetle karşı geldi ve  Sovyetler Mısıra asker gönderdiği takdirde Amerikanın gereken  tedbirleri alacağını bildirdi.

            Ne Amerikan hükümeti ve ne de Amerikan kamu oyu İngiltere  ve Fransanın giriştiği bu saldırıyı tasvib etmemişti. Zaten bunlar  saldırı planlarını hazırlarken, Amerikaya bir şey hissettirmemeye bilhassa  dikkat etmişlerdi. Bu sebepten Amerikanın tepkisi sert oldu.  Fransa ve İsraile sert bir ihtarda bulunarak Mısır topraklarından  çekilmelerini istedi. İki taraftan gelen bu ağır baskılar karşısında  bu devletler daha ileriye gidemediler ve Mısırdan çekilmek zorunda  kaldılar. Süveyş Kanalı da temizlenerek 1957 Martında dünya  deniz trafiğine yeniden açıldı.

            1956 Süveyş buhranının en mühim neticesi, şüphesiz, Sovyet  Rusyanın Mısırı bir kere daha kurtarmış olmasıydı. Birincisi silah  satışı ile olmuştu. Dolayısiyle, Sovyetlerin Arap dünyasındaki prestiji  de arttı. Başka bir deyişle, İngiltere ve Fransa kaş yapayım derken  göz çıkarmışlardı. Nasır'ın ve Sovyet Rusyanın Orta Doğudaki  prestijini ve tesirini yoketmek isterlerken, büsbütün arttırmışlardı.

            D) Eisenhower Doktrini

            Sovyet Rusyanın yönelttiği tehditler üzerine Amerika, İngiltere  ve Fransaya sert bir çıkış yaparak bu iki devletin Mısıra karşı giriştikleri  saldırıyı önlemekle beraber, kısa bir süre sonra Orta Doğu  konusundaki görüşlerinde büyük bir değişiklik yaptı. Daha doğrusu,  Süveyş buhranı geçtikten sonra, Orta Doğu'da ortaya çıkan  durumu Amerika hiç beğenmedi. Bir defa, Süveyş savaşı dolayısiyle  Batının prestiji Arap dünyasında büyük bir darbe yemişti. Üstelik,  Mısırı ve Süveyş'i Batıya bağlayan tek hukuki bağ olan 19 Ekim  1954 tarihli Süveyş Antlaşmasını Mısır, 1956 buhranı sırasında feshederek,  Batı ile bağlarını koparmıştı. İkinci olarak, Amerika bu  buhranda dürüst ve tarafsız davranmış ve İngiltere ve Fransanın  savaşı ve Mısırın işgalini durdurmasında en az Sovyet Rusya kadar  rol oynamıştı. Fakat Arap dünyası bunu takdir ediyor muydu?

            Diğer taraftan, Batı'nın Orta Doğu'daki bu prestij kaybı, bölgede  büyük bir boşluk meydana getirirken, bu boşluk, Sovyet Rusya  tarafından doldurulmaktaydı. Sovyet Rusya sanki Arab'ın kurtarıcısı  olmuştu. Sanki, Macar topraklarına 200 bin kişilik askeri ile  4000 tankını sokup, 50.000 ölü ve yaralıya malolan Macar milli bağımsızlık  hareketini öldüren bu Sovyet Rusya değildi. Kaldı ki, Bulganin'in,  Eisenhower'a gönderdiği 5 Kasım mesajında da görüldüğü  gibi, Sovyetler Orta Doğu'ya asker sokmak için fırsat aramaktaydılar.

            İkinci olarak, Sovyetlerin Orta Doğu'ya girişlerinde ekonomik  sebepler de rol oynamıyordu. Çünkü, Süveyş'teki kanal trafiğinin  ancak % 1'i Sovyet gemilerine aitti. Sovyetlerin Orta Doğu petrollerine  de ihtiyaçları yoktu. Çünkü kendileri petrol ihraç etmekte idiler.  O halde amaçları siyasi idi. Sovyetler, Süveyş Kanalına ve Batı'nın  Orta Doğu'daki petrol kaynaklarına hakim olarak, bölgeyi siyasi  kontrolları altına alarak Batı'ya darbe indirmek ve mümkün olursa  Batı'yı bu bölgede çökertmekti.

            Bu şartlarda yapılacak iki şey vardı: Biri, bölge ülkelerinin ekonomik  sıkıntılarının giderilmesine yardımcı olmak; diğeri de, ister  ikili, ister toplu münasebetler yoluyla, bu ülkelere, komünizm  hegemonyasının neler getirebileceğini anlatmak ve bunların komünizme  karşı koymalarına yardım etmekti.

            İşte bu noktalardan hareket eden Başkan Eisenhower, 5 Ocak  1957 de Kongreye gönderdiği ve Eisenhower Doktrini adını alan mesajda  bütün bu hususları açıkladıktan sonra, Kongre'den şu hususlarda  kendisine yetki verilmesini istiyordu:

            1) Bağımsızlığını korumak için ekonomik kalkınma çabası içine  giren Orta Doğu ülkelerine ekonomik yardım yapmak.

            2) Bunlardan isteyen ülkelere askeri yardım yapmak.

            3) Bu ülkelerin istemeleri şartıyle, "milletlerarası komünizmin  kontrolu altında bulunan bir ülkeden gelecek açık silahlı saldırılar  karşısında, Amerikan silahlı kuvvetlerinin kullanılması.

            Bu amaçlarla Başkan Eisenhower, Kongreden, üç yıl süre ile,  her yıl 200 milyon Dolar harcama yetkisi istemekteydi.

            Eisenhower Doktrininin bilhassa Orta Doğu'da Amerikan askerinin  kullanılmasına dair kısmı, Amerikan Kongresinde büyük tartışmalara  sebep oldu. Buna rağmen, Temsilciler Meclisi, 30 Ocak'da,  Senato da 5 Martta, büyük oy çoğunluğu ile Eisenhower Doktrinini  kabul ederek, Başkana istediği yetkileri verdi.

            Eisenhower Doktrini iki bakımdan Amerikan dış politikası için  mühim bir gelişmeyi ifade etmekteydi. Birincisi, Amerika'nın Orta  Doğu ile bağlantı alanını bir hayli genişletmesidir. Her ne kadar  Amerika Orta Doğu ile ilgisini ilk defa Truman Doktrini ile göstermiş  ise de, Truman Doktrini sadece Türkiye ve Yunanistan'a ve  yine sadece askeri yardım yapılmasını öngörmekteydi. Halbuki Eisenhower  Doktrini, bütün bir Orta Doğu bölgesini içine alıyor ve Amerikan  askerinin kullanılması suretiyle, bölgedeki ülkelerin komünizme  karşı savunulmasını da üzerine alıyordu.

            İkinci olarak, bu Doktrin ile Amerika, İngiltere ve Fransa'nın  Orta Doğu'da bıraktıkları boşluğu bizzat doldurmak üzere harekete  geçiyor ve aynı zamanda da, bölgede Sovyet Rusya'nın karşısına  dikiliyordu. Amerika ve Sovyet Rusya ilk defa olarak Orta Doğu'da  karşı karşıya gelmeye başlıyordu.

            Eisenhower Doktrini karşısında Orta Doğu ikiye ayrılmıştır. Bu  doktrini kabul ettiğini ilk ilan eden; 6 Ocak'da Lübnan olmuştur.  Lübnan bu hareketi ile, şimdiye kadar takip ettiği tarafsızlık politikasını  terketmiş oluyordu. Lübnan'ın arkasından Pakistan, Irak, Türkiye  ve Yunanistan Eisenhower Doktrinini kabul ettiklerini açıkladılar.  Bunlardan sonra Afganistan, Libya, Tunus ve Fas en sonunda İsrail  bu Doktrini kabul ettiklerini bildirdiler.

            Buna karşılık, ilk şiddetli tepki Mısır'dan geldi. Arkasından Suriye  bu tepkiye katıldı. Bu iki devleti ise Ürdün ve Suudi Arabistan  takip etti ise de, bir kaç hafta sonra Suudi Arabistan tutumunu  değiştirerek, Eisenhower Doktrinini "iyi ve müsbet" bulduğunu bildirdi.  Çünkü Suudi Arabistan, İsrail konusunda bu devletlerle beraber gitmeye  hazırdı; lakin Sovyetler konusunda bu devletlerle bir adım bile  atmamaya kararlı idi.

            Biraz aşağıda göreceğimiz gibi, Nasır'ın Ürdün'de monarşiyi  devirmek için biraz sonra giriştiği teşebbüsler, Ürdün'ün tutumunu  da değiştirecek ve bu ülkeyi Suriye-Mısır cephesinden ayıracaktır.

            Tabiatiyle Sovyetler de büyük tepki gösterdiler. 7 Ocak'da yayınladıkları  resmi bildiride, Eisenhower Doktrinini, "Orta Doğu ülkelerini  esaret altına alma amacını güden bir tedbir", "Amerikan tekelci  kapitalizminin militarist çevrelerinin Orta Doğu işlerine kaba  bir müdahalesi" olarak nitelemişlerdir. Bunun arkasından, 11 Şubatta  Amerika, İngiltere ve Fransa'ya verdikleri notalarda, Orta Doğu  için bir barış planı ortaya attılar. Buna göre, bölgede ittifak  blokları kurulmayacak, yabancı askerler geri çekilecek, yabancı üsler  tasfiye edilecek ve bölgenin İçişlerine karışılmayacaktı. Bölge  ülkelerine silah satılmayacaktı.

            Sovyetlere verilen cevapta, bu plan reddedildiği gibi, bölgeyi  silahlandıran ilk devletin kendisi olduğu ve içişlerine karışmamadan  söz eden Sovyetlerin önce Macaristan'dan elini çekmesi gerektiği  bildirildi.

            E) Ürdün Hadiseleri

            Ürdün Kralı Hüseyin, Mısır ve Suriye ile birlikte Eisenhower  Doktrinine ilk karşı çıkanlar arasında yer almakla beraber, bu Doktrinden  ilk imdat isteyen de yine kendisi oldu.

            Daha önce de işaret ettiğimiz gibi, Nasır Mısır'da iktidarı ele  aldığı ilk günden itibaren, Orta Doğu'daki monarşileri devirme kararında  idi. Orta Doğuyu veya Arap dünyasını "ilerici" dediği sosyalist-cumhuriyet  rejimlerinin idaresi altında ve kendi liderliği etrafında  toplamak istiyordu. Söz konusu monarşik rejimlerin başında  da, Ürdün, Irak ve Suudi Arabistan gelmekte idi. Bu ülkelerdeki  monarşik rejimlere karşı geniş ve yoğun bir propagandaya girişmişti.  Bu propagandaların tesirsiz kaldığı söylenemez.

            1948-1949 Arap-İsrail savaşı sırasında Filistin'den kaçan bir  milyona yakın Filistinli Araptan yarım milyon kadarı Ürdün'e sığınmıştı  ve bunların büyük çoğunluğu hararetli Nasır taraftarı idi. Nasır'ın  Filistin'i tekrar kendilerine kazandıracağına inanıyorlardı.

            Durum bu şekilde iken Ürdün'de 1956 Ekiminde yapılan seçimleri  Nasırcılar kazandı ve Başbakanlığa Nabulsi geldi. Kral Hüseyin  ile Başbakan Nabulsi arasında ilk günden başlayan sürtüşme, 1957  Nisanında tam bir çatışma içine girdi. Nabulsi, sol eğilimli Genelkurmay  Başkanı Ali Abu Nuvar'la işbirliği yaparak Amman üzerine  tank birlikleri sevketmeye hazırlanırken, Kral tarafından Başbakanlıktan  düşürüldü. Kral Hüseyin Nabulsi'yi bertaraf ederken, Amerika'nın  ve Suudi Arabistan'ın da desteğini sağlamıştı.

            10 Nisanda meydana gelen bu hadiseden üç gün sonra, 13 Nisanda,  silahlı kuvvetler genel karargahının bulunduğu Zerka'da,  Krala bağlı kuvvetlerle, solcu subayların etrafındaki askerler arasında  çatışmalar çıktı. Bu çatışmanın arkasında Ali Abu Nuvar vardı  ve bu çatışmada, 1956 Süveyş savaşı dolayısiyle Zerka'ya gelmiş bulunan  Suriye birliklerinin kışkırtması da rol oynuyordu. Fakat Hüseyin  bu ayaklanmayı bastırmaya muvaffak oldu ve Ali Abu Nuvar,  tevkif edileceğini anlayınca Suriyeye kaçtı. Dr. Halidi Başbakanlığa  ve General Hayari de Genelkurmay Başkanlığına getirildiler. Fakat  biraz sonra Hayari de Suriyeye kaçtı ve Ebu Nuvar'a katıldı. Kahire  ve Şam radyoları bütün güçleriyle Kral Hüseyin aleyhine yayın yapıyorlardı.  Bu sebeple, Ürdünün iç durumu daha da karıştı. Grevler  çıkmış ve halk gösteriler yapıyordu. Kral Hüseyin, 24 Nisanda verdiği  demeçte, hadiselerin "milletlerarası komünizm ve onun taraftarları"nca  yaratıldığını söylemek suretiyle, bir bakıma Eisenhower Doktrininin  tatbikini istiyordu.

            Ürdün'ün bu durumu en fazla Lübnan'ı telaşlandırdı. Durumu endişe  ile takip eden Amerika bütün ağırlığını Ürdün'ün yanına koydu.  Amerika, bir yandan "Ürdünün bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü  hayati ehemmiyette telakki ettiğini" bildirirken, öte yandan  da Akdeniz'deki Amerikan Vİ'ıncı Filosu 25 Nisanda Beyrut açıklarında  demir atıyordu. İsraile de fırsattan yararlanmaması hususunda  uyarıda bulunulmuştu.

            Irak ve Suudi Arabistan da Ürdün'ün yanında yer aldılar. Hatta  Irak hükümeti yayınladığı bir bildiride, Ürdün'de krallık rejiminin  yıkılması halinde, Irak'ın Ürdün'e asker sokacağını açıkladı. Arap  dünyasının üç monarşisi sıkı bir dayanışma içine girmiş bulunuyordu.  Bu dayanışma Amerika'nın desteği ile birleşince, Kral Hüseyin karışılıkları  ve ülkesine yönelen tehlikeyi bertaraf etmeye muvaffak  oldu ve iç kriz de böylece kapandı.

            Ürdün Kralı, bütün bu gelişmeler içinde, Eisenhower Doktrininin  tatbikini açıkça istememiştir. Bununla beraber, Amerika, Nisan  sonunda Ürdün'e 10 milyon Dolarlık bir ekonomik yardım yaptığı gibi,  Haziran sonunda da 10 milyon Dolarlık askeri yardım yapacağını  açıkladı. Bu ise, Eisenhower Doktrininin tatbikinden başka bir şey  değildi.

            F) 1957 Suriye Buhranı

            İkinci Dünya Savaşı sonunda Suriye Fransa'dan yakasını tamamen  kurtararak tam bağımsızlığına kavuşmakla birlikte, uzun müddet  içerde siyasi istikrara kavuşamamıştır. 1945-1949 arasında nisbeten  sakin geçen Suriye'nin siyasi hayatı, 1949'dan itibaren tam  bir karışıklık ve düzensizlik içine girmiştir. 1949-1953 yılları arasında  Suriye'de üç defa hükümet darbesi, 21 kabine değişikliği olmuş ve  bu arada iki defa askeri diktatörlük kurulmuştur.

            1949 yılı başlarında Albay Hüsnü Zaim bir hükümet darbesi yaparak  iktidarı ele geçirmişse de, iktidarı uzun ömürlü olmamış ve  14 Ağustos 1949 da Albay Sami Hınnavi tarafından devrilmiştir. Fakat  Hınnavi'nin iktidarı da uzun sürmemiş ve 20 Aralık 1949 da Albay  Edip Çiçekli Hınnavi'yi devirmiştir. Çiçekli'nin iktidarı biraz daha  uzun ömürlü olmuştur. Fakat 1953 Ekiminde yapılan genel seçimlerde  Çiçekli'nin Kurtuluş Hareketi Partisi'nin çok büyük çoğunluk  elde etmesi, Çiçekli'nin diktatörlüğüne ve Baas Partisi de dahil diğer  siyasi partilerle arasının açılmasına sebep olmuştur. Bunun neticesi  olarak da, Çiçekli, 25 Şubat 1954 de askeri bir darbe ile iktidardan  düşürülmüştür. Bu tarihten sonra Suriye'nin siyasi hayatında  Baas Partisi'nin birinci plana çıktığını görüyoruz. Bu gelişmede,  Baas'ın 1955'ten itibaren Nasır'ı desteklemeye başlaması bilhassa  büyük rol oynamıştır. Nasır'ın Bağdat Paktın'a cephe alması ve silah  alış-verişi ile Sovyetlere doğru kayması, Baas ile Nasır'ın  münasebetlerinin gelişmesine yol açmıştır. 1956 Nisanından itibaren  de Baas, Mısır'la birleşme fikrini savunmaya başlamış ve bu konuda  bir çok gösteriler düzenlemiştir. 1956 Süveyş buhranı ve İngiltere ve  Fransa'nın Mısır'a saldırmaları, Baas ile Mısır'ı birbirine daha da  yaklaştırdığı gibi, Arap dünyasında hem Batı aleyhtarlığını ve hem  de sol akımların tesirini arttırmıştır.

            Nitekim 1957 yılı başından itibaren Suriye'nin gittikçe sola kaymaya  ve bu ülkede komünistlerin tesirinin artmaya başladığını görüyoruz.  Bu gelişmenin liderliğini Suriye kabinesinin kuvvetli adamlarından  ve komünist sempatisi ile tanınan Halit el-Azm yapmaktaydı.  Halit el-Azm 1956 Temmuzunda Savunma Bakanı olarak bir heyetle  Moskova'ya gitti ve orada Sovyetlerle bir takım anlaşmalar  imzaladı. Bu anlaşmaların 6 Ağustosta açıklanması iledir ki, 1957  Suriye buhranı patlak verdi. Zira bu anlaşmalara göre, Sovyetler  Suriyeye 500 milyon dolarlık ekonomik ve askeri yardım yapacaklardı.  Bu yardım, Lazkiye'de yeni bir limanın yapımı, Suriye'de karayolları  ve demiryolları inşası, sulama ve enerji projelerinin finansmanı  ve yine Suriye'de 6 tane yeni havaalanı inşası için kullanılacaktı.  Ayrıca Suriye'nin silahlandırılması da bu yardım çerçevesi içinde  yer alıyordu.

            Anlaşmaların açıklanmasından bir süre sonra, 17 Ağustosta,  ılımlı bir kişi olarak bilinen Suriye Genelkurmay Başkanı General  Nizameddin, emekliye sevkedildi ve yerine, gençliğinde Fransız Komünist  Partisine üye olmuş bulunan Albay Afif el-Bızri getirildi.

            Bu gelişmeler, Suriye'nin komşuları Türkiye, Irak ve Ürdün ile  İsrail ve Lübnan'da büyük heyecan uyandırdı. Bu ülkelerin inancı  Sovyetlerin şimdi Suriye'de bir "köprübaşı" kurdukları ve Suriye'nin  bir "Moskova uydusu" haline geldiği idi. İsrail Başbakanı Ben Gurion  Başkan Eisenhower'e gönderdiği mesajda, "Suriye'nin milletlerarası  komünizmin bir üssü haline gelmesi, zamanımızda hür dünyanın karşısına  çıkan en tehlikeli hadiselerden biridir" diyordu. Gerçekten,  işin aslına bakılırsa, çarlık Rusyası zamanındanberi ilk defa  olarak Sovyetler bu anlaşma ile bir Orta Doğu ülkesine ayak basmak  imkanını elde ediyorlardı. Zira, bu anlaşma ile bir çok asker ve  sivil Sovyet uzmanı Suriye'de bulunmak imkanına sahip oluyordu.

            Ağustosun son haftasında, Irak Kralı Faysal ve Ürdün Kralı Hüseyin  İstanbul'a gelerek Türkiye Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan  Adnan Menderes ile görüşmelerde bulundular. Bu görüşmelere  Amerika Dışişleri Bakan Yardımcısı Loy Henderson da katıldı.  Başkan Eisenhower ise, Başbakan Menderes'e gönderdiği mesajda,  Suriye'nin bir saldırısı karşısında Türkiye Irak ve Ürdün'ün bu  ülkeye karşı askeri bir harekata girişmek zorunda kalması halinde,  Amerika'nın kendilerine derhal silah yardımı yapacağını bildirdi.  Amerika Batı Avrupa'daki hava kuvvetlerinden bir kısmını Adana  hava üssüne gönderdiği gibi, Vİ'ıncı Filo da Doğu Akdeniz'e gelmek üzere  harekete geçti. Türkiye ise, bir yandan ihtiyatları silah altına çağırarak,  bir yandan da Suriye sınırları yakınında askeri manevralar  düzenleyerek, Suriyeye bir uyarmada bulunmak istedi. Zira şimdi Türkiye,  yıllardanberi kuzeyden hissettiği baskıyı, aynı zamanda güneyden  de hissetmek durumunda kalıyordu. Yani Türkiye, Sovyetlerin  hem kuzeyden ve hem de güneyden baskısı altına girmek üzereydi.

            Lakin, Türkiye'nin bu tedbirleri Suriyeyi yumuşatmak yerine, aksine  Türkiye-Suriye münasebetlerini gerginleştirdi. Gerek bu gerginlik,  gerek Birleşik Amerika'nın ağırlığını Türkiye tarafına koyması,  Sovyetleri Suriye tarafında bütün ağırlıkları ile yer almak üzere  harekete geçirdi. Bütün ağırlıkları ile diyoruz, zira Sovyet Başbakanı  Bulganin, 10 Eylül 1957 de Türkiye Başbakanı Adnan Menderes'e  gönderdiği mesajda, Türkiye'nin Suriye sınırlarına yaptığı kuvvet  yığınağı ile Amerika'nın Türkiyeye yaptığı silah sevkiyatından  Sovyetlerin duyduğu endişeyi belirtti ve Suriyeye karşı girişilecek  askeri bir "macera"nın mahalli çapta kalacağı sanılıyorsa, bu hesabın  çok tehlikeli olduğunu, zira İ'inci ve İİ'inci Dünya Savaşlarının böyle  mahalli askeri hareketlerden çıktığını söyledi. Yani Bulganin, Türkiye'nin  herhangi bir askeri hareketinin bir dünya savaşına yol açabileceği  tehdidinde bulunmaktaydı.

            Başbakan Menderes, Bulgan'in mesajına 30 Eylülde cevap verdi.  Menderes, cevabında, Suriye'nin "makul savunma" ölçülerinin  dışında silahlanmasının Türkiye bakımından uyandırdığı endişeleri  belirterek, Suriye'nin "ihtiyaç halinde muhtemelen başkaları tarafından  kullanılabilecek bir silah deposu" haline getirildiğine dikkati  çekti ve Türkiye'nin Sovyetlerle iyi komşuluk münasebetlerini  arzu ettiğini, lakin İİ'inci Dünya Savaşı sonundanberi Sovyet Rusya'nın  takip ettiği baskı politikasının karşılıklı itimadın yerleşmesine engel  olduğunu ifade etti.

            Sovyetler bu şekilde Türkiye üzerinde baskı yoluna giderken,  öte yandan da Suriyeyi destekleme gösterilerine giriştiler. Eylül  ortalarında bir Sovyet ekonomik ve teknik heyeti Suriyeye geldi. Bazı  Sovyet savaş gemileri de Lazkiye limanına demir attı.

            Ekim ayında Türk-Sovyet gerginliği ve Suriye krizi daha da şiddetlendi.  Kruşçev 9 Ekimde bir Amerikan gazetecisine verdiği bir  demeçte, "Eğer savaş patlak verirse, biz Türkiyeye daha yakınız  ve siz değilsiniz. Silahlar ateş almaya başlayınca roketler uçacak  ve o zaman düşünmek için vakit çok geç olacak" diyordu. Kruşçev'in  bu demecine Amerika Dışişleri Bakanlığı 11 Ekimde yayınladığı  bir bildiri ile cevap verdi. Bu bildiride, "aradaki mesafeye rağmen",  Birleşik Amerika'nın, bir müttefiki ve dostu olan Türkiyeye  karşı NATO içinde yüklenmiş olduğu taahhütleri "hafife alamıyacağı"  belirtilmekteydi.

            Sovyetlerin tehditleri karşısında Amerika'nın Türkiyeyi destekleyen  bu tutumu Sovyetleri yumuşattı. Diğer yandan, Suudi Arabistan  Suriye ile Türkiye arasında aracılık teşebbüslerine giriştiği gibi,  Suriye üzerinde yatıştırıcı faaliyetlerde de bulundu. Buna karşılık,  Ürdün Kralı Hüseyin de, içerden gelen baskılar dolayısiyle, tutumunu  değiştirerek Suriyeye karşı yumuşak bir tavır aldı. Bütün bir faktörler  birleşince, Ekim ayı sonunda buhran ortadan kalktı.

            Buhranın sona ermesinde rol oynayan bir başka sebep de, 14  Eylül 1957 de Suriye ile Mısır'ın imza ettikleri bir anlaşma ile, 1 Şubat  1958'den itibaren Birleşik Arap Cumhuriyeti adı ile bir birlik  kurmaya karar vermeleri idi. Başkan Nasır bu birleşmeyi kabul konusunda  uzun müddet tereddüt etmiştir. Lakin Suriye'nin, bilhassa  1957 yazında, bir komünist kontrolu altına girmesi ihtimali, Nasır'ın  kararını kesinleştirdi. Nasır, Suriyeyi kendi kontrolu altına almak  suretiyle, bu ülkenin komünizmin kucağına düşmesini önlemek istemiştir.

            Fakat bu yeni birleşik devletin ömrü uzun olmadı. Birleşik Arap  Cumhuriyeti'nin kurulması üzerine, Suriye Devlet Başkanı Şükrü el-Kuvvetli  Başkan Nasır'a şöyle demişti: "Siz bir politikacılar milleti  devraldınız. Bunların % 50'si kendilerini milli lider sanır. % 25'i  kendilerini peygamber ve en azından % 10'u da kendilerini Allah sanır".  Gerçekten, daha ilk günden itibaren Suriye ile Mısır arasında sürtüşmeler  başladı. Çünkü, Mısır Suriyeyi Mısır'ın bir eyaleti gibi idare  etmeye başladığı gibi, Suriye'deki bütün siyasi partilerin faaliyetine  son verdi. Hele Baas'cılar kısa zamanda gördüler ki, kendilerinin  sosyalizm anlayışı ile Nasır'ın sosyalizmi arasında büyük farklılıklar  vardır. Birlik bu şartlarda fazla dayanamadı ve Suriye'de 1961 Eylülünde  muhafazakarlarla askerler tarafından yapılan bir darbe neticesi  Suriye Mısır'dan koptu ve Birleşik Arap Cumhuriyeti de sona erdi.

            1957 Suriye buhranını neticelerinden biri de şu oldu: Bu kriz  sırasında Amerika şunu da gördü ki, kendisi komünizmin Orta Doğu'da  yayılmasını önlemeye çalışırken, Araplar için endişe kaynağı  bu değildi, esas mesele onlar için İsrail davası idi.

            G) 1958 Lübnan Buhranı

            Suriye buhranının sona ermesinden biraz sonra, 1958 ilkbaharından  itibaren Orta Doğuda yeni bir buhran olarak Lübnan buhranı  patlak verdi.

            1957 Haziranında Lübnan'da genel seçimler yapıldı. Fakat cumhurbaşkanı  Camille Chamoun bu seçimlere hile karıştırarak, hem  Eisenhower Doktrinini destekleyecek ve hem de, 1958 Eylülünde süresi  bitecek olan cumhurbaşkanlığının, Anayasa gereğince bir dört  yıl daha uzatılması mümkün olmadığı halde, bunu sağlayacak bir  parlamentonun seçilmesini sağladı. Kaldı ki, bu seçimlerde muhalefetin  en mühim şahsiyetleri parlamento dışı bırakılmıştı. Halbuki,  yarısı Hıristiyan, yarısı Müslüman olan Lübnan halkının Müslüman-Arap  kesimi esas itibariyle Nasır taraftarı idi ve Eisenhower Doktrinine  aleyhtardı.

            Chamoun'un bu seçim oyunları kendisine karşı şiddetli bir hoşnutsuzluğun  ortaya çıkmasına sebep olduğu gibi, Lübnan halkını  da ikiye böldü. Durum bu şekilde iken, 8 Mayıs 1958 günü muhalefete  mensup bir gazetecinin öldürülmesi, ortalığın karışmasına yetti.  Nasır'cılar bu cinayeti hükümetin tertip ettiğini ileri sürerek Beyrut  ve Trablus'da (Tripoli) grevlere gittiler. Bu grevler biraz sonra gerçek  anlamında bir ayaklanmaya dönüştü. Ayaklanma Batı aleyhtarı  idi ve gösteriler sırasında Beyrut'taki Amerikan Haberler Merkezi  yakıldı.

            Cumhurbaşkanı Chamoun 13 Mayısta Amerika, İngiltere ve Fransaya  başvurarak, bütün bu yapılanların bir yabancı (bilhassa Suriye'nin)  müdahalesinin eseri olduğunu bildirdi ve bu sebeple Lübnan'a  yardım yapılmasın istedi.

            Chamoun ayrıca 22 Mayıs 1958 de B.M. Güvenlik Konseyine de  başvurarak, Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin Lübnan'ın içişlerine yaptığı  müdahaleden dolayı şikayette bulundu. Güvenlik Konseyi yaptığı  müzakereler sonunda, 11 Haziranda, Lübnan'a bir gözlemciler  heyeti gönderilmesine karar verdi. Gözlemciler Heyetinin sonradan  verdiği rapora göre, Chamoun'un Suriye hakkındaki iddiaları  gerçeğe uymuyordu.

            Chamoun'un bu şekildeki tutumu, Amerikan hükümeti içinde de  tereddütlere ve görüş ayrılıklarına sebep oldu. Hatta Amerikan hükümeti  münhasıran Chamoun'un desteklenmesi için bir müdahaleye  taraftar olmadı. Fakat 14 Temmuz 1958 de Irak'da General Kasım  liderliğinde bir askeri darbe ile monarşinin yıkılması ve Kral Faysal  ile Kral Naibi Abdülilah'ın ve Başbakan Nuri Said Paşa'nın öldürülmesi  Amerika'nın kararını değiştirdi. Monarşinin yıkılması Bağdat  Paktına ve Batı'nın Orta Doğu'daki nüfuzuna ağır bir darbe idi.  Irak'ın arkasından Lübnan da kontroldan çıkabilir ve Nasır'ın kontroluna  girebilirdi. Bu sebeple, Amerika 15 Temmuzdan itibaren Lübnan'a  asker çıkarmaya başladı. Üç hafta sonra Lübnan'daki Amerikan  askerlerinin sayısı 15 bine yaklaşacaktır.

            Irak'da monarşinin yıkılması, aynı aileden olan Ürdün Kralı Hüseyin'in  de hayatını ve tahtını da tehlikeye soktuğundan, Ürdün'ün  isteği üzerine İngiltere de Kıbrıs'tan 2.200 kişilik bir paraşüt birliğini  Ürdün'e gönderdi.

            Irak gelişmeleri Chamoun'u yumuşattı. Bilhassa Amerika'nın da  yaptığı baskılar neticesinde Chamoun Cumhurbaşkanlığı süresini  uzatmaktan vazgeçti. Bunun üzerine Lübnan parlamentosu 31 Temmuzda  Genelkurmay Başkanı General Şahab'ı büyük çoğunlukla  Cumhurbaşkanlığına seçti. General Şahab, 8 Mayısta hadiselerin patlak  vermesindenberi silahlı kuvvetleri tam bir tarafsızlık içinde tutmuş,  iç mücadeleye karışmamış, lakin hadiselerin bir iç savaş halini  almamasıına da dikkat etmişti. Bu suretle, Mayıs başında patlak veren  Lübnan buhranı Temmuz sonunda yatışmış bulunmaktaydı. Fakat  bu arada Irak'da monarşinin devrilmesi, Orta Doğu'da yeni ve  şiddetli bir Doğu-Batı mücadelesine ve daha şiddetli bir Orta Doğu       buhranına sebep oldu.  

            Ğ) Irak'ta Monarşinin Yıkılması

            Suriye ile Mısır'ın 1 Şubat 1958 de Birleşik Arap Cumhuriyeti  adı altında birleşmeleri üzerine, aynı aileden (Haşimi) gelen iki monarşi  olan Ürdün ve Irak da 14 Şubatta bir Arap Birliği kurmaya karar  verdiklerini açıkladılar. Batı taraftarı olan bu iki monarşinin birleşme  kararları Mısır'ın sert tepkisi ile karşılaştı ve Kahire radyosu  bu iki ülkeye karşı hücumlarını yoğunlaştırdı. Buna paralel olarak,  Bağdat sokaklarında da Ürdün-lrak birliği aleyhine gösteriler başladı.  Yani birliğe karşı lrak'ın kendi içinden bir muhalefet başgöstermişti.

            Lübnan buhranı Irak'da bardağı taşıran damla oldu. Lübnan'da  karışıklıkların çıkması en fazla Irak'ı telaşlandırdığı gibi, Lübnan  Cumhurbaşkanı Camille Chamoun da Türkiye ve Irak'ın Lübnan'a  müdahale etmesini istiyordu. Bu sebeple, Irak Başbakanı Nuri  Said Paşa, Lübnan müdahalesine hazırlık olmak üzere Irak'ın doğu  bölgesindeki askeri birlikleri ülkenin batısına sevketmeye karar verdi.  İşte bu birliklerin komutanı General Kasım, birlikler Bağdat'tan  geçerken, 14 Temmuz 1958 gecesi, ani bir darbeye girişti. Darbenin  başında General Kasım'dan başka, General Abdüsselam Arif de bulunuyordu.  Kasım'ın askerleri Kraliyet sarayına baskın yaptılar. Saray  muhafızları karşı koymadıkları gibi, darbeyi yapan askerlerle birleştiler.  Bu baskın sırasında küçük yaştaki Kral Faysal ile Kral naibi  amcası Prens Abdülilah öidürüldü. Başbakan Nuri Said Paşa Bağdat'tan  gizlice kaçarken halk tarafından tanındı ve linç edildi.

            Monarşinin sona ermesi Irak halkı tarafından sevinçle karşılanırken,  General Kasım darbesinden dolayı Kahire ve Moskova bayram  yapmaktaydı. Buna mukabil, Irak'daki darbe Batı'da büyük endişe  ile karşılandı. Amerikaya göre, bu gelişmelere kuvvetli bir cevap  verilmeyecek olursa, durum Batı'nın Orta Doğudan tamamen  tasfiyesi ile sonuçlanabilirdi. Bundan dolayıdır ki, Amerika 15  Temmuzdan itibaren Lübnan'a asker çıkarmaya başladı.

            Irak'daki darbe Ürdün monarşisini de tehlikeye sokuyordu. Bu  sebeple Ürdün Kralı Hüseyin Amerika ve İngiltereden yardım istedi.  Bunun üzerine İngiltere 2.200 kişilik bir paraşütçü birliğini Ürdün'e  gönderdi. Bu birliklerin havadan nakli için İsrail İngiliz uçaklarına  toprakları üzerinden uçuş izni verdi. Çünkü, Ürdün'de Kral Hüseyin  düşecek olursa, İsrail harekete geçmeye kararlı idi. Irak gelişmelerinden  endişe duyan bir diğer Arap devleti de Suudi Arabistan  idi. Kral Suud Bağdat Paktı ülkelerinin lrak'a müdahale etmelerini  istiyordu.

            Denebilir ki, Irak ihtilalinden en fazla endişe duyan ve o nisbette  de şiddetli tepki gösteren tek devlet Türkiye olmuştur. Türkiye,  İran ve Pakistan devlet başkanları Irak'daki durumu müzakere  etmek için 14-17 Temmuz günlerinde İstanbul'da toplandılar. Toplantı  sonunda yayınlanan ortak bildiride, Irak'daki darbe, bir "milletlerarası  haydutluk" ve bir "vahşet" olarak vasıflandırılmaktaydı.  Bundan dolayı Türkiye 17 Temmuzda Amerikaya başvurup, Irak'a  müdahaleye kararlı olduğunu bildirdi ve Amerikanın kendisini manen  ve maddeten desteklemesini istedi. Ürdün de Türkiyenin  Irak'a müdahalesini istemekteydi.

            Türkiyenin Irak'a müdahaleye niyetlenmesi Sovyetleri harekete  geçirdi. Sovyetler derhal ağırlıklarını General Kasım tarafına koyarak,  24 Temmuzda Türkiyeye verdikleri bir muhtırada, bölgede  silahlı bir çatışmayı başlatmanın getireceği "ağır sorumluluklar" konusunda  Türkiyeye uyarmada bulunmuşlardır. Aynı zamanda Rusyanın  güney bölgeleri ile Bulgaristanda askeri manevralar yapılıyordu.  Türk-Sovyet münasebetleri, tekrar 1957 yazındaki havasına dönmüştü.

            Sovyetler, aynı sertliği sadece Türkiyeye karşı değil, aynı zamanda  Amerika ve İngiltereye karşı da gösterdiler ve bu yüzden  yeni bir Doğu-Batı gerginliği ortaya çıktı. Bu gerginlik üzerine,  Amerika Dışişleri Bakanı Dulles, kendi insiyatifi ile, Türkiye, İran  ve Pakistana, Türkiyenin Kafkaslar bölgesinden Hayber geçidine  kadar olan 3.000 millik bir sınır bölgesinin savunma garantisini  verdi.

            Mamafih Sovyetler de daha ileri gitmediler. Çünkü Türkiyenin  Irak'a müdahalesi mümkün olmadı. Zira, Amerika böyle bir müdahaleye  taraftar olmadığı gibi, Türkiyede de muhalefet ve aydınlar,  Türkiyenin Iraka yapacağı bir müdahale ile girişeceği bir maceraya  şiddetle karşı gelmişler ve bu da hükümetin cesaretini kırmıştır.

            Sovyetlerin yumuşamasında, Irak'a bir Batı müdahalesi ihtimalini  bertaraf etmiş olmalarının tesiri olduğu gibi, bu sırada Çin ile  gelişmekte olan görüş ayrılıklarının da rolü olmuştur. Bu sebeple,  Sovyet Rusya ile Batılılar arasında Orta Doğu konusunda bir yakınlaşma  havası ortaya çıkmış ise de, herhangi bir anlaşmanın gerçekleşmesi  mümkün olmamıştır. Mamafih gerginliğin tavsamış olduğu da bir gerçekti.

            H) Sonuç

            1954-1959 arasındaki Orta Doğu buhranlarının en mühim neticelerinden  biri, hiç şüphesiz, Sovyet Rusyayı Orta Doğu politikasının  aktif bir unsuru haline getirmiş olmasıdır. Bunun tek sebebini, Batı'nın  bu bölgede yapmış olduğu hatalarda görmek yanlıştır. Şüphesiz  bu hataların bir tesiri olmuştur. Fakat esas faktör; 1952 Temmuzunda  Mısır'da monarşinin yıkılmasından sonra Başkan Nasır'ın  takip etmiş olduğu çok geniş amaçlı ve hatta Mısır'ın kendi güç ve  imkanlarını aşan geniş çerçeveli politikasıdır. Denebilir ki, Nasır  başlatmış olduğu politika ile, kendi kontrolunu aşan gelişmelere sebep  olmuş ve bu gelişmeler de Orta Doğu'da milletlerarası politikanın  karmaşık bir yapı alması neticesini vermiştir. İşte bu karmaşıklıktır  ki, Sovyet Rusyayı bu bölgede milletlerarası politikanın, bundan  sonra daima hesaba katılması gereken bir unsuru haline getirmiştir.

            Sovyet Rusya'nın Orta Doğu'da aktif hale gelmesi, Türkiyeyi  Batı'ya daha fazla kaydırmıştır. Çünkü Sovyetlerin, Türkiye'nin güneyine  de inmeleri, Türkiye için ciddi güvenlik endişeleri doğurmuştur.  Bu endişeler Amerika tarafından da paylaşılmış olmalı ki, 1958  sonunda, Amerika Türkiye'de füze üsleri tesis etmeye karar vermiş  ve bu da Sovyetlerin protestosuna ve Türk-Sovyet münasebetlerinin  yeniden gerginleşmesine sebep olmuştur.

            Orta Doğu'daki bu gelişmelerin Türkiye açısından en mühim neticelerinden  biri de, Türkiye'nin Arap Orta Doğusundan tamamen  kopmuş olmasıdır. Türkiye'nin Arap dünyası ile münasebetlerini  düzeltmesi ve yeni bir düzene sokabilmesi için, bugüne kadar çaba  harcaması gerekecektir. Bu çabanın uzun süreli olmasında Türkiye'nin  isteksizliği veya iyiniyet eksikliği değil, Arap dünyasının da  kendi içinde böiünmelere, anlaşmazlıklara veya bölünmelere veya  anlaşmazlıklara sebep olan gelişmelere maruz kalması da büyük rol  oynayacaktır.

            7

            Savaştan Sonra Türkiye 1945-1960

            İİ'inci Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye'nin dış politikasına hakim  olan esas mesele, daha savaş sırasında tahmin ettiği gibi, savaş  sonrası Avrupa dengesinde meydana gelen boşluklardan yararlanan  ve bütün ağırlığı ile Türkiye üzerine de çöken Sovyet emperyalizmine  karşı güvenliğini sağlama endişesi olmuştur. Türkiye NATO'ya  girmekle bu güvenliğe kavuşmuş ise de, Doğu Asya'da Çin Halk  Cumhuriyeti'nin ortaya çıkması neticesi, Kore Savaşı ile milletlerarası  komünizmin dünyanın çok geniş bir alanında tehlike yaratması  karşısında, Türkiye kendi güvenlik sistemini genişletme yoluna  gitmiş ve Balkan ve Bağdat ittifaklarının kuruluşunda aktif bir  rol oynamıştır. Bu gelişmeler Türk dış politikasını 1945-1955 arasında  meşgul ederken, 1954 de milletlerarası mahiyet kazanan Kıbrıs  meselesi ise, Türk dış politikasının 1955-1960 arasındaki başlıca konusunu  teşkil edecektir.

            A) Türkiyenin NATO'ya katılması

            1945-1946 yıllarında Sovyetlerin bir yandan Türkiye'nin doğu  Anadolu topraklarını resmen istemesi ve öte yandan da Boğazlara  yerleşmek hususundaki isteklerini resmen açıklaması, Türkiye Cumhuriyetini,  Milli Mücadeledenberi en kritik safhaya sokmakta idi.  Egemenlik ve toprak bütünlüğüne karşı yönelen bu tehlike karşısında  Türkiye; Sovyet Rusya karşısında gerçekten bir denge unsuru  olabilecek bir kuvvete dayanmak ve böyle bir kuvvetin ittifakını  elde etmek zorunda bulunuyordu. Bu kuvvet hangisi olabilirdi?

            Rus tehlikesine karşı Osmanlı Devleti 1818'e kadar İngiltereye  dayanmış ve Rusya'nın Akdeniz'e sarkarak kendi imparatorluğunu  tehdit etmesi karşısında da İngiltere Osmanlı Devletini desteklemeyi  kendi menfaatleri için yararlı bulmuştu. Fakat Osmanlı İmparatorluğunun  yıkılmasını mukadder sayan İngiltere, yine Rus tehlikesine  karşı, bu imparatorluğun parçalanması ve yerine kendisine bağlı  devletler kurulması yoluna gidince, Osmanlı Devleti de İngiltereden  boşalan yere Almanya'yı oturtmayı zorunlu görmüştü. Osmanlı  Devleti'nin 1878'den sonra izlediği bu politika kendisini yıkıntıdan  kurtaramadı, Milli Mücadele sırasında İngiltere bu sefer hayati bir  tehlike olarak ortaya çıkınca, Türkiye, aynı menfaatlere sahip Sovyet  Rusyaya dayanma yoluna gitmişti. Fakat Akdeniz'de İtalyan tehdidinin  belirmesi karşısında, Türkiye ile İngiltere tekrar birleşmişlerdi.  Bununla beraber Türkiye, Sovyet Rusyayı dış politikasının bir  unsuru olarak muhafazaya da özel bir dikkat göstermişti. Lakin 1939'un  şartları Rus emperyalizmini tekrar canlandırınca, Türkiye ile Sovyet  Rusya'nın yolları tekrar birbirinden ayrıldı ve Türkiye Batılılar  yanında yer aldı. Fakat daha savaşın ortalarından itibaren Türkiye  şunu açık olarak gördü ki, Mihver savaşı kaybedecektir ve özellikle  Almanya'nın yenilgisi Avrupa dengesinde büyük bir boşluk meydana  getirecektir. Bu boşluktan da Sovyet Rusya yararlanacaktır. Yenilmiş  olan Fransa ile, savaşın ağır zahmetleri ile yıpranan İngiltere  bu dengeyi kurabilirler miydi? Türkiye bunu, gerçekleşebilecek bir  ihtimal olarak görmedi. Şu halde Sovyet emperyalizmi ve bu emperyalizmin  kendisine yönelen tehdit ve tehlikeleri karşısında Türkiye  için en iyi yol, Sovyet Rusya'dan çok daha güçlü bulunan Birleşik  Amerikaya dayanmaktı. İşte savaşın son yıllarından itibaren Türk  dış politikasının yöneldiği doğrultu bu olmuştur.

            Türkiye Birleşik Amerika'nın ittifakını aramakla beraber, genel  olarak ittifaklar ve özellikle ikili ittifaklar Birleşik Amerika'nın bir  dış politika prensibi değildi. 1947 Truman Doktrini; Sovyet tehlikesi  karşısında Birleşik Amerika'nın Türkiyeyi kendi haline bırakmıyacağını  göstermişti. Lakin bu yeterli değildi. Fiili garanti, Türkiyenin  güvenliği bakımından sahip olunması gereken asgari zorunlu  unsurdu.

            4 Nisan 1949 da NATO'nun kurulması ve bu ittifak sistemi ile  Birleşik Amerika'nın kollektif ittifak sistemini benimsemesi, şüphe  yok ki, en fazla Türkiye için ferahlatıcı olmuştur. Bunun için Türkiye,  kurulduğu günden itibaren bu ittifak sistemine katılıp, Birleşik  Amerika'nın ittifakına sahip olmak için çaba harcamıştır. Bu  çabaların olumlu sonuç vermesi, Türkiye bakımından sıkıntılı geçen  birkaç yılı aldı. İlgi çekici bir nokta da, Türkiye'nin NATO'ya katılmasına  Birleşik Amerika'nın itirazı olmadığı halde, NATO'nun küçük  üyeleri ile İngiltere, bu işe en fazla itiraz edenlerin başında geldi.  Norveç, Danimarka, Hollanda, Belçika gibi küçük devletler, Sovyet  dehdidine en fazla ve en ağır şekilde maruz bulunan Türkiye'nin  NATO'ya katılması halinde, Sovyetlerin buna sert bir tepki göstererek,  hemen bir savaş yoluna gitmesinden korktular. Bu devletler,  NATO'yu bir güvenlik supabı olarak görmekteydiler. Yoksa Sovyet  Rusyaya karşı hemen savaşa girebilecek bir ittifak sistemi olarak  almak istemediler. Bu devletlerin bu itirazı, Türkiye'nin NATO'ya  katılmasında geciktirici bir faktör olmuştur.

            İngiltere'nin itirazı ise bambaşka bir sebepten doğmaktaydı.  İngiltere 1947 yılından itibaren, Truman Doktrini ile Amerika'nın ilgisini  Doğu Akdeniz bölgesine çektikten ve bu bölgenin güvenliği  sorumluluğunu Amerika'nın sırtına yükledikten sonra, Orta Doğudaki  sömürgecilik hevesine yeniden hız verdi. İngiltere özellikle Süveyş'ten  çekilmek istemiyordu. Halbuki Mısır ise, tam bağımsızlığına  kavuşabilmek için, daha 1945'den itibaren İngiltere nezdinde teşebbüste  bulunup, bir an önce Süveyş'ten çekilmesini istedi. İki devlet  arasında bu konuda müzakereler başladı. Gerçekten İngilterenin  Süveyş'ten çekilmek istemeyişinin bir sebebi de, Orta Doğu üzerindeki  Sovyet tehdidi idi. Fakat İngiltere aynı zamanda petroller  dolayısiyle, Orta Doğu'da tekrar yerleşmek de istiyordu.

            Süveyş konusundaki İngiliz-Mısır görüşmeleri tartışmalı bir şekilde  devam ederken, Türkiye de NATO'ya katılmak için ısrar etmekteydi.  İngiltere, önce, Türkiye'nin güvenlik endişeleri ile kendisinin  Süveyş menfaatlerini birleştirerek, Orta Doğu'da bir savunma  sistemi kurmak istedi. Mısırın da katılacağı bu savunma sistemi içinde,  İngiltere Süveyş'te kalma yetkisini elde edecekti. Halbuki, Türkiye  bakımından mühim olan, Birleşik Amerika'nın fiili garantisini,  yani Amerika'nın ittifakını elde etmekti. Bu sebeple, Türkiye, Orta  Doğu savunma sistemine katılmakla beraber NATO üyeliği üzerinde  ısrar edince, İngiltere, 1951 Temmuzunda, Orta Doğu Savunma Sistemine  katılması şartiyle, Türkiye'nin NATO üyeliğini desteklemeye  karar verdi.

            Öte yandan, 25 Haziran 1950 de patlak veren Kore Savaşına Türkiye,  Birleşmiş Milletler emrine bir tugaylık bir kuvvet vermek suretiyle,  en geniş ve en aktif bir şekilde katılan bir kaç devletten biri  oldu. Kore savaşlarında Türk askerinin gösterdiği kahramanlık ve  mücadele azmi, her türlü övgünün üstündeydi. Kore'de Türk askeri  Türk Milletinin savaş değerini belirgin bir şekilde ispat ettiği için,  Türkiye'nin NATO üyeliğine yapılan itirazlar da bertaraf edilmiş oldu.  Görüldü ki, Türkiye'nin NATO'ya katılması ancak bir kazanç teşkil  edecekti. Bu sebeple, 1951 Eylülünde Ottowa'da toplanan NATO Bakanlar  Konseyi, 21 Eylül 1951 de yayınladığı bildiride, Türkiye ile  Yunanistan'ı da NATO'ya katılmaya davet etmeye karar verdiğini  açıkladı.

            Bu karar üzerine, İngiltere Orta Doğu savunma sistemini kurma  çabalarını hızlandırdı. 13 Ekim 1951 de, Birleşik Amerika, İngiltere,  Fransa ve Türkiye, bir Orta Doğu Müttefik Komutanlığı kurulması  hususunda Mısır'a teklifte bulundular. Teklife göre, bu komutanlığa  Avustralya, Yeni Zelanda ve Güney Afrika Birliği de katılacak  ve Süveyş Kanalı'nda bulunacak askeri kuvvetler, bu komutanlık  emrinde olacaktı. Bu teklifi, İngiltere'nin Süveyş'ten çekilmemek  için bulduğu yeni bir kombinezon olarak gören Mısır, 17 Ekimde  teklifi reddetti. İngiltere Süveyş konusundaki tasarısını  gerçekleştirememişti. Bunun üzerine NATO Konseyi, aynı gün Londra'da  imzaladığı bir protokol ile, Türkiye ve Yunanistanın NATO'ya katılmalarını  kabul etti.

            Türkiye Büyük Millet Meclisi de, 19 Şubat 1952 de, Türkiye'nin  NATO'ya katılmasına karar verdi. Bu şekilde Türkiye Sovyet tehdidine  karşı, sadece Birleşik Amerika'nın değil, diğer 13 ülkenin de  ittifakını elde etmek suretiyle güvenliğini sağlamış olmaktaydı. Bu  yeni gelişme ile, Türkiye şimdi Birleşik Amerika'yı, güvenliğinin,  bağımsızlık ve toprak bütünlüğünün korunmasında temel bir unsur olarak  almış oluyordu.

            Türkiye'nin NATO'ya üye olmak için gösterdiği faaliyet, daha  başlangıçtan itibaren Sovyet Rusya'yı rahatsız etmiş ve bilhassa  1951 yılı sonbaharından itibaren Türkiye'nin NATO'ya katılma kararını  önlemek için her türlü çabayı harcamıştır. Türkiye ise, Sovyet  Rusya'nın yapmış olduğu bu baskılara boyun eğmemiş ve hatta  NATO'ya girmek isteyişinin esas sebebinin, Sovyetlerin Türkiyeye  yönelttiği tehditler olduğunu belirtmekten de kaçınmamıştır.

            Türkiye'nin NATO üyeliği, Stalin'in 5 Mart 1953 de ölümünden  sonra Sovyetleri daha da rahatsız etmiştir. Bu sebeple, yeni Sovyet  liderliği, 30 Mayıs 1953 de yaptığı bir açıklamada, Türkiye'den  toprak talebinde bulunmaktan ve Boğazların ortak savunması hakkındaki  görüşlerinden vazgeçtiklerini ifade etmişlerdir. Mamafih, bu  bildiriden, Boğazlarda üs isteklerinden vazgeçip geçmedikleri de  kesinlikle anlaşılamamıştır. Bu sebeple, Yeni Sovyet liderliğinin Türkiye  hakkındaki bu yeni tutumu, Türkiye'de bir güven duygusu yaratmaktan  çok uzak kalmıştır. Türkiye'nin Sovyetlere karşı duyduğu  bu güvensizlik, bundan sonra, bilhassa Orta Doğu buhranları dolayısiyle  daha da artacak ve Türk-Sovyet münasebetleri peşpeşe buhranlar  ve gerginlikler içine girecektir.

            B) Balkan İttifakı

            NATO'nun üyeliği Türkiye'nin dış politikasında aktif bir devir  açmıştır. Bundan sonra Türk dış politikası, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz  bölgesindeki güvenlik ve savunma sistemlerinin daha da pekiştirilmesine  yönelmiş ve bu çabalarda Türkiye birinci planda rol oynamıştır.

            Türkiye'nin NATO'ya katılması Sovyetleri sinirlendirmiş ve 13  Kasım 1951 de Türk Hükümetine verdikleri bir notada, doğrudan  doğruya kendilerine yöneltilmiş olan bu "saldırgan" bloka Türkiye'nin  katılmasiyle ve "emperyalist" Amerikaya topraklarında üs vermesiyle  doğacak sorumluluğun, doğrudan doğruya Türk Hükümetine  ait olacağını bildirmişlerdi. Türk Hükümeti 13 Kasımda verdiği  cevapta, Türkiye'nin daima barış taraftarı olmasına karşılık, yıllardanberi  izledikleri politikaya bakınca aynı şeyin Sovyetler için söylenemiyeceğini  belirtti. Sovyetler 30 Kasımda verdikleri ikinci notada  şöyle diyorlardı: "Türk Hükümetinin memleketini, Sovyetler Birliğine  karşı yöneltilmiş bulunan Atlantik Bloku'nun saldırgan planları  içine çekmiş olması, Türkiye ile Sovyetler Birliği arasındaki münasebetlere  şüphesiz ciddi zararlar verecek ve böyle bir politikanın  sonuçlarından doğan sorumluluk da tamamiyle Türk Hükümetine ait  olacaktır." Görülüyor ki, Türkiye'nin NATO'ya katılması, Sovyetlerin  Türkiyeye karşı davranışlarını yumuşatacağı yerde, daha da  sertleştirmekte ve Sovyetler Türk-Sovyet münasebetlerine bir tehdit  yöneltmekteydi.

            Bu durum Türkiye'yi, kendi bölgesinde yeni savunma sistemleri  kurmaya götürmüştür. NATO'nun sağ kanadı Balkanların bir kısmını  içine almakta idiyse de, burada Yugoslavya önemli bir boşluk  teşkil ediyordu. Yugoslavya 1948'denberi Sovyet bloku'ndan ayrılmış  bulunduğuna ve ekonomik hayatı ile savunma gücünü, esas  itibariyle, Birleşik Amerika'nın yardımına dayandırmış olduğuna göre,  bu memleketi yeni bir ittifak sistemi içine almak mümkün olacaktı.  Öte yandan, Türk-Yunan münasebetlerine gelince, NATO'ya  girme hususunda her iki memleket ortak çaba harcamışlar ve ikisi  arasında tabii bir yakınlaşma meydana gelmişti. Bu yakınlaşma 1952  yılının başından itibaren yoğun bir şekil almış ve Yunan Dışişleri Bakanı  1952 Ocak ayında Türkiye'yi ziyaret etmişti. Türkiye Başbakanı  Adnan Menderes ile Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü, Yunan Dışişleri  Bakanı'nın ziyaretini iade ettiler. Bunun arkasından Yunan Kral ve  Kraliçesi 8-16 Haziran 1952 de Türkiyeye bir ziyaret yaptılar. Yunan  hükümdarlarının bu ziyaretini Türkiye Cumhurbaşkanı 27 Kasım-2 Aralık  1952 arasında iade etti. Türkiye ile Yunanistan arasındaki bu  karşılıklı ziyaretler, bütün görüntüsü ile mutlu bir balayına benziyordu.  Sanki Balkan Birliği ve Balkan Antantı'nın tatlı havası yeniden  canlanmıştı. Tabii bu arada Yugoslavya da ihmal edilmemiş ve onunla  da temaslar kurulmuştu.

            Özellikle Türkiye tarafından harcanan bu çabaların ilk olumlu  sonucu 28 Şubat 1953 de Ankara'da, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya  arasında bir Dostluk ve İşbirliği Antlaşması'nın imzası olmuştur.  Bu antlaşma bir ittifak değildi, lakin ittifaka doğru önemli  bir adım atıyordu. Çünkü antlaşmaya göre, üç devlet, aralarında  ekonomik ve kültürel işbirliğinden başka, genelkurmayları vasıtasiyle  ortak savunma konusunda da işbirliği yapacaklardı. Antlaşmanın  6'ıncı maddesine göre de, taraflar, birbirlerinin aleyhine olan veya  menfaatlerine aykırı düşen hiçbir ittifaka veya herhangi bir harekete  katılmıyacaklardı.

            Türk Hükümeti, bu işbirliği ve dostluk antlaşmasını gerçek bir  ittifak haline getirmek için, çabalarına 1953 ve 1954 yıllarında da  devam etti. O kadar ki, bu yıllarda Yunanistan bir yandan da Kıbrıs  meselesini kışkırtırken ve Türk kamu oyu da Yunanistan'ın Kıbrıs  konusundaki faaliyetleri karşısında feryad ederken, Türk Hükümeti,  sırf bir Balkan ittifakı yaratabilmek için, bütün bunları umursamamayı  tercih etti. Bir bakıma bu şekilde davranışının olumlu sonucunu  da aldı. 9 Ağustos 1954 de Yugoslavya'da Bled'de, Türkiye,  Yunanistan ve Yugoslavya arasında Balkan ittifakı imzalandı. 20  yıl için yapılmış olan bu ittifaka göre, taraflardan herhangi birine  veya daha fazlasına yöneltilen bir saldırı, hepsine birden yöneltilmiş  sayılacak ve saldırıya karşı kollektif bir savunma kuracaklardı.  Ayrıca, üç devletin dışişleri bakanlarından meydana gelen bir Daimi  Konsey kurulacaktı.

            Balkan İttifakı ile NATO'nun sağ kanadının ve özellikle Balkanlar  cephesinin adamakıllı kuvvetlendirilmiş olduğu bir gerçekti.  Fakat bu nitelik ancak bir görüntüden ibaretti ve ittifak sağlam temellere  oturmamıştı. Bundan ötürü, ittifaktaki imzaların mürekkebi  kurumadan, 1955 ilkbaharından itibaren Balkan İttifakı gücünü kaybetmeye  başladı. İlk darbeyi Yugoslavya'dan yedi. Sovyet Rusya'da  kollektif liderliğin, Stalin'in hatalarını tamir yolunda yaptığı ilk  teşebbüslerden biri, Yugoslavya ile münasebetleri düzeltmek için harekete  geçmesi oldu. Mayıs 1955 sonunda Bulganin ve Kruşçev  Belgrad'ı ziyaret ettiler. Bundan iki hafta önce, Türkiye Başbakanı  Adnan Menderes, 4-9 Mayıs 1955 günlerinde Yugoslavya'yı ziyaret  etti. 6 Mayısta Türkiye başbakanı için verdiği yemekte, Yugoslavya  Federal İcra Konseyi İkinci Başkanı Edvard Kardetj şöyle diyordu:  "Balkan İttifakı, dünya sulhü ufuklarının fazla karanlık göründüğü  bir zamanda teessüs etmişti. O zamandanberi dünyada birçok şeyler  değişmiş, daha devamlı barış ihtimalleri bugün daha ziyade hakikat  sahasına girmiştir". Bununla beraber, Balkan İttifakı'nın herhangi  bir şekilde değerini kaybetmemiş olduğunu söyleyen Kardelj,  Sovyetlerin o sırada propagandasını yaptıkları, barış içinde birarada  yaşama sloganını savunmak için de, "Hiçbir gayret, milletlerarası  gerginliğin azalmasını, sulh içinde müşterek yaşamaya ve milletlerarası  anlaşma temayülünü kuvvetlendirdiği takdirde, fuzuli veya  külfetli sayılmamalıdır" diyordu. Yugoslav liderleri bu sözlerle  Sovyet liderlerinin uzattığı eli sıkmaya hazırlanırken, bir yandan da,  Balkan ittifakının değerini kaybetmediğini söylemekle, bu ittifakı  Sovyetlere karşı aynı zamanda bir koz olarak da kullanmak istiyorlardı.

            Aynı yemekte, Başbakan Menderes'in, "Kanaatimizce, dünyanın  umumi vaziyetindeki gerginliklerin biraz gevşemeye gittiğine dair  olan nikbin iddialar, ciddi sebeplere istinat etmekten ziyade, hislere  hitap etmektedir" şeklindeki sözleri, iki taraf arasındaki görüş  ayrılığını belirli bir şekilde ortaya koymaktaydı. Gerçek şudur ki,  Mayıs 1955 sonunda Kruşçev ve Bulganin'in Belgrad'ı ziyaretlerinden  sonra, Yugoslavya'nın Balkan İttifakına karşı durumu çok değişmiş  ve zayıflamıştır. Bununla beraber, bu ittifakın etki ve değerini  kaybetmesinde asıl sorumluluk Yunanistan'a düşmektedir. Çünkü,  olaylar göstermiştir ki, Yunanistan Balkan ittifakını, Kıbrıs üzerindeki  emperyalizmini gerçekleştirmek için kullanmak istemiştir.  Kıbrıs meselesi dolayısiyle, 1955'den itibaren Türkiye ile Yunanistan  tam bir çatışma içine girdikten sonra, artık Balkan ittifakı ölü bir  belge haline gelmiştir. Şüphesiz, bu ittifakın Türk-Yunan çatışması  ile yediği ölüm darbesi, Yugoslavya'nın, yakasını bu ittifaktan kurtarması  için, çok işine yaramıştır.QQQ              QQQC) Bağdat Paktı

            1955 yılından itibaren nasıl Balkan ittifakı sarsılmaya başlamış  ise, Türkiye'nin 1955 Şubatında meydana getirdiği Bağdat Paktı da  aynı şekilde önemli sarsıntılar geçirmiştir.

            Türkiye, 1954 Ağustosunda Balkan İttifakını gerçekleştirir  gerçekleştirmez hemen arkasından, yine 1954 yazından itibaren bir de  Orta Doğu'da bir savunma ittifakı sistemi meydana getirmek için  faaliyete geçti. Fakat bu faaliyetin esas kaynağını, Birleşik Amerika  Dışişleri Bakanı John Foster Dulles'ın bir tasarısı teşkil ediyordu.  Kore Savaşı, Amerika Dışişleri Bakanını, komünist emperyalizmi  tehlikesine karşı daha güçlü tedbirler almaya sevketmişti ki, bu çerçeve  içinde Uzakdoğu bakımından alınan tedbirlerden söz etmiştik.  Dulles, Orta Doğu memleketlerini de bir ittifak sistemi içinde toplamak  istiyordu ve bu amaçla 1953 Mayısında bütün Orta Doğu memleketlerini  teker teker ziyaret etti. Bu arada 25-27 Mayıs 1953 günlerinde  Ankaraya da geldi ve bu ülkelerle görüşmeler yaptı. Bu  sırada İngiltere ile Mısır arasındaki Süveyş anlaşmazlığı henüz  çözümlenmemiş ve Arap memleketleriyle İsrail arasındaki münasebetler  de gerginliğini muhafaza ediyordu. Bu sebeple, Dulles, bütün Orta  Doğuyu kapsayacak bir savunma sisteminin kurulması için gerekii  müsait atmosferi bulamadı ve Vaşington'a dönüşünde radyo ve televizyonlarda  yaptığı bir konuşmada, Arap ülkelerinin İsrail, İngiltere  ve Fransa ile olan çatışmalara bütün dikkatlerini çevirmiş  olduklarını ve bundan ötürü de Sovyet komünizmi tehlikesine hemen  hiç aldırmadıklarını söylemiş ve "Bir Orta Doğu Savunma Teşkilatı  meselesi, yakın bir ihtimal olmaktan ziyade, ancak geleceğe  ait bir iştir" diyerek, kurmak istediği Kuzey Seddi (Northern Tier)  tasarısını ileriye attı.

            Fakat Türkiye, Amerika tarafından terkedilen bu fikrin peşini  bırakmadı. 27 Temmuz 1954 de, İngiltere ile Mısır arasındaki Süveyş  anlaşmazlığını sona erdiren antlaşma parafe edildi ve bu antlaşma  19 Ekim 1954'de de imzalandı. Bu antlaşmanın ilgi çeken tarafı, 17  Haziran 1950 tarihli Arab Ligi Devletleri Ortak Savunma Antlaşmasını  imzalayan devletlerden birine veya Türkiye'ye, silahlı bir saldırı  olması halinde, İngiltere'nin Süveyş kanalına asker sokmak hakkını  kazanmasıydı. Antlaşmanın bu hükmünün ve Mısır'ın da bu hükme  rıza göstermesinin, Türkiye'yi, Orta Doğu Savunma sisteminin  kurulması hususunda büyük ümitlere sevkettiği anlaşılmaktadır. Çünkü,  Irak Başbakanı Nuri Said Paşa'nın Ankaraya yaptığı on günlük  bir ziyaret sonunda 18 Ekim 1954 de yayınlanan bir bildiride Türkiye  ile Irak'ın Orta Doğu'da bir güvenlik teşkilatı kurmaya karar  verdikleri ve Türkiye'nin Arab devletlerinin meşru menfaatlerine aykırı  bir politika izlemiyeceği bildirildi. Bu son cümle ile anlatılmak  istenilen, Türkiye'nin İsrail Meselesinde Arapların meşru menfaatlerine  aykırı hareket etmiyeceği ve İsrail'i körü körüne desteklemiyeceği  idi. Arab devletlerine bir taviz verilmek isteniyordu.

            Irak ile Türkiye'nin bir Orta Doğu savunma teşkilatı kurma teşebbüsleri,  başta Mısır olmak üzere Arab devletleri tarafından tepki  ile karşılandı. Çünkü, İngiliz-Mısır Süveyş antlaşmasının parafe  edilmesinden sonra, Mısır, kendi liderliği altında bir Arab devletleri  bloku kurmak üzere diplomatik faaliyetini birdenbire arttırmıştı. Mısır  Milli İstikamet Bakanı Salah Salim, Ağustos ve Eylül aylarında,  Bağdat da dahil olmak üzere bütün Arab başkentlerini ziyaret ederek  görüşmelerde bulunmuştu. Yine Mısır'ın Suudi Arabistan ve Pakistanla  yaptığı temaslardan sonra, Eylül ayında, Doğu ve Batı blokları  arasında bir denge unsuru olmak üzere, bir İslam Kongresi'nin kurulması  dahi söz konusu olmuştur.

            Şimdi Türkiye ile Irak'ın Mısır'dan önce davranarak, bir Orta  Doğu güvenlik teşkilatı kurmak için harekete geçmeleri Başkan Nasır'ın  kendi liderliği altında gerçekleştirmek istediği Arab blokunu  engelleyici nitelikte ve daha da önemlisi, Mısır'ın liderliğini köstekleyici  nitelikte idi. Bunun için Mısır'ın tepkisi sert oldu. Kurulacak  olan güvenlik teşkilatına katılmıyacağını hemen açıkladı. Mısır'ın  bu tutumu diğer Arab ülkelerini de etkiledi ve bunlar Türk-Irak  teşebbüsüne karşı çekingen bir durum aldılar. Bu durum da Türkiye  ile Irak'ın teşebbüsünü köstekleyici nitelikte idi. Bu sebeple Türkiye  Başbakanı Menderes, 1955 Ocak ayında Şam ve Beyrut'u ziyaret  etti. Suriye kurulacak pakta katılmayı reddetti. Lübnan ise, Mısır  ile Suriye'nin bu redleri karşısında, bu pakta katılmaya birdenbire  karar veremedi. Orta Doğu Güvenlik Paktı meselesi, Arab Ligi Konseyi'nin  22 Ocak-6 Şubat 1955 arasında yaptığı toplantıda tartışma  konusu oldu. Mısır, Suriye ve Suudi Arabistan Pakt'a karşı şiddetli  cephe aldılar. Irak ise Pakt fikrini savundu. Lübnan ile Ürdün uzlaştırıcı  bir rol oynamak istedilerse de, Konsey toplantısı sonuç vermeden dağıldı.

            Bu durum karşısında Türkiye ve Irak 24 Şubat 1955 de Bağdat  Paktı'nı imza ettiler. Taraflar arasında "güvenlik ve savunma"  konusunda işbirliği yapılmasını öngören bu Pakt'ın 5'inci maddesine  göre, bu Pakt'a her devlet katılabilirdi. Yalnız şu şartla ki, bu devletin  ya bir Arab Ligi üyesi olması veya taraflarca "tanınmış" olması  gerekmektedir. Bunun anlamı şuydu ki, İsrail için bu Pakt'a  katılma imkanı yoktu. Çünkü bir Arab devleti olan Irak İsrail'i tanımamıştı.  Şüphesiz bu hüküm, diğer Arab devletlerinin İsrail düşmanlığına  verilmiş bir tavizdi.

            Bağdat Paktı imza edilirken, diğer Arab devletleri ve özellikle  Lübnan ve Ürdün'ün buna katılması halinde, Mısır-Suriye blokunun  izole edilmiş olacağı va sonunda da yalnız kalan bu devletlerin,  ister istemez Pakt'a katılacakları düşünülmüştü. Fakat düşünülen  gerçekleşmedi. Lübnan ve Ürdün nezdinde yapılan teşebbüsler bir  sonuç vermedi. Bununla beraber, bu iki devlet Mısır-Suriye blokuna  da katılmadılar.

            Pakt'ın imzasından sonra Mısır ve Suriye, Türkiye ve Irak'a karşı  geniş bir kampanya açtılar. Bağdat Paktı, Batı emperyalizminin  bir vasıtası, İsrail'e hizmet eden bir alet olarak gösterildi. Mısır ve  Suriye'nin bu kampanyasını etkisiz bırakmak için Paktın genişletilmesine  çalışıldı. 4 Nisan 1955 de İngiltere, 23 Eylül 1955 de Pakistan  ve 3 Kasım 1955'de de İran Bağdat Paktı'na katıldılar. İngiltere'nin  katılması Mısır ve Suriye'nin eline yeni bir silah verdi. Bu da  Bağdat Paktı'nın İngiltere'nin Orta Doğu'daki sömürgeciliğinin yeni  bir eseri olduğu idi. İran'ın katılması ise büyük bir şey ifade etmedi.  Zira Pakistan ve İran Orta Doğu'nun Arab kuşağına dahil değildi.  Böylece Bağdat Paktı Arab devletlerinin desteğinden tamamen mahrum  kaldı. Bu da Pakt için önemli bir zaaf oldu. Öte yandan, Arab  ülkelerinde doğan muhalefet karşısında Amerika da Pakt'a katılmaya  cesaret edemedi. Bu da Pakt'ın ikinci büyük zaafı oldu. Böylece  Bağdat Paktı, gerçekleştirmek istediği gayeye oranla, çok zayıf  temeller üzerine oturtulmuş garip bir bina oluyordu.

            Mart 1955 başlarında bir yandan Mısır ve Suriye, öte yandan  da Mısır ve Suudi Arabistan, aralarında birer askeri pakt imzalamaya  karar verdiler. Yemen de bunlara katılacağını bildirdi. Gerçekten,  20 Ekim 1955 de Mısır-Suriye 27 Ekim 1955 de Mısır-Suudi Arabistan  savunma antlaşmaları imzalandı. 21 Nisan 1956'da da Mısır-Suudi  Arabistan-Yemen savunma antlaşması imzalandı. Orta  Doğu'da Bağdat Paktına karşı mukabil bir blok ortaya çıkmış oluyordu.  Her iki blokun dışında kalan Lübnan ve Ürdün de gözönünde  tutulunca, Bağdat Paktı, Orta Doğu'da ve özellikle Arab kuşağında  birleştirici bir rol oynamak isterken, bu kuşağı üç parçaya ayırmış  olmaktaydı. Bu parçalanmadan ve parçalar arasındaki rekabetten  Sovyet Rusya faydalanmıştır. Böylece Bağdat Paktı'nın bir sonucu  da, Sovyetlerin Orta Doğu'ya girmesi olmuştur. Halbuki bu Pakt Sovyet  tehdidine karşı bir savunma bloku teşkil etmek için kurulmuştu.  Halbuki tamamen aksi oldu. Çünkü, Mısır, Bağdat Paktı'na karşı mukabil  bir blok kurmakla da yetinmeyip, sözde İsrail'in muhtemel bir  saldırısına karşı kendisini kuvvetli bulundurmak için, 1955 sonbaharından  itibaren Sovyet Rusya ve peykleriyle silah alış-verişine girişti.  Suriye Sovyetlerle yakınlık kurmakta Mısır'dan da ileriye gitti.  Bu iki devlet Sovyetler Birliğini adeta Orta Doğuya çektiler. Bu  ise Orta Doğu'daki Doğu-Batı mücadelesini daha da şiddetlendirdi.  Şimdi, 1950 de faaliyet alanlarını Avrupa'dan Uzakdoğu'ya aktaran  Sovyetler Birliği, bu gelişmelerle faaliyetlerini Uzakdoğu ve Asya'dan  Orta Doğu'ya aktarmış oluyordu. Bu ise 1956'dan itibaren Orta  Doğu buhranlarını daha da şiddetlenmeye götürecektir.

            Bağdat Paktı'nın kendisine gelince: Orta Doğu buhranları bu  Pakt'ı bambaşka bir nitelik ve gayeye götürecektir. 14 Temmuz 1958  de Irak'da patlak veren ihtilalin sonunda gerek monarşinin ve gerek  Nuri Said rejiminin yıkılması ve General Kasım'ın liderliğinde 1963  yılına kadar devam edecek rejimin Irak'ın kaderine egemen olması  üzerine, Irak Bağdat Pakt'ından çekilmiş ve bundan sonra Pakt'ın  adı değiştirilerek Merkezi Antlaşma Teşkilatı (Central Treaty Organization  -CENTO) olmuştur. CENTO ise, faaliyetlerinin yönünü, daha  ziyade üyeler arasındaki ekonomik, kültürel ve teknik işbirliğine  çevirmiş ve bunda da daha belirli başarılar kazanmıştır. Öte yandan,  Bağdat Paktı'nın geçirdiği bu nitelik değişikliği Birleşik Amerika'yı  Paktın bu yeni şekliyle çok daha yakından ve sıkı bir işbirliğine  yöneltmiştir.

            Ç) Kıbrıs Meselesi

            Türkiye, Balkan İttifakını ve Bağdat Paktı'nı gerçekleştirdiğI bir  sırada, Kıbrıs meselesi gibi, kendisini 1959 yılının başlarına kadar  uğraştıracak ve zaman zaman gayet şiddetli buhranlardan geçecek  olan bir mesele içine girmeye başlamıştır.

            Yunanistan daha İİ'inci Dünya Savaşı'nın sonundan itibaren Kıbrıs  meselesini kurcalamaya başlamış ve bu adayı kendisine ilhak  (Enosis) etmek için faaliyete geçmiştir. İlgi çeken bir nokta da, Orta  Doğu üzerinde Sovyet tehlikesinin belirli bir hal aldığı, Yunanistan'da  komünist Markos'cuların iç savaşı çıkardıkları bir sırada Kıbrısta  da komünistlerin, Kıbrıs'ı Yunanistan'a ilhak için faaliyetlerini  arttırmalarıdır. Bu gelişmenin sebebi açıktı: Doğu Akdeniz'de stratejik  bir mevkide ve İngiltere'nin elinde bulunan Kıbrıs adasından  İngiltere'nin çıkmasına sağlamak suretiyle, Doğu Akdeniz'de Batılıların  durumunu zayıflatmak ve hatta bu adayı bir komünist üssü  haline getirmek.

            Komünistlerin bu taktiği sağcıların emperyalizmi ile işbirliği yapınca,  bilhassa 1947 yılından itibaren Yunan kamuoyu Kıbrıs meselesinin  üstüne düşmeye başladı. 1947 yılı başka bir sebepten de  Yunanistan için mühim bir gelişme yılı olmuştu. İİ'inci Dünya Savaşı'nın  yenilmiş devletlerinden İtalya ile 10 Şubat 1947 de Paris'te imzalanan  barış antlaşması ile İtalya, 1911-12 de Osmanlı Devleti'nden  işgal etmiş olduğu On İki Ada'yı Yunanistan'a verdi. Bu hadise Yunan  Megalo İdea'sı için kışkırtıcı bir unsur oldu. Zira, On İki Ada'yı  alan Yunanistan ve Yunan kamuoyu şimdi gözlerini Kıbrıs'a çevirmeye  başladı. Bu durum, sorumlu veya sorumsuz, resmi veya gayrı  resmi, herkes tarafından çeşitli amaçlara alet edilince, mesele günden  güne şiddetlenen bir gelişme gösterdi.

            Kıbrıs adasında 120 bin Türkün bulunması dolayısiyle, Yunanlıların  Enosis davası tabiatiyle Türkiye'yi yakından ilgilendirdi. Onun  içindir ki, Türk basını ve kamuoyu 1947 yılından itibaren Kıbrıs  gelişmelerine karşı yakın bir ilgi göstermiş ve Türk Hükümeti'nin devamlı  olarak dikkatini çekmekten kaçınmamıştır. Buna karşılık Türk  Hükümeti, 1955 yazına kadar, denebilir ki, meseleye adeta sırt çevirmiştir.  Böyle bir davranışın 1952 yılına kadar olan sebeplerini izah  etmek belki güç değildir. Çünkü bu yıla gelinceye kadar Türkiye için  en önemli dava, Sovyet ve komünist emparyalizmine karşı güvenliğini  garanti altına almaktı. Lakin 1952 Şubatında Türkiye NATO'ya  katıldıktan sonra, Türkiye'nin bu hayati davası gayet tatmin edici  bir çözüm yoluna ulaşmış olmaktaydı ve dolayısiyle Türkiye için bu  davanın üstüne düşme imkanı mevcuttu. Fakat, Türk Hükümeti'nin  1954'e kadar olan ilgisizliğini de bir dereceye kadar izah imkanı  mevcuttur. Çünkü, 1952-1954 arasında Yunanistan'ın, Kıbrıs'ın kendisine  terki için İngiltere nezdinde yaptığı her teşebbüs İngiltere tarafından  reddedilmiş ve İngiltere adanın statükosunu değiştirmiyeceğini  daima tekrar etmiştir. Fakat bu olayın önemli tarafı şuydu  ki, Yunanistan İngiltere'ye resmen başvurup adayı istiyordu. Şu halde,  bunun Türk Hükümeti için bir şey ifade etmesi gerekirdi. Aksine,  Türk Hükümeti, bütün bu gerçeklere gözlerini kapayarak, Yunanistanla  Balkan İttifakını gerçekleştirmeye çok daha fazla önem  vermiştir. Balkan Paktı'nın gerçekleşmesini önleyebilecek herhangi  bir engelin çıkmasından Türk Hükümetinin adeta korktuğu görülmüştür.

            Türk Hükümeti Balkan İttifakını gerçekleştirdi. Lakin, Yunanistan  daha ertesi günden itibaren, Kıbrıs meselesi vasıtasiyle bu ittifakı  geri plana atmak istediğini açıkça gösterdi. Balkan İttifakı 9  Ağustos 1954 de imzalandı. Fakat 16 Ağustos 1954 günü Yunanistan  Birleşmiş Milletlere resmen başvurup, İngiltere'den şikayet etmiş  ve ada halkına self-determination yani kendi mukadderatını  kendisinin tayin hakkının verilmesini istemiştir. Bu haktan kasdedilen  ise, adanın rum halkına, kendilerini Yunanistan'a katma yetkisinin  verilmesinden başka bir şey değildi. Birleşmiş Milletler 1954  Eylülünde meseleyi ele aldı, fakat meseleyi inceleyip bir karar vermeyi  reddetti.

            Yunanistan'ın Kıbrıs meselesini Birleşmiş Milletlere getirmesi  meselenin milletlerarası plana intikal ettirilmesi demekti. Böyle olunca,  Türkiye'nin de mesele içine girmesi gerekirdi. Gerçekte, Birleşmiş  Milletler müzakerelerinde Türkiye de meseleye karıştı. Lakin  kendi haklarını açık ve kesin bir şekilde belirtmek ve savunmak için  değil, fakat meselenin bir an önce kapanması ve büyümemesi için.  Türk Hükümetine göre, adanın statükosunun korunması, Doğu Akdeniz'deki  genel barış düzeni için olduğu kadar, ilgili tarafların menfaatleri  bakımından da faydalı ve gerekliydi. Türkiye adanın İngiltere'nin  elinde kalması taraftarıydı.

            Birleşmiş Milletlerin 1954 Aralık ayında, Kıbrıs meselesini görüşmeme  kararı Türk Hükümet Başkanını o kadar hoşnut bırakmıştı  ki, Başbakan Menderes, 18 Aralık 1954 de verdiği bir demeçte,  "Bu mesele tamamiyle kapandığı için artık müttefikimiz Yunanistan  ile aramızdaki dostluğun hatta gölgelenmemesine dikkat ve itina  göstermek zamanı gelmiş bulunuyor" demiştir.

            Olaylar, Türk Hükümet Başkanı'nın, meselenin artık kapandığı  ve Türk-Yunan ittifakının titizlikle korunması gerektiği hususundaki  inancını yalanlamıştır. Yunanistan şimdi meselenin üstüne daha  fazla düşmeye başlamış ve işin kötüsü de adada tethişçiliği kışkırtma  ve bu tethişçiliğe yardım etme yoluna gitmiştir. Adada olayların  bir buhran haline gelmesi üzerine, İngiltere Hükümeti, meseleyi  görüşmek üzere Türkiye ve Yunanistan'ı, 29 Ağustos 1955 de  Londra'da toplanacak bir konferansa davet etmiştir. Bu suretle  Türkiye, İngiltere tarafından Kıbrıs meselesinin içine ister istemez  çekilmiş oluyordu. Tabiatiyle, bunda İngiltere'nin bir taktiği de vardı.  İngiltere, Yunanistan karşışında yalnız kalmamak için, Türkiye'yi de  Yunanistan'ın karşısına çıkarıyordu.

            Londra Konferansı müsbet bir netice vermeden 7 Eylülde dağıldı.  İngiltere, Yunanistan'ın isteklerine bir miktar taviz olmak üzere,  adaya muhtariyet vermeyi teklif etti. İngiltere'nin Yunanistan lehine  gösterdiği bu durum değişikliğine rağmen, Türkiye statükonun korunmasında  ısrar etti. Yunanistan ise, sef-determination'da, yani  adanın kendisine katılmasında dayattı.

            Bu durum karşısında İngiltere, kendi görüşünü yürütmek üzere,  1955 yılı sonundan itibaren adaya muhtariyet vermek üzere hazırlıklara  başladı. Bu ise Türkiye'nin savunduğu görüşün aleyhine  bir dönüştü. Bunun için 1956 yılının başında yine statüko üzerinde  ısrar eden Türkiye, İngiltere'nin muhtariyet konusundaki kesin kararı  karşısında, bu olup-bittiyi kabul ile, o da muhtariyete bir eğilim  gösterdi ve muhtariyet rejimi içinde Kıbrıs Türklerinin hürriyet ve  yaşama haklarını garanti altına alacak olan kendi muhtariyet tekliflerini  İngiltere'ye bildirdi.

            Bu arada 1956 yılının başından itibaren Kıbrıs'ta rum tethişçiliği  günden güne şiddetini arttırıyordu. İngiltere'yi muhtariyete götüren  sebeplerden biri de bu tethişçilik faaliyeti ve bunun Yunanistan tarafından  da beslenmesiydi. Bunun için, İngiltere 1956 Temmuzunda  Lord Radcliffe'i Kıbrıs için bir anayasa hazırlamakla görevlendirdi.  Lord Radcliffe; Kıbrıstaki incelemelerinden sonra hazırladığı muhtariyet  anayasası raporunu, 12 Kasım 1956 da İngiltere Sömürgeler  Bakanlığına sundu.

            Radcliffe raporu üzerine, İngiltere Sömürgeler Bakanı Lennox  Boyd 19 Aralık 1956 da Avam Kamarası'nda yaptığı konuşmada, İngiltere  Hükümeti'nin bu rapordaki anayasa tekliflerini aynen kabul  ettiğini belirttikten sonra şöyle diyordu: "İngiliz Hükümeti, Kıbrıstaki  gibi gayet karışık bir ahali için self-determination hakkının tatbiki  için, muhtelif hal çareleri arasına, Ada'nın taksimi hususunun da  ithal edilmesi gerektiğini kabul etmektedir.

            İngiltere'nin, bu şekilde, Kıbrısta iki ayrı toplumun varlığını kabul  ile, self-determination hakkını her iki toplum için de ayrı ayrı  tanınması gerektiğini, yani adanın taksiminin de bir çözüm yolu olarak  ele alınabileceğini söylemesi, Türk Hükümetini bundan sonra,  taksim tezi üzerinde ısrara götürmüştür. Lennox Boyd'un sözlerindeki  adanın taksimini öngören kısımları, Türk Hükümeti, meselenin  nihai şekilde çözümünü sağlıyabilecek bir "hareket noktası" saymış  ve taksim tezine bağlanmıştır.

            İngiltere taksim'i de bir çözüm yolu olarak göstermekle beraber,  bağlandığı esas görüş bu değildi. İngiltere, esas itibariyle muhtariyet  fikrine bağlanmış, fakat belirli bir süre devam edecek olan  muhtariyetten sonra, kesin çözüm yoluna gidildiği takdirde, taksimin  bu çözüm yollarından biri olabileceğini belirtmişti. Halbuki Türkiye,  uzun yollara gitmeden, meselenin en kısa yoldan çözümü için  taksim'i hemen gerçekleştirmek istemiştir. Öte yandan, Türk kamuoyu,  bu sırada meselenin başındanberi benimsemiş olduğu görüşte  ısrar ediyordu. Bu da, ya adada statükonun devamı, yani adanın İngiltere'nin  elinde kalması, veya, eğer İngiltere çekilecekse, adanın  gerçek ve eski sahibi Türkiyeye iade edilmesiydi. Bu sebepten ötürü,  Türk Hükümeti 1956 yılı sonunda taksim tezini kabul ettikten  sonra, 1957 yılında, bu tezi bir yandan Türk kamuoyuna benimsetmek,  bir yandan da İngiltere ve Yunanistan'a kabul ettirmek için  uğraşmıştır. Türk Hükümeti, yeni tezini Türk kamuoyuna benimsetmede  başarı kazanmış ve 1958 yılında bütün Türkiye'nin sesi, "Ya Taksim!  Ya Ölüm!" olmuştur.

            Bu arada Yunanistan Kıbrıs meselesini her yıl Birleşmiş Milletlere  götürmekten geri kalmamıştır. Birleşmiş Milletler ise bu dikenli  meselede kesin bir formül kararı almaktan kaçınmış ve meselenin  Türkiye, İngiltere ve Yunanistan arasında müzakere yolu ile çözümlenmesi  fikrini benimsemiştir.

            1958 yılında; tethişçiliğin şiddetlenmesi dolayısiyle, gerek Kıbrısta  durum adamakıllı kötüleşmiş, gerek Türk-Yunan ve Yunan-İngiliz  münasebetleri gerginleşmiştir. Bu durum tabiatiyle Türk-İngiliz  münasebetleri üzerinde de etkisiz kalmamıştır. Bu ise, NATO'nun  Doğu Akdeniz'deki sağ kanadını etkilemiştir. Bundan dolayı,  bir yandan Birleşik Amerika'nın, bir yandan da NATO'nun aracılık  ve baskıları ile, Türkiye ile Yunanistan ikili müzakerelere girişmişler  ve iki devletin başbakanları arasında 5-11 Şubat 1959 da Zürich'de  yapılan görüşmelerde bağımsız bir Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmasına  karar verilerek, bu bağımsız devlet içinde Krbrıs Türk Toplumu'nun  hürriyet ve yaşama haklarını garanti altına alan anayasa  esasları ile, diğer ilgili anlaşmalar tesbit edilmiştir. Bu anlaşmalar,  19 Şubat 1959 da Londra'da, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere ile  Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının temsilcileri tarafından imza edilmiştir.

            Zürich ve Londra Anlaşmaları, bağımsız Kıbrıs ile Türkiye, Yunanistan  ve İngiltere arasında organik münasebetler ve bağlar kurmaktaydı.  Bu anlaşmaların biri Garanti Antlaşması olup, Kıbrıs Cumhuriyeti  Anayasasının ayrılmaz bir parçasını teşkil eden bu antlaşmaya  göre, Kıbrıs Cumhuriyeti, Anayasa düzenini bütün ayrıntıları  ile korumayı taahhüt ediyordu. Eğer bu anayasa düzeni bozulacak olursa,  bu düzeni tekrar yerleştirmek için gerekli tedbirler konusunda,  Türkiye, İngiltere ve Yunanistan, birbirlerine danışacaklar ve alınacak  tedbirler konusunda bir anlaşma olmaz da anayasa düzeni bozulmuş  olmakta devam ederse, üç devletten herbiri, anayasa düzenini  yerleştirmek için, tek başına müdahale hakkına sahip olacaktı.

            Yine Anayasa'nın ayrılmaz parçasını teşkil eden İttifak Antlaşması'na  göre, Yunanistan Kıbrıs'da 950 kişilik bir askeri kuvvet ve Türkiye  de 650 kişilik bir askeri kuvvet bulundurmak hakkına  sahiptirler.

            Nihayet, bu anlaşmalarla Kıbrıs Cumhuriyeti için enonis ve taksim  yasaklanıyordu.

            Bu esaslar çerçevesi içinde hazırlanan Kıbrıs Anayasası 16  Ağustos 1960 da yürürlüğe girerek Kıbrıs Cumhuriyeti resmen kurulmuştur.  Fakat bu Cumhuriyet 21 Aralık 1963 tarihine kadar devam edecektir.

            :::::::::::::::::

            Xİ

            Bloklarda Yapı Değişikliği

            1

            Ara Dönem

            1945-1960 dönemi nasıl Doğu ve Batı blokları arasında soğuk  savaş çatışmalarının hakim olduğu bir dönem ise, 1970'li yıllarla  başlayan dönem de Doğu ile Batı arasında "Yumuşama"nın (Detant)  hakim olmaya başladığı dönemdir. 1960'lı yıllar ve bu yılları kaplayan  dönem de, bu ikisi arasında yer alır ve Soğuk Savaş'tan "Bugüne"  geçişin bir "Ara Dönem"ini teşkil eder. Bu Ara Dönem'in başlıca  hususiyeti, Soğuk Savaş'ı hatırlatacak mahiyette çatışma ve  anlaşmazlıkların ortaya çıkmasına rağmen, milletlerarası münasebetler  sistemine yumuşak bir yapının getirilmesi çabalarının da belirgin  bir şekilde kendisini göstermesidir. 1960-1970 arasının bu çelişkili  görünen gelişmelerinde en müessir faktör, her iki Blok'un da yapısında  meydana gelen değişmelerdir. Her iki Blok'un da yapısında  veya başka bir deyişle Blok-içi münasebetlerde meydana gelen bu  değişmelerin, milletlerarası politikaya "çok merkezli" bir yapı verdiğini  veya "Çok Kutuplu" bir dünya yarattığını söylemek mümkün değildir.  Savaş teknolojisindeki tartışılmaz üstünlükleri ile Birleşik Amerika  ve Sovyet Rusya bugün de dünyanın iki esas kutbunu teşkil  etmektedir. Fakat ne var ki, günümüzün iki-kutupluluğu, yapı ve mahiyet  itibariyle, artık 1950'lerin iki-kutupluluğu değildir. 1950'lerde,  kutup merkezlerinin Blok içindeki kontrol ve hakimiyetleri bir bakıma  mutlak ve "tekelci" mahiyette iken, bugün bu kontrol ve hakimiyet  her iki Blok içinde de gittikçe tesirini arttıran yeni unsurların  ortaya çıkması ile belirli bir derecede zayıflamış bulunmaktadır.  Bu yeni unsurların ortaya çıkışı, bu gelişme ve oluşum, 1960'lı  yılların eseri olup, biz buna Bloklarda Yapı Değişikliği diyoruz.

            2

            Doğu Bloku Gelişmeleri

            A) Moskova Komünist Partiler Konferansı

            1956 Şubatındaki 20'inci Kongrede Stalin putunun yıkılması ve sosyalizme  giden farklı ve çeşitli yolların mevcut olduğu görüşünün benimsenmesi,  Kruşçev'in başına dert açtı. Polonya ve Macaristan  ayaklanmaları doğrudan doğruya bu Kongrenin doğurduğu neticelerden  başka bir şey değildi.

            Bundan da mühimmi, sosyalizm konusunda kendi bağımsız yolunu  seçmiş ve Moskova'dan kopmuş bulunan Yugoslavya, diğer sosyalist  ülkelere de örnek ve farklı bir sosyalizm için yeni bir model  olmaya başlıyordu. Bunda, Stalin'in ölümünden sonra, Kruşçev liderliğinin  Yugoslavyaya yanaşmaya başlaması da büyük rol oynamıştır.  O kadar ki, 1955 Mayısında Kruşçev, Bulganin ve Mikoyan'dan  oluşan yüksek seviyedeki bir Sovyet heyeti Yugoslavya'yı resmen  ziyaret etti. Şimdi "sosyalizmin büyük anavatanı" Tito'dan özür  diliyordu. Kruşçev Belgrad havaalanında yaptığı konuşmada, Yugoslav  ve Sovyet komünist partileri arasındaki bağların kopmasının tek  suçlusunun Beria olduğunu, lakin artık bu dönemin geride kaldığını  söyledi.

            Mesele bununla da kalmadı. İki ülke liderleri arasında yapılan  görüşme ve müzakerelerden sonra, Belgrad'da Haziran 1955 de  yayınlanan ortak Deklarasyon'da, sadece sosyalizme giden ayrı yolların  olmadığı, fakat aynı zamanda "farklı sosyalizm modelleri"nin  de mevcut olduğu belirtilmekteydi.

            Böylece, Stalin'in ölümü aynı zamanda bir "Titotizm" dönemini  de açmış olmaktaydı. Şimdi Yugoslavlar Titoizmi, başka ülkelere de  ihraç edilebilecek bir doktrin olarak telakki etmeye başlıyorlardı.

            20'inci Kongre ise Titoizmin resmen kabulünden başka bir şey değildi.  Yugoslavlara göre 20'inci Kongre, Stalinizmin tabutuna çakılmış  son çivi oldu. Çünkü 1956 Haziranında yayınlanan ortak Yugoslav-Sovyet  Deklarasyonu, sosyalizmin farklı yolları ile sosyalizmin çeşitliliğini  bir kere daha teyid etti.

            Lakin Kruşçev'in bu tutumu, beklemediği ve istemediği iki netice  doğurdu. Birincisi, Kruşçev, Yugoslavya'nın tekrar sosyalist kampa  döneceğini ümit etmişti ki, bu gerçekleşmedi. Yugoslavya Doğu  Bloku'na katılmadığı gibi, tarafsızlık politikasında ısrar edecek ve  1950'lerin sonlarında belirmeye başlayan Bağlantısızlar Bloku'nun  liderliğini ele alacaktır.

            İkincisi ise, Titoizmin veya başka deyişle, farklı yolların ve farklı  sosyalist modellerin varlığı kavramının, diğer sosyalist ülkeler üzerinde  yaptığı tesir ve sosyalist kamp içinde bir gevşemeye sebep  olmasıdır. Bir halde ki, "Sovyet İmparatorluğu" dağılma tehlikesine  doğru sürüklenmekteydi. Bundan dolayıdır ki, 1956 yazından itibaren,  bir yandan "Anti-Stalinizm" kampanyası yavaşlatılmaya çalışılırken,  diğer yandan da, sosyalist kamp içindeki gevşemeyi önleyecek  tedbirler alınmaya başladı. 1956 Eylülünde, sosyalist ülkeler  komünist partilerine gönderilen gizli mektuplarda bu partilerin Yugoslav  modelini robot gibi taklit etmeye kalkmamaları hususunda uyarıldı.

            1956 Macar İhtilali, Sovyet liderlerinin gözünü daha da açtı ve  1957 yılında, bir yandan Titoizm tehlikesine karşı tedbirler  yoğunlaştırılırken, bir yandan Stalin dönemi daha objektif bir açıdan  değerlendirilmeye başlandı. Moskova'da yayınlanan Voprosy Istorii  (Tarih Meseleleri) dergisinin 1957 Haziran-Temmuz sayısında, "Stalin  vahim hatalar yapmış olmakla beraber, biz onun faaliyetlerini  sadece bu hataların prizmasından bakarak değerlendiremeyiz. Aksi  takdirde, Stalin'in, büyük bir Marksit-Leninist şahsiyet olarak yer aldığı  Parti tarihimizi de saptırmış oluruz" derken, 1957 sonlarında  Kruşçev de, "Stalin hatalar yapmıştır. Lakin, mademki bizler onunla  beraber çalıştık, bu hataların sorumluluğunu da paylaşmalıyız" diyordu.

             1957 yılı sonlarında sosyalist kampın durumu şudur: Tito'nun  Yugoslavyası artık Moskova'dan tamamen kopmuştur. Polonya ise,  ancak Gomulka gibi ılımlı ve milliyetçi bir komünistin kontroluna verilmekle  kurtarılabilmiştir. Macar ihtilali ise, ancak kanlı bir şekilde  bastırılabilmiş ve bu da komünizmin ve Sovyet Rusya'nın milletlerarası  prestijine ağır bir darbe olmuştur. Çinle olan anlaşmazlık ancak  1958'den itibaren ortaya çıkmaya başlayacak ise de, dış politika  konularında görüş ayrılıkları da kendisini göstermekten geri kalmamaktadır.

            Bu sebeple, Kruşçev, sosyalist kamp içindeki bağımsızlık temayüllerine  son vermek, sosyalist bloka bir çeki düzen vermek ve  bilhassa Moskova'nın diğer komünist ülkelerle, diğer ülkelerdeki komünist  partileri üzerindeki otoritesini pekiştirerek, sosyalist kampın  ve milletlerarası komünizmin dayanışma ve bütünlüğünü sağlamak  amacı ile Moskova'da, bütün komünist partilerinin katılacağı bir konferans  düzenlemeye karar verdi. 1957 Kasımı, Rusya'da Bolşevik  ihtilalinin, yani Komünist Partisi'nin iktidarı ele geçirişinin ve Sovyet  Rusya'nın kuruluşunun 40'ıncı yıldönümü idi. Bu yıldönümü böyle bir  Konferans için iyi bir fırsat oldu.

            Komünist Partiler Konferansına 64 ülkenin komünist partileri katıldı.  Fakat Konferans iki safhada yapıldı. 14-16 Kasım 1957 günlerinde,  sosyalist bloka dahil 12 ülkenin komünist partileri liderleri katıldı  ve bu toplantı sonunda bir Deklarasyon yayınlandı. Bu toplantıya  Yugoslavlar katılmadıkları gibi, Deklarasyon'u sonradan imzalamayı  da reddettiler.

            Konferansın ikinci kısmı 16-19 Kasım 1957 günlerinde yapıldı ve  buna 64 komünist partisi katıldı. Bu ikinci toplantının sonunda ise  bir Barış Manifestosu yayınlandı.

            Mühim olan 12 Maddelik Delarasyon'du. Doğrusu aranırsa,  Deklarasyon Sovyetlerin istediklerini tamamen gerçekleştirmiş değildi.  Konferans sırasında yapılan konuşmalar ve çeşitli propagandalarla,  Sovyet Rusya'nın 40 yılda gerçekleştirdiği her sahadaki büyük  başarılar göklere çıkarılarak, Marksizm-Leninizm'deki tartışmasız  öncülüğü ve liderliği ortaya konulmuş ise de, sosyalizmin farklı  yolları ve modelleri kavramı tamamen bertaraf edilememişti. Çünkü,  Deklarasyona göre, sosyalizmin inşasında, bütün ülkelerde tatbiki  gereken "temel kanunlar" olduğu, proleterya diktatörlüğünün ve proleter  enternasyonalizminin gerçekleşebilmesi için bu "temel kanunlar"a  bağlı kalınması gerektiği belirtildikten sonra, ancak bu temel  kanunların veya prensiplerin tatbikinden sonradır ki, "her ülkenin  tarihi şartları ile milli hususiyetlerinin" gözönüne alınabileceği  söylenmekteydi. Yani, her ülkenin tarihi şartları ile milli hususiyetleri  tamamen inkar edilmemekteydi.

            Diğer taraftan, Deklarasyon, bir yandan Revizyonizmi, yani bağımsız  bir yol tutmayı esas tehlike sayarken, öte yandan Dogmatizmi,  yani Stalinizmi de mahkum etmek suretiyle bir orta yol takip etmeye  de dikkat etmişti.

            Şüphesiz, 1957 Komünist Partiler Konferansı Sovyet Rusya'nın  liderliğini tartışmasız kabul ederek, Moskova'nın ve Kruşçev'in,  milletlerarası komünizm hareketi üzerindeki otoritesini kuvvetlendirmiştir.  Fakat bir başka gerçek de, bu hareket içinde farklı düşüncelerin  de ortaya çıkmaya başladığı ve bilhassa sosyalist kamp içinde  bunun Moskova'ya rağmen ortaya çıktığı ve dolayısiyle, sosyalist blokun  bir yapı değişikliğinde ilk adımı attığıdır.

            Sovyetler bu Konferansta, dünya komünist partilerini devamlı  kontrolları altında tutabilmek için, bu çeşit konferansların belirli  sürelerle yapılmasını mecburi hale getiren bir karar aldırtmak istemişlerse  de muvaffak olamamışlardır. Bu hadise de, Doğu Bloku'nun iç  gelişmeleri bakımından üzerinde durulacak bir noktadır. Bununla  beraber, ikinci konferans 1960 Kasımında yine Moskova'da yapılmış  ise de, Sovyetler bu Konferansı, bütün dünya komünist partilerini,  Çin'e karşı bir kuvvet gösterisi olarak Moskova etrafında birleştirmek  gayesiyle düzenlediklerinden, bu konuya aşağıda Moskova-Pekin  Çatışması kısmında temas edeceğiz. Hemen söyliyelim ki, 1960 Komünist  Partiler Konferansı Moskova'nın otoritesini daha da zayıflatmıştır.

            B) Moskova-Pekin Çatışması

            20'inci yüzyılın en mühim hadisesi, şüphesiz, 1917 yılında Rusya'da  Çarlığın yıkılıp, Sovyet Rusya adı ile büyük bir komünist devletin ortaya  çıkışı ile koskoca bir Çin kıt'asının 1949 yılında yine komünizmin  kontrolu altına girerek, ikinci bir komünist "dev"in ortaya çıkmasıdır.  Fakat yine bu ikisi kadar mühim üçüncü bir hadise ise,  1960'lardan itibaren bu iki "komünist dev"in birbiriyle kapışması ve  netice ve tesirlerini günümüze kadar ulaştıracak olan bir çatışmanın  içine girmeleridir.

            Şurası bir gerçektir ki, Çin Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği  arasındaki münasebetler, daha ilk günden itibaren rahat bir zemin  üzerine oturtulamamıştır. Koskoca bir Çin'in bir Bulgaristan, bir  Çekoslovakya, bir Romanya gibi, Moskova'nın tam kontrolu altına  girmiyeceğini herhalde Sovyet Rusya daha ilk günden görmüş olmalıdır.  Halbuki, Moskova'nın kontrolu altında olmayan bir kuvvet, Sovyetler  için daima muhtemel bir tehlikedir. Sovyetlerin davranışlarına  daha ilk günden hakim olan bu düşüncenin işaretlerini bir çok şekillerde  görmek mümkün olmuştur. En basiti ile söylemek gerekirse;  1950 Şubatında imzalanan Dostluk ve İşbirliği antlaşması çerçevesinde  Sovyetlerin yapmaya başladıkları yardımları, daima belirli bir ölçünün  içinde kalmıştır. Zira Çin'in hızla kalkınması, bu ülkenin hızla  Moskova'nın kontrolundan çıkması demek olurdu. Bu sebeple, Moskova'nın  Pekin'e gösterdiği yakınlık, Pekin'i elinin altında tutabilme  faktörüne bağlı kalmıştır.

            Mao'nun da, Sovyet Rusya ile münasebetlerine şekil verirken  kendi hesabı içinde olduğu şüphesizdir. Mao'nun, Çin'de komünist  bir rejimin kurulmasının, dünya stratejisine ve kuvvet münasebetlerine  yaptığı tesiri ve bu stratejik münasebetlerde meydana getirdiği  değişikliği görmemesi mümkün değildi. Çin'in ilelebed Moskova'ya  tabi bir rejim olarak yaşamasının, elbetteki Mao'nun düşüncesinde  yeri yoktu.

            Ne var ki, Sovyet Rusya, ileri derecede sanayileşmiş, sosyalizm  safhasını tamamlayıp komünizm safhasına geçmeye hazırlanan bir  devlet iken, Çin ise, yılların savaşlarının tahrip ettiği ve iptidai bir  feodal yapıdan komünizme geçmek zorunda olan bir ülke idi. Sovyet  Rusya, feodal yapıdan hareket edip sosyalizmin belirli bir safhasına  erişmek için nerdeyse 40 yıl harcamıştı. Halbuki, ne Mao'nun  ve ne de Çin'in bu kadar beklemeye tahammülü yoktu. Mao'nun  düşüncesinde bu zaman mesafesi, mümkün olduğu kadar kısa bir  yer almaktaydı. Böyle olunca, Sovyet Rusya'nın ekonomik yardımına  dayanmak zarureti mevcuttu. Bu ise, Moskova ile iyi geçinmeyi ve  hatta cephe birliği yapmayı zaruri kılıyordu. Çünkü, meselenin bir  de dış politika kısmı vardı. Çin'in milletlerarası "camia"ya hemen  girebilmesi, yani milletler topluluğu içindeki yerini alabilmesi hemen  mümkün olmadı. Çünkü Batı, "Kızıl" Çin'in ortaya çıkışına adeta  yeni bir organı reddeden vücut gibi tepki gösterdi. Çin Birleşmiş  Milletler'e üye olamadığı gibi, ancak sınırlı sayıdaki ülkelerle diplomatik  münasebet tesis edebildi. Dolayısiyle, Çin'in kendisini milletlerarası  politikaya kabul ettirebilmesi için de Sovyetlere ihtiyacı  vardı.

            Bütün bu sebeplerle, 1950'lerin sonuna gelinceye kadar, alttan  alta bir karşılıklı güvensizlik mevcut olsa da, suyun üstünde Çin Sovyet  Rusya ile tam bir cephe birliği yapmaya ve hiç değilse böyle  bir görüntüyü vermeye itina gösterdi. Aralarında ciddi bir çatışmanın  çıktığını gösterecek açık işaretler mevcut değildir.

            Moskova ile Pekin arasındaki çatışmanın ilk hareketlenmesi, daha  ziyade dış politika konusundaki görüş ayrılıklarının belirmesi şeklinde  olmuş ve ancak 1961 Ekiminde yapılan Sovyetler Birliği Komünist  Partisi'nin 22'inci Kongresi'nden itibaren çatışmaya dönüşmüştür.  Başka bir ifade ile, dış politikadaki görüş ayrılıklarının belirdiği  1957 Ekiminden, 22'inci Kongre'nin yapıldığı 1961 Ekimine kadar geçen  dört yıllık süre, çatışmanın "oluşma" dönemini teşkil etmektedir.

            Dış politikadaki görüş ayrılıkları, Sovyet Rusya'nın 4 Ekim 1957  günü Sputnik adlı ilk sun'i peyki uzaya atması neticesinde şekillenmeye  başlamış görünüyor. Zira, sun'i peykin uzaya atılıp, dünyanın  yörüngesine oturtulmasından fazla, hadisenin asıl ehemmiyeti,  bu peyki uzaya götürebilecek güçte bir füzenin yapılmış olmasıydı.  Bunun manası şuydu ki, Sovyetler bu kadar güçlü ve uzun menzilli  füze yaptıklarına göre, bu füzelere yerleştirecekleri nükleer silahlarla  Amerikayı rahatlıkla bombardıman ve tahrip edebilirlerdi. Kısacası,  Sovyetler şimdi stratejik bir üstünlük elde etmekteydiler. Halbuki  şimdiye kadar bu stratejik üstünlük, uzun menzilli bombardıman  uçaklarına sahip olması dolayısiyle, Amerikalıların elinde bulunuyordu.  Şüphesiz füzeler uzun menzilli uçaklardan daha büyük bir  üstünlüğü ifade ediyordu.

            İşte bu stratejik üstünlüktür ki, Çin ile Sovyet Rusya arasında  dış politikadaki görüş ayrılıklarını tahrik etmiştir. Pekin'e göre, şimdi  Moskova, bu üstünlüğe dayanarak, Batı'ya karşı sert bir politika takip  etmeli ve milletlerarası komünizm faaliyetleri için ihtilalci metodları  kullanmalı idi. Bu görüş Sovyetler tarafından benimsenmedi.  Çünkü, Moskova'ya göre, her iki tarafın da elinde nükleer silahlar  bulunduğuna göre, 3'üncü Dünya Savaşı artık eski savaşlar gibi olmayacaktı.  Anlaşmazlıkların bir nükleer savaşa dönüşmesi halinde, bu  sadece kapitalist dünya için değil, komünistler de dahil herkes için  çok yıkıcı neticeler doğururdu. O zaman komünizmin 40 yıllık kazançları  bir anda silinip giderdi.

            Çinlilerin bir ikinci şikayeti de, Batı Bloku'na karşı takip edilen  politikada Moskova'nın Pekin'e hiç danışma ihtiyacını hissetmeden  kendi başına ve bir bakıma bencil bir şekilde hareket etmesi idi.

            Bu iki noktadaki anlaşmazlık ve görüş ayrılıkları, 1959 yılı içinde  Sovyet-Amerikan münasebetlerinin geçirdiği gelişmelerle daha da  şiddetlendi. Zira Kruşçev, Çinlilerin aksine, Amerika ile münasebetleri  yumuşatmak için bir takım faaliyetlere girişti. 1959 Ocak ayında  Başbakan Birinci Yardımcısı Mikoyan ve hemen arkasından da Parti'nin  nüfuzlu üyelerinden Frol Kozlov Amerika'yı ziyaret ettiler. Amerika  Başkan yardımcısı Richard Nixon bu ziyaretleri iade için Moskova'ya  gittiği gibi, Kruşçev'i de Amerika'yı ziyarete davet etti. Bu zaten  Kruşçev'in istediği ve beklediği şeydi.

            Kruşçev'in Amerika'yı ziyareti 15-27 Eylül 1959 tarihleri arasında  oldu. Fakat, Kruşçev Amerika'ya gitmeden birkaç gün önce, 13 Eylül  günü, Sovyetler aya ilk füzeyi indirdiler.

            Kruşçev'in Amerika ziyareti, bu ülke ile Sovyetler Birliği arasında  bir yakınlaşma sağladı. Zira yapılan konuşmalarda ve yayınlanan  ortak bildiride, iki süper devletin, barışın korunmasında ortak sorumluluğa  sahip oldukları belirtildi.

            Bu gelişme Çinlileri çileden çıkardı. Zira, Pekine göre, Kruşçev  Amerika ile bu yakınlaşmayı sağlamak için Çinin sırtından Amerika'ya  iki taviz vermişti. Şöyle ki:

            1) 1957 Ekiminde Çin Halk Cumhuriyeti ile Sovyetler Birliği arasında,  Çine model bir atom bombası ve bazı nükleer bilgilerin verilmesine  dair bir anlaşma imzalanmıştı. Kruşçev'in Amerika seyahatinden  iki ay önce, Sovyetler bu anlaşmayı feshettiler. Çinlilere göre  bu, kendilerinin sırtında Amerika'ya verilmiş bir tavizdi. Gerçekte ise  Sovyetler Çin'in nükleer güce sahip olarak kendi kontrollarından tamamen  çıkmasından korkmuşlardı.

            2) 1959 Ağustos, Eylül ve Ekim aylarında Çin ile Hindistan arasında,  bir takım sınır anlaşmazlıklarından dolayı çatışmalar çıkmıştı.  Bu çatışmada Sovyetler Çini tutmamışlar ve Amerika'nın desteklediği  "burjuva" Hindistan karşısında tarafsız bir tutum almışlardı.  Bu da Çin'in sırtından Amerika'ya verilen ikinci hediye idi. Halbuki  Sovyetlere göre, Çinliler bu anlaşmazlığı Kruşçev'in Amerika seyahatini  sabote etmek için çıkarmışlardı. Moskova'yı Çini tutmaya zorlamak  suretiyle Amerika karşısında güç durumda bırakmak istiyorlardı.

            1960 yılında, dış politika konusundaki görüş farklılıkları ideolojik  açıdan tartışma konusu yapılmaya başlandı. Kruşçew 20'inci Kongrede,  kapitalist ve sosyalist bloklar arasında "barış içinde birarada yaşama"  prensibini ortaya attıktan sonra bunu her vesile ile işlemeye başladı.  Sovyetlerin, Çinlilerin en büyük düşman saydıkları Amerika ile  münasebetlere de bu açıdan bakmaları, Pekini en fazla sinirlendiren  bir husustu. Bu sebeple, Lenin'in 90'ıncı doğum yıldönümü olan 1960  Nisanında Lenin'in teorilerini işleyerek Moskova'nın yanlışlığını ortaya  koymaya çalıştılar. Çinlilere göre, barış içinde birarada yaşama,  Lenin'de geçici bir taktik iken, Moskova bunu devamlı bir prensip  haline getirmişti.

            Moskova bunu cevapsız bırakmadı ve Romanya Komünist Partisinin  20-25 Haziran 1960 günlerinde yapılan 3'üncü Kongresine katılan  Kruşçev 21 Haziran'da Kongrede yaptığı bir konuşmada, Lenin'in,  kapitalizm mevcut olduğu sürece savaşların kaçınılmaz olduğu teorisinin  günümüz şartlarına tatbik edilemiyeceğini söylediği gibi, sosyalist  kampın yine 12 komünist partisi bir ortak deklarasyon yayınlıyarak,  Kruşçev'in barış içinde birarada yaşama politikasını desteklediklerini  ilan ettiler. Çin temsilcisi ve Çin Komünist Partisi Politbüro  üyesi Peng Chen ise konuşmasında, kapitalizm varolduğu sürece  savaşların kaçınılmazlığını savundu.

            Kruşçev, Romen Komünist Partisinin kongresindeki konuşmasında,  bir de dünya meselelerini tartışmak üzere, iktidarda bulunan  12 Komünist Partisinin ortak bir toplantı yapmasını teklif etti. Kruşçev'in  maksadı böyle bir toplantıda Çin'i mahkum etmekti. Çin temsilcisi  Peng Chen bu fikre o kadar şiddetle itiraz etti ki, Kruşçev dahi  teklifinde ısrar cesaretini gösteremedi.

            Mamafih Kruşçev darbesini Çinlilere, bu toplantıdan üç hafta  sonra indirdi. Moskova, 1960 Temmuzunda Pekin'e verdiği bir nota  ile, Çin'de bulunan 1390 uzmanını geri çekti. Bilimsel ve teknik  işbirliğine dair 343 sözleşme ile 257 projeyi de Sovyetler  feshettiler.

            Sovyetler aynı mahiyetteki bir darbeyi Arnavutluğa da vurmaktan  geri kalmadılar. Arnavutlar, Yugoslavya ve Yunanistandan çekiniyorlardı.  Bu durumda Moskova Tirana'ya yardımcı olacağı ve  onu destekliyeceği yerde, Belgrad ve Atina ile münasebetlerini düzgün  tutmak için çaba harcıyordu. Bu sebeple Arnavutluk Çin tarafına  kaydı. Romen Komünist Partisinin toplantısında Kruşçev ile  Peng Chen çatışırken, Arnavutluk Komünist Partisinin temsilcisi Hüsnü  Kapo açık bir şekilde Çin tarafını tuttu. Kruşçev bunu da cezasız  bırakmadı. 1960 yazında, Arnavutluğun 3'üncü Beş Yıllık Kalkınma Planına  vaadettiği yardımı kesti. Arnavutluktaki uzmanlarını geri çağırdı.  Arnavutlukla olan ticaret hacmini birdenbire azalttı. Asker ve sivil  Arnavutluk öğrencilerine tanıdığı bursları kaldırdı. Çinlilerle Arnavutların  kaderi birbirine bağlanmıştı. Bu kader birliği bir on yıl kadar  devam edecektir.

            Fakat Kruşçev'in kararı işi bu kadarla bırakmak değildi. Bu sebeple,  1960 yazında bütün Sovyet yayın organları ve Sovyet yetkilileri  Çine karşı yaygın bir kötüleme ve hücum kampanyası açtılar.  Zira Sovyetler bütün dünya Komünist partilerini Kasım ayında Moskova'da  bir toplantıya çağırmışlardı. Bu toplantı için havayı hazırlıyorlardı.  Çin durumu farkedip, bu toplantıda azınlıkta kalacağını anladığı  için Konferansın ertelenmesini istedi ise de, Kruşçev Çinlilerin  zayıf tarafını yakaladığına emin olarak, bu isteği kabul etmedi.

            81 Komünist Partisinin liderlerinin katıldığı konferans 10 Kasım  1950 da Moskova'da başladı ve 1 Aralık'da bir Deklarasyon'un yayınlanması  ile sona erdi. Mao Tse-tung ile İtalyan Komünist Partisi  lideri Palmiro Togliatti bu konferansa katılmadılar. Mao katılmayı bir  prestij meselesi yapmıştı. Togliatti ise, Moskova-Pekin çatışmasının  aleyhinde idi.

            Konferansta Moskova-Pekin çatışması bilhassa dört konu üzerinde  yoğunlaştı. Barış İçinde Birarada Yaşama meselesinde, Çinliler,  dünyada ancak sosyalist ülkelerden başkası kalmadığı takdirde  bunun geçerli olabileceğini söylerken, Sovyetler bu politikanın,  termo-nükleer savaştan kaçınmanın tek çaresi olduğu fikrini ileri sürdüler.  Sovyetler Birliği Komünist Partisinin öncülüğü'nü ise Çinliler hiç  bir şekilde kabul etmediler. Yugoslavya meselesi çatışmanın bir üçüncü  konusu oldu. Sovyetler milli komünizm'lerin mahkum edilmesinden  söz ederken, Çinliler açık olarak Yugoslavya'nın mahkum edilmesini  istediler. Buna da Sovyetler yanaşmadılar. Barışçı yolla sosyalizme  geçiş konusunda ise, Sovyetlere göre ihtilal metodu şart  olmayıp parlemanter metodlardan da istifade edilmek gerekirdi. Çinliler  ise proletarya diktatörlüğü için ihtilal metodundan gayrisinin söz  konusu olamıyacağını söylediler.

            Moskova Konferansında Arnavutlar kesin bir şekilde Çinin yanında  yer aldılar.

            Lakin netice şu idi ki, 1 Aralıkta yayınlanan Deklarasyon, esasında  bir kompromi idi. Bu Deklarasyonu Çinlilerin kabul etmesini sağlamak  için bir çok ülke Sovyetlerden ayrılmak zorunda kalmıştı. Çinliler  çoğunluğun mahkumiyetinden yakalarını kurtarabilmişlerdi ve  bu da Kruşçev için parlak bir başarı sayılamazdı.

            Deklarasyonda, sosyalizme giden farklı yollar, Revizyonizm ve  Dogmatizm konularında söylenenler, hemen hemen 1957 Deklarasyonundan  aynen alınmıştı. Fakat, ondan asıl büyük farkı, 1960 Deklarasyonunun  "Yugoslav Revizyonizmi"ne esaslı bir şekilde hücum  etmesi idi. Bu da Yugoslavları çok kızdırmış ise de, bir süre sonra  Kruşçev Yugoslavların gönlünü almasını bilecektir.

            Konferans, 1957 de olduğu gibi, 12 Aralık 1960 da bir de Barış  Manifestosu yayınlamıştır.

            Görüldüğü gibi, 1960 Komünist Partiler Konferansı ile Moskova-Pekin  çatışması tam manasiyle ideolojik safhaya intikal etmişti ve bu  birinci raundu Kruşçev kazanmakla beraber, başarısı o kadar güçlü  değildi.

            Konferanstan sonra her iki taraf da bütün gücü ile kendi oyununu  oynamaya başladı. 3 Şubat 1961 de Çin ile Arnavutluk arasında,  karşılıklı ticaret hacmini arttırmayı ve Çinin Arnavutluğa 500 milyon  rublelik kredi açmasını öngören bir anlaşma imzalandı.

            Bunun üzerine, Sovyetler de Arnavutluğa karşı harekete geçti.  1961 Mayısında Sovyetler Valona limanındaki 8 denizaltılarını geri  çektiler. Arkasından, yine Sovyetler ve Çekoslovakya ile Doğu Almanya,  Arnavutluğa açtıkları kredileri dondurdular. Ağustos ayında  Arnavutluktaki Doğu Alman uzmanları geri çağrıldı.

            Sovyetler bu kadarla da yetinmedi. Komünist Partiler Konferansından  sonra Yugoslavya ile münasebetleri daha da arttırmak için  bir dizi faaliyetlere girişti. 1961 Martında, Sovyet Rusya ile Yugoslavya  arasındaki ticaret hacmini 800 milyon Dolara çıkaran bir anlaşma  imzalandı. Temmuz ayında Yugoslav Dışişleri Bakanı Popovich  Moskova'ya bir haftalık bir ziyarette bulundu. Nisan 1962'de de  Sovyet Dışişleri Bakanı Grommyko Yugoslavya'yı ziyaret etti. Mayıs  1962'de de Tito, tatilini geçirmek için Rusyaya gitti. 24 Eylül-4 Ekim  1962 tarihlerinde de Sovyetler Birliği "Devlet Başkanı" Leonid Brezhnev  Yugoslavya'yı ziyaret etti. Sovyet Yugoslav münasebetlerindeki  bu yakınlık 1963 yılında da devam etti.

            Bu gelişmeler Çinlileri çileden çıkardı. Brezhnev'in Yugoslavya'yı  ziyaretinin arkasından Çin basını Yugoslavya aleyhine geniş bir  kampanya açtı. Bu kampanyaya göre Tito, "Amerikan emparyalizmi  ile uyumlu olarak şarkı söyleyen" biri idi ve "Bu modern revizyonizme  karşı amansız bir mücadele yürütülmeliydi."

            1960 Komünist Partiler Konferansı'ndan sonra Çinliler bir de  milletlerarası ırkçılığa başvurmuşlardır. Onlara göre, Sovyet Rusya  "beyaz ırkın" komünistlerini temsil ediyordu. Buna karşı onlar da Afrika,  Asya ve Latin Amerika'nın "renkli" komünistlerini kendi taraflarına  çekmek için faaliyete geçtiler.

            Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin 17-31 Ekim 1953 günlerinde  yapılan 22'inci Kongresi, Moskova-Pekin çatışmasının yeni bir sahnesini  teşkil etti. Bu Kongrede Kruşçev, Rusya'da sosyalizm inşasının  tamamlandığını ve komünizmin inşa safhasının açıldığını ve bu  safhanın da 1980 de tamamlanacağını ilan ederek adeta Sovyet Rusya'nın  Marksizm-Leninizm hareketindeki liderliğini ve başarılarını  Çinlilerin suratına çarpmak isterken, bir yandan da Kongrede Yugoslavya  ile Arnavutluk Moskova-Pekin çatışmasının şamar-oğlanları  oldular. Çinlilere göre, Kongrede konuşan 79 yabancı Komünist  Partisi temsilcisinden 41'i, konuşmalarında Arnavutluktan hiç  söz etmemişlerdir.

            1962 yılının ilk yarısında, Kuzey Vietnam lideri Ho Chi-minh iki  taraf arasında bir uzlaştırma teşebbüsünde bulundu ve Yeni Zelanda  ve Endonezya Komünist partileri de bu tesebbüsleri desteklediler.  Fakat bu aracılık ve uzlaştırma teşebbüslerinden hiç bir netice  çıkmadı. Aksine, 1962 Ekimindeki Küba krizi, Moskova-Pekin çatışmasına  yeni bir katkı oldu.

            22-28 Ekim 1962 günlerinde dünyayı heyecan içinde bırakan  ve "Kriz Haftası" denen Küba krizi sonunda Sovyet Rusya'nın Castro  Kübasında kurmuş olduğu füzeleri sökmeye mecbur kalması, Küba'nın  Sovyetlerle münasebetlerinin soğumasına ve Castro'nun Çin tarafına  kaymasına sebep oldu. Krizin hemen ertesinde, 29 Ekimde,  Pekin'de Küba lehine ve Amerika aleyhine, günlerce devam edecek  gösteriler yapıldı. 29 Ekim gösterileri sırasında Çin Başbakanı Chou  En-lai Fidel Castro'ya gönderdiği telgrafta, "650 milyon Çinlinin Küba  halkının en sadık ve güvenilir silah arkadaşı" olduğunu söylüyordu.

            1963 yılının en mühim gelişmesi, 1963 Temmuzunda Çin ile Sovyetler  arasında Moskova'da ikili görüşmelerin yapılmasıdır. Bunun da  sebebi, Sovyetler Birliği Komünist Partisi içinde, bilhassa Kruşçev'in  halefi olarak bakılan Frol Kozlov'un liderliğinde, Kruşçev'in sertlik  politikasına karşı bir muhalefetin ortaya çıkmasıdır. O kadar ki,  Merkez Komitesi Prezidyumu toplantısında Kruşçev 3'e karşı 8 oyla  kaybetmişti. Yani Merkez Komitesi Kruşçev'in sertlik politikasını  tasvib etmemişti. Bu sebeple Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez  Komitesi 21 Şubat 1963 de Çin Komünist Partisi Merkez Komitesine  bir mektup göndererek, ikili bir zirve konferansı teklif etti.

            Çinliler bu teklifi kabul etmekle beraber, Sovyetlerin bu mektubuna  14 Haziran 1963 tarihli ve 60.000 kelimelik bir mektupla cevap  verdiler ve görüşlerini 25 nokta halinde bildirdiler. Sovyetler ise  Çinlilerin 25 noktasına cevaplarını, 14 Temmuz 1963 günlü Pravda'da  yayınlanan 18.000 kelimelik bir makale ile açıkladılar.

            Bu karşılıklı mektuplaşmalar çatışmaya bir çözüm getirmedi.  Her iki taraf da kendi görüşlerini savunuyordu. Yalnız, Çinlilere göre,  dünyada 13 komünist ülke mevcut olduğuna göre artık komünist  kampa Moskova'nın liderlik etmesi söz konusu olamazdı ve bir de  şimdi dünya proleter ihtilalinln kesin faktörü, üçüncü dünyanın  "antiemperyalist" ihtilali idi. Marks'ın, "dünya işçileri birleşiniz" sözü  şimdi yerini "proleter milletler birleşiniz" sloganına terketmişti.

            Çin-Sovyet partileri arasındaki Moskova görüşmeleri 5-20  Temmuz arasında yapıldı ve taraflar tutumlarında hiç bir değişiklik  yapmadıkları için, bir netice vermeden sona erdi.

            Moskova toplantısından sonra çatışma daha da şiddetlendi ve  ideolojik alandan tekrar dış polltika alanına intikal etti. Dış politika  alanındaki mücadele de iki şekilde kendisini gösterdi. Biri, karşılıklı  olarak toprak anlaşmazlıklarını tahrik etmek, diğeri Çin'in yeni şekillenmeye  başlayan bağlantısızlar hareketini kendi kontrolu altına  alarak, Sovyet Rusya ile Amerika arasında bir üçüncü blok yaratmaya  çalışması şeklinde olmuştur.

            1963 Eylülünde Çin'in batısındaki Sinklang eyaletinde bir takım  karışıklıklar çıktı. Çinliler, Sovyet sınırlarına bitişik olan bu eyaletteki  Kazak ve Uygurları Moskova'nın tahrik ettiğini ileri sürerken  Moskova da, Çinli olmayan bu iki halkın Çin idaresinden memnun  olmadıkları için ayaklandıklarını söylüyordu.

            Şimdi Çinliler, Amur nehri kuzeyindeki ve Ussuri nehri batısındaki  toprakları, Rusya'nın, Çin'e zorla imza ettirdiği 1858 Aigun ve  1860 Pekin anlaşmaları ile ele geçirdiğini, bu sebeple iade etmesi  gerektiğini söylüyordu.

            1964 yazında toprak iddiaları daha da alevlendi. Temmuz ayında  Mao, kendisini ziyaret eden Japon sosyalistleri ile görüşürken,  Çin-Sovyet sınırlarında düzeltmeler yapılması gerektiğini söylemiş  ve İİ'inci Dünya Savaşı sonunda Avrupa'da bazı toprakları sınırları içine  katmasından dolayı Sovyetler Birliğini kınamıştır. Buna karşılık Pravda  da, 2 Eylül tarihli başmakalesinde, Çin'in toprak iddialarının "fevkalade  tehlikeli neticeler" doğurabileceğini söylüyordu. Bu yazının  arkasından Kruşçev de verdiği bir demeçte, Sinkiang ve İç Moğolistan'daki  Çinli olmayan halka "self-determination" hakkının tanınmasını istemiştir.

            1963 Kasımı ile 1984 Temmuzu arasında Çin Komünist Partisi  Merkez Komitesi ile Sovyetler Birliği Merkez Komitesi arasında bir  sürü mektuplaşmalar oldu. Zira Kruşçev 1963 Kasımından itibaren  Çin'i yola getirmek için Komünist Partiler Konferansını toplamaya  karar verdi. Çin'i bu toplantıda mahkum etmeyi planlıyordu. Çinliler  bu teklifi doğrudan reddetmeyip, Sovyetlerin kabul edemiyecekleri  formüller ileri sürerek oyalama yoluna gittiler. Bu arada, Komünist  Partiler konferansı ile milletlerarası komünizm hareketinin bölüneceğini  gören Romanya, Pekin ile Moskova arasında aracılık yapmaya  karar verdi. Başbakan Ion Maurer başkanlığında ve Parti sekreterlerinden  Nicolae Ceaucescu'nun dahil olduğu bir Romen heyeti  1964 Martında önce Pekin'i ve sonra da Moskova'yı ziyaret etti ise  de bir netice alamadı. Çünkü Çinliler görüşlerinden bir santim bile  gerilemediler.

            Bunun üzerine Kruşçev Komünist Partiler toplantısını yapmaya  karar verdi ve Sovyet Merkez Komitesi, 30 Temmuz 1964 de, 1960  Konferansı'nın hazırlık komitesini teşkil eden ve Çin'in de dahil olduğu  26 Komünist Partisine davetiyeler göndererek, 1965 yılında yapılacak  Komünist Partiler Konferansı'nın hazırlık çalışmaları için 15  Aralıkta Moskova'da toplantıya çağırdı.

            Durum bu safhada iken, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez  Komitesinin 14 Ekim 1964 günü yaptığı toplantıda, "yaşının ilerlemiş  olması" ve "sağlık sebepleri dolayısiyle" ve kendisinin isteği üzerine,  70 yaşındaki Kruşçev'in hem Parti Birinci Sekreterliğinden ve  hem de Başbakanlıktan alındığı açıklandı. Yerine 58 yaşındaki Leonid  Brejnev Parti Birinci Sekreterliğine ve 60 yaşındaki Aleksey Kosigin  de Başbakanlığa getirildi.

            Daha sonra, diğer komünist partilerine yapılan yazılı açıklamalarda  Kruşçev 29 konuda itham edilmekteydi ve bunlar arasında,  Çin'le olan münasebetleri düzenleyememesi ve Romanyanın da Moskova'dan  uzaklaşmasına sebep olması da yer almaktaydı. Fakat  Kruşçev'in düşmesine münhasıran Çin meselesinin sebep olduğu  söylenemez.

            Kruşçev'in düşmesinden iki gün sonra, 16 Ekim 1964 günü, Çin  Halk Cumhuriyeti kendi yaptığı ilk atom bombasını patlatmaya muvaffak  oldu. İkinci bombayı 14 Mayıs 1965 ve üçüncü bombayı da  9 Mayıs 1966 da patlatacaklardır.

            Brejnev-Kosigin ekibinin gelmesi ile Çinliler işlerin düzeleceğini  umdular. Bu sebeple, Başbakan Chou En-lai başkanlığındaki bir Çin  Heyeti Bolşevik İhtilalinin yıldönümü törenlerine katılmak üzere 5-13  Kasım 1964 günlerinde Moskova'yı ziyaret etti ve yeni Sovyet liderleriyle  görüşmelerde bulundular. Fakat hayal kırıklığına uğradılar.  Zira yeni Sovyet liderliği de Kruşçev'in politikasına devamda kararlı  idi ve bunu da Çinlilere açıkça söylediler. Bu ise Çinlilerin Sovyet  Rusyaya hücumlarını yeniden şiddetlendirdi. Moskova-Pekin çatışması  Çinde 1965-1966'da patlak veren Proleter Kültür İhtilali'ne kadar  devam edecek ve bu tarihten sonra çatışmanın mahiyeti büsbütün  değişerek, Çin'in Moskova'dan tamamen koparak Amerika ile münasebetlerini  düzeltmesine varacaktır.

            Moskova-Pekin çatışması, Moskova'nın dünya komünist partileri  üzerindeki kontrolunun ve nüfuzunun zayıflaması ve dolayısiyle  sosyalist kampın bütünlüğünün de ciddi bir darbe yemiş olması ile  neticelenmiştir. Bu çatışmada, Kuzey Kore, Kuzey Vietnam, Japonya  başta olmak üzere Asya yani sarı ırkın komünist partileri genellikle  Çin'i desteklemişlerdir. Sosyalist kampın, COMECON'un ve  Varşova Paktının üyesi Romanya ise, Moskova'dan çekinmeden, bu  çatışmadaki tarafsızlığını kesinlikle ortaya koyabilmiştir. Arnavutluk  da bu çatışma sırasında tamamen Moskova'dan kopmuştur. Hatta,  1962 Küba buhranı da Küba'nın Maskova'dan uzaklaşmasına sebep  olmuştur. Yugoslavya ise, 1948 kopması ile başlattığı "bağımsız komünizm"ini  bu çatışma sırasında Moskova'ya tasdik ettirmek gibi  ideolojik bir başarı sağlamıştır. Keza, diğer bazı Avrupa partileri de,  Moskova'dan kopmamalarına rağmen, çatışmada tarafsız tutum almışlar  ve Sovyetlerin bir çok hareketlerini frenlemeye çalışmışlardır.  Bunların başında Togliatti liderliğindeki ve Avrupanın en büyük komünist  partilerinden olan İtalyan Komünist Partisi gelmektedir.  Togliatti 21 Ağustos 1954'de öldü. On gün sonra da İtalyanlar  Togliatti'nin vasiyetnamesini açıkladılar. Togliatti, genellikle Sovyetleri  tutmakla beraber, Çinin aforoz edilmesine karşı idi. Vasiyetnamesinde,  dünya şartları karşısında komünist kampın mücadele  birliğinin korunması gerektiğini söylüyordu. Ayrıca Togliatti, Moskova'nın  patronluğunun da aleyhinde idi. Togliatti'nin bu görüşleri  1970'lerde "Avrupa Komünizmi" (Eurocommunism) kavramının ortaya  çıkmasında bir başlangıç teşkil edecektir.

            Moskova-Pekin çatışması, Çekoslovakya'da da "insancıl komünizm"  hareketinin başlamasına sebep olacak ise de, 1968 Ağustosunda  bu ülkenin Sovyet işgaline uğraması ile neticelenecektir.

            C) Romanyanın Bağımsızlık Politikası

            Moskova-Pekin çatışmasının bir diğer neticesi de, bu çatışmanın  şiddetlenmesine paralel olarak, Romanya'nın da Moskova'ya  karşı bağımsızlığını giderek arttırmasıdır.

            Daha önce de gördüğümüz gibi, Stalin'in ölümünden sonra  milli komünizme en hızlı kayan sosyalist ülke Romanya olmuştur. Ve  Romanya bunu yaparken gayet ustaca bir politika ile hareket etmiştir.  Romanya'nın Moskova'ya karşı politikasının ustalığı şuradadır  ki, milli komünizmi ve Moskova'ya karşı bağımsızlığını gerçekleştirirken,  ne Polonya ve Macaristan'daki gibi ayaklanmalar olmuş  ve ne de Yugoslavya, Çin ve Arnavutluk gibi, Moskova'dan kopmuştur.  Şüphesiz bunda, bütün bu işlerin, ayaklanma vesair şekillerde  alttan gelen baskılarla değil, bizatihi Romen Komünist (İşçi)  Partisi liderliğinin teşebbüsleriyle yapılmasının büyük rolü olmuştur.

            Romenlerin bu şekil davranışlarının sebeplerine gelince, burada,  tarihi faktörleri zikretmek yerinde olacaktır. Bir defa, Sovyet-Romen  münasebetlerinin yakın tarihinin, Romenlerin kafasında acı hatıralarla  dolu olduğu unutulmamalıdır. Romen milletinin duygularında,  ne Rus ve ne de Sovyet sempatisini bulmak kolay değildir. İkincisi,  Avrupadaki Sosyalist ülkelerin hemen hepsi slav menşeli ve çoğunluğu  ortodoks olduğu halde, Romenler ırk bakımından latin ve din  bakımından da katoliktiler. Bu iki unsur Romen milletini genellikle  Batı Avrupaya bağlamıştır.

            Romanya'nın Moskova karşısındaki bağımsızlık politikasının gelişmesi  1960'ların başından itibaren ortaya çıkmış olup, üç kademe  halinde ilerlemiştir. Birinci kademe ekonomik, ikincisi siyasi ve üçüncüsü  de askeri'dir. Fakat hemen belirtelim ki, bu politikasının asıl  ve ilk itici gücü ekonomik mahiyette olup, bu da Romanya'nın  COMECON üyeliğinden ve COMECON'un da Romen ekonomisini diğer  sosyalist ülkeler ekonomilerine bağımlı hale getirmek istemesinden  kaynaklanmıştır.

            Sosyalist ülkeler arasındaki ekonomik işbirliğini arttırmak ve  Marshall Planı'na bir karşılık vermek üzere kurulan COMECON, başlangıçta  gerçek manasında bir ekonomik işbirliği teşkilatı şeklinde  çalışmıştır. Ayrıca, Amerika'nın Marshall Planı'nın belkemiğini teşkil  etmesi gibi, Sovyet Rusya da gelişmiş endüstrisi ile, sosyalist  ülkelerin kalkınmalarında bir dayanak olmuştur. Romanya, bilhassa  endüstriyel kalkınması için bu durumdan çok yararlanmıştır.

            Fakat 1956 Polonya ve Macaristan hadiseleri, Sovyetleri, sosyalist  ülkeleri Moskova'ya daha sıkı bir şekilde bağlamak için  COMECON'dan yararlanmaya sevketmiş görünüyor. Zira, 27 Temmuz  1956 tarihli Pravda gazetesi, "Sovyetler Birliği ile Halk Demokrasilerinin  milli ekonomik planlarının koordinasyonunun hızlandırılması  sosyalizmin kuvvetlendirilmesi için gereklidir" derken, 1958  Ocak ayında, COMECON'un Moskova'da yapılan toplantılarında da,  sosyalist Blokun ekonomik entegrasyonunu hedef tutan planlar yapıldı  ve bu planlar "uzmanlaşma" esasına dayandırılmıştı. Yani, her  sosyalist ülkeye belirli ekonomik faaliyet alanlarında belirli görevler  verildi. Bunun neticesi şu oluyordu ki, bir sosyalist ülkenin ekonomik  faaliyeti ancak belirli bir alanda yoğunlaşacağından, diğer alanlarda  faaliyette bulunamıyacak ve dolayısiyle, ya Sovyet Rusya'ya veya  diğer bir sosyalist ülkeye bağımlı kalacaktı. Sovyetler bilhassa bu  işte karlı idiler. Çünkü Sovyet endüstrisi diğerlerine nazaran en  gelişmişi idi.

            Sovyetleri böyle bir yola sevkeden bir diğer faktörün de, 1956  yılında Avrupa İktisadi İşbirliği Teşkilatı'nın veya diğer adı ile Ortak  Pazar'ın kuruluşu olduğu anlaşılmaktadır.

            Comecon'un Aralık 1958'deki Prag ve Mayıs 1959'daki Tirana  toplantılarında, "uzmanlaşma"nın daha da ayrıntılarına inildi. Mesela,  Comecon içinde petrol sanayiine gerekli teçhizatı sadece Sovyetler  Birliği ile Romanya yapacaktı.

            Comecon'un 1961 Ağustosunda yapılan Moskova toplantısında  ise, bu "uzmanlaşma" prensibine bir de "işbölümü" veya "sosyalist  işbölümü" prensibi ilave edildi. Bu uzmanlaşma ve işbölümü fikri bilhassa  Doğu Almanya ve Çekoslovakya tarafından hararetle desteklenmiş  ve savunulmuştur. Endüstride iyice gelişmiş bulunan bu iki  ülke, diğer sosyalist ülkelerin kendilerine rakip olmalarını istemiyorlardı.  Halbuki Romanyanın ekonomik durumu ise bu iki ülkenin  çok gerisinde bulunuyordu. Bu sebeple 1962 yılından itibaren Romenler,  Comecon içinde seslerini yükseltmeye başladılar.

            Bununla beraber, Romanya'nın Comecon toplantılarına hakim  olduğu da söylenemez. Nitekim, Comecon ülkelerinin Parti Genel  Sekreterleri ile hükümet başkanlarının 1962 Haziranında Moskova'da  yaptıkları toplantıda, "Milletlerarası Sosyalist İşbölümünün Temel  İlkeleri" kabul edildi. Bu ilkeler arasında, üye ülkelerin kalkınma  planları arasında koordinasyon, uzmanlaşmayı daha ileri bir seviyeye  çıkarmak için üyeler arasında standardizasyon birliğinin kurulması  gibi hususlar yer almaktaydı.

            Comecon'un 1962 Aralık ayında Bükreş'te yaptığı toplantıda da,  yine "sosyalist işbölümü" çerçevesi içinde, devamlı bir para ve finans  komitesi kurulduğu gibi, bir de sosyalist ülkeler bankası kurulması  karar alındı. Bir adım daha ileri giden bu gelişme üzerine  1963 Temmuzunda yapılan toplantıda Romanya, sosyalist ülkeler  arasındaki ekonomik kalkınma planlarının koordinasyonunda bu ülkelerin  birbirlerine danışmaları esasını kabul ettirdi. Romanya, Comecon'un  devletler-üstü (süpra-nasyonal) bir otorite olmasını istemiyordu.  Moskova-Pekin çatışmasının en gergin safhasına ulaştığı  bir dönemde, Kruşçov Romanya'nın bu direnmesine karşı gelemedi.  Çünkü, Romanya'nın ikinci bir Arnavutluk haline gelmesinden çekindi.

            1963 yılında Romanya'nın sesi daha kuvvetli olarak çıkmaya  başlamıştır. Podgorny Başkanlığındaki bir Sovyet heyetinin Bükreşi  ziyareti dolayısiyle 4 Haziran 1963 akşamı verilen resepsiyonda, Romanya  Devlet Başkanı Georghiu-Dej, komünist dünyasının birliğinin,  tam bir eşitlik ve "Her sosyalist ülkenin tek başına gelişmesine ait  egemenlik ve milli bağımsızlığına tam saygı" prensiplerine dayanması  gerektiğini söylüyordu.

            1963 yılı içinde Comecon'un gelişmeleri gösteriyordu ki, "sosyalist  işbölümü" çerçevesinde Romanyaya verilmek istenen görev,  kendisi sanayileşme çabası içinde iken, bir tarım ülkesi olması idi  ve buna paralel olarak da Sovyetler şimdi, "uzmanlaşma", "sosyalist  işbölümü" kavramlarından sonra bir de "entegrasyon" kavramını  işlemeye başlamışlardır. Yani bütün sosyalist ülkelerin bir ekonomik  bütünlüğü söz konusu idi. Başka bir deyişle, Moskova-Pekin  çatışması ile Romanya sosyalist blok ve Comecon içinde daha geniş  bir hareket serbestisi elde etmeye çalışırken, bunun tamamen  aksine, Sovyetler de sosyalist ülkeleri, ekonomik bakımdan ve dolayısiyle  siyasi bakımdan daha da sıkı bir şekilde kendilerine bağlama  çabasında idiler.

            Bu durum bardağı taşıran damla ve 1964 yılı, Romanya'nın Moskova'ya  karşı bağımsızlığını ilan ettiği yıl oldu. Zira şimdi, Comecon  ülkelerinin ekonomik entegrasyonunu gerçekleştirmek için, devletlerüstü  mahiyette bir merkezi planlama organının kurulması fikri ortaya  atılmıştı. Bu gelişme Romanya'nın sert tepkilerine sebep oldu.

            Romanya İşçi Partisi Merkez Komitesi 15-22 Nisan 1964 günlerinde  yaptığı toplantıda, barış içinde birarada yaşama ilkesi ile  nükleer denemelerin durdurulması anlaşmasını tasvib ederken  Sovyet Rusya'nın entegrasyon ve merkezi planlama konularındaki  tekliflerine karşı çıkan bir karar aldı. Kararda, devletler-üstü merkezi  bir kontrol organının, "sosyalist ülkeler arasındaki münasebetlere  hakim olan prensiplerle bağdaşmaz" olduğu belirtildikten sonra,  şöyle deniliyordu: "Bütün Comecon ülkeleri için tek bir planlama  organı, gayet ciddi ekonomik ve siyasi mahzurlar doğurabilir. Bir  Sosyalist Devlet'in egemenliği, ekonomik ve siyasi hayatı idare eden  bütün vasıtaların bu devletin elinde bulundurmasını gerektirir".

            Yaz aylarında bir Sovyet Profesörü de, Sovyet Rusya, Romanya  ve Bulgaristan arasında aşağı Tuna havzasında bir ekonomik  birlik kurulmasını teklif ettiği zaman Romen Viata Economica dergisi,  12 Haziran 1964 günlü sayısında bu teklife gayet sert bir cevap  vererek şunları söylüyordu: "Bu tekliflerin kabulü halinde, bir devlet  olarak Romanya ve bir millet olarak Romen halkı, Marksizm-Leninizm  adına ve ekonomik sebeplere dayanarak, gayet basit vasıtalarla  ortadan kaldırılacaktır".

            Romanya Başbakan Birinci Yardımcısı Apostol da, Avusturya'yı  ziyareti sırasında 7 Temmuz 1964 günü Viyana'da verdiği bir demeçte,  ekonomik entegrasyon konusunda Romanya ile Sovyetler  arasında görüş ayrılıkları olduğunu doğruladıktan sonra, Romanya'nın  kendi tabii kaynaklarını kendisinin işletme ve geliştirme hakkını  kimseye terketmiyeceğini söylemiştir.

            Romanya Başbakanı İon Maurer, yanında daha başka bakanlar  olduğu halde, 27-31 Temmuz 1964 tarihlerinde Fransayı resmen ziyaret  etti. Bu, Romanyanın Batı ülkelerine açılmasının başlangıcını  teşkil ediyordu. Romanya, ekonomik bağımsızlıktan sonra şimdi dış  politikada da bağımsız tutumunu ortaya koymaya başlıyordu. Maurer,  31 Temmuzda Fransa ile bilimsel ve teknik işbirliğini öngören bir  anlaşma da imzaladı.

            Başbakan Maurer Fransa'dan ayrılmadan önce, 3 Ağustosta,  Agence France-Presse'e verdiği demeçte, Sovyetlerin Comecon içinde  devletler-üstü bir organ kurma fikrine karşı olduklarını belirttikten  sonra, "Biz bu çeşit işbirliği şekillerini, sosyalist ülkeler arasındaki  münasebetlerin temelini teşkil eden, milli egemenliğe saygı  ve içişlerine karışmama prensipleri ile uzlaşmaz telakki ediyoruz"  demiştir.

            Romanya Devlet Başkanı ve İşçi Partisi Birinci Sekreteri Georghe  Georghiu-Dej 1965 Martında öldü. Parti Merkez Komitesi, hemen  yaptığı toplantıda, Parti Birinci Sekreterliğine Nicolae Ceausescu'yu  ve eski başkan Chivu Stoica'yı da Devlet Başkanlığına seçti.  Ceausescu (Çavuşesku okunur) ile beraber, Romanya'nın Moskova  karşısındaki ekonomik bağımsızlığı ile birlikte, dış politikadaki  bağımsızlığı da büyük bir hız kazanacaktır.

            Romanya Komünist Partisinin 19-24 Temmuz 1965 tarihlerinde  yapılan 9'uncu Kongresi, Romanya'nın "ekonomik ve siyasal bağımsızlığı"nın  esaslı bir şekilde vurgulanmasına vesile oldu. Esasında Romanya,  Moskova-Pekin çatışması karşısında, körükörüne Moskova'nın  arkasından gitmeyip, Moskova'ya rağmen tarafsız bir tutum  almakla, siyasal alandaki bağımsızlığını açık bir şekilde ortaya koymuştu.

            1966 yılından itibaren Romanya, bağımsızlık politikasını ekonomik  ve siyasal alandan askeri alana da intikal ettirerek, Varşova  Paktına hücum etmeye başladı. Ceausescu 1966 yılı içinde yaptığı  çeşitli konuşmalarda, Varşova Paktı ve Sovyet Rusya'ya dolaylı  bir şekilde çatarak, askeri bloklara ve başka ülkelerde asker bulundurmaya  karşı çıkmış, bu durumun halkların bağımsızlık ve milli  egemenliğine aykırı olduğunu, Doğu-Batı gerginliğinin azalması sebebiyle,  sosyalist ülkelerde Sovyet askerlerinin bulunmasına ihtiyaç  olmadığını, bu askerlerin masraflarının Sovyetler tarafından ödenmesi  gerektiğini, Varşova Paktı kuvvetlerinin Başkomutanlığının rotasyon  (sıra ile) usulü ile her devlet tarafından yapılmasını ve Sovyet  Rusya'nın nükleer silah kullanmadan önce müttefiklerine danışması  gerektiğini söylemiştir.

            Ceausescu'nun bu tutumu ile tam çelişkili olarak, Brejnev-Kosigin  ekibi de tam bu sırada, Varşova Paktı içinde de bir "devletler-üstü"  organ kurmak suretiyle, sosyalist ülkelerin askeri entegrasyonuna  gitmek istemiştir. Buna karşılık, Ceausescu tutumunu  daha da kesinleştirdi ve 11 Haziran 1966'da yaptığı bir konuşmada  Avrupa ülkeleri arasında yeni münasebetlerin kurulabilmesi için  NATO ve VARŞOVA Paktlarına son verilmesi gerektiğini söyledi.  Mamafih, Sovyetler'in bu görüş karşısında ve Romanya'nın baskısına  bir dereceye kadar boyun eğmek zorunda kaldığı görüldü. Çünkü,  Varşova Paktı liderleri 4-5 Temmuzda Bükreş'te toplandı ve  5 Temmuzda Avrupa Güvenliği konusunda uzun bir Deklarasyon yayınlandı.  Deklarasyon, hem NATO'nun ve hem de VARŞOVA Paktının  kaldırılmasını teklif ediyordu. Bu teklif ise, Ceausescu'nun görüşlerinden  başka bir şey değildi.

            1967 yılı Romanya için bağımsızlık politikasının hem en yüksek  noktası ve hem de son yılı olmuştur, denilebilir. Son yılı olmuştur,  zira 1968 Ağustosunda Çekoslovakya'nın başta Sovyet Rusya olmak  üzere Varşova Paktı devletlerinin işgaline uğraması, Ceausescu'yu,  tamamen değilse bile, mühim ölçüde tekrar Moskova'ya dönmeye  mecbur edecektir.

            1967 yılı bağımsızlığın en yüksek noktası olmuştur; çünkü Romanya  31 Ocak 1967'de Batı Almanya ile diplomatik münasebetler  tesis etti. Bu ise, Moskova'nın en sadık uydusu Doğu Almanya'ya  bir şamardı.

            1967 Haziranında patlak veren Arap-İsrail savaşı, Romanya'yı  Varşova Paktı blokundan biraz daha uzaklaştırdı. Zira savaşın çıkmasından  birkaç gün sonra, Paktın üyeleri 9 Haziranda Moskova'da  bir toplantı yaptılar ve toplantının sonunda, İsraile hücum eden ve  Arapları destekleyen bir Deklarasyon yayınladılar. Romanya, savaş  karşısında tarafsızlığını ileri sürerek bu Deklarasyonu imzalamadı.  Ayrıca, Doğu Almanya hariç, Paktın bütün üyeleri İsrail ile  diplomatik münasebetlerini kestikleri halde, Romanya kesmedi. Doğu  Almanya'nın zaten İsrail ile diplomatik münasebetleri yoktu.

            Bunun arkasından, Romen Büyük Millet Meclisi, 24-25 Temmuz  1967 günlerinde dış politikayı tartıştı. Ceausescu uzun bir konuşma  yaptı. Başbakan İon Maurer de konuştu. Bu konuşmalarda, içişlerine  karışmama ve milletlerarası münasebetlerde "milli hüviyeti" muhafaza  ana tema idi. Ayrıca, Maurer, Romanyanın Amerika ile münasebetleri  geliştirmek istediklerini söylemekten de çekinmedi.

            Romanyanın, dış politikadaki bu gelişmelerine paralel olarak,  dış ekonomik münasebetleri de aynı seyri takip etmiştir. Bir-iki örnek  vermek için söyleyelim: 1959 yılında Romanya'nın dış ticaretinde  kapitalist ülkelerin yeri % 12.49 iken, bu nisbet 1965 yılında  % 24.71'e yükselmiş ve buna mukabil, sosyalist ülkelerin yeri 1959'da  % 77.88 iken, 1965'de bu nisbet % 63.43'e düşmüştür. Aynı şekilde  Sovyet Rusyanın Romen dış ticaretindeki hissesi de büyük düşme  göstermiştir. Sovyet Rusya'nın, Romanya'nın dış ticaretindeki  payı 1958'de % 51.5 iken. 1968 yılında bu rakam % 26.3'e düşmüştür.  1959-1965 arasında Romanya, Batı Almanya, İngiltere, Fransa,  İtalya gibi Batılı ülkelerle olan dış ticaretini arttırırken, Doğu  Almanya, Bulgaristan, Macaristan, Çekoslovakya ve Sovyet Rusya  ile ticareti azalma göstermiştir.

            Fakat ne var ki, Romanya'nın bu tutumu karşısında Sovyet Rusya'nın  da tamamen hareketsiz kaldığı söylenemez. 1967'nin ikinci  yarısında Romen basını, Sovyetlerin, sözleşmelerle üstlendikleri ekonomik  ve teknik yardım taahhütlerini yerine getirmediğinden şikayet  ediyordu. 1968 yılı başında ise Sovyet-Romen münasebetlerinde  tam bir soğukluk hakimdir. Çekoslovak Komünist Partisi içinde  Dubçek hareketi ortaya çıkmasaydı, Romanya Sovyetlerle ciddi bir  çatışmaya girebilirdi. Ve Çekoslovakya olmasaydı, Sovyet liderliği  içinde seslerini gittikçe yükselten sertlik taraftarları Romanyayı  cezalandırabilirlerdi.

            Romanya, Sovyetlerin 21 Ağustos 1968'de Çekoslovakya'yı işgaline  karşı sert bir tepki göstermiştir. Hemen ertesi günü Ceausescu,  Romen Büyük Millet Meclisinde yaptığı konuşma, Çekoslovakya  Cumhuriyetinin milli bağımsızlık ve egemenliğinin çiğnendiğini,  Çekoslovak halkının içişlerine kuvvet yoluyla müdahale edildiğini  ve bunun, sosyalist ülkelerle komünist partiler arasındaki münasebetleri  idare etmesi gereken temel kurallarla tümden çelişki  teşkil ettiğini söyledikten sonra, aynı durumun Romanya'nın başına  da gelmesi ihtimaline karşı da şu uyarıyı yapmıştır: "Romanya halkı  Anavatanımız topraklarının hiç kimse tarafından ihlaline müsaade  etmeyecektir".

            Fakat Ceausescu bu sert tutumunu bir kaç gün sonra hemen  değiştirmek zorunda kaldı. Çünkü artık Sovyetlerin şakası yoktu.  Hele 1968 Kasım ayında ortaya atılan Brejnev Doktrini Sovyetlerin  kararlılığını gayet açık olarak gösteriyordu. Sovyetler gerekli gördükleri  anda istedikleri sosyalist ülkeye müdahale hakkını kendilerine  tanımaktaydılar.

            Bu sebeple Ceausescu, Çekoslovakya'nın Sovyetler tarafından  işgalinden sonra, Moskovaya karşı tutumunda daha dikkatli olmaya  başladı. Zira şimdi Sovyetler Romanya üzerinde de baskıya geçmişlerdi.  Bu baskı neticesi, Varşova Paktı toplantısı Kasım sonunda Bükreş'te  yapıldığı gibi, Romanya Pakt içinde tekrar aktif bir rol almaya  başladı. Bununla beraber, Ceausescu'nun Moskova'ya tamamen  boyun eğdiği de söylenemez. Bağımsız tutumunu biraz törpülemekle  beraber ve bu bağımsızlık 1968 öncesi gibi olmamasına rağmen, Romanya  bundan sonra da Moskova'ya karşı daima belirli bir mesafe  koyarak blok içindeki münasebetlerini devam ettirecektir.

            C) Sovyet Rusyanın Çekoslovakyayı İşgali

            Stalin'in ölümünden sonra değil, fakat Kruşçev'in düşmesinden  sonra, Çekoslovakya'da, sosyalizmin veya komünizmin yeni bir şekline  doğru hızlı bir gelişme başlamıştır. Bu gelişmeyi, doğrudan doğruya  Kruşçev'in düşmesine bağlamak yanlış olur. Hareket Kruşçev'in  düşmesinden sonra hızlanmış ise, bunu sadece bir tesadüf olarak  telakki etmek yerinde olacaktır. Zira, bu yeni gelişme, daha da  geride kalan yılların biriktirdiği bir neticedir.

            Diğer taraftan, Çekoslovakya'da 1967 yılında birdenbire su yüzüne  vuran gelişme, bir "insancıl kömünizm" hareketidir ki, bu hareket  mahiyeti itibariyle, Polonya gelişmelerinden, Macar milli hareketinden,  Romanya'nın bağımsızlık politikasından ve Yugoslavya'nın  Moskova'dan kopup bağlantısızlara katılmasından çok farklıdır. Aleksander  Dubcek'in liderliğini yaptığı bu "insancıl komünizm" hareketi,  ne Moskova'dan kopmayı, ne bağımsızlık politikası takibini ve  ne de Varşova Paktı'ndan çıkmayı amaçlamaktaydı. Bu hareket, bunların  hiç birini yapmadan, sadece Çekoslovakya'da komünist sistemin  tatbikatını insan haysiyetine yaraşır bir şekle sokmak istemekteydi.  Tabiatiyle, böyle bir tatbikatta insan hürriyetlerine de asgari  bir yer verilecekti ki, Sovyetleri çileden çıkaran husus işte bu olmuştur.

            Belirtilmesi gereken bir diğer nokta da, Macar "milli" hareketi  gibi, Çeklerin "insancıl komünizm" hareketi de başarısızlıkla  sonuçlanmıştır. Çünkü, Romanya'nın bağımsızlık politikasında Romen Komünist  Partisi'nin kendi içindeki dayanışması, büyük bir başarı faktörü  iken, Çek Komünist Partisi'nin kendi içinde bölünmesi ve iç  mücadele, "insancıl komünizm" hareketinin altındaki zemini zayıflatmış  ve bu da Sovyet Rusya'nın işini kolaylaştırmıştır.

            Çekoslovakya'daki gelişmeler hemen 1968 yılında birdenbire ortaya  çıkmış değildir. Gelişmelerin kökenini 1960'ların başına kadar  götürmek gerekir. Ayrıca, bu gelişmelerin ortaya çıkmasında da bazı  mühim faktörler rol oynamıştır. Bunları anahatlariyle şöyle  sıralayabiliriz:

            1) Çekoslovak aydınlarının geleneğinde Batı demokrasisinin derin  izleri vardır. İkinci Dünya Savaşından önce Çekoslovakya'da hakim  olan fikir sistemi "sosyal demokrasi" idi. Yani sosyal muhtevalı,  fakat Batı'nın bütün hürriyetlerine sahip bir demokrasi kavramı, siyasi  geleneğin temel unsuru idi. Bu ise komünizmin yanında, aydınlar  için başka alternatifleri (seçenekleri) sunmaktaydı. Bu sebeple,  komünistler içinde bile liberal, milliyetçi, demokrat, batı taraftarı her  düşüncede insan vardı. Başka bir ifade ile, 1956 ihtilalinde komünizme  karşı çıkan bilhassa Macar "milliyetçiliği" iken, Çekoslovakya'da  komünizmin karşısına çıkan, Batı sosyalizminin hürriyetçi kavramları  olmuştur.

             2) Ekonomik sebepler Çekoslovak gelişmelerinde de son derece  ağırlıklı tesirlere sebep olmuştur. Çekoslovakya 1948 de tamamen  Stalin'in kontrolu altına girdikten sonra, Çek ekonomisi de aynı şekilde  Sovyet modeline göre düzenlenmiştir ki, burada başlıca hususiyeti  ağır sanayie ağırlık verilmesi teşkil ediyordu. Esasında Çekoslovakya'da  savaştan önce de bir ağır sanayi vardı. Ağır sanayinin  bu derece vurgulanmasının sonucu şu oldu ki, on yıl içinde Çekoslovak  endüstrisi büyük bir gelişme göstermekle beraber, iki mühim  netice ortaya çıktı: Bir defa, bu gelişmiş endüstri, mesela ne Doğu  Alman endüstrisi ile rekabet edebilecek seviyede idi ve ne de Batı  endüstrisi ile. İkincisi, endüstriyel gelişmeye verilen ağırlık, tarımın  ve tüketime yönelik hafif endüstrilerin çok geride kalmasına sebep  olmuştu. Fakat bir üçüncü netice vardı ki, o da Batı kavramlarına  ve geleneklerine bağlı bir proletaryanın ortaya çıkması idi. Kısacası;  ekonomide bir dengesizlik ve sosyal yapıda da problemler ortaya  çıkmıştı.

            3) Çekoslovakya'nın, Birinci Dünya Savaşı'nın sonundanberi daima  ciddi bir etnik meselesi olmuştur: Bu da Slovaklar'dır. Genellikle  katolik olan Slovakların da, Çekler gibi, daima kuvvetli milliyetçi  duygulara mevcut olmuştur. Bu durum, yani Çeklerle Slovaklar arasındaki  bu farklılık ve geçimsizlik komünist rejim altında da aynen  devam etmiştir. Slovaklar, komünist rejimin ekonomik planlanmasının  Çeklere ağırlık verdiğini, fakat Slovakyayı ihmal ettiğine inanıyorlardı  ki, bunda büyük gerçek payı olduğunda şüphe yoktur, "İnsancıl  Komünizm" lideri Dubçek'in 1963 yılında Slovak Komünist  Partisi liderliğine gelmiş olduğunu da unutmayalım.

            Mamafih, 1968 Çekoslovak hadisesinin başlangıcını ve esas sebebini,  Romanya hadisesinde olduğu gibi, yine ekonomik gelişmelerdeki  başarısızlıklar teşkil etmiştir. Mesela, Çekoslovak Komünist  Partisi'nin 1962 Aralık ayında yapılan 12'inci Kongresinde, Devlet Başkanı  ve Parti Birinci Sekreteri Antonin Novotny yaptığı konuşmada,  1958'deki son Kongre'denberi sınai üretimin % 44 artmasına mukabil,  tarımsal üretimin hala savaş öncesi seviyesinde kaldığını söylüyor  ve 1963 Eylülünde Başbakanlığa getirilen, Slovakya Milli Konseyi'nin  Başkanı Josef Lenart da, Çekoslovak Milli Konseyi'nin önünde  yaptığı konuşmada tarımsal üretimin azlığından şikayet ediyordu.

            Ekonomik sıkıntılarla beraber, 1963'ten itibaren sosyalist rejimin  tatbikatında da mühim gevşemeler yapıldı. Bunların başında,  basına tanınmaya başlayan geniş hürriyetler gelmekteydi. 1964  Ağustosundan itibaren de özel mülkiyet ve hür teşebbüs istikametinde  yeni tedbirler alındı. O tarihe kadar devletin elinde olan terzilik,  ayakkabıcılık, marangozluk, berberlik, çamaşırcılık, yanında başkasını  çalıştırmamak şartıyle, şahıslara bırakıldı. Hatta bu işleri; serbest  zamanlarında devlet memurlarının dahi yapabilmesi esası kabul  edildi. 1966 Kasımından itibaren de, vatandaş gruplarının müşterek  mülkiyet halinde apartman yaptırmalarına müsaade edildi.  İşte bu atmosfer içindedir ki, 1963 Şubatında Prag'daki Karis Üniversitesi  Profesörlerinden Goldstücker "insancıl yüzü ile sosyalizm"  kavramını ortaya atıyordu.

            31 Mayıs-4 Haziran 1966 tarihleri arasında yapılan, Çekoslovak  Komünist Partisi'nin 13'üncü Kongresi, bu gelişmeler içinde gayet  mühim bir dönüm noktasını ifade eder. Zira bu Kongre'de kabul  edilen 1966-1970 ekonomik kalkınma planı, ekonominin sevk ve idaresinde  işletmecilerin yetkilerini arttırdığı gibi, beş yıllık toplam yatırımın  beşte birini tarıma tahsis ediyor ve tarım için yıllık ortalama  % 2.7'lik bir kalkınma hızını öngörüyordu. Bir diğer mühim nokta  ise, beş yıllık planın, Slovakya için yıllık gayri safi hasıla (GNP)  artışını ortalama olarak % 56.5 nisbetinde öngörmesiydi.

            13'üncü Kongrede kabul edilen beş yıllık plan bir "ekonomik reformlar"  belgesi olduğu kadar, "Çekoslovak toplumunun demokratlaşması  yolunda atılmış büyük bir adımdı."

            Çekoslovak Yazarlar Birliği'nin 27-29 Haziran 1967 de Prag'da  yaptığı 4'üncü Kongre ise, hürriyetçilik yolunda atılmış yeni bir adımı  teşkil ediyordu. Kongrede kabul edilen bir kararla, basın ve yayın üzerindeki  her türlü sansürün kaldırılması istendiği gibi, bu istekleri belirten  bir mektup Komünist Partisi Merkez Komitesine ulaştırıldı  ve bu isteklerin bir "siyasi muhalefet" telakki edilmemesi de istendi.  Bu kongre, Yazarlar Birliği ile Novotny liderliğindeki Komünist  Partisi arasında yeni bir mücadelenin başlamasına sebep oldu ve  13'üncü Kongre'de Komünist Partisi Prezidyumuna giren Alexander Dubçek  ile Parti lideri Novotny arasında da bir mücadeleyi başlattı. Novotny,  Dubçek'i, Slovakya'da yazarlara karşı sert tedbir almamakla  itham ederken, Dubçek de, Slovakya'nın kalkınması için yeterli fon  ayrılmamasından dolayı Novotny'yi tenkit ediyordu.

            Bu mücadele devam ederken, 30 Ekim akşamı, Prag'daki Karls  Üniversitesi öğrencileri ayaklandılar ve polisle çatıştılar. Öğrenciler  akademik hürriyetler istiyorlardı.

            Novotny-Dubçek mücadelesi 5 Ocak 1968 de noktalandı. Zira,  Çekoslovak Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 3-5 Ocak günlerinde  yaptığı toplantıda, Novotny Parti Birinci Sekreterliğinden alınarak,  yerine Dubçek getirildi. Novotny sadece Devlet Başkanı olarak  kalıyordu.

            Dubçek'in Birinci Sekreterliği ile beraber Çekoslovakya'da görülmemiş  bir hürriyetler sistemi ortaya çıkmaya başladı. Sansür kaldırıldığı  gibi, basın, radyo ve televizyona söz ve ifade hürriyeti tanındı.  Dubçek ve reformcular bu yeni gelişmeye "Sosyalist Demokratik  Devrim" demekteydiler.

            Bunun arkasından ikinci bir adım daha atıldı ve Merkez Komitesinin  4 Nisan toplantısında, Novotny'nin ekibinden olan Lenart başbakanlıktan  alındı ve başbakanlığa, Dubçek ekibinden Oldrich Cernik  getirildi. Cernik, daha ilk konuşmasında, Çekoslovakya'nın, kapılarını  yabancı sermayeye açacağını söylüyordu.

            Fakat üçüncü adım en büyük adım oldu. Çekoslovakya Komünist  Partisi 9 Nisan 1968 de, "Çekoslovakya'nın Sosyalizme Giden  Yolu" adını alan, fakat genellikle "Harekat Programı" adı ile anılan  24.000 kelimelik bir belge yayınlandı. Bu belgede, amacın, sosyalizmin  dinamik gelişmesini geniş bir demokrasi ile birleştirerek yeni  bir siyasi sistem kurmak olduğu söylendikten sonra, Parti ile Devletin  birbirinden ayrılacağı, Parti'nin Devlet idaresine müdahalesinin  önleneceği, sosyalist Devlet iktidarının tek bir partinin tekeli altına  konamıyacağı, toplanma ve dernek, söz ve ifade, inanç ve kanaat,  basın ve seyahat hürriyetlerinin kabul edileceği, sansürün tamamen  kaldırılacağı, Komünist Partisi'nin çok partili bir hayatın şartlarını  hazırlıyacağı, tam manasiyle demokratik seçimlerin yapılmasını öngören  bir seçim sisteminin kabul edileceği, v.s. belirtildikten sonra,  "Çekoslovakya'nın şartlarına tamamen uyan bir sosyalist toplumun  yoğun bir demokratik modelini inşa etmek istiyoruz" deniyordu.

            Görülüyor ki, hareket "reformcu" mahiyette görünmesine rağmen  bir reformun çok ötesine gidiyor ve Çekoslovakya'da yepyeni  bir sosyalist devlet modeli kurmayı amaçlıyordu. Sovyetlerin, hemen  yanıbaşlarında ve kendileri için stratejik ehemmiyeti büyük olan bir  ülkede, Sovyet modelinin dışında, başını almış giden bir rejimin kurulmasına  tahammül etmeleri tabiatiyle mümkün değildi. Bu sebeple  Sovyetler, Mayıs-Ağustos aylarında, kah Çekoslovaklarla yaptıkları  ikili görüşmeler yoluyla, kah Varşova Paktı ülkeleri komünist partilerini  de yanlarına alarak yaptıkları baskılarla, Çekoslovakyayı bu  yeni yolundan döndürmek istediler. Şayanı hayrettir, Dubçek ve arkadaşları  bütün bu baskılara büyük bir cesaret ve inatla karşı koydular.  Çekoslovak ve Sovyet liderleri arasında yapılan toplantıdan  sonra ve daha işgalden yirmi gün önce bile, 2 Ağustosta, Dubçek  radyoda halka hitaben yaptığı konuşmada, Ocak ayından itibaren  tatbik edilen hürriyetçi politikadan vazgeçilmiyeceği hakkında teminat  veriyordu.

            Varşova Paktı'nın bu baskılarına karşılık Yugoslavya ve Romanya  Çekoslovakyayı desteklemiştir. Ağustos ayı içinde Tito ve Ceausescu  Prag'ı ziyaret ederek, Dubçek'i destekledikleri gibi, ona tavsiyelerde  de bulundular. Çünkü onların başından da aynı tecrübeler  geçmişti. Dikkati çeken bir diğer nokta da, Sovyetler, Mayıs-Ağustos  aylarında Varşova Paktı üyeleriyle yaptıkları toplantılara Romanya'yı  davet etmemişlerdir.

            Bu gelişmeler içinde dikkati çeken bir başka nokta ise, Sovyetlerin,  Çekoslovakyaya karşı herhangi bir sertlik teşebbüsünde bulunacaklarına  dair hiç bir işaret vermemiş olmalarıdır. Bu da Çekoslovak  liderlerini yanıltmış ve yollarını değiştirmemek hususundaki  kararlılıklarını güçlendirmiştir. Halbuki Sovyetlerin herşeyi hazırlamış  oldukları anlaşılıyor. Varşova Paktı üyeleri olan Sovyetler  Birliği, Polonya, Doğu Almanya, Macaristan ve Bulgaristan birliklerinden  meydana gelen 250.000 kişilik bir kuvvet 20-21 Ağustos gecesi  Çekoslovakya'yı işgale başladı. Bu kuvvetin miktarı Ağustos ayı  sonunda 600.000'i bulacaktır.

            Çekoslovak liderliği işgali protesto etmekle beraber, halkı da  karşı koymaya teşvik etmediler. Çünkü ortada bir Macaristan misali  vardı. Karşı koymanın neticesi belli idi. Kaldı ki, 21 Ağustos günü  Prag'a giren Sovyet kuvvetleri, ilk önce Çekoslovak Komünist Partisi  genel merkez binasını işgal ederek, Birinci Sekreter Dubçek,  Merkez Komitesİ Üyesi Smirkovsky, ve Başbakan Cernik'i tevkif ederek  hemen Moskova'ya götürdüler. Devlet Başkanı General Svoboda  da hemen arkalarından Moskova'ya gitti. Kendilerine tehdit ve baskılarla  bir anlaşma imza ettirildi. Çekoslovak liderleri bu anlaşmayı  imza etmek istemediler. O zaman, Sovyetler Birliği Komünist Partisi  liderlerinden Boris Ponomarev kendilerine şunları söyledi: "Bunu  bugün imzalamazsanız bir hafta içinde imzalarsınız. Bir hafta içinde  imzalamazsanız iki hafta içinde imzalarsınız. İkt hafta da olmazsa  bir ay içinde imzalarsınız... Fakat sonunda imzalayacaksınız." Ponomarev'in  demek istediği şuydu ki, Çekoslovak liderleri bu anlaşmayı  imzalayıncaya kadar Moskova'da kalacaklardı. Bu durum karşısında  imzalamaktan başka çare görmediler.

            İşgal sırasında Moskova'da bulunan İspanyol Komünist Partisi  liderleri Santiago Carillo ile Dolores Ibarruri bu işgali protesto ettikleri  zaman da, Sovyet liderlerinden Suslov kendilerine şu cevabı vermişti:  "Unutmayınız ki, siz sadece küçük bir Partisiniz". Sovyetler  bu derece kararlı idiler.

            Moskova'da imza ettirilen anlaşma bir bildiri ile açıklandı. Bu  bildiri ile Çekoslovaklar tamamen geriliyorlar ve "sosyalist birliği"ni  ön plana alıyorlardı. 27 Ağustos günü Moskova'dan dönen Dubçek  ve Svoboda halka hitaben yaptıkları konuşmalarda halkı yatıştırmaya  çalıştılar. Nitekim, bir Macaristan hadisesi Çekoslovakya'da tekrar  edilmedi. Fakat ne var ki, Eylül ayının başından itibaren basın  hürriyetine yeniden konulan kısıtlamalarla, Ocak ayında başlayan  hürriyetçi dönem tekrar geriye gitmeye başladı. Ocak ayında başlayıp  Ağustos ayında sona eren ve "Prag Baharı" denen demokratik  dönem artık sona ermişti.

            Bu geri dönüşe rağmen, Çekoslovak halkını tahrik etmemek için  Sovyetler, Dubçek'i hemen Parti Birinci Sekreterliğinden almadılar.  Lakin Merkez Komitesi üyelerini değiştirerek kendi adamlarını getirdiler.  Dubçek 1969 Eylülünde Partiden atılacaktır.

            Çekoslovak liderleri Dubçek, Svoboda ve Cernik ile Slovakya  Komünist Partisi Birinci Sekreteri Gustav Husak (ki daha sonra Dubçek'in  yerini alacaktır), Ekim başında tekrar Moskova'ya çağrıldılar.  4 Ekimde Çekoslovakya ile Sovyet Rusya arasında yeni bir anlaşma  imzalandı. 15 maddelik bu anlaşmaya göre, Çekoslovakya, 26 Ağustos  tarihli Moskova anlaşmasını aynen tatbik etmeyi, Komünist Partisi'nin  öncü rolünü arttırmayı, "anti-sosyalist" unsurlarla mücadele  gayretlerini hızlandırmayı, Parti ve Devlet organlarını Marksizm-Leninizme  ve Proleter Enternasyonalizmine sımsıkı bağlı insanlarla doldurmayı  taahhüt ediyordu. Yine bu anlaşma, Çekoslovakya'daki Sovyet  kuvvetlerinin "geçici" olarak bu ülkede "kalması"nı öngörüyordu.  Diğer sosyalist ülkelerin kuvvetleri ise tedricen çekilecekti.  Sovyetleri böyle bir anlaşmayı Çekoslovakyaya imza ettirerek  durumu sağlama bağlamaya sevkeden sebep, dış dünyanın tepkileri  idi. Batı dünyası ve NATO Çekoslovakya'nın Sovyetler tarafından işgalinden  büyük endişe duydu. Hadisenin insan haklarına, Milletlerarası  Hukuk'un ve Birleşmiş Milletler Antlaşmasının ve hatta barış  içinde birarada yaşamanın temel prensiplerine aykırılığı bir yana,  Çekoslovakyaya 600.000 kişilik bir kuvvetin yığılması yeni bir Sovyet  tehdidinin ortaya çıkması demekti. Bu sebeple NATO, kendisini askeri  bakımdan güçlendirme tedbirlerini gevşetmemeye karar verdi.

            Çekoslovakya'nın işgali komünist dünyasını da bölmüştür. Yugoslavya,  Romanya ve Arnavutluk dahil 18 komünist partisi işgalden  ötürü Sovyet Rusyayı mahkum ettiler. Bilhassa İtalyan Komünist  Partisi Moskova'ya en şiddetli tenkitleri yöneltti.

            Buna karşılık, Varşova Paktı dışında, Batı Berlin ve Batı Almanya  komünist partileri, Lüksemburg, Portekiz, Kıbrıs (AKEL) komünist  partileri ile gizli ve yasa dışı Türkiye Komünist Partisi Moskova'yı  desteklediler. Çekoslovakya'nın Sovyet Rusya tarafından işgali  ise, Yunanistan Komünist Partisi'ni ikiye böldü. "İç" komünistler Moskova'yı  kınarken, "Dış" komünistler Moskova'yı desteklediler.

            Çekoslovakya'nın işgali milletlerarası komünizm hareketini böldüğü  gibi, Sovyet Rusya'nın prestiji için de ağır bir darbe teşkil etmiştir.  Bilhassa bağlantısız Üçüncü Dünya Ülkeleri nezdinde Sovyetlerin  mühim prestij kaybına uğradıkları bir gerçektir. Bununla beraber,  bu durumun Sovyetler üzerinde pek de fazla bir tesir yaptığı  söylenemez. Onlar için mühim olan, sosyalist blokun bütünlüğünün  korunması ve bu bütünlüğün Moskova'nın kontrolu altında bulunması  idi. Bu amaçladır ki, işgalden birkaç ay sonra Sovyetler Brejnev  Doktrini'ni ortaya attılar. Brejnev Doktrini, Çekoslovakya'nın işgalinin  bir mazereti olduğu kadar, sosyalist blokun diğer üyelerine ilersi  için bir uyarma mahiyetinde idi.

            Brejnev Doktrini'nin ilk işaretlerini 26 Eylül 1968 günlü Pravda'da  yayınlanan bir makale vermiştir. Bu makalede, Çekoslovakya'yı  işgal eden yabancı kuvvetlerin, "Çekoslovakya halklarının self-determination  ilkesi için mücadele verdikleri", "kanunların ve hukuk  kurallarının sınıf mücadelesi kanunlarına tabi olduğu", "Her sosyalist  ülkenin egemenliğinin, dünya sosyalizminin ve dünya ihtilalci hareketinin  menfaatlerine aykırı olamıyacağı" yazılıyordu. Görüldüğü  gibi makale sosyalist ülkeler için yeni bir egemenlik kavramı getirmekteydi.  Sovyet lideri Brejnev ise, Polonya Komünist Partisi'nin 5'inci  Kongresinde, 12 Kasım 1968 günü yaptığı konuşmada, Brejnev Doktrini  adını alacak olan bu yeni egemenlik kavramını, şu sözleriyle daha  açık bir hale getiriyordu: "Gayet iyi bilinmektedir ki, sosyalizmi  inşa etmenin müşterek tabii kanunları vardır ve bu kanunlardan sapma,  sosyalizmden de sapma neticesini verir. Ve sosyalizme karşı  olan iç ve dış kuvvetler, belirli bir sosyalist ülkenin gelişmelerini,  kapitalist sistemin tesisi istikametine döndürmeye çalışırsa, bir ülkede  sosyalizm davasına yönelik bir tehlike ortaya çıkarsa, -ki bu  aynı zamanda bir bütün olarak sosyalist milletler topluluğunun güvenliğine  de yönelik bir tehlikedir- bu artık sadece o ülkenin bir  meselesi değil, bütün sosyalist ülkeleri ilgilendiren ortak bir  mesele olur."

            Görüldüğü üzere, Brejnev'e göre, bir sosyalist ülkenin iç gelişmeleri  sadece o ülkeye ait bir mesele değil, bütün sosyalist ülkeleri  ilgilendiren ve dolayısiyle diğer ülkelere müdahale hakkı veren bir  mesele idi. Tabiatiyle burada ortaya bir başka mesele çıkıyordu? Bir  sosyalist ülkedeki gelişmelerin sosyalizmden bir sapma olduğuna ve  ayrıca bütün "sosyalist ülkeler topluluğu" (socialist commonwealh)  için tehlike teşkil ettiğine kim karar verecekti? Brejnev bu hususta  bir şey söylemiyordu. Lakin Çekoslovakya'nın işgali, bu hususlara  ancak Sovyet Rusya'nın karar vereceğini göstermişti.

            Diğer taraftan, Brejnev "sosyalist ülke" kavramına da açıklık  getirmemişti. Bununla kasdedilen sadece Varşova Paktı üyeleri mi  idi? Yoksa Yugoslavya, Küba, Arnavutluk ve Çin gibi gerçekten sosyalist  ülkelerle, Mısır ve Cezayir gibi kendilerini "sosyalist" sayan  ülkeler de, Brejnev'in bu "sosyalizmde sınırlı egemenlik"" kavramına  dahil mi idi?

            Brejnev Doktrini, Sovyet Rusya'nın gerek sosyalist blok, gerek  milletlerarası komünizm üzerindeki kontrolu pekiştirmek için ortaya  atılmış olmakla beraber, hemen tamamen aksi netice verdi. Çünkü,  5-17 Haziran 1969 da Moskova'da yapılan üçüncü Komünist Partiler  Konferansını 17 komünist partisi boykot ettiği gibi, Konferansın  sonunda alınan kararları, katılanlardan bazıları büyük kısmı ile  imzalamadılar ve bir kısım komünist partileri de ancak bazı ihtirazi  kayıtlarla (çekince) imzaladılar. Bundan da mühimi, 1970'lerin başından  itibaren, öncülüğünü İtalyan ve İspanyol komünist partilerinin  yaptığı ve Moskova'dan bağımsız bir "Avrupa Komünizmi" (Eurocommunism)  hareketinin ortaya çıkmasıdır.

            D) Çin'de Proleter Kültür İhtilali ve Sonrası

            Brejnev, biraz önce sözünü ettiğimiz ve kendi adını alan doktrini  ortaya atan konuşmasının bir yerinde, Çinlilere ve Mao Tse-tung'a  da çatmış ve Çinlileri "şovinizm" ve "dar kafalılık"la itham ederek,  onları "solcu" cümleler arkasına saklanan "revizyonistler" olarak  vasıflandırmıştı. Bu, sebepsiz değildi. Çünkü, Brejnev'in bütün ümitlerine  rağmen, Kruşçev'in 1954 Ekiminde düşmesinden sonra Sovyet-Çin  münasebetleri düzelemediği gibi, 1966 yılından itibaren yoğunlaşan  Çin'deki Büyük Proleter Kültür İhtilali, gittikçe şiddetlenen  gelişmeleri ile, Sovyet-Çin münasebetlerini daha da gerginleştirmiş  ve Çin, Sovyet Rusyayı bir düşman olarak görmeye başlamıştır. Zira,  biraz aşağıda göreceğimiz gibi, Proleter Kültür İhtilali, ideolojik  ve doktriner, açıdan Sovyet Rusya'nın eline, Çin'i bol bol tenkit etmesi  için yeni kozlar vermiştir. Bir halde ki, bir ara Çin, Amerika ile  Sovyet Rusyayı, kendisine karşı işbirliği yapan ortak düşmanlar olarak  görmüştür. Lakin, Çin'in Sovyetlerle yeni bir çatışmaya girmesi  ve aynı zamanda Proleter Kültür İhtilali gelişmelerinin sert, yıkıcı  ve ihtilalci havası, Çin'e sempati duyan bir çok ülkede Çin'e karşı  bir korku ve ürkeklik doğurmuş ve Çin bir diplomatik yalnızlık içine  itilmiştir. Gayet enteresandır, bu iki durum veya faktör, Çin'i Sovyet  Rusyaya değil, aksine Amerikaya yanaşmaya sevketmiş ve bir  Çin-Amerikan yakınlaşması ortaya çıkmıştır ki, nasıl Çin'de komünist  rejimin kurulması günümüz dünyasının bir dönüm noktasını teşkil  etmiş ise, 1970'lerden itibaren başlayan Çin-Amerikan yakınlaşması  da, dünya politikasının global stratejisi açısından fevkalade mühim  hadise olmuştur. Tabiatiyle bu, aynı zamanda, sosyalist bloktan,  neticesi çok yoğun olan bir kopmayı da teşkil etmekteydi.

            Çin'de "Kültür İhtilali" nedir? Bu soru dolayısiyle hemen şunu  söyleyelim ki, başlangıçta sadece "Kültür İhtilali" diye ortaya çıkan  hareket, daha sonra "Proleter Kültür İhtilali" ve daha da sonra "Büyük  Proleter Kültür İhtilali" olmuştur. Bu da gösteriyor ki, 1966-1969  yılları arasında Çin'de yeri göğü sarsan ve ülkeyi tam bir karışıklık  içine iten bu hareket, belirli bir plan ve programdan hız alarak ortaya  çıkmış değildir. Hareketin başlangıcını 1960'ların başına götürmek  mümkün olduğu gibi, Mao Tse-tung ve arkadaşları da, hadiselerin  arkasından yetişerek, hadiselere ve gelişmelere bir şekil ve  muhteva vermeye çalışmışlardır. Bu sebeple "Kültür İhtilali"nin tarifini  onlar da yapamamışlardır. Mesela, 1966 yılı ilkbaharından itibaren  hadiseler hareketlenmeye başladığı zaman, Çin Komünist Partisi  Merkez Komitesinin 1-12 Ağustos 1966 günlerinde yaptığı toplantı  sonunda yayınladığı ve Mao'nun kendisi tarafından hazırlanmış  olan kararlara bakacak olursak, Kültür İhtilalinin amacı, bilhassa  yüksek öğrenimde burjuva kültürünün bütün kalıntı ve tesirlerinin  yokedilmesi ve gerçek anlamda bir "ihtilalci-proleter" bir gençlik  yetiştirmekti. Yani mesele başlangıçta bir eğitim ve kültür meselesi idi.  Fakat hadiseler giderek öyle bir yola döküldü ki, eğitim, öğretim, öğrenci  profesör, köylü, tarım, işçi, endüstri, bürokrat, devlet mekanizması,  ordu, toplumun tüm üyeleri, "Büyük Proleter Kültür İhtilali"nin  ülkeyi karmakarışıklığa sürükleyen düzensiz çarkları içine itildi.  Bu şartlarda Kültür İhtilalinin ne olup olmadığını tayin ve tarif  Mao için bile mümkün olmadığı gibi, toplum tam bir anarşi içine  süreklenerek, Mao aleyhtarı unsurlar açıkça kafa tutmaktan çekinmediler.

            Mamafih, biraz geriye giderek, 1950'lerin sonundan itibaren Çin'in  geçirdiği iç gelişmelere bir genel açıdan bakacak olursak, Kültür  İhtilali'nin sebeplerini de, mahiyetini de daha berrak olarak görmek  mümkün olur.

            Mao Tse-tung'un, Karl Marx ve Lenin'den, Sovyet Rusya ve Doğu  Avrupa'daki sosyalist ülkelerin tecrübelerinden çok farklı bir doktriner  düşüncesi olmuştur. Veya pratikten doğan bir zaruretle karşılaşmıştı.  Şöyle ki: Sovyet Rusya ve diğer Doğu Avrupa sosyalist ülkeleri,  Marksizm-Leninizm prensiplerine uygun olarak, komünizme  geçebilmek için önce sosyalist sistemi kurmaya çalışmışlardı. Yani  feodalizm-sosyalizm-komünizm, aşılması gereken esas merhalelerdi.  Ne var ki, bu ülkelerde esasen daha önce bir endüstri mevcut  olduğu için, bunlar feodalizmden sosyalizme geçişte büyük problemlerle  karşılaşmamışlardı. Halbuki Çin için durum böyle değildi. 1950'lerin  başındaki Çin; tam anlamı ile ve bütün unsurları ile "feodal" bir  ekonomik yapının içindedir. Buna karşılık, 30 yıl süren çabalardan  sonra Çin'in idaresini eline alan komünizm, 800 milyonluk bir kitleye  en kısa sürede bir şeyler vermek zorundadır. Başka bir deyişle,  Çin en kısa sürede ve en kısa yoldan feodal çizgiden sosyalist çizgiye  atlamak zorundadır. Hatta ve hatta Mao, mümkün olursa, sosyalizm  merhalesini de atlayarak, feodalizmden komünizme geçişi  sağlamayı düşünmektedlr. Bu sebeple, 1950'lerin başından itibaren  Mao'nun çeşit çeşit denemelere giriştiğini görmekteyiz.

            Bu denemelerin ağırlık noktası, sosyalizm dönemini mümkün olduğu  kadar kısaltmak ve hızla feodalizm'den komünizme geçmek endişesi  idi. Bu sebeple Mao, bu konuda aydınların düşünce ve tekliflerinden  yararlanmak istedi ve 1956 başlarından itibaren Yüz Çiçek  Dönemi'ni açtı. Dönemin esası, serbest tartışmayı hedef alan "Bırakın  yüz çiçek açsın ve yüz düşünce okulu çekişsin" prensibine dayanmaktaydı.  Lakin "Yüz Çiçek" (Hundred Flowers) dönemi Mao'nun  beklediği neticeyi vermedi. Çünkü, kısa bir süre içinde aydınlardan,  feodaliteden hızla kurtulmanın yolları hakkında teklif ve tavsiyeler  geleceği yerde, parti ve rejime karşı açık ve cesaretli tenkitler gelmeye  başladı. Anlaşılmıştı ki, Çin Komünist Partisi kitlelerin eğitilmesinde  başarılı olamadığı gibi, aydınlar arasında da rejime karşı  bir direnme vardı.

            1958'den itibaren "İleriye Doğru Büyük Hamle" (Great Leap  Forward-Grand bond en avant) dönemi başladı. Bu dönem, Yüz Çiçek  döneminin tamamen aksi istikamette bir politikadır. Zira, Büyük  Hamle, ideolojik açıdan da büyük hamle idi. Çünkü, bu politikanın  esası, sosyalizm merhalesini tamamen atlayarak, feodalizm'den doğrudan  doğruya komünizme geçişi sağlamaktı. Bunun için Çin toplumu  "halk komünleri" şeklinde organize edildi. 500 milyon köylü 26.000  "komün" içine alındı. Komünlerde en ileri komünist sistem tatbik  edildi. Komünler çiftliklere sahip olduğu gibi, küçük küçük demir ve  çelik üretme birimlerine de sahipti. Yani komünler hem tarım ve hem  de endüstri işletmeleri şeklinde organize edilmişti. Mao buna "iki  ayak üstünde yürüme" diyordu.

            İleriye doğru büyük hamle, kitleye verdiği ihtilalci ruh ve heyecan  ve gayretle başlangıçta başarılı gözüktü. Hava şartlarının da iyi  gitmesi neticesi 1958 yılında tarımsal üretimde büyük bir artma oldu.  Yine bu ruh ve heyecanla, komünlerde evlerin arka bahçelerinde kurulan  küçük ocaklarda demir ve çelik üretimine teşebbüs edildi. Bu  Mao'nun "çelik savaşı" idi. 1958 Ekimi sonunda bu küçük demir-çelik  ocaklarının sayısı bir milyonu bulmuş ve yaklaşık 100 milyon kadar  insan sadece bu işte çalışıyordu.

            Fakat 1959'dan itibaren işler kötüye gitmeye başladı. Dört yıl  üst üste havaların kötü gitmesi, komün halkının bir süre sonra ilk  heyecanını kaybetmesi, ekonomik gerçeklere uymayan demir-çelik  endüstrisi, sektörler arası denge ve koordinasyonun iyi kurulamaması,  Büyük Hamle'yi tam bir başarısızlığa uğrattı. Daha sonraları  Mao Tse-tung hatasını şu sözlerle itiraf edecektir: "Kömür ve demir  kendi kendilerine yürümezmiş. Bunların taşıma vasıtalarına ihtiyacı  varmış... Ben bunu göremedim... Ben sadece ihtilal üzerinde durdum...  Endüstriyel planlama konusunda hiç bir şey bilmiyormuşum".

            İleriye doğru büyük hamle, Marksizm-Leninizm'e de ters düştüğü  için Sovyet liderlerinin de tenkitlerine hedef olmuş ve hele bu teşebbüsün  başarısızlığı, ideolojik alanda Moskova'nın haklılığını ortaya  koymuştu. Moskova-Pekin çatışmasının şiddetlenmesinde bu  hadise de mühim bir rol oynamıştır.

            Mao 1961'den itibaren Büyük Hamle'nin peşini bıraktı ve bunun  neticesi olarak da ihtilatçı hava bir süre için hızını kaybederek, yerini  nisbi bir hürriyet havasına terketti. Bu durum bir kaç yıl devam  etti. Fakat 1964'ten itibaren durum değişmeye başladı. Çünkü, Çin'de  ortaya çıkan durum Mao'yu endişelendirdi. Şöyle ki:

            1) İleriye Doğru Büyük Hamle'den ve bunu takip eden ekonomik  çöküntüden sonra, ideolojik ve ihtilalci heyecan ciddi bir şekilde azalmaya  başlamıştır.

            2) Keza bürokrasi de, heyecanını kaybetmeye ve bir atalet içinde  donuklaşmaya başlamıştır.

             3) Menfaatçilik, menfaat düşkünlüğü ve menfaat grupları ortaya  çıkmıştır.

            4) Kuşaklar arasında farklılaşma kendisini gösterdiği gibi, genç  kuşak rejimden hayal kırıklığı duymaya başlamıştır.

            5) Her kademedeki liderlik kadrosu ise gittikçe ihtilalci niteliklerini  kaybetmeye ve Mao'nun deyimi ile "revizyonist" olmaya başlamışlardır.

            Mao bu durumu ortadan kaldırmak ve topluma yeni bir dinamizm  kazandırmak için 1964'ten itibaren bir ideolojik kampanya başlattı.  Proleter Kültür İhtilalinin başlangıcını bu kampanyada görmek  gerekir. Bu kampanyanın hedefi, birinci planda aydınlardı ve ihtilalci  heyecanını ve ideolojik dinamizmini kaybedenlerin, nerede olursa  olsun, "temizlenmesi" amacını güdüyordu.

            Mao bu ideolojik temizlik hareketini başlangıçta istediği gibi  yürütemeyince, bu hareketi bir kitle hareketine dönüştürmek istemiştir  ki, bu da Kültür İhtilali olmuştur.

            Mao, Kültür İhtilalini iki safhalı olarak düşünmüştür. Birinci  safhada, kendi düşüncesine karşı olan, dinamizmini kaybeden ve yozlaşmaya  başlayanlar temizlenecekti. Bunlar siyasi hayattan atılacaktı.  İkinci safhada ise, Mao'nun düşünceleri; öğretileri ve felsefesi,  geniş bir kampanya ile toplumun bütün tabakalarına yerleştirilecekti.

            Birinci safhayı teşkil eden temizlik safhasına 1965 sonlarında,  Pekin Üniversitesi ile Pekin Komünist Partisi ileri gelenlerinden  bazılarının atılması ile başlandı. Bu başlangıç ile beraber, bundan sonra  hadiseler öyle bir hızla gelişmeye başlayacaktır ki, artık Kültür İhtilal'i  Mao'nun da kontrolundan çıkıp, sokağın kontroluna girecektir.  Keza, planlı bir ideolojik kampanya olmaktan da çıkıp, ülkenin her  tarafına yayılan bir keyfilik ve sokak terörizmi haline gelecektir. Bu  terörizmin baş aktörü ise, Kızıl Muhafızlar denen gençlik teşkilatı  olacaktır. Mao'nun, Kızıl Muhafızların yarattığı kargaşa ve karmaşadan  ülkeyi kurtarabilmesi ve sokağı kontrol altına alabilmesi ancak 1968  yılı sonlarında mümkün olabilecektir.

            Kültür İhtilali, Başbakan Chou En-lai'ın 30 Nisan 1966 da yaptığı  bir konuşma ile resmen ilan edilmiştir. Bu konuşmasında Chou,  üniversitelerde, eğitimde, basında, san'at ve edebiyat ile kültürün diğer  alanlarında, "burjuva ideolojisi"ne karşı sert ve uzun bir mücadele  açılmasını istedi. Bu ilk işaretten sonra, Haziranda, Pekin'de  Üniversite gençliğinin günlerce süren gösterilerine şahit oluyoruz.  Kültür İhtilali'nin prensipleri, Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin  1-12 Ağustos 1966 günlerinde yaptığı toplantıda 16 madde  halinde tesbit edildi. 8 Ağustosta açıklanan bu 16 maddelik karara  göre, ülkede bir burjuvazi tehlikesi vardı. Kapitalizm yeniden  hortlamak istiyordu. Bunun için "Büyük Proleter Kültür İhtilali" gerekliydi  ve şöyle deniyordu: "Büyük Proleter Kültür İhtilali'nde kendilerini  kurtaracak olanlar kitlelerin ta kendisidir... Başkan Mao'nun  öğretilerine göre, ihtilal nazik, yumuşak, merhametli ve hoş bir şey  değildir. Kültür İhtilalini sokağa döken de herhalde bu son cümleydi.

            18 Ağustos 1966 günü ise Pekin'de, Mao'nun başkanlık ettiği ve  bir milyon kişinin katıldığı bir açık hava toplantısı yapıldı. Bu toplantıda  ilk konuşmayı Savunma Bakanı ve Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun  başında bulunan 58 yaşındaki Lin Piao yaptı. Mareşal Lin, bundan  sonraki gelişmelerde Kültür İhtilalinin Mao'dan sonraki lideri olarak  görev yapacaktır. Nitekim, bu toplantıda, 12 kişilik en yüksek  liderlik içinde Lin Piao Mao'dan sonra birinci sırayı, Başbakan Chou  En-lai ikinci sırayı ve bugünkü Çin lideri Teng Hsiao-ping ise beşinci  sırayı alıyordu. Kültür İhtilalinden önce Teng yine beşinci sırada iken,  Lin Piao ondan sonra altıncı sırayı işgal ediyordu. Kültür İhtilali  sırasında Mao'nun arkadaşları "eski tüfekler" temizlenecek ve Mareşal  Lin Mao'nun halefi olarak ilan edilecektir.

            Pekin'de yapılan 18 Ağustos toplantısının hemen arkasından  gençler tarafından "Kültür İhtilalinin Kızıl Muhafızları" teşkilatı kuruldu  ki, bundan sonra ülkenin sokakları Kızıl Muhafızların kontroluna  girecektir. Aralık ayında ise, bu kere yetişkinler tarafından İhtilalci  Asiler teşkilatı kuruldu. Kızıl Muhafızlar bilhassa büyük şehirlere  hakim olurken, İhtilalci Asiler kırsal alana girdiler. Bu ise İhtilalci  Asiler ile köylülerin hemen her yerde çatışmasına sebep oldu.

            Yine Aralık 1966'dan itibaren Kızıl Muhafızlar Kültür İhtilalini  kültür kesiminden endüstri kesimine aktarmak için fabrikalara girmeye  başladılar. Bu gelişme de, bilhassa Shanghal, Nanking, Canton,  Heilungkiang, Hopei gibi endüstri merkezlerinde işçilerle Kızıl Muhafızların  çatışmasına sebep oldu.

            Gerek kırsal alanda köylülerin, gerek fabrikalarda işçilerin Kızıl  Muhafızlarla çatışmaya girmesinin sebebi ise, sözümona buralarda  ideolojik temizlik yapılmak istenmesiydi. Lakin Kızıl Muhafızlar  o derece yıkıcı, yakıcı ve vahşi bir şekilde davrandılar ki, ister  istemez halkın mukavemeti ile karşılaştılar. Çatışmalar bir çok yerlerde  yüzlerce kişinin ölmesi ve yararlanmasına sebep oldu. 1967  Temmuzunda, Hupeh eyaletinin başkenti, 2 milyonluk Wuhan şehrinde  resmen bir iç savaş patlak verdi.

            Kültür İhtilalinin ortaya çıkardığı bu terör, ülkede belirgin bir  şekilde Mao aleyhtarlığının doğmasına sebep oldu. Mao, ihtilalci bir  toplum yaratmak isterken, toplumda kendisine karşı bir muhalefet  yaratmıştı. Mao'nun kendisi bile bu gelişmelerden hayal kırıklığına  uğramış ve 1968 Temmuzunda Kızıl Muhafızların liderlerine, "Beni  mahcup ettiniz. Daha da mühimmi, işçileri, köylüleri ve askerleri hayal  kırıklığına uğrattınız" demiştir. Gerçekten, Kızıl Muhafızlar sadece  işçi ve köylülerle ve zaman zaman da askerlerle çatışmakla kalmamış,  bir çok yerlerde görüş ayrılıkları sebebiyle birbirleriyle de çatışmışlardır.  Bu anarşi ve kargaşa dolayısıyledir ki Mao-Tse-tung ve Lin  Plao, 1968 Ekiminde yapılan Merkez Komitesi Genel Kurulunda, yapılan  tenkitler dolayısiyle, kendilerini savunmak zorunda kalmışlardır.

            1968 sonlarından itibaren durum sakinleşmeye başlamıştır. Çünkü,  Mao da ülkenin içine sürüklendiği kaos'u görmüş ve Proleter  Kültür İhtilalinden fazla Kızıl Muhafızlar hareketi haline gelmiş olan  hareketi durdurmak ve kontrol altına almak için harekete geçmiştir.  Bunun neticesi olarak da Proleter Kültür İhtilali 1968 sonundan  itibaren hızını kaybetmeye başlamıştır.

            Proleter Kültür İhtilali Çin'in kendi içinde bir takım neticeler doğurduğu  gibi, dış politikada doğurduğu neticeler çok daha ehemmiyetli  olmuş ve Çin için büyük gelişmelerin kapısını açmıştır.

            İçerdeki neticelerin başında, Çin Komünist Partisi'nde yapılan  tasfiyeler ve bilhassa eskilerin tasfiye edilerek yenilere ve gençlere  Parti içinde yükselme imkanının açılmış olmasıdır. Bu temizlik hareketi  içinde Mao o kadar acımasızca hareket edecektir ki, Devlet  Başkanı ve Mao'nun 1920'lerdenberi en yakın arkadaşı olan Liu Shaochi  dahi, Merkez Komitesi'nin 1968 Ekimindeki toplantısında bütün  devlet ve parti görevlerinden atılacaktır. Parti'nin Genel Sekreteri  olan Teng Hsia-ping ise, Liu Shao-chi ile birlikte "kapitalist yolu"  benimsemiş olmakla itham edilmekle beraber, Parti'den atılmamış,  fakat adı bir daha geçmez olmuştur. Teng, Mao'nun 9 Eylül 1976 da  ölümünden sonra ancak ortaya çıkabilecektir.

            Parti içinde yapılan temizlik faaliyeti için şu örnekleri verebiliriz:  Merkez Komitesi'nin 48'i, yani yüzde 51'den fazlası, yine Merkez  Komitesi'nin 79 yedek üyesinden 45'i, yani yüzde 56'sı, 13 kişilik  Politbüro'nun yarısı, 67 kişilik Merkez Sekreteryasından 37'si  "temizlenmişlerdir". Tabii; en üst kademelerde yapılan bu temizlikler,  en alt kademelere kadar intikal ettirilmiştir.

            Bir ikinci netice de, Parti ve bürokrasinin içine düştüğü anarşide,  Savunma Bakanı Lin Piao'nun başında bulunduğu Çin Halk Kurtuluş  Ordusu'nun tek organize kuvvet olarak sivrilmiş olması ve Savunma  Bakanı Lin Piao'nun, Mao'dan sonra Çin'in en kuvvetli adamı  haline gelmesidir. Esasen, Kültür İhtilali sırasında Lin'in, Mao'nun  halefi olduğu çeşitli şeklllerde belirtilmekten geri kalınmamıştır. Nitekim,  Çin Kömünist Partisi'nin 1969 Nisanında yapılan 9'uncu Kongresinde  Lin Piao resmen Mao'nun halefi olarak kabul ve ilan edilmiştir.  Mareşal Lin'in bu derece parlamasında, Proleter Kültür İhtilali'nin  sevk ve idaresinin Mao tarafından 1967 yılı başından itibaren Halk  Kurtuluş Ordusuna verilmesi mühim bir faktör olmuştur. Zira, Proleter  Kültür İhtilali vasıtasiyle Mao'nun öğretilerinin ve ihtilalci ruhun  kitlelere yayılması görevi Halk Kurtuluş Ordusu'na verildiği gibi, Kızıl  Muhafızlar ülkeyi anarşiye sürükledikleri zaman, bunları durdurma  ve kontrol altına alma görevini de yine Halk Kurtuluş Ordusu  yapmıştır. Böylece Lin Piao Kültür İhtilâli'nin birdenbire parlattığı bfr  yıldız olmuştur. Mamafih, Lin'in Kültür İhtilalini kendi amaçları için  kullandığı da bir gerçektir. Nitekim, Lin Piao'nun 13 Eylül 1971 günü  Moğolistan üzerinde bir uçak kazasında öldüğü bildirilmekle beraber,  iki yıl sonra yapılan açıklamada, Lin Piao'nun Mao'yu öldürerek  yerine geçmek için komplo hazırladığı ve muvaffak olamayınca,  uçakla kaçarken, uçağının düşmesi sonucu öldüğü bildirilmiştir.

            Ordu'nun sivrilmesi, Parti üzerinde de askerin hakimiyetini arttırmış  ve Kültür İhtilali'nden sonra Merkez Komitesi'nin hemen yarı  üyesi askerlerden meydana gelmiştir.

            Kültür İhtilali'nin bir üçüncü neticesi de, ülke ekonomisinde, eğitim  sisteminde ve hatta savunma sisteminde yaptığı ağır tahribattır.  O anarşi içinde ekonominin mekanizması bozulduğu gibi, eğitim kuruluşları  ve bilhassa üniversiteler çalışamaz olmuştur. Ordu'nun iç  anarşiye ve politikaya o kadar dalması ise, elbetteki Ordu'nun savunma  kapasitesini azaltacaktı. Bütün bunlardan da mühimmi Kültürel  İhtilal Çin'i milletlerarası sahnede yalnızlığa mahkum etmiştir.  Çünkü İhtilal'in sert ve yıkıcı metodu, Çin'e sempati duyan üçüncü  dünya ülkelerinde bile korku ve dehşet uyandırmıştır. 1969 yılında  Çin gerçekten yalnızdır.

            Kültür İhtilali'nin Çin'in dış politikasında yaptığı en büyük tesir  şüphesiz, Moskova-Pekin çatışmasının şiddetlenmesi ve Sovyet  Rusya ile Çin arasındaki münasebetlerin gerginleşerek adeta bir savaş  havasına bürünmesidir.

            Proleter Kültür İhtilali'nin dışarıya dönük bir yüzü de, başlangıçtan  itibaren bir Sovyet aleyhtarlığı idi. Bilhassa, Mançurya-Sovyet  sınırı bölgesinde Kızıl Muhafızlar ile Çin askerleri Sovyet Rusya  aleyhine açıkça gösteriler yapmaktan kaçınmadılar. Tabiatiyle Kültür  İhtilali'nin bu tutumunu Sovyetler cevapsız bırakmadılar. Sovyetler,  Mao ve Kültür İhtilali aleyhine yoğun bir propagandaya giriştikleri  gibi, Çinle olan sınır bölgelerini de yeni kuvvetlerle takviye etmekten  de geri kalmadılar.

            Bu gerginlik içinde, tam Kültür İhtilali'nin sonuna gelindiği bir  sırada, 1968 Ağustosunda Sovyetlerin Çekoslovakyayı işgal etmeleri  ve Kasım ayında da Brejnev Doktrini'nin ilan edilmesi, Çinlilerde,  kendilerinin de bir Sovyet işgaline uğrayabileceği endişesini uyandırdı.  Çinliler Dubçek'in insancıl komünizminden ne kadar hoşlanmadılarsa,  Sovyetlerin Çekoslovakyayı işgal etmelerine de o kadar karşı  geldiler. Çinlilere göre, şimdi Sovyetlerin yaptıkları sosyal-emperyalizm,  yani sosyalizmin emperyalist şekli idi.

            Bu atmosfer içinde, 1969 Martında Çin-Sovyet sınırı üzerindeki  Ussuri (Amur nehrinin bir kolu) nehrinde bulunan bazı anlaşmazlık  konusu adalarda Çin ve Sovyet askerleri arasında silahlı çatışmalar  çıktı. Bu çatışmalar çok fazla devam etmedi. Fakat Çin ile Sovyetler  Birliği arasında, bilhassa sınır konusunda yeni tartışmalara sebep  oldu. Bu tartışmalar 1971 yılında da devam etti. Sovyetler, yumuşak  bir tutumla Çin'i uzlaşmaya çekmek istedilerse de, Çin Moskova'ya  karşı olan güvensizlik tutumunda hiç bir değişiklik yapmadı.  O kadar ki, şimdi Çin için Sovyet Rusya'nın "sosyal emperyalizmi"  ile "Amerikan emparyalizmi" arasında hiç bir fark yoktu. 1970 Ağustosunda  Çin basını hep bir ağızdan şöyle diyordu: "Sosyal-emperyalizm  büyük bir iştahla gözlerini Çin topraklarına çevirmiş bulunuyor.  Çin'e saldırmak için yaptığı hazırlıkları bir tek gün bile gevşetmemiş  bulunuyor." Gerçekten Sovyet Rusya bu sırada Çin sınırlarına  bitişik bölgelerine 45 tümenlik bir kuvvet yığmış bulunmaktaydı.

            Çin için kuzeyden gelen bu Sovyet tehlikesi, aynı zamanda güneyde  de belirmeye başlamıştı. Zira, Ho Chi-minh liderliğindeki Kuzey  Vietnamın 1960'ların başından itibaren Güney Vietnama ve aynı  zamanda Amerikaya karşı giriştiği mücadeleye başlangıçta Çin destek  olurken, Kültür İhtilali sırasında Vietnam ile meşgul olamamış ve  Kuzey Vietnam giderek Sovyet Rusyaya dayanmak zorunda kalmıştı.  Bir halde ki, 1970 yılı geldiğinde, Ho Chi-minh Çin ile Sovyet Rusya'nın  arasını bulmaya çalışmakla beraber, artık Kuzey Vietnam Sovyet  nüfuzuna girmiş bulunmaktaydı. Bu ise, Sovyet Rusya'nın güneyden  de Çin'i baskı altına alma imkanını elde etmesi demekti.

            9 Ağustos 1971 de Sovyet Rusya'nın Hindistanla bir dostluk ve  işbirliği anlaşması imzalaması ise, Çinliler için daha da can sıkıcı  oldu. Bu anlaşmaya göre, bir saldırı halinde, taraflar birbirlerine  danışacaklardı. Bu şu demekti ki, Hindistan'a bir saldırı halinde, taraflar  birbirlerine danışacaklar ve elbetteki bu danışma sonunda şu  veya bu şekilde bir yardım durumu ortaya çıkacaktı. Bu anlaşmanın  Çin'e yöneltilmiş olduğu açıktı. Zira Çin ile Hindistan'ın münasebetleri  1959 yılındanberi bozuktu. 1959 Martında Çin'in Tibet'i işgal  etmesini Hindistan iyi karşılamadığı gibi, 1959 Ekiminde Hindistanla  Çin arasında sınır çatışmaları patlak verdi. Yine sınır bölgelerindeki  toprak anlaşmazlıkları yüzünden 1962 Ekiminde Hindistan ve Çin tam  manasiyle bir savaş haline geldiler. Bu gelişmeler Hindistan'ı bir Çin  tehlikesi ile karşı karşıya bıraktı.

            Buna mukabil Pakistan ile Çin'in münasebetleri başlangıçtan  itibaren gayet iyi gitmişti. Keşmir meselesinden dolayı Hindistanla  münasebetleri ötedenberi iyi olmayan Pakistan, Çin-Hind münasebetlerinin  bozulması karşısında, Hindistan'a karşı bir denge unsuru  olarak Çin'e dayanma yoluna gitti. Pakistan bu sıralarda Batı tarafları  bir politika takip etmekle beraber, Amerika'nın Hindistan'ı da  elde tutmak amacı ile Hindistan ile Pakistan arasında tarafsız kalmaya  çalışması, Pakistan'ı Çin'e dayanmaya sevketmiştir. Bu suretle  Asya alt-kıtası (sub-continent) Çin-Sovyet mücadelesinin bir  başka sahnesi olmuştur. Fakat 1971 Ağustosunda Sovyet-Hind  dostluk anlaşmasının imzası, dengeyi Sovyetler tarafına eğiyordu ve  Sovyetler Hindistan'da Çin'e karşı yeni bir dayanak elde ediyorlardı.QQQ  Proleter Kültür İhtilali'nin arkasından meydana gelen bu durum,  Cin ilderlerini köklü bir dış politika değişikliğine itmiştir.  E) Cin - Amerikan Münasebetler1nin Düzelmesi  Çin 1949 Ekiminde milletlerarası sahneye çıktığı andan itibaren  Amerika'nın şiddetli bir muhaIefeti ile knrşılaşmıştır. Zira, komünist  Çin'in ortaya çıkması Uzak Doğu ve Asya'daki kuvvetler dengesinde  Amerika'nın aleyhine büyük bir değişiklik meydana getirmişti. Bu iki  bölgede milletlerarası komünizm büyük bir güç kazanmış olmaktaydı.  Amerika bu gücün tesirini azaltmak için, Çin Halk Cumhuriyetini  milletlerarası hayattan mümkün olduğu kadar uzak tutmaya çalışmış  ve bunun için de Çin'in başka devletlerce tanınmasını önlemek  için çaba harcamıştır. O kadar ki, Amerika, Çin'i tanıyan devletlere  olan yardımını hemen kesmekteydi. Tabiatiyle bu durum da, Çin'in  Amerika'yı en büyük düşman olarak görmesine sebep olmuştur. O  kadar ki, Kruşçev zamanında Sovyetlerin Amerika ile bir uzlaşmaya  varmak istemeleri Moskova-Pekin çatışmasının başlıca konularından  birini teşkil etmiştir.

            Fakat Proleter Kültür İhtilali'nden sonra hem Amerika'nın ve  hem de Çin'in durumunda mühim değişiklikler oldu. Sovyet Rusya'nın,  kuzeyden, güneyden ve güney-batıdan Çin'i nasıl bir baskı çemberi  içine aldığına biraz yukarda değinmiştik. Bunun yanında, başka  faktörler de Çin'i yeni bir dış politika oluşturmaya itmiştir. Bunun  başında Çin'in sertlik politikası geliyordu. Çin şunu gördü ki, sertlik  politikası ve her yere "ihtilal" ihraç etmeye çalışması bir korku ve  ürkeklik yaratmış ve bir çok devlet Çin'e yanaşmaktan çekindiği için,  Çin adeta bir yalnızlığa mahkum olmuştur. Bu sebeple Çin, "halktan  halka münasebetler" dediği başka ülke halklarını ihtilale kışkırtmaktan  vazgeçerek, "devletten devlete münasebetler" dediği bir yumuşaklık  politikasını benimseyerek ve dış politikasının alanını genişletmek  suretiyle Sovyet Rusyaya karşı çok alternatifli bir dış politika  oluşturmaya karar vermiştir. Buna Çin dış politikasının "revolüsyon"  dan "evolüsyon"a geçmesi denmektedir. Yani başka ülkelerde proleter  ihtilalinin gerçekleşmesini şartların olgunlaşmamasına bırakması  ve zorlama yolunu terketmesidir.

            Çin'i dış politikasında yumuşamaya sevkeden bir başka sebep  de, tanınma meselesidir. Batılı ülkeler arasında Çin'i tanıma temayülü  artmaya başladığı gibi, Çin'in Birleşmiş Milletler üyeliği için her  yıl yapılan oylamalarda da aldığı oylar da artmaktaydı. Lakin Çin'in  sertlik politikası, bu müsbet havanın daha hızlı bir şekilde gelişmesini  engellemekteydi.

            Çin için bir endişe kaynağı da Japonya idi. İkinci Dünya  Savaşı'nın bu yenilmiş devleti şimdi Uzak Doğu'da bir büyük ekonomik  kuvvet olarak sivrilmeye başlamıştı. Sovyet Rusya da Japonya  ile yakın münasebetler kurmaya çalışıyordu ki, Çin bundan da hoşlanmadı.  Japonya faktörünü tesirsiz bırakmanın yolu Amerika'dan  geçmekteydi. Çünkü Japonya Amerika'nın nüfuzu altında idi. Kaldı  ki, Çin'e göre, Japonya ile bir münasebete girişmek ekonomik bakımdan  Çin için de yararlı olabilirdi. O halde Amerika unsuru ehemmiyet  kazanıyordu.

            Hadiseler hemen hemen aynı anda Amerika'yı da Çin'e karşı  eski tutumunu değiştirmeye sevketmiştir. Amerika'nın tutum değişikliğinde  rol oynayan en mühim sebep Vietnam Savaşıdır. 1960'ların  başında Kuzey Vietnam ile Güney Vietnam arasında başlayan çatışmalar  giderek bir savaş halini almış ve başlangıçta Güney Vietnam'ı  sadece yardım suretiyle destekleyen Amerika, 1965 Ocak ayından  itibaren Kuzey Vietnam'ı bombalamaya başlayarak, Vietnam savaşının  içine gömülmeye ve Vietnam bataklığına girmeye başlamıştır.  Bu da Amerika'nın "sertlik politikası" idi. O kadar ki, bir süre  sonra onbinlerce Amerikan askeri Vietnam'da komünistlere karşı  savaşmakta idi.

            Amerika'nın Uzak Doğu'daki bu sertlik politikası, Kuzey Vietnam'ı  bombardıman ederek ve Güney Vietnam'a Amerikan askerlerini göndererek  savaşı tırmandırması, daha başlangıçtan itibaren Amerikan  kamu oyunun sert tepkilerine ve tenkitlerine sebep oldu. Aslına  bakılırsa, Amerika'nın Vietnam savaşına bu derece bulaşması, Avrupalı  müttefikleri tarafından da hoş karşılanmamış ve Avrupa ile  Amerika arasındaki görüş ayrılıklarının derinlemesi bu yıllara rastlamıştır.  De Gaulle Fransası'nın NATO'nun askeri entegrasyonundan  ayrılmaya 1965 yılında karar vermesi, basit bir tesadüften ibaret değildir.  Amerika'nın bazı baskılarına rağmen, keza NATO'nun diğer  üyeleri de Amerika'nın Vietnam politikasına bulaşmamaya bilhassa  dikkat etmişlerdir.

            Kısacası, Çin'in diplomatik yalnızlığı gibi, bu sertlik politikası  dolayısiyle, Amerika da ilk defa olarak hem içerde kamu oyunda ve hem  de liderliğini yaptığı ittifak sistemleri içinde bir "yalnızlık" ile  karşılaşıyordu. Amerika bu açmazı kırmak zorunda olduğunu anladı ise  de, bunu ancak, 1968 Kasım seçimlerinde Cumhurbaşkanlığına seçilen  Richard Nixon yapabildi.

            1968 Kasımında Nixon'ın Başbakan seçildiği sıradadır ki, Çin'de  de Proleter Kültür İhtilali kontrol altına alınmaya başlıyordu. 1969  Mart ayında Ussuri nehrinde Çin ve Sovyet askerleri silahlı çatışmaya  başladığı zaman ise, Nixon Başkanlık görevine resmen başlayalı  henüz iki ay olmuştu.

            Başkan Nixon ve yardımcıları, Çin meselesine çok farklı açıdan  bakmaktaydılar. Nixon daha 1967 yılında, tanınmış bir dış politika  dergisi olan Foreign Affairs'de yazdığı "Vietnam'dan Sonra Asya"  başlıklı yazısında, "Asya konusundaki herhangi bir Amerikan politikası,  Çin'le ilgili gerçekleri bir an önce kabul etmelidir" diyor ve  Çin'in, dünya ihtilalinin merkezi olarak değil, lakin "büyük ve gelişen"  bir millet olarak dünya toplumuna alınması gerektiğini söylüyordu.  Bunun için de Çin'in "değişmesi" gerekliydi.

            Görüldüğü gibi, Nixon'ın politikasında Vietnam ile Çin meselesi  arasında bir bağlantı vardı. Bu sebeple Nixon, bu istikametteki ilk  adımını atarak, 8 Haziran 1969 da yaptığı bir açıklamada, Güney  Vietnam'da bulunan 540.000 kişilik Amerikan kuvvetlerinden 25.000  kişilik bir kuvveti otuz gün içinde çekmeye başlayacağını bildirdi.  Yine bu açıklamaya göre, Nixon 1969 yılı sonuna kadar 100.000 ve  1970 yılında da tekrar 100-150 bin kişilik bir Amerikan kuvvetini  Vietnam'dan çekecekti. Tabiatiyle Vietnam'dan bu kadar çok Amerikan  askerinin çekilmesi Çin'i de rahatlatacaktı. Çünkü, Çinliler, Amerika'nın  Güney Vietnam'a yarım milyondan fazla asker yığmasını, aynı  zamanda kendilerine de yöneltilmiş bir tehdit olarak görmekteydiler.

            Nixon'ın Pekin'e yaklaşma istikametindeki ikinci adımını, Guam  Doktrini veya Nixon Doktrini teşkil eder. Nixon, 1969 Temmuzunda  Pasifik bölgesinde yaptığı bir gezide, 25 Temmuzda Guom adasında  yaptığı basın toplantısında, Amerika'nın yeni Asya politikasının esaslarını  açıkladı. Bu açıklamaya göre, bundan böyle Amerika Vietnam  örneği mahalli savaşlara bulaşmayacak, Asya'daki askeri taahhütlerini  azaltacak, fakat Asya gelişmelerini yakından takip ederek,  mevcut anlaşmalardan doğan taahhütlerine bağlı kalacaktı. Amerika'nın,  Uzak Doğu ile kendisi arasına belirli bir mesafe koyan bu  yeni politikası da şüphesiz Çinliler için yeni bir hoşnutluk ve  tatmin unsuru idi.

            Çin'e yöneltilen bu dolaylı yaklaşımlardan başka, Nixon bir takım  doğrudan adımlar da attı. 1969 Temmuzunda, Amerikan vatandaşlarına,  turistik ve kültürel mahiyette olmak şartiyle, gayri ticari  eşyanın satın alınması müsaadesi verildi. 1969 Aralık ayında ise,  Amerikan şirketlerinin Amerika dışında bulunan şubelerinin Çinle  ticaret yapmaları imkanı sağlandı. Bu "ticari detant" tedbirleri 1970  yılında da devam etti. 1970 Martında, Çin'e yapılacak "meşru seyahatler"  için pasaport müsaadesi çıktı. 1974 Nisanında ise, Çin'e,  stratejik olmayan maddelerin ihracına izin verildi. 1970 yılında bu  yumuşama tedbirleri artarak devam etti.

            Başkan Nixon, 18 Şubat 1970 de Amerikan Kongresine gönderdiği  dış politika raporunda, Çinle münasebetler hakkındaki görüşlerini  şöyle açıklamaktaydı: "Çinliler, milletlerarası toplumun dışında  kalmaması gereken büyük ve ehemmiyetli bir millettir. 700 milyondan  fazla nüfusu ile bu milletin katkısı olmadan, uzun vadede, mustakar  ve devamlı bir milletlerarası düzen düşünülemez... Bu ülke ile  münasebetlerimizi geliştirme arzumuz, Çin ile Sovyet Rusya arasındaki  çatışmaları istismar gibi bir taktiğe dayanmamaktadır. Bu anlaşmazlığın  yoğunlaşmasında kendimiz için bir yarar görmüyoruz ve bu  anlaşmazlıkta taraf tutmak niyetinde de değiliz."

            Amerika'nın bu yumuşatıcı yaklaşımlarını Çinliler cevapsız bırakmadılar.  Japonya'da dünya şampiyonası için bulunan Amerikan  masa tenisi (ping pong) takımı, 6 Nisan 1971 günü Çin'e davet edildi.  Bu davet vesilesiyle Çin hükümeti, çoğunluğu Amerikalı olan 7 Batılı  gazeteciye de giriş vizesi verdi. Amerikan masa tenisi takımını Çinde  gezdirdiği gibi, 14 Nisan 1971 günü de Başbakan Chou En-lai  tarafından kabul edildi. Aynı gün, Başbakan Nixon da, 20 yıldanberi  Çin'e karşı tatbik edilmekte olan ticari ambargoyu kaldırdı ve Amerikaya  gelmek isteyen Çinlilere vize verileceği bildirildi. Amerikan  ping-pong takımının yapmış olduğu bu ziyaretle, Çin ile Amerika arasında  ilk temaslar başlamış oluyordu ki buna Ping-Pong Diplomasisi  denilmiştir.

            Daha sonra açıklandığına göre, 1971 yılının Nisan ve Haziran  ayları arasında, Başbakan Nixon'ın milli güvenlik işleri danışmanı  Dr. Henry Kissinger, Pakistanın başkenti İslamabad üzerinden bir  kaç defa Çin'e gitmiş ve Başbakan Chou En-lai ve diğer Çin liderleri  ile görüşmelerde bulunmuştur. Bu görüşmeler sonunda, Başbakan  Nixon 15 Temmuzda yaptığı bir açıklamada, Başbakan Chou En-lai'ın  kendisini Çin'i ziyarete davet ettiğini ve bu daveti memnuniyetle  kabul ettiğini açıkladı. Bu açıklama bütün dünyada bir bomba gibi  patladı. Çünkü, yıllardanberi Amerika ve Çin, birbirlerinin can düşmanı  olarak bilinmekteydiler.

            Şimdi milletlerarası politikada yeni bir dönem açılıyordu.

            Nixon'ın bu açıklamasından üç hafta kadar sonra, 9 Ağustos  1971 de, Sovyet Rusya Hindistanla, bir ittifak mahiyetini taşıyan  "dostluk" anlaşmasını imzaladı. Bu, Amerikan-Çin yakınlaşmasına  Sovyetlerin ilk cevabı oluyordu.

            Amerikan-Çin münasebetlerindeki buzların erimeye başlaması,  Çin bakımından ilk meyvasını vermekte gecikmedi. Birleşmiş Milletler  Genel Kurulu, Arnavutluk ve diğer 20 ülkenin teklifi üzerine, 25  Ekim 1971 de, 35 aleyhte ve 17 çekimser oya karşı, 76 oyla (Türkiye  de dahil) kabul ettiği bir kararla, Çin Halk Cumhuriyetini Birleşmiş  Milletler üyeliğine kabul ediyor ve buna karşılık Milliyetçi Çin'i (Taiwan)  de üyelikten çıkarıyordu. Amerika, Çin Halk Cumhuriyeti'nin üyeliğini  "Amerikan politikasına uygun" bir hadise olarak yorumlarken,  Milliyetçi Çin'le Birleşmiş Milletlerden çıkarılmasını tepkiyle karşıladı.  Amerika Milliyetçi Çin'i feda etmek niyetinde değildi. Çünkü,  "Taiwan", her şeye rağmen, bir koz olarak elde tutulmalıydı.

            Başkan Nixon Çin Halk Cumhuriyetini 21-28 Şubat 1972 tarihleri  arasında ziyaret etti. Çinliler, Nixon'ın ifadesiyle, "mukayese edilmez  bir misafirperverlik" gösterdiler. Başkan Nixon 21 Şubat günü  Mao Tse-tung'u ziyaret ederek kendisiyle görüştü. Aynı akşam Nixon  şerefine verdiği yemekte yaptığı konuşmada Başbakan Chou şöyle  diyordu: "Amerikan milleti büyük bir millettir. Çin halkı da büyük bir  millettir. İki ülkemizin halkları birbirleriyle daima dost olmuşlardır.  Lakin herkesce bilinen sebeplerden dolayı, iki millet arasındaki  münasebetler yirmi yıldan fazla bir zamandanberi kesilmiş bulunuyordu.  Çin'in ve Birleşik Amerika'nın ortak çabaları ile şimdi dostane temasların  kapısı nihayet açılmış bulunuyor". Chou'nun bu konuşmasında  dikkati çeken nokta, "dostane temaslardan" söz edip, "münasebetler"  deyimini kullanmamasıydı.

            Başkan Nixon da "düşman olmamız için bir sebep yok" dediği  cevabi konuşmasında, "Eğer iki milletimiz düşman olacak olursa, istikbalini  beraber paylaştığımız bu dünya gerçekten karanlık olacak  demektir. Fakat, beraber çalışmak için ortak bir zemin bulacak olursak,  dünya barışının şansı ölçülemiyecek derecede artacaktır" dedikten  sonra şu cümleyi ilave ediyordu: "O halde, önümüzdeki beş  gün içinde, gelin uzun bir yürüyüşe beraberce çıkalım". Nixon  burada çok enteresan bir hadise ile bir benzerlik kurmak istemişti.  Mao Tse-tung'un liderliğindeki Çin Komünist Partisi kuvvetleri, Chiang  Kai-shek liderliğindeki Kuomintang kuvvetleriyle mücadele ederken,  1934 yılında bu kuvvetler tarafından sarılmış ve Mao ve komünistler  bu çemberi yararak, Kiangsi eyaletinden 6.000 millik bir yürüyüşle  1935 de Shensi eyaletinin Yenan civarındaki dağlık bölgeye  sığınmaya muvaffak olmuştu. Buna komünistler "Uzun Yürüyüş"  (The Long March) adını vermişlerdir. Bu gerilemeye rağmen, sonunda  komünistler 14 yıl sonra Çin'de iktidarı ele geçirmişlerdir. Nixon'ın  söylemek istediği bu "nihai zafer"di.

            28 Şubatta, ziyaretin sonunda Shanghai'da yayınlanan ortak  bildiri, çeşitli görüş ayrılıkları üzerine inşa edilmiş bir yakınlaşma ve  münasebetlerin "normalleştirilmesi" arzusunun ifadesi olmuştur.  Çin tarafı Vietnam, Laos ve Kamboçya'yı tüm olarak desteklerken  Amerikan tarafı Güney-Doğu Asya ülkelerinin herhangi bir dış müdahale  olmaksızın kendi kaderlerini kendilerinin tayin etmesi ilkesini  savunmuştur. İkinci olarak, Çin tarafı Taiwan'ın Çin'in bir parçası olduğunu,  dolayısiyle buradaki Amerikan kuvvetlerinin çekilmesi gerektiğini  savunurken, Amerikan tarafı, mühim bir tavizde bulunarak, Çin'in  bu görüşünü kabul etmiş, fakat Taiwan meselesinin barışçı çözümle  halledilmesi gerektiğini söylemiştir. Ayrıca, Amerika Taiwan'daki  kuvvetlerini giderek azaltacaktı. Bununla beraber, her iki taraf  da Asya-Pasifik bölgesinde herhangi bir devlet veya devletler grubunun  "hegemonyasını" yerleştirmesine karşı çıkacaklarını söylüyorlardı  ki, bu Çin'in görüşü olup Amerika tarafından destekleniyordu.  Nihayet, iki taraf, aralarındaki münasebetlerin, bütün devletlerin  egemenlik ve toprak bütünlüklerine saygı, saldırmazlık, içişlerine  karışmama, eşitlik ve karşılıklı yarar ve barış içinde birarada  yaşama ilkelerine dayanması gerektiğinde birleşiyorlardı.

            Bununla beraber, bildiride, Çin Halk Cumhuriyeti ile Amerika  arasında diplomatik münasebetlerin kurulmasından hiç söz edilmeyip,  iki ülkenin her alanda "temas"larına devam edecekleri belirtilmiştir.  Çin ve Amerika arasında diplomatik münasebetlerin kurulması  ancak 1 Ocak 1979'dan itibaren mümkün olacaktır. Bunun için de,  Amerika'nın Vietnam'dan yakasını sıyırması, 1976 yılında, önce Chou  En-lai'ın ve arkasından Mao Tse-tung'un ölmesi, bundan sonra da  Tang Hsiao-ping'in liderlik mücadelesini yürüterek, Çin'in iç ve dış  politikasına yeni bir şekil vermesi gerekecektir.

            Çin-Amerikan münasebetlerindeki bu mühim değişme, Çin-Japon  münasebetlerine de tesir etti ve 29 Eylül 1972 de, iki ülke arasında  35 yıldanberi devam eden savaş durumuna son veren bir anlaşma  imzalandı. Japonya bu anlaşma ile Çin Halk Cumhuriyetini tanıyor  ve Taiwan (Formoza) yani Milliyetçi Çinle diplomatik münasebetlerini  kesiyordu. Ayrıca, Japonya, Taiwan (Formoza)nın, Çin Halk  Cumhuriyeti'nin ayrılmaz bir parçası olduğunu da kabul ediyordu.

            Çin-Amerikan yakınlaşması Sovyet Rusya'ya çok tesir etmiştir.  Daha aşağıda da göreceğimiz üzere, Sovyetler, Çin'le araları bozulmaya  başlayınca, daha 1969'dan itibaren Avrupa'daki havayı yumuşatarak,  doğuda Çin'den, batıda NATO'dan gelen iki baskı arasından  kendilerini kurtarmak için, Batı ile Avrupa Güvenlik ve İşbirliği  müzakerelerine başlamışlardı. Sovyetler nasıl Hitler Almanyası ile  1941 de savaşa tutuşmadan önce doğuda Japonya'nın tarafsızlığını  sağlamışlar ise, şimdi de Çin tehlikesi karşısında Avrupa'da da NATO'nun  baskısını hafifletmeye çalışmışlardır. Çin-Amerikan münasebetlerinin  yumuşaması Sovyetleri o derece endişeye sevketmiştir ki,  Başkan Nixon Pekin'i ziyaretinden iki ay sonra, 22-30 Mayıs 1972  günlerinde, Moskova'da Brejnev'le bir "zirve» toplantısı yaptı. Bu  zirve'de, Amerika ile Sovyet Rusya arasında, stratejik savunma füzelerinin  (ABM-Anti-Ballistic Missiles) sınırlandırılması ile, saldırgan  füzelerin (ICBM-İntercontinental Ballistic Missiles) geçici olarak  sınırlandırılmasına ait anlaşmalar imzalandı. 29 Mayısta yayınlanan  uzun bildiride de, iki ülkenin, barışın korunmasında, nükleer savaşın  önlenmesinde, stratejik silahların sınırlandırılmasında ve diğer  her alanlarda işbirliği yapacakları belirtiliyordu. Ayrıca, iki ülkenin  ikili münasebetlerine hakim olacak 12 ilkeyi tesbit eden bir anlaşma  da imzalanmıştı. Bu belgede, Sovyet-Amerikan münasebetlerindeki  gelişmenin, üçüncü bir devlete ve onun menfaatlerine yönelik,  olmadığı da belirtilmek suretiyle, Amerikan-Sovyet münasebetlerindeki  bu mühim merhaleden Çinlilerin endişe duymamaları sağlanmak  isteniyordu.

            1973 Haziranında da Brejnev Amerikayı ziyaret ederek ikinci bir  Sovyet-Amerikan zirvesi yapıldı. Yine bir takım işbirliği anlaşmaları  imzalandığı gibi, 25 Haziranda yayınlanan ortak bildiride, 1972 de kabul  edilen bütün ilkeler tekrar teyid edildi.

            3

            Batı Bloku Gelişmeleri

            Doğu Bloku kendi içinde bir takım problemler ve çözülmelerle  karşılaşmakla beraber, bilhassa 1960'ların ilk yıllarında, Batı ile bir  takım çalışmalara girişmekten de kaçınmamıştır. 1958-1962 Berlin  buhranı ve Berlin Duvarı'nın inşası, yine bu buhran sırasında U-2  hadisesinin patlak vermesi ve Küba buhranı, bu çatışmaların örneklerini  teşkil eder. Fakat ne var ki, bilhassa Sovyet Rusya ile Amerikayı  karşı karşıya getiren bu çatışmalar ve buhranlar, Batı Bloku  içinde dayanışmayı arttıracağı yerde, aksine, görüş ayrılıklarını tahrik  etmiştir. Amerika'nın buhranlar sırasında, genellikle tek başına  hareketi ve Küba buhranında olduğu gibi, müttefikleriyle danışma  mekanizmasını yeteri kadar işletmemesi, Atlantiğin iki yakası arasında  görüş farklılıklarının ortaya çıkmasına ve Avrupa'nın Amerika'yı tenkit  etmeye başlamasına sebep olmuştur. Bu konuda da bayrağı ilk  açan De Gaulle Fransası olmuştur. Amerika'nın Vietnam'da tırmanmaya  girmesi ise, bardağı taşıran damla olacaktır. Amerika'nın, tek  başına hareket ederek, Batı'yı maceraya sürüklemesi endişesi doğmuştur.

            Batı'nın hürriyetçi ve demokratik karakteri, Batı Blokuna esasen  yekpare (monolitik) bir yapı vermediği için, bu görüş ayrılıkları Batı  içinde, Doğu Blokunda olduğu gibi, bir çözülmeye varmamış ise de,  1960'ların ortalarından itibaren, Batı'nın kendi içindeki münasebetleri  de artık eski mahiyetini kaybetmeye ve yeni bir karakter almaya  başlamıştır. Kıbrıs meselesi dolayısiyle de olsa, Türkiye'nin dahi  Amerika ile münasebetleri 1864'ten itibaren ciddi değişikliklere  uğrayacaktır.

            A) 1958 Berlin Buhranı

            Sovyet hükümeti 27 Kasım 1958 de, Amerika, İngiltere ve Fransaya,  yani Berlin'de işgal devleti olarak yetki ve sorumlulukları bulunan  üç Batılı devlete birer nota vererek, savaşın sona ermesinden  on üç yıl geçtiği halde, Berlin şehrinin hala işgal altında tutulmasının  bir anakronizm teşkil ettiğini, Batılı devletlerin Berlin'de bulunmalarının  Doğu Almanya'nın güvenliğini ihlal ettiğini ileri sürerek  Batılı devletlerin 6 ay içinde askerlerini Batı Berlin'den çekmelerini  istedi. Notaya göre, Batılılar bunu yapmadıkları takdirde Sovyet Rusya  Berlin üzerindeki bütün yetki ve sorumluluklarını Doğu Alman Hükümetine  devredecek ve o zaman Batılılar işlerini Doğu Alman hükümeti  ile halletmek, yani açıkçası, Doğu Alman hükümetini tanımak  zorunda kalacaklardı. Yine Sovyet notasına göre, dört devletin Berlin'den  çekilmesinden sonra, Berlin şehri Birleşmiş Milletlerin de gözetimi  altında bir "serbest şehir" olmalıydı.

            Birincisinden on yıl sonra patlak veren ve dört yıl sürecek olan  ikinci Berlin Buhranı bu şekilde ortaya çıkmış olmaktaydı. Fakat  mesele sadece Berlin'in dar çerçevesini ilgilendiren bir meseleden  ibaret değildi. Sovyet notasının da üstü kapalı bir şekilde işaret ettiği  gibi, meselenin esası, Doğu Almanya'nın Batılılar tarafından da  tanınması idi ki, bu ise Doğu-Batı münasebetlerinin geniş çerçevesini  ilgilendiriyordu. Bu sebepten, Berlin Buhranı diye başlayan gelişmeler,  kısa sürede, bir Doğu-Batı gerginliğine dönüştü.

            Esasında, Sovyet basın ve yayın organları son bir kaç yıldır Berlin  konusunu zaman zaman deşeleyip, Berlin'in işgal statüsüne son  verilmesi gerektiğinden söz etmekte idiler. Fakat 1956 Polonya ve  Macar ayaklanmaları ve Doğu Bloku içindeki sarsıntılar ve 1957-1958  Orta Doğu buhranları Sovyet Rusyayı bir hayli meşgul ettiği için, Berlin  meselesini ortaya atmaya cesaret edememişti. 1958 yılı sonlarında  meseleyi, bir hayli sert bir şekilde Batılıların önüne sürmesinde  ise, milletlerarası konjonktürün Batılıların aleyhine bir durum göstermesi  büyük rol oynamıştır. 1955-1958 arasında peşpeşe patlak veren  Orta Doğu buhranları Batılıların dünyanın bu bölgesindeki prestiji  için menfi bir tesir yapmıştı. Uzak Doğu'da ise Çin ile Amerika arasındaki  adeta düşmanlık münasebetleri en yüksek seviyesinde bulunuyordu.  Sovyetleri devamlı şekilde rahatsız eden Batı Berlin hikayesine  son vermek için şartlar Sovyetlere çok müsait görünüyordu.  Bu sebeple, Doğu-Batı gerginliğini, Berlin yüzünden, istemeyerek  de olsa tekrar Avrupa sahnesine getirdiler.

            Batılıların Batı Berlin'de bulunmaları politik ve stratejik bakımdan  Sovyetleri ve Doğu Almanyayı rahatsız ettiği gibi, Batılıları Berlin'den  atmak istemelerinin bir başka sebebi daha vardı. Doğu Berlin'de  hayat şartlarının gayet kötü gitmesine karşılık, Batı Berlin,  her gün gelişen ekonomisi ile, Doğu Alman komünizminin ortasında  bir refah adası gibi duruyordu. Üstelik, Doğu Berlin'de komünizm  bütün baskısı ile devam ederken, Batı Berlin tam manasiyle hür ve  demokratik bir idareye sahipti. İşte bu iki faktör, Doğu Almanya'dan  Batı Almanya'ya kaçışları tahrik etmekteydi ve Doğu Berlin ile Batı  Berlin arasındaki sınır, bu kaçışların en yoğun olduğu bir kapı idi.  Sovyetler bu kapıyı kapamanın yolunu, Batılıları Berlin'den çıkarmakta  görüyorlardı. Zira bu kaçışlarla, Doğu Almanya'nın yetişmiş ve  kalifiye insan gücü azalmaktaydı. Mesela, Doğu Almanya'dan Batı  Almanyaya ve fakat bilhassa Batı Berlin'e kaçan Almanların sayısı  1957 yılında 261.622 ve 1958 yılında da 204.061 kişi olmuştur. 1958  Temmuzunda 19.000 kişi ve Ağustos ayında da 21.500 kişi Doğu Berlin'den  Batı Berlin'e kaçmıştır. İşin asıl mühim tarafı, Ocak-Ağustos  1958 döneminde Batı Berlin'e sığınan doktorların sayısının, bütün  Doğu Almanya'da çalışan doktorların % 6'sını teşkil etmesiydi. Keza,  bu kaçanlar arasında pek çok profesör, üniversite rektörü ve dekanlar  da bulunuyordu. Bu rakamlar Sovyetlerin neden Batı Berlin'den  rahatsız olduklarını gayet açık bir şekilde anlatmaktadır.

            Sovyetlerin 27 Kasım 1958 tarihli notası, NATO Bakanlar Konseyi'nin  Aralık ayı toplantısında tartışıldı. 16 Aralık'da yayınlanan bildiride,  Berlin meselesinin ancak Almanya'nın birleştirilmesi gibi bir  meselenin tümü içersinde ele alınabileceği ve Almanya meselesinin  de Avrupa güvenliği ve Avrupa'da silahsızlanma gibi geniş bir çerçevenin  unsuru olduğu, bu sebeple Batılıların bütün bu geniş meseleleri  Sovyet Rusya ile müzakereye hazır oldukları bildirilmekteydi.  Amerika, İngiltere ve Fransa'nın, Sovyetlerin 27 Kasım notasına 31  Aralık 1958 de verdikleri cevap, bu NATO bildirisinin esaslarını ihtiva  ediyor ve ültimatom tehdidi ile müzakere masasına oturmayacaklarını  bildiriyorlardı.

            Sovyetlerin 10 Ocak 1959 notaları ile üç Batılı devlete verdikleri  cevap, esas itibariyle Berlin meselesinin çözümü üzerinde durmakla  beraber, notaya bir de Almanya ile yapılacak barışa ait 48  maddelik bir antlaşma tasarısı eklenmişti. Sovyetler yine Berlin'in  tümünden bütün işgal kuvvetlerinin çekilmesini ve Berlin'in  "askersizleştirilmiş serbest şehir" olmasında ısrar ederlerken, teklif  ettikleri barış antlaşması tasarısı, Doğu ve Batı Almanya ile ayrı ayrı  barış yapılmasını ve iki Almanya'nın zamanla birbirine yaklaşarak  birleşmenin bir oluşum içinde gerçekleşmesini öngörmekteydi. Berlin'i  de ayrı bir statü olarak gözönünde tutacak olursak, Sovyetler bir  bakıma üç parçalı bir Almanya veya üç Almanya teklif etmekteydiler.  Yine tasarıya göre, her iki Almanya da hiç bir ittifak sistemine  katılamıyacak ve Oder-Neisse sınırının ötesinde hiç bir toprak talebinde  bulunamıyacaktı. Bu son hüküm de Polonyayı korumaktaydı.

            Üç Batılı devlet 16 Şubatta verdikleri cevapta, bütün bu konuların  tartışılması ve müzakeresi için dört devlet dışişleri bakanlarının  toplanmasını teklif etti. Sovyetler ise 2 Martta, dışişleri bakanları  toplantısı yerine dörtlü "zirve" toplantısı teklif ettiler. Batılılar  Dışişleri Bakanları toplantısında ısrar ettiler. Bu arada İngiltere  Başbakanı Harold Macmillan 21 Şubat-3 Mart 1959 tarihleri arasında  Moskova'yı ziyaret ederek Sovyet liderleri ile görüştü ve bilhassa  Kruşçev'i yumuşatmaya muvaffak oldu. Şöyle ki, Kruşçev kendilerinin,  "Berlin serbest şehri" teklifi ile barış anlaşması teklifinin  de müzakeresi, dışişleri bakanları toplantısının iki-üç aydan fazla  sürmemesi ve bu toplantıdan sonra bir "zirve" toplantısı yapılması  şartiyle, bir dışişleri bakanları toplantısına razı oldu.

            Dört Dışişleri Bakanları toplantısı, biri 11 Mayıs-20 Haziran 1959,  ikincisi de 13 Temmuz-5 Ağustos 1959 olmak üzere iki safhada  Cenevre'de yapıldı. Fakat haftalarca süren tartışmalardan hiç bir  netice çıkmadı.

            Dışişleri Bakanları Konferansı'nın birinci safhasında, üç Batılı  devlet "Avrupa Barış Planı" adı ile bir plan ortaya attılar. Bu planın  hareket noktası Almanya'nın birleştirilmesi idi. Buna göre, Almanya  dört safhada birleştirilecekti. Bunun için de önce bir komite kurulacak  ve bu Komite bir yandan iki Almanya arasındaki temasları geliştirmeye  çalışırken, bir yandan da, bir seçim kanunu hazırlayacaktı.  Bu kanun çerçevesinde, her iki Almanya'da da hür ve serbest seçimler  yapılacak, bu seçimlerle bir Kurucu Meclis teşkil edilecek ve  bu Kurucu Meclis birleşik Almanya'nın anayasasını hazırlayacaktı.  Keza, Sovyetlerin endişelerini bertaraf etmek için de Almanya'nın  silahsızlanması esas alınacaktı.

            Sovyet Dışişleri Bakanı, Doğu Almanya'nın varlığına son veren  böyle bir planı kabul etmedi ve kendilerinin 10 Ocak notalarına ek  olarak sundukları barış antlaşması tasarısı üzerinde ısrar etti.

            İkinci safha daha yumuşak bir hava içinde geçti. Batılılar Almanya  meselesini bir kenara koyup, sadece Berlin konusunda bir  anlaşmaya gitmek istedilerse de, Sovyetler, başlangıçtaki görüşlerinde  olduğu gibi, Berlin meselesini Doğu Almanya'ya bağlayınca  bundan da bir netice elde edilemedi.

            Mamafih, Konferansın ikinci safhasında, havayı yumuşatacak  gelişmeler oldu. Mesela Sovyetler, Berlin konusunda Batılıların Doğu  Almanya ile bir anlaşma imzalamaları hususunda artık herhangi  bir mühlet, bir süre vermiyorlardı. Dahası, bu sırada Sovyet-Amerikan  münasebetlerinin bir bahar havası geçirmesidir. Zira, New York'daki  Sovyet Sanayi Sergisini açmak üzere Amerikaya gelmiş olan  Sovyetler Birliği Komünist Partisi Prezidyum (Politbüro) üyesi Frol  Kozlov vasıtasiyle, Amerikan hükümeti Kruşçev'i Amerikaya davet etti.  Aynı anda, Moskova'daki Amerikan Sanayi Sergisini açmak üzere  de Başkan Yardımcısı Richard Nixon Moskova'ya gitmişti.

            1959 Temmuz ayında artık Berlin meselesinin kriz şartlarından  sıyrıldığı söylenebilir. Kruşçev'in 15-27 Eylül günlerindeki Amerika  ziyareti bu rahat atmosferde yapıldı. Kruşçev'in Amerika içinde yaptığı  geziler devamlı televizyonlardan canlı olarak naklen verilmiş ve  Kruşçev, esprileri ve hazır-cevaplılığı ile Amerikan kamu oyunda bir  hayli sempati toplamıştır.

            Kruşçev 25 ve 26 Eylül günlerinde de Başkan Eisenhower ile  Camp David'de görüşmelerde bulundu. Yayınlanan bildiride bilhassa  iki nokta dikkati çekiyordu. Birincisi, taraflar aralarındaki  anlaşmazlıkları barışcı metodlarla ve müzakere yoluyla çözeceklerdi.  İkincisi, Berlin konusunun, ilgili bütün tarafların çıkarlarına uygun  olarak, müzakereler yoluyla çözümünde mutabık kalındığı idi.  Camp David'de Eisenhower-Kruşçev buluşması, Sovyet-Amerikan  münasebetlerine bir yumuşama (detente) getirmekle beraber, Kruşçev'in  daha önce şart koştuğu, dörtlü zirve toplantısını düzenlemek  hemen mümkün olmadı. Çünkü, hem Vaşington ve hem de Moskova,  kendi kamplarında bir takım problemlerle karşılaştılar. Moskova'nın  problemi Pekin'di. Sovyet-Amerikan "detente"ını Pekin bir türlü  hazmedemiyordu. Amerika'nın başına da bir de Gaulle meselesi çıktı.

            Fransa Cumhurbaşkanı de Gaulle'ün bu sırada çelişkili bir tutum  içine girdiği görülmektedir. Başkan de Gaulle, bir yandan Amerikayı  Sovyetlere karşı yumuşak davranmakla itham ederken, beri  yandan da Vaşington-Moskova mihverini kırmak amacı ile, 1959  Ekiminde, Kruşçev'i Aralık ayında Fransayı ziyarete davet etti. Fransa,  Amerika'nın peşinden gitmeyi reddedip, şimdi "ben de varım"  demek istiyordu. Fransa'nın bu davetini Kruşçev, ziyareti 1960 Martında  yapmak üzere kabul ettiyse de, ancak 1960 Mayısında zirve  konferansı için Paris'e gelebildi.

            De Gaulle Berlin ve Almanya meselesinde o kadar sert ve "bükülmez"  bir tutum içinde idi ki, Sovyetlere taviz verilmesinin karşısına  çıkıyordu ve 1959 yılı başında Paris'teki Sovyet büyükelçisi kendisine  tehditkar bir dille konuştuğu zaman da, büyükelçiye şöyle diyordu:  "Pekala sayın büyükelçi, anlaşılıyor ki beraber öleceğiz".

            Başkan de Gaulle, Federal Almanya Başbakanı Konrad Adenauer'de  de bir destek buldu. Çünkü Adenauer de Amerikayı yumuşaklıkla  itham ediyor ve Sovyetlere taviz verilmeyip, sert ve kararlı  davranılmasını istiyordu.

            Bütün bu sebeplerle, dörtlü zirvenin ancak 16 Mayıs 1960 da  Paris'te yapılması kararlaştırılabildi. Fakat bu sefer de yeni bir hadise  patlak verdi. Adana'daki İncirlik üssünden kalkan ve Amerikalılara  ait bir U-2 casus uçağı, Pakistan üzerinden Sovyet topraklarına  girdiği bir sırada, 1 Mayıs 1960 günü Sovyetler tarafından düşürüldü.  Bu hadise, Amerika ile Sovyet Rusya arasında yeni bir krizin  doğmasına sebep oldu.

            Biraz aşağıda açıklayacağımız bu hadise, başlangıçta zirve toplantısına  tesir etmemiş göründü. Başkan de Gaulle'ün evsahipliğindeki  bu toplantı, 16 Mayısta, Amerika Başkanı Elsenhower, Sovyet  Rusya Başbakanı Kruşçev ve İngiltere Başbakanı Harold Macmillan'ın  katılması ile Paris'te Elysee sarayında açıldı. İlk sözü Kruşçev aldı  ve önceden hazırladığı konuşmasını yaptı. Konuşmasında, U-2 hadisesinden  dolayı Eisenhower'in özür dilemesini, suçluların cezalandırılmasını  ve U-2 uçuşlarının durdurulmasını istedi ve "Amerika'nın  anlaşma arzusu olmaması dolayısiyle", zirvenin altı veya sekiz ay  ertelenmesini teklif etti. Eisenhower'in U-2 uçuşlarının durdurulacağı  hususunda teminat vermesine ve Başkan de Gaulle ile Başbakan  Macmillan'ın havayı yumuşatma ve aracılık yapma teşebbüslerine  rağmen, Kruşçev toplantıyı terketti ve 18 Mayısta Paris'ten ayrıldı.  Zirve tam bir fiyasko olmuştu.

            Zirveden sonra Amerika ile Sovyet Rusya arasındaki münasebetler  iyice gerginleşti. Bununla beraber, mühim bir gelişme olmadı.  Çünkü, Temmuz ayından itibaren Amerika Başkanlık seçimlerinin  yoğunluğu içine girdi. Sovyetler ise Çinlilerle uğraşıyorIardı. 1960  Kasımındaki Komünist Partileri Konferansı yapıldığı zaman, Amerika'da  John F. Kennedy başkan seçilmişti.

            1961 Şubatından itibaren Kruşçev, Berlin meselesini bir an önce  çözümlemek için Kennedy'yi sıkıştırmaya başladı. Halbuki, 1961  Eylülünde Batı Almanya'da seçimler vardı ve Kennedy'nin niyeti bu  seçimlerin sonunu beklemekti. Mamafih, Nisan ayında Amerika'nın  Küba'ya asker çıkarıp Castro rejimini devirmek istemesi ve teşebbüsün  fiyaskosu, Kennedy-Kruşçev buluşmasını ancak Haziran ayında mümkün kıldı.

            Bu sırada Fransa Cumhurbaşkanı de Gaulle Batı ittifakı içinde  ayrı bir problem olmaya başlıyordu. Bu sebeple. Kennedy Viyana'da  Kruşçev'le buluşmaya gitmeden önce Paris'e uğrayıp de Gaulle ile  görüşmeler yaptı. Fransızlar Kennedy'yi büyük sempati gösterileriyle  karşıladılar. Fakat Amerika'dan çok ayrı düşündüklerini göstermekten  de geri kalmadılar. De Gaulle'e göre, Kruşçev'e taviz verilmemeli  ve gayet sert ve kararlı bir tutum alınmalıydı. Ayrıca, de Gaulle,  Kennedy'ye, Fransa'nın, Atlantik İttifahı içinde kalmakla beraber artık  "demode" olmuş bu ittifakın askeri kanadından çekileceğini bildirdi.  Zira, de Gaulle'ün inancına göre Amerika, kendi topraklarına  bir saldırı olmadıkça nükleer silah kullanmayacaktı ve dolayısiyle  Fransa kendi savunmasını kendisi kurmak zorunda ve kararındaydı.  Kennedy Amerika'nın nükleer şemsiyesi için teminat verdi ise de,  de Gaulle kararını vermişti.

            Kennedy-Kruşçev zirvesi 3-4 Haziran 1961 günlerinde yapıldı.  Görüşmelerde Kruşçev'in tutumu gayet sertti ve dönüp dolaşıp mütemadiyen  Berlin meselesini ortaya sürdü. 4 Haziran günü Kennedy'ye  verdiği bir muhtırada da, Batılılar altı ay içinde Doğu Almanya  ile barış yapıp Berlin meselesini halletmedikleri takdirde Sovyet  Rusya'nın Aralık ayında bu devletle ayrı barış imzalayacağını bildiriyordu.  Kruşçev o kadar kararlı görünüyordu ki, ayrılacakları sırada  Kennedy'ye "Ben barış istiyorum. Fakat siz savaş istiyorsanız, bu  sizin bileceğiniz iş. Aralık ayında (Doğu Almanya ile) barış imzalama  kararımızdan dönmeyeceğiz" dedi. Kennedy'nin cevabı ise "Desenize  önümüzdeki kış çok soğuk olacak" idi.

            Kruşçev yaz aylarında da yine bağırıp çağırdı ise de ve Berlin  meselesinin, çıkarılması gereken "boğaza kaçmış bir kılçık" bir "kanserli  tümör" ve yeni bir dünya savaşına sebep olabilecek yeni bir  "Saray-Bosna" olduğundan söz etti ise de, yeni bir buhrana cesaret  edemedi. Tabiatiyle, bilhassa Sovyet Rusya ile Amerika arasındaki  münasebetler yaz aylarında da gerginliğini muhafaza etti. Fakat  Batılıların, yani NATO'nun, Sovyet Rusya'nın Almanya konusunda  girişebileceği tek taraflı bir teşebbüse karşı aldığı sert ve kararlı  tutum, Kruşçev'i frenledi.

            1962 yılı başından itibaren Doğu-Batı münasebetlerinde hava,  bilhassa Sovyetlerin faaliyetleri ile, tekrar yumuşamaya başladı. Sovyet  Yüksek Şurası Prezidyumu, 10 Şubat 1962 de aldığı bir kararla,  U-2 pilotu Francis Gary Powers'ın yakınlarının müracaatlarını gözönünde  tutarak ve "Sovyetler Birliği ile Amarika Birleşik Devletleri  arasındaki münasebetleri geliştirmek arzusu ile", pilot Powers'ı affettiğini  ve serbest bıraktığını açıkladı. Bu, beklenmedik bir süpriz idi.

            Anlaşılıyordu ki, Sovyetler Berlin meselesinin üzerinden bir süre  için sünger geçirmek istiyorlardı. Kaldı ki, daha önce meydana  gelen başka bir hadise de, Sovyetlerin Berlin meselesinde artık ileri  gitmemek niyetinde olduğunu göstermişti. Bu da Berlin Duvarı'nın inşasıdır.

            Viyana Zirvesi'nin başarısızlığından sonra Doğu Alman hükümeti,  13 Ağustostan itibaren, Doğu ve Batı Berlin arasındaki sınır  üzerinde yüksek bir beton duvar inşa etmeye başladı. Bu, bugünkü  meşhur Berlin Duvarı'dır. Bu duvar uzun seneler Utanç Duvarı diye  anılmıştır. Doğu'lu Almanların ve Doğu Berlinlilerin Batıya kaymaları  bu duvar vasıtasiyle önlemek isteniyordu. Buna rağmen, ilk zamanlarda  yine pek çok alman bu duvarı da aşarak Batı Berlin'e sığınmak  istemiş ve duvarın dibinde Doğu Alman askerleri tarafından  vurularak öldürülmüştür.

            Berlin Duvarı'nın inşası, bir bakıma, Sovyetlerin isteklerini Batı'ya  kabul ettiremeyip, hiç değilse Doğu Berlin'i Berlin'in bütününden  koparıp, Doğu Almanya'nın, hukuki değilse bile, fiili kontrolu altına  sokması manasını da taşımaktaydı.

            B) U-2 Hadisesi

            Daha önce de sözünü ettiğimiz ve Berlin Buhranı'nın ortasında  patlak veren U-2 hadisesinin kaynağında, Amerika ile Sovyetler arasındaki  stratejik mücadele yatmaktadır.

            Hatırlanacağı üzere, Sovyetler uzaya ilk uyduyu 1957 Ekiminde  atmışlardı. Uydunun uzaya fırlatılması uzay tekniği bakımından mühim  olmakla beraber, hadisenin askeri ve stratejik bakımdan ehemmiyeti,  bu uyduyu uzaya götüren füzenin yapılabilmiş olması ve böyle  bir uzun menzilli ve güçlü bir "taşıyıcı"nın gerçekleştirilmiş olmasıydı.  Sovyetler böyle bir "taşıyıcı"yı elde etmekle, Amerika'nın  havalardaki stratejik üstünlüğü sona eriyor ve stratejik üstünlük  Sovyetlere geçmiş oluyordu. Çünkü, Amerika 1950-1953 Kore savaşından  sonra, uzun menzilli uçaklar geliştirerek, kısa adı SAC olan  Stratejik Hava Komutanlığı'nı (Strategic Air Command) kurmuştu.  Amerika, nükleer bomba taşıyan bu uzun menzilli uçaklarla Rusya'nın  her tarafına erişebilmek imkanını elde ediyordu. Lakin, Sovyetlerin  şimdi bu uçaklardan çok daha hızlı ve güçlü füzeleri yapmış  olması, SAC'ın müessiriyetini azaltıyor ve stratejik üstünlüğü Sovyetlere  geçiriyordu. Zira, uçakları havada yakalamak mümkündü, fakat  füzeleri havada önlemek mümkün değildi. Bu imkan çok sonra  ortaya çıkacaktır.

            Sovyetlerin stratejik üstünlüğü bu devlete, Amerikaya "ani baskın"  ve bir "sürpriz darbe" vurma imkanını kazandırıyordu. Bu durumu  önlemenin yolu ise, Sovyetlerin askeri faaliyetlerini yakından  takip etmek ve gözlemek, yani devamlı istihbarat yapmaktı. İşte bu  istihbaratı Amerika, Lockheed firmasının geliştirdiği yeni bir uçak  olan U-2 uçağı ile yapmaya başladı.

            Bu uçaklar 30 bin metreye kadar çıkmak suretiyle radarların ve  avcı uçaklarının tesirinden kendilerini koruyabiliyorlar ve ayrıca bu  kadar yükseklikten de çok net resim çeken teknik teçhizata da sahip  bulunuyorlardı. Uçağın bir diğer hususiyeti de, yakıt almaksızın  yedi buçuk saat havada kalıp 3.000 mil uçtuğu gibi, motorları bozulduğu  zaman da 300 mil süzülebilmesiydi. Bu uçakların üsleri ise,  İngiltere, Almanya, Japonya ve Türkiye'de bulunuyor ve bu üslerden  havalanıp Rusya üzerinde uçuyorlardı.

            Bu uçuşlar gayet gizli olmakla beraber, bilmeyen de pek yoktu.  Zira 1958 ve 1959 yıllarında bir takım havacılık ve bilim dergileri bu  uçaklardan ve bunların "casusluk uçuşlarından" söz etmişti. Hatta,  Kruşçev'in 1959 Eylülünde Amerikayı ziyaret ettiği zaman Eisenhower'a  U-2 uçuşlarından şikayet ettiği söylenir.

            Pilot Francis Gary Powers idaresindeki bu U-2 uçaklarından biri,  1 Mayıs 1960 günü Türkiye'deki Adana-İncirlik havaalanından kalkıp,  Pakistan'da Peşaver üzerinden Sovyet topraklarına girdikten bir  süre sonra motorlarının arıza yapması üzerine alçalmak zorunda kalınca  Sovyet radarlarına yakalandı ve düşürüldü. Pilot sağ olarak  kurtulmuştu. Uçağın uçuş planı Sovyet toprakları üzerinden geçip  Norveç'e kadar uzanmaktı.

            Amerikan Milli Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) 3 Mayısta yaptığı  bir açıklamada, kendi teşkilatlarına ait bir "araştırma" (research)  uçağının Türkiye'de Van civarındaki dağlık bölgede düşmüş olabileceğini  bildiriyordu. Halbuki U-2 uçakları Amerikan Merkezi Haberalma  Teşkilatı (CIA) tarafından kullanılmaktaydı. Ve U-2 uçaklarının  da meteorolojik araştırma ile ilgisi yoktu.

            Sovyetler 5 Mayısa kadar seslerini çıkarmadılar ve bu süre içinde  Amerikan idarecilerini, Başkan dahil, gerçekleri saklamaya sevkederek  güç bir duruma sokmak istediler. O kadar ki, Kruşçev Yüksek  Sovyet Şurası önünde 5 Mayısta yaptığı konuşmada bir Amerikan  uçağının düşürüldüğünü söylemesine rağmen, bu uçağın bir  U-2 uçağı olduğundan hiç söz etmedi. Bu ise gerek Başkan Eisenhower'ı,  gerek Dışişleri Bakanı Herter'i, gerçek durumu gizlemekte daha  da ileri götürdü. Kruşçev Amerikalıları bu duruma getirdikten  sonra, nihayet 7 Mayısta yaptığı açıklamada, düşürülen uçağın U-2  uçağı olduğunu, pilotun sağ olduğunu, bu uçağın Sovyet Rusya üzerinde  casusluk maksadiyle uçtuğunu gösteren bütün delillerin elde  edildiğini söyleyip, Amerikaya veryansın etti.

            Bu durum karşısında Amerikalılar da gerçeği söylemek zorunda  kaldılar. Lakin, hem Sovyetler tarafından dünya kamu oyunda zor  duruma düşürüldüler ve hem de tam dörtlü zirvenin arifesinde hoş  olmayan bir durum yarattılar. Bununla beraber, Kruşçev 11 Mayısta  yaptığı bir konuşmada, Paris zirvesine katılacağını ve toplantının bir  neticeye ulaşmasına gayret edeceğini söyledi. Buna mukabil Amerikalılar  da meseleyi büyütmemek için aşağıdan aldılar ve Başkan  Eisenhower 11 Mayısta yaptığı basın toplantısında, "Kimse yeni bir  Pearl Harbour" istemiyor diyerek havayı yumuşatmaya çalıştı.

            Fakat, daha önce gördüğümüz gibi, Kruşçev U-2 hadisesini Paris  Zirvesi'ni torpillemek için kullanmaktan kaçınmadı. Zirveye gitmeden  önce yumuşak görünmesinin sebebinin, intikamını Paris'e  saklamak olduğu anlaşılıyordu.

            U-2 hadisesi Türk-Sovyet münasebetlerine de tesir etti. Sovyetler  bu vesile ile Türkiyeye de çattılar. Lakin Türkiye, uçağın Adana'dan  havalanmasına rağmen, Sovyet topraklarına girmesinin doğrudan  Türkiye değil, Pakistan üzerinden olması dolayısiyle, sorumluluğa  sahip olamıyacağını bildirerek, yakasını bu işten sıyırmaya çalıştı.

            C) Küba Füzeleri Buhranı

            U-2 buhranı ile Küba Füzeleri buhranı arasında bir bakıma büyük  benzerlik vardır. Nasıl Amerika, U-2 casus uçaklarını Sovyetlerin  haberi olmadan Sovyet toprakları üzerinde uçurmuş ise, Sovyetler  de, Amerika'nın haberi olmadan, Florida kıyılarından ancak 90  mil mesafedeki, yani Amerika'nın burnunun dibindeki, Küba'ya Amerikaya  yönelik füzeler yerleştirmiştir. Birincisinde gürültüyü koparan  Kruşçev iken, ikincisinde Başkan Kennedy olmuştur.

            Küba buhranının iki mühim vasfı vardır. Birincisi, fevkalade  "korkutucu" olmasıdır. Zira, nükleer silahlar çıktığındanberi ilk defa  insanlık bir nükleer savaşın eşiğine gelmiştir. Buhranın doğurduğu  gerginlik içinde, Amerika ile Sovyetlerden birinin düğmeye basarak  nükleer silahları ateşlemesi ancak bir an meselesi haline gelmiştir.  Bu da dünyanın ne kadar ince bir denge üzerinde durduğunu göstermiştir.

            İkincisi, bu buhran "öğretici" olmuştur. Bir nükleer savaşın eşiğine  kadar gelinmiş olması ve dünyanın dayandığı ince dengenin ne  kadar kolaylıkla kopabileceğinin görülmüş olması, iki "süper devlet"  arasındaki sertlik münasebetlerinin tehlikesini ortaya koymuş ve  bu münasebetlerde bir yumuşamanın ne kadar gerekli olduğunu göstermiştir.  Bu sebeple, bu krizden sonra Doğu ve Batı blokları arasında  bir yumuşama sağlama istikametinde yavaş yavaş bir takım adımlar  atılmaya başlanmıştır.

            Küba buhranının kaynağını Küba ile Amerika arasında 1959'dan  itibaren gelişen bir gerginlik teşkil eder.

            Küba, bir İspanyol sömürgesi iken, hemen yanıbaşında bir Avrupa  devletinin bulunmasından hoşlanmayan Amerika'nın 1898 yılında  İspanya ile savaş yapıp bu devleti yenmesi neticesinde bağımsız  olmuştur. Diğer Latin Amerika ülkelerinde de olduğu gibi, bu tarihten  sonra Küba da Amerika'nın kontrolu altına girmiştir. Bir halde  ki, bağımsız olduğu halde Küba'yı bilfiil idare eden Amerika olmuştur.  Doğrusu ekonomik sebeplerle bu durum Küba'nın da işine gelmiştir.  Çünkü Küba ekonomisi tarıma dayanmaktaydı ve başlıca ihraç  ürünü de şeker ve tütün idi ki, bunların tümünü Amerika ithal  ediyordu. Gerek bu siyasi kontrol ve gerek bu ekonomik bağımlılık  dolayısiyle, Amerikalılar da Küba'da ve bilhassa şeker kamışı tarımına  bir hayli yatırım yapmışlardı.

            Yine diğer Latin Amerika ülkelerinde olduğu gibi, Küba'da da  demokrasi gelişmemiş ve ülke daima diktatörlerin idaresinde olmuştur.  Bu diktatörler ise, iktidarlarını sürdürebilmek için daima  Amerikaya dayanmışlardır. Kendilerine bağlı kaldıkça, Amerika da  bu diktatörleri daima desteklemiştir. Bu durumun bir diğer gerçeği  ise, bu diktatörlüklerin de halkı sömürdükleridir. Bundan dolayı, 20'inci  yüzyılın ortasına gelindiğinde bile, bir küçük zengin grubunun dışında,  Küba halkı büyük çoğunluğu ile fakirliğe adeta mahkum bulunuyordu.  Dolayısiyle, Küba halkının, gerek bu diktatörlere, gerek Amerikaya  karşı tepkileri eksik olmamış ve zaman zaman ayaklanmalar  patlak vermiştir. Mesela, Jose Miguel Gomez'in 1906-1909 arasında  "Yankee Emperyalizmi" dediği Amerikan kontroluna karşı  ayaklanması bu tepkilerin ilk örneği olmuştur. Yine 1930'ların başında  yine Amerikaya karşı bazı kanlı ayaklanmalar olmuş ve bilhassa  Başkan Roosevelt, Küba ile münasebetlerine daha yumuşak ve yeni  bir şekil vererek, bilhassa Küba'nın ekonomik problemlerine çözüm  getirmeye çalışmıştır. Fakat Fidel Castro ayaklanması, gerek Küba'da  gerek Küba ile Amerika arasındaki münasebetlerde ve hatta genel  olarak Latin Amerika'nın havasında pek çok şeyi değiştirecektir.

            1954 de Guatemala'da meydana gelen olaylar, hem Fidel Castro  ile arkadaşlarına bazı şeyler öğretmiş ve hem de Amerikayı Latin  Amerikada ilk defa bir komünizm tehlikesi ile karşı karşıya  getirmiştir.

            1954 başında Guatemala'da Albay Arbenz'in ülkenin ekonomik  durumunu düzeltmek için toprak reformu yapmak istemesi, bunun  için ilk önce yabancıların topraklarını kamulaştırması ve toprak reformunun  icrasını da komünist eğilimli bazı yakın arkadaşlarına vermesi,  Amerikayı harekete geçirmiştir. Bu ise, Amerika ile Arbenz  rejimi arasında aylarca sürecek bir mücadeleyi başlatmıştır. Arbenz  bir komünist olmadığı halde, Sovyetler, Amerika ile Arbenz'in arası  gerginleştikçe Arbenz'in yanında yer aldıkları gibi. Guatemala'ya  gizlice silah da sevketmeye başlamışlardır. Lakin Amerika, Guatemala  ordusunu Arbenz'e karşı harekete geçirmeye muvaffak olmuş  ve Ordu'nun hareketi ve baskısı neticesinde Arbenz 1954 Haziranında  iktidardan ayrılmak zorunda kalmıştır.

            Guatemala hadiseleri, Fidel Castro ile arkadaşlarına iki şeyi  öğretmiştir: Birincisi, Latin Amerika'daki reform hareketlerinin orduya  dayanarak yapılamıyacağı ve ikincisi de, komünistlere de güvenilemiyeceği.  Esasında, Castro ve arkadaşları, Küba'da ötedenberi  diktatörlüğünü sürdüren Fulgencio Batista rejimini yıkmaya karar verdikleri  zaman, Marksizm ve komünizmle hiç bir bağlantıları yoktu.

            Fidel Castro'nun Batista diktatörlüğünü yıkmak için başlattığı  harekete 26 Temmuz Hareketi denir ve Castro daha 1953 yılında  bir garnizona düzenlediği saldırı ile işe başlamak istemiş ise de,  başaramamış ve bir çok arkadaşı ölmüştür. Kendisi ise yakalanmış ve  idam edilecekken, Batista'nın affına uğrayarak hapse mahkum olmuştur.  Bir süre sonra hapisten çıkarılmış ve Meksika'ya sürülmüştür.  Batista'yı devirme planlarını ve Küba için düşündüğü siyasi sistemi  de bu dönemde kafasında geliştirmeye çalışmıştır.

            Nihayet 1956 yılında bir kısım kuvvetlerle Küba'ya çıkarak harekete  yeniden başlamıştır. Bu hareketin iki karakteristiği vardır. Biri  önce köyden başlayıp, hareketin köyden şehire doğru gelişmesi, yani  esas itibariyle köylüye dayanma, ikincisi de şehir terörizmi yerine,  doğrudan doğruya silahlı mücadeleye girişmesidir.

            Mücadele uzun sürmüştür ve hareketin komünizmle bir alakası  olmamıştır. O kadar ki Küba komünistleri (Partido Socialist Popular),  Castro'nun teşebbüsünü Marksizm-Lenininzm'in taktik ve stratejisine  aykırı gördükleri için, bir süre Castro'yu desteklememişler ve  onu tenkit de etmişlerdir. Onlara göre mücadele kırsal alandan  ve köylüden değil, şehirden ve işçiden başlamalıydı. Küba komünistlerinin  bu görüşünü Sovyetler de paylaşmışlardır. Bu sebeple, Küba  komünistleri Castro'yu ancak 1958 Şubatından itibaren, o da kısmen  olmak üzere desteklemişlerdir.

            Castro dağlarda ve kırsal alanda yürüttüğü mücadeleyi başarıya  ulaştırarak 8 Ocak 1959 da gerillarının başında başkent Havana'ya  girdi. Bu başarıda, halkın Batista diktatörlüğünden yılmış olmasının  büyük rolü olmuştur. Hele Castro'nun hareketi genişledikçe, Batista'nın  halka yaptığı zulüm de artmıştır.

            Fidel Castro 16 Şubat 1959 da ilk hükümetini kurdu ve kendisi  de Başbakan oldu. Fakat Küba komünistlerinden kimseyi kabineye  almadı. O kadar ki, Sovyet Rusya, Castro Havana'ya girdikten iki  gün sonra, 10 Ocakta, Castro rejimini resmen tanıdığı halde, Castro  Sovyetleri tanıma yoluna gitmedi. "Ben Komünist değilim" diyordu.  Fakat komünistlerin, yani Sosyalist Halk Partisi'nin (Partido Socialista  Popular) faaliyetini de serbest bırakmıştı. Castro sağ ile sol arasında  bir yer almaya çalışıyordu.

            Castro 1959 Nisanında, Vaşington'daki Milli Basın Kulübü'nün  davetlisi olarak Amerikaya geldi. 20 Nisanda bu Kulüp'te yaptığı konuşmada  "Biz her türlü diktatörlüğe karşıyız... Komünizme karşı olmamız  da bundandır" dedi. New York'taki bir konuşmasında da şöyle  diyordu: "Ne hürriyetsiz ekmek ve ne de ekmeksiz hürriyet. Ne  kişi diktatörlüğü, ne de sınıf diktatörlüğü. Terörsüz ve ekmekli hürriyet.  İşte bu hümanizm'dir".

            Bununla beraber Amerika'nın daha ilk günden itibaren Castro  ya güvenmediği ve müsbet bir yaklaşım içinde olmadığı görülüyor.  Castro'nun komünistlerin faaliyetini serbest bırakması, Castro hakkındaki  şüpheleri arttırdığı gibi, Amerika, Castro'dan örnek alarak  diğer Latin Amerika ülkelerinde de ayaklanmaların çıkmasından ve  istikrarın bozulmasından endişe ediyordu. Nitekim, Castro'nun zaferinden  kısa bir süre sonra Dominik Cumhuriyeti'nde de komünistler  harekete geçti.

            Küba'da halkın çok büyük kısmı fakir olduğu için, Batista'nın  devrilmesinden sonra Castro'dan bir takım beklentileri vardı. Castro  bu beklentilere bir cevap olmak üzere 17 Mayıs 1959 da Tarım Reformu  Kanunu'nu çıkardı. Tabii bu kanun büyük toprakların kamulaştırılmasını  öngörmekteydi ve dolayısiyle Amerikan vatandaşlarının  sahip olduğu büyük şeker kamışı plantasyonları da kamulaştırıldı.  Bu kamulaştırma hadisesi ve kamulaştırma bedellerinin ödenmesinde  Castro'nun ağırdan alması, Amerika'nın Castro hakkındaki şüphelerini  kuvvetlendirdiği gibi, Castro ile Amerika arasındaki münasebetlerin  giderek bozulmasına sebep oldu.

            Diğer taraftan, Castro'nun bazı arkadaşları bu tarım reformu  kanununa karşı çıktılar. Bunun üzerine Castro bütün mutedil unsurları  kabineden çıkardı ve bunların yerine sol unsurları getirdiği gibi,  bir yandan da Sosyalist Halk Partisiyle yakın münasebetler kurmaya  başladı. Bu ise, Castro'nun komünizme kayması idi. Bu gelişmeden  Sovyetler çok memnun olurken, Amerika'nın da Castro'ya karşı tutumu  iyice sertleşmeye başladı.

            Bu durum karşısında nihayet Sovyetlerin beklediği an gelmiş  oluyordu ve fırsatı kaçırmayıp harekete geçmeye karar verdiler. Sovyetler  Birliği Başbakanı Birinci Yardımcısı Anastas Mikoyan 4-14 Şubat  1960 tarihleri arasında Küba'ya on günlük bir ziyaret yaptı. Bu  ziyaret sırasında Küba basını, milletlerarası dengenin artık çok  değiştiğinden söz edip Sovyetler Birliğini ve Çin'i göklere çıkardı. Yine  bu ziyaret sırasında, Küba ile Sovyetler Birliği arasında bir anlaşma  da imzalandı. Bu anlaşma ile Küba ile Sovyetler Birliği arasında  diplomatik münasebetler kuruluyordu. Ayrıca, Suvyetler Küba'dan  1960-1964 yıllarında 4.5 milyon ton şeker alacaklar ve Küba'nın Sovyet  Rusya'dan makina ve teçhizat alması için % 2.5 faizli 100 milyon  dolar kredi açacaklardı. Küba'nın şeker için yeni bir pazar bulması  şekerin esas alıcısı olan Amerika'nın Küba üzerindeki baskısını da  hafifletmiş olacaktı. Yani Küba, kendisini şeker dolayısiyle Amerikaya  olan bağımlılıktan kurtarmaya başlıyordu. Buna karşılık bir Havana-Moskova  köprüsü kuruluyordu.

            1960 yılı içinde Moskova-Havana köprüsü her gün biraz daha  güçlendi. 1960 yılının Kasım ve Aralık aylarında, Binbaşı Ernesio  Che Guevara başkanlığında bir Küba heyeti Moskova'yı ziyaret ederek,  yeni bir takım ekonomik ve ticari anlaşmalar imzalandı. Yayınlanan  bildireye göre, eğer Amerika Küba'dan yaptığı şeker ithalatını  tamamen kesecek olursa Sovyet Rusya 2.700.000 ton daha şeker alacaktı.

            Bildiriye böyle bir hususun konmasının sebebi vardı. Zira, 1960  yılının ortalarından itibaren Amerika Küba'dan yaptığı şeker ithalatını  kısmaya başladı ve böylece Amerika-Küba münasebetleri 1960  yılı içinde iyice bozuldu.

            1960 Kasımında yapılan Amerika Başkanlık seçimini Demokrat  Parti adayı John F. Kennedy kazandı. Kennedy'nin Küba meselesi  ile ilgili ilk işi, şimdi artık şekillenmeye başlamış olan Castro  komünizminin Latin Amerika'nın diğer ülkelerine bulaşmasını önlemek  amacı ile, 13 Mart 1961 de Gelişme İttifakı (Alliance for Progress-  Alianza para Progreso) sistemini ortaya atmak oldu. Bu, Latin Amerika  ülkelerinin ekonomik kalkınmalarını hızlandırmak için Kennedy'nin  ortaya attığı bir yardım programı idi. Küba bu programa katılmadı.  Lakin 1961 yılının Mart-Aralık dönemini kaplayan ilk dokuz  ay içinde, Amerika'nın 18 Latin Amerika ülkesine yaptığı yardım  908 milyon dolar olmuştur.

             Fakat Kennedy'nin "yapmak zorunda kaldığı" ikinci iş ise, haysiyet  kırıcı oldu. Daha Kennedy başkan seçilmeden önce, Amerikan  Merkezi Haberalma Teşkilatı, (CIA) Castro'yu devirmek için bir plan  hazırlamıştı. Buna göre, Küba'dan kaçıp Amerikaya sığınan Kübalı  Castro aleyhtarı mülteciler aylarca askeri kamplarda eğitim yaptırılarak  Küba'ya bir çıkarma için hazırlanmışlardı. CIA'nın istihbaratına  göre, bu Kübalılar Küba'ya çıkarılır çıkarılmaz, Küba halkı Castro'ya  karşı ayaklanarak bu kuvvetlerle birleşecekler ve bu suretle  Castro kolaylıkla devrilecekti. Çıkarma "Domuzlar Koyu" (Bay of  Pigs) denen bir yere yapılacaktı.

            Kennedy Başkan olduktan sonra kendisine bu plan açıklandığı  zaman bunu şüphe ve tereddütle karşılamış ise de, kendisine bu teşebbüsün  başarısı hakkında kesin teminat verilince, bu planın tatbikini  kabut etmişti.

            CIA'yi böyle bir teşebbüse ve Başkan Kennedy'yi de böyle bir  teşebbüsü kabule sevkeden en mühim sebep, şüphesiz, Küba'nın  Sovyet Rusya ile geliştirdiği sıkı-fıkı münasebetler ve 1960 yılının  ortalarından itibaren Küba basınının şimdi Amerikaya karşı Sovyet  füzelerinden söz etmesiydi. Bunun da sebebi, 1960 Haziranında  Kruşçev'in bir Kübalı gazeteciye verdiği mülakatta, Sovyet Rusya'nın  gerekirse Küba'yı füzelerle dahi koruyabileceğinden ve fakat  Sovyetlerin Küba'ya füze yerleştirmeye ihtiyaçları olmadığından söz  etmesiydi. Kruşçev'in bu sözleri Küba basını tarafından bundan sonra,  Amerikan aleyhtarlığının bir dayanağı olarak kullanılacaktır.

            Buna mukabil, 1960 Ekiminde Amerika'nın Küba'yı istilaya hazırladığı  söylentileri çıktı. Bunun üzerine Kruşçev yine Kübalı gazetecilere  verdiği bir demeçte, böyle bir şey olursa Sovyet Rusya'nın  Küba'yı "silahla" savunacağını söyledi. Fakat bu ifade Kübalılar tarafından  füzelerin kullanılacağı şeklinde manalandırıldı.

            Küba'yı istila konusunda Kennedy'nin kararını kesinleştiren unsurlardan  biri de bu durumdu.

            Nikaragua'dan kalkan Amerikan B-26 bombardıman uçakları 15  Nisan 1961 günü Küba havaalanlarını bombardıman etmeye başladı.  Guatemala'dan gemi ile yola çıkarılan Kübalı mültecilerden meydana  gelen kuvvetler de 17 Nisan'dan itibaren Domuzlar Koyu'na çıkarılmaya  başlandı. Lakin harekat tam bir fiyasko oldu. Hiç bir Kübalı  bu kuvvetlerin yardımına gelmediği gibi, Castro kuvvetleri üç  gün içinde çıkarma kuvvetlerinden 300 kadar insanı öldürdü ve 1100  kadar kişiyi de esir aldı. Kennedy'nin korktuğu başına gelmişti. Fakat,  CIA'ye çok kızmasına rağmen, sorumluluğu tamamen kendi üzerine  almak gibi bir cesaret jestinde bulundu. Kennedy, "Zafer'in yüz  tane babası vardır; fakat hezimet yetimdir" diyordu.

            Sovyetler Amerika'nın bu "hezimet"ini sömürerek Küba nezdinde  yeni puanlar kazanma fırsatını kaçırmadı. Kruşçev 18 Nisanda  Başkan Kennedy'ye gönderdiği mesajda, Küba'ya karşı girişilen bu  "caniyane istila"nın durdurulmasını istiyor ve durdurulmadığı takdirde,  Sovyet Rusya'nın "diğer ülkelerle birlikte" gereken tedbirleri alacağını  bildiriyordu. Kruşçev'in bu ifadesi, her şeye rağmen Sovyetlerin  Küba meselesinde fazla ileri gitmekten kaçındığını gösteriyordu.  Bu sebeple, Başkan Kennedy'nin 18 Nisan akşamı verdiği cevap,  Amerika'nın Küba'yı istila niyeti olmadığını fakat Batı yarımküresine  dışardan vukubulacak müdahale halinde, Amerika'nın Latin Amerika  ülkelerine karşı üzerine aldığı taahhütleri yerine getireceğini bildiriyordu.  Bu ifade, aynı zamanda Küba'yı savunmak gibi bir amaçla  Sovyetlerin yapacağı bir müdahaleye karşı da bir uyarma idi.

            Bununla beraber, Amerika'nın Castro'yu devirme teşebbüsü Küba  liderini daha da sola itti ve Castro 1 Mayıs 1961 de yaptığı konuşmada  Küba'yı bir "sosyalist devlet" olarak ilan etti. Kruşçev  daha sonra, Castro'yu bir komünist olarak görmek istediğini belirttiği  zaman da Castro kendisinin bir komünist olduğunu söyleyecektir.  Bu ise, Küba'nın Sovyet Rusya tarafından yeni bir değerlendirmesine  sebep olacak ve bu değerlendirme sonunda da Sovyetler  1962 yılı başında Küba'ya füze yerleştirmeye başlayacaklardır.

            Küba bu şekilde Moskova'nın bir uydusu haline gelirken, Amerika  da Küba'ya karşı tutumunu her gün biraz daha sertleştiriyordu.  Mesela, Amerika Küba'dan yaptığı şeker ithalatını 1 Aralık 1961'den  itibaren sıfıra indirirken, 3 Şubat 1962'den itibaren de Küba ile her  türlü ticari münasebeti kesti.

            1962 yılı, Küba'nın her gün biraz daha Sovyetler'in koynuna girdiği  ve buna karşılık Amerika ile münasebetlerin de aynı derecede  gerginleştiği bir dönem olmuştur. Bu sebeple, 1962 Eylülünde Moskova'ya  yaptığı ziyaret sırasında "Che" Guevara, Sovyet Rusya'nın  Küba'ya "emperyalist çevrelerin tehditlerini" "karşılayabilecek" silahlar  vermeyi kabul ettiğini söylediği zaman, Başkan Kennedy, sahip  oldukları bilgilere göre. Küba'da "saldırgan" silah bulunmadığını,  aksi takdirde "en vahim problemler ortaya çıkabileceğini" söylemiş,  bunun üzerine de Sovyetler yaptıkları açıklamada, kendi füzelerinin  o kadar güçlü olduğunu ve bu sebeple de Sovyet Rusya'nın  sınırları dışında herhangi bir üsse ihtiyaçları olmadığını ifade  etmişlerdir.

            Halbuki U-2 uçaklarının Ağustos ayından itibaren Küba üzerinde  yaptıkları uçuşlarda, bu ülkede füze üslerinin bulunduğunu tesbit  etmiş ise de, buna pek ihtimal verilmemiştir. Lakin bu uçuşlar devam  ettirilince durum kesinlik kazanmıştır. Bu sebeple, Başkan  Kennedy 22 Ekim 1952 akşamı Amerikan radyo ve televizyonlarında  yaptığı konuşmada, Küba'ya Sovyet füzelerinin yerleştirilmiş olduğunu  ve bu füzelerin kuzeyde Hudson körfezi ile güneyde Lima'ya kadar  olan bir alanı vurabileceğini, bunun ise bütün Amerika kıtalarının  barış ve güvenliğine yöneltilmiş açık bir tehdit olduğunu ve bu  sebeple bu füzelerin sökülmesini istedi. Bu suretle 1959 ilkbaharındanberi  gelişen bir gerginlik, nihayet bir milletlerarası buhrana  dönüşmüş olmaktaydı.

            Başkan Kennedy, Küba'daki füzelerin sökülmesinde o kadar kararlı  idi ki, 22 Ekim akşamı yaptığı konuşmada, "Hürriyetin bedeli  daima pahalıdır. Fakat Amerikalılar bu bedeli daima ödemişlerdir"  diyordu. Kennedy ayrıca, Küba'nın "karantina"ya alınacağını da ilan  ediyordu ki, bunun manası Küba'nın abluka altına alınması demekti.  Nitekim 24 Ekim'den itibaren Amerikan İİ'inci Filo'suna ait 19 savaş gemisi,  Küba kıyılarını 800 Km. çapında bir çember üzerinde ablukaya  aldı. Küba'ya giden bütün gemiler kontroldan geçecek ve silah  taşıyanlar geri çevrilecekti. Kontrolu kabul etmeyen ve Küba'ya gitmekte  ısrar edecek gemilere karşı gerektiğinde kuvvet kullanılacaktı.  Bu sırada 25 kadar Sovyet gemisi Küba istikametinde Atlantikte  seyretmekteydi.

            Sovyetler Amerika'nın bu tutumuna karşı onlar da sert bir tutum  aldılar. Hatta barışı tehdit ettiği gerekçesi ile Amerikayı Güvenlik  Konseyi'ne şikayet ettiler. Konsey'de Sovyet ve Amerikan delegeleri  arasında sert tartışmalar oldu. Sovyetler de yumuşayacak  gibi görünmüyordu. Küba ise, bir Amerikan istilasına karşı askeri  hazırlıklara geçti ve ihtiyatları silah altına çağırdı. Atmosfer o kadar  gergindi ki, bütün dünya her an bir çatışmanın çıkmasını beklemeye  başladı. Bir çatışma ise, üçüncü dünya savaşı demekti. Onun için  Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri U'Thant tarafları uzlaştırmak ve  yatıştırmak için büyük çaba harcadı.

            Sovyetler Amerika'nın kararlılığını görünce, yavaş yavaş yumuşamaya  başladılar. Bir defa, abluka üzerine, 12 Sovyet gemisi rota  değiştirdi. Diğerleri ise Amerikan savaş gemilerinin kontroluna  itiraz etmediler. Bu ilk işaret oldu. Bunun arkasından, 27 Ekimde  Sovyetler, Küba'daki Sovyet füzelerinin sökülmesini kabul edebileceklerini,  buna mukabil Amerika'nın da Türkiye'deki Jüpiter füzelerini  sökmeleri gerektiğini bildirdiler. Bu şart Amerika tarafından kabul  edildi, çünkü Jüpiter füzeleri artık demode olmuştu.

            Türkiye'deki Jüpiter füzelerinin sökülmesi ise, Türkiye'de kırgınlık  yaratmıştır. Amerika'nın gerektiğinde veya Sovyetlerle bir pazarlık  söz konusu olduğunda, Türkiyeyi feda edebileceği gibi bir his  ve şüphe uyanmıştır. 1964 Kıbrıs buhranı sırasında Başkan Johnson'un  Türkiyeye karşı takındığı tavır ise, bu şüpheleri daha da kuvvetlendirecek  ve Amerika Türkiyeyi feda etmeden Türkiye kendisi  Sovyetlerle münasebetlerini yumuşatmak için harekete geçecektir. Bu  noktaya daha aşağıda geniş bir şekilde temas edeceğiz.

            Karşılıklı füze sökümünün kabulü ile Küba Buhranı atlatılmış  oluyordu. Fakat her iki taraf da şunu gördü ki, barış pamuk ipliği ile  bağlı idi. Küçük bir dikkatsizlik veya fevri bir hareket halinde barıştan  savaşa geçivermek işten bile değildi. Bunu önlemenin ve barışı  kuvvetlendirmenin çaresi ise silahsızlanma ve bilhassa nükleer  silahların kontrol altına alınması idi. Kruşçev 28 Ekimde Kennedy'ye  gönderdiği mesajda bu hususa değinmiş ve Kennedy de aynı gün  verdiği cevapta, Kruşçev'in düşüncelerini aynen paylaştığını, nükleer  silahların yayılmasını önlemek ve silahsızlanma tedbirleri için  çalışmak gerektiğini bildiriyordu. Böylece, Küba buhranı detant'a  giden yolun kapısını da aralamıştı.

            Nitekim, 20 Haziran 1963 de, Kremlin ile Beyaz Saray arasında,  bilhassa buhran zamanlarında yanlış anlamaların önlenmesi amacı ile  bir "Kırmızı Telefon" hattı kuruldu. Bu telefon ile, iki devletin liderleri  doğrudan doğruya konuşabileceklerdi. "Kırmızı Telefon" anlaşmasının  arkasından 5 Ağustos 1963'de de Amerika, Sovyet Rusya ve  İngiltere arasında, yeraltı denemeleri hariç, karada, havada ve denizde  yapılan nükleer denemelerin durdurulmasına ait anlaşma imzalandı.

            Küba buhranı bizatihi Küba üzerinde de menfi bir tesir yaptı.  Bir bakıma Türkiye ile Küba aynı psikolojik duruma girdi. Jüpiter  füzelerinin sökülmesi nasıl Türkiye'de Amerika hakkında bir "güvenilirlik"  konusunu ortaya çıkardı ise, Sovyetlerin Kuba'daki füzeleri  geri sökmesi de, Castro'da Moskova'ya güvenilip güvenilemiyeceği  şüphesini uyandırmış ve Moskova'ya karşı mevcut olan Pekin  alternatifini kullanarak, 1962'den sonra Çin'e yaklaşmaya başlamıştır.

            Küba krizi sırasında Avrupalı müttefikleri Amerikayı desteklemişlerdir.  Bununla beraber, biraz aşağıda da belirteceğimiz üzere,  artık NATO'dan koparak kendi nükleer gücünü kendisi kurmaya karar  veren Fransa, Küba hadisesinden kendisi için gereken dersi çıkardı.  Fransa, kendi menfaati ve güvenliği sözkonusu olduğunda,  Amerika'nın en tehlikeli ve sert kararları almaktan çekinmediğini görmüştü.  Bu sebeple, Başkan Kennedy İngiltere Başbakanı Macmillan  ile Başkan de Gaulle'e şahsi bir temsilcisini gönderip durumu izah  etmek istediği zaman, gelen temsilciye de Gaulle "Bana bilgi vermeye  mi geldiniz, yoksa danışmaya mı?" diye serzenişte bulunmaktan  kendisini alamamıştı.

            Ç) Fransa'nın NATO'dan Uzaklaşması

            Batı Bloku içinde 1960'ların en mühim hadisesi, Fransa'nın 1966  yılında NATO'nun askeri entegrasyonundan çıkarak NATO ile bağlarını  ehemmiyetli ölçüde zayıflatmasıdır. Hadisenin kökeninde de  Gaulle'nin deyimi ile bağımsızlık politikasının olması, Batı Bloku'nun  dayanışmasında şüphesiz bir sarsıntı, bir çatlak meydana getirmekte idi.

            Fransa'nın "bağımsız" politikası; 1958 de V'inci Cumhuriyet Fransasının  başına geçen de Gaulle ile başlar.

            Franso İİ'inci Dünya Savaşı'ndan sonra, iç politika istikrarsızlıklarının  yanında, dışarda iki sömürge problemi ile karşı karşıya kalmıştır.  Bunlardan biri Hindiçini meselesi idi. Bu meseleyi Fransa, bu  topraklardan çekilmek suretiyle 1954 yılında halletti. Fakat, Hindiçini  meselesi biter bitmez. hemen arkasından, 1954 Kasımından itibaren,  Cezayir sömürgesi bağımsızlık için ayaklandı.

            Fransa'nın Kuzey Afrika'da üç sömürgesi vardı: Tunus, Cezayir  ve Fas. Fransa Tunus ve Fas'a 1956 da bağımsızlık verdi. Çünkü,  zaten Tunus'a 1882 de ve Fas'a 1904 de yerleşmişti ve bu iki ülke  üzerinde "himaye" rejimine sahip olduğu için, her ikisi de bir dereceye  kadar bir bağımsızlık statüsüne sahipti. Lakin Cezayir'in durumu  bunlardan çok farklı idi. Fransa, Osmanlı Devleti'nin toprağı  olan Cezayir'i 1830 da işgal etmiş ve burasını tam bir sömürge olarak  idare etmişti. Bu sebeple de sanki Fransa Cezayir ile adeta bütünleşmiş  idi. Dolayısiyle, Fransa Cezayir'in bağımsızlığını kolay kolay  kabullenmek istemedi. 1954 Kasımından itibaren Cezayir mücahitleri  ile Fransa arasında silahlı mücadele başladı. 1958 yılı geldiğinde,  Fransa bu mücadelenin kendisi için sonuç vermiyeceğini anlayınca,  Cezayir Milli Kurtuluş Cephesi ile anlaşmak istedi. Fakat  bu sefer de, Cezayir'deki Fransız subayları Fransa'nın karşısına çıktılar.  Bunların lideri General Salan idi. Bunlar Fransa'nın Cezayir'den  çekilmesine karşı idiler. Neticede bu subaylar Fransız hükümetine  karşı ayaklandılar. Fransa'nın kendi içi de karıştı. Bu güç ve  karışık durumda Fransızlar köşesine çekilmiş bulunan İİ'inci Dünya Savaşı  kahramanı General Charles de Gaulle'ü işbaşına çağırdılar. De  Gaulle 1958 de V'inci Cumhuriyet Anayasası denen yeni bir anayasa ile  "başkanlık" (Presidentiel) sistemine benzer bir sistem kurdu ve  Fransız parlamentosu tarafından da cumhurbaşkanlığına seçildi.

            De Gaulle ile beraber Fransa'nın dış politikasında yeni bir dönem  açılıyordu. De Gaulle'ün 1958'den itibaren tatbike ve gerçekleştirmeye  çalıştığı dış politikanın esasları şu şekilde belirtilebilir:

            1) Evvela, milletlerarası politika düzeni "iki kutuplu" olmaktan,  yani Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya gibi iki "süper devlet"e dayanmaktan  çıkarılmalıdır. Böyle ikili bir sistem hem Fransa'nın ve hem  de Avrupa'nın güvenliğine ters düşmektedir. Bu iki büyük devletin  çalışması veya işbirliği, hem Fransa'nın ve hem de diğer devletlerin  güvenliğinin de kaderini tayin etmektedir. Milletlerarası münasebetlere  bu iki sistem hakim olduğu için, küçük devletler de bunlardan  birine katılmak zorunda kalmakta ve dolayısiyle siyasi bağımsızlıklarından  da çok şey kaybetmektedirler.

            2) Bilhassa bu ikili sistemin Avrupa'da hakim olmasına da son  verilmelidir. De Gaulle'e göre Avrupa'nın bir yarısı Amerika'nın ve diğer  yarısı da Sovyetlerin nüfuzu altındadır. Bu sebeple, Amerika Batı  Avrupa'dan, Sovyet Rusya da Doğu Avrupa'dan elini çekmeli ve Avrupa  kendi şahsiyetini bulmalıdır. Avrupa bu iki süper-devletten yakasını  kurtarıp, "Avrupalı bir Avrupa" olmalıdır. Diğer yandan, bu  Avrupa'nın dengesi Sovyet Rusya ile Fransa'ya dayanmalıdır. Fransa'nın  bunu yapabilmesi için de bir an önce kendi bağımsız nükleer  gücüne sahip olması gerekir.

            3) Fransa eski "büyüklüğü"nü (grandeur) tekrar kazanmalıdır.  Bunun temel şartı ise, Fransa'nın büyük kuvvetler karşısında bağımsızlığını  korumasıdır. Fransa şu veya bu ittifaka da dahil olsa bile,  yine de bu ittifak içinde bağımsızlığını korumalıdır.

            4) Bütün bu söylenenleri Fransa'nın gerçekleştirebilmesi için,  kendi "milli savunmasını kurması gerekir. Bu "milli savunmanın temel  unsuru ise, Fransa'nın kendi nükleer gücü olmalıdır. Fransa kendi  nükleer gücüne sahip olmak zorundadır. De Gaulle buna, Fransa'nın  kendi "vurucu gücü" (force de frappe) diyordu. Nükleer silahlar konusunda  da Gaulle'ün inancı şuydu: "Başkaları sahip iken, bir büyük  devlet bunlara sahip değilse, kendi mukadderatına da hakim  değil demektir. Kısacası De Gaulle'e göre, büyük devlet olmanın  da, bağımsız dış politikanın da, çok kutuplu bir milletlerarası politika  düzeni yaratmanın da temel şartı "Nükleer güç" idi.

            Şunu da ilave edelim ki, de Gaulle başlangıçta İngiltereyi de  kendi Avrupa tasarılarının içine sokmuş ise de, İngiltere'nin Amerika'nın  dümen suyundan çok fazla gittiğini görünce, İngiltereye karşı  da cephe almış ve İngiltere'nin Ortak Pazar'a girme teşebbüslerini  1963 ve 1967 de olmak üzere iki defa veto etmiştir. Yani, de  Gaulle İngiltereyi Avrupa içine almak istememiştir.

            De Gaulle'ün bu esasları ihtiva eden dış politika felsefesi tatbikatta  dört safhadan geçmiştir. Birinci safha, 1958'den itibaren  NATO içinde Fransa'nın rolünü ve sesini yükseltme çabası olmuştur.  Bunun içinde de Gaulle, NATO içinde bir Amerika-İngiltere-Fransa  saçayağını kurmak istemiş fakat muvaffak olamamıştır. Çünkü  de Gaulle nükleer silahların, kullanılmasında Amerika'dan başka  İngiltere ve Fransa'nın da veto hakkı olmasını istemiştir ki, ne Başkan  Eisenhower ve ne de Kennedy bunu kabule yanaşmamışlardır.  Bunun üzerine de Gaulle Fransa'nın NATO içindeki yükümlülüklerine  yan çizmeye başlamıştır.

            1961 veya o sıralarda başlayan ikinci safhada ise de Gaulle, Ortak  Pazar'dan hareketle bir Avrupa Birliği kurmak ve NATO'yu münhasıran  Avrupa Birliği üzerine oturtmak istemiştir. Bu suretle Amerika'nın  NATO üzerindeki tesiri ve hakimiyeti azaltılacaktı. Fakat bu  da mümkün olmadı ve de Gaulle, Amerika'nın NATO'daki hakimiyetine  karşı adeta savaş açtı. NATO'nun çok fazla "entegre" hale  geldiğinden ve savunma konusunda üyelerin milli egemenlik haklarına  kısıtlamaya başladığından şikayet etti.

            1965 de başlayan üçüncü safhada da, Avrupa'da Sovyet tehdidinin  artık azaldığını ileri sürerek, Sovyet Rusya ve Doğu Avrupa'daki  sosyalist ülkelere yanaşmaya başladı. Düşüncesi "Atlantik'ten  Urallara bir Avrupa" kurmak ve "Pan-Avrupa güvenliği"ni gerçekleştirmekti.  Bunun için önce NATO ile bağlarını koparması gerekliydi  ki, bunu da 1966 Martında yaptı. Mart başında Amerika ve diğer  NATO üyelerine gönderdiği notalarda, NATO Başkomutanlığı emrindeki  Fransız askeri kuvvetlerinin geri çekileceği bildirildi ve NATO  Başkomutanlık karargahı dahil bütün NATO üs ve tesislerinin Fransız  topraklarından çekilmesi istendi. 29 Martta yapılan açıklamada  da, Almanya'da bulunan iki tümenlik kuvvet ile hava filolarının bu  ülkeden geri çekileceği açıklandı. Bunların arkasından da Fransa'daki  Amerikan üslerine ait beş anlaşma da feshedildi. De Gaulle nihayet  NATO ile bağları koparmıştı. Tabiatiyle Fransa NATO'dan çıkmıyor,  ancak askeri kanadından çekiliyordu. Yoksa Fransa'nın NATO  üyeliği devam ediyordu. Fakat, NATO bir siyasi organizasyondan  fazla bir askeri ittifaktı. Bir savunma sistemi idi. Fransa'nın  çekilmesi bu bakımdan ehemmiyetli idi.

            Hemen belirtelim ki, de Gaulle NATO ile bağlarını iyice azaltırken,  bazı dayanaklara artık sahip bulunuyordu. Zira Fransa 1 Mayıs  1962 günü kendisinin yapmış olduğu 60 kilotonluk ilk atom bombasını  Büyük Sahra'da patlatmış ve 1963'den itibaren bu bombaların  üretimine geçmişti. Yine 1963'den itibaren Fransa Miroge-İV denen  ve bir atom bombası taşıyabilen uçakların da üretimine başlamıştı.  Bu uçakların hızı o sırada 2.2 Mach olup 26.000 fite çıkabiliyorlar ve  uçuş mesafeleri 2.500 mildi.

            Daha önce de ifade ettiğimiz gibi, de Gaulle nükleer bomba yapma  meselesine o kadar ehemmiyet veriyordu ki, Amerika'nın nükleer  silahsızlanma konusundaki her teşebbüsünü, Fransa'nın nükleer güç  olma çabalarını önlemek için hazırlanmış bir oyun olarak görmekteydi.  Bundan dolayı da, 5 Ağustos 1963'de Amerika, Sovyet Rusya ve  İngiltere arasında imzalanan nükleer denemelerin durulması anlaşmasını  imza etmediği gibi, 1 Temmuz 1968 de Vaşington'da Birleşik  Amerika, Sovyet Rusya, İngiltere ve 53 devlet tarafından imzalanan  Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme (Non-Proliferation) Anlaşmasını  imzalamayı da reddetti.

            De Gaulle politikasının dördüncü safhası'nda 1968-1969 yılları  mühimdir. De Gaulle 1960 Nisanında işbaşından ayrıldı. Fakat ayrılmadan  önce politikasının başarısızlığını da gördü. Bilhassa 1968  Ağustosunda Çekoslovakya'nın Sovyet Rusya tarafından işgali, herhalde  pek çok gerçeğide de Gaulle'e gösterdi. Yine bu yıllarda Fransa  ağır ekonomik sıkıntılar içine düştü. Bu da Fransa'nın prestiji  için hiç de iyi olmadı.

            Kısacası de Gaulle aşırılığa gitmişti. Daha ziyade hislerine yenilip,  bir çok gerçeği gözden kaybetmişti. Bu duygusallıkta de Gaulle'ün  geçmişinin büyük rolü vardı. İİ'inci Dünya Savaşı'nda, 1940 Haziranında  Fransa Almanya'nın işgaline uğradığı zaman, de Gaulle Fransa  dışındaki Fransız kuvvetlerinin başına geçerek Hür Fransa'nın lideri  olmuştu. Müttefikler arasında Fransa'nın adı "Dört Büyükler"  seviyesinde geçmekle beraber, de Gaulle, bilhassa Amerika ve İngiltere  tarafından hiç bir zaman "büyük" muamelesine muhatap olmamıştır.  De Gaulle daima küçük görülmüştür. Bu dönem de Gaulle'ün  hafızasından hiç silinmemiştir. 1958 de başlayan dış politikası  sanki Amerika ve İngiltere'ye dönük bir intikam hareketi idi.

            Kendisinden sonra gelen Georges Pompidou, Giscard d'Estaing  ve sosyalist François Mitterand bu hatayı ve gerçekleri gördükleri  için NATO'nun askeri kanadına dönmeseler bile, gerek Amerika ve  gerek NATO ile dayanışmaya tekrar ağırlık vermeye başlamışlardır.

            D) NATO'nun Güney-Doğu Kanadında Çatlama

            Fransa'nın, NATO'nun askeri kanadından çekilmesi şüphesiz  Batı blokunun bütünlüğü için mühim bir hadise, bu bütünlük içinde  bir nevi bir çatlama idi. Fransa'nın takibe başladığı "bağımsız" politika  bir yana, askeri entegrasyondan çıkması NATO'nun bütün savunma  planlarının da değiştirilmesini gerektirdi. Mamafih de Gaulle'ün  1969 Nisanında işbaşından ayrılması ve askeri planların da yeniden  düzenlenmesi, uzun bir süre almadı.

            Fakat NATO'nun güney-doğu kanadında, 1964'ten itibaren Kıbrıs  meselesi dolayısiyle Türkiye ile Yunanistan arasında patlak veren  gerginlik, bu kanadın 20 yıldır iş yapamaz halde kalmasına sebep  olmuştur. Türk-Yunan çatışmasının NATO üzerindeki tesirleri,  Fransa'nın NATO'nun askeri kanadından çekilmesinden çok daha  derin olmuştur.

            Bir diğer farklılık da şuradadır: Fransa NATO ile bağlarını gevşetmeye  başladığı sırada, Avrupa'daki Doğu-Batı münasebetlerinde  de bir yumuşama başlamıştı ve Avrupa "detente"a doğru ilk adımlarını  atıyordu. Bu gelişme, gittikçe hızını arttıracaktır ki, bu da Avrupa'da  bir Doğu-Batı çatışması ihtimalinin giderek azalmasını sağlayacaktır.

            Halbuki, 1964'ten itibaren ortaya çıkan Türk-Yunan gerginliğine  ve NATO'nun güney-doğu kanadındaki çatlamaya paralel olarak  Orta Doğu buhranları da artmaya başlayacak ve bu da bilhassa Türkiye'nin  ehemmiyetini arttıracaktır. Lakin Batı'nın bu ehemmiyetten  tam olarak yararlanması mümkün olamayacaktır. Çünkü, bir Türk-Yunan  işbirliğinin gerçekleşmemesi, NATO'nun Orta Doğu gelişmeleri  üzerindeki müessiriyetine menfi istikamette tesir edecektir.

            Bir diğer nokta da, Kıbrıs meselesinin doğurduğu Türk-Yunan  gerginliğinin, aynı zamanda Türk-Amerikan münasebetlerine de tesir  etmesidir. Kıbrıs meselesi Türk-Amerikan münasebetlerinin de  yapı ve mahiyet değiştirmesine sebep olmuştur. 1964 Haziranında  Amerika Cumhurbaşkanı Johnson'ın Türkiye Başbakanına gönderdiği  manasız ve sert mektup, Türkiye'yi, 1945'tenberi münasebetlerinin  gayet soğuk olduğu Sovyetler Birliğine yaklaşmaya ve bu ülke  ile münasebetlerine yeni bir şekil vermeye sevketmiştir. Onun  içindir ki, 1965'ten itibaren Türkiye ile Sovyetler Birliği arasındaki  münasebetlerde, bilhassa ekonomik alanda, birdenbire bir sıçrama  müşahade edilmiştir.

            Keza Arap dünyasına yaklaşma da yine 1960'ların ortalarında  oluşmaya başlamıştır ki, 1963-1964 Kıbrıs buhranı bir bakıma Türk  dış politikasını "Çok Kutupluluğa" doğru itmiştir demek yanlış  olmayacaktır.

            1967 Kıbrıs buhranı, Türk-Amerikan münasebetlerine fazla tesir  etmemiş ise de, Türk-Yunan münasebetleri için yeni bir darbe  olmuştur. Türk-Yunan münasebetlerinin bozulması 1967 buhranında  bir merhale daha ileriye gitmiştir.

            Fakat 1974 Kıbrıs buhranı hem Türk-Yunan ve hem de Türk-Amerikan  münasebetlerine en ağır darbelerini indirmiştir. Hele Amerika'nın  1975'ten itibaren üç yıl kadar sürecek olan, Türkiyeye tatbik  ettiği silah ambargosu, tesirlerini günümüze kadar devam ettirecektir.  Bu ambargo, Türk-Amerikan münasebetlerinin çok muhtaç  olduğu "güvenilebilirlik" faktöründe çok ağır bir yara açmıştır.

            1975'ten itibaren Türk-Yunan çatışmasına, kıt'a sahanlığı, kara  suları ve hava kontrol sahası gibi unsurları içine alan bir "Ege  Meselesi" de ilave olacaktır.

            Ayrıntılarına daha aşağıda Türk Dış Politikası bölümünde gireceğimiz  bu gelişmelerin, Batı'nın bütünlüğünde ve dayanışmasında  ciddi sarsıntılar olduğu ve NATO'nun mühim bir parçasında esaslı  bir yapı değişikliği meydana getirdiği inkar edilemez.

            E) Vietnam Savaşı ve Batı 

            Kıbrıs meselesinde olduğu gibi, Vietnam savaşını da, daha ilerde,  Asya gelişmeleri kısmında ayrıntıları ile açıklamaya çalışacağız.  Fakat 1960'larla birlikte ortaya çıkan bu savaşa ve Batı üzerindeki  tesirlerine burada kısaca temas etmekte yarar vardır.

            1945 Cenevre anlaşmaları ile Vietnam Kuzey ve Güney olarak  ikiye ayrıldıktan sonra, Amerika, kuzeydeki komünist Vietminh rejimine  karşı güneyi korumak için, yardımlarını ve alakasını devam ettirdi.  İşte bu yardım ve alaka ve güney Vietnam'ın komünistlerin  kontrolu altına düşmesi ve milletlerarası komünizmin Güney-Doğu  Asya bölgesinde stratejik bir üstünlük sağlıyacağı endişesi, Amerikayı  "Vietnam Bataklığı"na çekmeye başlayacaktır. Zira, Vietminh'in  lideri Ho Chi Minh'in 1954 Cenevre anlaşmaları ile yetinmeye niyeti  yoktu. Bu sebepten yavaş yavaş gerilla sızmaları ile Güney Vietnam'a  da hakim olmak kararındaydı. Bu ise Amerika'nın Güney Vietnam  ile daha fazla alakadar olmasına sebep oldu. Önce ekonomik  ve mali yardım ve askeri danışman derken, 1965'ten itibaren Amerika  Güney Vietnam'a asker sevkederek, Güney Vietnam'ı askerle  savunmaya başladı. Bu ise Kuzeyin Vietkong gerillaları ile Amerikan  askeri arasında 1973 yılı başlarına kadar sürecek uzun bir mücadelenin  açılmasına sebep oldu. Bir ara Amerika'nın Vietnam'da yarım  milyondan fazla askeri bulunuyordu. Buna rağmen, Vietnam savaşı  Amerika için tam bir başarısızlıkla neticelendi. Amerika tüm Vietnamı  komünistlerin eline teslim etmek zorunda kaldı. 1972 yılı Şubatından  itibaren Çin-Amerika münasebetleri düzelmeseydi ve bilhassa  1969'dan itibaren de Çin-Sovyet münasebetleri silahlı sınır  çatışmalarına kadar varmasaydı, çok muhtemeldir ki, Amerika Vietnam'la  daha yıllarca uğraşmak zorunda kalabilirdi.

            Vietnam savaşındaki Amerikan başarısızlıkları, ilk önce Amerikan  kamu oyunda büyük tepkilerle karşılandı. Amerika'nın Vietnam  politikasına karşı Amerikan gençliği ayaklandı. O kadar ki, gençler  resmen askere gitmeyi reddettiler. Bir halde ki, hükümet çevreleri  ve Kongre bile bir kargaşa içine düştü. Vietnam'dan yakayı sıyırmak  için herkes bir çözüm ortaya atmaya başladı. Şaşkınlık o kadar  genişti. Tabiatiyle Amerika'nın içerde ve dışarda maruz kaldığı  bu durum bir "süper-Devlet" için hiç de hoş değildi.

            "Vietnam Buhranı" diyebileceğimiz bu gelişmeler içindedir ki,  Sovyetler 1968 Ağustosunda Çekoslovakyayı işgal ve Brejnev Doktrini  dedikleri kaba kuvvet politikasını ortaya attılar. Yine bu gelişmeler  sırasında, 1967 Arap-İsrail savaşı patlak verdi.

            Amerika, Vietnam savaşı sırasında Batı Bloku içinde tam bir yalnızlık  içine düşmüştür. Zira Batı'dan hemen hemen hiç destek görmemiştir.  Bir defa, Amerika'nın başarısızlığı Batı'nın perstiji için de  bir yara idi. Herşeyden önce Amerika Batı'nın bir sembolü idi.

            İkincisi, Amerika'nın yüzbinlerce askeri dünyanın uzak bir köşesinde  savaşa sokması, Batı'nın Avrupa'daki savunma gücünü de  azaltıyordu. Eğer bu dönemde Sovyetler Avrupa'da ciddi bir kriz  çıkartmamışlarsa, bunda, Doğuda Çin faktörünün ve Avrupa'da da sosyalist  ülkelerin iç gelişmelerinin tesirini görmek gerekir.

            Üçüncüsü, Vietnam savaşı NATO içinde "danışma" mekanizmasının  işletilmemesi şikayetlerine sebep olmuştur. Çünkü, Amerika  Vietnam bataklığına her gün biraz daha batarken, kararları tek taraflı  olarak kendisi vermiş ve milletlerarası politika bakımından NATO  ve Batı için de neticeler doğurabilecek böyle bir teşebbüsün ciddi  safhalarında müttefiklerine danışmamıştır. Bunun içindir ki, NATO  içi münasebetlerde "Danışma" ve "Dayanışma" meselesi mühim tartışmaların  konusu olmuştur.

            Amerika Vietnam savaşının yalnızlığından kurtulmak için, NATO'lu  müttefiklerini de Vietnam meselesine bulaştırmak ve onları da işin  içine çekmek istemiş ise de, Batı Avrupa buna yanaşmamıştır. Bu  da Amerika'da bir burukluğa sebep olmuştur. Bir yandan bu burukluk,  öte yandan danışma mekanizmasının iyi işletilmemesinden ötürü  Avrupa'nın Amerika'dan şikayetleri, NATO içinde bir Avrupa-Amerika  münasebetleri meselesini de doğurmuştur. Karşılıklı şikayetler  Vietnam savaşı ile başlayan bu yılların ortaya çıkardığı bir konu olmuştur.

            :::::::::::::::::

            Xİİ

            Yumuşamaya (Detant) Doğru

            Yeni Gelişmeler

            Bloklarda 1960-1970 arasında meydana gelen yapı değişiklikleri  şüphesiz blokların birbirlerine yaklaşmasında veya hiç değilse  davranışlarında eski sertlik alışkanlıklarından vazgeçerek anlaşmazlıkları  bile nisbeten daha yumuşak yaklaşımlar içinde ele almalarında  mühim rol oynamıştır. Tabiatiyle bu gelişmede 1962 Küba buhranın  büyük tesiri vardır. Bilhassa Doğu ile Batı bloklarının, aralarındaki  çatışmalara eskisinden daha farklı bakmalarında ve bu çatışma ve  buhranları daha farklı ele almalarında (crisis management) Küba  buhranı bir dönüm noktası teşkil etmiştir denilebilir.

            Bununla beraber, 1960'lardan itibaren blokların dışında meydana  gelen gelişmelerin de, blokların karşılıklı münasebetlerine tesir  ederek yumuşamaya büyük katkı sağladıkları gibi, milletlerarası  münasebetlerin yapısını da belirli bir ölçüde değiştirmeye muvaffak  olduklarını da belirtmeliyiz. 1960'lardan itibaren ortaya çıkan Üçüncü  Dünya, Asya-Afrika Bloku, Asya-Afrika-Latin Amerika Grubu, Tarafsızlar,  Bağlantısızlar gibi deyimler, kavramlar ve hareketler bunun  örnekleridir.

            Diğer taraftan, şunu da kabul etmeliyiz ki, gerek bloklar arasında  yumuşama teşebbüsleri, gerek çatışmaların kökeninde yatan silahlanmayı  durdurma veya sınırlama çalışmaları ve nihayet, gerek  bloklar dışındaki ülkelerin bloklararası münasebetlere tesir etmek  amacı ile kendi aralarında teşkilatlanma çalışmaları, 1960'ların da  öncesine gider. Bu sebeple, bütün bu söylediklerimize önce oradan  başlamak gerekmektedir.

            A) Bandung'tan Bağımsızlığa

            1960'ların başından itibaren, milletlerarası politikanın yeni bir  faktörü olarak vukubulan mühim hadiselerden biri de, Doğu ve Batı  bloklarının dışında "Bağlantısızlık" (Non-Alignment) adı ile yeni bir  hareketin ve yeni bir devletler gruplaşmasının ortaya çıkmasıdır.  Bu hareket, çeşitli şekillerde başlayıp geliştiği için, Üçüncü Dünya,  Asya-Afrika Bloku, Tarafsızlar veya Bağlantısızlar Bloku gibi isimler  almakla beraber, bütün bunların başlangıç noktası tektir ve bu  da 1955 Nisanında Endonezya'da toplanan Bandung Konferansı'dır.

            Bandung Konferansı, Hollanda'nın sömürgesi iken, 1945'ten sonra  sürdürdüğü bir bağımsızlık mücadelesi sonunda, 1949'da, bağımsızlığını  kazanan Endonezya'nın teşebbüsü ile, 18-24 Nisan 1955 tarihlerinde  yine Endonezya'nın Bandung şehrinde toplanmış olup, Asya-Afrika  Konferansı adını almıştır. Gerçekten, 1955 yılı geldiğinde  Asya'da sömürge ülke hemen hemen kalmamıştır. Fakat Konferansa  katılan 29 ülkeden ancak 6 Afrika ülkesi, Mısır, Habeşistan, Ghana,  Liberya, Libya ve Sudan bağımsız ülkelerdi.

            Konferansın amacı, yeni bağımsızlıklarını alan Afrika ve Asya  ülkelerinin, Amerika ve Sovyet Rusya gibi iki büyük nükleer güç karşısında  varlıklarını korumak için bir birlik ve dayanışma sağlamaktı.  Fakat konferansa katılan 29 devlet o kadar "heterojen" yani siyasal  sistem ve dış politikaları itibariyle birbirlerinden o derece farklı  idi ki, Asya Devleti olarak davet edilen Türkiye bu konferansta bir  bakıma NATO'nun temsilcisi iken, Çin Halk Cumhuriyeti de, Asya-Afrika  devleti sayılmayan ve, dolayısiyle konferansa davet edilmeyen  Sovyet Rusya'nın temsilcisi durumunda idi. Öte yandan, bazı Arap  devletleri (Irak, Ürdün, Lübnan ve Libya) Batı'nın görüşünü savunurken,  bir kısmı da (Mısır, Suudi Arabistan, Suriye ve Yemen) gerçekten  tarafsızlığı savunmuştur. Asya ülkeleri içinde Pakistan ve  Seylan Batı görüşüne eğilim gösterirken, Hindistan, Birmanya ve Endonezya  gerçek tarafsızlığı savunmuşlardır.

            Konferansta en hararetli tartışmalar, Batı'nın temsilcisi durumunda  bulunan ve milletlerarası komünizm tehlikesi karşısında tarafsızlığın  tehlikelerine işaret eden Türkiye Dışişleri Bakanı Fatin  Rüştü Zorlu ile, Hindistan'ın komünist veya anti-komünist her türlü  kuvvet gruplaşmasının karşısında olduğunu ve fakat NATO'nun sömürgeciliğin  en güçlü koruyuculuğundan biri olduğunu ileri süren  Hindistan Başbakanı Nehru arasında olmuştur.

            Bandung Konferansı bu çelişkili şartlar içerisinde bir takım kararlar  almıştır. Bu kararlar içinde en ağırlıklı olanı, 1954 Temmuzunda  Çin Halk Cumhuriyeti Başbakanı Chou En-lai ile Hindistan Başbakanı  Nehru arasında kabul edilerek ilk defa dünyaya tanıtılmış  olan "Barış İçinde Birarada Yaşama"nın beş ilkesi üzerinde varolan  anlaşma idi.

            Bağlantısızlık (Non-Alignment): 1955 Bandung Konferansı, bir  başlangıç olması ve üyelerinin karmaşık kompozisyonu dolayısiyle,  Doğu ve Batı blokları karşısında yer alabilecek yeni bir anlayış ve  felsefeyi hemen oluşturmamış ise de, bir hareketi başlattığı da  bir gerçektir. Bu hareket, başlangıçta düşünüldüğü gibi, bir Asya-Afrika  hareketi olmamış, bunun yerine, daha geniş çapta olmak üzere,  milletlerarası politikada bir "Bağlantısızlık" (Non-Alignment) akımı  ortaya çıkmıştır. Bağlantısızlığın, yani hiç bir bloka veya askeri  ittifaka bağlı olmama hareketinin, ilk teşkilatlanması, Yugoslavya lideri  Tito ile Mısır Başbakanı Nasır'ın teşebbüsü ile 1961 yılında olmuştur.  Bu iki liderin teşebbüsü ile, 1-6 Eylül 1961 günlerinde Belgrad'da  25 tarafsız ve bağlantısız ülkenin katılması ile bir konferans  toplandı. Toplantının sonunda 27 maddelik bir Deklarasyon ile,  Amerika ve Sovyet Rusyaya hitaben bir Barış Çağrısı yayınlandı.

            Deklarasyonda, her türlü koloniyalizm ve sömürgeciliğe karşı  geliniyor, sömürgelerin bağımsızlık hareketlerinin desteklenmesi isteniyor,  bilhassa Kongo, Angola, Cezayir'in bağımsızlık hareketleri  destekleniyor, Güney Afrika Cumhuriyetindeki ırkçı ayırım  (Apartheid) mahkum ediliyor, Filistin Arap halkının tüm haklarının  tanınması, yabancı üslerin kaldırılması, genel ve tam bir silahsızlanma,  bütün nükleer silahların yasaklanması, büyük devletlerin  en kısa zamanda bir silahsızlanma anlaşması imzalamaları ve Çin'in  Birleşmiş Milletlere kabulü isteniyordu. Barış Çağrısı'nda ise, Konferansın,  o günkü milletlerarası durumdan duyduğu kaygı ve endişe ifade ediliyordu.

            Bağlantısızların ikinci toplantısı, 5-10 Ekim 1964 de Kahirede  toplanmış ve 9500 kelimelik "Barış ve Milletlerarası İşbirliği Programı"nı  yayınlamıştır. Bu program, bütün ülkelerin, nükleer silahlardan  vazgeçmesini, bütün yabancı üslerin tasfiyesini, devletlerin birbirlerinin  içişlerine karışmamalarını, yeni sömürgecilik (neo-koloniyalizm)  ve emperyalizme karşı çıkılmasını ve bu arada da Kıbrısa self-determinasyon  hakkının tanınmasını istiyordu. Unutmamalı ki, bu  Program'ın yayınlandığı tarihte, Kıbrıs rumları, Türk toplumuna yaptığı  saldırılar ve katliam ile Kıbrıs Cumhuriyetini fiilen sona erdirmişlerdir.  Buna rağmen, Bağlantısızların Kıbrıs için "self-determination"  hakkından söz etmeleri, politik oyunların ne derece içinde olduğunu  gösteren iyi bir örnektir.

            Bağlantısızların üçüncü toplantısı, "Zirve" toplantısı olarak, 8-10  Eylül 1970 de Zambia'nın başkenti Lusaka'da yapıldı ve buna 54 ülke  katıldı. Zirvenin sonunda altı tane karar alındı ki, bunların en  mühimmi de "Barış, Bağımsızlık, İşbirliği ve Milletlerarası Münasebetlerin  Demokratizasyonu Üzerine Lusaka Deklarasyonu"dur. Bu  Deklarasyonda söylenenler, daha öncekilerle ve daha sonra söylenecekler  ile fazla bir farklılık göstermemektedir.

            Bağlantısızlar, günümüze gelinceye kadar, belirli dönemlerle  yaptıkları toplantılarda aldıkları kararlarla, milletlerarası politikaya  ve onun aktüel meselelerine tesir etmeye ve gelişmelere kendi düşüncelerine  göre istikamet vermeye çalışacaklardır. Bunda ne kadar  başarı kazandıklarına biraz aşağıda temas edeceğiz.

            Afrika Birliği Teşkilatı: 1955 Bandung Konferansı ile Bağlantısızların  ilk toplantısı olan 1961 Belgrad Konferansı arasındaki altı  yıllık devrede, Afrikada büyük gelişmeler oldu. Her ne kadar Bandung  Konferansı toplandığı sırada Kuzey Afrikadaki fransız sömürgelerinde  ve bazı ingiliz sömürgelerinde bağımsızlık hareketleri devam  etmekte idiyse de, Fransada 1958 yılında de Gaulle'ün Fransanın başına  geçmesi, Kara Afrikanın kaderinde bir dönüm noktası olmuştur.  Zira de Gaulle Fransanın sömürgelerle olan münasebetlerine de  yeni bir açıdan bakmıştır. Kendisinden önce İV'üncü Cumhuriyetin,  sömürgeleri Fransaya sıkı bir şekilde bağlayan Fransız Birliği (Union  Française) kavramı yerine, de Gaulle, İngiliz Milletler Topluluğu (British  Commonwealth) kavramına çok benzeyen Fransız Milletleri Topluluğu  (Communaute Française) kavramını getirmiştir. Buna göre,  Fransız sömürgeleri isterse bu sistem içinde kalarak, Fransa ile bağ  kurmanın faydalarından yararlanacak, isterse tamamen bağlarını koparıp  bağımsız olacaktı. Fransa ile bağlarını koparıp ilk bağımsızlığını  ilan eden sömürge, 1958 de, Sekou Toure'nin Gine'si oldu. Biraz sonra  diğer fransız sömürgeleri de Gine'yi takip ettikleri gibi, fransız  sömürgelerindeki bu bağımsızlık hareketi bir çığ gibi Afrikadaki ingiliz  sömürgelerinin bağımsızlık hareketini de hızlandırdı. O kadar ki,  1955 Bandung Konferansı sırasında Afrikada ancak beş bağımsız  devlet varken, 1963 Mayısında Afrika Birliği Teşkilatı kurulurken 31  bağımsız devlet vardır.

            Bu devletler bağımsızlıklarını aldıkları sırada, Batılı sömürgeci  devletler Afrikadan tamamen çekilmiş değildir. Diğer taraftan, yine  bu devletler, Batı'nın şu veya bu şekilde kendilerini tekrar nüfuz veya  kontrolu altına almasından (neo-koloniyalizm) korkmaktadırlar.  Batı'nın karşısında denge unsuru olabilecek kuvvet ise, Sovyet Rusya'nın  liderlik ettiği milletlerarası komünizmin emparyalizmidir.

            Bu durum karşısında, bu yeni bağımsız olan Afrika ülkeleri,  bloklardan kendilerini uzak tutabilmenin çaresini biraraya gelmede  ve bir Afrika Birliği (Pan-Afrikanizm)nde gördüler. Şunu hemen belirtmeliyiz  ki, Afrika Birliğinin gerçekleşmesinde liderliği yapan ve  büyük çaba harcayan Ghana'nın devlet başkanı Kwame Nkrumah  olmuştur.

            Bu çabalar ve zaruretler sonucu, 31 Afrika ülkesinin temsilcileri  (çoğu devlet başkanları) 22-24 Mayıs 1963'de, Afrika'nın en  eski bağımsız ülkesi Habeşistan'ın başkenti Addis-Abada'da toplanarak,  Afrika Birliği Teşkilatı'nı (Organization of African Unity) kurdular.  Ve Birliğin 33 maddelik bir Anayasası'nı (Charter) da kabul ettiler.

            Afrika Birliği Teşkilatı da, bloklar karşısında Afrika'nın kişiliğini  korumak ve bilhassa, Afrika'da kendi aralarında çıkacak anlaşmazlıkları  ve meseleleri, büyük devletlerin müdahalesine imkan vermeyecek  şekilde ve büyük devletleri Afrika kıtasından uzak tutarak çözümlemeyi  gaye edinmişti.

            Afrika Birliği Teşkilatı, Afrika kıtasını bloklar politikasının dışında  tutarak Afrikaya ayrı bir kişilik verme amacını gütmekle beraber,  1963'den, yani kuruluşundan sonra, Bağlantısızlığın aldığı hızlı gelişmelere  katılarak, Bağlantısızların mühim bir unsuru haline gelecektir.

            İslam Konferansı: Bağlantısızlar içinde ayrı ve mühim bir grubu  da, İslam ülkeleri ve bunların oluşturduğu İslam Ülkeleri Konferansı  teşkil etmektedir.

            İslam Konferansı, bir Bandung, bir Bağlantısızlar ve bir Afrika  Birliği Teşkilatı'ndan çok farklı bir şekilde ortaya çıkmakla beraber,  İslam ülkeleri Bağlantısızlık hareketi içinde mühim bir nüfuz ve  tesire sahip olmuşlardır.

            İslam Konferansının ortaya çıkışı tamamen İsrail ile alakalı olup,  ilk toplantısını yaptığı 1969 yılından bugüne kadar da, toplantılarının  ve çalışmalarının ağırlık noktasını genellikle İsrail meselesi teşkil  etmiştir.

            İsrail işgali altındaki Kudüs'le, Müslümanların kutsal yerlerinden  olan El-Aksa Camiinde, 21 Ağustos 1969 akşamı bir yangın çıktı ve  camide bazı hasar meydana geldi. Bu hadise Arap ve Müslüman  dünyasını yerinden oynattı. Arap dünyası bu yangını İsrailin kasden  çıkarttığı görüşünde idi. Fakat kısa sürede anlaşıldı ki, yangın Denis  Michael Rohan adındaki 28 yaşında Avustralyalı bir din yobazı tarafından  çıkarılmıştı.

            Yangın haberi üzerine Amman, Bağdat, Şam ve Kahire'de ve  diğer Arap başkentlerinde, İsraile karşı "Cihad", yani "kutsal savaş"  ilan edilmesini isteyen gösteriler yapıldı.

            Ürdün Kralı Hüseyin de Arap Birliği liderlerine mesajlar göndererek,  hemen bir "Arap Zirvesi" yapılmasını istedi. Arap Birliği  Dışişleri Bakanları 25 Ağustos 1969'da Kahire'de toplandılar, fakat  bir Arap Zirvesi'ne değil bir "İslam Zirvesi"ne karar verdiler. İslam  Zirvesi fikri Suudi Arabistan'dan gelmişti. Ürdün ise bir Arap Zirvesi'ni  İsraile karşı daha müessir bir tedbir olarak görülüyordu.

            İslam Zirvesi 22-25 Eylül günlerinde Fas'ın başkenti Rabat'da  toplandı. 36 Müslüman ülke davet edilmiş olmakla beraber, Türkiye  de dahil 25 ülke katılmıştı. Türkiye bu Zirve'de, Dışişleri Bakanı  İhsan Sabri Çağlayangil tarafından temsil edilmiştir. Filistin Kurtuluş  Örgütü davet edilmediği için Irak ve Fas'la diplomatik münasebetleri  olmadığı için de Suriye, Zirve'ye katılmamışlardır.

            Zirve sonunda yayınlanan kararlarda, İsrail'in Kudüs'ten çıkması  ve Kudüs'e, 1967 Haziranından önce 1300 yıldır devam eden  statüsünün iadesi ile, İsrailin 1967 Haziran savaşında işgal ettiği Arap  topraklarından çekilmesi isteniyordu. Konferansta, İsraili tanımış  olan devletlerin, İsrail ile diplomatik münasebetlerini kesmeleri de  istenmiş ise de, Türkiye ve İran ile, Mali, Moritanya, Nijer ve Senegal  gibi Afrikalı Müslüman ülkeler bunu kabul etmemişlerdir.

            İslam Zirvesi'nin ikincisi, 22-24 Şubat 1974'de Pakistan'da  Lahore'da yapılmıştır. Bu zirve'nin kararlarında da, Kudüs'ün  "Arap" olarak kalması, İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesi  ve Filistinlilere, "milli hakları"nın tanınması ve kendi vatanlarına sahip  olmaları istenmiştir. Yine bu toplantıda, "İslam Ülkeleri Ekonomik  Dayanışma"sının esasları da kabul edilmiştir.

            Lahore Zirvesi'nin en muhim hadisesi, 1971 Martında ayaklanıp  bağımsızlığını ilan ederek Bangladeş adını alan Doğu Pakistanın  diğer Müslüman ülkelerin aracılığı ile Pakistan tarafından tanınması  olmuştur. Bundan sonra İslam Konferansları, İsrail meselesinin dışında,  İslam dünyasının meselelerini tartışıp bu meselelere de çözüm  getirmeye çalışacaktır. Fakat bunda pek başarılı olduğu söylenemez.

            Zirve toplantılarının dışında, İslam ülkeleri Dışişleri Bakanları da  toplantılar yapmışlardır ve bugün de yapmaktadırlar. Dışişleri Bakanlarının  ilk toplantısı, 23-26 Mart 1970'de Cidde'de yapılmış ve bu  toplantıda İslam Konferansının devamlı "Sekretaryası" kurulmuştur.

            Bağlantısızlığın Sebepleri: 1955 Bandung Konferansı ile hareketlenen  bağlantısızlık ve tarafsızlık (Neutrality-Neutralism)'ın ortaya  çıkmasında rol oynayan en mühim sebep, yeni bağımsızlığını alan  devletlerin zayıflığı ve güçsüzlüğüdür. Bu devletler ortaya çıktığında,  milletlerarası politikanın yapısı iki bloka ve iki süper-devlete  dayanıyordu. Bunların her ikisi de, yani hem Amerika ve hem de Sovyet  Rusya, birer nükleer güç idi. Yeni bağımsız olan devletlerin, bu  süper-nükleer güçlerden herhangi birine tek başlarına karşı koymaları  söz konusu olmadığı gibi, bunlardan birine bağlanmayı da, bir  sömürgecilikten yakalarını sıyırıp, yeni bir sömürgeciliğe  (neo-koloniyalizm) boyun eğmek gibi gördüler. Bu sebeple, biraraya gelerek  ve kuvvetlerini birleştirerek, iki blokun dışında, yeni bir kuvvet, yeni  bir topluluk veya ayrı istikamette yeni bir politika oluşturmak, bu  devletlere en rasyonel, en akılcı yol olarak görünmüştür.

            Yeni bağımsızlığını kazanan bu devletler için, iki-bloklu dünyanın  bir başka gerçeği daha vardı. Bloklardan birinin ekonomik düşünce  sistemi kapitalizm, diğerlerinin ise hem ekonomik ve hem de  siyasi felsefesi komünizm idi. Bu devletler kapitalizmin sömürücülüğünden  yeni çıkmışlardı. Buna karşılık, komünizme dönmeleri demek  de, yeni bir esaretin giyotinine boyun uzatmak olacaktı. Kısacası,  her iki blok da; birbirine ters düşen iki ayrı felsefenin ve yaşama  sisteminin temsilcisi idi ve bu yeni devletler için, bu ikisinden  birini seçmek mantıki görünmedi.

            Bağlantısızlık, blokların nükleer gücüne karşı kendi silahı olarak,  nükleer silahlara karşı gelme ve silahsızlanma politikasını kullanmıştır.  Silahsızlanma, blokların nükleer gücüne karşı, bağlantısızların  en büyük silahı olmuştur. Tabiatiyle bu silahın ne kadar müessir  olduğu tartışılabilir. Fakat, Bağlantısızların silahsızlanmadan  da fazla kullandıkları silah, Birleşmiş Milletler olmuştur. Bilhassa,  Genel Kurul'dan çıkarttıkları kararlarla, gerek büyük devletlerin  politikalarına mümkün olduğunca bir istikamet vermeye ve gerek bloklar  arasında dengeyi kurmaya çalışmışlardır. Bugün dünyada mevcut  151 ülkenin 95'inin Bağlantısızlara dahil olduğunu düşünürsek  Bağlantısızlar için Birleşmiş Milletler silahını küçümseyemeyiz. Lakin,  dünya barışına ve dünya politikasına Genel Kurul'un değil, beş  büyük devletin (Amerika, Sovyet Rusya, Çin Halk Cumhuriyeti, İngiltere  ve Fransa) veto hakkına sahip olduğu Güvenlik Konseyinin  müessir olması ve bir de, Bağlantısızların kendi içlerindeki çeşitliliği  ve politika farklılıkları, Bağlantısızların Birleşmiş Milletlerdeki tesir  gücünü mühim ölçüde azaltmaktadır.

            İki süper-devletin birbiriyle çatışan ekonomik ve politik yaşama  felsefe ve sistemleri karşısında, Bağlantısızların, genellikle  benimsedikleri ekonomik rejim "sosyalizm" ve siyasi rejim de "diktatörlük"  ve ekseriye "askeri diktatörlük" olmuştur. Bu ülkelerin disiplinli  ve hızlı bir "sosyalist" kalkınma için, demokrasiye sırt çevirip  diktatörlüğü tercih etmeleri, bilhassa Afrika'da, tek teşkilatlı kuvvet  olan silahlı kuvvetlerin iktidarına imkan vermiştir. Bu ise, silahlı  kuvvetler içinde çatışmaları ve iktidar hırsını tahrik ettiği için,  Afrika'da en çok gördüğümüz şey, peşpeşe gelen askeri darbeler olmuştur.  Bağlantısızlar için demokrasinin Batı anlamındaki örneğini  Hindistan vermiştir.

            Bağlantısızların sosyalizmi de, komünizmden uzak, milli karakterli  bir sosyalizm olma amacını taşımıştır. Fakat bu amaca ancak  pek azının ulaşabildiğini söylemek zorundayız. Sosyalizme sempatiden  ve tarihten doğan genel bir Batı aleyhtarlığı, hürriyetçi demokrasiden  uzak kalmış olmaları ve sosyalizme kendi milli karakterlerini  vermede uğradıkları başarısızlıklar, bu ülkelerde sosyalizmin,  Batı kapitalizmi ile Doğu komünüzmi arasında yer alabilecek yetenekte  bir rejim olmasını önlemiştir. Bu ise, bu ülkeleri Sovyet nüfuzuna  daha açık bir hale getirmiştir. Batı ile Doğu arasında Afrika  üzerinde cereyan eden mücadelede, Sovyet Rusya'nın daha başarılı  olmasının sebebini burada görmek gerekir.

            Kavram ve Politika Karışıklığı: Bağlantısızların, bu belirttiğimiz  kendi içindeki yapısal çelişkileri dışında, bu hareketin müessiriyetini,  prestijini ve gelişmesini zayıflatan en mühim faktör, bağlantısızlığın  teorik kavram olarak içine düştüğü kargaşa ve tatbikatta  da politika olarak gösterdiği tutarsızlıktır.

            Bağlantısızlık, yakın tarihi ile, kaynağını, ittifak bloklarının dışında  kalma ve ittifaklara katılmama düşüncesinden almaktadır. Burada  iki nokta karşımıza çıkmaktadır. Birincisi, bu ifadeli kavramın,  her bağlantısız devlet tarafından aynı şekilde anlaşılmaması ve  bu kavrama aynı muhtevanın verilmemesidir. İkincisi ise, bloklar  dışında kalma durumunun, çeşitli kavramlarla ifade edilmesi ve  herkesin bu kavrama başka bir mana vermesidir. Milletlerarası  literatürde, bu kavramlar, Non-Alignment, Neutrality, Neutralism gibi  isimler almaktadır. Ne var ki, bu kavramlardan herhangi birine,  sadece bu kavramı benimseyen ülkeler değil, milletlerarası politikanın  uzman yazarları bile birbirlerinden farklı manalar vermektedir.

            Bağlantısızlığa şuurlu bir muhteva veren ve bağlantısızlık politikası  ile ne yaptığını en iyi bilen, sanırız ki, Hindistan Başbakanı  Jawaharlal Nehru olmuştur. Nehru'nun ölümünden sonra, Hindistan'ın  idaresini ve dış politikasını ele alanların, bağlantısızlığı Nehru  gibi anlamadıkları ve tatbik etmedikleri bir gerçektir. Bu ise, Nehru'nun  bağlantısızlık hareketindeki mühim rolünü daha da büyütmektedir.

            Nehru'da bağlantısızlık temel fikri, herşeyden önce, barış içinde  birarada yaşamanın beş ilkesidir. Hareket noktası bu olmuştur.  İkincisi, bağlantısızlıkta bloklara karşı bir düşmanlık değil, "herkesle"  dost olma vardır. Ve Nehru'ya göre, güvenliği sağlamada şuurlu  bir dostluk, askeri tedbirlerden daha müessirdir, Dostluğun tabii bir  neticesi ise, bağlantısızlık politikasının "barış" ilkesine dayanmasıdır.  Barışın korunmasıdır. Meseleye bu açıdan bakan Nehru, Bağlantısızlığı  bir Üçüncü Blok veya Üçüncü Kuvvet olarak görmeyi şiddetle  reddetmektedir. Çünkü, Nehru, "Üçüncü Kuvvet fikri veya böyle  bir şeyi savunmanın gerçekle, kesinlikle hiç bir alakası yoktur.  Böyle bir şey bizi, kuvvet politikası arenasına kadar sürükleyebilecek  yanlış bir adım olacaktır... Sayı kuvvet yaratmaz. Sayı manevi  baskı yaratabilir, fakat kuvvet yaratmaz" demektedir. Nehru, Avrupa'nın  ittifaklara sürüklenmesini, tarihi gelişmenin neticesi olarak  tabii karşılamakla beraber, Hindistan'ın bağımsız olduğu zaman, savaş  sonrası Avrupasının anlaşmazlıklarını, kıskançlıklarını ve korkularını  tevarüs etmediğini söylemektedir.

            Bununla beraber, Nehru'da bağlantısızlık dünya politikasının dışında  kalan bir pasif tutum alma değildir. Aksine, yukarda belirttiğimiz  ilkeler çerçevesinde aktif bir politikadır. Onun için Nehru, "Biz  sadece seyirci değiliz. Biz bu oyunda aynı zamanda aktörleriz. Biz  bu oyunda kendi anlayışımıza göre aktör olmak niyetindeyiz. Biz diğer  ülkelere dostlukla bağlı aktörleriz. Biz mutabık kalmadığımız  yerde, bunu dostane bir şekilde ifade etmekteyiz" diyordu.

            1960'ların başından itibaren bağlantısızlığın liderleri Nehru, Tito  ve Nasır olmuştur. Lakin, her üçünün de bağlantısızlığı pratik bakımdan  anlayışı ve ülkelerinin dış politikalarına şekil verişinde, birbirlerinden  büyük farklılıklar vardır. Mesela, Tito'nun Yugoslavya'sının  bağlantısızlık politikasının arkasında, Moskova korkusu yatmaktaydı.  Bu korkunun, Tito'yu, 1948'den sonra Amerika'ya ve Batı'ya  yaklaştırdığını ve Amerika'dan gerek askeri, gerek ekonomik yardım  aldığını unutmamak gerekir. Stalin'in ölümünden sonradır ki, Tito,  Sovyet Rusya'daki liderlik mücadelesinin, kendisini rahatlatması  neticesinde, Batı'dan ve 1954 Balkan İttifakından vazgeçerek,  bağlantısızlığa kaymıştır.

            Buna mukabil, Nasır'ın bağlantısızlığında ise Batı aleyhtarlığı  yatmaktadır. Ayrıca, Bağdat Paktı, Nasır'ın Orta Doğu liderliği tasarılarına  darbe vurmamış olsaydı, herhalde "Reis" Sovyet Rusya ile sarmaş-dolaş  olmayacaktı. Nasır'ın bağlantısızlığında, Tito'nun aksine,  Moskova tarafı ağır basar. Buna, yine bağlantısızlardan Suriye  ve Irak da katılmışlardır.

            Bağlantısızlığın bir diğer çelişkili ve garip yanı da, Çin, Küba,  Vietnam, Laos, Kamboçya gibi komünist ülkelerle bugün Sovyet işgalinde  bulunan Afganistan'ın da bağlantısızlara dahil olmasıdır.  Buna mukabil, Suudi Arabistan gibi Amerika yanlısı bir ülke ile,  Basra Körfezi ülkeleri de bağlantısızlara dahil bulunmaktadır.

            Bu çelişkiler, Bağlantısızlığın ciddiyetini çok zayıflatmıştır. Bunların  kendi aralarında kuvvetli bir dayanışmadan söz etmek mümkün  değildir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, Latin Amerika ülkeleri başka  bir havanın içinde bulundukları gibi, Afrika Birliği Teşkilatı  Bağlantısızlık içinde ayrı bir grup teşkil ederken, bu teşkilatlanmanın  içi de bir başka havada olmuştur. Mesela Afrika Birliği Teşkilatının  kuruluşundan on gün kadar sonra, 5 Haziran 1963'de, Tanzanina,  Uganda ve Kenya arasında, siyasi mahiyette olmak üzere, bir Doğu  Afrika Federasyonu kurulmuştur. Yani Afrika Birliği içinde bir başka  birlik. Bunun yanında başka gruplaşmalar da olmuştur. Bu gruplaşmalar  siyasi sebeplerle meydana geldiği gibi, geniş Afrika kıtasının  coğrafi şartları da bölgesel gruplaşmalara gitmeyi bir bakıma  zorlamıştır. Bu gruplaşmaların dışında, Afrika ülkeleri arasında toprak  anlaşmazlıklarından doğan, sonu gelmeyen çatışmaları da gözden  uzak tutmamak gerekir.

            Böylece, Bağlantısızlık hareketi kendi içinde çelişkiler, çatışmalar  ve anlaşmazlıklarla dolu olmasına rağmen, bloklar ve büyük  devletler karşısında bir bütünlük göstermeye ve bloklara tesir etmeye  çalışan bir garip milletlerarası politika hareketi olarak göze  çarpmaktadır. Mamafih, şunu da belirtelim ki, Bağlantısızlığın genellikle  Batı aleyhtarı olması, Sovyet Rusya'yı, bu harekete kendi  tasarıları istikametinde bir şekil vermek için çaba harcamaya sevketmiştir.  Batı'nın dış politikasının maliyet hesabı ile, Sovyet dış  politikasının maliyet hesabı aynı olmadığı için, Sovyetlerin bu hususta  avantajlı olduklarını kabul etmek gerekir.

            B) Silahsızlanma Çabaları

            1960'lardan itibaren silahsızlanma ve bazı silahsızların sınırlandırılması  konusunda atılan adımlar, yumuşama (detente) havasının  teşekkülünde mühim ve müessir bir faktör olmakla beraber, alınan  neticeler gösterilen faaliyetin genişliği ile orantılı olmamıştır. Şu  manada ki, silahlanma için yapılan harcamalar azalmak veya en  azından sabit kalmak şöyle dursun, her yıl devamlı bir artış göstermiştir.  Bir misal vermek için söyleyelim: 1975 yılında 51 ülkenin  savunma harcamaları 340 milyar Dolar civarında olmuş iken, 1980  yılında bu miktar 598 milyar Dolara çıkmıştır. Keza, Varşova Paktının  savunma harcamaları 1975'de 132 milyar civarında ve NATO'nun  ki de 150 milyar civarında iken, her iki ittifaka ait rakamlar,  tahmini 210 ve 240 milyar Dolar olmuştur. Varşova Paktı için tahmini  rakam kullandık, zira Sovyet Rusya 1980 yılı savunma harcamalarına  ait miktarı açıklamamıştır.

            Savunma harcamaları bakımından üçüncü sırayı Orta Doğu almaktadır.  1975 yılında 11 Orta Doğu ülkesinin savunma harcamaları  28 milyar Dolar kadar olmuş iken, 1980 yılında sadece 6 ülkeye  ait miktar 38 milyara yükselmiştir. Orta Doğu, kişi başına düşen  savunma harcamaları bakımından dünyada ilk sırayı almaktadır.  Zira, 1975 yılında Suudi Arabistan'ın kişi başına düşen savunma  harcaması miktarı 1.153 Dolar iken bu rakam, 1980'de 3.014 Dolar olmuştur.  İkinci sırayı alan İsrail için bu miktarlar 1975 için 1.045 ve  1980 için de 1.514 Dolardır.

            Milletler Cemiyeti Paktının 8'inci maddesi silahsızlanma ve silahların  sınırlandırılması konusundaki çalışmaları düzenleme görevini  Konsey'e vermiş iken, Birleşmiş Milletler Antlaşmasının 11'inci maddesi  "silahsızlanmada ve silahsızlanmanın düzenlenmesinde hakim olan  prensipler"i tetkik ve bu prensipler hakkında üye devletlere ve Güvenlik  Konseyine "tavsiye" de bulunma görevini Genel Kurul'a vermiştir.  Bununla beraber, Genel Kurul'un silahsızlanma çabalarını hızlandırmada  çok aktif olduğunu da söylemeliyiz. Mesela Genel Kurul  (o zaman 51 üyeli idi) 24 Ocak 1946'da aldığı bir kararla, atom enerjisinin  kontrolu ve bunun münhasıran barışçı amaçlarla kullanılması,  atom silahlarının milli silahlanmaların dışında bırakılmasını sağlamak  amacı ile tavsiyelerde bulunmak üzere Atom Enerjisi Komisyonu'nu kurmuştur.

            Genel Kurulun 14 Aralık 1946 tarihli tavsiye kararı üzerine, Güvenlik  Konseyi, 13 Şubat 1947'de de Konvansiyonel (Geleneksel)  Silahlar Komisyonu'nu kurdu. Lakin, her iki komisyon da soğuk savaşın  en çetin günlerinde kurulduğu için, her iki komisyonun da çalışmalarında  ve fakat bilhassa Atom Enerjisi Komisyonunda Doğu-Batı  çatışması ön plana çıktı. Bu sebeple, Sovyet Rusya'nın muhalefetine  rağmen, Genel Kurul, 11 Ocak 1952'de aldığı bir kararla,  Atom Enerjisi Komisyonu ile Konvansiyonel Silahlar Komisyonunu  lağvedip, ikisinin yerine olmak üzere, Silahsızlanma Komisyonunu  kurdu. Bu Komisyonun görevi ise, nükleer silahlar ve silahlı kuvvetlerin  arttırılması da dahil her türlü silahsızlanmanın tahkik (verification)  ve kontrolu; atom enerjisinin kontrolu ile atom silahlarının  bertaraf edilmesi ve silahlı kuvvetler ve her çeşit silahlanmanın dengeli  bir şekilde azaltılması ve sınırlandırılması; ve nihayet, fiili bir  silahsızlanma programının tesbiti idi.

             Bu Komisyon 1957 yılına kadar ve hatta bir-iki defa toplanmak  suretiyle 1965 yılına kadar çalışmalarını sürdürdü. Fakat hiç bir netice  alamadı. Esasında Silahsızlanma Komisyonu 1957'den itibaren  müessiriyetini kaybetmiş bulunuyordu.

            Buna karşılık, 1960'ların başından itibaren silahsızlanma çabalarında  iki mühim gelişme oldu. Biri, bu çabaların konvansiyonel silahlarda  azaltma veya sınırlandırmayı bir tarafa bırakıp, esas itibariyle  nükleer silahsızlanmaya yönelmesidir. Çünkü, Konvansiyonel  silahsızlanmada, iki mühim mesele, Doğu ile Batı arasında derin görüş  ayrılıklarına sebep olmuş ve herhangi bir anlaşmanın gerçekleşmesini  önlemiştir. Bu meselelerden bir tanesi, her devlete tahsis  edilecek asker ve silah miktarı idi. "Ceiling" denen bu sistemin ölçüsünü  bulmak gayet tabii ki fevkalade zordu. Bu hususta her devletin  kendisine göre bir ölçüsü vardı. Diğer taraftan silah meselesinde,  her devletin elindeki aynı mahiyetteki (mesela piyade tüfeği  veya top) silahın aynı teknik ve teknolojik yeteneğe ve vurucu güce  sahip olmaması da, işi iyice zorlaştırıyordu. Bu "tahsis" (ceiling) ile  bağlantılı bir diğer mesele de, silahların miktarları üzerinde bir anlaşmaya  varılsa bile, her devletin bu miktarlar içinde kalıp kalmadığı  nasıl kontrol edilecekti? "Tahkik" (verification) veya kontrol, "Tahsis"in  can alıcı noktası idi. Fakat burada bilhassa Sovyetler, kendi  topraklarında kontrol postalarının kurulmasında büyük güçlükler çıkardılar.  Esasında bu da çok zor bir mesele idi. Bir bakıma bir egemenlik  meselesi idi.

            Silahsızlanma çabalarında 1960'lardan itibaren meydana gelen  ikinci gelişme de, bu çabaların Birleşmiş Milletlerin dışına çıkması  ve bilhassa iki büyük nükleer güç olan Sovyet Rusya ile Amerika  arasındaki münasebetlerin bir konusu haline gelmesidir.

            Silahsızlanmanın konvansiyonel silahlardan nükleer silahlara intikalinde  ve dolayısiyle, nükleer silahlar bakımından bazı sınırlama anlaşmalarının  yapılabilmesinde, bir nükleer savaşın doğurabileceği  muhtemel korkunç neticelerin gözönüne getirilmesi şüphesiz büyük  rol oynamıştır. Amerika ile Sovyet Rusya arasında şu kadar veya bu  kadar fark olmuş veya bir denge mevcut olmuş, bir nükleer savaşın  her iki tarafta da meydana getireceği tahribat, yıkım ve insan  kaybı açısından, bunun hiç bir ehemmiyeti kalmamıştır ki, buna  "Dehşet Dengesi" diyoruz. Dünyanın Dehşet Dengesi ile karşı karşıya  kalması ise, 1962 Ekimindeki Küba Buhranı ile olmuştur. Küba  Buhranı, Birleşmiş Milletler Silahsızlanma Komisyonunun yıllarca  çalışmalarından çok daha müessir olmuş ve silahsızlanma müzakerelerinde  masaların etrafında bir ihtimal olarak söylenenler, bir anda  insanlığın karşısına çıkıvermiştir.

            Bundan dolayıdır ki, bu buhranın hemen ertesinde, 5 Ağustos  1963'de Amerika, Sovyet Rusya ve İngiltere arasında, yeraltı denemeleri  hariç, atmosferde, uzayda ve sualtında yapılan denemelerin  durdurulmasına ait bir anlaşma imzalanmıştır.

            1963 antlaşmasını, yine Amerika, Sovyet Rusya ve İngiltere arasında  27 Ocak 1967 tarihinde imzalanan ve "Dış Uzay Antlaşması"  denen antlaşma takip etti. Bu antlaşma ile, uzayın barışçı amaçlarla  araştırılması ve kullanılması amacı ile, ay da dahil uzaydaki gezegenlerde  nükleer ve kitlesel tahrip silahlarının kullanılması ve depolanması  yasaklanıyordu. Keza, ay da dahil uzaydaki gezegenlerde  işgal veya başka şekillerde egemenlik tesisi söz konusu olamıyacaktı.  Uzay insanlığın ortak malı olarak kabul ediliyordu.

            Bundan sonra bir dizi anlaşmalar imzalanmıştır ki, bunların en  mühimlerini şöyle sıralayabiliriz:

            -1 Temmuz 1968'de Amerika, Sovyet Rusya ve İngiltere arasında  imzalanıp 50 devletin daha katıldığı, "Nükleer Silahların Yayılmasını  önleme" (Non-Proliferation) Antlaşması.

            -11 Şubat 1971'de imzalanan ve deniz dibinde, okyanus tabanında  ve okyanusun yeraltında, nükleer silahlarla diğer kitlesel  tahrip silahlarının yapımını, kullanılmasını, depolanmasını ve denenmesini  ve fırlatma rampaları inşasını yasaklayan "Deniz Yatağı"  (Seabed) antlaşması.

            -10 Nisan 1972 tarihli, Bakteriyolojik (Biyolojik) ve Toksik silahların  geliştirilmesini, üretimini ve depolanmasını yasaklayan ve  mevcutların dokuz ay içinde yokedilmesini öngören anlaşma.

            -Amerika ile Sovyet Rusya arasında imzalanan ve yeraltında  150 kiloton'dan daha güçlü nükleer silah denemesi yapılmasını yasaklayan  ve "Eşik" (Treshold) Antlaşması adını alan 3 Temmuz 1974  tarihli antlaşma. Bu antlaşmaya göre taraflar, ayrıca, bütün yeraltı  denemelerinin durdurulması hususunda bir anlaşmaya varmak için  görüşmelerini sürdüreceklerdir.

            Görülüyor ki, bakteriyolojik silahlar anlaşması hariç tutulursa.  diğer bütün anlaşmalar, karada, havada, suda, yeraltında, denizlerin  dibinde ve uzayın gezegenlerinde, nükleer silahların denenmesini,  yapımını ve kullanılmasını yasaklıyordu. Başka bir deyimle, nükleer  silahların kullanılamıyacağı alanlar tesbit edilmişti. Bu sebeple,  burada şunu da ilave edelim ki, alanlarla ilgili ilk anlaşma, 1 Eylül  1959'da, Arjantin, Avustralya, Belçika, Şili, Fransa, Japonya, Yeni  Zelenda, Norveç, Güney Afrika Birliği, Sovyet Rusya, İngiltere ve  Amerika arasında imzalanan ve Antartika (Güney Kutbu) Antlaşması'dır.  Bu antlaşmaya göre, 60'ıncı güney enlem ile Güney Kutbu  noktası arasında kalan alanın askeri maksadlarla kullanılması,  asker ve silah bulundurulması, nükleer deneme yapılması ve nükleer  silah stoku yapılması yasaklanıyordu. Hiç bir devlet Antartika üzerinde  egemenlik iddia edemiyecek ve Antartika ancak barışçı maksadlarla  kullanılacaktı.

            C) SALT-İ Anlaşması

            Diğer taraftan, bütün bu yasaklamalar nükleer silahların kullanılma  alanlarına aitti. Yoksa, bu silahlar ortadan kaldırılmıyor veya  sayıları azaltılmıyordu. Bir nükleer silahsızlanma söz konusu değildi.  İşte Birleşik Amerika ile Sovyet Rusya, bu antlaşmaların ardından  SALT-İ antlaşmasını imzalıyarak, nükleer silahsızlanma veya  nükleer silahların sınırlandırılması yolunda mühim bir adım attılar  ve milletlerarası münasebetlere de bir yumuşama havası getirdiler.  Zira, Salt-İ'in arkasından Helsinki Deklarosyonu gelecektir.

            Şimdiye kadar belirttiğimiz yasaklama anlaşmalarını sadece  1962 Küba Buhranı ve "Dehşet Dengesi" ile açıklamak yanlış olacaktır.  Bütün bu gelişmelerde Moskova-Pekin çatışması ile, bu çatışmanın  sonunda Çin Halk Cumhuriyeti'nin Sovyet Rusya'dan kopmasının  global strateji üzerinde yaptığı tesir ve bu yeni stratejik  yapı içinde Sovyet Rusya'nın karşılaştığı durumun büyük rolü vardır.  Doğu'da Çin Sovyet Rusya için bir tehlike olarak doğmaya başlarken,  Sovyet Rusya Batı'da, yani Avrupa'da da, NATO'nun baskısı  altında idi. 1964 Ekiminde işbaşına gelen Brejnev-Kosigin ekibi, Çin  tehlikesini bertaraf etmek için başlangıçta Çin'le uzlaşma yolunu  aramış iseler de, bir netice alamamışlardır. Sovyet Rusya "Doğu  Cephesi"ni yumuşatamayınca, "Batı Cephesi"nin kendi üzerindeki  ağırlığını ve baskısını hafifletme yolunu aramaya başlamış ve bundan  dolayı da 1966'dan itibaren, daha aşağıda göreceğimiz üzere,  Avrupada bir güvenlik sisteminin kurulması için NATO'ya tekliflerde  bulunmuştur. Bu ise, Sovyetlerin Batı'ya yanaşmak için Doğu-Batı  münasebetlerine bir "yumuşama" (detant) getirme çabasından  başka bir şey değildi. Mamafih, yine aşağıda Avrupa Güvenlik ve  İşbirliği Konferansını veya Helsinki Deklarasyonunu ele aldığımızda  göreceğimiz gibi, Sovyetlerin bu Batı'ya yaklaşma ve havayı yumuşatma  çabalarında, Sovyet ekonomisinin, bilhassa teknolojik handikaplar  dolayısiyle, Batı seviyesinden geri kalması ve Batı teknolojisi  ile bağlantı kurma ihtiyacı çok mühim rol oynamıştır.

            Varşova Paktı'nın Avrupada bir güvenlik ve işbirliği kurulması  için NATO'ya 1966'da yaptığı teklif dokuz yıl sürecek bir iki-blok  arası tartışma ve müzakere kapısını açarken, Helsinki'de 17 Kasım  1969'da Sovyet Rusya ile Birleşik Amerika arasında, Stratejik Silahların  Sınırlandırılması Görüşmeleri (Strategic Arms Limitation  Talks-SALT) başlamıştır.

            SALT görüşmeleri iki buçuk yıl kadar sürmüş ve yedi safhada  cereyan etmiştir. Bu süre içinde tartışmaların ağırlık noktasını  "Stratejik Füzeler denen, Kıtalararası Balistik , Füzeler (ICBM-  İntercontinental Ballistic Missiles) ile Denizaltılardan Atılan Balistik  Füzeler (SLBM - Submarine Launched Balistic Missiles) teşkil etmiştir.  Bunlara Saldırgan (Offensive) füzeler denilmekteydi ve bilhassa  kıtalararası füzeler (ICBM) içinde MIRV (Multiple İndependently  Targetable Reentry Vehicle) denen çok başlıklı ve her nükleer  başlığın ayrı hedeflere yöneltilebildiği füzeler vardı. Bu saldırgan  füzeler konusunda kesin bir anlaşma yapılamayıp, ancak bir  "geçici" (interim) anlaşma gerçekleştirilebildi.

            Buna karşılık, füze-savar füzeler (ABM-Anti-Ballistic Missiles)  denen savunma füzelerinin sınırlandırılmasında kesin bir anlaşmaya  varılabildi.

            Bu iki çeşit füzeleri kaplayan ve SALT-İ Anlaşması denen belge,  26 Mayıs 1972 tarihinde Moskova'da Amerika Cumhurbaşkanı  Richard Nixon ile Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri  Leonid Brezhnev arasında imzalandı.

            Füze-Savar-Füzeler konusundaki anlaşmaya göre, taraflar,  kendi başkentlerinin 150 kilometrelik bir alan içinde 100 taneden  fazla füze-savar-füzeye sahip olmayacaklardır. Keza, bu füzelerle  ilgili radarların sayısı da iki büyük (phased-array) ve 8 küçük radar  olarak sınırlanmaktaydı. Süresiz olan 16 maddelik bu anlaşmaya  göre, taraflar, başka devletlere bu füzelerden vermeyecekleri gibi,  başka ülkelerde bu füzelerin rampalarından kurmayacaklardı.

            "Saldırgan" (offensive) denen kıtalararası füzeler (ICBM ve  SLBM) konusunda ise, beş yıl süreli 8 maddelik bir "geçici anlaşma"  (İnterim Agreement) imzalanmıştır. Bu anlaşma ile taraflar  1 Temmuz 1972'den itibaren, ICBM olsun, SLBM olsun, yeni kıtalararası  füze yapmamayı taahhüt ediyorlardı. Bununla beraber, bu füzelerin  de kesin olarak sınırlandırılması hususunda bir anlaşma yapmak  için müzakerelere aktif olarak devam edeceklerdi.

            Geçici Anlaşma'ya ek olarak imzalanan bir Protokol ise denizaltılardan  atılan füzelere bir sayı sınırlaması getiriyordu. Buna göre  de, Amerika, 44 füze denizaltısından ve bu denizaltılarda 710 balistik  füze rampasından fazlasına ve Sovyet Rusya da, 62 füze denizaltısından  ve bu denizaltılarda 950 füze rampasından fazlasına  sahip olamıyacaktı. Amerika aleyhine olan bu farklılık, Amerikanın  kendi denizaltılarının ve kıtalararası füzelerinin teknolojik üstünlüğüne  güvenmesinden ileri gelmekteydi.

            Füze-Savar-Füzelerde anlaşmanın kolay yapılmasının ve bu  füzelerin sadece başkentlere inhisar ettirilmesinin sebebi, ABM sisteminin  çok karmaşık ve pahalı olmasından ve ayrıca, saldırgan füzeleri  havada yakalama yeteneğinin de çok fazla olmamasından ileri gelmekteydi.

            SALT-İ anlaşması Amerika ile Sovyet Rusya arasındaki münasebetlerde  gerçekten bir dönüm noktası olmuştur denebilir. Şüphesiz  bu iki süper-devlet arasında bir çok konularda görüş ayrılıkları  ve zaman zaman çatışmalar bundan sonra da olacaktır. Ne var  ki, her ikisinin de bu anlaşmazlıklara, görüş ayrılıklarına ve hatta  çatışmalara yaklaşımları, bunları şiddetlendirmek değil, aksine  gerginliklere sebep olmadan çözümlemek, buhranları kontrol altına almak  (crisis management) şeklinde olacaktır. Bu çeşit bir davranışın ilkelerini  de Amerika ve Sovyet Rusya, SALT-İ antlaşmasını imzaladıktan  üç gün sonra, 29 Mayıs 1972'de yeni Moskova'da imzaladıkları  Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler  Birliği Arasındaki Münasebetlerin Temel İlkeleri belgede tesbit ve  ilan etmişlerdir.

            12 ilkeyi ihtiva eden bu belgeye göre, her iki taraf, nükleer çağda  barış içinde birarada yaşamadan başka alternatif olmadığını kabul  ederek, aralarındaki münasebetlerin tehlikeli boyutlara varmasını  önlemeye, birbirleri aleyhine avantaj sağlamamaya, karşılıklı çıkarları  konusunda birbirleriyle devamlı temas halinde olmaya, stratejik  silahlar da dahil olmak üzere tam ve genel bir silahsızlanma  için çaba harcamaya, aralarında ticari ve ekonomik, teknik ve teknolojik  işbirliğini arttırmaya, kültürel münasebetlerini geliştirmeye,  dünya meselelerinde birbirlerinden daha üstün bir durum elde etmemeye  ve bütün devletlerin egemen eşitliğine saygı göstermeye  çalışacaklardı.

            C) Neticesiz Kalan SALT-İİ

            SALT-İ'in yarattığı bu gayet müsait ve müsbet atmosfer içinde  Amerika ve Sovyet Rusya, saldırgan stratejik silahların (füzelerin)  de sınırlarıdırılması için hemen, yani 21 Kasım 1972'de Cenevre'de  görüşmelere başladılar.

            SALT-İİ görüşmeleri, birincisi gibi kolay yürümedi. Zira SALT-İ'e  karşı Amerikan Kongresinden bir takım itirazlar yükselmişti. ABM  Antlaşmasını Amerikan Senatosu hiç bir itiraz göstermeden 3 Ağustos  1972'de 2'ye karşı 88 oyla kabul etti. Fakat Geçici Anlaşma'da,  denizaltılardan atılan füzelerin sayısında Amerika aleyhine olan eşitsizlik,  tenkitlere sebep oldu. Bazı Senato üyeleri, SALT-İİ anlaşmasında  bu eşitsizliğin giderilmesini istediler. Bunların liderliğini Senatör  Henry Jackson (Washington-D) yapıyordu. Senatör Jackson'ın teşebbüsü  ile kabul edilen ve "Jackson Amendment" adını alan bir  kararla, SALT-İİ görüşmelerinde Amerika ile Sovyetler Birliği arasında  eşitlik ilkesinin korunması kabul edildi.

            Fakat bu eşitliğin manası açık olmadığı için, sonradan hem  Amerikan müzakerecileri için güçlük çıkarmış ve hem de gereksiz  tartışmalara sebep olmuştur. Bununla kasdedilen sayı eşitliği ise,  bunun manası yoktu; çünkü her iki tarafın sahip olduğu silahların  vurucu güçlerinde bir eşitlik yoktu. Böyle olunca sayı eşitliğinin manası  kalmıyordu. Kantitatif Eşitlik denen bu kavramın karşısında yer  alan diğer kavram ise Kalitatif Eşitlik, SALT-İİ anlaşmasında, füze ve  nükleer silahların vurucu güçlerinde bir eşitlik sağlanmasıydı. Böyle  bir eşitliği sağlamanın güçlüğü de meydandadır. Çünkü bu füze  ve nükleer silahların teknolojik üstünlükleri gayet karmaşık bir sisteme  dayanıyordu. Karşılaştırma, mukayese yapıp eşitlik kurmak  son derece zordu.

            Meselenin mahiyetindeki bu güçlüğün yanısıra, saldırgan stratejik  silahların (kıtalararası füzelerin) sınırlandırılmasında her iki tarafın  da, karşı tarafa üstünlüğü kaptırmamak endişesi SALT-İİ görüşmelerinin  uzamasına sebep olmuştur. Çünkü her iki taraf da biliyordu  ki, gelecekteki savaş kıtalararası füzelere dayanacaktı ve  birbirlerine karşı kuvvet durumları da esas itibariyle bu stratejik  silahlardan kaynaklanıyordu. Konvansiyonel kuvvete güvenme ise,  ancak stratejik silahlardan sonra gelmekteydi. Dolayısile gerek Amerika  ve gerek Sovyet Rusya, bu silahlarda dengeyi sağlayacak gibi  görünen her formülü en ince ayrıntılarına kadar incelemişler ve karşı  tarafa en küçük bir üstünlük vermemek için gayet dikkatli davranmışlardır.

            Diğer taraftan, SALT-İİ anlaşmalarının imzalandığı 1979 Haziranına  kadar geçen sürede, milletlerarası münasebetlerde ortaya çıkan  hadiseler de, müzakerelerin uzamasında müessir olmuştur.  Vietnam Savaşı, 1973 Arap-İsrail savaşı, 1973-1974'de Amerika'da  Watergate Skandalı, Amerika'da başkanlık seçimleri ve başkanların  değişmesi ve diğer hadiseler gibi...

            Görüşmelerin uzamasına rağmen, dikkati çeken bir nokta, her  iki tarafın bir anlaşmaya varmak hususunda, niyetlerini her vesile  ile vurgulamaktan kaçınmamışlardır. 1973 Moskova Zirvesi ile 1974  Vladivostok Zirvesi bunun örneğidir.

            Başkan Nixon'un 27 Haziran-3 Temmuz 1974 günlerinde Moskova'yı  ziyareti sırasında Brejnev ile yaptığı zirve toplantıları sonunda  yayınlanan bildiride, taraflar, kitlesel tahrip silahları ile nükleer  silahların kullanılabileceği bir savaş tehlikesini önlemek, bilhassa  stratejik silahlar yarışını durdurmak veya hiç değilse sınırlamak,  genel bir silahsızlanmayı gerçekleştirmek, milletlerarası gerginlikler  ile askeri çatışmaların sebeplerini ortadan kaldırmak, yumuşamayı  genişletmek ve aralarındaki ticari, ekonomik, kültürel, bilimsel  ve teknik alanlardaki münasebet ve işbirliğini geliştirmek için  ortak çaba harcayacaklarını ve SALT-İİ görüşmelerine devam edeceklerini  açıklıyorlardı.

            Görülüyor ki, SALT-İ anlaşmasından sonra Sovyet-Amerikan  münasebetleri tam bir detant havası içine girmiş bulunuyordu. O kadar  ki, yukardaki bildiride kullanılan ifadeleri, çok değil, bu tarihten  beş-altı yıl önce iki devletin münasebetlerinde görmek mümkün  değildi.

            Moskova Zirvesinde 3 Temmuz 1974 günü de, yeraltı denemelerini  sınırlayan ve "Eşik" (Treshold) antlaşması dediğimiz antlaşma  da imzalandı. Bu antlaşmadan daha yukarda söz etmiştik.

            Moskova Zirvesi Nixon'ın SALT'a yaptığı son katkı oldu. Çünkü,  bir yıl önce patlak vermiş olan Watergate Skandalı yüzünden 8 Ağustos  1974 de istifa etmek zorunda kaldı. Watergate, Demokrat Parti'nin  Washington'daki genel merkezinin bulunduğu bina idi. 1973 Haziranında  bir gece, beş kişi bu binaya dinleme aletleri koyarken yakalandı.  Soruşturma derinleştirilince, Nixon'ın da bilgisi dahilinde olmak  üzere, Demokrat Parti binasına bir çok dinleme aleti yerleştirildiği  ve bu suretle Nixon'ın Cumhuriyetçilerin seçim taktiklerini kolaylıkla  öğrenmek imkanını elde etmek istediği anlaşıldı. Suçlular  mahkemeye verilince, işin gerçekten bir skandal olduğu görüldü. Zira,  bu hadisenin dışında, Nixon'ın çalışma arkadaşlarının da bir çok  marifetleri ortaya çıktığı gibi, rüşvet hadiseleri ve seçimler için gizli  ve usulsüz paralar alındığı tesbit edildi. Nixon kamu oyunun tepkilerine  ve baskılarına bir yıldan fazla dayandı, fakat sonunda 8 Ağustos  1974 de istifa etmek zorunda kaldı. Anayasa gereğince yerine  Başkan Yardımcısı Gerald Ford geçti.

            Gerald Ford ile Brejnev arasında 23-24 Kasım 1974 de yapılan  Vladivostok Zirvesi ise, stratejik silahların sınırlandırılması ve  SALT-İİ istikametinde yeni ve mühim bir adım teşkil etti. Zirve sonunda  yayınlanan "Demeç" ve "Bildiri" de hiç sözü edilmemekle beraber,  daha sonra yapılan açıklamalardan görülmüştür ki, Vladivostok  Zirvesinde, "saldırgan" (offensive) füzeler konusunda da bir  sınırlama anlaşmasına varmışlardı. Buna göre, "taşıyıcı" (delivery  vehicle) denen, kıtalararası (ICBM) ve denizaltılardan atılan (SLBM)  füze sayısı her iki taraf için de en çok 2400 olarak tesbit edilmişti.  Bunlardan ancak 1320 tanesi çok başlıklı füze (MIRV) olabilecekti.  Ayrıca, bu anlaşma 31 Aralık 1985 tarihine kadar geçerli olacaktı.

            Bir yandan bu kantitatif sınırlamanın yapılmış olması ve bir yandan  bu sınırlamanın 1985 yılı sonuna kadar geçerli kabul edilmesi,  müzakerelerin bundan sonra daha ağır yürümesinde herhalde mühim  rol oynamıştır. Fakat tekrar edelim ki, müzakerelerin yavaş  gitmesinde esas sebep, her iki tarafın da kalitatif sınırlamada çok  dikkatli davranması ve kalitatif sınırlamanın zor ve karmaşık bir sistem  olmasındadır.

            SALT-İİ Antlaşması, 18 Haziran 1979 da Viyana'da, 1976 seçimlerinde  Cumhurbaşkanlığına gelmiş olan Jimmy Carter ile Leonid  Brejnev arasında imzalanmıştır. Bu antlaşmanın gayet uzun, ayrıntılı  ve antlaşma, protokol, memorandum ve demeçler gibi bir çok  belgeden meydana gelmiş olması, SALT-İİ görüşmelerinin neden uzun  sürdüğünü açıklamaktadır. Bu sebeple, SALT-İİ Antlaşması deyimi yerine  SALT-İİ Anlaşmaları demek daha doğru olacaktır.

            SALT-İİ anlaşmalarında, hem Amerika ve hem de Sovyetler Birliği,  1 Kasım 1978 tarihi itibariyle sahip bulundukları bütün stratejik  füzelerle, uzun menzilli yani stratejik bombardıman uçaklarının miktarlarını  bir memorandumda ortaya koymuşlardır. Stratejik uçaklarda  birinci planda gelenler, Amerika için B-52 ve B-1 uçakları ile, Sovyetler  için Backfire denen Tu-22 M ağır bombardıman uçakları idi.

            Diğer taraftan, yine bu anlaşmalarda hem, kıtalararası füzelerin  (ICBM), hem denizaltılardan atılan füzelerin (SLBM) ve hem de  çok başlıklı olup her başlığın bağımsız olarak ayrı hedefe gidebildiği  füzelerin (MIRV) tarifleri yapılıp spesifikasyonları belirtildiği gibi, her  çeşit füzenin de miktar sınırlaması yapılmıştı. Bu arada şunu da belirtelim  ki, bugün tartışması hem NATO içinde ve hem de Sovyet  Rusya ile münasebetlerde tartışması yapılan ve 30 Kasım 1981'denberi  Cenevre'de Amerika ile Sovyet Rusya arasında müzakerelere  konu olan "Cruise" füzelerinin 600 kilometreden daha uzun menzillileri  de SALT-İİ anlaşmaları ile yasaklanıyordu. Bunlar deniz rampalarından  ve kara rampalarından atılamıyacağı gibi, çok başlıklı  (MIRV) da taşıyamıyacaktı.

            SALT-İİ anlaşmaları, 1922 Waşington ve 1930 Londra deniz silahsızlanmaları  anlaşmalarından beri, son 50 yıl içinde gerçekleştirilmiş  bir silahsızlanma anlaşması idi. Asıl ehemmiyetli tarafı ise, stratejik  ve dolayısiyle uzun menzilli nükleer silahları sınırlaması idi. Fakat  SALT-İİ anlaşmaları yürürlüğe giremedi. SALT-İİ Amerikan kamu  oyunda ağır tenkitlere uğradı. Bu tenkitler gerek Kongre'den, gerek  uzman çevrelerden gelmekteydi. Bu tenkitlere göre, getirilen sınırlamalarla  Amerika stratejik üstünlüğü Sovyetlere kaptırmıştı. Hava  öyle bir duruma geldi ki, Kongre'nin SALT-İİ'yi tasdik etmesi çok  şüpheli görünüyordu.

            İşte tam bu sıradadır ki, Sovyetler bir hata yaptılar ve 1979 Aralık  ayı sonundan itibaren Afganistan'ı işgal etmeye başladılar. Daha  aşağıda ayrıntıları ile alacağımız bu işgal hadisesi üzerine, Amerika  SALT-İİ anlaşmalarını tasdik etmekten vazgeçti ve bir kenara koydu.  Çünkü Afganistan'ın Sovyetler tarafından işgali, Orta Doğuda, en  az stratejik silahlar anlaşması kadar ehemmiyetli bir stratejik değişiklik  yapmaktaydı. Kaldı ki, Sovyetlerin Afganistan'ı işgali Amerikan  kamu oyunda, detant ve silahsızlanma konusunda Sovyetlerin  samimi olmadığı ve yumuşamayı kendi yayılma ve genişleme tasarıları  için müsait bir fırsat olarak gördüğü şeklinde değerlendirildi.  Netice olarak, SALT-İİ doğmadan değil, ama doğduktan biraz sonra,  çok kısa bir ömürle öldü. Bundan sonra olsa olsa ancak yeni bir  SALT-İİİ söz konusu olabilir.

            Sovyetlerin, Afganistan'ı işgal suretiyle, SALT-İİ'ye öldürücü bir  darbe vurmanın sebeplerini, tabiatiyle Tarih ilerde açıklayacaktır. Fakat  şu anda akla çeşitli ihtimaller gelmektedir. Bu ihtimallerin birincisi,  müzakerelerin yedi yıl kadar sürmüş olmasına bakınca, Sovyetlerin  SALT-İİ'ye isteksiz olarak yanaşmaları ve zoraki bir şekilde  imzalamış olmalarıdır. Bu ihtimale gerçek sebep olarak bakacak olursak,  Sovyetlerin her halukarda ilerde bir sebep bulup bu anlaşmaları  bozmaları beklenebilecekti. Günümüzdeki Avrupa'da orta menzilli  füzeler meselesinde Sovyetlerin, güya bir anlaşma yapmak ister  görünüp, hiç bir tavize yanaşmayan tutumlarına bakınca, bu ihtimali  yabana atmamak gerekiyor.

            Tabiatiyle, Sovyetlerin tutumunda rol oynayan bir diğer faktör de,  Amerikan Kongresinin ve kamu oyunun SALT-İİ anlaşmalarına karşı  gösterdiği tepkidir. Bu tepki Sovyetleri ümitsizliğe sevketmiş ve SALT-İİ  ile Afganistan'ın işgalinin kazandıracağı stratejik avantaj arasında  bir mukayese, bir karşılaştırma yapmaya ve bir karar almaya zorlamış  olabilir.

            Nihayet, üçüncü ihtimal ise, yedi yıllık görüşme, müzakere ve  tartışmalardan sonra, Amerika'nın her ne olursa olsun SALT-İİ'ye yürekten  bağlanarak bunu tasdik edeceğine ve Afganistan'ın işgalinin  Amerika'nın SALT-İİ konusundaki kararlılığını veya kararını  değiştirmeyeceğine Sovyetlerin inanmış olmasıdır.

            D) Avrupada Güvenlik ve İşbirliği, Karşılıklı ve Dengeli  Kuvvet İndirimi ve Helsinki Deklarasyonu

            Amerika ile Sovyetler Birliği arasında yedi yıllık SALT-İİ görüşmeleri  olurken, Avrupa'da, yine Amerika ile Sovyet Rusya'nın da dahil  olduğu; yeni detant, yumuşama gelişmeleri olmuştur. Bu gelişmeler,  Avrupa'da bir güvenlik ve işbirliği sisteminin kurulması (Conference  on Security and Cooperation in Europe-C.S.C.E.) ile karşılıklı  ve dengeli kuvvet indirimi (Mutual and Balanced Force Reductions  -M.B.F.R.) müzakereleri ile, bunların sonunda 1 Ağustos 1975 de 35  ülke tarafından imzalanan Nihai Senet veya Helsinki Deklarasyonu  adını alan belgedir.

            Avrupa Güvenlik Konferansı teklifi 1966 da Varşova Paktı devletlerinden  ve Karşılıklı ve Dengeli Kuvvet İndirimi teklifi de 1968'de  NATO'dan gelmiştir.

            Varşova Paktı'nın 1986 teklifinin arkasında ise, Romanya'nın bağımsızlık  politikası ile Avrupada güvenlik ve silahsızlanmayı gerçekleştirmek  amacı ile Sovyet Rusyaya yaptığı baskı ve bu baskının müsbet  neticesi bulunmaktadır. Nitekim, Varşova Paktı Danışma Komitesinin  4-6 Temmuz 1966 da Bükreş'te yaptığı toplantı sonunda, 8  Temmuzda, bir Avrupada Barışın ve Güvenliğin Güçlendirilmesi  Hakkında Deklarasyon yayınlandı. Oldukça uzun olan ve 7 maddeden  ibaret bulunan bu Deklarasyon, Avrupa ülkeleri arasındaki münasebetlere  barış içinde birarada yaşamanın beş ilkesinin hakim olması  gerektiğini belirttikten sonra, Avrupada güvenliğin tesis edilebilmesi  için, NATO ve Varşova Paktı gibi blokların ve askeri üslerin  kaldırılmasını, Avrupa'da mevcut yabancı kuvvetlerin kendi milli  sınırlarına çekilmesini, Avrupa'da nükleer silahlardan arındırılmış  bölgeler kurulmasını, Avrupa'da o sırada mevcut sınırların bütün devletlerce  tanınmasını, her iki Almanya ile de ayrı ayrı barış yapılmasını  ve her iki Almanya'nın da silahsızlandırılmasını ve bütün bunların  gerçekleştirilmesi için de bir Avrupa Konferansı toplanmasını  teklif ediyordu.

            Görüldüğü gibi, Deklarasyonun ileri sürdüğü fikir ve teklifler  Sovyet dış politikasının temel ilkelerine tamamen ters düşmekteydi.  Bundan anlaşılıyor ki, Romanya, Varşova Paktı içinde ağır basmış  ve görüşlerini kabul ettirmişti.

            Varşova Paktı'nın ortaya attığı bu teklifler, 1968 yılına kadar  NATO'dan doğrudan doğruya bir cevap bulmadığı gibi, yine aynı yılın  ilkbaharına kadar da Varşova Paktı devletleri de bu konu üzerine  ısrarla ve tekrar eğilmemişlerdir.

            Bununla beraber, NATO Bakanlar Konseyi'nin Aralık 1966 da Paris'te  yaptığı toplantıdan sonra yayınlanan bildiride, Varşova Paktı'nın  teklifine dolaylı bir cevap verilmiştir. Bildiride, Sovyetlerin çıkardığı  1958 Berlin buhranına karşı Batılıların ilk cevabı olan ve Amerika,  İngiltere ve Fransa tarafından 14 Aralık 1958 de yayınlanan üçlü  deklarasyon destekleniyor ve Almanya'nın bölünmüşlüğü devam  ettikçe Avrupada gerçek ve devamlı bir çözüm olamıyacağı ifade  ediliyordu. NATO'nun bu toplantısında, Berlin meselesi Almanya meselesine,  Almanya meselesi Avrupa güvenliği meselesine, Avrupa güvenliği  de silahsızlanma meselesine bağlanmıştır.

            NATO, 1967 Aralık ayında kabul ettiği Harmel Raporu ile yumuşama  yolunda bir mühim adım daha attı. Belçika Dışişleri Bakanı  Pierre Harmel tarafından hazırlanıp Bakanlar Konseyince kabul edilen  ve asıl adı "İttifakın Gelecekteki Görevleri" olan bu rapora göre,  her NATO üyesi, ittifakın temel amacını gözden uzak tutmaksızın,  kendisinin ekonomik, siyasal, jeopolotik tarihi ve geleneksel  hususi durumuna göre, Sovyet Rusya ve Doğu Avrupa ülkeleri ile  münasebetlerini geliştirebilecekti. NATO'nun bu kararı Doğu-Batı  münasebetlerinde yeni bir açılışın işareti oluyordu.

            Varşova Paktı'nın 1966 Temmuzundaki Avrupa güvenliği teklifine  NATO'nun ilk resmi cevabı 24-25 Haziran 1968 de İzlanda'nın  başkenti Rejkjavik'de yapılan Bakanlar Konseyi toplantısı sonunda  yayınlanan bildiri ve bu bildiriye ek olan bir Deklarasyonla ortaya  çıktı. Bu bildiri ve deklarasyonla NATO, Avrupada Varşova Paktı  ile NATO arasında karşılıklı ve dengeli kuvvet indirimi teklifini ileri  sürdü. Teklife göre de kuvvet indirimleri karşılıklı ve dengeli, olmalı,  Avrupa'daki dengeyi tehlikeye düşürmemeli ve bütün ilgili tarafların  hayati güvenlik menfaatleri ile bağdaşmalı idi.

            Her iki taraf bu şekilde adımlarla birbirlerine yaklaşmaya çalışırken,  1968 Ağustosunda Sovyet Rusya'nın Çekoslovakya'yı işgali  münasebetlere bir soğukluk ve hatta gerginlik getirdi. NATO bu hadisenin,  karşılıklı ve dengeli kuvvet indirimi imkanlarını ciddi bir şekilde  gerilettiğini söylerken, bunun arkasından, Kasım ayında Brejnev  Doktrini ortaya atıldı. Bu ise Batı'nın endişelerini daha da arttırdı  ve Avrupa Güvenliği meselesini de külledi.

            1969 yılının son aylarından itibaren Doğu-Batı münasebetleri yeniden  hareketlendi ve yeni yumuşama gelişmeleri oldu. Bu gelişmeler  bilhassa Almanya ile ilgili idi.

            Batı Almanya'da 1969 Eylülün de yapılan seçimler sonunda, Sosyal  Demokrat Parti (SPD) ile Hür Demokrat Parti (FDP)nin Küçük  Koalisyon hükümeti işbaşına gelmiştir. 1982 Ekim ayına kadar devam  edecek olan SPD-FDP ortaklığının ilk işi, Ostpolitik yani "Doğuya  Açılma" adı ile Alman dış politikasında radikal bir değişiklik yapmak  olmuştur. Bu politikanın esası, Almanya'nın bölünmüşlüğünü bir  gerçek olarak kabul ederek, Sovyet Rusya, Doğu Almanya ve Polonya  ile münasebetleri normalleştirmek idi. Diğer taraftan, Almanya'nın  bölünmüşlüğü kabul edilmekle beraber, Alman milletinin bölünmüşlüğü  kabul edilmiyordu. Buna Bir Millet-İki Devlet politikası deniyordu.

            Batı Almanya'da Brandt-Scheel hükümetinin Doğuya açılma politikası,  kısa zamanda neticesini verdi ve 12 Ağustos 1970 de Federal  Almanya ile Sovyet Rusya arasında Moskova Antlaşması imzalandı.  Federal Alman Başbakanı Willy Brand ile Sovyet Başbakanı  Aleksey Kosigin arasında imzalanan bu antlaşma ile, Batı Almanya,  Müttefiklerin, yani Amerika, İngiltere ve Fransa'nın Berlin  üzerindeki hakları saklı kalmak üzere, Avrupa'daki sınırların  "dokunulmazlığı"nı kabul ediyordu. Bu hüküm iki bakımdan ehemmiyetli  idi. Birincisi, Batı Almanya, Almanya'nın bölünmüşlüğünü kabul ediyordu.  İkincisi de, dolaylı mana olarak, "dokunulmazlığı" kabul edilen  sınırlar, ancak barışçı yollarla değiştirilebilirdi.

            Bu anlaşmanın arkasından, 7 Aralık 1970'de, Federal Almanya  ile Polonya arasında Varşova Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma  ile de Federal Almanya, Doğu Almanya ile Polonya arasındaki sınırı  Oder-Neisse nehirlerinin teşkil ettiği sınır olarak kabul ediyordu. Bu  sınır ise, bir kısım Alman toprağını Polonyaya vermekteydi. Batı Almanya  da bunu kabul ediyordu. Fakat enteresan bir nokta, Doğu  Almanya ile Polonya arasındaki sınırın Batı Almanya tarafından bir  antlaşma ile kabul edilmesi demek, Batı Almanya ile Doğu Almanya  arasında organik ve hukuki bir bağ kurmak demekti.

            Diğer taraftan, gerek Moskova, gerek Varşova Antlaşması ile  taraflar kuvvete başvurmamayı (Gewaltverzicht) taahhüt ediyorlardı.  Onun içindir ki, Batı Almanya sınırların statüsünü barışcı yolla  değiştirebilecekti diyoruz.

            Son bir nokta da, bu antlaşmaların yürürlüğe girmesinin, Amerika,  İngiltere ve Fransa'nın isteği üzerine, Berlin konusunda yapılacak  dörtlü bir anlaşmaya bağlı tutulması idi.

            Moskova ve Varşova antlaşmalarının öngördüğü dörtlü Berlin  antlaşması, 3 Eylül 1971 de hazırlanıp parafe edilmekle beraber, bunun  Amerika, Sovyet Rusya, İngiltere ve Fransa dışişleri bakanları  tarafından resmen imzası 3 Haziran 1972 de yapıldı. Bu anlaşmanın  imzası üzerine de, Moskova ve Varşova antlaşmaları yürürlüğe  girmiştir.

            Berlin anlaşması ile, Berlin şehri tekrar dört devletin sorumluluğu  altına konuyordu. Yani, artık 1958 Berlin buhranında olduğu gibi  Sovyetler, Berlin üzerindeki haklarını Doğu Alman hükümetine devretmekten  söz etmiyorlardı. Yine bu anlaşmaya göre, Batı Berlin üç  Batılı devletin sorumluluğu altında olacak ve ayrıca, Batı Almanya  Batı Berlin'in temsilcisi oluyordu. Hukuki ifadesi ile, Batı Almanya'nın  imza ettiği milletlerarası anlaşmalar Batı Berlin'de de yürürlükte  olacaktı.

            Berlin anlaşmasının, SALT-İ anlaşmasından bir hafta sonra imzalanmış  olduğunu da burada hatırlatalım.

            1969 Eylülündeki Batı Almanya seçimlerinin ve Ostpolitik'in başlattığı  gelişmeler bu kadarla da kalmadı. Daha doğrusu, Doğu-Batı  münasebetleri yeni gelişmeler de kaydetti. Daha önce de sözünü ettiğimiz  üzere, 28 Kasım 1969 da, nükleer silahların yayılmasını önleyen  antlaşma (Non-Proliferation Treaty-NPT) imzalandı. Bu antlaşmanın  imzasından on gün kadar önce de, 17 Kasım 1978'da, Birleşik  Amerika ile Sovyet Rusya arasında, Helsinki'de, SALT-İ dediğimiz,  stratejik silahların sınırlandırılması görüşmeleri başladı.

            Kısacası, 1970'lere girerken, Varşova Paktı ile NATO arasındaki  münasebetler tam manasiyle yumuşamaya başlamıştı. İşte bu atmosfer  içindedir ki, Avrupa Güvenlik Konferansı hazırlık görüşmeleri 22  Kasım 1972'de başlarken, karşılıklı ve dengeli kuvvet indirimi (M.B.  F.R.) görüşmeleri de 31 Ocak 1973'de Viyana'da başladı.

            MBFR görüşmeleri Viyana'da on yıldır devam etmektedir ve bugüne  kadar da hiç bir netice elde edilip bir anlaşmaya varılamamıştır.  Lakin Helsinki'deki Avrupa Güvenlik görüşmeleri, 22 aylık bir çalışmadan  sonra, 1 Ağustos 1975'de Helsinki Nihai Senedi adını alan  bir anlaşmanın imzası ile neticelenmiştir. Bu belgeyi, Amerika, Kanada  ve İzlanda ile 32 Avrupa devleti ki, toplam 35 devlet imzalamıştır.

            Helsinki müzakerelerinde meseleler dört ana konuya ayrılarak  ele alınmış ve her ana konuya "Sepet" (Basket) adı verilmiştir. Bu  sebeple, Helsinki Nihai Senedi de dört Sepet'e ait dört ana anlaşmadan  meydana gelmektedir.

            Birinci Sepet'e ait anlaşma, "Avrupa Güvenliğine Ait Meseleler"  başlığını taşımakta olup, en mühim belgelerden biridir. İki kısım olan  bu belgenin, birinci kısmı, 35 Avrupa ülkesi arasındaki münasebetlere  rehberlik edecek ve hakim olması gereken 10 temel ilkeyi ihtiva  ediyordu. Bu 10 temel ilke şunlardı: 1) Egemen eşitlik ve egemenliğin  gerektirdiği haklara saygı. 2) Tehditten ve kuvvet kullanılmasından  kaçınmak. 3) Sınırların bozulmazlığı. 4) Devletlerin toprak bütünlüğü.  5) Anlaşmazlıkların barışçı yollarla çözümü. 6) İçişlere müdahale  etmeme. 7) Düşünce, vicdan, din ve inanç hürriyeti de dahil  olmak üzere, insan hakları ile temel hürriyetlerine saygı. 8) Milletlerin  eşit hakları ve kendi kaderlerini kendilerinin tayin etmesi hakkı.  9) Devletler arasında işbirliği. 10) Milletlerarası, Hukuk'un yüklediği  taahhütlerin iyi niyetle yerine getirilmesi.

            Birinci Sepet'in ikinci anlaşması ise, İtimad Tessi Edici Tedbirlerle,  Güvenlik ve Silahsızlanmanın Bazı Veçhelerine Dair Belge idi.  Burada bilhassa, 25.000'den fazla bir kuvvet söz konusu olduğu takdirde,  askeri manevraların ve mühim kuvvet kaydırmalarının bütün  taraflara haber verilmesi ve bu manevralara müşahit (gözlemci) davet  edilmesi söz konusu idi.

            İkinci Sepet'e ait anlaşma ise, Ekonomi, Bilim ve Teknoloji ve  Çevre Korunması Konularında İşbirliği alanında idi. Yine bu ikinci  sepete dahil olarak, bir Akdeniz'de Güvenlik ve İşbirliğine Ait Meseleler  konusunda da bir anlaşma imzalanmıştı.

            Üçüncü Sepet ise, İnsancıl ve Diğer Alanlarda İşbirliği adını taşımakta  olup, bu anlaşmada, parçalanmış aileler, farklı milletlere  mensup insanların evlenmeleri, turizimin geliştirilmesi, basın, yayın,  radyo ve TV gibi enformasyon teatisi, kültürel münasebetler ve mübadeleler,  eğitim alanında insan ve bilgi mübadelesi, fikir mübadelesi  gibi konular ele alınmaktaydı.

            Dördüncü Sepette ise, zaman zaman yapılacak toplantılarla, bu  anlaşmaların tatbikatının gözden geçirilmesi öngörülmekteydi.

            Kısaca, Helsinki Deklarasyonu adı da verilen bu anlaşmalar, Avrupa'da  güvenlik ve işbirliğini ne derece sağlamıştır, bilinmez. Ama  şurası bir gerçektir ki, Avrupa'daki milletlerarası münasebetlere bir  yumuşaklık getirmiştir. Avrupa'da gerginlikleri önleyici bir hava  yaratmıştır.

            Bir ikinci nokta da, "sınırların dokunulmazlığı" prensibinin kabulü  ile, İİ'inci Dünya Savaşından sonra Sovyet Rusya'nın elde ettiği  toprak kazançları ile Doğu Avrupa'da yapmış olduğu sınır düzenlemelerinin  diğer devletlerce de tasdik edilmiş olmasıydı. Başka bir  deyişle, Avrupa'nın Sovyetler tarafından düzenlenmiş olan toprak statüsü  bütün devletlerce kabul edilmiş oluyordu ki, bunun Sovyetler  için bir avantaj olduğundan şüphe yoktur.

            Bir üçüncü nokta, Sovyetlerin elde ettiği bir başka avantajdı.  Bu da, Avrupaya detant havasının yerleşmesi ile, Sovyetlerin doğuda  Çin karşısında mühim ölçüde rahatlamış olmalarıydı.

            Sovyetlerin bu avantajlarına karşılık, Batı'nın da, Sovyetlere, bilhassa  insan, bilgi ve fikir mübadelelerinde ve insan hak ve hürriyetlerinde,  içişlerine karışmama ve toprak bütünlüğüne saygı gibi hususlarda  bir takım şartları kabul ettirmiş olduğu söylenebilir. Ne yazık  ki, gerçek böyle olmamış ve bütün bu söylediklerimiz Sovyetler  için ancak kağıt üstünde kalmıştır. Sovyetler, 1979 Aralık ayından  itibaren Afganistan'ı işgal ederlerken, 1980 Ağustosundan itibaren  Polonya'da Dayanışma (Solidarnosc) adı ile başlayan hürriyetçi hareketi  bastırmak için her türlü gayreti sarfettikleri gibi, Polonya hükümeti  de bu hususta Sovyetlerden geri kalmayacaktır.

            :::::::::::::::::

            Xİİİ

            Asya Gelişmeleri

            1

             İİ'inci Dünya Savaşından Sonra Asya

            İİ'inci Dünya Savaşından sonra Asya gelişmelerinin mühim bir kısmına,  Uzak Doğu bölgesindeki Doğu-Batı çalışmaları dolayısiyle temas  etmiş ve bunları açıklamıştık. Hatırlatmak için söylemek gerekirse,  Çin'de komünistlerle milliyetçilerin mücadelesi sonunda 1 Ekim  1945'ten itibaren Çin Halk Cumhuriyeti'nin ortaya çıktığını, 1945  Ağustosundaki Potsdam Konferansında sırf askeri operasyonlar açısından  Kore yarımadasının 38'inci paralelden ikiye bölünmesinden sonra,  soğuk savaş döneminde bu bölünmenin birleştirilmesinin mümkün  olmaması neticesi Kuzey Kore ve Güney Kore diye iki devletin ortaya  çıktığını, Amerika'nın işgaline girmiş olan yenilmiş Japonya'nın  1951 Eylülünde imzalanan barış antlaşması ile işgalden kurtulduğunu,  Hindiçini yarımadasında, 1954 Temmuzundaki Cenevre anlaşmaları  ile Laos ve Kamboçya'nın bağımsızlıklarını aldıklarını ve ayrıca  Vietnam'ın ikiye bölünerek Kuzey ve Güney Vietnam'ın iki ayrı  devlet olduğunu kısaca belirtmiş olalım.

            Hindiçini yarımadasının diğer iki ülkesi, eski adı ile Siyam ve  şimdiki adı Tayland ve eski adı ile Malaya ve şimdiki adı ile Malaysia'ya  gelince: Bunların her ikisi de, birincisi Fransız ve ikincisi de  İngiliz sömürgesi olmakla beraber, sömürge idaresi altında da birer  devlet olarak varlıklarını sürdürmüşler ve fakat sömürgeci devletlerin  kontrolu altında yaşamışlardır. Bu sebeple, İİ'inci Dünya Savaşından  sonra Fransa ve İngiltere her iki ülkeden de kendiliklerinden çekilerek,  bu iki ülkenin devlet olarak varlığı, bağımsız devlet şekline dönüştü.

            Hindiçini ile Hindistan arasında yer alan, İngiltere'nin gerçek  manada sömürgesi olan ve eski adı ile Burma, şimdiki adı ile Birmanya'ya  gelince, İngiltere savaştan sonra buralardan çekilirken,  Burmanya'ya da 1948 Ocak ayında bağımsızlığını verdi.

            Daha güneyde, eski adı Hollanda Hindistan'ı ve şimdiki adı ile  Endonezya bağımsız olabilmek için Hollanda'ya karşı uzun bir mücadele  vermek zorunda kaldı. Endonezya adaları İİ'inci Dünya Savaşı'nın  ilk yıllarından itibaren Japonya'nın işgaline uğradı. Bu, Endonezya'nın  Hollanda ile bağlantısının kopması demekti. Bu durum, esasında  20'inci yüzyılın başlarındanberi gelişmekte olan, fakat zayıf bir  durumda bulunan ve halkının hemen tamamı Müslüman olan Endonezya'nın  bağımsızlık çabalarını hızlandırdı. Bütün işgal ettiği topraklarda  yaptığı gibi, Japonlar Endonezya bağımsızlık hareketini kışkırtmışlardı.  Japonların taktiği, bu ülkeler halklarının sömürgecilere  karşı tepkilerini tahrik ederek ve bağımsızlıklarını destekleyerek, bunların  Japonya'ya bağlı kalmalarını sağlamaktı. Japonya'nın hesabının  bu son kısmı gerçekleşmese bile, Japonya yenilip buralardan çekildikten  sonra bütün Asya sömürgelerinde bağımsızlık hareketlerinin  hızlandığını görüyoruz. Endonezya için de böyle oldu ve Ahmet  Sukarno liderliğindeki bağımsızlık hareketi de 1945'ten itibaren birdenbire  hızlandı. Hollanda'nın, binlerce adadan meydana gelen bu  sömürgesini bırakmaya niyeti yoktu. Bu sebeple Endonezya'nın bağımsızlık  mücadelesi gayet sert oldu ve dört yıl kadar sürdü. Neticede  Hollanda gerçekleri kabul ederek Hollanda Hindistan'ı dediği  bu sömürgesinden çekilmeyi kabul etti ve Endonezya 30 Aralık 1949  tarihinden itibaren bağımsızlığına kavuştu.

            Bir diğer bağımsız devlet ise, yine bir adalar devleti olan Filipinler  idi. Hatırlanacağı üzere, Filipinleri Amerika 1899'da İspanya  ile yaptığı savaş sonucu bu devletten almıştı. Amerika Filipinlere  1946 Temmuzunda bağımsızlığını verdi.

            Güney Asyada, Hindistan alt-kıtasının (Sub Contident) güneyinde  bulunan ve eski adı Seylan, şimdiki adı ile Sri-Lanka ise, 1948  Şubatında bağımsız olmuştur.

            Lakin Hindistan alt-kıtasının bağımsızlığı, yani Pakistan ve Hindistan'ın  bağımsızlığı ise, birer bağımsız devlet olarak ortaya çıktıktan  sonra, Asya politikasında meydana getirdikleri gelişmeler açısından,  üzerinde biraz daha ehemmiyet ve ayrıntı ile durulması gereken  bir hadisedir. Zira, Asya kıtasında üç bölge, milletlerarası politikanın  hasas noktaları olmuştur. Bunlar Çin, Vietnam veya Hindiçini  yarımadası ve Hindistan alt-kıtası veya Pakistan ve Hindistan'dır.  Çin meselesini şu ana kadar yeterince ele almış bulunuyoruz.  Vietnam'ı ise, sadece 1950'lerde değil, 1970'lerde bile problem olmaya  devam edecektir. Pakistan ve Hindistan ise, en az 30 yıldanberi  Asyadaki milletlerarası politikanın iki önemli mihrakı olarak karşımıza  çıkmaktadır. Bu sebeple, önce bu konuyu ele alacağız.

            2

            Pakistan ve Hindistan

            Pakistan ve Hindistan'ın kapladığı ve Asya alt-kıtası veya Hindistan  alt-kıtası denen geniş topraklar 18'inci yüzyılın ortalarındanberi  İngiltere'nin sömürgesi idi. İngiltere burasını Yedi Yıl Savaşları  (1756-1763) sonunda 1763 Paris barışı ile Fransa'dan almıştı. İngiltere  Hindistan'ı tam bir sömürge şeklinde idare etmekle beraber, bilhassa  18'inci yüzyıldan itibaren yerli halk İngiliz idaresine karşı, zaman  zaman çok çetin mücadeleler açtı.

            İ'inci Dünya Savaşı sırasında İngiltere sadece Hintlilerden meydana  gelen bir askeri kuvvet teşkil etti ve kuvveti bilhassa Orta Doğu'da  kullandı. Bundan dolayı, İngiltere 1919'da, bazı eyaletlerdeki  bir kısım yetkilerini halk tarafından seçilen yerlilere bıraktı. Fakat  bu küçük taviz Hindistan halkını tatmin etmekten uzaktı. Kaldı ki  şimdi bağımsızlık hareketi de genişlemişti. Bağımsızlık hareketinde  Hinduların lideri Mahatma Gandhi ve Kongre Partisi, Müslümanların  lideri ise Muhammed Ali Cinnah ve Müslüman Ligi idi. Bu liderlerin  İngiliz idaresine karşı mücadeleleri uzun sürdü. İngiltere nihayet 1935  de, halk tarafından seçilmiş üyelerden meydana gelen eyalet meclisleri  kurulmasını kabul etti ve 1937'de ilk seçimler yapıldı.

            Bütün Asyadaki sömürgelerde olduğu gibi, İİ'inci Dünya Savaşında  Hindistan halkının bir kısmı Japonya'yı destekledi ve hatta Hindistan  Milli Ordusu adı ile bir kuvvet Japonlarla beraber savaştı. Bu durumu  gören İngiltere 1942'de Hindistan üzerindeki kontrolunu daha da  gevşeterek, hükümetin yerli halktan olması esasını getirdi. Sadece  savunma ve dışişlerini kendi elinde tuttu. Aynı zamanda yaptığı bir  açıklama ile de savaştan sonra Hindistana bağımsızlık vereceğini  bildirdi.

            Gerçekten savaştan sonra sözünü tuttu ve 1947 Ağustosunda  Pakistan ve Hindistan adı ile iki bağımsız devlet ortaya çıktı. Müslümanlar  Pakistan'ı meydana getirdikleri için, nüfus dağılışı dolayısiyle  Pakistan iki topraktan meydana geliyordu. Biri, bugünkü Pakistan  olup buna Batı Pakistan deniyordu. Diğeri ise, eski adı Doğu  Bengal ve bugünkü adı ile Bangladeş olan Doğu Pakistan idi.

            Pakistan ve Hindistan bağımsız oldukları gündenberi birbirleriyle  geçinememişlerdir. Ve bir kaç defa da silahlı çatışmaya girmişlerdir.  Bunların ilki de 1948'dedir. Sebebi ise, halkının çok büyük çoğunluğu  Müslüman olan, asıl adı ile Jammu ve Keşmir veya kısa adı ile Keşmir'dir.

            Pakistan'ın kuzeyinde bulunan Keşmir, bereketli topraklara sahip,  buğday ve pirinç yetiştiren 82.000 mil kare kadar büyüklükte bir  toprak parçasıdır. Kuzeyde Afganistan'a ve Çin'e, güney ve batısında  Pakistan'a ve doğu ve güneyinde de Hindistan'a komşudur. Halkının  büyük çoğunluğu Müslüman olmakla beraber, İngiltere 1846'da  Keşmir'in idaresini bir Hintli Mihraceye vermişti, Hindistan ve Pakistan  bağımsız olduklarında, yine bu Mihrace ailesinin idaresindeydi.

            Bağımsızlığın ilanı üzerine, halkının Müslüman olması sebebiyle  Pakistan burasını almak için asker sevkettiğinde, hem mihracenin  hem de Hindistan kuvvetlerinin karşı koyması ile karşılaştı. Arkasından  da 1947 Ekiminde mihrace Keşmir'i Hindistan'a ilhak ettiğini ilan  etti. İşte bu hadise 1948 yılında Keşmir yüzünden Hindistan ile Pakistan  arasında bir savaş çıkmasına sebep oldu. Birleşmiş Milletler  araya girdi ve Keşmir'de plebisit yapılarak halkın oyuna başvurulması  şartiyle, bir ateş-kes sağladı. Pakistan bu çatışmada Keşmir'in  ancak küçük bir kısmını ele geçirebilmiş, büyük kısım Hindistan'da  kalmıştı. Bu sebeple, Hindistan bugüne kadar elinde tuttuğu Keşmir  topraklarında plebisite yanaşmamıştır. Fakat Keşmir meselesi de,  Pakistan-Hindistan münasebetlerinde bir çıbanbaşı olarak devam  edecektir. Türkiye ile Yunanistan arasındaki Kıbrıs meselesi gibi.  Bu iki ülkenin takip ettikleri dış politikaları da, bunları birbirinden  uzaklaştırdı. Hindistan başlangıçtan itibaren tarafsızlık veya  bağlantısızlık veya bloksuzluk politikasına bağlandığı gibi, Kongre  Partisinin sosyalist muhtevalı bir programa sahip olması Hindistan'ı  Sovyet Rusya'ya yaklaştırmıştır. Ayrıca, bu yaklaşmada, Sovyet Rusya'dan  duyulan çekingenlik ve bu süper devletle herhangi bir çatışmaya  girme endişesi de, rol oynamıştır.

            Buna mukabil Pakistan Batı yanlısı bir politika takip etmiş ve  1954 Şubatından itibaren Amerikadan askeri yardım almaya başlamıştır.  Esasında bu askeri yardım, herhangi bir komünist tehlikesine  karşı kuvvetlenmek için alınmakta idiyse de, o günden bugüne Hindistan  Pakistan'ın en hafif bir şekilde silahlanmasını dahi tepki ve  endişe ile karşılamıştır.

            1955 Eylülünde Pakistan'ın Bağdat Paktına üye olmasiyle, Hindistan  ile Pakistan'ın yolları iyice ayrılıyordu. Ayrıca, bu gelişmeden  sonra Sovyetler, gerek Keşmir meselesinde, gerek Pakistan'la olan  diğer çeşit anlaşmazlıklarda daima Hindistanı destekleyeceklerdir.  1955 de Kruşçev şöyle diyordu: "Keşmir meselesi zaten Keşmir halkı  tarafından çözümlenmiştir. Keşmir halkı kendisini Hindistan Cumhuriyetinin  ayrılmaz bir parçası olarak telakki ediyor... Sovyet hükümeti  Keşmir meselesinde Hindistan'ın politikasınl desteklemektedir".

            Biraz aşağıda göreceğimiz gibi, 1959 Martında Çin'in Tibet'i işgal  edip burasını kendi sınırları içine katması ve Dalai Lama'nın da  Hindistan'a sığınması, Çin-Hind münasebetlerini bozarken ve ikisi  arasında sınır çatışmalarına kadar giderken, Pakistan-Çin münasebetleri  bir yakınlaşma gösterdi. Pakistan, Çin'de, Hindistan'a karşı  bir denge unsuru gördü. Diğer taraftan, Amerika'nın bu sırada can  düşmanı olan Çin'in Hindistan için bir tehlike haline gelmesi üzerine,  Amerika Hindistan'ı destekledi. Bu ise, Pakistan'da Amerika  hakkında bazı şüpheler uyandırdı. Onun içindir ki, 1962 Ekiminde  Çin Hindistan'a saldırdığı zaman, Pakistan basını Çini desteklemiştir.  Pakistan bununla da yetinmedi ve Pakistan'ın Gilgit eyaleti ile  Çin'in Sinkiang eyaleti arasında bulunup iki ülke arasında anlaşmazlık  konusu olan sınır, 1962 Aralık ayında kesin şekle kavuşturul-  du. Bu konuda 28 Aralık 1962'de yayınlanan bildiride, taraflar bu  anlaşmazlığı kısa sürede çözmekten ve bu çözüm için de barışçı  yolları kullanmaktan duydukları memnuniyeti ifade ediyorlardı.

            Pakistan, Çin-Hind savaşından ve bu savaşta Hindistan'ın yenilmesinden  yararlanarak Keşmir meselesini de halletmek istedi.  Bu amaçla 1962 Aralık ayı sonundan 1963 Mayıs ortalarına kadar,  iki taraf arasında karşılıklı ziyaretler yapıldı. Fakat bu ziyaret ve  müzakerelerden hiç bir netice çıkmadı.

            Fakat, 1963 yılı Çin-Pakistan münasebetlerinin gelişmesi bakımından  çok verimli oldu. O kadar ki, Çin Başbakanı Chou Enlai 1964  Şubatında Pakistanı ziyaret ettiğinde, ilk defa Keşmir meselesinde  açık ve kesin olarak Pakistanı destekledi ve Keşmir'de plebisit yapılmasını  istedi. Hindistan'ın buna cevabı ise, 1964 yılı Aralık ayında,  Keşmir'i Hindistan'ın ayrılmaz bir parçası ilan etmek oldu.

            Bu gelişmeler olurken, Keşmir'de de, bir Pakistan-Hindistan savaşının  tohumlarını atan gelişmeler olmaya başlamıştı. 1963 Aralık  ayından itibaren Keşmir'de Hindularla Müslümanlar arnsında çatışmalar  başladı ve bu çatışmalar iki ülke kamu oylarını da harekete  geçirdi. Giderek artan bu gerginlik içinde, Pakistan askerlerinin  5 Ağustos 1965 günü Keşmir'in Hindistan'ın elinde bulunan kısmına  geçmeleri ile bir savaş başladı, Bu savaşın Pakistan lehine geliştiği  söylenemez. Neyse ki, B. M. Güvenlik Konseyinin 23 Eylül tarihli  ateş-kes kararına tarafların uyması ile savaş durduruldu.

            Tarafların ateş-kesi kabul etmesinde Çin'in almış olduğu sert tutum  büyük rol oynamıştır. Pakistan bu savaşta güç duruma düşünce,  Eylül başından itibaren Çin, Hindistan'ın yaptığını "çıplak bir  saldırı", "Asyanın bu bölgesinde barışa vahim bir tehdit" olarak adlandırmış  ve "Hindistan'ın komşularından birine yaptığı saldırı diğer  komşularını da ilgilendirir" diyerek, böyle bir saldırının "zincirleme  neticeler" doğurabileceğini söylemiştir.

            Çin Hindistan üzerindeki baskısında daha ileriye gidecekti. Lakin,  öyle görünür ki, Pakistan tarafından frenlendi. Çünkü, Çin'in  Hindistan üzerindeki baskısı Amerika'yı telaşlandırdı ve Amerika  Hindistan'ın yanında yer aldı. Bu da Pakistan'ın mutedil hareketine  sebep oldu.

            Bu savaş karşısında Sovyet Rusya'nın tutumu dikkati çekmektedir.  Bu sırada Sovyet Rusya'da Brejnev-Kosigin ekibi henüz bir  yıldır işbaşındadır ve Çin ile uzlaşma yollarını aramaktadır. Bu sebeple  Sovyetler, Çin karşısında Hindistan'ı tam manasiyle destekliyemedikleri  gibi, Çin tarafına da bir eğilim göstermeyip tarafsız bir tutum  almaya çalıştılar. Mamafih bunda, bu savaş patlamadan önce  Pakistan'ın da Sovyet Rusya ile münasebetlerini bir yumuşak zemine  oturtma çabası da rol oynamıştır. Binnetice, Güvenlik Konseyinin  23 Eylül ateş-kes çağrısında Sovyetlerin büyük tesiri olmuştur.  Bu ateş-kes çağrısının bir diğer hususiyeti de, Güvenlik Konseyinin  bu kararının, Sovyet Rusya gibi Amerika tarafından da desteklenmiş  olmasıdır. Ne var ki, Sovyetlerin bu tutumu Çin liderlerini  daha da sinirlendirmiştir. Çünkü Sovyetlerin bu tarafsızlık tutumu,  neticede Hindistan tarafına bir eğilim ve ağırlık vermekteydi. Amerika  ile Sovyetleri bir işbirliği içine sokmaktaydı. Çin'i sinirlendiren  bu olmuştu.

            Sovyetlerin "tarafsızlık" tutumu bu kadarla da kalmadı. Sovyetler  Birliği Başbakanı Kosigin'in aracılık çabaları üzerine, Pakistan  Devlet Başkanı Eyüp Han ile Hindistan Başbakanı Lal Bahadur  Shastri, Uzbekistan Sovyet Cumhuriyetinin başkenti Taşkent'de 4  Ocak 1966'da biraraya geldiler. Keşmir konusunda, 10 Ocak 1966'da  Taşkent Deklarasyonu denen belgeyi imzalayıp yayınladılar. 9 Maddelik  bu anlaşmaya göre, her iki taraf da, kuvvetlerini, çatışmaların  başladığı 5 Ağustos 1965 tarihinden önceki mevzilere çekecekler ve  anlaşmazlıklarını kuvvet yoluyla değil, barışçı vasıtalarla çözeceklerdi.  İki ülkenin münasebetleri, birbirlerinin içişlerine karışmama esasına  dayanarak ve her iki hükümet birbirlerinin aleyhine propagandaya  girişmeyeceklerdi. Nihayet, iki ülke arasında, ekonomik ve ticari  ve kültürel münasebetlerin geliştirilmesine çalışılacaktı.

            Taşkent Deklarasyonunun bir mühim tarafı da, Deklarasyonun  sonunda Pakistan ve Hindistan'ın, bu anlaşmayı gerçekleştirmesinden  dolayı Sovyet hükümetine ve Başbakan Kosigin'e teşekkürlerini  ifade etmeleriydi ki, tabiatiyle bu Çin için pek hoşa gidecek bir  şey değildi.

            1965 Pakistan-Hindistan savaşı, Pakistan'ın, eski adı ile Bağdat  Paktı olan Merkezi Antlaşma Teşkilatı ile olan münasebetlerine bir  burukluk getirdi. Türkiye ve İran müttefikleri olan Pakistanı bu savaşta  destekleyeceklerini daha 10 Eylülde açıklamakla beraber, Pakistan'ın  Türkiye'den istediği 24 savaş uçağını Türkiye, bunların  NATO amaçları için kullanılabileceği gerekçesi ile veremedi. Daha  15 ay önce, Başkan Johnson'ın Türkiye Başbakanına gönderdiği  mektupta, Amerikan yardımından verilen silahların ancak savunma  amacı ile kullanılabileceğini, Kıbrıs'taki bir Türk askeri harekatı  için kullanılamıyacağını bildirdiğini de burada hatırlatalım.

            Mamafih, Türkiye 5 milyon dolar değerinde diğer çeşit askeri  malzeme ve silahı Pakistana gönderdi.

            Pakistan-Hindistan münasebetlerindeki sükunet ancak beş yıl  kadar devam etti. 1971'de yeni bir çatışma ve savaş içine girdiler.  Bu seferki savaşın sebebi ise, Doğu Pakistan'ın ayaklanarak  Bangladeş adı ile bağımsızlığını alması ve Hindistan'ın da bu işe  karışmasıdır.

            Başkenti Dacca olan Doğu Pakistan, halkı Müslüman olmakla  beraber, tarihi gelişim ve kültür itibariyle de Batı Pakistan'dan  farklı idi. Bağımsızlıktan sonra Batı'nın Doğu'yu idare etmesi neticesi,  Doğu Pakistanlılarda, kendilerinin Batı Pakistan tarafından ekonomik  bakımdan sömürüldüğü kanaatı yerleşmişti. Yine aynı inanca  göre, Batı Pakistan, Doğu Pakistan'ın ekonomik kalkınmasına da  yeteri kadar ehemmiyet vermiyordu.

            1970 sonlarında Pakistan'da yeni bir anayasa meselesi ortaya  çıktı. Yeni anayasa meselesi, ayrılıkçı hareketin öncülüğünü  yapan Şeyh Mucibur Rahman liderliğindeki Awami Partisi için bir  fırsat oldu. Mucibür Rahman, yeni Anayasada, Doğu Pakistan için  bağımsızlığa kadar varabilecek geniş hak ve yetkiler istedi. Tabiatiyle  buna Batı Pakistan razı olmadı ve onun üzerine halk ayaklandı.  Awami Partisi, 23 Mart 1971'de Bangladeş adı ile Doğu Pakistan'ın  bağımsızlığını ilan etti. Fakat kurulan Bangladeş hükümeti Nisan  ortalarında Pakistan askeri birliklerince dağıtıldı. Bunun üzerine  Awami mensupları, Bangladeş Kurtuluş Ordusu adı ile bir kuvvet  teşkil edip Pakistan'a karşı savaşa başladı. Yani, Doğu Pakistan'da  bir iç savaş başlamıştı.

            Bu iç savaş Hindistan ile Pakistan'ı tekrar karşı karşıya getirdi.  Bununla da kalmadı diğer devletleri de işin içine soktu. Zira, iç savaş  üzerine yüzbinlerce Bangladeşli'nin ülkelerinden kaçıp Hindistana  sığınmaları üzerine, Hindistan yanıbaşında meydana gelen ve  kendisinin başına iş açan bu gelişmelere karşı kayıtsız kalamıyacağını  bildirdi. Sonradan görüldü ki, Hindistan Bangladeş'lilere asker  ve malzeme yardımında bulunmuştur.

            Hindistan'ı Sovyet Rusya da destekledi ve Pakistan'ın meseleye  barışçı bir çözüm bulmasını istedi. Her ikisine de Pakistan'ın verdiği  cevap ise, meselenin tamamen kendisinin bir iç işi olduğu idi.

            Sovyet Rusya Hindistan'ın arkasında yer alınca, Çin de Pakistan'ın  yanında yer aldı. O kadar ki, Çin Nisan ayında yaptığı açıklamada,  Hindistan Pakistan'a saldıracak olursa, Pakistan'a her türlü  yardımı yapacağını bildirdi. Çin'den sonra Amerika da Pakistan'ı destekledi.  Bu sırada Amerika ile Çin'in münasebetleri bir düzelme ve  yumuşama içine girmişti. Tam bugünlerdedir ki, Amerikan masa  tenisi takımının Çin'e davet edildiğini hatırlatalım.

            İç savaş Kasım ayından itibaren, Hindistan ile Pakistan arasında  sınır çatışmalarına dönüşmeye başladı. Fakat 3 Aralık 1971 günü  Pakistan uçaklarının Batı Hindistan'daki bazı havaalanlarını bombardıman  etmesi üzerine, Hind-Pakistan çatışması açık savaş haline  geldi ve Hindistan ordusu Doğu Pakistana girmeye başladı. Doğu  Pakistan'daki Pakistan kuvvetleri Hind kuvvetleri karşısında fazla  dayanamadı ve teslim oldu.

            Pakistan birliklerinin Hindistan kuvvetlerine teslim olduğu 15  Aralık 1971 günü de Bangladeş Devleti'nin kuruluşu resmen ilan  edildi. Hindistan Başbakanı Bayan Gandhi de 17-19 Mart 1972 günlerinde  Dacca'yı ziyaret etti ve Hindistan ile Bangladeş arasında bir  dostluk ve işbirliği antlaşması imzalandı. Bu suretle Hindistan  Bangladeş'i kanadının altına alıyordu.

            Bangladeş'in kuruluşu Hindistan için büyük bir avantajdı. Zira  Doğu Pakistan mevcutken, Hindistan doğudan ve batıdan iki Pakistan  arasında sıkışmış vaziyetteydi. Her iki tarafta da Hindistan  için bir güvenlik meselesi söz konusu idi. Şimdi ise doğudan yönelen  baskı kalktığı gibi, Hindistan doğuyu da kontrolu altına almış  olmaktaydı.

            Yeni kurulan Bangladeş devletini Amerika, Sovyetler Birliği ve  Çin hemen tanıdılar. Yalnız şunu da belirtelim ki, Pakistan-Hindistan  savaşı üzerine Amerika Hindistana yapmakta olduğu yardımı  kesmiştir.

            Pakistan ise Bangladeş'i 1974 Şubatında Lahore'da yapılan İslam  Zirve Konferansı sırasında İslam ülkelerinin ısrarı üzerine tanımış  ve Bangladeş de İslam Konferansına davet edilmiştir.

            3

            Hindistan ve Çin

            Bağımsızlığın ilk yıllarından itibaren münasebetlerinin iyi gitmediği  bir diğer devlet de Çin Halk Cumhuriyeti olmuştur. Bunun da  sebebi ideolojik olmayıp, esas itibariyle politik ve jeostratejik  mahiyettedir.

            Politik sebebi şu şekilde açıklayabiliriz: Hindistan İngiliz egemenliği  altında bulunduğu sürece ve bilhassa 19'uncu yüzyılda, Çin İmparatorluğu  çok zayıf olduğu için, kuzeyden güneye bir tehlikenin  gelmesi söz konusu olmamıştır. Fakat, 1949'dan itibaren, yani Hindistan'ın  bağımsızlığını kazanmasından hemen iki yıl sonra da, Çin,  komünizmin gayet hiyerarşik ve disiplinli kontrolu altına girerek  dağınıklıktan ve dolayısiyle zayıflıktan kurtuluyordu. Şimdi Hindistan için  kuzeyde bir baskı unsuru ortaya çıkmıştı. Tabiatiyle bu da Hindistan  için memnuniyet verici bir gelişme değildi.

            Jeostratejik dediğimiz sebebe gelince: Bu da Hindistan'ın kuzeyinde  bulunan ve Hindistan ile Çin arasında yer alan Tibet, Nepal  ve Bhutan ve Hindistan'ın sınırları içinde yer alan Ladakh gibi topraklara  Çin'in göz koymasıdır. Bu toprakların üç hususiyeti vardı.  Biri, bu toprakların Hindistan'ın güvenliği için arzettiği ehemmiyettir.  Hindistan'ın kuzeyinde bir tesbih gibi dizilen bu topraklar, kuzeyden  gelecek tehlike ve tehditlere karşı Hindistan'ı bir sed, bir sur  gibi koruyucu bir stratejiye sahipti. Bu sebeptendir ki, İngiltere  Hindistan'ı ele geçirdikten sonra, Tibet hariç, diğer topraklar üzerinde  de şu veya bu şekilde bir kontrol tesis etmiştir. Mamafih, Çin  İmparatorluğu'nun zayıf olması Tibet'i de İngiltere ile iyi geçinmeye  sevketmiştir.

            Buna karşılık, Çin Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra, Pekin  bu toprakları, Asya'nın güneyine yayılması için birer basamak olarak  görmüştür. Başka bir deyişle, bu stratejik topraklar Hindistan  için bir savunma vasıtası iken, Çin için bir yayılma ve saldırma  trampleni teşkil etmekteydi.

            Bu toprakların ikinci bir hususiyeti de, son derece dağlık ve sarp  olması ve Himalayalar gibi dünyanın en yüksek dağ silsilesine sahip  bulunmasıydı. Bunun neticesi ise, bu bölge ülkelerinin sınırlarının kesin  olarak çizilmemesi, dolayısiyle sınır anlaşmazlıklarının mevcut olmasıydı.

            Bu toprakların üçüncü hususiyeti ise, bunların Hindistan'dan Budizm  dinini almış olmaları idi. Bu da bu ülkeleri manevi ve dini bakımdan,  Çin'e değil, Hindistan'a bağlamakta ve Hindistan bu açıdan  bu ülkeler üzerinde bir manevi nüfuza sahip bulunmakta idi.

            Bu topraklar içinde en büyüğü 480.000 milkarelik yüzölçümü ile  Tibet idi. Çin 1720 yılında Tibet'i işgal ederek kendi sınırları içine  katmıştı. Fakat Çin Tibet üzerinde fiili kontrol ve egemenlik tesis  edemediği için, Tibet Çin'in bir toprağı olarak kalmakla beraber, gerçekte  kendi kendisini idare etmekteydi. İngiltere de 1907'de Rusya  ile yaptığı anlaşmada Tibet'in Çin'e ait olduğunu Rusya'ya kabul ettirmişti.  Fakat 1911'de Çin'de Mançu hanedanı yıkılınca Tibet 1913'te  bağımsızlığını ilan etti. Bunun üzerine İngiltere Tibet'in gerek  Hindistan ve gerek Çin'le olan sınırlarını tesbit için 1913 Ekiminde  Simla Konferansı'nı düzenledi. Bu konferansa Çin ve Tibet temsilcileri  katıldı ve İngiltere'yi de Sir Henry McMahon temsil etmekteydi.  Altı aylık tartışmaların esas konusunu Çin-Tibet sınırı teşkil  etti. Bu konuda anlaşma olmayınca, 3 Temmuz 1914 de Simla Anlaşması  ve Hindistan'la Tibet arasındaki sınırı McMahon Çizgisi olarak  belirleyen anlaşmayı sadece İngiltere ve Tibet imza etti.

            Çin'in sınır meselesinde anlaşmazlık çıkarmasının ve Simla Anlaşmasını  imza etmemesinin sebebi ise, Tibet üzerindeki egemenlik  iddialarını ilersi için saklı tutmaktı. Çünkü Çin-Tibet sınırına ait  anlaşmaya imza koymak demek Tibet'in bağımsızlığını kabul etmek demekti.

            Çin'in o zamanki bu politikası, çok sonra Çin Halk Cumhuriyeti'nin  işine yaradı. Çin Halk Cumhuriyeti de ilk günden itibaren Tibet'i  Çin'in toprağı saymaya başladı. Ve 1950 Haziranın da patlak veren  Kore savaşını fırsat bilen Çin, 7 Ekim 1950 gününden itibaren 30.000  kişilik bir Çin Halk Kurtuluş Ordusu kuvvetini Doğu Tibet'e sokarak  ülkeyi işgale başladı. Dikkati çeken bir nokta da, batıda da bir kısım  Çin kuvvetlerinin Hindistan'a ait Ladakh eyaletinin Çin'e ve Tibet'e  bitişik olan Aksayı Çin (Aksai Chin) bölgesine girip oradan  Tibet'e geçmeleriydi.

            Tibet'in, Çin tarafından işgali karşısında Tibet, Hindistan'da desteği  elde edemedi. Hindistan 31 Ekimde Çin'e verdiği bir notada; Tibet'in  işgali ile Hindistan'ın menfaatlerinin de ihlal edildiğini söyledi  ise de, Çin'in cevabı, Tibet'in esasen Çin'in egemenliği altında  bulunan bir ülke olduğu idi. Bundan sonra Hindistan'ın kımıldayacak  hali kalmadı. O kadar ki, hadiseyi Birleşmiş Milletlere götüren  Hindistan değil, Tibet oldu. Birleşmiş Milletler'de ise, İngiltere bile  Tibet'i desteklemedi. O sırada Birleşmiş Milletler üyesi olan Milliyetçi  Çin delegesi dahi, Tibet'in yedi yüzyıldanberi Çin'in bir parçası  olduğunu söyledi. Bu durum karşısında Birleşmiş Milletler, meseleyi  Çin ile Tibet arasında ikili olarak çözümlenmesine erteledi. İkili olarak  çözemezlerse; güya o zaman mesele ele alınacaktı.

            Bu durum karşısında Çin, Tibet'in dini ve siyasi lideri Dalai Lama'ya  23 Mayıs 1951'de zorla gizli bir anlaşma imzalattı. Bu anlaşmayı  Dalai Lama 1959'da Tibet'ten kaçtıktan sonra açıklayacaktır.  17 maddelik bu anlaşmada Çin "anavatan" olarak zikredilmekle beraber,  anlaşmanın 4'üncü maddesi Dalai Lama'nın statüsü ile görev ve  yetkilerinin aynen devam edeceğini belirtiyordu. Mamafih Çin, Tibet  üzerindeki kontrolunu yerleştirdikçe, 1956'dan itibaren Dalai Lama'nın  yetkilerini kısıtlamaya başlayacaktır.

            Yine bu anlaşmanın 8'inci maddesine göre, Tibet Ordusu, Çin Halk  Kurtuluş Ordusu ile birleştirilecek ve 14'üncü maddeye göre de, Tibet'in  dışişlerini Çin idare edecekti.

            Görülüyor ki, 17 maddelik anlaşma, görünüşte Tibet'in bağımsızlığını  tamamen ortadan kaldırmamış ve hiç değilse yarı-bağımsız  bir statü vermişti. Fakat gerçek şuydu ki, Tibet bundan böyle Çin'in  kontrolu altına girmişti. Bu sebeple, Tibet hadisesi Hindistan, Çin  münasebetlerine büyük ölçüde tesir etti. Dalai Lama, geleneksel olarak  Hindistan'la yakın münasebetler içinde bulunduğundan, bu gelişmeler  karşısında Çin'e karşı Hindistan'a dayanmak istedi ise de,  umduğunu bulamadı. Çünkü, Başbakan Nehru ve Hindistan'ın diğer  liderleri, başlangıçta Çin'e karşı bir sempati duyarlarken, şimdi acı  bir şekilde Çin gerçeği ile karşı karşıya kalıyorlardı. Çin tehlikesini  gördüklerinden, Çin'i kışkırtmamak için münasebetleri yumuşak tutma  yolunu tercih ettiler. Bu sebepten Nehru, daha 1951'de ülkesinden  kaçıp Hindistan'a sığınmayı tasarlıyan Dalai Lama'ya ülkesinde  kalmasını ve 17 maddelik anlaşmasından ayrılmamasını tavsiye etti.

            Diğer taraftan, Hindistan'ın Tibet ile geniş ticareti de vardı. Bu  ticareti devam ettirebilmek için Hindistan 29 Nisan 1954'de Çin ile  bir anlaşma yaptı. Bu anlaşma sonradan çok meşhur oldu. Zira, bu  anlaşmanın giriş kısmı, birarada barış içinde yaşamanın meşhur beş  ilkesi'ni (Panch Sheela) ihtiva etmekteydi. Buna karşılık, Anlaşmada  Tibet'in ismi "Çin'in Tibet Bölgesi" diye geçiyordu ki, bu, Hindistan'ın  da Tibet'in Çin'in bir toprağı olduğunu kabul etmesinden başka  bir şey değildi.

            Bu anlaşmanın bir diğer hususiyeti de, Çin ve Tibet'in Hindistanla  olan sınırları hakkında herhangi bir şey söylenmemiş olması idi.  Hintliler bundan memnuniyet duydular. Lakin, bu husus Çin'in ilerde  kullanabileceği bir koz olarak Çinliler tarafından düşünülmüştü.  Hindistan'dan yardım göremeyen Dalai Lama, kuvvete boyun eğmek  zorunda kalmıştı. Bu durumu bütün Tibet halkı bildiği için, halk  Çin'in kontroluna hiç bir zaman yardımcı olmadı. Bunun da ötesinde,  Tibet'in güney-doğusundaki Kham bölgesinde yaşayan Khamba kabileleri  Çinlilere karşı gerilla savaşına giriştiler. Khamba'ların beş-altı  yıl süren mücadeleleri, onbinlerce kayıp vermeleri dolayısiyle, 1958  yazında kötüye gitmeye başladı ve Khambalar, kitleler halinde, Dalai  Lama'nın bulunduğu başkent Lhasa'ya akın etmeye başladılar. Esasında  akın eden sivil halk idi, fakat aralarında pek çok da gerilla vardı.

            Khamba'ların mücadelesi sırasında Çin, bu ayaklanmayı Dalai  Lama'yı kullanarak bastırmak istedi. Fakat Dalai Lama hiç bir zaman  kendi halkına cephe almadı. Şimdi, Khamba'ların Dalai Lama'ya  sığınmaları ve 10 Mart 1959'dan itibaren Lhasa'dan Çin aleyhtarı  gösterilerin başlaması üzerine, Çin kuvvetleri 17 Martta Dalai Lama'nın  sarayını topa tutmaya başladılar. Dalai Lama'yı ele geçirmek istiyorlardı.  Fakat Dalai Lama sarayından kaçmaya muvaffak oldu.  Ailesi ile birlikte kaçan Dalai Lama, 31 Martta Hind sınırından içeri  girmeye muvaffak oldu ve 25 Nisan'da Hindistan'ın kuzey doğusundaki  Assam eyaletinin başkenti Tezpur'a ulaştı. Bu hadise Çin için  büyük bir prestij darbesi idi. Fakat ne var ki, Tibet artık tam manasiyle  Çin'in bir eyaletinden başka bir şey değildi.

            Tibet'in Çin'in bir eyaleti haline gelmesi, Tibet ile Hindistan arasında  yeralan ve Çinlilerin "kan kardeşlerimiz" dediği Nepal'e de  tesir etti. Nepal Krallığı daha önce İngiltere'nin kontrolunda iken  1923 de bağımsız olmuştu. Fakat esas itibariyle İngiltere'nin nüfuzu  altında idi. Şimdi kuzeyde Çin'in bir kuvvet olarak sivrilmeye başlaması,  Nepal'i Hindistan'a karşı Çin faktörünü oynamaya sevketti ve  Nepal, Çin'le münasebetlerini geliştirerek Çin'den ekonomik yardım  almaya başladı. Tabiatiyle Nepal, Hindistan'dan tamamen kopmayarak,  Çin ile Hindistan arasında görünürde tarafsız bir politika izlemeye  başladı.

            Hindistan-Çin münasebetleri bu şekilde menfi gelişmelere sahne  olurken, 1960'ların başından itibaren Çin-Sovyet münasebetlerinin  de bozulmaya başladığını burada hatırlatalım. Bu durum ise, Hindistan'ı  giderek Sovyet Rusya'ya dayanma yoluna sevketti. Bu da Çin'in  büsbütün hoşnutsuzluğuna sebep oldu. Esasen Çin, başlangıçtanberi  Hindistan'ı "Batı emperyalizmi"nin bir aleti olarak görmekteydi.

            1959 Martında Tibet'in tüm işgalinden sonra, Çinliler, 1959 yazından  itibaren bilhassa kuzey-batı'daki Hind eyaleti Ladakh topraklarına  zaman zaman girmeye başladılar. Çinliler bununla da yetinmeyerek,  bir takım haritalar yayınladılar. Bu haritalarda Hindistan'ın  kuzey toprakları Çin'in sınırları içinde gösterilmekteydi. 1960-1962  arasında da Çin ile Hindistan arasında sınır hadiseleri hiç eksik olmadı.

            Durum bu şekilde iken, 20 Ekim 1962 sabahından itibaren 20.000  kişilik bir Çin kuvveti Hindistan'ın kuzey doğu bölgesindeki Çin-Hind  sınırlarından içeri girmeye başladı. Bir başka Çin kuvveti de kuzeybatı'daki  Ladakh eyaleti sınırlarından içeri girip Aksa'yı Çin (Aksai  Chin) bölgesini işgale başladı. Bu iki istikametteki Çin saldırısı  karşısında Hindistan ağır bir yenilgiye uğradı. Çin 21 Kasım 1962'de tek  taraflı olarak ateş-kes ilan etti. Çünkü her iki bölgede de istediği  stratejik toprakları ele geçirmişti.

            Çin'in Hindistan'a saldırısı karşısında, Sovyet Rusya Hindistan'ın  yanında yer aldı. Amerika ise Hindistan'a silah yardımı yaptı. Zaten  bu durumdur ki, Çin'in askeri harekatı daha ileriye götürmesini  önledi. Öte yandan, Hindistan da tarafsızlık ve bağlantısızlığın bedelini  çok acı bir şekilde ödemiş olmaktaydı. Bundan dolayı, Hindistan,  bağlantısızlığı bırakmamakla beraber, hem Amerika ile münasebetlerini  koparmamaya ve hem de Çin "dev"ine karşı, Sovyet Rusya'nın  süper-gücü ile yakın münasebetler kurmaya ehemmiyet verecektir.  Bilhassa bu sonuncu nokta, Hindistan'ın dış politikasında,  Nehru'dan sonra daha da kuvvetlenecektir.

            4

            Vietnam Savaşı

            Vietnam Savaşı denen ve 1965'de başlayıp 1973 yılı başlarına  kadar sekiz yıl devam eden, Amerika'nın Kuzey Vietnam'la mücadelesi,  Amerikan tarihi bakımından olduğu kadar, savaş sonrası milletlerarası  münasebetlerin gelişmesi açısından son derece enteresan  ve mühim bir hadise teşkil eder. Vietnam savaşı, bir süper-devlet'in,  17 milyonluk bir küçücük ülkede bataklığa nasıl saplandığının  da bir hikayesidir. Bu, aynı zamanda, ağır tabiat şartlarından iyi  yararlanan bir gerilla taktiğinin, en mükemmel konvansiyonel silahlar  karşısındaki zaferinin de bir ifadesidir. Nihayet, 1861-1865'denberi,  yani son yüz yıl içerisinde ilk defa, Amerikan halkı, manasız ve amaçsız  bulduğu bu savaş dolayısiyle federal hükümete karşı başkaldırmıştır.

            Amerika'nın Vietnam'a bulaşması birdenbire olmamış, yavaş yavaş  gelişen bir politikanın neticesi olarak ortaya çıkmıştır.

            1954 Temmuzundaki Cenevre anlaşmaları ile Laos, Kamboçya,  Kuzey ve Güney Vietnam bağımsız devletler olmuşlardı. Yalnız, 17'nci  enlemin kuzeyinde bulunan Kuzey Vietnam'da Ho Chi Minh liderliğinde  bir komünist rejim bulunuyordu. Bu rejimin daha kuzeyinde  ise Çin gibi bir komünist dev vardı. Onun da kuzeyinde, Sovyet  Rusya gibi bir komünist süper-devlet bulunmaktaydı.

            Meseleye bu açıdan bakınca, Kuzey Vietnam Asya'daki büyük  komünist blokun bir ileri ucu, bir ileri karakolu idi ve bu hali ile de  bütün Hindiçini kıtası için muhtemel bir tehdit ve tehlike idi. Bu  sebeple Amerika, 1954'den sonra Vietnam'da ve genel olarak Hindiçini'de  Fransa'nın yerine geçti ve Asya komünist bloku ile SEATO  üyelerinin meydana getirdiği anti-komünist güney-doğu Asya arasında  bir tampon teşkil eden Güney Vietnam ile yakından ilgilenmeye  başladı.

            Güney Vietnam'da 23 Ekim 1955'de yapılan bir referandumda İmparator  Bao Dai düşürüldü ve Vietnam'ın başına Ngo Dinh Diem  geçti. Koyu bir komünist aleyhtarı olan Diem'i Amerika hemen 26  Ekimde tanıdı ve Diem de ilk günden itibaren Amerika'ya dayanma  yoluna gitti. Diem 8-10 Mayıs 1957'de Amerika'yı ziyaret etti ve yayınlanan  ortak demeçte, Çin'in de adı zikredilerek, bölgede komünizmin  yıkıcı faaliyetlerini gittikçe arttırmakta olduğuna dikkat çekildi.

            Diğer taraftan, 1954 Cenevre anlaşmalarına göre, Kuzey ve Güney  Vietnam seçimler yoluyla birleştirilecekti. Seçimler 1956 yılında  yapılacaktı. O zamanki genel kanaat odur ki, eğer 1956 yılında seçimler  yapılmış olsaydı, Ho Chi Minh Güney Vietnam'da da seçimleri  kazanabilirdi. Bunu bildiği içindir ki, Güney Vietnam diktatörü, katolik  ve anti-komünist Diem bu seçimlere yanaşmadı. Amerika da  Diem'i destektedi.

            Ho Chi Minh 1957 yılına kadar bekledi. Diem'in seçime yanaşmadığını  görünce, Diem hükümetini devirmek için, Güney Vietnam'daki  Viet Cong vasıtasiyle yoğun terorist faaliyetlerine ve gerilla  mücadelelerine girişti. Viet Cong'un Güney Vietnam'da yarattığı  huzursuzluk o derece ciddi bir hal aldı ki, Başkan Eisenhower 4 Nisan  1959'da yaptığı bir konuşmada, 12 milyon nüfuslu Güney Vietnam'ın  komünist kontrolu altına düşmesinin, 150 milyonluk bir bölgeyi  tehlikeye sokacağını, Amerika için ve "hürriyet için" yıkıcı bir gelişmeyi  başlatacağını, bundan dolayı Amerika'nın güvenliği ve milli  menfaatleri için Güney Vietnam'a ekonomik ve askeri yardımın yapılması  gerektiğini söylüyordu. Amerika'nın Vietnam'a bulaşması böyle  başladı. Başkan Eisenhower 1960 Kasımında görevden ayrıldığında  ve Kennedy Başkanlık seçimlerini kazandığında, Amerika'nın Güney  Vietnam'da 1000 "askeri danışman"ı bulunuyordu. Başkan  Kennedy 22 Kasım 1963 günü öldürüldüğünde ise, bu danışmanların  sayısı 17.000 olacaktır. Bu arada 70 danışman da öldürülmüştü. Amerika  ilk kayıpları vermeye başlamıştı.

            Amerika'nın yeni Başkanı John F. Kennedy 20 Ocak 1961'de görevine  resmen başladığı zaman Viet Cong'un faaliyetleri ile Güney  Vietnam'da durum daha da kötüleşmişti. Bu sebeple Kenndy, Başkan  Yardımcısı Lyndon B. Johnson'ı, durumu yerinde incelemek üzere;  1961 Mayısında Güney Vietnam'a gönderdi. Johnson ve Diem  arasında yapılan görüşmeler sonunda, 13 Mayıs 1961'de yayınlanan  ortak bildiride, Güney Vietnam'da mevcut olan gerilla savaşı ve  "Komünist İmparatorluğu'nun" "Hür Vietnam"a yaptığı baskı karşısında  alınması gereken tedbirler 8 madde halinde belirtiliyordu ki,  bu tedbirler arasında Amerika'nın askeri yardımı ile uzman yani danışman  yardımı başta geliyordu.

            Bu durum karşısında Kennedy iki baskı arasında kalmıştır. Askerlere  göre Güney Vietnam'a Amerikan askeri gönderilmeliydi. Dışişleri  Bakanlığı ise, bunun tehlikeli sonuçlar doğurabileceğini ve  Amerika'yı Vietnam'da Fransa'nın durumuna düşürebileceği görüşünü  ileri sürdü. Başkan Kennedy bu iki görüşün arasında yer aldı ve  Güney Vietnam'daki Amerikan askeri danışmanlarının sayısını arttırdı.  1963 Kasımında bir suikaste kurban gittiğinde, danışmanların sayısı  17.000'i bulmuştu. Fakat bu meseleye çare olmadı.

            Öte yandan, Güney Vietnam'da Diem'in diktatörlüğü her geçen  gün halk için çekilmez hale gelmeye başlamıştı. Bu sebeple, siyasi  reformlar yapabilecek bir idareyi işbaşına getirmek amacı ile ve Amerika'nın  desteklediği bir darbe ile, Diem 1963 Aralık ayında İktidardan  düşürüldü ve yerine General Duong Van Minh başkanlığında bir  Askeri İhtilal Konseyi geçti.

            Kennedy'nin öldürülmesinden sonra, Anayasa gereği, Başkanlığa,  Başkan Yardımcısı Johnson geçti. Johnson'la beraber Amerika'nın  Vietnam politikası da yeni bir safhaya girdi. Daha doğrusu Amerika  Vietnam savaşına fiilen bulaştı. Zira, 2 Ağustos 1964 günü Tonkin  Körfezinde Amerikan donanmasına ait Maddox destroyeri Viet Minh  (Kuzey Vietnam) gemilerinin saldırısına uğradı. 4 Ağustos günü bu  saldırılar diğer Amerikan gemilerine de yöneldi. Amerikan donanması  bu saldırıları püskürtmekle ve iki Viet Minh gemisini batırmakla  beraber, hukuken Viet Minh Amerika'ya saldırıda bulunmuş olmaktaydı.  Bu sebeple, Başkan Johnson 5 Ağustos'ta Kongre'ye gönderdiği  mesajda, komünizmin saldırılarına karşı Amerika'nın kararlılığını  göstermesini ve bu saldırılara karşı koymada, asker kullanma  da dahil; Başkana yetki verilmesini istedi. Kongre ise, 10 Ağustosta  aldığı ortak kararında, Başkana, Amerikan silahlı kuvvetlerine  karşı vukubulacak her türlü saldırıyı defetmek ve Amerika'nın SEATO  antlaşması çerçevesi içindeki taahhütlerini yerine getirmek için,  Amerikan askerlerinin kullanılması da dahil, her türlü tedbiri alma  yetkisini verdi. Karar, Senato'da 2'ye karşı 88 ve Temsilciler Meclisinde  de sıfıra karşı 416 oyla kabul edilmişti.

            Amerika'nın bu kararlılığı, Viet Minh'in cesaretini kıracağı yerde,  güneydeki faaliyetlerini daha da arttırdı. Bunun üzerine Başkan Johnson  Kuzey Vietnam'ı müzakere masasına oturtabilmek amacı ile  1965 Şubatından itibaren Kuzey Vietnam'ı bombalatmaya başladı.  Maksad, Viet Minh gerillalarının gücünü kaynağında yok etmekti. Bu  sebeple askeri hedefler bombardıman ediliyordu. Bu bombardımanlar  üç yıl sürecektir.

            Fakat bombardımanlar istenen neticeyi vermedi. Zira Ho Chi  Minh, Amerika'nın havadan yaptığı baskıya, karada kendi baskısını  arttırarak cevap verdi. Yani, Güney Vietnam'a sızmalar ve gerilla  faaliyetleri büsbütün arttı. Bu ise Amerika'yı, Vietnam'ı Amerikan askeri  ile savunmaya sevketti. 1965 Mayısında Güney Vietnama 80.000 asker  gönderildi. Bu sayı giderek artacak ve 600 bine yaklaşacaktır.

            Vietnam'a asker gönderilmesi Amerika'nın kendi içinde büyük  çalkantıya sebep oldu. Zira Amerikan askeri ölmeye başlayınca Amerikan  kamu oyunda tepkiler artmaya başladı. Büyük şehirlerde ve  bilhassa üniversitelerde Vietnam savaşına karşı protesto gösterilerine  girişti. Gençlik Vietnam savaşının ve orada ölme gereğinin sebebini  anlayamıyordu. Vietnam savaşı, Amerikan kamu oyu için sebebi  anlaşılamayan manasız ve amaçsız bir savaş haline gelmişti.  O kadar ki, Amerikan Kongresi de Başkan Johnson'ın aleyhine bir  tutum almaya ve Johnson'ın yanlış değerlendirme ile kendilerini yanılttığını  söylemeye başladı.

            Amerika'nın Avrupalı müttefikleri de Amerika'nın Vietnam macerasını  tasvib etmediler. Batı ittifakı Vietnam'da bir prestij yarası  alırken, öte yandan Amerika kendi müttefiklerine yeteri kadar danışmadan  bir maceraya girmişti ki, bu maceranın sonu Batı Avrupa'yı  da işin içine çekebilirdi. Bu konuda en fazla tepki güsteren de Fransa  oldu.

            Halbuki Amerika'nın bu savaşı değerlendirmesindeki faktörler  şöyle idi.

            Amerika Güney-Doğu Asya ile Pasifiği kendi milli menfaatlerinin  ve güvenliğinin hayati bir bölgesi olarak telakki ediyordu. İİ'inci Dünya  Savaşında Japonya ile çatışmaya sürüklenmesinin sebebi de, Çin'i  korumaktan ziyade, Japonya'nın güneye sarkıp Güney-Doğu Asya ve  Pasifiği tehdit etmesiydi.

            Kuzey Vietnam'a da bu sefer Çin açısından bakıyor ve Kuzey  Vietnam'ı Çin'in bir uzantısı olarak görüyordu. Bilhassa Çin'in 1959  da Tibet'i işgali ve 1962'de de Hindistan'a saldırması, 1964'de Çin'in  kendi atom bombasını yapması ve nihayet 1965'de Savunma Bakanı  Lin Piao'nun Güney-Doğu Asya'dan söz etmesi, Amerika'nın bu konudaki  endişelerini arttıran gelişmeler olmuştur. Bütün bunlardan  başka, Vietnam'ın yüzlerce yıl Çin hakimiyeti altında yaşamış olmasını  ve ayrıca, Çin Vietnam'a hakim olduğu takdirde, bölgede yaşayan  geniş Çin azınlıklarını da harekete geçirebileceğini de unutmamak gerekir.

            Bununla beraber, Başkan Johnson, bir yandan Vietnam savaşında  tırmanmaya giderken, öte yandan da, çeşitli kanallardan barış  için teşebbüslerini de eksik etmedi. Bu teşebbüsler 1966-1967'de yoğunlaştı.  Bu gelişmelerin neticesi olarak 1968 Mayısında Paris'te  Kuzey Vietnam ve Amerika arasında barış görüşmeleri başladı ve  görüşmeler biraz ilerleyince de, Başkan Johnson 31 Ekim 1968 tarihinden  itibaren Vietnam'ın bombardımanını durdurdu.

            Bu arada Johnson, 31 Mart 1968'de yaptığı bir konuşmada,  Vietnam savaşı karşısında Amerikalıları birlik ve bütünlüğe davet etti  ve bu birlik ve bütünlüğün korunması için, kendisinin 1968 Kasımındaki  başkanlık seçimlerine adaylığını koymayacağını bildirdi.

            1968 Kasımında yapılan Başkanlık seçimlerini Cumhuriyetçi Partiden  Richard Nixon kazandı. Nixon, 20 Ocak 1969'da Başbakanlık görevine  başladığında Vietnam'da 540.000 Amerikan askeri bulunuyordu  ve 31.000 Amerikan askeri de Vietnam'da ölmüştü. Bu sebeple  Nixon ve Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, Vietnam politikasına yeni  bir şekil verdiler. Buna göre, Amerika bir yandan Vietnam'daki askerini  yavaş yavaş geriye çekerken, bir yandan Kuzey Vietnam'ın  bombalanması daha da arttırılacaktı. Bunun da sebebi, Kuzey Vietnam'ı  barışa zorlamaktı. Nitekim, Nixon idaresi bütün bunları yaparken  Paris'te devam etmekte olan barış görüşmelerini de hızlandırmaya  çalıştı. Nixon, Amerika'yı Vietnam bataklığından çekip çıkarmaya  kararlı idi. Bundan dolayı, 1969 Haziranında 25.000 Amerikan  askerini Vietnam'dan çekti. 1971 yılı sonlarında geri çekilen asker  sayısı 200.000'i bulacaktır. Bu arada da, Nixon, 1969 Temmuzunda  Pasifik bölgesinde yaptığı bir gezi sırasında, 25 Temmuzda Guam  adasında yaptığı basın toplantısında, Guam Doktrini veya Nixon Doktrini  denen görüşlerini ortaya attı. "İşbirliğİ yolu ile barış" (peace  through partnership) prensibine dayanan bu görüşlere göre, Amerika  bundan böyle dünyanın neresinde olursa olsun, Vietnam örneği  savaşlara girmeyip müttefiklerine Amerikan askerini kullanarak değil,  ekonomik ve askeri yardım suretiyle destek olacaktı. Nixon Doktrini,  bir bakıma, 1957 Ocak tarihli Eisenhower Doktrinin tersi oluyordu.  Çünkü Eisenhower Doktrini Amerikan askerinin kullanılması  esasına dayanmaktaydı.

            Paris'te sürmekte olan barış görüşmeleri ancak 1973 yılı başında  bir neticeye ulaşabildi. Bunda, 1972 yılında Amerika'nın Çin'le  münasebetlerini düzeltmesi ve ayrıca Sovyet Rusya ile Amerika arasında  1972 Mayısında SALT-İ antlaşmasının imzası büyük rol oynamıştır.  Çünkü, Kuzey Vietnam'ın iki destekçisi olan, hem Sovyetlerin  ve hem de Çin Halk Cumhuriyeti'nin, Amerika'nın Vietnam'da sıkışık  bir durumda bulunduğu bir sırada, bu ülke ile münasebetlerini  yumuşatması, Kuzey Vietnam için müsbet bir gelişme değildi. Ho  Chi Minh, bir yalnızlık ihtimalinden endişe etti. Kaldı ki, Amerikan  bombardımanlarının Kuzey Vietnam'da yaptığı tahribat da öyle kolay  onarılacak cinsten değildi. Ülke gerçekten harap bir duruma girmişti.  Bu faktörler, Ho Chi Minh'i savaşı sona erdirmeye sevketti.

            Amerika'ya 55.000 Amerikan askerinin ölümüne malolan Vietnam  barışı Paris'te 27 Ocak 1973'de imzalandı. Esas metni 23 maddeden  ibaret olan bu barış ile, 1954 Cenevre anlaşmalarına dönülüyor,  yani 17'nci enlem yine Kuzey ve Güney Vietnam arasında sınır  oluyordu. Amerika altmış gün içinde Vietnam'daki bütün askerini  ve malzemesini geri çekecek ve mevcut üslerini de tasfiye edecekti.  Buna mukabil, Kuzey Vietnam da Güney Vietnam halkının kendi kaderini  kendisinin tayin etmesine ve istediği siyasi rejime kendisinin  karar vermesine müdahale etmeyecekti. Kuzey ve Güney Vietnam'ın  birleştirilmesi, kuvvet ve zor yoluyla değil, iki tarafın aralarında  yapacakları müzakereler, karşılıklı anlaşma ve barış yoluyla  gerçekleştirilecekti. Bundan başka, Kamboçya ve Laos'un tarafsızlığına ve  bağımsızlığına taraflar tam saygı göstereceklerdi. Nihayet, Kuzey  Vietnam ile Amerika arasında meydana gelen bu yeni münasebet düzeni  dolayısiyle, savaş yaralarının sarılmasında ve kalkınmasında Amerika,  Kuzey Vietnam'a yardım edecekti.

            Amerika, bu barış ile nihayet yakasını Vietnam'dan kurtarmaya  muvaffak olmuştu. Lakin Vietnam meselesi bu barış ile kapanmadı.  Barış ancak 22 ay devam edebildi. Bu sürenin sonunda Güney Vietnam  komünistlerin eline geçti.

            Amerika, Vietnam'dan çekildikten sonra, Güney Vietnam'ın yaklaşık  1 milyon kadar askeri, 1.600 uçağı ve 600 tankı vardı. Fakat,  Viet Cong gerillalarının faaliyeti dolayısiyle, bu asker sabit mevkileri  savunmakta idi. Saldırı gücü yoktu. Diğer taraftan, Vietnam savaşının  Amerikan kamu oyunda uyandırdığı tepki dolayısiyle, barıştan hemen  sonra Amerikan Kongresi de Güney Vietnam'a yapılan yardımları,  azaltmaya başladı. Askeri yardım 1 milyar Dolardan 700 milyona  ve ekonomik yardım da 750 milyon Dolardan 425 milyona indirildi.  Buna karşılık Güney Vietnam'daki askeri durum da iyi değildi. Saygon  rejimine karşı savaşan Vietnam Halk Ordusunun güneyde 200.000  askeri bulunuyordu. Viet Cong gerillalarının kuvveti de 100.000 civarında  idi. Bütün bunlara bir de Saygon hükümeti içindeki suistimalleri  ilave etmek gerekiyordu.

            Bu şartlardan yararlanan Kuzey Vietnam 1974 Aralık ayı başlarında  Kamboçya'dan Mekong Nehri deltasından Güney Vietnam'a  doğru saldırılara geçti. Bu saldırıları Kuzeyden ve diğer yerlerden  de yapılan bir çok saldırılar takip etti. Bu saldırılar o kadar çabuk  gelişti ki, Güney Vietnam başlıca birer birer komünistlerin eline geçmeye  başladı. Güney Vietnam ordusu bu saldırılar karşısında çabucak  çöktü. En son 30 Nisan 1975'de başkent Saygon'un komünistlere  teslim olması ile, bütün Vietnam, otuz yıllık bir mücadeleden  sonra komünistlerin kontrolu altına girmiş oluyordu. Bu ise Güney-Doğu  Asya bölgesindeki kuvvet münasebetlerinin yapısında mühim  değişiklikler meydana getirerek yeni bir dönemi açacaktır.

            5

            Vietnam Savaşından Sonra

            Kuzey Vietnam'ın Güneyi ele geçirmesi ve bu suretle, İİ'inci Dünya  Savaşı'ndan sonra bölünmüş olan bu ülkeyi kendi kontrolu altında  birleştirmiş olması, bir diğer bölünmüş ülkenin kuzeyi olan Kuzey  Kore'yi de harekete geçirdi. Komünist Kuzey Kore'nin lideri Kim İİ  Sung 1975 Nisanında Peking'i ziyaret ederek, Güney Kore'ye karşı  girişeceği hareket için Çin'den destek istedi. Halbuki şimdi Çin'in  güney-doğu Asya gelişmelerine bakışı çok farklı idi ve Çin'in  değerlendirmelerinde Sovyet faktörü ağır basıyordu. Bu sebeple Çin, Kuzey  Kore'nin girişmek istediği teşebbüsü desteklemeye yanaşmadı. Kaldı  ki, Kuzey Kore'nin niyetini sezinleyen Birleşik Amerika, hemen  ağırlığını Güney Kore'nin yanına koydu ve Güney Kore'ye herhangi  bir saldırı halinde Amerika'nın her türlü yardımı yapacağını bildirdi.  Bu durum karşısında, Kim İİ Sung hevesinden vazgeçmek zorunda kaldı.

            Kuzey Vietnam'ın Güney Vietnam'ı işgali, güney-doğu Asya'nın  diğer ülkelerinde büyük bir telaş ve korkuya sebep oldu ve tarafsızlık  eğilimlerini kuvvetlendirdi. Bunun birinci sebebi, gerilla savaşı ve  yıkıcı faaliyetlerde Kuzey Vietnam'ın gerçekten yetenekli olduğunun  ortaya çıkması idi. İkincisi ise, Güney Vietnam'ın teslim olması çok  miktarda Amerikan silah ve askeri malzemesinin komünistlerin eline  geçmiş olmasıydı. O zaman Amerikan Savunma Bakanlığının tahminlerine  göre, 2 milyar Dolarlık Amerikan silahı komünistlerin eline geçmişti.

            Gerçekte, Vietnam'ın hemen yeni bir saldırıya geçecek hali yoktu.  Fakat bölge ülkeleri, belirttiğimiz sebeplerden dolayı, korkuya  kapıldılar. 1967'de kurulan ASEAN (Güney-Doğu Asya Devletleri Birliği-  Association of South-East Asian Nations) üyelerinden Malaysia,  Tayland ve Filipinler, hemen Çin'le diplomatik münasebetler kurdular.  Vietnam'a karşı Çin'de bir denge unsuru arıyorlardı. Zira, biraz  aşağıda açıklayacağımız üzere, Vietnam meselesi Sovyet Rusya  ile Çin arasında daha 1975 Mayısından itibaren yeni bir mücadele  konusu olduğu gibi, eski adı ile Kamboçya, fakat 1975'den itibaren  yeni adı ile Kampuchea'nın Vietnam ile arası bozulacak ve Vietnam  Sovyet Rusya'ya dayanma yoluna giderken, Kampuchea da güvenliğini  Çin'in kanadının altında bulacaktır.

            Diğer taraftan, Vietnam'ın tepkisini çekmemek için, Malaysia  Güney-Doğu Asya'nın bir "tarafsızlık bölgesi" olmasını teklif ederken,  Tayland ve Filipinler, ülkelerindeki Amerikan askerlerinin çekilmesini  istediler. Bunun neticesi olarak, 24 Eylül 1975'de SEATO dağıtıldı.

            Bu ülkelerin içinde en fazla korkuya kapılanı, Laos ve Kamboçya'ya  karadan ve Vietnam'a da denizden komşu olan Tayland idi.  Hatta Tayland güney-doğu Asya'da kurulacak yeni bir gruplaşmaya  Kamboçyo, Laos ve Vietnam'ı da katmak gibi bazı tasarıların peşinde  oldu ise de bu sırada Hanoi'nin meseleleri ve tasarıları bambaşka idi.

            Mamafih 1975 yılı sonlarına doğru ortalık sakinleşmeye başlayınca  güney-doğu Asya bölgesinin heyacanı da geçmeye başladı ve  bu bölge ülkeleri yine güvenliklerini, Amerika'nın bölgeye olan alakasına  bağlamaya başladılar. Çin yine bu ülkeler için bir dayanak  unsuru olmaya devam etti. Zira, Vietnam'ın 1978 Aralık ayı sonundan  itibaren Kampuchea'yı işgale başlaması, Çin ile bölge ülkeleri  arasında dolaylı bir menfaat ortaklığı ortaya çıkardı.

            6

            Vietnam'ın Kampuchea'yı İşgali

            Eski adı ile Kamboçya, yeni adı ile Kampuchea, 1954 Cenevre  anlaşmaları ile bağımsız olmakla beraber, 1941-1970 arasında Prens  Sihanouk'un idaresinde kalmış ve 1970 yılında da Mareşal Lon Nol'un  yaptığı bir darbe ile Sihanouk iktidardan düşürülmüştür. Fakat Lon  Nol'un diktatörlüğüne karşı, ordunun içinden de olmak üzere çeşitli  çevrelerden muhalefet ortaya çıkmakla beraber, Kızıl Khmer'ler  (Khmer Rouge) denen Komboçya komünistlerinin mücadelesi daha  müessir olmuştur. Çünkü Kızıl Khmer'leri Kuzey Vietnam desteklemekteydi.  Yani, Kuzey Vietnam, Güney Vietnam'a karşı mücadele  ederken Kamboçya'da da Kızıl Khmer'ler Lon Nol'rejimine karşı mücadele  etmekte idiler. Fakat Kızıl Khmerlerin en büyük destekçisi Çin  Halk Cumhuriyeti idi. Çin Kızıl Khmer'lere silah ve malzeme yardımı  yaparken, Kuzey Vietnam da Vietnam Halk Ordusundan 30.000 kişilik  bir kuvvetle Kızıl Khmer'lere yardım etmekteydi.

            1973 Ocak ayında Kuzey Vietnam'ın Amerika ile barış yapması  Kızıl Khmer'lerin hoşuna gitmese ise de; mücadelelerine devam ettiler  ve 17 Nisan 1975'de başkent Phnom Penh'in Kızıl Khmerlerin  eline geçmesi ile Kamboçya da komünistlerin kontrolu altına giriyor  ve ülkenin yeni adı Kampuchea oluyordu. Çünkü Kamboçya Komünist  Partisi 1973'de Kampuchen Komünist Partisi adını almıştı.

            Kampuchea komünistlerinin 1975'te ülkeye hakim olmasından  sonra, Kampuchea ile Vietnam'ın münasebetleri gittikçe bozularak  1977'den itibaren çatışmalara dönüşmeye başladı. Bu gelişmede iki  sebep mühim rol oynamıştır. Birincisi, daha 1950'lerden itibaren Vietnam  komünistlerinin Kamboçya komünist partisi üzerinde kurduğu  hakimiyettir. Bu ise, Kamboçya komünistlerini, Kamboçyo'nın menfaatlerini  bir tarafa bırakarak Vietnam Komünist Partisi'nin kendi  çıkarlarına göre çizdiği çizgiye uyma zorunluluğunda bırakmıştır. Yani,  bu işbirliği Kamboçya'nın değil, Kuzey Vietnam'ın menfaatlerine  göre şekillenmiştir. Bu ise Kamboçya komünistlerini memnun etmemiştir.  Burada ikinci faktör ortaya çıkmaktadır. Vietnam'ın menfaatlerinin  Kamboçya'nın menfaatlerinin üstünde tutulması Kamboçya  komünistlerini memnun etmemiştir; çünkü, 17'inci yüzyıldan 19'uncu yüzyıla  kadar, Kamboçya'daki Khmer Krallığı ile Vietnam Krallığı arasında  daima rekabet ve mücadeleler olmuş ve bu sebepten de Khmer'lerin  Vietnamlılara karşı bir sempatisi mevcut olmamıştır. Khmerlerin  Vietnamlılara karşı bu tarihi düşmanlığı iki ülke komünist partileri  arasındaki münasebetleri de tesir altına almaktan geri kalmamıştır.  Ayrıca Kuzey Vietnam, Güney Vietnam'a karşı yürüttüğü mücadele  sırasında Kamboçya topraklarını da kullanmış, daha önce de  belirttiğimiz gibi, buraya asker sokmuş ve 1975'den sonra da bu askerlerini  Kamboçya topraklarından çekmediği için, bu sınır topraklarında  Kampuchea ile Vietnam kuvvetleri arasında üç yıl sürecek  bir çatışmalar dönemi başlamıştır.

            Çatışmaların şiddetlenmesi 1977 Aralık ayının son günlerinde olmuştur.  Vietnam bu çatışmalarda Kampuchea kuvvetlerine 8 bin kişilik  bir kayıp verdirmiştir. Bu sebeple Vietnam 1978 Şubatında Kampuchea'ya  çatışmaları durdurmayı, sınırın her iki tarafında 5 Km.  genişliğinde askerden arınmış bölge tesisini ve birbirlerinin içişlerine  karışmamayı öngören bir antlaşma yapmayı teklif etmiş ise de,  bu tekiif Kampuchea tarafından reddedildiği gibi, Vietnam topraklarına  Kampuchea saldırıları devam etti.

            Bu sırada Çin'in sahneye girdiğini görmekteyiz. Çünkü Vietnam'ın  Sovyet Rusya'ya kaymaya başlaması üzerine, Kampuchea da Çin'e  yanaşmaya başladı. Çin başlangıçta Kampuchea'yı yatıştırarak bölgede  yeni bir çatışmanın çıkmasını önlemek istedi. Çin'in baskısı  üzerine Kampuchea 1978 Mayısında, Vietnam'a, çatışmaların durdurulmasını  ve Vietnam'ın, Kampuchea'nın toprak bütünlüğü ile bağımsızlığına  saygı göstermeyi taahhüt etmesini öngören bir anlaşma teklif  etti. Bunu da Vietnam reddetti. Reddettiği gibi, Kampuchea'dan  kaçan halkı eğiterek, Aralık 1978 başında Kamboçun Milli Selameti  İçin Birleşik Cephe adı ile bir teşkilat kurdu. Ayrıca Vietnam, Kampuchea  sınırlarına 12 tümenlik yani 200.000 kişilik bir kuvvet yığmış  bulunuyordu.

            Kampuchea ile Vietnam'ın münasebetleri bu şekilde kötüleşirken  Çin-Vietnam münasebetleri de giderek bozulmakta idi. Vietnam  Kampuchea sınırına asker yığarken Çin de Vietnam sınırına asker  yığmaya başladı. Bu durum Vietnam'ı Sovyetler Birliğine daha çok  yaklaştırdı ve 3 Kasım 1978'de Vietnam ile Sovyetler Birliği arasında  bir Barış, Dostluk ve İşbirliği Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmanın  6'ncı maddesi ittifaka yakın bir hüküm taşımaktaydı. Çünkü bu maddeye  göre, taraflardan biri saldırı veya saldırı tehdidi ile karşılaşırsa,  taraflar gerekli tedbirleri almak amacı ile, derhal birbirlerine  danışacaklardı. Bu suretle Vietnam, Çin'in karşısına Sovyetleri çıkarmak  suretiyle dengeyi sağlıyor ve arkasından emin bir duruma geliyordu.

            Vietnam, 27 Aralık 1978 günü, tanklarla ve zırhlı araçlarla desteklenen  120.000 kişilik bir kuvvetle Kampuchea'ya karşı saldırıya  geçti. 1975'ten beri ülkeyi, diktatörlüğün ötesinde, tam bir zulüm ve  işkence ile idare eden Pol Pot rejimi Vietnam'ın saldırısına fazla  dayanamadı. 7 Ocak 1979 günü başkent Phnom Penh Vietnam kuvvetleri  tarafından işgal edildi ve Pol Pot da yanına aldığı bir kısım kuvvetle  Tayland sınırı yakınlarındaki dağlık ve ormanlık bölgelere kaçtı.  Pol Pot'un komutasındaki 30 bin kadar Khmer Rouge (Kızıl Khmer)  kuvveti, bundan sonra gerilla muharebelerine başlayacaktır ki, Tayland  ve Çin Pol Pot'u destekleyeceklerdir.

            Başkent Phnom Penh'in düştüğünün ertesi günü, 8 Ocak 1979  da, Pol Pot'un muhaliflerinden Heng Samrin, kendi başkanlığında bir  Kampuchea Halk İhtilal Konseyi kurdu ve Kampuchea Halk Cumhuriyeti'nin  de kuruluşunu ilan etti. Bununla beraber, Vietnam'ın Kampuchea'yı  istila ve işgali dünyada o kadar tepki uyandırdı ki, Sovyetlerin  bütün çabalarına rağmen, Kampuchea'yı Birleşmiş Milletlerde  Heng Samrin değil, Pol Pot rejimi temsil etmeye devam etti.

            7

            Çin'in Vietnam'a Saldırısı

            Vietnam'ın Kampuchea'yı işgali, Çin-Vietnam münasebetlerinde  bardağı taşıran damla oldu. Vietnam'ın 1978 Kasımında Sovyetlerle  ittifaka yakın bir antlaşma imzalaması ve arkasından da Kampuchea'yı  işgali, Çin'i son derece sinirlendirdi. Çünkü Vietnam şimdi  bütün güney-doğu Asya'ya hakim olma yolundaydı. Şu halde, Çin'e  göre, meydanın boş olmadığını ve Sovyetlere dayanmanın da pek  işe yaramıyacağını Vietnam'a göstermek gerekliydi. Yani Vietnam'a  bir "ders" verilmeliydi.

            Çin 17 Şubat 1979 günü 100 bin kişilik bir kuvvetle Vietnam sınırlarından  içeri girmeye başladı. Kuzey Vietnam'da bir kısım toprakları  işgal ettikten sonra, bu askeri harekatla tasarlanan amacın  gerçekleşmiş olduğunu bildirerek 16 Martta kuvvetlerini geri çekti.

            Çin'in Vietnam'a yaptığı saldırının Vietnam üzerinde çok fazla  müessir olduğu söylenemez. Belki Vietnam'a bir Çin faktörünün varlığını  gösterdi, lakin Vietnam'ın politikasında mühim değişiklik meydana  getirmedi. Aksine, Vietnam'ın dış politikası, Çin'e rağmen iki  istikamette gelişme gösterdi.

            Bunlardan biri, Vietnam ile Sovyetler Birliği arasındaki münasebetlerin  daha da sıkılaşmasıdır. Çin-Vietnam savaşı sırasında, bir  tanesi füze taşıyıcısı olmak üzere, 14 Sovyet savaş gemisi Vietnam'ın  Cam Ranh körfezine geldi. 1979 Mayısında da bir Sovyet denizaltısı  yine aynı körfeze geldi ki, ilk defa bu sularda bir Sovyet denizaltısı  görünmekteydi. Vietnam Sovyetlere bu kıyılarda resmen herhangi  bir deniz üssü vermemekle beraber, Sovyet savaş gemileri bilhassa  Danang deniz üssünün kolaylıklarından yararlanmaya başlamışlardı.

            Vietnam-Sovyet münasebetlerinin gelişmesi bu kadarla da kalmadı.  Vietnam ekonomik bakımdan da her geçen gün Sovyetlere dayanmak  zorunda kaldı. Daha önce de belirttiğimiz gibi; Vietnam savaşı  1975'de sona erdiği zaman, bilhassa Kuzey Vietnam bir harebe  halinde idi. Savaşın yıkıntılarını tamir etmek ve ülkenin kalkınmasını  hızlandırabilmek için Sovyetlerden yardım aldı. Kampuchea'nın işgali  ise, Vietnam'a yeni ekonomik dertler çıkardı. Çünkü üç yıldır iktidarı  elinde tutan Pol Pot ve rejimi, ülkede tam bir zulüm idaresi tatbik  etti. Bu zulüm bilhassa aydınlara yönelmişti. Bir çok aydın öldürüldüğü  gibi, bir çoğu da kırsal alanlarda çok güç şartlarda çalışmaya  zorlanmıştı. Daktilo, televizyon, otomobil gibi medeni vasıtalar, yozlaşmış  bir hayatın unsurları olarak yasaklanmıştı. Kısacası, Vietnam'ın  Kampuchea'ya saldırısı ne kadar gayri insani ve medeniyetten  uzak bir hareket olmuş ise, Pol Pot rejimi de o kadar gayri insani ve  gayri medeni idi. Dolayısiyle, Vietnam Kampuchea'yı tam bir perişanlık  içinde buldu. Yeni lider, Vietnam'ın kuklası Heng Samrin ve Vietnam,  Kampuchea'nın ekonomik problemlerinin çözümü için de sırtını  Sovyet Rusya'ya dayamak zorunda kaldı.

            Bütün bu sıkıntılara rağmen, Vietnam Hindiçini bölgesindeki yayılma  ve genişlemesini arttırmaktan da geri kalmadı. Dış politikasındaki  ikinci mühim gelişme buydu. Bu gelişme de iki istikamette oldu.  Laos'ta da bir komünist rejim olmakla ve bu rejim de Sovyet Rusyaya  dayanmakla beraber, Laos'un içinde de mevcut rejime karşı bir hareket  başlamıştı. Bu sebeple Vietnam, 1979 yılında Laos'a 50.000 kişilik  bir kuvvet sevketmiş bulunuyordu. Yani Laos da Vietnam'ın  kontrolu altına girmişti. Mamafih, 1980 Eylülünde Laos'un Champassak  eyaletinde Laos Halkının Milli Kurtuluş Birleşik Cephesi kurulmuş  ise de, bu kuruluş kuvvetli ve müessir bir organizasyon olamamıştır.

            Diğer taraftan Vietnam Pol Pot'un Tayland'dan ve Tayland vasıtasiyle  Çin'den devamlı yardım alması sebebiyle, 1979 yılından itibaren  Tayland üzerindeki baskısını arttırdı. Zira, Tayland, 1975 Vietnam  şokunu atlattıktan ve bilhassa Vietnam'ın Kampuchea'yı işgalinden  sonra, üç istikamette faaliyette bulundu. Birincisi, Pol Pot'un Kızıl  Khmerlerine yardım ettiği gibi, Çin'den gelen yardımları da Kızıl  Khmer'lere geçirdi. İkincisi, Çin'le olan münasebetlerini geliştirdi.  Üçüncüsü ASEAN ülkeleri Tayland'ı destekledikleri gibi, aynı zamanda  Amerika ile de tekrar eski münasebetlere dönme zaruretini hissettiler.  Bilhassa Amerika Tayland'a askeri yardımını arttırdı. Zira  Tayland'ın Kızıl Khmer'lere yardım etmesi Vietnam'ı büsbütün sinirlendirdi.  Bu sebeple, Vietnam Tayland sınırlarına asker yığdığı gibi,  bilhassa 1980 yılında Tayland sınırlarından içeri girmeye başlamıştı.  Vietnam'ın amacı, Kızıl Khmer'leri Kampuchea topraklarından tamamen  sürmek ve aynı zamanda da Tayland'daki rejimi devirmekti.

            Kampuchea'daki Heng Samrin rejimi, ülkeye Vietnam tarafından  yani dışardan zorla kabul ettirilmiş bir rejim olduğu için Birleşmiş  Milletler tarafından tanınmadığı gibi, gerek Batılılar ve gerek ASEAN  ülkeleri, Heng Samrin rejimine karşı mücadele eden grupları ve kuruluşları  biraraya getirip birleştirmek suretiyle güçlü bir mücadele yaratmaya  çalışmışlardır. Bunlar, Pol Pot'un liderliğindeki Kızıl Khmer'ler,  Son Sann liderliğindeki Khmer Halkının Milli Kurtuluş Cephesi  ve Prens Sihanouk taraftarlarıdır. Lakin bugüne kadar Heng Samrin  rejimine ve Vietnama meydan okuyacak kadar güçlü bir kuvvetin  ortaya çıktığı söylenemez.

            :::::::::::::::::

            XİV

            Dünya Politikasında Orta Doğu (1960-1980)

            1

            Yemen İç Savaşı

            1960-1980 arasındaki milletlerarası politika gelişmelerini bir takım  ana bölümlere ayırmak gerekirse, şu söylenebilir: Bu gelişmeler  üç temel konu etrafında toplanabilir. Bunlar, Doğu-Batı münasebetleri  ve buna bağlı olarak silahsızlanma ve Detant, Vietnam Savaşı  ve bunun doğurduğu güney-doğu Asya gelişmeleri ve nihayet,  Orta Doğu gelişmeleridir.

            Bunlardan ilk ikisinde şu anda bir durgunluk mevcut olup, bu  iki konu bir bakıma "stabilize" olmuş, yani bir hareketsizlik dönemine  girmiştir denebilir. Fakat, üçüncü konuyu teşkil eden Orta Doğu  gelişmeleri ise, devamlı bir hareketlilik ve bir dinamizm içinde, günümüz  milletlerarası politika gelişmelerinin gündeminin başında yer  aImaya devam etmektedir.

            Şimdi, Orta Doğu'nun son yirmi yıllık gelişmelerine bir göz atalım.

            Yemen iç savaşı, 1962'de başlamış olup 1970'lerin sonuna kadar  devam etmiş olan, gayet karmaşık bir gelişmeler zinciridir. Aynı  zamanda, Orta Doğuyu bölünmelere, gerginliklere ve çatışmalara  sevketmiş bir hadisedir başlamıştır. İmam Yahya, Yemenin kuzeyindeki  Şii mezhebine mensup Zaidi'lerdendi ve hükümdarlığında da  hep Zaidi'lere dayanmıştır. Halbuki güney Yemen halkı Sünni Müslümanlardan  Şafii'lerdi ve bunlar İmam Yahya'ya daima karşı gelmişlerdir.  Aralarında geçimsizlik vardı. Bunun neticesi olarak, 1948  Ağustosunda çıkan bir ayaklanmada İmam Yahya öldürüldü ve yerine  İmam Ahmed geçti. İmam Ahmed Suudi Arabistan'ın da yardımı  ile ayaklanmayı bir kaç hafta içinde ve çok kanlı bir şekilde  bastırdı, Zaidi'ler sadece başkent San'a da 3000 kişiyi öldürdüler.  Bununla beraber, İmam Ahmed'e de yönelen suikastların ve darbe  teşebbüslerinin arkası kesilmemiştir. 1955 Nisanında ve 1959 Mayısında  başarısız darbe teşebbüslerinden sonra, 1961 Martında da  bir suikaste maruz kalmıştır.

            Yemen'de monarşiye karşı hareketlerin ortaya çıkmasında, 1952  Temmuzunda Mısır'da monarşinin askerler tarafından devrilmesi  büyük rol oynamış görülüyor. Zira monarşiye karşı olan aydınların  büyük çoğunluğu bu tarihten sonra Kahire'de toplanarak Hür Yemenliler  hareketini başlatmışlardır. Yine büyük bir kitle de güneyde  Aden'de Halk Sosyalist Partisi'ni kurmuşlardır. 1958 Temmuzunda  Irak'da da monarşi devrilip General Kasım'ın komünist eğilimli idaresi  başlayınca, bir kısım Yemenliler de Bağdat'a gitmişler ve orada  teşkilatlanmaya çalışmışlardır.

            İmam Ahmed 19 Eylül 1962'de öldü ve yerine oğullarından Muhammed  el-Bedr tahta geçti. 38 yaşındaki yeni İmam, 20 Eylülde  radyodan halka yaptığı konuşmasında, esaslı reformlar yapacağını  ve Yemen'in fodal hayatını çağdaşlaştıracağını ilan etti. Fakat el-Bedr  bu söylediklerini yapamadan bir hafta sonra, 27 Eylül 1962'de  Albay Abdullah Sallal liderliğindeki bir askeri darbe ile düşürüldü.  Fakat Muhammed el-Bedr saraydan ve San'adan kaçmaya muvaffak  oldu. İşin garip tarafı Muhammed el-Bedr hükümdar olur olmaz, Sallal'ı  Genelkurmay başkanlığına getirmişti.

            Darbe başarılı olur olmaz, beş kişilik bir ihtilal konseyi kuruldu  ve hem bu Konsey'in başkanlığına, hem Başbakanlığa ve hem de  Yemen Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığına Sallal getirildi.

            Konsey, yeni rejimin amaçlarını şu şekilde açıkladı: Monarşinin  sona erdirilmesi ve sosyal adalete dayanan bir cumhuriyet rejiminin  kurulması, kabile anlaşmazlıklarının giderilmesi, halkın kendi  kendini idare edecek şekilde teşkilatlandırılması, ordunun  modernleştirilmesi ve ülkede kapitalizmin yerleştirilmesi, fakat  tekellerin önlenmesi.

            Yapılan açıklamalara göre, dış politikada da, Arap milliyetçiliği  ve Arap ülkeleri ile dayanışmaya ehemmiyet verilecek, Arap Ligi  güçlendirilecek, Birleşmiş Milletler Antlaşması desteklenecek ve  Yemen'in bağımsızlığını tanıyan bütün ülkelerle dostluk münasebetleri  geliştirilecekti.

            Sallal darbesi ile 28 Eylül 1962'den itibaren Yemen'de Cumhuriyet  ilan edilmekle beraber, bu Cumhuriyeti yürütmek kolay olmadı.  Zira darbe sırasında kaçmış olan İmam el-Bedr, onbeş gün sonra  Yemen'in kuzeyindeki dağlık bölgelerde ortaya çıktı ve etrafına  topladığı kuvvetlerle Sallal rejimine karşı mücadeleye başladı. Kralcılarla  Cumhuriyetçiler arasındaki Yemen iç savaşı bu şekilde başlamış oluyordu.

            Yemen'deki darbe ve arkasından gelen iç savaş Arap dünyasını  ikiye böldü. Yeni cumhuriyeti ilk tanıyan Mısır ve Başkan Nasır  oldu. Irak, Suriye, Lübnan, Sudan, Tunus ve Cezayir yeni rejimi tanıdılar.  Suudi Arabistan, Ürdün ve Fas, yani üç monarşi, yeni Yemen  rejimini tanımadılar. Tabiatiyle hem Suudi Arabistan'ın ve hem  de Ürdün'ün bir diğer endişesi ise, komşu ülkede başgösteren bu  gelişmelerin kendi ülkelerine de bulaşması ve sıçraması ihtimali idi.  Bu sebeple, bu iki ülke, Sallal rejimini tanımadıkları gibi derhal  İmam Bedr'e yardıma başladılar. Esasen bu sırada Cidde'de İmam  taraftarları bir "sürgünde hükümet"de kurmuşlardı.

            Başkan Nasır ise, Sallal'ı desteklemek üzere, 4 Ekimden itibaren  Yemen'e Mısır askeri göndermeye başladı. Yemen iç savaşı uzadıkça,  Nasır da, Amerika'nın Vietnam bataklığına girmesi gibi, Yemen  bataklığı içine gömülmeye başlayacaktır. 1967 Haziranında  Arap-İsrail savaşı patlak verdiği ve Mısır, İsrail saldırısına uğradığı  zaman, Mısır'ın Yemen'de 70-80 bin kadar askeri bulunuyordu. Nasır'dan  sonra Başkanlığa gelen Enver Sedat da Yemen'deki askeri  harekata katılan Mısır komutanlarındandı.

            Sallal rejimini destekleyen büyük devletlerin başında da Sovyet  Rusya geliyordu. Yemen Cumhuriyet hükümeti, 27 Aralık 1962'de  Sovyet Rusya ile iki tane ekonomik yardım anlaşması imzalamıştır.  Buna karşılık Amerika tarafsız kalmış ve hatta bir ara Kralcılarla  Cumhuriyetçiler arasında aracılık teklifinde dahi bulunmuştur. Başkan  Kennedy'nin 1962 Kasımında yaptığı, Mısır kuvvetlerinin Yemen'den  kademeli olarak çekilmesi ve buna karşılık da Suudi Arabistan'ın  yardımlarını Kralcılardan çekmesi teklifi, Sallal tarafından  kabul edildi ise de, Kralcılar tarafından reddedildi.

            Arap ülkelerinin Yemen iç savaşı karşısında bölünmeleri, bunların  birbirleriyle olan münasebetlerini de gerginleştirdi. Ürdün'ün  Suudi Arabistan'ın ue Kralcı'ların yanında yer alması, Mısır'ın Ürdün  üzerindeki hücum ve baskılarını arttırdı. Ayrıca, Mısır uçakları  da zaman zaman Suudi toprakları üzerinde uçmaya başlamıştı. Bu  sebeple, 4 Kasım 1962'de Ürdün ile Suudi Arabistan arasında bir  askeri ittifak imzalandı.

            Mısır, Ürdün-Suudi ittifakını cevapsız bırakmadı ve 10 Kasım  1962'de, Başkan Sallal ile Mısır Başkanlık Konseyi üyesi General  Enver Sedat arasında bir Yemen-Mısır Ortak Savunma Paktı imzalandı.  Bu Paktın imzasından sonra Yemen'in Suudi Arabistana karşı  tutumu sertleşti. Sallal 13 Kasımda verdiği bir demeçte, Arabistan  yarımadasındaki sınırların, koloniyalizmin yarattığı sun'i sınırlar  olduğunu söyledi ve "güzel topraklarımızı Suudi'lerden kurtaracağız"  dedi. Sallal, daha içerde durumunu sağlamlaştırmadan Suudi Arabistan  topraklarına göz koymuştu. Tabii bunu yaparken Mısıra güvenmekteydi.  Bundan dolayı, Amerika Avrupadaki jet filolarından bir  kısmını Suudi Arabistana gönderdiği gibi, Yemen veya Mısır saldırısına  karşı bir uyarı olmak üzere, bir savaş gemisini de Cidde limanına  gönderdi. Bunun üzerine Mısır ve Yemen tutumlarını yumuşatmak  zorunda kaldılar. Bu yumuşama üzerinedir ki, Amerika, biraz  önce sözünü ettiğimiz ve netice vermeyen aracılık teşebbüsünde bulundu.

            Yemen iç savaşı dolayısiyle birbirlerine cephe almış olan tarafların  bu tutumları, iniş çıkışlarla, yani zaman zaman gerginleşerek  ve sertleşerek, zaman zaman yüzeyde bazı yumuşamalar göstererek,  1967 Haziranındaki Arap-İsrail savaşına kadar devam edecektir.

            Yemen iç savaşı ve Orta Doğuda doğurduğu gerginlikle, barışın  bozulması ihtimali dolayısiyle, Birleşmiş Milletler de yakından  alakadar olmuştur. Bilhassa 1963 ve 1964 yıllarında Güvenlik Konseyi,  Mısır ve Suudi Arabistan'ın Yemen'den ellerini çekmesini sağlamak  (disengagement) için çeşitli kararlar almış ve formüller ortaya  atmıştır. Fakat bunların hiçbirisi netice vermedi.

            Buna mukabil, 1964 yılında Yemen meselesinde bazı müsbet gelişmeler  de ortaya çıktı. Bir defa, Arap dünyası içinde çıkan bu gerginlik  diğer Arap devletlerini rahatsız etmeye başladı. Zira, Yemen  meselesi dolayısiyle bir kısım Arap ülkeleri birbirleri ile çatışırken,  öte yandan Arap dünyasının İsrail ile münasebet veya meseleleri de gerginlik  göstermeye başlamıştı. Dolayısiyle bir bütün olarak çabaların  İsraile yönetilebilmesi için, kendi aralarındaki anlaşmazlıkların bir an  önce sona erdirilmesi gerekirdi. Bu sebeple, 13-16 Ocak 1964'de Kahire'de  13 Arap devletinin katılmasiyle yapılan Arap Zirve Konferansında  ve 5-11 Eylül 1964'de yine Kahire'de yapılan ikinci Arap zirvesinde,  dolaylı veya dolaysız Yemen meselesi de ele alındı. Hatta  Mısır, Suudi Arabistan ve Yemen Cumhuriyeti liderleri arasında temaslar  da yapıldı. Bunlardan bir netice alınamadı ise de, bu temasların  havayı yumuşattığı görüldü.

            Bu atmosfer içinde, Cezayir Başkanı Bin Bella ile Irak devlet  Başkanı Abdüsselam Arif'in aracılık gayretleri neticesinde, Kralcıların  ve Cumhuriyetçilerin temsilcileri Sudan'da bir yerde 1-3 Kasım  1964'de biraraya gelerek, bir ateşkes anlaşması imzalayabildiler. Buna  göre, 8 Kasımdan itibaren ateş kesilecekti. Gerçekten ateş kesildi.  Lakin Yemen'in bütünlüğünü gerçekleştirecek tedbirlerin tatbikatında  anlaşamadıkları için ateş-kes tekrar bozuldu.

            Başkan Nasır'ın Cidde'de 22-24 Ağustos 1965 günlerinde Suudi  Arabistan Kralı Faysal ile yaptığı iki günlük görüşmelerden sonra  Cidde Anlaşması adını alan bir anlaşma imzalandı. Buna göre Suudi  Arabistan Kralcılara yapmakta olduğu yardımı kesecek ve Mısır da,  23 Kasım 1965'de başlamak üzere on ay içinde Yemen'deki bütün  kuvvetlerini geri çekecekti. Bu arada "Yemen'deki bütün milli kuvvetlerin"  temsilcilerinden meydana gelen 50 kişilik bir konferans 23  Kasım 1965'de Harad'da toplanacak ve en geç 23 Kasım 1966'da yapılacak  bir plebisitle Yemen halkı istediği hükümet şeklini kendisi  tayin edecekti.

            Bu anlaşmadan sonra Mısır ve Suudi Arabistan münasebetleri de  bir bahar havasına girdi. Fakat bu bahar da uzun sürmedi. Çünkü,  Harad Konferansı bir aylık bir çalışmadan sonra, hiç bir anlaşma  sağlayamadan dağıldı. Kralcılarla Cumhuriyetçilerden hiç birisi  görüşlerinden fedakarlığa yanaşmadılar. Tabii çatışmalar yeniden  başladı. 1966 sonunda ise Mısır ile Suudi Arabistan tekrar çatışma  durumuna girdiler. 1966 Ekiminde bir kısım Mısır uçakları Suudi Arabistan'ın  bazı limanlarını bombardıman ediyordu.

            Fakat bütün bu gelişmeler olurken gerek Cumhuriyetçilerin gerek  Kralcıların da kendi içlerinde bölünmeler ve çatışmalar cereyan  etmekteydi. Öyle ki, Yemen iç savaşı, iç ve dış unsurları ile tam bir  arap saçı haline geldi.

            1967 Arap-İsrail Yemen iç savaşına çok kısa bir süre için bir  durgunluk getirebildi. Lakin tarafları birbirine yaklaştıramadı. O kadar  ki, Nasır bile, Yemen'deki Mısır kuvvetlerinin ancak bir kısmını  israil savaşı için geri çekti. Yine büyük kısmını orada bıraktı.

            Fakat Arap-İsrail savaşından sonra, Yemen iç savaşında da değişiklik  meydana gelmeye başladı. Bir defa, Nasır 1967 Kasımından  itibaren, kendisini Yemen bataklığından kurtarabilmek için kuvvetlerini  geri çekmeye başladı. Bu Sallal'ın durumunu da zayıflattı. 1967  Kasımında Sallat, Yarbay Muhammed el-Iriani liderliğindeki subaylar  tarafından iktidardan düşürüldü. Yeni rejim, Suudi Arabistan da  dahil bütün Arap ülkeleri ile yakın münasebetler kurmak istediğini  açıkladı. Bu, müsbet bir gelişme idi.

            Buna karşılık Kralcılar arasındaki anlaşmazlıklar da artmaya  başladı. 1967'den itibaren Kralcıların Cumhuriyetçilere karşı giriştiği  saldırılar zayıflamaya ve başarısız olmaya başladığı gibi, Kralcıların  içinde de İmam el-Bedr'e karşı muhalefet de gittikçe arttı.

            1967 Arap-İsrail savaşı ve bu savaşta Mısır'ın uğradığı hezimetin,  Nasır'ı Yemen'den çekilmeye sevkettiği anlaşılıyor, çünkü  İsrail meselesini görüşmek üzere 1967 Ağustosunda Hartum'da yapılan  Arap zirvesinde, Nasır, Suudi Arabistan'a Yemen konusunda anlaşma  teklif etti. Bu teklif kabul edildi ve Nasır ile Kral Faysal arasında  31 Ağustos 1967'de yapılan Hartum Anlaşması ile, Mısır 9 Aralık  1967 tarihine kadar bütün askerini Yemen'den çekmeyi ve Kral  Faysal da Kralcılara yaptığı yardımı durdurmayı kabul ediyordu. Gerçekten  Mısır Aralık ayı başında bütün askerini Yemen'den çekti.

            Bununla beraber, uzlaşma hemen gerçekleşmedi. Cumhuriyetçiler  ile Kralcıların çatışmaları daha bir süre devam etti ve 1969 yılından  itibaren çatışmalar hafiflemeye başladı. Bu arada yeni bir gelişme  oldu ve biraz aşağıda değineceğimiz üzere, solcu rejimi ile  Aden'de Güney Yemen Cumhuriyeti ortaya çıktı. Bu gelişme Suudi  Arabistan'ı daha fazla korkuttu ve Kralcılarla Cumhuriyetçiler arasında  aracılık yaparak, barış görüşmelerinin gerçekleşmesini sağladı.  1970 Nisanında gerçekleşen anlaşmaya göre, Cumhuriyetçiler  hem hükümette ve hem de Milli Danışma Konseyinde ve bazı diplomatik  postlara tayinde, İmamcılara da yer verecekler ve İmam el-Bedr  ailesinin de Yemen'e dönmesine müsaade edeceklerdi.

            Bu anlaşma üzerine Suudi Arabistan 23 Temmuz 1970 tarihinde  Yemen Arap Cumhuriyeti'ni resmen tanıdı. Amerika da 1972 yılında  tanıdı.

            Fakat bu sefer, Güney Yemen, Yemen Arap Cumhuriyeti'nin başına  dert oldu. 13 Haziran 1974'de Albay İbrahim el-Hamidi bir darbe  yaparak iktidarı ele geçirdi ve Suudi Arabistan ve Amerika ile yakın  münasebetler kurdu. Lakin 1977'de bir suikastte öldürüldü. Yerine  geçen kişi de kısa bir süre sonra, solcu Güney Yemen'in adamları  tarafından öldürüldü.

            2

            Güney Yemen

            Bugünkü adı Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti olan Güney  Yemen, 1839'danberi İngiltere'nin işgali altında bulunan ve Kızıl Denizin  Hind Okyanusuna çıkış noktasında yer alan Aden bölgesinin  1967'de bağımsızlığını kazanması ile ortaya çıkmıştır.

            Aden'in bağımsızlık mücadelesi 1963'de başlamıştır. Bu mücadeleyi  iki grup yürütmüştür. Bunlardan biri Milli Kurtuluş Cephesi, diğeri  de Mısır tarafından desteklenen Güney Yemen Kurtuluş Cephesi  idi. Bunların her ikisi de bir yandan İngiliz idaresine ve aynı zamanda  muhafazakar mahalli kabilelerin hakimiyetine karşı mücadele  ederken, bir yandan da birbirleri ile mücadele etmişlerdir. Sonunda  Milli Kurtuluş Cephesi duruma hakim oldu ve 30 Kasım 1967  de Güney Yemen'in bağımsızlığı ilan edildi. Fakat ne var ki, 1969  yılında Milli Kurtuluş Cephesi'nin Marksist sol kanadı iktidarı ele  geçirdi ve ülkede sıkı bir sosyalist rejim uygulamasına başladı. Bütün  yabancı şirketler ve ekonominin bütün sektörleri devletleştirildiği  gibi, yeni hükümet Amerika ile de münasebetleri kesti. Buna mukabil,  Sovyet Rusya ve Çin, Güney Yemen'in imdadına koştular. Sovyetler  bilhassa silah yardımı yaptılar.

            Kuzeydeki Yemen Arap Çumhuriyeti'nin, bilhassa Suudi Arabistan  ile yakın münasebetler kurması, Marksist Güney Yemen'in hiç  hoşuna gitmediği için, aralarında devamlı hadiseler çıkmıştır. Kuzey  Yemen'de de Marksist bir rejimin kurulması için, bu ülkede zaman  zaman suikastler tertip etmekten ve yıkıcı faaliyetleri kışkırtmaktan  geri kalmamıştır.

            Güney Yemen'in Marksist rejimi Umman'da (Oman) Sultanlığa  karşı mücadele eden solcu gerillalara da yardım etmekten geri kalmamıştır.

            Güney Yemen başkanlarından Salim Rubaye Ali, Kuzey Yemen,  Suudi Arabistan, Umman ve Amerika ile münasebetlerini geliştirmek  istediği zaman, 1978 Temmuzunda bir darbe ile iktidardan düşürüldü  ve öldürüldü.

            3

            1967 Arap-İsrail Savaşı

            1960-1980 arası Orta Doğu gelişmelerinde, 1967 Arap-İsrail Savaşı  bir dönüm noktası teşkil eder. Çünkü, bu savaşta İsrail'in Araplar  karşısında kazandığı kesin zaferler neticesinde, topraklarını savaştan  öncekinin dört misli genişletmesi, Arap-İsrail meselesine çok  büyük boyutlar kazandırmış ve neticelerini günümüze kadar getirmiştir.  Keza, bu savaş kendisinden önceki savaşlardan ve kendisinden  sonraki Arap-İsrail savaşından da çok farklı bir mahiyette ortaya  çıkmıştır.

            1948 Arap-İsrail savaşını Araplar tahrik etmiştir. 1956 Arap-İsrail  savaşı ise, İngiltere, Fransa ve İsrail'in Mısır'a saldırıları dolayısiyle  meydana gelmiştir. Lakin 1967 Arap-İsrail savaşı ise, İsrail değil,  Araplar istediği için çıkmıştır. Şu farkla ki, savaşı çıkarmak isteyen  Araplar, ilk saldırganlığı İsrail'in yapmasını istemişler ve bu  da olmuştur. Fakat Araplar için, daha savaşın ilk gününde bir hezimet oldu.

            Arapların 1967 savaşının çıkmasını istemelerinde ve savaşı  kışkırtmalarında üç mühim sebep rol oynamış görünmektedir: 1) Başkan  Nasır'ın gerek 1948, gerek 1956 savaşının ve her iki savaştaki  yenilginin intikamını almaya kararlı olması. Bu, Nasır için bir prestij  meselesi idi. Eğer İsrail'i yenecek olursa, intikamını gerçekleştirmekle  kalmayacak, aynı zamanda kazandığı prestijle bütün Orta Doğu'da  Mısır'a büyük bir üstünlük sağlamış olacaktı ki, bunun siyasi neticeleri  de çok geniş olabilirdi. 2) 1956'danberi Sovyet Rusya Mısır  ve Suriye'yi o kadar silahlandırmıştı ki, İsrail ile yapılacak bir savaşın  neticesinden sadece Mısır ve Suriye değil, Sovyetler dahi gayet  emin görünüyorlardı. Bu sebeple, 1967 Arap-İsrail savaşını Sovyetlerin  de tahrik ettiklerini söylemek mümkündür. 3) Bu sırada  Amerika'nın Vietnam bataklığına saplanmış olması ve dolayısiyle İsrail'in  arkasında yer alamıyacağı düşüncesi.

            Altı gün sürdüğü için Altı Gün Savaşı adını alan 1967 Arap-İsrail  savaşının başlangıç gelişmelerini, 1966 yılının son aylarında oluşmaya  başlayan Suriye-İsrail gerginliği teşkil eder.

            Çoğunluğu Ürdün'de bulunan ve diğer Arap ülkelerine de dağılmış  bulunan Filistinlileri teşkilatlandırarak, bunları mücadeleye sevketmek  için 1964 Mayısında, Ürdün'ün elinde bulunan Doğu Kudüs'de  Birinci Filistin Kongresi toplandı ve burada Filistin Kurtuluş Örgütü  kurularak bir de 33 Maddelik Filistin Milli Misakı kabul edildi.  Bu Misak'a göre, İngiliz mandası altındaki Filistin toprakları  Filistinlilerin anavatanı ve 6'ıncı maddeye göre de, "Siyonist istilasından  önce", yani 1917 Balfour Deklarasyonunundan önce, Filistin topraklarında  devamlı oturan yahudiler de Filistinli sayılacaktı. Bunun dışında, 1947  ye kadar Filistin topraklarında yaşayan "Arap vatandaşları" ile, bu  tarihten sonra, ister Filistin topraklarında, ister bu toprakların dışında  doğmuş olsun, Filistinli babadan olanlar Filistinli sayılacaktı. 9'uncu  madde, Filistin topraklarının kurtarılması için silahlı mücadeleyi  öngörmekteydi. 15'inci madde, "Büyük Arap Vatanı"ndan "siyonist, emperyalist  istila"nın kovulmasından ve "Filistin'deki siyonist varlığı"nın  tasfiyesinden söz etmekteydi. 19'uncu madde, Filistin'in 1947'deki taksimini  ve İsrail devletinin kurulmasını geçersiz sayıyordu. 21'inci madde,  Filistin topraklarının tamamen kurtuluşu yerine geçecek her türlü  çözümü reddediyordu.

            Kudüs Kongresi'nde, 9'uncu maddenin öngördüğü silahlı mücadeleyi  yürütmek üzere fedayin denen gerillalardan meydana gelen bir askeri  teşkilat olan El-Fetih (Al-Fatah) teşkilatı kurulmaktaydı.

            1966 Şubatında Suriye'de iktidarda bulunan Baas Partisi'nin sol  kanadı bir darbe yaparak, iktidarı ele geçirdi. Bu sol iktidar ile birlikte,  Suriye-İsrail sınırında hadiseler çıkmaya başladığı gibi, bu yeni  Baascılar, Başkan Nasır'ı İsrail'e karşı yumuşak davranmak ve Birleşmiş  Milletler'in kanadının altına sığınmakla suçluyordu. 1966 Ekiminden  itibaren de Suriye topraklarından hareket eden El-Fetih fedayini  İsrail topraklarına saldırılara başladılar.

            İsrail bu saldırıları Güvenlik Konseyine şikayet ettiğinde, oradan  Suriye aleyhine bir karar çıkarmak mümkün olmadı. Zira her  kararı Sovyet Rusya veto etmekteydi. Bu ise Suriye'yi daha da tahrik  etti. Suriye Başbakanı Ekim ayında "Biz İsrail'in güvenliğinin bekçisi  değiliz" diyordu. Kasım ayında ise, Suriye ile Mısır (Birleşik  Arap Cumhuriyeti) arasında bir "savunma" antlaşması imzalandı.

            Bu gelişmeler üzerine İsrail, fedayin saldırı ve akınlarına karşı,  Kasım ayının ortalarından itibaren, "mislile mukabele" taktiğini tatbike  başladı. Yani, yapılan en küçük bir saldırıya karşı, en ağır bir  şekilde ve ağır silahlarla karşılık verilmeye başlandı. Bu suretle, bir  yandan Suriye-İsrail, bir yandan da Ürdün-İsrail sınırlarında gerginlik  her geçen gün biraz daha artmaya başladı. Ocak-Nisan 1967 döneminde  Suriye-İsrail sınırlarında küçük çatışmalardan, tank, topçu  ve hava çatışmalarına kadar her türlü faaliyet ortaya çıktı. 7 Nisan  1967 günü Suriye ile İsrail arasındaki hava muharebesinde İsrail uçakları  Şam üzerinde uçtuğu gibi, altı tane de Suriye uçağını düşürdüler.

            7 Nisan hadisesi Suriye ve Araplar için haysiyet kırıcı olmuştu.  Bilhassa düşürülen uçakların Sovyet yapısı olması, Sovyetler için de  hadisenin prestij kırıcı olmasına sebep oldu. Bundan dolayı, Sovyetler  Suriye'yi daha silahlandırdıklarından başka, Suriye üzerindeki  kontrollarını da arttırdılar.

            Öyle görünür ki, 7 Nisandan sonra meydana gelen en küçük bir  hadise, İsrail'e komşu Arap ülkelerinin İsrail ile münasebetlerinin  gerginleşmesine, kendi çapından daha büyük katkıda bulunmuştur. Mayıs  ayından itibaren Suriye'den İsrail topraklarına fedayin akınları  daha da yoğunlaşmaya başladı. İsrail Başbakanı Levi Eshkol 11 Mayısta  radyoda yaptığı bir konuşmada şöyle diyordu: "İsrail hükümeti  gayet iyi biliyor ki, teroristlerin merkezi Suriye'dir. Fakat biz  prensibimizi tesbit ettik: Saldırgana mukabil darbeyi vurmanın zamanını,  yerini ve vasıtasını biz seçeceğiz".

            Eshkol'ün bu sözlerinden sanıldı ki, İsrail Suriye'ye karşı harekete  geçmeye karar vermişti. Sonradan görüldü ki, İsrail'in seçtiği  hedef Mısır'dır. Bu yanılgı dolayısiyledir ki, Mısır Genelkurmay Başkanı  14 Mayısta Şam'a giderek görüşmelerde bulundu. Bundan sonra  hadiseler hızla akmaya başladı.

            16 Mayısta Mısır silahlı kuvvetleri alarm durumuna geçirildi. Esasen  14 Mayıstan itibaren Mısır kuvvetleri, 1956'dan beri Birleşmiş Milletler  barış gücünün kontrolunda olan Sina'ya girmeye başlamıştı.  Yine 16 Mayısta Mısır, gerek Sina yarımadasında ve Gazze'de bulunan  ve gerek Akabe Körfezi'nin Kızıldenize çıkış noktası olan Tiran  boğazındaki Şarm el-Şeyh'deki Birleşmiş Milletler askerlerinin  buralardan çekilmesini istedi. B.M. askerleri 19 Mayıstan itibaren  buralardan çekilmeye başladı ve yerlerini Mısır askerleri aldı. Bu hadise  Arap-İsrail gerginliğinde mühim bir tırmanma teşkil etmekteydi.

            Mısır bu hareketi ile iki cepheden İsrail'e karşı pozisyon alıyordu.  Biri, Sina'yı tamamen kontrolu altına almak suretiyle, İsrail'e karşı  doğrudan hareket imkanını kazanması ve arada B.M. kuvvetlerinin  mevcut olmamasıydı. İkincisi ise, Şarm el-Şeyh'e askerini sokmakla,  İsrail'in Kızıl Deniz'e çıkışı olan Tiran Boğazını kontrol altına  alıyordu. Nasır bununla da yetinmedi ve 22 Mayısta Tiran Boğazını  İsrail gemilerine ve 24 Mayısta da bütün deniz trafiğine kapadı. Bu  sonuncu tedbir ile, İsrail'e başka ülke gemilerinin yardım getirmesini  önlemiş olmaktaydı.

            22 Mayıstan itibaren Tiran Boğazı'nın ve arkasından Akaba Körfezi'nin  kapatılması, Orta Doğu'daki havayı birdenbire gerginleştirdi.  Çünkü, İsrail Mısır'ın bu hareketini, kendisine yöneltilmiş bir saldırı  olarak kabul etti. Bu sebeple, 23 Mayıstan itibaren Amerika ve Sovyetler  harekete geçerek, bir savaşı önleme çabalarına giriştiler. Vietnam  savaşının Kongrede uyandırdığı tepkiler dolayısiyle, Başkan Johnson  İsrail meselesinde fazla ileri gitmekten korkuyor ve ellerini bağlı  hissediyordu. Onun için, Sovyet Rusya'nın da Orta Doğu'da herhangi  bir avantaj elde etmesini önlemek için, bu devletle beraber hareket  etme kararı aldı. Bu Sovyetlerin de işine geldi. Çünkü 7 Nisandaki  hava muharebesinde Suriye'nin İsrail karşısında hiç bir şey yapamaması,  Sovyetlerin Araplara olan güvenini sarsmıştı. Fakat Sovyetler  bir yandan da Arapların güvenini kaybetmek istemiyorlardı. Bu  sebeple, bir yandan Amerika İsrail'i, öte yandan da Sovyetler Suriye  ve Mısır'ı yatıştırmaya çalıştılar.

            İki büyük devletten gelen bu yatıştırma faaliyetinin hiç bir faydası  olmadı. Hava yatışacağı yerde, daha da gerginleşti. Nasır 26  Mayısta yaptığı bir konuşmada şöyle diyordu: "Eğer savaş gelecek  olursa, bu topyekün bir savaş ve hedefimiz de İsrail'i yoketmek olacaktır.  Bu savaşı kazanacağımıza inanıyoruz ve, şimdi İsrail ile savaş  için hazırız. Bu sefer 1956'daki gibi olmayacak. O zaman İsrail  ile değil, İngiltere ve Fransa ile savaşmıştık". Al Ahram gazetesinin  başyazarı Muhammed Heykel de, yine aynı gün, "Savaş kaçınılmazdır.  Araplar ilk defa olarak iradelerini İsrail'e kabul ettirebileceklerdir"  diyordu.

            Bu arada, Güvenlik Konseyi de 23 Mayıstan itibaren toplantılar  yaparak ve bir takım kararlar alarak bir krizin patlamasını önlemeye  çalıştı. Fakat bunlar da savaşı önlemeye yetmedi.

            30 Mayısta Mısır (Birleşik Arap Cumhuriyeti) ile Ürdün arasında  bir savunma antlaşması imzalandı. Bu anlaşmaya 4 Haziranda Irak  da katıldı. Mısır Başkanı Nasır bu katılma dolayısiyle yaptığı konuşmada,  "1956 ihanetinin intikamını almak için savaşın başlamasını  şiddetle arzuluyoruz. Bu savaş bütün dünyaya Arapların da, İsrail'in  de ne olduğunu anlatacaktır" diyordu.

            Krizin başlangıcında Sovyetler İsrail'in ilk önce Suriye cephesinden  harekete geçeceğini tahmin etmiştir. Daha sonraları Başkan Nasır,  İsrail'in Sina cephesinde harekete geçeceğini, lakin cepheden  saldırmayıp, Gazze koridorundan girmesini beklemiştir. Halbuki bunların  hiç biri olmadı.

            Arapların istediği gibi ilk saldırıyı İsrail yaptı. Fakat Araplara ilk  ve ağır bir darbe indirmek için 5 Haziran 1967 sabahı 7:30'dan itibaren  havalanan İsrail uçakları, Mısır, Suriye ve Ürdün havaalanlarını  bombardıman etmeye başladılar. Mısır'a yapılan baskında, İsrail  uçakları, Mısır radarlarına yakalanmamak için Akdeniz üzerinde  çok alçaktan uçarak, Mısır'ın Batı sınırlarına ulaşmışlar ve saldırılarını  batıdan yapmışlardır. Sina üzerinden değil. O kadar ki, İsrail  uçakları Irak'a da ulaşarak Habbaniye havaalanını bile bombardıman  ettiler.

            5 Haziran günü akşam olduğu zaman, 16 Mısır havaalanı artık  kullanılmaz hale gelmiş ve 280 Mısır uçağı, 52 Suriye uçağı, 20 Ürdün  uçağı ve bir çok da Irak uçağı yerde tahrip edilmişti. Sonradan  görülmüştür ki, tahrip edilen Arap uçaklarının sayısı o gün 400'ü aşmış  bulunuyordu. Havaların kontrolu artık İsrail'in elindeydi. Araplar  5 Haziran günü 160 İsrail uçağını düşürdüklerini iddia etmiş iseler  de, bu iddianın gerçekle hiç bir alakası olmadığı görülmüştür.  Havalardaki üstünlük İsrail'in kara harekatını da kolaylaştırmıştır.  Bilhassa Sina yarımadasındaki muharebelerde Mısır'ın zırhlı kuvvetleri,  İsrail zırhlı kuvvetlerinden ziyade, havadan İsrail uçaklarından  ağır darbeler yemiş ve perişan olmuşlardır. Bundan dolayı, İsrail  kuvvetleri üç gün içinde bütün Sina'yı ele geçirip, 7 Haziran akşamı  Süveyş Kanalı'nın sağ kıyısındaki, kuzeyde Kantaro, ortada İsmailiye  ve güneyde de Port Tevfik'e ulaşmışlardır. Bu durumda Mısır'ın yapabileceği  bir şey kalmamıştı. 8 Haziran'da İsrail ile ateş-kesi kabul  ederek, İsrail kuvvetlerinin Kanalın öbür yakasına geçmesini önlemiştir.

            İsrail için 1967 savaşının en çetin cephesi Ürdün cephesi ve Batı  Şeria cephesi olmuştur. Ürdün kuvvetleri gerçekten İsrail'i uğraştırmış  ve ciddi kayıplar verdirmişlerdir. Fakat onlar da Mısır'dan daha  fazla dayanamadı. 7 Haziran günü Nablus muharebesini kaybedip,  şehir İsrail kuvvetlerinin eline geçince, İsrail bütün Batı Şeria'yı işgal  etmiş oluyordu. Bu sebeple 7 Haziran akşamı Ürdün de İsrail ile  ateş-kesi kabul etti.

            8 Hazirandan itibaren Suriye cephesinde Golan tepelerinde muharebeler  şiddetlendi. Suriye Golan tepelerinden aşağıdaki İsrail yerleşim  merkezlerini 1956'dan beri 11 yıl süre ile bombalamıştı. Yani  bu tepelerin, İsrail'in Suriye'ye karşı savunması bakımından stratejik  bir ehemmiyeti vardı.

            Suriyeliler de İsrail karşısında fazla dayanamadılar. İsrail kuvvetleri  Golan tepelerini aldıktan sonra, Suriye topraklarında ilerlemeye  başladılar. İsrail kuvvetlerinin ilerleme istikameti Şam'dı. İşte  tam bu sırada, 10 Haziran günü Sovyetler Amerika'ya başvurarak,  İsrail ilerlemesi durdurulmadığı takdirde, "askeri harekat" da dahil  gerekli tedbirleri alacaklarını bildirdiler. Bu sırada İsrail kuvvetleri,  Şam'a 40 mil mesafedeki Kuneitra'ya girmiş bulunuyordu. Dolayısiyle,  İsrail Kuneitra'da durdu ve o gün saat 16:30'da da İsrail ile Suriye  arasında ateş-kes başladı. Altı Gün Savaşı böylece sona ermiş oluyordu.

            Savaşın sonu Araplar için tam bir hezimetti. Savaştan sonra bir  Arap askeri gücü kalmamıştı. Mısır Sina'ya 80-100 bin kişilik bir kuvvet  sürmesine rağmen bir şey yapamamıştı. Mısır 600-800 tank kaybetmişti.  100'den fazla kullanılabilir Sovyet yapısı tank İsrail'in eline  geçmişti. Yine Mısır'ın 400 topu ile 10.000 askeri aracı Sina'da tahrip  edilmişti. Tahrip edilen Arap uçaklarının sayısı 441 olarak tesbit  edilmiştir ki, bunun içinde Sovyet yapısı 280 Mig ve 60 Ilyuşin uçağı  da bulunmaktaydı. Başka bir deyimle, 1967 Arap yenilgisi, aynı zamanda  Sovyet silahlarının da yenilgisi idi. Mamafih, Arapların bu silah  kaybı, Sovyetlerin bu ülkeleri tekrar silahlandırmak için daha sıkı  kontrolları altına almaları ve Orta Doğu'da daha fazla söz sahibi olmak  için de bir fırsat olmaktaydı.

            1967 zaferi ile İsrail topraklarını dört misli daha genişletmiştir.  Gazze ve bütün Sina yarımadası İsrail'in eline geçtiği için İsrail Süveyş  Kanalına dayanmış ve güneyde de Şarm-el-Şeyh'i alarak Tiran  Boğazı'nın kontroluna sahip olmuştur. Yine Sina'nın kuzey-doğusundaki  Gazze bölgesi de İsrail'in eline geçmiştir.

            İsrail Ürdün'den Şeria nehrinin batısındaki bütün toprakları alarak,  Şeria nehri Ürdün ile İsrail arasında sınır olmuştur. Keza, Ürdün'ün  elindeki Doğu Kudüs de İsrail'in eline geçmiştir ki, bu suretle  2000 yıldanberi ilk defa olarak yahudiler Kudüs'e tekrar sahip oluyorlardı.  Osmanlı Devleti'nin 400 yıl elinde tuttuğu kutsal Kudüs'ü,  Araplar 50 yıl ellerinde tutamamışlardı.

            İsrail Golan tepeleri denen ve Kuneitra'ya kadar uzayan Suriye  topraklarını da işgal etmişlerdi.

            İsrail bu toprakları elde etmekle kendisi için gerekli güvenlikli  sınırlara sahip olmaktaydı. Fakat, İsrail'in bu güvenliğine karşı da,  Sovyetler bilhassa Mısır ve Suriye üzerindeki nüfuzlarını daha da  arttırarak, bir bakıma bu güvenliği belirli ölçüde zayıflatmış olmaktaydılar.  Zira, 1967 savaşından sonra Sovyetler Arap ülkelerini yeniden  silahlandırmaya başlayarak İsrail karşısında bir silah dengesi  kurmaya çalıştıkları gibi, bundan da daha mühimmi, Akdeniz'deki  varlıklarını arttırdılar. Zira, bu savaştan sonra Sovyet donanması hemen  50-60 parçaya çıkarıldığı gibi, Sovyetler Suriye'nin Lazkiye ve  Mısır'ın da İskenderiye limanında deniz üssü elde ettiler. Bu ise, bu  iki ülkenin daha fazla Sovyet nüfuzu altına girmesi idi.

            Sovyetlerin Araplar üzerindeki koruyuculuğu daha savaşın son  günlerinde başlamıştı. Yukarda da işaret ettiğimiz veçhile, 10 Haziran  günü Sovyetler Amerika'ya başvurup ateş-kesi sağlamamış olsalardı  İsrail kuvvetlerinin Şam'a girmesi belki işten bile olmayacaktı.

            Sovyetlerin koruyuculuğu bu kadarla da kalmadı. Güvenlik Konseyinde  Amerika'nın vetosu ihtimali dolayısiyle, Genel Kuruldan Araplar  lehine bir karar çıkarmak amacı ile, B.M. Genel Kurulu'nun 19  Haziranda olağanüstü toplantıya çağrılmasını sağladı. Lakin, Genel  Kurul'da 21 Temmuza kadar yapılan toplantılarda, Arap-İsrail barışı  için ortaya atılan hiç bir formül, gerekli üçte iki çoğunluğu sağlayamadı.  Bunun üzerine mesele Güvenlik Konseyine havale edildi.  Mamafih Genel Kurul, 4 Temmuzda, Pakistan tarafından teklif edilen  ve Türkiye, İran, Gine, Mali ve Nijer tarafından desteklenen  karar tasarısını kabul etti. 20 çekimsere karşı 88 oyla kabul edilen  bu karar, İsrail'i, Kudüs'ün statüsünü değiştirebilecek her türlü  tedbirden kaçınmaya davet ediyor ve bu gibi tedbirlerin hukuken geçersiz  olacağını hatırlatıyordu.

            Güvenlik Konseyi ise İsrail'i destekleyen Amerikan ve Arapları  destekleyen Sovyet görüşlerini uzlaştırmak için uzun süren görüşme  ve tartışmalardan sonra, nihayet, 22 Kasım 1967'de 242 sayılı  kararı kabul etti. Karar, İsrail'in bu son savaşta işgal ettiği  "topraklar"dan çekilmesini öngörmekteydi. Kararın bundan sonraki kısmında  da, bölgedeki her devletin egemenlik, toprak bütünlüğü ve  siyasi bağımsızlığının tanınması ve buna saygı gösterilmesi isteniyor  ve yine her devletin "barış içinde", "tehdit ve kuvvet kullanılmasından  uzak olarak", "güvenlikli ve tanınmış sınırları içinde" yaşaması  hakkı kabul edilmekteydi. Kararın üçüncü maddesine göre de, bu  kararın yukardaki prensipleri çerçevesinde barışcı ve taraflarca kabul  edilmiş bir anlaşmanın gerçekleştirilmesi amacı ile, Genel Sekreteri,  taraflar arasında temas sağlamak için bir özel temsilci tayin  edecekti.

            242 sayılı Güvenlik Konseyi kararının 3'üncü maddesi gereğince, B.M.  Genel Sekreteri, İsveçli diplomat Gunnar Jarring'i taraflar arasında  temas ve anlaşma sağlamakla görevli özel temsilci seçti. Lakin Jarring'in  temasları ve faaliyeti hiç bir netice vermedi. Fakat bu arada  Amerika barışı sağlama çabalarına aktif bir şekilde girdi. Çünkü, 1968  seçimlerinde Başkanlığa gelen Richard Nixon, nasıl Vietnam meselesini  bir an önce sona erdirmeye karar vermiş ise, Orta Doğu'da  da barışı gerçekleştirerek Amerika'nın prestijini tamir etmeye kararlı  idi. Çünkü, İsrail'in 1967 savaşındaki tartışmasız zaferi, Araplar  tarafından, Amerika'nın İsrail'e yardım ettiği propagandası ile, bir  Amerikan aleyhtarlığına dönüştürülmüştü. Nixon bilhassa bu aleyhte  propagandayı önlemek ve Amerika'nın Orta Doğu'daki itibarını tekrar  tesis etmek istiyordu. Bu sebeple Nixon'ın Dışişleri Bakanı William  Rogers, Araplarla İsrail'i bir barış çözümü etrafında birleştirmek için  çeşitli planlar ortaya attı. Fakat Rogers'ın bu teşebbüslerinden hiç  bir netice çıkmadı. Çünkü, Araplar bir barış için önce İsrail'in işgal  ettiği topraklardan çekilmesi gerektiğini söylüyordu. Arapların 242  sayılı Güvenlik Konseyi kararını yorumlaması bu şekildeydi ve bu yorum  bugüne kadar devam etmiştir.

            Buna karşılık, İsrail ise, 242 sayılı kararın 3'üncü maddesine dayanarak,  önce bir müzakere masasına oturulmasını ve "güvenlikli ve  tanınmış" sınırların tesbitini ve ondan sonra da, İsrail'in, hangi  topraklardan çekilecekse, oradan çekilmesi görüşünü savundu. İsrail'in  bu görüşü de bugüne kadar devam eden bir görüştür.

            4

            Ürdün İç Savaşı

            1970 yılının yaz aylarında patlak vermiş olan Ürdün iç savaşı,  esasında, Ürdün'e sığınmış bulunan Filistin gerillaları ile Ürdün Ordusu  arasında meydana gelen çatışmalardır ve bu iç savaş sonunda  Filistin gerillaları duruma hakim olsalardı, Ürdün'de krallık rejimi sona  erebilir ve Filistinliler için de yeni bir vatan sağlanmış olabilirdi.  Görünen de odur ki, Filistin gerilla teşkilatlarının bu iç savaşı  kışkırtmaktaki maksadları da bu idi.

            İç savaşı başlatan çatışmalar, Amman'ın 10 mil kuzeyinde bulunan  Zerka mülteci kampındaki Filistinlilerle Ürdün Ordusu askerleri  arasında 7 Haziranda başlamıştır. Zerka hadiselerinin ertesi günü,  George Habbash (Habbaş)ın lideri bulunduğu, Marksist-Leninist,  Filistin'in Kurtuluşu İçin Halk Cephesi (Popular Front for the Liberation  of Palestine-PFLP) gerillaları da başkent Amman'a saldırarak  bir çok noktaları kontrolları altına aldılar. Bunun üzerine Amman'da  dört gün süren kanlı çarpışmalar oldu.

            El Fetih gerillaları da Ürdün askeri birlikleri ile çatışmaya girdiği  için, El Fetih ve Filistin Kurtuluş Teşkilatı lideri Yassir Arafat ile  Kral Hüseyin arasında, Filistinli mültecilerin kamplarına dönmeleri  ve bütün mahpusların serbest bırakılmalarını öngören bir anlaşma  yapılmış ise de, Habbaş bu anlaşmayı kabul etmemiş, bütün antigerilla  kuruluşlarının dağıtılmasını, Ürdün askerinin kışlasına dönmesini  ve hapisteki bütün komandoların da serbest bırakılmasını istemiştir.

            Habbaş'ın gerillaları, bu isteklerini kabul ettirmek için, 10 Haziranda,  Amman'daki İntercontinental ve Philadelphia otellerini basarak,  buralardaki yabancıları rehin almışlardır. Bu arada da, Amman'daki  Amerikan Büyükelçiliğinin siyasi kısım şefi Maurice Draper  da Habbaş'ın gerillaları tarafından kaçırılmıştır.

            Habbaş bu faaliyetini fazla sürdüremedi. El Fetih'in baskısı üzerine  11 Haziranda çarpışmalara son verdi ve 12 Haziranda da rehineleri  serbest bıraktı. Bu suretle Ürdün iç savaşının başlangıç safhası  sona eriyordu.

            Lakin, Ürdün'ün iç tablosunda şimdi şu manzara ortaya çıkıyordu:  Kral Hüseyin'in otoritesinin yanında, Arafat liderliğindeki El Fetih  ile Habbaş liderliğindeki Filistin'in Kuruluşu için Halk Cephesi de  birer kuvvet olarak sivrilmekteydi. O kadar ki, 16 Haziranda, Ürdün'deki  gerilla teşkilatları biraraya gelerek, bütün komando gruplarının  temsilcilerinden oluşan 6 kişilik bir ortak organ, bir "İdare Komitesi"   kurdular. El Fetih lideri Arafat ile Habbaş'tan başka, bu komiteye  Filistin'in Kurtuluşu İçin Demokratik Halk Cephesi lideri Nayef Hawatmeh,  küçük gerilla teşkilatlarının temsilcileri olarak Dafi Jamani  ve Dr. İssam Sartawi ve Filistin Kurtuluş Teşkilatı'nın temsilcisi  olarak da Kemal Nasır üye olarak katılmaktaydı.

            Gerilla teşkilatları bu şekilde biraraya geldikten sonra, bunların  Ürdün'deki statüleri konusunda Ürdün hükümeti ile üç hafta süren  müzakereler yapıldı ve neticede 10 Temmuz 1970'de 16 maddelik  bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşma ile komandolar Ürdün topraklarında  tam bir hareket serbestisi kazanıyorlardı. Ayrıca, Ürdün  hükümeti gerillaların İsrail'e karşı faaliyetlerini destekleyecekti. Buna  karşılık komandolar ve gerilla kuruluşları da, Ürdün'ün güvenliğine  ve disipline saygı göstereceklerdi.

            10 Temmuz anlaşması da duruma bir çözüm getiremedi. 26 Ağustostan  itibaren gerillalar ile Ürdün askerleri arasında yine çatışmalar  patlak verdi. Bu sefer gerillaların liderliğini Arafat yapıyordu. Onun  arkasında ise Mısır, Suriye ve Irak bulunuyordu. Anlaşılıyordu ki,  bu üç Arap devleti Kral Hüseyin'i devirmeye ve Ürdün'ü Filistinlilere  bir yurt yapmaya kararlı idiler.

            1 Eylülde Kral Hüseyin'e karşı bir suikast yapıldı ise de, başarılı  olamadı. Bu üç ay içinde yapılan ikinci öldürme teşebbüsü idi.

            26 Ağustosta yeniden başlayan çatışmalar, 17 Eylülden itibaren  tam bir iç savaş haline geldi. Çünkü taraflar artık, tanklar ve toplarla  muharebe ediyordu. 20 Eylülde, Ürdün silahlı kuvvetlerinin duruma  hakim olmaya başladığı bir sırada, Suriye zırhlı birlikleri Ürdün'ün  kuzey sınırlarından içeri girerek Ürdün ordusu ile muharebeye  başladı. Suriyeliler 250-300 tankla saldırıya geçmişlerdi. Amerika  ile münasebetleri çok iyi olan Kral Hüseyin'in karşılaştığı bu durum  Amerika'yı harekete geçirdi. Zira Hüseyin hem İngiltere'den  ve hem de Amerika'dan yardım istedi. Amerika, Kral Hüseyin'in zor  bir duruma düşmesi halinde müdahale etmek üzere, bazı uçak gemileri  ve helikopter gemileri ile deniz piyadesi taşıyan bazı savaş  gemilerini Doğu Akdeniz'e gönderdi. Amerika, karadan da müdahale  etmek üzere İsrail'i harekete geçirdi. İsrail'in müdahale ve yardımını  Kral Hüseyin de biliyordu ve bunu kabullenmişti. Kaldı ki, kendisi  istemişti de.

            Bu vesile ile belirtelim ki, 1978 Eylülündeki Camp David anlaşmalarında  ve daha sonraki Amerikan barış teşebbüslerinde Arap-İsrail  barışı için Ürdün'e ağırlık verilmesinin sebebi budur. Zira Hüseyin,  Mısır, Suriye ve Irak gibi "devrimci" veya "devirici" rejimlere  karşı, İsrail'de bir denge veya güvenlik unsuru görmüştür. Bilhassa  1970 iç savaşının ve Filistin gerillalarının yarattığı tehlikenin Kral  Hüseyin'in bu konudaki görüş ve hislerini daha da kuvvetlendirdiği  şüphesizdir. Bununla beraber, Hüseyin'in genel İsrail politikasında  Arap karakterinin ağır bastığı da bir gerçektir.

            Amerika bir yandan bu tedbirleri alırken, bir yandan da Suriye  konusunda Sovyetlere uyarmada bulunmuştur. Amerika'nın ve İsrail'in  müdahale hususundaki kararlılığı, Sovyetleri Suriye üzerinde baskıya  veya uyarmaya sevketmiştir. Gerek bu durum, gerek Ürdün ordusunun  Suriye kuvvetleri karşısındaki başarılı direnmesi üzerine  Suriye kuvvetleri dağınık bir şekilde geri çekilmek zorunda kaldı. Bu  başarı üzerine Kral Hüseyin 23 Eylülde ateş-kes ilan etti. Her iki taraftan  da ölü ve yaralı sayısı 15.000 olarak tahmin ediliyordu.

            Arap devletlerinin de aracılığı ile Kral Hüseyin ile Arafat arasında  27 Eylülde resmen bir ateş-kes anlaşması imzalanmıştır. Mamafih,  çatışmalar hemen kesilmeyip daha bir süre, zaman zaman  vukubulmak üzere, devam etmiştir. Ne var ki, Kral Hüseyin hem tahtını  ve hem de vatanını Filistin gerillalarının saldırısından ve kaybetmesi  ihtimalinden kurtarmıştı.

            5

            1973 Arap-İsrail Savaşı

            6 Ekim 1973'de başlayan bu savaşa, Müslüman dünyasının Ramazan  ayına rastlaması dolayısiyle Ramazan Savaşı ve İsraillilerin çok  kutsal bir ayı olan Yom Kippur'a rastlaması dolayısiyle, Yom Kippur  Savaşı adı verilmiştir. Fakat esas itibariyle Yom Kippur Savaşı diye  adlandırılmaktadır.

            Bu savaşın, bundan önceki Arap-İsrail savaşlarına nazaran iki  mühim hususiyeti ve farklılığı vardır. Araplar ve bilhassa Mısır tarafından  başlatılan bu savaşın amacı, daha öncekilerde olduğu gibi,  İsrail'in haritadan silinmesi değil, 1957 savaşında İsrail'in ele geçirdiği  toprakların geri alınması ve bu suretle Arapların prestijinin tamiri  ve yükseltilmesi idi. Bu savaşın ikinci farklılığı da, bilhassa Mısır'ın  Sina cephesinde yaptığı süpriz saldırı ile İsrail karşısında mühim  başarılar elde etmesi ve İsrail'e, şimdiye kadar olduğundan daha  ağır kayıplar verdirmesidir. 1973 savaşı İsrail için, daha öncekiler  gibi olmamıştır.

            1973 Yom Kippur savaşına varan gelişmeler, esasında 1967 savaşını  takip eden gelişmelerin devamından başka bir şey değildir.

            1967 Savaşındaki ağır yenilgi, Arap ülkelerini İsrail'e karşı  mücadelelerinde yeni yollar ve yeni taktikler aramaya sevketti. Bu taktikler  ve yeni politikalar, 1967 Ağustosunda Sudan'ın başkenti Hartum'da  yapılan, önce Arap Dışişleri Bakanları toplantısında ve hemen  arkasından da Arap Zirvesinde tartışılıp kabul edildi. Buna göre,  İsrail hiç bir şekilde tanınmayacak, İsrail ile hiç bir şekilde müzakerelere  girişilmeyecek ve hiç bir şekilde İsrail ile barış anlaşması  yapılmayacak, fakat Filistinlilerin hakları sonuna kadar savunulacaktı.  Bu savunma konusunda kabul edilen metod da, İsraile karşı bir  yıpratma savaşı'nın (war of attrition) yürütülmesi idi. Yıpratma savaşı  için kullanılacak vasıtalar da İsrail sınırlarında devamlı olarak  çatışmaları tahrik etmek ve bir de Filistin komandolarını kullanmaktı.  Bu komandoların finansmanını da petrol üreten ülkeler üzerine almıştır.

            1967 savaşından sonraki gelişmelerde iki ayrı istikamet göze  çarpmaktadır. Bir yanda Amerika, Araplarla münasebetlerini düzeltmek  için Orta Doğu barışını gerçekleştirmeye çalışmış ve bu da  İsrail ile münasebetlerine görüş ayrılıklarının ve hatta zaman zaman  soğukluğun hakim olmasına sebep olmuştur. Ayrıca, bu barışı gerçekleştirme  çabalarını Sovyetlerle beraber yürütmeye çalışmıştır.  Amerika'nın bu faaliyetleri İsrail'in politikasına ters düşmekteydi.  Çünkü, İsrail başkaları tarafından hazırlanıp sunulan bir barışı değil,  1967 zaferinin kendisine sağladığı imkanları ve kozları kullanarak,  Arapları kendisiyle müzakereye oturtmak suretiyle yapılacak bir  barışı tercih ediyordu. İsrail-Amerikan münasebetleri bu şekle girerken,  Mısır da 1969 Nisanından itibaren 16 ay sürecek olan yıpratma  savaşına başlıyordu.

            1967 yenilgisinin hemen arkasından, Nasır Mısır silahlı kuvvetlerinde  gayet radikal reformlara girişerek orduyu düzeltmeye çalıştı.  Aynı zamanda da, Sovyetler, savaş sırasındaki kayıpları telafi  etmek için Mısırı yeniden hızla silahlandırmaya başladılar. Böylece  Nasır hazırlıklarını tamamladıktan sonra, 1969 Nisanından itibaren,  Süveyş Kanalının sol kıyısındaki mevzilerinden açtığı topçu ateşi  ile, Kanal'ın sağ kıyısındaki İsrail mevzilerini bombardıman etmeye  başladı. Bu bombardımanlar İsrail mevzilerinde insan kayıplarına  da sebep oldu. Bu sebeple İsrail, her zamanki taktiğini kullanarak,  bu topçu ateşine daha ağır bir şekilde karşılık verdi ve İsrail uçakları  Mısır topraklarını bombardıman etmeye başladı. 1970 yılının ilk  dört ayında İsrail uçakları Mısır toprakları üzerinde 3.300 uçuş yapmışlar  ve 8.000 ton bomba atmışlardır. İsrail'in havadan verdiği  bu karşılık o kadar müessir olmuştur ki, daha 1970 Ocak ayında,  Mısır'ın hava savunmasının beşte dördü tahrip edilmiş bulunmaktaydı.  Onun içindir ki, Başkan Nasır 1970 Ocak ayında Moskova'ya  gitti ve Sovyetlerden uçak ve füze istedi. Sovyetler 150 Mig-21 uçağı  ile SAM-3 füzeleri vermeyi kabul ettiler. Nisan başından itibaren  Sovyetlerin kontrolundaki Mısır havaalanlarından kalkan ve yine  Sovyet pilotları tarafından kullanılan uçaklar, İsrail mevzilerini  bombardımana başladılar. Bunun üzerine İsrail, Mısır'a yaptığı hava  akınlarını durdurdu.

            Fakat Haziran sonlarından itibaren Mısır İsraile karşı, bir hava  savunma silahı olan ve yerden havaya atılan (Surface to Air Missiles)  SAM-2 ve SAM-3 füzelerine kullanınca, işin rengi değişti. Zira bu  durum İsraili bir "önleyici" (preemptive) savaşa zorlayabilirdi. İsrail,  Mısır'a ağır bir darbe indirerek, daha ileriye gitme cesaretini  kırmak isteyebilirdi. Halbuki bu dönemde Amerika İsrail'e baskı yaparak,  İsrail'i yeni bir savaşa gitmekten alıkoymaya çalışmaktaydı.  Amerika'nın bu tutumu, İsrail'in 1973 savaşının ilk gününde bir sürpriz  Arap baskınına maruz kalmasında büyük rol oynamıştır.

            Mısır Sovyet füzelerini kullanınca, İsrail tekrar hava akınlarına  başladı ve füze üslerini tahrip etmeye çalıştı. Bunun üzerine  Amerika'nın araya girmesiyle 7 Ağustosta yeni bir ateş-kes kabul  edilerek Kanal Cephesi yeniden durgunlaştı.

            7 Ağustos ateş-kes anlaşmasından sonra iki mühim gelişme oldu.  Birincisi Başkan Nasır'ın 28 Eylül 1974'de ani ölümü ve yerine  General Enver Sedat'ın geçmesidir. Enver Sedat, tanınmış bir isim  değildi ve dolayısiyle Nasır kadar Arap dünyasında nüfuz sahibi olamazdı.  Yani, Mısır'ın bölgedeki tesiri zayıflayabilirdi.

            İkinci gelişme, Kasım ayında Suriye Baas Partisi içinde bir darbenin  meydana gelmesi ve Baas'ın aşırı grubunun iktidardan düşürülerek,  mutedil bilinen Hafız Esad grubunun iktidarı ele alması idi.  Her iki hadise de Amerika tarafından iyimser bir şekilde karşılanmıştır.

            Enver Sedat'ın Mısır'da dahi otoritesini kabul ettirmesi kolay  olmadı. Bu sebeple, Enver Sedat, İsrail'in Sina'dan çekilmesini sağlamak  ve Süveyş Kanalını tekrar milletlerarası deniz trafiğine açmak  suretiyle bir prestij sağlamak için İsrail'le anlaşmak istedi. İstediği  de İsrail'in, Sina'nın tamamından değil, Akdeniz'de El-Ariş'ten  güneyde Kızıl Denizde Ras Muhammed'e çekilecek bir çizgiye kadar  çekilmesiydi ki, bu da Sina'nın yarısını Mısır'a terketmek demekti.  Enver Sedat'ın 1971 Şubatında yaptığı bu teklif İsrail tarafından  reddedildi.

            Bunun üzerine Enver Sedat, bu işin tek çıkar yolunun İsrail ile  savaşmak olduğuna karar verdi. Fakat bunun için de, herşeyden önce,  silahlanmada İsrail ile eşit durumuna gelmek ve bilhassa saldırı  silahlarına sahip olmak gerekiyordu. Bundan dolayı Sedat, Mayıs  1972'de, yani SALT-İ anlaşmasının imzasından kısa bir süre önce  Moskova'ya gitti. Fakat Sovyetler çok değişmişti. Şimdi Sovyetler,  adeta Amerika ile birlikte ortak bir Orta Doğu politikası takip  ediyorlar ve bölgede yeni bir çatışmanın çıkmasını istemiyorlar, intibaını  aldı. Dolayısiyle Sovyetlerden silah da sağlayamadı.

            Bir yandan Sovyetlerin bu tutumu, bir yandan da, 1971 Mayıs  ayında Sedat'ın, Moskova taraftarı Ali Sabri'nin darbe teşebbüsü  ile karşı karşıya kalması, Sedat'ın Sovyetlerden dönmesine sebep  oldu. Bunun neticesi olarak, 17 Temmuz 1972'den itibaren 17.000  kadar olan Sovyet uzman ve danışmanlarını Mısır'dan çıkardı. Ağustos  ayında da, her iki devlet elçilerini geri çektiler.

            Enver Sedat'ın bu hareketi Sovyetlerin Orta Doğu'daki prestiji  için çok ağır bir darbe idi. Prestij kaybının yanında, Sovyetler Mısır  gibi Orta Doğunun stratejik bir ülkesinden de çıkarılmış oluyorlardı.  Keza, İskenderiye'deki Sovyet deniz üssü de kapanıyordu. Bu sebeple,  Sovyetler 1972 sonbaharından itibaren tekrar Mısır'a yanaşarak,  Mısır'ın modern silah isteklerini karşılama hususunda kapıyı  aralamaya çalıştılar. Bu çabaların sonucu olarak 1973 Şubatında  Mısır ile Sovyetler arasında bir anlaşma meydana geldi. Bu anlaşmaya  göre, Sovyetler Mısır'ın istediği silahları verecekti, lakin  Mısır'ın askeri harekatının amacı da, Süveyş Kanalının sağ kıyısının  ele geçirilmesinden öteye geçmeyecekti.

            Bundan sonraki aylar, Mısır, Suriye ve şimdi bu ikisi ile tekrar  barışmış olan Ürdün arasında yoğun temaslar ve savaşın planlaması  için müzakerelerle geçti. Savaşın sadece Sina ve Suriye (yani  Golan) cephesinde yapılması kararlaştırıldı. Yahudilerin en kutsal  günü olan Yom Kippur'un tatil olduğu 6 Ekim 1973 günü Mısır  ve Suriye kuvvetleri aniden İsrail'e karşı saldırıya geçtiler. Saldırı  planları o kadar gizli tutulmuş ve saldırılar o kadar ani olmuştur ki,  ne Amerika ve ne İsrail bu saldırıları ne önceden haber alabilmiş  ve ne de tahmin edebilmişlerdi. Sürpriz bu sefer Araplardan gelmekteydi.

            İsrail karşılaştığı bu iki cepheli sürpriz saldırı karşısında,  1967'dekinden farklı hareket etmiştir. 1967 savaşında İsrail önce Sina'da  harekete geçmiş ve Suriye cephesinde savunma yaparak, Sina'yı  tamamen işgal ettikten sonra, Golan tepelerinde saldırısını sürdürmüştür.  1973'de ise, ağırlığı önce Suriye cephesine vermiştir. Suriye  Cephesinde, sade Suriye askerleri çarpışmıyordu. Irak 3 tümenlik  bir kuvvet ile üç uçak filosunu Suriye'ye göndermişti. Fas 1.800  kişilik bir kuvvet ile Suriye cephesine katkıda bulundu. Suudi Arabistan  ise küçük bir kuvvet ile bu savaşa katıldı. Ürdün ise güney  Suriyeye 2 zırhlı tümen göndermişti. Bu kuvvetler daha ziyade, Ürdün'ü  kuzeyden gelecek bir saldırıya karşı korumak içindi.

            Suriye cephesi 1967'deki gibi yine başarılı olamadı Araplar için.  Suriyeliler 900-1.200 tank, 45.000 kişilik bir kuvvet ve 300 uçakla  Golan cephesinde harekata başladı. Golan'daki İsrail garnizonunda  ancak 180 tank ve 4.500 asker bulunuyordu. Bu sebeple Suriyeliler  çabuk ilerlediler ve Kuneitra'yı da alarak ve İsrail'e bilhassa tank  bakımından ağır kayıplar verdirerek 1967 öncesi sınırlarına kadar  ilerlediler. Fakat İsrail kendisini çabuk toparladı ve cepheyi bir kaç  gün içinde takviye ederek 10 Ekimden itibaren Suriye kuvvetlerini  geri sürmeye başladı. Araplar geri çekildiler. 17 Ekimde, Suriye-İsrail  cephesi, 1967 sonrasının şekline girdi ve çarpışmalar da durdu.  İsrail, kendi topraklarını kurtarmıştı.

            Bunun üzerine İsrail, Suriye cephesinden aldığı bir kısım kuvvetlerini  Sina cephesine sevketti.

            Sina cephesi de başlangıçta ve genel olarak İsrail için iyi gelişmedi.  Mısır uçakları havadan Kanalın doğu kıyısındaki İsrail mevzilerini  ağır bir şekilde bombalayıp, İsrail cephesine hem insan ve  hem de tanklar bakımından mühim kayıplar verdirirken, Mısır kuvvetleri  de Süveyş Kanalını geçerek Kanalın doğu kıyısında köprübaşı  tutmaya çalıştılar. Mısır'ın harekat planı üç kademeli idi. Birinci  kademe Kanalın doğu kıyısında köprübaşları tutmaktı. İkinci  kademe, Batı Sina'daki stratejik Khatmia, Gidi ve Mitla geçitlerini  ele geçirmekti. Üçüncü kademe de, bu geçitleri aldıktan sonra ilerleyip  İsrail sınırına dayanmaktı. Mısır kuvvetleri 24 saat içinde karşı  kıyıya geçip; köprübaşlarını kurmaya ve 500 tankı geçirmeye  muvaffak oldular. Şimdi ikinci hedef, 20 mil ötedeki üç stratejik geçidi  ele geçirmekti. Fakat bunu yapamadılar. Ancak 4-5 mil ilerleyebildiler.  14 Ekimde, Bar Lev hattı denen İsrail cephesine Büyük  Acı Göl bölgesinde yaptıkları büyük bir taaruz başarısızlıkla neticelendi.  Çünkü İsrail Suriye cephesini tesbit etmiş ve Sina'ya dönmüş  bulunuyordu. İsrail kuvvetleri Mısırlıları durdurdukları gibi, 15  Ekimden itibaren, kuzeydeki Mısır 2'inci Ordusu ile güneydeki Mısır 3'üncü  Ordusunun arasından ve Büyük Acı Gölün kuzeyinden kanalı geçerek  Mısır topraklarına ayak bastılar. Bundan sonra güneye dönerek  3'üncü Mısır Ordusunu arkadan çember içine aldılar. Mısır'ın 3'üncü  Ordusunun durumu çok tehlikeli idi. Fakat, iki Mısır ordusunun arasından  Kanalın batı yakasına geçen İsrail kuvvetlerinin durumu daha az  tehlikeli değildi. Bundan dolayı, her iki taraf da Güvenlik Konseyinin  22 Ekim 1973 günlü 338 sayılı kararını aynı gün akşamı kabul  ederek çarpışmaları durdurdular. 338 sayılı karar, tarafları ateşkese  ve 242 sayılı kararı derhal uygulamaya davet etmekteydi. 242  sayılı kararda, İsrail'in 1967'de işgal ettiği topraklardan çekilmesinden  söz edildiği için, 338 sayılı kararın bu kısmı Araplara verilmiş  bir tavizdi. Buna karşılık, karar tarafları müzakerelere davet etmekteydi  ki, bu da İsrail'in eskidenberi istediği bir husustu.

            Ateş-kese rağmen, İsrail, Mısır 3'üncü Ordunun etrafındaki çemberi  tamamlamak için, 23 Ekimde çarpışmaları yeniden başlatınca, yeni  bir kriz doğdu ve bu kriz Amerika ile Sovyet Rusya'yı karşı karşıya  getirdi. Esasen her iki büyük devlet de 1973 savaşına dolaylı bir  şekilde katılmıştı. Sovyetler 10 Ekimden itibaren Mısır ve Suriye'ye  yoğun silah sevkiyatına başlayınca, Ameriko da 13 Ekimden itibaren  İsraile silah göndermeye başlamıştı. Durumun böyle olduğu bir  sırada, İsrail'in çarpışmaları başlatması üzerine Mısır, kendisi ile  İsrail kuvvetleri arasına Amerikan ve Sovyet kuvvetlerinin konulmasını  istedi. Sovyetler bu teklifi derhal desteklediler. Fakat Amerika  buna o kadar kesin bir şekilde karşı çıktı ki, Sovyetler gerilemek  zorunda kaldılar. Bunun üzerine, Güvenlik Konseyinin, taraflar arasına  Birleşmiş Milletler kuvvetlerinin konulmasına dair 25 Ekim 1973  ve 340 sayılı kararı kabul edildi.

            Bu suretle dördüncü Arap-İsrail savaşı da sona ermiş olmaktaydı.  Fakat ortada yine barış yoktu. Halbuki 338 sayılı karar, bu  amaçla tarafların müzakereye oturmasını istiyordu. Bunu da birisinin  sağlaması gerekliydi. İşte Amerikan Dışişleri Bakanı Dr. Henry  Kissinger bu işi üzerine alan kişi oldu. Kissinger'in Tel-Aviv ile diğer  Arap başkentleri arasında defalarca gidip gelmek suretiyle gerçekleştirdiği  mekik diplomasisi (shuttle diplomacy) sonunda, Mısır ile  İsrail arasında, 18 Ocak 1974'de, İsrail'in Sina'da belli bir ölçüde  geri çekilmesini sağlayan bir anlaşma imzalandı. Süveyş-Kahire yolunun  101'inci kilometresinde imzalanmış olması dolayısiyle, 101'inci Km.  Anlaşması adı da verilen bu anlaşmanın en büyük hususiyeti, diplomatlar  değil, ama Mısır ve İsrail Genelkurmay Başkanları arasında  müzakere edilip imzalanmış olmasıdır. Bu suretle, askeri mahiyette  de olsa, İsrail ve Mısır en yüksek askeri seviyede bir masa  etrafına oturmuş olmaktaydılar.

            Anlaşmaya göre, İsrail Süveyş Kanalının batı yakasındaki bütün  kuvvetleri çektiği gibi, doğu yakasında da kuvvetlerini kıyıdan  20 mil kadar geriye çekecekti. Kanalın doğu kıyısında Mısır askeri  bulunmakla beraber, İsrail ile Mısır kuvvetlerinin arasına B. M. kuvvetleri  yerleştirilecekti. Gerek Mısır'ın, gerek İsrail'in kuvvetleri 7.000  kişiyi geçmeyecek ve ancak hafif silahlara sahip olacaktı. Bu anlaşmayı  taraflar, bir barış antlaşması değil, fakat o istikamette atılmış  bir "ilk adım" saymakta idiler.

            Bu anlaşma ile Mısır Süveyş Kanalının her iki tarafına sahip  olmakla Kanalı tamamen ele geçirmiş olmaktaydı. Bundan dolayı  Kanal, gerekli temizlikler yapıldıktan sonra, 5 Haziran 1975'de tekrar  dünya deniz trafiğine açıldı.

            101'inci Km. Anlaşması Amerika'nın Orta Doğu diplomasisinde büyük  bir başarı idi. Çünkü, 1967 savaşında, diğer Arap devletleri ile  birlikte, Amerika ile diplomatik münasebetlerini kesmiş olan Mısır,  1974 anlaşmasından sonra bu münasebetlerini tekrar kurdu. Diğer  taraftan, mekik diplomasisi sırasında Dr. Kissinger, Amerika ile  münasebetleri kesilmiş olduğu halde, mesela bir çok defalar Şam'a gidip  geldi ve Suriye de bunu kabullendi. Böylece Amerika, Araplarla  olan münasebetlerini tekrar tesis etmiş olmaktaydı.

            Amerika Dışişleri Bakanı Dr. Kissinger, Tel-Aviv ile Şam arasında  bir süre yine mekik dokuduktan sonra, 31 Mayıs 1974 de, İsrail-Mısır  anlaşmasına benzer bir anlaşmanın İsrail ile Suriye arasında  da imzalanmasını sağladı. Bu anlaşma ile de, İsrail Kuneitra'nın  gerisine çekiliyor ve İsrail ve Suriye kuvvetleri arasına yine B.M.  Kuvvetleri konuyordu.

            Görülüyor ki, Kissinger'in Orta Doğu barışındaki taktiği, barışa  adım adım ilerlemekti. Bundan dolayı Kissinger'in bu politikasına mekik  diplomasisinin yanında, "adım, adım" diplomasisi de denilmiştir.  Kissinger'i böyle bir diplomasiye zorlayan sebeplerin başında İsrail'in  tutumu gelmekteydi. Zira, atılan her adımda İsrail, elinde tuttuğu  topraklardan bir parçasını geri vermekteydi. Bunun için İsrail, verdiği  her toprak parçasına karşılık barış için bir taviz elde etmek istiyordu.  İsrail buna, "her toprak parçası için bir parça daha barış"  prensibi demekteydi.

            101'inci Km. anlaşmasından sonra Mısır-Amerikan münasebetlerinin  düzelmesi, Mısır'ın Amerika'nın çabaları ile Süveyş Kanalına tekrar  kavuşması ve İsrail bakımından hiç değilse askerlerin bir masa  etrafına oturması, Orta Doğu gelişmelerinde gayet müsbet gelişmelerdi.  Bundan dolayı Kissinger, yeni adımlar atmak hususundaki çabalarının  arkasını kesmedi. Mekik diplomasisine devam ederek, İsrail  ile Mısır'ın bir adım daha atmalarını sağladı ve 1 Eylül 1975'de,  Sina konusunda İsrail ile Mısır arasında yeni bir anlaşma daha imzalandı.  Bu anlaşma ile İsrail, Sina'daki Mitla ve Gidi geçitleri ile  Abu Rudeis petrol kuyularını Mısır'a terkederek daha da geriye  çekilmekteydi. Mısır ve İsrail kuvvetlerinin arasına 200 personelli Amerikan  erken uyarı sistemi konacaktı. Bu suretle Mısır'ın ani saldırısına  karşı İsrail'in güvenliği sağlanmış oluyordu. Ayrıca, Mısır Abu  Rudeis kuyularından elde edeceği petrolden her yıl 4.5 milyon tonunu  İsrail'e satacaktı. Nihayet, Mısır, İsrail gemilerinin değil, fakat  İsrail'e yük getiren diğer ülkeler gemilerinin Süveyş Kanalı'ndan  geçmesine izin verecekti.

            Mısır bu anlaşma ile iki büyük kazanç elde etmiş oluyordu: Biri,  Sina'da biraz daha toprağını geri alması ve bilhassa Mitla ve Gidi  geçitleri gibi savunması için çok değerli noktaları ele geçirmesi idi.  İkincisi ise, İsrail'in, işgal ettiği Arap topraklarını geri verme kavramını  yavaş yavaş benimsemeye başlaması idi. Fakat İsrail bunu  yaparken, iki taviz elde etmişti: Biri, erken uyarı sistemine Amerika'yı  karıştırmakla, bir bakıma Amerika'yı İsrail'in güvenliğinden sorumlu  bir hale getiriyordu. İkincisi ise, sırf anlaşma karşılığında Amerika'nın  İsrail'e 2.1 milyar dolarlık askeri yardım ile 700 milyon dolarlık  ekonomik yardım yapmayı kabul etmesiydi.

            Ne olursa olsun, 1978'in Camp David anlaşmalarına giden yol  açılmıştı.

            6

            1973 Petrol Krizi

            1967 savaşı sonunda nasıl Araplar Filistin komandolarını İsrail'e  karşı bir yıpratma savaşının vasıtası olarak kullanmaya karar verdilerse,  1973 savaşının sonunda da, "petrolü" İsrail'e karşı değil, fakat  Batı'ya karşı siyasi silah olarak kullanmaya karar verdiler ve  bunun neticesinde de bütün dünyada bir petrol krizi ortaya çıktı.

            Aslına bakılırsa, 1973 petrol krizi doğrudan doğruya 1973 Arap-İsrail  savaşının sonucu değildir. Bu savaş bu krizi hızlandırmıştır.  Yoksa üretici ülkeler için petrol problemleri yıllardanberi oluşma halinde  bir mesele idi. Nitekim, OPEC (Organization of Petroleum Exporting  Countries), yani Petrol İhraç Eden Ülkeler teşkilatı, daha  1960 Ağustosunda kurulmuştu. Üye sayısı 13'e kadar çıkan bu teşkilatın  kuruluş maksadı, bilhassa petrol fiyatlarının tesbiti başta olmak  üzere, hepsini müştereken alakadar eden meselelerin birlikte  çözümünü sağlamaktı. Burada şunu belirtelim ki, OPEC kurulduğunda,  hemen bütün petrol üreticisi ülkelerde, petrol kaynakları, Batı  teknolojisi gereği, Batılı ve bilhassa Amerikan petrol şirketlerince  işletilmektedir. İkinci bir husus da şudur: Bugün, yani 1982 yılı başında  varili 34 dolara kadar yükselmiş olan ham petrolün fiyatı,  1970 Ocak ayında, Orta Doğu petrolleri için varili 1.80 ve daha yüksek  vasıflı Libya petrolu için de 2.17 dolardır.

            Bununla beraber, OPEC'in 1973 Arap-İsrail savaşına kadar bir  şey yaptığı söylenemez. Yalnız şu var ki, 1970'den itibaren, hemen  bütün Orta Doğu ülkelerinde, petrol şirketlerine el koyma eğilimi başladı.  Mesela Irak, 1972'de Iraq Petroleum Company'yi tamamen millileştirdi.  İran da 1973'de hemen hemen aynı şeyi yaptı ve petrol  şirketlerini sadece bir idareci haline getirerek, üretimi tamamen İran  Milli Şirketi'nin (INOC) eline verdi. Diğer Arap ülkeleri ve bilhassa  Basra Körfezi ülkeleri de, yabancı şirketlerdeki hisselerini arttırdılar.

            1967 Arap-İsrail savaşından sonra, petrolün Batı'ya ve bilhassa  Amerika'ya karşı bir siyasi silah olarak kullanılması söz konusu edildi.  Hatta bu maksadla OAPEC (Organization of Arab Petroleum Exporting  Countries), yani Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Teşkilatı da  kuruldu. Fakat petrolün siyasi silah olarak kullanılması mümkün olmadı.  Çünkü, her şeyden önce, Batı'nın ve bilhassa Amerika'nın tek  petrol kaynağı Orta Doğu değildi. Amerika'nın kendi üretimi olduğu  gibi, Venezuela, Nijerya ve Endonezya gibi başka petrol ihracatçısı  ülkeler de vardı. Petrol ambargosunda dayanışmayı sağlamak zordu.  İkincisi, petrolün fiyatının gayet düşük olduğu bir sırada, Arap  ülkeleri için mühim bir gelirden yoksun kalmak, kolay göze alınamıyacak  bir şeydi.

            Diğer taraftan, petrolün siyasi vasıta olarak kullanılmasında Batı  ve Amerika üzerinde baskı yapabilmek için iki yol vardı: Biri üretimi  ve dolayısiyle ihracatı kısmak, diğeri de fiyatları yükseltmek. Üretimi  kısmanın iki sakıncası vardı. Önce, üretici ülkelerin gelirlerini azaltırdı,  sonra da, bütün Batı endüstrisi enerji bakımından petrole dayandığı  için üretimi kısmak sert tepkilere yol açabilirdi. İşte bu sebeplerden,  1973 savaşından sonra ikinci yola, yani fiyatların yükseltilmesine  başvuruldu.

            Bu metodun başarılı olduğu söylenebilir. Zira, 1973 Ocak ayında  varili 2.59 dolar olan Arap petrolü, 1973 Ekiminde 5.11 ve 1974  Ocak ayında da 11.65 dolara çıktı. Bu, bir yıl içinde dört mislinden  fazla bir artış demekti.

            Bu fiyat artışları bilhassa Batı Avrupa'da ve Japonya'da bir paniğe  sebep oldu. Ortak Pazar veya resmi adı ile Avrupa İktisadi İşbirliği  Teşkilatı (E.E.C.), 6 Kasım 1973'de yayınladığı bir bildiride,  Güvenlik Konseyi'nin 242 ve 338 sayılı kararlarını desteklediklerini  kuvvet yoluyla toprak kazanılmasını kabul etmediklerini, İsrai1'in 1967  de işgal ettiği topraklardan çekilmesini, bununla beraber, bölgedeki  her devletin egemenlik, toprak bütünlüğü ve bağımsızlığı ile, "güvenlikli  ve tanınmış sınırlar içinde" barış içinde yaşama hakkına saygı  gösterilmesi gerektiğin ilan ettiler. Japonya ise, 22 Kasımda Arapları  tutan öyle bir tavır aldı ki, sadece İsrail ile münasebetlerini kesmediği  kaldı. İngiltere ise, 6 Ekim 1973 de, Orta Doğu ülkeleri için  silah ambargosu ilan etmişti. Fakat Kasım ayında ambargo esas  itibariyle İsrail'e yönelik bir şekil aldı.

            Bilhassa Suudi Arabistan, İsrail'i kesinlikle tutan Amerika ve  Hollanda'ya karşı petrol ambargosu tatbik etti ise de, bu ambargo  bilhassa Amerika'nın Orta Doğu politikasında hiç bir değişiklik ve  tesir yapmadı. Kaldı ki, Amerika'nın bu ambargoya karşı tepkileri  de bir hayli sert oldu. Hatta, petrol üreten Arap ülkelerinin petrol  politikası, Batı'nın sanayiini çökertecek hale geldiği takdirde, Amerika'nın  Basra Körfezi bölgesine bir silahlı müdahale ihtimalinden  veya bunun planlamasından dahi söz edildi. 

            Arapların bu petrol silahına karşı Amerika'nın başvurduğu ikinci  yol da, Avrupa İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) çerçevesinde,  1974 Ekiminde, Amerika, Kanada, Fransa hariç Ortak Pazar  ülkeleri, Japonya, İspanya, Türkiye, Avusturya, İsviçre, İsveç ve  Norveç'in katılması ile Milletlerarası Enerji Ajansı'nın (İnternational  Energy Agency) kurulması oldu. Bu kuruluşun amacı, enerji ve  fakat bilhassa petrolün sağlanmasında, kullanılmasında bir işbirliğini,  dayanışmayı ve ortak planlamayı gerçekleştirmekti. Ortak Planlama  çalışmalarında, daha sonra, her üye ülkenin en az 60 günlük  petrol stokuna sahip olması prensibi kabul edilmiş ve daha sonra  da bu stok miktarı 90 güne çıkarılmıştır. Bundan başka, petrol sıkıntısına  düşmeleri halinde, üye ülkelerin birbirlerine yardım etmeleri  esası da kabul edilmişti.

            Petrol krizinin 1973-1974'de Batı'da yaptığı ilk şoktan sonra, petrol  meselesi, yani her altı ayda bir OPEC ülkelerinin ham petrol fiyatlarına  zam yapmaları, normal bir hadise mahiyetini aldı. Başka  bir deyişle, Batı'nın sanayileşmiş ve gelişmiş ülkeleri, fiyat artışlarından  doğan sarsıntıyı kısa sürede atlattılar. Çünkü, sanayileşmiş  ülkelerin korktuğu üretimin azaltılması idi. Yoksa, fiyat artışlarına  kolay ayak uydurdular. Zira, artan fiyatların üretici ülkelere sağladığı  gelir, yani petrodolar, yine Batı bankalarına ve Batı'nın sermaye  ve nakit piyasasına intikal etti. İkincisi, Batı'nın sanayileşmiş ülkeleri,  artan petrol fiyatlarını kolaylıkla kendi sanayi mamullerine ve  teknolojilerine aksettirdiler. Burada bilhassa silah fiyatlarını zikretmek  gerekir. Halbuki, Batı'nın sanayiine, teknolojisine, silahına ve  hatta tüketim maddelerine en fazla ihtiyaç duyanlar, petrol paraları  ile ülkelerinin ekonomik kalkınmalarını hızlandırmak isteyenler, bu  petrol üreticisi Arap ülkeleri idi. Yani, Arap ülkeleri pahalı sattılar  ve aldıklarını da pahalı almaya başladılar. Bu arada olan, gelişmekte  olan fakir ülkelere oldu. Türkiye de, artan petrol fiyatlarının büyük  acısını çekmiştir. Petrol üreten Arap ülkeleri, bilhassa geri kalmış  veya gelişmekte olan Müslüman ülkeler için yeterli bir yardım  programı da gerçekleştirmediklerinden, Batı'nın zengin ülkelerine  vurmak istedikleri darbenin acısı, bu Müslüman fakir ülkelerin sırtından  çıkmıştır.

            7

            Lübnan İç Savaşı 1975-1976

            Bu iç savaş Lübnan'ın son otuz yıllık tarihinde beşinci iç savaş  olmuştur. Bu iç savaşların sonuncusu 1955'de meydana gelmişti.  Lübnan'ın bu kadar sık bir şekilde iç karışıklıklara ve iç savaşlara  maruz kalmasının arkasında, ülke halkının farklı dinlere ve bu  dinler içinde de farklı mezheplere bölünmüş olması ile, bu din ve  mezhep ayrılıklarının siyasi düşünce gruplaşmalarına dönüşmüş olması  yatmaktadır. Bu dini ve siyasi bölünmüşlüğe, bir de, 1970'de  Ürdün'de bir vatan ele geçirmek isteyip de başarı sağlayamayan ve  gözlerinı Lübnan'a çeviren ve kendi içinde de bir çok siyasi gruplaşmalara  ayrılmış olan Filistinlileri de ekleyecek olursak, Lübnanın  yürekler acısı manzarası kolaylıkla ortaya çıkar. Hemen belirtelim  ki, 1975 Nisanında Lübnan'da çatışmalar başladığı zaman, ülkede,  kendi içindeki bölünmüşlüğü ile 300.000 Filistinli mülteci ve  5-7 bin Filistin gerillası bulunmaktaydı. Kaldı ki, Filistinlilerin dışında,  Lübnan'da her din veya mezhep grubu ile siyasi grubun da kendisine  mahsus Milis teşkilatı, yani, askeri kuvveti vardı. Bu ise, Lübnan'da,  en küçük bir anlaşmazlığın bir silahlı çatışmaya ve bir iç  savaşa dönüşmesini kolaylaştıran çok mühim bir faktör olmuştur.

            Lübnan'da 1975-76 iç savaşı çıktığında, mevcut olan siyasi gruplaşmalar  genel hatları ile şöyledir:

            Sol Gruplar: Bunların en kuvvetlisi Kemal Canbulat'ın ilerici  Sosyalist Partisi'dir ki, esas itibariyle Güney Lübnan'daki Dürzi'lere  dayanmakta olup, yine Güney Lübnan'da 3.000 kişilik bir milis kuvveti  vardı. Bunun dışındaki sol gruplar ise şöyle sıralanmakta idi:  1) Nasırcı sosyalistler. 2) Suriyeci ve Irakcı olmak üzere ikiye ayrılan  Baas'cılar. 3) Suriye milliyetçilerinin desteklediği Suriye Halkçı  Partisi. 4) Marksist-Leninist'ler ki, buna Lübnan Komünist Partisi ile  Lübnan Komünist Hareketi dahildi.

            Sol grupların içinde Hıristiyanlar olmakla beraber, bunlar temelde  Müslümanlara dayanmakta idi.

            Mutedil Müslüman Gruplar: Bunlar genellikle Sunni Müslüman  gruplarıdır. Raşid Kerami'nin Arap Kurtuluş Partisi, Saib Salam'ın  Reformun Öncüleri, Kemal Esad'ın Şii'lerden meydana gelen Sosyal  Demokratik Partisi, Suriye taraftarı Alevi Gençlik Teşkilatı bu gruba  dahil bulunmaktaydı.

            Muhafazakar Hıristiyan Gruplar: Bu grupta iki büyük siyasi parti  söz konusu idi. Bunlardan biri, Pierre Cemayel'in Falanjist partisi olup  10.000 kişilik bir milis kuvvetine sahipti. İkincisi ise, eski  cumhurbaşkanlarından Camille Chamoun'un Milli Liberal Partisi idi ve 2.000  kişilik bir milis kuvveti vardı.

            Dördüncü grup siyasi kuruluşlar ise, daha önce Ürdün İç Savaşı  dolayısiyle belirttiğimiz ve sayıları 10'u bulan çeşitli teşkilatlardı.

            Bütün bu dini ve siyasi bölünmeler ve bu bölünmelerin askeri  kuvvetini teşkil eden milis kuvvetleri karşısında da, Lübnan Ordusu'nun  kuvvetinin de ancak 15.000 kadar olduğunu ve ayrıca bu ordu  içine de siyasi ve dini bölünmelerin girdiğini de belirtelim. Bu ordu,  bir dış savunma kuvveti olmaktan ziyade, iç güvenlik için eğitilmişti.  Başkomutanı genellikle Maruni, subaylar çoğunlukla hıristiyan ve askerlerin  çoğunluğu da Şii idi.

            Bağımsızlığın başlangıcından itibaren, Lübnan'ın devlet ve siyasi  yapısı da, bu dini ve siyasi bölünmelere göre düzenlenmişti. Fransız  sömürgeciliğinden kalan bu siyasi sisteme göre, o zamanlar halkın  çoğunluğunu teşkit eden Hıristiyanlar Milli Meclis ve hükümette de  çoğunluğu ellerinde tutuyorlardı. Cumhurbaşkanlığı, Hıristiyanların  en geniş bölümünü teşkil eden katolik Maruni'lere veriliyordu. Başbakanlık  daima Sunni Müslümanların ve Meclis Başkanlığı da Şii'lerin  idi. Memuriyetler de keza, bu din ve mezhep genişliğine göre  dağıtılmaktaydı.

            Hıristiyanların bu siyasi yapı içindeki imtiyazlı durumları, onlara  toplumda ekonomik ve sosyal üstünlük ve güç de kazandırmıştı. Müslümanların  durumu ise iyi değildi. Bundan dolayı huzursuzdular. Halbuki  zamanla Müslümanlar çoğunluk olmuşlardı. Fakat siyasi sistem  değişmemişti.

            Müslüman kitlesi de üç esas mezhebe ayrılmıştı. Sunni'ler, Şii'ler  ve Dürzi'ler. Daha önce de belirttiğimiz gibi, sol fikirler esas itibariyle  Müslüman gruplar içinde yayılmıştı.

            Lübnan iç savaşı, 1975 yılının Şubat ve Mart aylarında Hıristiyan-Müslüman  çatışması ile başladı. Hükümetin balık avı imtiyazını  bir Hıristiyan şirketine vermesi üzerine, Sidon şehrinde, halkın çoğunluğunu  teşkil eden Müslümanlar hükümet ve Hıristiyanlar aleyhine  gösterilere başladılar. Bir süre sonra, Hıristiyanlarla Müslümanlar  arasında, bir çok kişinin öldüğü ve yaralandığı, bir hafta süren  çatışmalar oldu. Bu çatışmalarda Filistinliler Müslümanlara silah temin  etmiştir. Bir haftalık çatışmaların sonunda iki taraf arasında bir  ateş-kes sağlandı.

            Fakat Nisan ortalarında çatışmalar daha da şiddetlendi ve bu  sefer Beyrut'a sıçradı. 13 Nisan günü Beyrut'un kenar mahallelerinde  bir otobüs dolusu Filistinliler, Cemayel'in Falanjistlerinin saldırısına  uğradı ve bütün Filistinliler öldürüldü. Bunun üzerine Beyrut'ta  bir hafta süren kanlı çarpışmalar oldu. Bu sefer her iki taraf da ağır  silahlar kullanmıştı. Bu çarpışmalara paralel olarak Sidon ve Trablus'ta  (Tripoli) genel grevler başladı.

            Beyrut'ta sağlanan ateş-kese rağmen, Hıristiyan-Müslüman çatışmalarının  arkası kesilmedi. Çarpışmalar ülkenin diğer yerlerine de  yayıldı. O kadar ki, Nisan-Temmuz arasındaki dönemde vukubulan  çarpışmalarda 2.300 kişi ölmüş ve 16.000 kişi yaralanmıştır.  Temmuz ayından itibaren çarpışmalar şekil değiştirmeye başladı.  Her iki taraf da, stratejik üstünlük sağlamak amacı ile Beyrut'un  mahallelerini işgale başladılar. Beyrut'taki bu bölünme, ülkenin  diğer yerlerine de yayıldı. Her iki taraf da, ülkenin stratejik bölgelerini  kendi kontroluna almak için harekete geçti. Ülkede başlayan bu  bölünme ve iç savaş, yabancı işadamlarının ve zengin Lübnanlıların  ülkeden kaçmalarına sebep oldu. Yabancı bankalar ve şirketler, Orta  Doğu'nun en büyük ticaret ve bankacılık merkezi olan Beyrut'tan  çekilmeye başladılar. Yerli halk ise, çarpışmalardan canını kurtarabilmek  için dağlara sığındılar. Aynı zamanda Orta Doğu'nun eğlence  merkezi de olan Beyrut ve yine Orta Doğu'nun İsviçresi denen Lübnan,  artık yavaş yavaş sönüyordu.

            Mayıs ayının ortalarında Cumhurbaşkanı Süleyman Franjiye, bir  milli birlik kabinesi kurması için Raşit Kerami'yi başbakanlığa getirdi.  Kerami, bütün din gruplarının temsilcilerini içine alan bir kabine  teşkil etti ve gerçekten Müslümanlarla Hıristiyanları uzlaştırmak için  çaba harcadı. Fakat muvaffak olamadı. Müslümanlar Anayasa'nın  değiştirilerek kendilerine Hıristiyanlarla eşit haklar verilmesini istediler.  Hıristiyanlar ise, anayasa değişikliği yapılmadan önce, Müslümanların  silahlarını teslim etmelerini istediler. Buna da Müslümanlar  yanaşmadı. Bunun üzerine, yukarda da belirttiğimiz gibi,  Temmuzdan itibaren çarpışmalar daha da şiddetlendi. Çarpışmaların  genişlemesi ise, Filistinlileri aktif hale getirdi. Bir halde ki,  çarpışmalar nerdeyse Hıristiyanlarla Filistinlilerin mücadelesine dönüştü.  Şimdi Hıristiyanlarla Filistinliler karşı karşıya geliyordu.

            Aralık ayında Falanjist kuvvetleri Beyrut'un doğu ve kuzey mahallelerinde  bulunan Filistin kamplarına saldırmaya başladılar. Bunun  üzerine Filistinliler de Beyrut'un kuzeyindeki Hıristiyan köylerine  saldırdılar.

            Nihayet Suriye'nin müdahalesi ve aracılık yapması ile, Hıristiyanlar  Müslümanların isteklerini kabul ederek, iki taraf arasında, 21  Ocak 1976'da bir uzlaşma ve anlaşma meydana geldi. Buna göre  Milli Mecliste Müslümanlarla Hıristiyanlar eşit sayıda temsil edilecek,  memuriyetlerde din esasına göre kota sistemi kaldırılacak, cumhurbaşkanı  yine Marunilerden olmakla beraber, Başbakanı Cumhurbaşkanı  değil, Milli Meclis seçecekti. Bu anlaşma gereğince Elias  Sarkis 1976 Mayısında Cumhurbaşkanlığına seçildi.

            Bu anlaşmaya rağmen Lübnan iç savaşı durmadı. Bu sefer Hıristiyanlarla  Filistinliler arasında anlaşmazlık çıktı. Şöyle ki: Diğer  Arap devletlerinin baskısı sonucu, Lübnan hükümeti ile Filistin gerillaları  arasında 1969'da ve 1973'de iki anlaşma yapılmıştı. Bu anlaşmalara  göre, Filistinliler kendi kamplarının dışında da faaliyette  bulunabilecekler, İsrail'e bitişik olan Güney Lübnan'a serbestçe  girebilecekler, kendi kamplarını dış saldırılara, yani İsrail saldırılarına  karşı savunabilmek için havan topları, ağır makinalı tüfekler ve uçaklara  karşı füzelere sahip olabileceklerdi. Şimdi Hıristiyanlar Filistinlilerin  ülkeden çıkmasını veya bu haklarının kaldırılmasını istediler.

            Durum bu safhada iken, ülkenin üçte ikisini kontrolları altında  tutan solcu Müslümanların ve Filistin gerillalarının kışkırtması ile  Lübnan ordusunda, Ahmed el-Katib adında bir Müslüman subayın  liderliğinde ayaklanma çıktı. Mart ayında meydana gelen bu ayaklanmada,  çoğunluğu teşkil eden Müslüman askerler, hemen hemen  üçte ikisi Hıristiyan olan subayları atıp, yerlerine Müslüman subaylar  getirdiler. Bu hadiseden sonra artık bir Lübnan Ordusu kalmamıştı.

            Hıristiyanlarla Filistinliler arasındaki çarpışmalara gelince: Bu  çarpışmalar bütün yaz ayları boyunca devam etti. Bunların en şiddetlisi  Haziranda, Beyrut'ta Hıristiyan kesiminde bulunan Tal al-Za'tar  mülteci kampına Maruni kuvvetlerinin saldırması ile başladı. Tal al-Za'tar  uzun süre dayandıktan sonra Temmuz ortalarında düştü. Bu  hadise Filistinlileri, çarpışmaları durdurmaya yöneltti.

            Bütün bu çarpışmalar olurken ve bilhassa 1976 yılı içinde, Suriye  her seferinde bir kısım kuvvetini Lübnan'a sokarak, tarafların arasına  girmeye ve ateş-kes sağlamaya çalışmıştı. Bundaki bir maksadı  da, Filistin gerillalarını ve Filistin Kurtuluş Teşkilatını kendi kontrolu  altına almaktı. Bundan dolayı, Suriye'nin Lübnan'a asker sokması,  Mısır ve Irak gibi Arap ülkeleri tarafından tepki ile karşılandı. Mamafih,  Suudi Arabistan ve Kuveyt'in aracılığı ile, 1976 Ekiminde Riyad'da  yapılan Arap zirvesinde, Lübnan'da sayıları 30.000'e çıkmış  bulunan Suriye kuvvetlerinin Arap Barış Gücü adı ile görev yapması  kararlaştırıldı. Yani bu kuvvetler, Suriye'yi değil, bütün Arap ülkelerini  temsil etmiş oluyordu. Ayrıca Lübnan'daki Filistinlilerin de 1969  ve 1973 anlaşmalarına uymaları prensibi kabul edildi. Lübnanın iç  düzenini bozmayacaklardı. Arap ülkeleri Arap Barış Gücü'nün masraflarını  üzerlerine aldıkları gibi, Lübnan'ın tamiri ve kalkınması için  de bir fon kabul ettiler.

            Lübnan iç savaşı burada bitti, ama Lübnan'ın çilesi burada bitmedi.  Bir defa, Elias Sarkis'in bütün çabalarına rağmen ülkenin birlik  ve bütünlüğünü sağlamak mümkün olmadı. Çünkü, bu tarihten  sonra Filistin Kurtuluş Teşkilatı ülkenin tek hakimi gibi oldu. 30.000  kişilik Arap Barış Gücü, adındaki Arap kelimesine rağmen, gerçekte  Suriye işgal kuvvetleri idi. Bir yanda Filistinliler ve Müslümanlar  ile, öte yanda Hıristiyanlar arasındaki anlaşmazlık ve mücadele de ortadan  kalkmadığına göre, bu şartlarda ülkenin birleştirilmesi elbetteki  mümkün olamazdı.

            Lübnan iç savaşının bundan da daha mühim neticesi, ülkeyi İsrail'in  karşısına çıkarmasıdır. Zira, bu tarihten sonra, Filistin gerillaları,  Suriye kuvvetlerinln de himayesinde, İsrail topraklarına karşı  saldırılarını iyice arttıracaklardır. Bir halde ki, Güney Lübnan tamamen  Filistin gerillalarının kontrolu altına girecektir. Filistinlilerin  saldırılarına da İsrail, her zaman yaptığı gibi, misliyle karşılık verecek ve  bundan da Lübnan zarar görecektir. Keza bu mücadele sadece gerillalar  ile İsrail arasında değil, zaman zaman da, hava muharebeleri  şeklinde İsrail ile Suriye arasında ve Lübnan havalarında cereyan  edecektir.

            Filistin gerillaları ile İsrail arasındaki mücadele, altı yıl sürdükten  sonra, nihayet, 6 Haziran 1982 günü İsrail Güney Lübnan'ı işgal  ederek Beyrut'a girecektir. İsrail'in Lübnan operasyonu, Lübnan'ın  Filistin gerillalarından temizlenmesini sağlayacak ise de, bu sefer  Lübnan'ın güney yarısı ve başkentini İsrail'in işgali altına sokacaktır.

            8

            Camp David Anlaşmaları ve İsrail-Mısır Barışı 1978-1979

            Lübnan iç savaşının Arap dünyasını karıştırdığı ve bir çok endişelere  sebep olduğu bir gerçektir. Çünkü Lübnan'ın dini gruplar  arasında parçalanması veya en azından, bir ara Hıristiyanların ileri  sürdüğü gibi, bir federasyon ve konfederasyon şekline dönüştürülmesi  ihtimali, bir çok Arap ülkesi için, kendilerine de tesir etmesi  bakımından, korkutucu olmuştur. Fakat, Lübnan iç savaşının sona  ermesinden hemen bir yıl sonra Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat'ın  İsrail'e gitmesi ve bundan on ay sonra da İsrail ile Camp David  Anlaşmaları'nı imzalaması, Arap dünyasını çok daha fazla karıştıracak  ve günümüze kadar gelen bir dizi yeni gelişmelerin kapısını açacaktır.

            18 Ocak 1974'de, Amerika'nın aracılık çabaları ile, İsrail ve Mısır  arasında imzalanan Sina anlaşması, Amerikan diplomasisi için bir  başarı olduğu kadar, Mısır-Amerikan münasebetlerinin de büyük ölçüde  değişmeşini ve gelişmesini sağlamıştır. Hele, Dışişleri Bakanı  Dr. Kissinger'in 31 Mayıs 1974'de de İsrail ile Suriye arasında bir anlaşma  sağlaması, Amerika'nın Arap dünyasındaki nüfuzunu ve Orta  Doğu politikasındaki tesirini daha da arttırmıştır. Bu atmosferden  yararlanan ve Orta Doğu'da bir barış zeminini kuvvetlendirmek isteyen  Başkan Nixon, 12-19 Haziran 1974 günlerinde Mısır, Suudi Arabistan,  Suriye, İsrail ve Ürdün'ü ziyaret etti. Nixon'ın Suriye ziyaretinde,  iki ülke, 1967 savaşında kesilmiş olan diplomatik münasebetlerini  tekrar tesis etmeye karar verdiler.

            Fakat Orta Doğu gezisinin en başarılı kısmı Mısır ziyareti oldu  ve Nixon Mısırda hararetle ve büyük gösterilerle karşılandı. 14 Haziranda,  "Mısır ile Birleşik Amerika Arasındaki Münasebetlerin ve  İşbirliğinin Prensipleri" konusunda bir de anlaşma imzalandı.

            Amerika ile Mısır arasındaki münasebetlerin almış olduğu bu  yeni şekil ve gelişme iledir ki, Mısır, İsrail ile 1 Eylül 1975 anlaşmasını  imzalıyarak, Sina'dan biraz daha toprak kazanmaya muvaffak  oldu. Bu da Mısır'ı, kaybedilen Arap topraklarının tekrar kazanılmasında  ve İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesini sağlamada,  Amerika'ya dayanma yoluna sevketmiştir.

            Mısır'ın bu sırada Amerika'ya ve genel olarak da Batı'ya eğilim  göstermeye sevkeden sebeplerin başında, karşılaştığı ekonomik meselelerin  büyük tesiri olduğunda şüphe yoktur. İsrail ile yapılan savaşların  yükünü kaldırmak kolay değildi. İçerdeki ekonomik sıkıntıların  dışında, Mısır dış borçlarını da ödemekte güçlüklerle karşılaşmaya  başladı. Bundan dolayı, Enver Sedat, 20-29 Şubat 1975 günlerinde  Suudi Arabistan, Umman (Oman), Birleşik Arap Emirlikleri,  Bahreyn, Katar ve Kuvey'i ziyaret etti. Bu ziyaretler sırasında, yapılan  anlaşmalarla, Suudi Arabistan Mısır'a hemen 300 milyon dolarlık,  Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri de 400 milyon dolarlık  bir yardım yapmayı kabul ettiler.

            Bunun arkasından Enver Sedat, 29 Mart-10 Nisan 1975'de de  Batı Almanya, Fransa, İtalya, Yugoslavya ve Avusturya'yı ziyaret etti  ve Yugoslavya hariç, diğer ülkelerle çeşitli ekonomik yardım anlaşmaları  imza etti.

            Enver Sedat, bu Orta Doğu ve Batı Avrupa ziyaretlerinin arkasından  26 Ekim-5 Kasım tarihleri arasında da Birleşik Amerikayı  ziyaret etti. Sedat bu ziyaretinde Amerika'dan silah almak istedi  ise de, Amerika herhangi bir taahhütte bulunmadı. Buna karşılık, Başkan  Nixon, 1974 Mısır ziyaretinde vaad ettiği vechile, Kongreden Mısır'a  750 milyon dolarlık ekonomik ve 250 milyon dolarlık da gıda  yardımının çıkmasını sağladı.

            Başkan Sedat'ın 1975 yılında yaptığı bu ziyaretler açık bir şekilde  göstermekteydi ki, Mısır politikası Batı'ya kaymaktaydı. O kadar ki,  ekonomik sebepler ağırlıklı bir rol oynasa bile, Enver Sedat'ın  Orta Doğuda ziyaret ettiği ülkeler esas itibariyle muhafazakar ve  Batı'ya daha yatkın ülkelerdi. Mısır politikasındaki bu değişmenin  Sovyetleri hoşnut bırakmıyacağını tahmin etmek zor değildi.

            Mısır'ın Batı'ya doğru kayması ile Mısır-Libya münasebetlerinin  de bozulmaya başladığı görülmüştür. Hatta iki ülke arasında çatışmalar  çıkmıştır. Bu krizde, Libya ile yakın münasebetlere sahip olan  Sovyet Rusya'nın ne derece parmağı olduğunu tayin etmek elbetteki güçtür.

            Mrsır-Libya gerginliği ve iki ülke münasebetlerindeki kriz, 1975  Temmuzunda başlamış ve aralıklarla 1977 Ekimine kadar sürmüştür.

            1975 Temmuzunda Mısır sınır makamları, Mısır'da karışıklık çıkarmak  isteyen bir takım Libyalıları yakaladı. Bu hadise iki ülke münasebetlerini  o kadar gerginleştirdi ki, Libya Mısır sınırlarına 400  tank sevketti ve Mısır da buna karşılık vererek Libya sınırlarına kuvvet  yığdı. Bu gerginlik Ekim 1975 ayına kadar sürdü ise de, iki taraf  da daha fazla ileriye gitmedi ve münasebetlerini normale döndürdüler.

            Fakat 8-9 Mart 1976 günlerinde, Mısır'da yüksek seviyedeki kişileri  öldürmekle görevlendirilen 30 kadar Libyalı komandonun yakalanması,  Mısır-Libya münasebetlerini yeniden gerginleştirdi. Bunun  üzerine Libya, ülkesinde çalışmakta olan 22.000 kadar Mısırlıyı sınır  dışı etti. Bu hadise de burada kaldı.

            1977 yılında Mısır ve Libya savaş durumuna girdiler. 12 Temmuz  1977 günü, dört kişilik bir sabotaj grubunun Libya'dan Mısır'a girmek  isterken Mısırlılar tarafından yakalanması üzerine, 14 Temmuz  1977'den itibaren Libya-Mısır sınır çatışmaları başladı. Bu çatışmalar,  17 Temmuzdan itibaren iki taraf tanklarının ve uçaklarının çarpışmasına  dönüştü. Gerçekte Libya ile Mısır arasında bir savaş söz  konusu idi. Dolayısiyle, Arap Ligi'nin ve diğer Arap ülkelerinin araya  girmesi üzerine, Libya topraklarına girmiş olan Mısır, kuvvetlerini  geri çekerek 24 Temmuzda savaşı durdurdu. Fakat iki devlet arasında  münasebetlerin normale döndürülmesi ancak 1977 Ekiminde mümkün olabildi.

            Mısır'da, yüksek seviyedeki kişileri öldürmekle görevlendirildiği  belirtilen 30 kadar Libyalı komandonun 8-9 Mart 1976'da yakalanmalarından  bir kaç gün sonra, Enver Sedat, bir bomba patlattı. Sovyetlerle  olan bağlarını birdenbire koparıverdi.

            Mısır'ın Amerika ile münasebetleri geliştikçe, Mısır-Sovyet münasebetleri  bu gelişmenin üzerinde bir ipotek teşkil etmeye başladı.  Libya ile münasebetlerin gayet gergin olduğu ve Lübnan iç savaşının  da gayet yoğun bulunduğu bir sırada, Enver Sedat Sovyet yükünü  sırtından atıverdi. 14 Mart 1977 günü, Mısır'ın parlamentosu  olan Halk Meclisi'nde yaptığı konuşmada, 27 Mayıs 1971 tarihli  ve Mısır ile Sovyet Rusya arasında "sarsılmaz dostluk" (unbreakable  friendship) tesis eden "Dostluk ve İşbirliği Antlaşması"nın feshini  Halk Meclisi'nden istedi.

            Enver Sedat bu konuşmasında, 1973 savaşından sonra Sovyetlerin  Mısır'a karşı alakalarını azalttığından, Arap dünyasında "mihverler"  yaratmak, yani Arap dünyasını bölmek için çaba harcadığından,  Mısır'a silah ve yedek parça vermediğinden, 1975 Ocak ayında Brejnev'in  Mısır'a yapacağı ziyareti iptal ettiklerinden, 1971 anlaşmasını  canları nasıl isterse öyle tatbik ettiklerinden şikayetle, bu antlaşmanın  artık bir yararı kalmadığını ve dolayisiyle feshedilmesi gerektiğini  söyledi.

            Halk Meclisi 15 Martta, yani ertesi günü, aldığı bir kararla, Mısır-Sovyet  dostluk antlaşmasını feshetti. İş bu kadarla da kalmadı.  Halk Meclisi, 4 Nisanda aldığı bir kararla da, Sovyet donanmasının  Mısır limanlarından yararlanmasını sağlayan anlaşmayı da feshetti.

            Enver Sedat'ın bu tutumu Amerika'yı çok sevindirdi. Aynı ölçüde,  Sovyetlerin de canını sıktı. Mısır gibi, Orta Doğu'nun gayet stratejik  bir ülkesi ve aynı zamanda da Arap dünyasının nüfuzlu bir devleti  ile münasebetleri kopmuş oluyordu. Sovyetler bu kopmanın şokunu  azaltmak için, 28 Nisanda Mısır'la gayet geniş çerçeveli bir ticaret  anlaşması imzaladılar. Enver Sedat, şimdilik daha ileriye gitmeyi  uygun bulmadı. Mayıs ayında yaptığı bir konuşmada şöyle diyordu:  "Sovyetler Birliği ile kavga etmek niyetinde değiliz. Bağımsız  tutumumuzun anlaşılacağı ve kabul edileceği günün geleceğini ümid  ediyorum ve o zaman Sovyetlerle münasebetlerimiz sağlam bir zemine  oturmuş olacaktır."

            Şunu da belirtelim ki, Sovyetlerin Mısır'dan belirli bir ölçüde  uzaklaşmalarında veya Enver Sedat'ın şikayet ettiği gibi, alakalarını  azaltmalarında, 1974'den itibaren Sedat'ın takibe başladığı, Amerika  ile münasebetleri yumuşatma politikasının da büyük rolü vardır.

            Enver Sedat'ın bu yeni tutumu, Amerika'yı bir Orta Doğu barışı  konusunda daha da cesaretlendirdi ve harekete geçirdi. 1977 yılında  Amerika'nın gösterdiği faaliyetler dolayısiyle, Mısır da dahil, Amerika  ile Ürdün, Suriye, Suudi Arabistan ve İsrail arasında bir çok  temaslar oldu. Hatta Amerika Dışişleri Bakanı Cyrus Vance ile Sovyet  Dışişleri Bakanı Gromyko arasında New York'da 30 Eylülde yapılan  görüşmeler sonunda, 1 Ekim 1977'de yayınlanan bir bildiride,  bu taraflar, birbirlerinin meşru hak ve menfaatlerini karşılıklı olarak  tanımaya davet edilmiş ve Aralık ayında Cenevre'de bir konferansın  toplanacağı da açıklanmıştı. Lakin bunlardan hiç bir netice çıkmadı.

            1977 Mayısında İsrail'de seçimler yapılmış ve Menachem Begin  liderliğindeki Likud Partisi seçimleri kazanarak yeni hükümeti kurmuştu.  Bu seçimlerden sonra, bilhassa Temmuz ve Ağustos aylarında  Amerika'nın Time dergisi, İsrail'in çeşitli vasıtalarla Arap ülkeleriyle  temasa geçmeye çalıştığı ve bilhassa mutedil Arap ülkeleri olan Ürdün,  Suudi Arabistan, Mısır ve Sudan ile barış müzakereleri için temas  aradığını bildirdi. Dergi, İsrail ile gizli olarak devamlı münasebet  halinde bulunan Fas'ın aracı rolünü oynadığını bildiriyordu.

            Başbakan Begin Ağustos ayında Romanya'yı ziyaret ettiğinde  Romenler kendisine, Enver Sedat'ın bir çözüm için arzulu olduğunu  söyleyince, Begin de Romenlere, bütün meselelerin müzakeresinde  esnek bir tutum alacağını bildirince, bu haber hemen Kahire'ye  uçurulmuştu.

            Böyle bir atmosferdedir ki, Enver Sedat 9 Kasım 1977 günü Halk  Meclisi'nde yaptığı konuşmada, barış konusundaki kararlılığını açıklayarak,  barış için en büyük engelin psikolojik engel olduğunu, bunu  kırmak gerektiğini ve gerekirse kendisinin İsrail'e gitmeye hazır olduğunu,  gerekirse dünyanın dibine kadar gidebileceğini bildirdi.

            Begin Sedat'ın bu konuşmasını ve teklifini cevapsız bırakmadı  ve Enver Sedat'ı İsrail'e resmen davet etti. Enver Sedat ikinci bombasını  patlatmıştı.

            Enver Sedat 19-21 Kasım günlerinde İsrail'i ziyaret etti ve 20 Kasım  günü Kudüs'te İsrail parlamentosunda bir konuşma yaptı. Enver  Sedat konuşmasında şu noktaları vurguladı: 1) Mısır barış yapmaya  kararlıdır, fakat bu barış adalete dayanan bir barış olmalıdır.  2) Geçici bir anlaşma değil, devamlı çözüm ve barış getirecek bir  anlaşma gereklidir. 3) Bu barış, yabancı toprakların işgaline dayanamaz.  Dolayısiyle, İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesi zaruridir.  4) Filistinlileri içine almayan bir barış mümkün değildir. Filistin  meselesi Arap-israil meselesinin temel unsurudur. Bu sebeple, Filistinliler  kendi vatanlarına ve kendi devletine sahip olmalıdır. 5) Bölgedeki  her devletin güvenlikli sınırlar ve barış içinde yaşaması hakkı  kabul edilmelidir.

            Buna karşılık Begin de yaptığı cevabi konuşmada, Sedat kadar  açık, samimi ve heyecanlı olmamakla beraber, 14 Mayıs 1948'deki  Bağımsızlık Deklarasyonunda, bütün komşu ülkelere barış ve iyi komşuluk  elini uzattıklarını, karşılıklı yardım ve işbirliği teklif ettiklerini  hatırlatarak, bugün de aynı şeyi istediklerini, bunun için de barışın  ilk adımı olarak savaş durumuna son verilmesi gerektiğini, İsrail'in  o günkü topraklarda bir vatana sahip olma hakkının bulunduğunu  belirtti ve sonunda da her şeyi herkesle müzakereye hazır olduklarını  ifade etti.

            Bu suretle İsrail ile Mısır arasında bir diyalog başlamış oluyordu.  Fakat bu diyalog Arap ülkelerinde tepki ile karşılandı. Bilhassa  Suriye, Libya, Irak ve FKÖ, Sedat'ın Kudüs ziyaretine büyük tepki  gösterdiler. Buna karşılık, Ürdün, Suudi Arabistan ve Sudan daha  mutedil bir tutum aldılar.

            İsrail-Mısır diyalogu başlamakla beraber, kolay gelişemedi. 25-26  Aralık 1977'de Begin Mısır'ı ziyaret ederek İsmailiye'de Enver Sedat  ile görüşmelerde bulundu. Bu görüşmelerde, taraflar, barış görüşmelerini  yürütmek ve bilhassa toprak meselelerini müzakere etmek  üzere yüksek seviyede askeri komiteler kurdular. Bu komiteler  kah Kahire'de, kah Kudüs'te toplantılar yaptılar. Bunlardan bir netice  çıkmadı. Onun üzerine Amerika araya girdi ve tarafları uzlaştırmaya  çalıştı. Bu da mümkün olmadığı gibi, İsrail'in Batı Şeria'da  yeni yahudi yerleşim merkezleri kurmaya başlaması, hem Mısır ve  hem de Amerika ile münasebetlerini bozdu. Amerika, yeni yahudi yerleşim  merkezlerinin kurulmasını "barış için bir engel" saydı. Bu arada  Amerika'nın Mısır ve Suudi Arabistan'a F-5 savaş uçaklarını satmaya  karar vermesi, İsrail-Amerikan münasebetlerini daha bozdu.

            1978 Ağustosunda İsrail'in bir yandan Amerika, bir yandan da  Mısır ile münasebetleri iyice tatsız bir hale gelmiş ve barışa giden  yol tıkanmış gibi görünüyordu. Bu sebeple Amerika tekrar inisyatifi  ele aldı ve Enver Sedat ile Begin'i Vaşington yakınlarındaki Camp  David'de müzakere masasına oturtmaya muvaffak oldu. Bu müzakerelere  Başkan Jimmy Carter da aktif olarak katıldı. Camp David  görüşmeleri 5-17 Eylül 1978'de yapıldı ve 17 Eylülde, Mısır, İsrail ve  Amerika arasında Camp David Anlaşmaları imzalandı. Amerika bu  anlaşmaları "tanık" olarak imzalamaktaydı.

            Camp David Anlaşmaları iki tane çerçeve anlaşmadan meydana  gelmektedir. Bu iki çerçeve anlaşmadan biri, Orta Doğu barışının  esaslarını çizmekte olup, Batı Şeria ile Gazze ve Filistin meselesini  ele almaktadır. Diğeri ise, İsrail ile Mısır arasındaki barışın esaslarını  çizmekte, yani Sina yanmadasına ait bulunmaktadır.

            Önce şunu belirtelim ki, Camp David anlaşmalarının iki hususiyeti  vardır. Birincisi, bu anlaşmaların hükümlerinin tatbikinde ve bu  anlaşmaların gerektirdiği bütün müzakerelerde Ürdün de bir taraf  olarak kabul edilmekteydi. İkincisi, bu anlaşmalar, B.M. Güvenlik  Konseyi'nin 1967'deki 242 sayılı kararı ile, 1973'deki 338 sayılı kararını  da prensip olarak alıyordu.

            Batı Şeria ve Gazze, yani Filistin meselesi ile ilgili anlaşmaya  göre, bu iki toprakta Filistinlilere muhtariyet verilecekti. Yani kendi  işlerini kendileri idare edeceklerdi. Bu muhtariyetin şekil ve mahiyeti,  İsrail, Mısır ve Ürdün arasında yapılacak görüşmelerle tesbit  edilecekti. Beş yıllık bir geçici devreyi kaplayacak olan bu muhtariyet  döneminde İsrail, bu iki toprakta, kendi güvenliğini de sarsmayacak  şekilde, asker miktarını asgariye indirecekti. Beş yıllık muhtariyet  döneminin üçüncü yılından itibaren, İsrail, Mısır, Ürdün ve  Filistin muhtariyet idaresinin temsilcileri arasında, Batı Şeria ve  Gazze'nin nihai statüsünü tesbit edecek bir anlaşma için müzakereler  yapılacaktı. Bu anlaşma, Filistin halkının "meşru hakları" ile  "adil istekleri"ni tanıyacaktı. Ayrıca, yine bu dönemde İsrail ile Ürdün  arasında barış müzakereleri ve İsrail'ini güvenliğini sağlayacak  düzenlemeler de yapılacaktı.

            İsrail-Mısır barışına ait çerçeve anlaşma ise, üç ay içinde İsrail  ile Mısır arasında bir barış anlaşmasının imzası ile, İsrail'in barış  antlaşmasının imzasından itibaren iki-üç yıl içinde Sina'dan tamamen  çekilmesini öngörmekteydi.

            Bununla beraber, İsrail-Mısır barışının üç ay içinde imzalanması  mümkün olamadı. Bunda iki sebep rol oynamış görünüyor. Biri,  Begin'in Camp David anlaşmalarını tatbikte yeteri kadar iyi niyetle  davranmamakta olmasıydı. Batı Şeria'da yeni yahudi yerleşim merkezleri  kurulması bunun başında geliyordu. İkincisi ise, İsrail ile  Mısır arasında bir uzlaşma sağlama endişesi ile, metinlerin açık ve  seçik bir şekilde yazılmayıp, bir çok ifadelerin müphem kalmasıydı.

            Bu arada Kudüs meselesine hiç değinilmemişti. Çünkü iki tarafın  bu konudaki görüşlerini uzlaştırmak mümkün olmayınca, bu  meseleye hiç temas edilmemesi tercih edilmişti. Kudüs meselesi,  daha aşağıda temas edeceğimiz üzere, daha sonra İsrail ile Mısır  arasında ve Filistin muhtariyeti meselesinde büyük görüş ayrılığına  sebep olacaktır. Diğer taraftan, Kudüs hakkında hiçbir şeyin söylenmemiş  olması, Arap ülkelerinin tepkilerini de şiddetlendiren bir  faktör olmuştur.

            Arap ülkelerinin Camp David anlaşmalarına tepkileri, Enver Sedat'ın  Kudüse gitmesinden daha şiddetli oldu. Sedatın Kudüs ziyareti  üzerine 1977 Aralık ayında Suriye, Libya, Irak, Cezayir, Güney  Yemen ve Filistin Kurtuluş Teşkilatı arasında teşekkül eden ve İsrail  ile her türlü anlaşmayı reddeden, Kararlılık Cephesi (Steadfastness  Front) veya Red Cephesi (Rejection Front), bu seferki tepkilerin de  liderliğini üzerine aldı. Bunlar önce Şam'da bir toplantı yaparak  Enver Sedat'ın politikasına karşı mücadele etmek üzere ortak bir  siyasi ve askeri komutanlık kurdular ve Amerika'nın Orta Doğu'daki  nüfuzuna karşı denge olmak üzere de Sovyet Rusya ile daha yakın  münasebetler geliştirme kararı aldılar. Bunun üzerine, Suriye lideri  Hafız Esad 5-6 Ekim günlerinde Moskova'yı ziyaret ederek  Brejnevle görüştü ve yayınlanan bildiride, Camp David anlaşmaları  reddedilerek, Suriye'nin "savunma potansiyelini" kuvvetlendirmek  için gerekli kararların alındığı açıklandı.

            Bu gelişmelerden sonra, yine bu cephenin teşebbüsü ile 2-5  Kasım 1978 günlerinde Bağdat'ta Arap ülkeleri (Arap Ligi) zirve toplantısı  yapıldı. Alınan kararlar, toplantı sonunda, uzun bir bildiri ile  açıklandı. Bu kararlar alınırken, Fas, Sudan ve Umman genellikle  muhalif kalmışlardır. Suudi Arabistan ise, yatıştırıcı bir rol oynayıp  bunda da başarılı olduğu için, kararların ifadesi, bilhassa Mısır  bakımından, yine de yumuşak olmuş sayılabilir.

            Kararlarda, özetle, Filistin davasının ve bağımsız bir Filistin  devletinin kurulmasının, bütün Arap devletlerinin ortak bir davası  olduğu, dolayısiyle bu meselede hiç bir Arap devletinin tek başına  hareket edemiyeceği belirtilerek, Mısır, imzalamış olduğu Camp David  anlaşmalarını feshederek, Arapların ortak hareketine katılmaya  davet edilmekteydi. Aynı zamanda Mısır'dan, Camp David anlaşmalarının  öngördüğü, İsrail-Mısır barışını da imzalamaması isteniyordu.  Bu son nokta hakkında şunu da belirtelim ki, Mısır'ın İsrail ile  barış imzalaması halinde alınacak tadbirler ve gösterilecek tepkiler  de bu zirve toplantısında esas itibariyle ele alınmıştı.

            İsrail-Mısır barışı, Camp David anlaşmalarının öngördüğü gibi,  üç ay içinde imzalanamadı. Bu barışın gecikmesindeki en mühim sebep,  İsrail'in Camp David anlaşmalarını mümkün olduğu kadar dar  bir şekilde yorumlamasına karşılık, Mısır'ın da aynı şekilde mümkün  olduğu kadar geniş şekilde yorumlamaya çalışmasıydı. Mesela, bu  anlaşmalarda Batı Şeria ve Gazze'de yaşayan Filistin halkının  "meşru hakları"ndan söz edilmiş, lakin herhangi bir şekilde bağımsızlıktan  bahsedilmemişti. Bu sebepten Begin, şimdi Judea ve  Samaria dediği Batı Şeria'yı "tarihi İsrail"in ayrılmaz bir parçası  sayıyordu. Buna karşılık Enver Sedat'a göre, beş yıllık muhtariyetten  sonraki "nihai statü"ye bağımsızlık da dahildi ve Batı Şeria'nın muhtariyeti  denince de, bu topraklara Kudüs de dahil olup, dolayısiyle  Kudüs'ün de muhtariyeti söz konusu idi.

            Bu tartışmalar devam ederken, 1979 Şubatında İran'da monarşinin  devrilmesi ve Humeyni liderliğinde bir Şii rejimin kurulması, büyük  çoğunluğu Sünni olan Arap dünyasını alt-üst ettiği gibi, Amerika'nın  da, İsrail'in de bölgedeki stratejik görüşlerini değiştirdi. Bu  gelişme de, İsrail-Mısır barışının gerçekleşmesini kolaylaştırdı.

            İsrail-Mısır barış antlaşması 26 Mart 1979'da Vaşington'da imzalandı.  Vaşington'da imzalandı, çünkü yine araya Amerika ve Bakan  Carter girmek zorunda kaldı. Bu barışta da, Amerika'nın uzlaştırma  gayretleri büyük rol oynadı.

            Bu barış antlaşması ile, 1948'denberi İsrail ile Mısır arasında  süregelen savaş hali artık sona eriyor ve iki devlet arasında normal  münasebetler başlıyordu. Taraflar, birbirlerinin egemenlik, toprak bütünlüğü  ve siyasi bağımsızlıklarına saygı göstereceklerdi. Ve birbirlerinin  "barış içinde" ve "güvenlikli ve tanınmış sınırları içinde" yaşama  hakkını kabul ediyorlardı. Birbirlerine karşı kuvvete ve tehdide  başvurmamayı taahhüt ediyorlardı. Aralarındaki sınır, Filistin mandası  ile Mısır arasındaki milletlerarası sınır (yani bugünkü sınır) olacaktı.  İsrail Sina'dan çekilecekti. Bu barışın her iki tarafca tasdik edildiği  (ki 27 Nisan 1979'da olmuştur) tarihten itibaren İsrail Sina'da, kuzeyde  El-Ariş'ten güneyde Ras-Muhammed'e uzanan bir çizgiye çekilecekti ki,  bu suretle Sina'nın hemen hemen üçte ikisini Mısır'a  terketmiş olacaktı. Geri kalan bölümden çekilip Sina'yı tamamen  terketmesi ise, 27 Nisan 1982'de, yani en geç üç yıl içinde olacaktı.  Nitekim 27 Nisan 1982'den itibaren Mısır Sina'ya tamamen sahip olmuştur.  Bununla beraber, İsrail'in güvenliği açısından Sina, İsrail  sınırına doğru gittikçe azalan bir şekilde gayrı askeri hale getirildiği  gibi, İsrail'in Mısır'a bitişik toprakları da bir şerit halinde askeri  sınırlamalara tabi tutuluyordu.

            Diğer taraftan, yine 26 Mart 1979 günü Amerika ile İsrail arasında  yapılan anlaşmaya göre, bu barış antlaşmasının ihlali veya  İsrail'in bir saldırıya uğraması halinde, Amerika İsrail'e yardım için  gerekli diplomatik, ekonomik ve askeri tedbirleri almayı kabul ediyordu.

             İkinci bir anlaşmaya göre de, 1 Eylül 1975 anlaşması gereğince  İsrail'in Sina petrollerinden satın almaya hakkı olan petrolü Mısır  kesecek olursa, Amerika İsraile, ihtiyacı olan petrolü 15 yıl süre  ile satmayı garanti ediyordu.

            İsrail-Mısır barışının imzası, Mısır'ın Arap dünyası ile bağlarının  tamamen kopmasına sebep oldu. Arap Ligi'nin 19 üyesinin dışişleri,  maliye ve ekonomi bakanları 27 Martta Bağdat'ta toplandılar.  Mısır davet edilmemişti. Davet edilen Umman ve Sudan, katılmayı  reddettiler.

            Bağdat toplantısının 31 Martta açıklanan kararları, Mısır'ı yalnız  bırakmak için, "diplomatik" ve "ekonomik" olmak üzere iki çeşit  tedbiri ihtiva ediyordu. Diplomatik tedbirler çerçevesinde, Mısırla  olan münasebetlerini keserek, elçilerini Kahire'den geri çektiler.  Ayrıca, bütün diğer ülkelere, Arap ülkelerinin bu barış antlaşmasını  kabul etmedikleri bildirilecekti. Ekonomik alanda ise, Mısır'a  ekonomik ve mali yardım yapan Arap ülkeleri (ki bunların başında  Suudi Arabistan geliyordu), bu yardımlarını keseceklerdi.

            Bağdat Konferansı'nın bu kararları, Mayıs ayı başından itibaren  aynen tatbik edilmeye başlandı. Suudi Arabistan dahi, Mısır'a karşı  sert tedbir almaktan kaçınmadı. Bu ise, Mısır ile Suudi Arabistan arasındaki  münasebetlerin gerginleşmesine sebep oldu. Mısır tam bir  yalnızlık içine girdi. Hatta, Camp David anlaşmalarının imzası karşısında  fazla bir tepki göstermeyen Sudan bile, İsrail-Mısır barışının  imzası üzerine ve diğer Arap ülkelerinin de baskısı ile, Kahire'deki  elçisini geri çekmiştir. Mamafih, Libya'nın Çad'ı kontrol altına  alma ve ayrıca Kaddafi'nin Sudan'daki Nimeyri rejimini devirme çabaları,  Sudan ile Libya arasındaki münasebetleri bozunca, 1981 Martında  Sudan tekrar Mısır'a dayanma yoluna gidecek ve Mısır ile münasebetlerini  normalleştirecektir. 12 Ekim 1982 tarihinde de Mısır ile  Sudan, bir birlik kurma kararı alacaklardır.

            İsrail-Mısır barışı bütün Arap dünyasında bir Amerikan aleyhtarlığının  da şiddetlenmesine sebep olduğu için, Sovyetler bu durumdan  çok memnun kaldılar. Camp David anlaşmalarına ve barışa karşı  tepki, bir bakıma Sovyetlerin Orta Doğu'daki nüfuz imkanlarını arttırıyordu.  Arap devletleri içinde de bilhassa Suriye Sovyetlerle münasebetlerini  genişletti ve 8 Ekim 1980'de, "Dostluk ve İşbirliği" antlaşması  imzalandı. 15 maddelik antlaşmanın 5'inci maddesine göre, taraflardan  herhangi birinin barış ve güvenliğinin tehdit edilmesi halinde,  bu tehdidin bertaraf edilmesi ve barışın yeniden tesisi amacı  ile işbirliği yapmak için derhal birbirleriyle temasa geçeceklerdi.

            Buna karşılık, Amerika ve Batı dünyası da Sedat'ı destekledi.  Sedat, bilhassa Amerika'dan gayet geniş ekonomik ve askeri yardım  almaya başladı. 8 Ekim 1981'de bir suikaste kurban giderek hayatını  kaybettiğinde, İsrail'in Sina'dan tamamen çekildiğini görememişti.  Fakat, gerçekten İsrail 27 Nisan 1982'de Sina'dan tamamen çekilerek,  Mısır Sina'ya tekrar kavuştu.

            Camp David anlaşmaları ve arkasından İsrail-Mısır barışının imzası,  Arap ülkeleri arasında bir dayanışma havası yaratmıştır. O kadar  ki, Camp David anlaşmalarının imzası üzerine, araları 1966'danberi  açık oIan Suriye ve Irak 1978 Ekiminden itibaren birbirlerine yaklaşmışlar  ve bir birlik kurma kararı almışlardır. Fakat bu heves de  uzun ömürlü olmamış ve 1979 Temmuzunda Irak lideri Hasan El-Bekr'in  istifası ve yerine Saddam Hüseyin'in geçmesi ile, birleşme teşebbüsü  de tarihe intikal etmiştir. Buna paralel olarak Arap dayanışması  da fazla sürmemiştir. 1979 Şubatında İran'da Şah'ın devrilip  Humeyni rejiminin başlaması ve 1980 Eylülünde de Irak ile İran'ın savaşa  tutuşmaları, Arap dünyasını yeniden bölecektir.

            İsrail-Mısır barışı ile alakalı olarak belirtilmesi gereken son nokta  da şudur: Bu barışın diğer Arap ülkelerini de İsrail ile uzlaşmaya  sevkedeceği ümit edilmiş, lakin bu ümid gerçekleşmemiştir. Bu  barış sadece Mısır'ı Arap dünyasından ayırmış ve dolayısiyle İsrail'i  de güneyinde güvenlikli bir hale getirmiştir. Fakat diğer cephelerde,  Arap ülkelerinin tutumları yumuşayacağı yerde, daha da sertleşmiştir.  Bilhassa, 1976'danberi Suriye'nin bir çeşit işgalinde bulunan Lübnan,  Filistin gerillalarının İsrail'e karşı gittikçe artan saldırıları için  bir üs haline gelmiştir. Bu ise, Lübnan'ı İsrail saldırılarının hedefi  yaptığı gibi, sık sık giriştikleri hava muharebeleri ile İsrail ile  Suriye'nin çatışmalarına da sebep olmuştur. 1981 Mayısından itibaren de  Suriye Lübnan'a, Sovyetlerin sağladığı SAM-6 füzelerini yerleştirmeye  başlamış ve bu da İsrail'in Lübnan'a karşı tepkisini daha da arttırmıştır.

            Arap-İsrail gerginliğinin, İsrail-Mısır barışından sonra daha da  artmasında, şüphesiz İsrail'in tutumu da, büyük rol oynamıştır. Bunun  başında İsrail'in Camp David anlaşmalarında muhtariyet vermeyi  vaadettiği Batı Şeria'da devamlı olarak yahudi yerleşim merkezleri  kurmasıdır. İkincisi, Camp David anlaşmalarının hemen arkasından,  1978 Ekimi sonunda İsrail, Tel-Aviv'deki bakanlıkları Kudüs'e nakletmeye  başlamıştır. Bu, bütün İslam dünyasında tepki yaratmıştır. Çünkü  bu hareketi ile İsrail, Kudüs'ü geçici statüden çıkarıp, İsrail Devletinin  başkenti yapıyordu. İsrail bununla da yetinmedi ve 1980 Temmuzunda,  1967 savaşında Ürdün'den aldığı Doğu Kudüsü de Batı  Kudüs'e ilhak etti. Yani artık İsrail Kudüs üzerindeki egemenliğini  tamamen yerleştirmiş olmaktaydı. Bunun da arkasından İsrail, yine  1967 savaşından beri işgal altında tuttuğu ve Suriye'ye ait olan ve  Golan tepeleri denen toprakları da Aralık 1981'de ilhak etti. Yani bu  toprakları da sınırları içine kattı. Bu hareketlerin ve faaliyetlerin de  Arap ülkelerinin İsrail'e karşı tutumlarını sertleştirmelerinde büyük  rolü olduğu bir gerçektir.

            9

            İran'da Şah'ın Devrilmesi: Yeni Rejim

            1970'li yılları bitirip 1980'li yıllara başlarken Orta Doğu, üç büyük  ve mühim hadiseye şahit oldu: İran'da Şah'ın devrilmesi, Sovyet  Rusya'nın Afganistan'ı işgali ve Irak-İran Savaşı. Bu üç hadise,  Orta Doğu'nun stratejik yapısını da değiştirmiştir. Bu büyük değişmenin  başlangıcını şüphesiz, İran'da Şahın'ın devrilmesi ve yerini  bambaşka mahiyetteki bir rejimin ve aynı şekilde farklı bir dış politikanın  alması teşkil etmektedir.

            İran'da monarşin'in yıkılması, beklenmedik bir şekilde ve çok süreçli  olmuştur denebilir. Karışıklıklar, 1978 Ocak ayından itibaren şiddetlenmiş  ve 1979 Ocak aylnda Şah ülkeyi terketmek zorunda kalmış  ve Şubat ayında da monarşik rejim yerini Humeyni liderliğindeki  yeni bir rejime bırakmıştır. Fakat bu kadar hızlı bir gelişmenin sebepleri  ise daha gerilere gitmektedir.

            A) Sebepler

            İran'ın gelişmelerinde 1973 yılı, yani petrol krizi, mühim bir yer  işgal eder. Çünkü petrol krizi İran'ın da Şah'ın da kaderini tayin etmiştir.

            İran feodal bir yapıya sahipti. Büyük toprak sahiplerinin yanında  2 milyona yakın aile topraksızdı. Din faktörü İran'da daima müessir  olmuş ve mollalar ve Ayetullahlar sosyal yapı içinde ağırlıklarını  daima hissettirmişlerdir. Şüphesiz bunlar, çağdaşlaşmanın ve modernleşmenin  en büyük engeli idiler. Sivil ve asker, bir aydınlar kitlesinin  varlığı bir gerçekti. Fakat, 1941 yılındanberi ülkeyi demir bir  yumrukla idare eden Şah Muhammed Riza Pehlevi, bunları kendi etrafında  toplamasını bilmişti. Bilhassa Ordu, Şah'ın dayandığı en büyük  destekti. Bu şartlar içinde Şah'ın giriştiği bazı reform hareketleri  çok zayıf kalmıştır. 1960'ların başında teşebbüs ettiği toprak reformu  da beklenen neticeyi vermemiş ve derde deva olamamıştı.

            İşte bu atmosfer içindedir ki, 1973 petrol krizi ile petrol fiyatları  roket hızı ile yükselmeye başladı. Tabii İran'ın petrol geliri de  beklenmedik bir şekilde arttı. Bu zenginleşme ile beraber de, İran  toplumunun göze çarpmayan hastalıkları ve rahatsızlıkları da su üstüne  vurdu.

            Petrol gelirinin hızla artması İran'ın ekonomik kalkınma hızını  yüzde 10 gibi gayet yüksek bir seviyeye çıkardı. İran en kısa zamanda  gelişmiş ülkeler arasındaki yerini alacak gibi görünüyordu. İran  Şah'ı ülkeyi bölgenin en büyük askeri gücü yapmak üzere, çok yakın  münasebetler içinde olduğu Amerika'ya milyarlarca dolarlık silah  sipariş etti. İran gözlerini Basra Körfezi'nin tüm hakimiyetine çevirdi.  Bu askeri politika ile beraber ekonomik kalkınma ve sanayileşme  politikasına da hız verdiği bir gerçektir. Her iki alanda da yürütülen  bu çabalar, esas itibariyle Batı'ya dayanmaktaydı. Bunun içindir  ki, 1978 yılı geldiğinde, ülkede, 50.000'i Amerikalı olmak üzere  100.000 bin kadar yabancı uzman bulunuyordu. Fakat ne var ki, bu  kalkınma, çağdaşlaşma ve modernizasyon çabaları, din çevrelerinin  tepkisine sebep olmaya başladı. Bir defa modernleşme bu çevreler  tarafından, İran halkının geleneksel toplum değerlerinden uzaklaşması  şeklinde yorumlandı. Batı'ya yöneliş, milli ve manevi değerleri  terketme şeklinde telakki edildi.

            Diğer taraftan zenginleşme ile beraber Batı ile ekonomik ve teknolojik  yakınlaşmanın bir diğer neticesi de ekonomik alanda kendisini  gösterdi. Sanayileşme ve şehirleşme, kırsal alandan şehire akını  hızlandırdı. Bu ise, tarımın zayıflamasına ve tarımsal üretimin düşmesine  sebep olduğu gibi, şehirlere akın, şehirlerde bir işsiz kitlesinin  ortaya çıkması neticesini verdi. Tarımsal üretimin düşmesi ve  paranın bolluğu, gıda maddeleri ithalatını ve hatta lüks tüketim malları  ithalatını hızlandırdı. Sade 1978 yılında İran'ın ithal ettiği gıda  maddelerinin değeri 2 milyar doları bulmaktaydı. Bunun yanında, enflasyon  meselesi ortaya çıktı. 1978'de enflasyon nisbeti yüzde 35'e  çıkmış, buna karşılık kalkınma hızı da yüzde 3.5'a düşmüştü. Enflasyon  ise sosyal ve ekonomik dengesizlikleri arttırdı. Bir halde ki, tüketimin  yüzde 40'ı halkın yüzde 10'una aitti.

            Bu ekonomik sıkıntı ve meselelerin karşısında Şah'ın politikası  ve idaresi iki prensibe dayanıyordu: Birincisi, kendisiyle beraber olanlara,  kendisini destekleyenlere her türlü maddi imkan ve refahı sağlamaktı.  Bu ise, ülkede rüşvetin ve suistimalin ayyuka çıkmasına  sebep oldu. Bir halde ki, Şah'ın kendi ailesi mensupları dahi rüşvetin  ve suistimalin içinde boğulur hale geldiler. Bunlar bir çok şirketlerin  hissedarı idiler. Tabiatiyle rüşvetin bu hale gelmesi halkın gözünden,  bilgisinden ve nihayet tepkisinden kaçamazdı.

            Şah'ın politikasının ikinci prensibi ise, kendisinden olmayanları  ve kendisine karşı gelenleri, yani muhaliflerinin en küçüğünü dahi,  acımasız bir şekilde ezmekti. İran'ın meşhur gizli istihbarat teşkilatı  SAVAK bu politikanın en müessir vasıtası ve İran halkının korkulu  rüyası olmuştu.

            Bu şartlarda rejime karşı çeşitli muhalif grupların ortaya çıkması  tabii bir netice idi. Bilhassa sol gruplar 1975-1976'dan itibaren  terörist faaliyetlere başlamışlardı. Bu sol grupların en eskisi, komünist  Tudeh Partisi idi. Fakat terörist faaliyetlerin en aktif kuruluşları  da, ilerici-İslamcı Mücahidin-i Halk ile, Marksist-Leninist Fedadayin-i  Halk idi. Ortada ise, 1977 Aralık ayında kurulan ve aydınları,  öğrencileri içine alan, Şah'ın yetkilerinin sınırlanması ile siyasi  hürriyetlere taraftar, anayasacı bir kuruluş olan Milli Cephe Kuvvetleri  Birliği veya kısa adı ile Milli Cephe bulunuyordu. Milli Cephenin  liderleri Dr. Kerim Sanjabi ile Şahbur Bahtiyar idi. Profesör Mehdi  Bazargan'ın İslamcı karakteri ağır basan İran Kurtuluş Hareketi de  Milli Cepheye dahil küçük bir gruptu.

            Bunların sağında ise, en kuvvetli grup olarak, İran'ın milli, geleneksel  ve Şii karakterine ağırlık veren, dolayısiyle Batı kültürüne  karşı çıkan, İran'ın İslam Hukukuna, yani Şeriat'a göre idare edilmesini  ve kanunların Şeriat'a uygunluğunu kontrol edecek beş kişilik  bir din adamları heyeti oluşturulmasını isteyen dinciler grubu geliyordu.  Liderliğini Ayetullah Ruhullah Humeyni ile Ayetullah Said Kasım  Şeriatmedari'nin yaptığı bu grup, İran'da mevcut 180.000 molla  ile, nüfuzları geniş olan Bazaari'ler yani çarşı esnafı ve endüstrileşme  ve şehirleşmenin neticesi büyük şehirlere yığılmış bulunan ve  işsiz kitle tarafından desteklenmekteydi.

            Humeyni Şah'a karşı muhalefeti dolayısiyle 1963 yılındanberi Irak'ta  yaşamaktaydı. 1963 yılında Irak'a iltica etmek zorunda kalmıştı.  Bununla beraber, kitleler üzerindeki nüfuzu ve tesiri çok büyüktü.  Bu sebeple, 1978 sonbaharında İran'daki ayaklanmalar iyice genişleyince,  İran'ın isteği üzerine, Irak Humeyni'yi ülkesinden çıkardı ve  Humeyni Ekim ayında Paris'e geçip muhalefet karargahını orda kurdu  ve ayaklanmaları oradan idare etti.

            Daha mutedil bir karaktere sahip olan Şeriatmedari ise, Irak'daki  Azeri Türklerindendi ve Kum şehrinde yaşamaktaydı.

            B) Gelişmeler

            Rejime karşı muhalefetin, ayaklanmaya dönüşmesi, 1978 Ocak  ayında Kum şehrinde patlak veren ayaklanmalarla olmuş, Şubat ayında  da Tebriz'e ve diğer şehirlere sıçrayarak bütün yıl boyunca genişleyerek  1978 yılında hükümet kuvvetleriyle halk arasındaki çarpışmalarda  2.000 kişi hayatını kaybetmiştir.

            Burada hemen şunu belirtelim ki, ayaklanmalara ve çatışmalara  iki kuvvet hakim olmuş ve rejimi de bu iki kuvvet yıkmıştır: Cami  ve petrol kuyuları. Cami dinci kuvvetlerin hareket noktası, yani aşırı  sağın bir çeşit karargahı, solcu grupların kışkırttığı grevlerle de petrol  kuyuları solun en kuvvetli vasıtası olmuştur. Şah'ın siyasi gücü  petrol parasına dayandığı için, sol Şah'ın altından bu gücü çekip  almak için, grevler vasıtasiyle üretimi düşürmüştür. Bir halde ki, günde  6 milyon varil olan petrol üretimi 1978'in sonunda 700.000 varil  düşecektir.

            1978 Ağustos ayındaki İsfahan çatışmaları ile, İran'ın iç karışıklıkları  bir dönüm noktasına gelmiştir. Bundan sonra hadiseler hızla  akmaya başlamıştır. Bir yandan İsfahan'da sıkıyönetim ilan edilirken,  öte yandan durumu yatıştırmak için başbakanlığa mutedil bir şahıs  olan Cafer Şerif-İmami getirildi. Şerif-İmami 1979 Haziranında genel  seçimler yapmayı vaad etti ise de halkı yatıştıramadı. Ülkenin her  tarafında Şerif-İmami aleyhine geniş gösteriler başladı. Bunun üzerine  Tahran ve diğer 10 büyük şehirde de sıkıyönetim ilan edildi. Bu ise,  gösterilerin ve çarpışmaların daha da artmasına sebep oldu. Gerek  kamu sektöründe, gerek petrol kuyularında grevler başladı. Şerif-İmami  5 Kasımda istifa etmek zorunda kaldı ve 6 Kasımda General  Gulam Riza Azhari yeni hükümeti kurdu. Azhari hükümeti ile birlikte  Şah da bir çok taviz vermeye başladı. Siyasi mahkumlar serbest bırakılarak,  siyasi muhalifler için af ilan edildi. İslami takvim kabul edildi.  Şah ailesi mensuplarının iş hayatına girmesi yasaklandı. Şah da  radyoda yaptığı bir konuşma ile hatalarını itiraf etti.

            Fakat bunların hiçbiri çözüm getirmedi. Bu tavizler halkı yatıştıracağı  yerde, bir bakıma Şahı daha da zayıf duruma düşürdü ve  çarpışmaları ve kaynaşmaları daha da şiddetlendirdi. Bu arada, halkın  elinde Humeyni'nin Paris'ten gönderip ülkeye gizlice giren bildiriler  dolaşıyordu. Humeyni, İslam adına halkın kanını dökmesini istiyor  ve askerlere de halk ile birleşmesini söylüyordu.

            Azhari hükümeti ancak iki ay dayanabildi. 6 Ocak 1979'da yeni  kabineyi Dr. Şahpur Bahtiyar kurdu. Bahtiyar 17 maddelik bir hükümet  programı ilan etti. Bu program, bir takım hürriyetleri getirdiği  ve rejimin sertliğini giderecek pek çok tedbirleri ihtiva ettiği gibi,  dini liderlerin devlet idaresinde daha fazla rol almasını sağlayacak  esasları da ihtiva ediyordu. Keza İsrail'e petol satışı durdurulacak  ve Arap devletleri ve Filistin Kurtuluş Teşkilatı ile de daha yakın  münasebetler kurulacaktı.

            Bahtiyar hükümeti ile beraber, İran'da Şah'sız bir idare de başladı.  Zira, hadiseleri bir türlü kontrol altına alamayan Şah, bir taviz  daha vererek, geçici bir süre için ülkeden ayrılmaya karar verdi.  16 Ocak 1979 günü İran Şahı Muhammed Riza Pehlevi ve eşi Şahbanu  Farah Tahran'dan ayrıldılar. Gerçekte bu, İran'da monarşinin  fiilen sona ermesi idi. Her ne kadar, 9 kişilik bir Niyabet Konseyi  kurulmuş ise de, artık her şey bitmişti.

            Şahın ülkeden ayrılması, ayaklanmanın kesin zaferi idi ve bundan  dolayı da bütün ülkede bir bayram sevinci ile kutlandı. Artık her  şey Humeyni'nin kontroluna geçiyordu. Bahtiyar'ın başbakanlığı kabul  etmesi Humeyni'yi kızdırmıştı. Bu sebeple o da, Bahtiyar hükümetini  meşru saymayıp, onun yerine İslam Devrim Konseyi'nin kurulduğunu  13 Ocakda ilan etmişti. Bu duruma göre iki ayrı hükümet  mevcut oluyordu. Onun için Mehdi Bazargan Humeyni ile Bahtiyarı  uzlaştırmak içir arabuluculuk yapmaya çalıştı.

            Fakat Bazargan Ordu ile Humeyni arasında da arabuluculuk  yapmak istedi. Zira, Ordu genellikle Şaha bağlıydı. Şahın ayrılmasından  sonra Ordu'nun durumu ehemmiyet kazanıyordu. Bir ara Ordu'nun  müdahale edeceği söylendi ise de bu gerçekleşmedi. Lakin,  Ordu Humeyni tarafına da geçmedi.

            1 Şubat 1979 günü lider Humeyni özel bir uçakla Paris'ten Tahran'a  geldi ve 3 milyon kişi tarafından büyük gösterilerle karşılandı.  Humeyni'nin ilk işi 4 Şubatta Mehdi Bazargan'ı geçici bir hükümetin  başkanlığına tayin etmek oldu. Humeyni İslam Devrim Konseyinin  başı olarak hareket ediyordu. Şahpur Bahtiyar ise Bazargan hükümetini  tanımayınca, iki hükümetin taraftarları arasında Tahran'da çatışmalar  çıktı. Lakin bu da uzun sürmedi. Çünkü Ordu komutanları  11 Şubatta tarafsızlıklarını ilan ederek, askerlerini kışlalarına çektiler.  Esasında bilhassa Hava kuvvetleri daha başlangıçta Humeyni tarafına  kaymaya başlamıştı. Ordu'nun geri çekilmesi karşısında artık  Bahtiyar için de yapılacak bir şey kalmamıştı. Şimdi İran'da Humeyni  rejimi başlıyordu.

            Humeyni rejimi üç büyük mesele ile karşı karşıya kalmıştır. Birincisi  yeni rejimin müesseselerinin kurulması ve otoritenin tesisi  idi. Bunun yapılması çok zaman almıştır. Bundan dolayı da İran'ı  sokak idare etmeye başlamıştır. Yeni rejimin militanları, ki kendilerine  Devrim Muhafızları diyorlardı, kurdukları Devrim Komiteleri ile  bir süre her şeye hakim olmuşlar ve ülke, tam manasiyle sokak keyfiliğinin  idaresi altına girmiştir. Keyiflerine göre, bir takım insanları  yakalayıp hapse atmışlar ve eski rejimin tarafları olduğundan şüphe  ettikleri bir çok insanı uydurma mahkemelerde yargılayıp idam ettirmişlerdir.  Bu yolla binlerce insan öldürülmüştür. Mesela Milletlerarası  Af Teşkilatının 1981 Ekiminde bildirdiğine göre, 1981 yılının Haziran-Ekim  döneminde 1.800 kişi, 1979 Şubatından yine bu tarihe kadar  3.350 kişi bu şekilde idam edilmiş bulunuyordu. Böylece İran bir  dehşet ve korku ülkesi haline gelmiştir. Şah'ın ve Savak'ın yerini  yeni bir Şah ve yeni bir Savak almıştır. Yalnız değişik isimlerle.

            Bununla beraber, rejime bir hukuki şekil vermenin zarureti de  açıktı. Önce yeni rejimin şeklini tayin etmek gerekti. Bunun için 30-31  Mart 1979'da yapılan bir referandum, yani halk oylaması neticesinde,  halkın % 99 oyu ile monarşiye son verilerek, İran İslam Cumhuriyeti  ilan edildi. 3 Ağustosta da, yeni Anayasayı kabul edecek  73 üyeli Konsey seçimi yapıldı. Anayasayı Humeyni, ayrı bir komiteye  kendisine göre hazırlatmıştı. Konseyin görevi önüne konan tasarıyı  incelemekti. Mamafih Konsey, anayasada, bilhassa etnik gruplara  bazı haklar tanıyan bir takım değişiklikler yaptı. Bu anayasa  1979 Aralık ayında halk oyuna sunulup kabul edildikten sonra, 1980  Ocak ayında da cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı ve cumhurbaşkanlığına,  halk oylarının % 75'i ile, 1960'lardanberi Humeyni'nin çok yakını  olan ve Paris'te Sorbonne Üniversitesinde ekonomi öğrenimi  görmüş olan Dr. Bani Sadr seçildi.

            14 Mart ve 9 Mayıs 1980'de de, iki safhalı olarak, Meclis seçimleri  yapıldı. Meclis seçimlerini, bir bakıma yeni rejimin resmi partisi  olan ve mollaların ve din adamlarının desteklediği Cumhuriyetçi İslam  Partisi çok büyük çoğunlukla kazandı. Meclis başkanlığına da,  31 Ağustos 1981'de Mücahidin-i Halk teröristleri tarafından düzenlenen  bir suikastte öldürülecek olan Muhammed Ali Recai seçildi.  Recai 1980 Ağustosunda Başbakanlığa getirildi. Bu ise, Bani Sadr'ı  destekleyen merkezciler ile, Recai liderliğindeki aşırı sağcı ve dinciler  arasında bir mücadelenin açılmasına sebep oldu. Bu mücadelede  bilhassa, 1980 Eylülünde patlak veren Irak-İran savaşı ile kendisini  gösterdi. Cumhurbaşkanı Bani Sadr, bir iktisatçı olarak, boş  sloganlar yerine, ekonomik tedbirlerin alınmasını istiyordu. Recai ise,  başbakan olduğu halde işi bir takım heyecanlı sloganlarla yürütme  yoluna gitmek istedi. Halbuki, bu sırada petrol gelirleri iyice azalmış,  işsizlik artmış ve enflasyon nisbeti yıllık % 50'ye çıkmıştı.

            Bani Sadr ile Recai arasındaki bu mücadelede, sol gruplardan  komünist Tudeh Partisi, tamamen dincileri ve dolayısiyle Recai'yi  desteklemekte idi. Buna karşılık İlerici-İslamcı Mücahidin-i Halk Bani  Sadr'ın arkasında yer aldı.

            1981 Mart başından itibaren, Bani Sadr ile Recai arasındaki  mücadele, taraftarlarının Tahran sokaklarında çatışmalarına kadar  vardı. Bu çatışma karşısında Humeyni ağırlığını Bani Sadr tarafına  koydu ve 16 Martta yayınladığı bir bildiride Bani Sadr'ın silahlı kuvvetler  başkomutanlığını teyid etti. Bu, Bani Sadr için büyük bir destekti.  Lakin Meclis Reca'iyi destekliyordu. Onun için, bir süre sonra  Humeyni desteğini Bani Sadr'dan çekti ve Bani Sadr'ı 10 Haziran  1981 de Başkomutanlıktan ve 21 Haziranda da Cumhurbaşkanlığından  azletti. Bundan sonra Bani Sadr izini kaybettirdi ve daha  sonra Paris'te ortaya çıktı. Bani Sadr'ın çekilmesi ile, aşırı sağcı  dincilerle, sol gruplar karşı karşıya kalmıştır. Bundan dolayı, bilhassa  Bani Sadr'ı destekleyen Mücahidin-i Halk ile Devrim Muhafızları  arasındaki çatışmalar daha da artmış ve Muhammed Ali Recai dahil,  dincilerin ileri gelenlerinden bir çoğu Mücahidin-i Halk'ın tertip  ettiği suikast ve sabotajlarda hayatını kaybetmiştir. Bu durum 1982  yılı ortalarına kadar devam edecektir.

            Humeyni rejimine karşı gelenlerden Marksist-Leninist Fedayin-i  Halk, esas itibariyle kuzey-batı İran'da, kürtlerle beraber hükümet  Kuvvetlerine ve Devrim Muhafızlarına karşı silahlı mücadele yapmaktaydı.  Bunun dışında, küçük gruplar olarak Peyker ve Ramandegan  gibi Maoist gruplar da yeni rejimin karşısındaydı. Yine küçük  fakat çok teşkilatlı bir grup olarak da Furkan ise, koyu dinci ve  fanatik bir kuruluş olarak, din adamlarının politikaya karışmasının  karşısında idi ve bir çok öldürme hadiselerinin faili idi.

            C) Ayrılıkçı Ayaklanmalar

            Yeni rejim bu iç muhalefet gruplarının yanında, daha ihtilalin  ilk gününden itibaren de etnik grupların muhalefeti ile karşılaştı. Etnik  grupların başında, sayıları 11-15 milyon arasında bulunan Azeri  Türkleri, 3-4 milyon kadar tahmin edilen Kürtler ile Kuzistan Arapları  gelmekteydi. Daha 1979 Martından itibaren bu büyük etnik kitlelerin  ayaklanmalarının yanında, Kümbet-i Kavusta Türkmenlerin,  Pakistan sınırına bitişik Balucistan ve daha yukarda Sistan bölgelerinde  de ayaklanmalar başgöstermiştir. Bu etnik grupların Humeyni  rejimine karşı ilk ayaklanmalarının 30-31 Mart halk oylamasına  rastlaması manidardır. Bu etnik gruplar, yeni rejim içinde muhtariyete  sahip olmak istediklerini ifade etmişlerdir.

            Etnik gruplardan ilk tepki kürtlerden geldi. Daha 1978 yılının  sonbaharında, Şah'ın otoritesi çökmeye başladığı zaman, Sunni kürtler  Mehabad bölgesinde güya bağımsız bir devlet kurmuşlar ve Humeyni  işbaşına geçtikten sonra da Humeyni'nin kararnamelerini hiçe  saymışlardır. Bunun neticesi olarak bu bölgedeki kürtler ile Humeyni'nin  Devrim Muhafızları arasında ilk günden itibaren silahlı çatışmalar  çıkmıştır. Bu çatışmalar 1979'un yaz ve sonbahar aylarında  da devam etmiştir. 1980 yılının Nisan ve Mayıs aylarındaki çarpışmalar  ise en şiddetlisi olmuştur. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı Bani  Sadr 14 Mayıs 1980'de kürtler için bir muhtariyet planını prensip  olarak kabul ettiğini açıkladı ise de, çarpışmaları önleyemedi. 1980  Eylülünde Irak ile İran arasında savaşın çıkması üzerine kürtlerin  hareketi de sona ermiştir.

            Mamafih kürt ayaklanmasının daha ileriye gidememesinin iki  sebebi daha vardır: Biri, kürtlerin de kendi aralarında gruplara bölünmüş  olmasıdır. Mesela bunlardan bir kısmı Abdurrahman Kasımlu  liderliğindeki Kürdistan Demokratik Partisini desteklerken, bir kısmı  da Sunni lider Şeyh İzzeddin Hüseyni etrafında toplanmıştır.

            İkincisi, Türkiye ve Irak'ın kürt ayaklanmalarını dikkatle takip  etmeleridir. 1975'ten önce İran Şahı kürtleri Irak'a karşı kullanmıştı.  Fakat Irak şimdi aynı şeyi İran'a karşı yapmadı. Türkiye ve Irak'ın  bu tutumu İran'ın işini kolaylaştırmıştır.

            Irak kürtlere herhangi bir yardımda bulunmadı ise de, sınırlarına  bitişik ve esas itibariyle İran'ın petrol bölgesini teşkil eden  Kuzistan'daki Arapları Humeyni rejimine karşı kışkırtmıştır. Irak'ın 1980  Eylülünde İran'a savaş açmasında Kuzistan faktörü mühim rol oynayacaktır.

            Azeri Türklerine gelince: Şah'ın devrilmesinde Azeri Türkleri ile  liderleri Ayetullah Şeriatmedari'nin mühim rolü olmuştur. Azeri Türklerinin  çoğunluğu Şii idi ve Şeriatmedari, dini kıdem bakımından Humeyni'den  önce gelmekteydi. Bu sebeple, daha ilk günden itibaren  Humeyni Şeriatmedari'den çekinmiş ve bunun neticesi olarak da, iki  lider arasında sürtüşmeler başlamıştır. Şeriatmedari, Şii din adamlarının  merkezi hükümette bu derece aktif rol almalarının karşısındaydı.  Bu görüş ayrılıkları şiddetlenince, Azeri Türkleri daha organize  hale gelmek için Müslüman Halkın Cumhuriyetçi Partisi'ni kurdular.  Bundan sonra Humeyni ve Devrim Muhafızları ile çatışmalar  daha da şiddetlendi. 1979 Aralık ayında yapılan anayasa referandumunu  Azeri Türklerinin yüzde 80'inin boykot etmesi üzerine Humeyni  taraftarları Şeriatmedari'nin Kum'daki evine saldırdılar. Tebriz'de  de Devrim Muhafızları saldırılara başladılar ve çatışmalar iyice  şiddetlendi. 1980 Ocak ayında da devam eden bu çatışmalar sonunda  Devrim Muhafızları, Müslüman Halkın Cumhuriyetçi Partisi'nin  Tebriz'deki genel merkezini bastılar ve bir çok kişiyi öldürdüler.  Bunun üzerine Parti dağıtıldı ve Şeriatmedari de Humeyni ile mücadeleyi  gevşetti. Mamafih, 1981 yılı içinde Tebriz'de zaman zaman  çatışmalar eksik olmadı. 1982 yılında da Şeriatmedari göz hapsine  alındı.

            D) Dış Meseleler

            Humeyni rejimi içerde çeşitli istikametlerden gelen muhalefet ile  uğraşırken, dışarda da bir takım devletlerle münasebetleri her gün  biraz daha bozuldu. Yeni rejim kendi tutumu ile başına bir takım  meseleler çıkardı.

            Bunların başında, İran'ın komşulariyle ve bilhassa çoğunluğu  Sunni olan Arap ülkeleriyle münasebetlerinin bozulması gelir. Humeyni'yi  Arap dünyası içinde ilk destekleyenler Suriye, Libya, Güney  Yemen gibi sosyalist mahiyetteki rejimlerle Filistin Kurtuluş Teşkilatıdır.  Humeyni'nin daha ilk günden itibaren Amerikan düşmanlığını  kendisine bayrak yapması, İsrail ile münasebetlerini kesmesi ve  Filistinlileri desteklediğini açıklaması, bu devletlerle kendisi arasında  müşterek bir zemin yaratmıştır.

            Buna karşılık, Basra Körfezi ülkeleri ile Suudi Arabistan gibi  muhafazakar ve monarşik ülkelerle halkının çoğunluğu Sunni olan  Irak, Humeyni'nin Şii rejimini endişe ile karşılamışlardır. Bir defa  İran'da monarşinin devrilmesi bu ülkeler halkına da örnek olabilirdi.  İkincisi, en çok Irak'da olmak üzere, bu ülkelerin hepsinde de  bir miktar Şii nüfus yaşamaktaydı. Nitekim, 20 Kasım 1979 günü  Mekke'de bir grup fanatik insan kutsal Kabe'yi basarak işgal ettiler.  250 kişi kadar olan grubun çoğunluğunu Suudi bedevileri teşkil  etmekle beraber, aralarında başka Arap ülkelerinin vatandaşı  olan öğrenciler de vardı. Grubun lideri kendisini Mehdi ilan etmişti.  Kabe'nin camiini işgal etmiş olan bu gruba karşı silahlı mücadele  camiin tahribatına yol açacağı için, işgalcilerin ele geçirilmesi iki  haftalık uğraşmayı gerektirdi. Neticede 75 kişi ölü olarak, 170 kişi  de sağ olarak ele geçirildi ve sağ kalanlarda ölüme mahkum olup  idam edildiler.

            Bu hadise sırasında, bu işte Humeyni'nin parmağı olduğu iddiası  yayılmış ise de, bunun kesin delilleri bulunamamıştır. Yalnız, Humeyni'nin  de daha ilk günden itibaren Orta Doğudaki Şii'leri ve monarşik  rejimlerdeki halkı ayaklanmaya teşvik ettiği de bir gerçektir.  Nitekim bu kışkırtmalar sonucu, 1979'un Eylül ve Ekim aylarında  Irak'da, Kuveyt'de ve Bahreyn ile Suudi Arabistan'ın Hasa eyaletinde,  Şii kaynaklı ayaklanmalar olmuş ve bunlar hemen bastırılmıştı.  Tabii bu gelişmeler İran'ın komşuları ile olan münasebetlerinde  uçurumlar yarattı.

            Bunun yanında, 4 Kasım 1979 günü, Humeyni taraftarı öğrenciler  Tahran'daki Amerikan büyükelçiliğini bastılar ve elçilik personelinden  63 kişiyi rehin aldılar. Öğrenciler rehineleri serbest bırakmak  için, o sırada kanser tedavisi için Amerika'ya gelmiş bulunan  İran Şah'ının İran'a teslim edilmesini istiyorlardı. Bunu ise Amerika'nın  kabul etmesi mümkün değildi.

            Rehinler meselesi Amerika'yı güç bir duruma soktu. Amerikalı  diplomatları kurtarmak için kuvvet kullanma yoluna gitse bunun  bir takım tepkileri olacağı gibi, Humeyni'yi Sovyet Rusya'nın kucağına  atılmaya da zorlayabilirdi ki, Amerika bunu göze alamadı.  Fakat İran'ın bir çeşit haydutluk sayılabilecek hareketi karşısında  da susup oturmak da, Amerika gibi bir süper-devlet için haysiyet  kırıcı idi. Bu sebeple Amerika dolaylı vasrtaları kullanmaya karar  verdi. Önce Amerikan bankalarında milyarlarca dolar olan İran  paralarını dondurdu. Arkasından Pasifik Okyanusundaki Amerikan  donanmasından bir kısmını, İran üzerinde bir manevi baskı olmak  üzere Umman Denizine çekti. 1980 Ocak ayında Güvenlik Konseyinden  İran'ı kınayan bir karar çıkarmak için harekete geçti. 7 Nisan  1980'de İran'la münasebetlerini kesti. 17 Nisanda Amerikan vatandaşlarının  İran'a gitmeleri yasaklandı. Amerika'nın isteği üzerine  Avrupa Ekonomik Topluluğu (EEC) 22 Nisanda, gıda maddeleri ile  tıbbi malzeme hariç, İran'a Ekonomik sanksiyonlar tatbikine karar verdi.

            Fakat bu tedbirlerin hiç biri İran'ın rehineler meselesindeki tutumunu  yumuşatmadı. İran Şahın ve dışardaki parasının kendisine  teslimini istiyordu. Bunun üzerine Amerika, 24 Nisanda Umman Denizindeki  donanmadan kalkan 8 helikopterle 90 kişilik bir ekibi, rehineleri  kurtarmak üzere, İran topraklarında, Tahran'dan 400 Km.  mesafede bir noktaya indirdi. Fakat bu kurtarma operasyonu, Amerika  için tam bir fiyasko oldu. Çünkü indirme sırasında üç helikopter  arıza yaptı. Hemen arkasından bir uçak iniş sırasında helikopterlere  çarptı ve parçalandı. 8 Amerikalı öldü ve 5 kişi de yaralandı.  Bunun üzerine askerler, operasyona girişmeden hemen geri çekildi.

            Bu başarısızlık Amerika'nın prestiji için ağır bir darbe olmakla  beraber, dünya kamu oyunu da rehineleri kurtarmak için harekete  geçirmiştir. Mesela 17-22 Mayıs günlerinde İslamabad'da toplanan  11'inci İslam Konferansı, Amerika'nın kurtarma operasyonunu bir askeri  saldırı olarak kınamakla beraber, İran'dan da rehineler meselesini  halletmesini istedi. 18 Mayısta Avrupa Ekonomik Topluluğu, üyelerini,  İran'a karşı ekonomik sanksiyonları sıkı bir şekilde tatbike çağırdı.  Milletlerarası Adalet Divanı, 24 Mayısta, İran'dan, rehineleri  serbest bırakmasını isteyen bir karar aldı. Karar Amerika'nın müracaatı  üzerine alınmıştı. 25-26 Mayısta, Avusturya Cumhurbaşkanı  Dr. Bruno Kreisky, İsveç Sosyalist Parti lideri Olaf Palme ve İspanya  Sosyalist Parti lideri Felipe Gonzales'ten kurulu bir Sosyalist  Enternasyonal heyeti Tahranı ziyaret ederek rehinelerin serbest  bırakılmasını sağlamaya çalıştı.

            Lakin bunların hiç birinden bir netice çıkmadı. Bu safhadan sonra  Cezayir'in aracılık faaliyeti başladı. Fakat şurası bir gerçektir ki,  22 Eylül 1980'de Irak-İran savaşının çıkmaşı, İran'ın rehineler  meselesindeki tutumuna çok tesir etmiştir. Çünkü, Humeyni daha önce,  Amerika'nın İran'a karşı yaptığı hataları itiraf ederek özür dilemesini  isterken, şimdi bu şartından vazgeçti. Ceyazir'in aracılığı ile Amerika,  dondurulmuş olan İran alacaklarının serbest bırakılmasını kabul edince,  bir kısmı çeşitli sebeplerle daha önce serbest bırakılmış veya  kaçmış olan rehinelerden geriye kalan 52'si 21 Ocak 1981 günü, yani  Başkan Reagan'ın Amerika'nın 40'ıncı başkanı olarak göreve başlamasından  birkaç dakika sonra, Tahran'dan Amerika'ya doğru havalandılar.  Milletlerarası politikanın enteresan bir kabusu böylece  sona ermişti.

            10

            Sovyet Rusya'nın Afganistan'ı İşgali

            1970'li yılların sonunda, hem Orta Doğu bölgesinin ve hem de  milletlerarası münasebetlerin, İsrail ile Mısır'ın barışmasından da  daha mühim hadisesi, 1979 Aralık ayı sonundan itibaren Sovyet Rusya'nın  Afganistanı işgal etmesidir. Çünkü, İsrail-Mısır barışı, İsrail'in  güneyini güvenlik altına almak suretiyle bir stratejik avantaj  sağlamış ise de, daha sonraki gelişmelerin de gösterdiği gibi, hem  İsrail ve hem de diğer Arap ülkeleri açısından, bölgenin genel yapısında  büyük bir stratejik değişiklik meydana gelmemiştir.

            Fakat aynı şeyi Afganistan'ın Sovyet Rusya tarafından işgali  için söylemek mümkün değildir. Çünkü Afganistan'ın işgali, İran'da  Batı taraftarı Şah rejiminin yıkılıp, geleceği soru işaretleri ile dolu  ve o sırada iç bölünmelerin tehdidi altına girmiş bulunan Humeyni  ihtilali ile aynı yıla rastlamıştır. Yani, İran'ın son derece zayıf ve  çalkantılı bir durum içinde bulunduğu bir sırada Sovyetlerin Afganistan'ı  işgali, Sovyetler'e, Basra Körfezine, Orta Doğu petrollerine  ve Hind Okyanusuna inmek imkanını kazandırıyordu. Bu ise, Batı  Asya ve Orta Doğunun stratejik yapısında mühim değişme ihtimalini  ortaya çıkarmaktaydı. Aynı zamanda Türkiye için de tehlikelerle  dolu bu ihtimalin, başta Birleşik Amerika olmak üzere hem  Batı'da ve hem de Orta Doğunun muhafazakar petrol üreticisi ülkelerinde  heyecan ve telaşa ve aynı zamanda da bir takım politika  değişikliklerine sebep olması bundandır.

            Afganistan tarihinin bir takım hususiyetleri vardır. Bunların başında  ülkenin daima çalkantılar içinde bulunması gelir. Fakat bu  çalkantıların ve istikrarsızlıklarının birinci sebebi ise, ülkenin feodal  ve kabile hayatına dayanan bir sosyal yapıya sahip olmasıdır. Kabile  mücadele ve rekabetleri, Afganistan'ın siyasi istikrarına çok tesir  etmiştir.

            Afganistan'ın bir diğer hususiyeti ise, ülkenin stratejik pozisyonudur.  Çünkü Afganistan, Batı Asya ile Orta Doğu ve Orta Asya ile  Basra Körfezi ve Hind Okyanusu arasında bir geçit noktasıdır. Ülkenin  bu stratejik ehemmiyeti, ülke etrafındaki büyük devletler arasında  bir mücadeleye sebep olmuştur. Büyük devletlerin Afganistan  üzerindeki bu mücadeleleri de, ülkenin karakteristiğini teşkil  eden siyasi istikrarsızlığın bir başka sebebidir.

            Nihayet, Afganistan hakkında yapılacak herhangi bir değerlendirmede  ihmal edilmemesi gereken bir nokta da, İslamiyetin, halkın  inancında çok derin bir şekilde yer etmiş olması ve bunun da sosyal  ve kültürel hayata istikamet vermekte olduğudur.

            Afganistan'ın milletlerarası politikanın mühim bir konusu haline  gelmesi, 19'uncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren olmuştur. Çarlık  Rusyası'nın 1854-1856 Kırım savaşı yenilgisinden sonra bütün faaliyetini  Orta Asya'da genişlemeye tevcih etmesi ve Orta Asya'daki  Türk devletlerini yıkarak güneye doğru sarkması, kendisini, Hindistan'ın  kuzey sınırları üzerindeki güvenliği endişesi içinde bulunan  İngiltere ile karşı karşıya getirmiştir. Bu mücadele, 1907 İngiliz-Rus  anlaşması ve bu anlaşmanın Afganistan'ı İngiltere'nin kontrolü  altına bırakması ile neticelenmiştir.

            1917'de Çarlığın yıkılması ve Rusya'da Sovyet rejiminin kurulması  üzerine Afganistan İngiltere'ye karşı Sovyet Rusya'ya dayanma  yoluna gitmiş ise de, bu da fazla sürmemiş ve 1933'ten itibaren  Afganistan hem İngiltere ve hem de Sovyet Rusya'ya karşı, bir çok  Orta Doğu ülkesinin yaptığı gibi, Nazi Almanyasına dayanmaya başlamıştır.

            1945'ten sonra Afganistan'ın geçirmeye başladığı iç gelişmeler,  zincirleme bir şekilde, 1979 sonunda ülkenin Sovyet Rusya tarafından  işgali ile neticelenmiştir.

            Bu gelişmede ağırlık noktası, Afganistan'ın tarihinde en uzun  hükümdarlık yapan Muhammed Zahir Şah'tır. Zahir Şah, 1933-1973  yılları arasında 40 yıl kadar hükümdarlık yapmıştır. 1953 Eylülünde,  General Muhammed Davud Han, kansız bir darbe ile Başbakanlığı  ele geçirdi ve 1963 Martına kadar sürecek olan on yıllık bir diktatörlük  tesis etti.

            Davud Han'ın dış politikada ilk yaptığı iş, Sovyetlere yanaşmak  oldu. Afganistan'ın Sovyet nüfuzu altına girmesi esasında Davud  Han'ın diktatörlüğü zamanında olmuştur. Davud Han zamanında Sovyetler  Afganistan'a çok geniş ekonomik ve askeri yardım yapmışlardır.  Fakat ne var ki, Davud Han'ın Sovyetlere bu derece dayanma  politikası halkın tepkisi ile karşılaştı ve kendisine karşı muhalefetin  artmasına sebep oldu. Bunun üzerine Davud Han 1963 Martında istifa  etmek zorunda kaldı.

            Kral Zahir Şah Davud Han'dan yakasını sıyırdıktan sonra, 1964  Eylülünde yeni bir anayasa ilan etti. 18 ayda bir komite tarafından  hazırlanan ve Loya Jirgah yani Millet Meclisi tarafından kabul edilen  bu anayasa, esasında çok demokratik bir anayasa idi. Amerikan  anayasasından örnek alarak kuvvetler ayrılığı prensibini benimsemiş  idi ve çok partili hayatı öngörmekteydi. Esasında bu anayasa,  Afganistan gibi muhafazakar ve kabile hayatına dayanan bir ülke  için fazla ileri gitmişti. Belki de bu sebepten, Zahir Şah anayasayı  tam olarak tatbik yoluna da gitmedi. Bu da aydınların tepkisine sebep  oldu. Mamafih 1965 ve 1969 seçimleri bu anayasa ile yapıldı.  1965 seçimlerinde Meclise girenlerin çoğunluğu muhafazakardı.  Marksist kesimden Babrak Karmal da seçilenler arasında idi.

            1964 Anayasası en çok Marksistlerin işine yaramış görünüyor.  1966 Nisanında Nur Muhammed Taraki tarafından Halk adlı bir gazete  yayınlanmaya başladı. Bütün solcular bu gazete etrafında birleşti.  Fakat halktan gelen tepkiler üzerine Halk gazetesi Mayıs ayında  savcılıkça kapatıldı. Bu hadise sol hareket içinde bölünmelere  sebep oldu ve Babrak Karmal liderliğindeki Parçam (Perçem veya  Bayrak) Halk'tan ayrıldı. Karmal, 1968 Martından itibaren Parçam  adı ile kendi gazetesini çıkarmaya başladı. Bunun arkasından 1968  Nisanında bir grup daha Halk'tan ayrılarak Şule-i Cavid adı ile bir başka  gazete yayınlamaya başladılar. Parçam Moskova taraftarı iken,  Şule grubu Çin tarafını tutuyordu.

            Bir süre sonra Parçam grubu da bölünmüş ve Tahir Badakşi  liderliğindeki bir grup Parçam'dan ayrılarak Sitem-i Milli'yi kurmuşlardır.  Sitem-i Milli, bilhassa kırsal alanların kalkınmasında Mao'nun  sistem ve felsefesini benimsemişti.

            Bunlar olurken, Muhammed Davud Han, 17 Temmuz 1973'de yeniden  bir darbe yaptı ve monarşiyi devirerek ülkede Cumhuriyet ilan  etti. Kendisi Cumhurbaşkanı ve Başbakan oldu. Davud Han'ın bu  darbesi geniş bir gençlik kitlesi, reform taraftarları, Sovyet Rusya'da  eğitim görmüş subaylar ve Marksistler tarafından hararetle desteklendi.  Yalnız bu subaylar, Marksist olmaktan ziyade milliyetçi solculardı.

            Solcular başlangıçta Davud Han'ı desteklemekle beraber, bir  süre sonra araları açıldı. Çünkü Davud Han otoktratik bir idare ve  şahsi diktatörlüğünü tesis etmişti. Ülkenin tek siyasi partisi, kendisinin  lideri bulunduğu Hizb-i Inkılab-ı Milli idi. Mamafih, Davud Han  yeniden Sovyetlerle çok yakın münasebetler kurduğu için, Moskova  çok memnundu.

            Solun Davud Han ile arası açılınca, Halk ve Parçam grupları 1977  Temmuzunda tekrar birleşerek Davud Han'a karşı mücadeleye başladılar.  Bu ise Davud Han ile solcuların münasebetlerini daha da  gerginleştirdi. Neticede, Afgan Marksistleri askerleri de yanlarına alarak,  27 Nisan 1978 sabahı yaptıkları bir darbe ile Davud Han'ı devirdiler.  Darbeciler 28 Nisanda da Afganistan Demokratik Cumhuriyeti'ni  ilan ettiler. Darbenin liderleri, Nur Muhammed Taraki, Hafizullah  Amin, Babrak Karmal ve General Abdülkadir idi.

            Darbeciler 30 Nisanda 35 kişilik bir ihtilal konseyi kurdular. Konseyin  başkanı ve aynı zamanda da başbakan Nur Muhammed Taraki  idi. 21 kişilik bir kabine kurulmuştu. Bunun 11 üyesi Halk Partisine,  10 üyesi de Parçam grubuna mensuptu. Kabinenin üç üyesi Sovyet  Rusya'da eğitim görmüş subaylardı.

            Ülkenin şimdi tek siyasi partisi, Halk ve Parçam'ın birleşmesinden  meydana gelen Afganistan Demokratik Halk Partisi (Cemiyet-i  Demokratiki-yi Halk) idi.

            Görünen odur ki, İhtilal Konseyi Başkanı, Başbakan ve Başkomutan  Taraki, daha ilk günden, diğer sol grupları iktidardan uzaklaştırıp,  Halk Partisi'nin tam hakimiyetini kurmaya karar vermişti. Bunun  için de müsait bir zaman gelmesini beklemiştir. Nihayet, 1978  Temmuzunda, yani darbeden üç ay kadar sonra, en büyük rakibi Babrak  Karmal'a darbeyi vurdu ve Babrak Karmal, Başbakan yardımcılığından  ve Demokratik Halk Partisi Genel Başkan yardımcılığından  alınarak Prag'a büyükelçi yollandı. Esasında Karmal, uçağa silah  tehdidi ile bindirilmiştir. Karmal ile beraber, yakın arkadaşları da  görevlerinden alınarak çeşitli büyükelçiliklere tayin edilmiştir. Bunlar,  iki ay sonra büyükelçilik görevlerinden de azledilmiştir. Karmal Moskova'ya  sığınmış ve Moskova Karmal'ı, Taraki'ye karşı bir koz olarak  elinde tutmuştur.

            Sıra şimdi askerlerden kurtulmaya gelmişti. Taraki bunu da gerçekleştirdi.  20 Ağustos 1978'de, Milli Savunma Bakanı ve 27 Nisan  darbesinin aktif elemanlarından General Abdülkadir bu görevinden  alındı. Milli Savunma Bakanlığını Taraki kendi üzerine aldı ve Başbakan  Yardımcılığına da, Dışişleri Bakanlığı üzerinde kalmak üzere  Hafizullah Amin'i getirdi.

            Taraki 1978 sonbaharından itibaren Sovyetlerle çok yakın bir işbirliğine  girişmiştir. Sayıları 5.000'i bulan her alandaki Sovyet uzmanları  akın akın Afganistan'a gelirken, pek çok Afganlı da Sovyet Rusya'ya  görderildi. Taraki Moskova'ya yaptığı ziyarette, 5 Aralık 1978  günü, Sovyet Rusya ile 20 yıl süreli bir Dostluk, İyi Komşuluk ve İşbirliği  Antlaşması imzaladı. İki devlet arasında askeri işbirliği, dolayısiyle  ittifaka yakın bir bağ kuran bu antlaşmanın bilhassa 4'üncü maddesi,  Sovyetlerin 1979 Aralık ayında Afganistan'ı işgaline dayanak  olmuştur. Zira bu maddeye göre, taraflar, karşılıklı olarak, ülkelerinin  güvenliğini, bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak için,  birbirleriyle danışma içinde olacaklar ve karşılıklı muvafakat ile gerekli  tedbirleri alacaklardı.

            Taraki, Parçam'ı ve askerleri yolunun üzerinden temizlemiş ve  Sovyet Rusya'yı da yanına almış olmakla beraber, karşısına çok ciddi  bir engel dikilmişti ve bu engel de Taraki'yi yıkacaktır: Bu da Afgan  milliyetçilerinin komünist rejime karşı direnmeye başlamalarıdır.

            Taraki, muhafazakar Afgan halkının komünizme karşı tepkisini  tahmin ettiği için, dini ibadete mümkün olduğu kadar geniş bir serbesti  tanımış ve nüfuzlu din adamları ile geniş bir diyalog kurmaya  çalışmıştır. Halkı rejimin yanına çekmek istemiştir. Kur'an ile Marksizmi  birarada yürütmek istemiştir. Fakat halkın direnişini önleyememiştir.

            Milli direnişin ilk işaretleri, 1978 Eylülünden itibaren ülkenin doğu  bölgelerinden gelmeye başladı. Halk Taraki rejiminin memurlarını  öldürmeye başladı. Hadiseler kısa sürede genişleyerek bir iç savaş  halini aldı. 1979 Martı geldiğinde 28 vilayetten hemen yarısında  Müslüman Milliyetçiler (Mücahidin) hükümet kuvvetleri ile çarpışıyordu.  Başkent Kabil'de bile zaman zaman silahlı çatışmalar görülmekteydi.  Ülkenin her tarafından bir çok direniş grupları ortaya çıktı.  Afgan ordusundan kaçan bir çok subay ve asker de milliyetçi  direnişçilere katılmaktaydı.

            Taraki'nin milliyetçi direnişlerle başedememesi üzerine, Hafizullah  Amin 1979 Martında başbakanlığı üzerine aldı. Bu esasında Taraki'ye  karşı bir darbe idi ve Taraki buna sesini çıkaramadı. Amin,  direnişi bastırmak için Sovyetlerden artan bir şekilde yardım almaya  başladı. Sovyet askerleri Afganistan'a gelmeye başladı ve hatta  zaman zaman milliyetçilerle çarpışmalara girmek zorunda kaldılar.

            16 Eylül 1979 günü Kabil'de silahların patladığı dört saatlik bir  toplantıda Taraki öldürüldü ve Hafizullah Amin iktidarı ele geçirdi.  Amin'in iktidarı ile beraber, milliyetçi mücadeleyi bastırma işini Sovyetler  kendileri üzerlerine aldılar. O kadar ki, Aralık 1979 ayında  Afganistan'da zaten 20 bin kadar Sovyet askeri bulunuyordu.

            Bu arada Amin halkı yatıştırmak için, genel af ilan etmek gibi  bir taviz politikasına başladı. Bir taraftan da Taraki taraftarlarını  temizliyordu.

            Amin'in de bu işi beceremiyeceğini anlayan Sovyetler, 24 Aralıktan  itibaren uçaklarla Kabil havaalanına asker indirmeye başladılar.  Üç gün süren bu faaliyetten sonra 27 Aralık 1979 günü Sovyet  askerleri hükümet dairelerini işgal ettiler. Oyuna getirilmek suretiyle  iki Afgan tümeni de silahtan tecrit edildi. Afganistan Sovyetler tarafından  işgal ediliyordu.

            27 Aralık günü Babrak Karmal Sovyet Rusya'dan radyo vasıtasiyle  Afgan halkına yaptığı konuşmada, "hürriyet günü"nün geldiğini  ve yeni bir Afganistan'ın doğmakta olduğunu bildirerek, halkı yeni  hükümeti desteklemeye davet etti. Kendisi ancak 1 Ocak 1980'de  Kabil'e gelmesine rağmen, 28 Aralık günü, Babrak Karmal başkanlığında  bir İhtilal Konseyi'nin kurulduğu ve Karmal'ın aynı zamanda  Afganistan Demokratik Halk Partisi'nin de genel sekreteri olduğu  açıklandı. Yine aynı açıklamada, Hafizullah Amin'in İhtilal Mahkemesi  kararı ile idam edildiği de bildirildi.

            Afganistan'ın Sovyetler tarafından işgali bütün dünyada ve bilhassa  Batı'da büyük heyecan ve tepki ile karşılandı. Çünkü Afganistan'ı  ele geçirmekle Sovyetler, Basra Körfezi ve Orta Doğu petrolleri  istikametinde mühim bir ilerleme kaydetmiş oluyorlardı. Eğer İran  sağlam bir durumda olmuş olsaydı, Sovyetlerin elde ettikleri bu stratejik  avantajın ehemmiyeti azalabilirdi. Yerleşmemiş bir devlet otoritesi  ve çeşitli etnik grupların başkaldırması ile 1979 yılının sonunda  İran'ın durumu gözönüne getirilirse, Sovyetlerin ne büyük bir stratejik  avantaj elde ettikleri kolaylıkla anlaşılır. O günden bugüne İran,  dış darbelere karşı koyabilecek bir duruma gelmediğine göre, Sovyetlerin  bu avantajı değerini hala koruyor demektir.

            Şah'ın devrilmesi ile, Amerika'nın Orta Doğuda mühim bir dayanağı  kaybetmesi ve arkasından da Afganistan'ın Sovyetler tarafından  işgali, Amerika'nın Orta Doğu hakkındaki stratejik değerlendirmelerinde  büyük değişiklikler yapmıştır. Şimdi Orta Doğu petrolleri Sovyet  Rusya'nın yakın tehdidi altına giriyordu. Bu sebeple, Amerika, Körfez  petrollerine bir saldırı halinde hemen savaş alanına sevkedilmek  üzere, 300 bin kişilik bir Hızlı İntikal Kuvveti (Rapid Deployment Force)  teşkiline başladı. İkinci olarak, 1980 yılı başından itibaren Başkan  Reagan'ın idaresi ile birlikte, Amerika Arap-İsrail barışını  gerçekleştirerek bölgeye bir istikrar getirmek için çabalarını arttırdı.

            İşgali takip eden gelişmeler ise şöyle özetlenebilir: Başkan Carter  28 Aralık 1979 günü yaptığı konuşmada, Sovyetlerin Afganistan'ı  işgalini, "milletlerarası hukuka aykırı" "kaba bir müdahale" diye  isimlendirdiği gibi, 3 Ocak 1980'de de Senato'ya gönderdiği bir mesajda,  SALT-İİ anlaşmalarının müzakeresinin ertelenmesini istedi.  Senato bu teklife hemen uydu ve bugüne kadar bu anlaşmaları tasdik  etmedi. Dolayısiyle SALT-İİ'de yürürlüğe girmemiştir.

            Amerika'nın bu tepkisine Sovyetlerin verdiği cevap ise, milletlerarası  politikada eşi görülmemiş bir pişkinlik örneğidir. Tass Ajansı  30 Aralıkta Aleksey Petrov imzası ile yayınladığı bir makalede, Afganistan'ın  işgalini, daha önce sözünü ettiğimiz, 1978 tarihli Sovyet-Afgan  dostluk, iyi komşuluk ve işbirliği antlaşmasının 4'üncü maddesine  dayandırmış ve Afgan hükümetinin isteği üzerine bu ülkeye asker  sevkedildiğini söylemiştir. Afgan hükümeti ancak 28 Aralıkta Sovyetlerden  resmen yardım istemiştir. Halbuki Sovyetler 24 Aralık günü  Kabil'e asker indirmeye başladılar ve Sovyet askerleri de 27 Aralık  günü hükümet binalarını işgal ettiler.

            Brejnev de, 12 Ocak 1980 günü Tass Ajansı vasıtasiyle yayınlanan  bir mülakatında, Afganistan'ı, dışardan gelen silahlı bir saldırıya  karşı korumak ve Afganistan'ın milli bağımsızlığını, hürriyetini ve  şerefini savunmak için bu ülkeye asker sevkettiklerini söylemek gibi  ikinci bir pişkinlik örneği verdi.

            Afganstanın Sovyetler tarafından işgali, en fazla, bu ülkenin  komşusu olan Pakistan'da ve Suudi Arabistan başta olmak üzere İslam  ülkelerinde heyecana ve endişeye sebep oldu. Afganistan'ı işgal  etmekle Sovyet Rusya şimdi Pakistan için doğrudan doğruya bir  tehlike haline geliyordu. Pakistan'ın kuzeyinde zayıf bir Afganistan'ın  yerine, şimdi Sovyet Rusya gelip oturmuş olmaktaydı. Bunun Pakistan'ın  güvenliği için ne derece sakıncalı bir durum olduğu açıktır.

            Bir diğer nokta da, Sovyetlerin Afganistan'ı işgali üzerine, binlerce  ve binlerce Afganistanlının komünizmden kaçarak Pakistan'a  ve İran'a iltica etmeleridir. Daha Hafizullah Amin 1979 Eylülünde darbe  yaptığı zaman bir çok Afganlı ülkeden kaçarak Pakistan'a sığınmıştı  ki, bunların sayısı daha o zaman 400.000 kadardı. Sovyet işgalinden  sonra kaçış daha da hızlandı. O kadar ki, 1982 Şubatında Pakistan'a  sığınmış bulunan Afganlıların sayısı 3 milyonu bulmuştu. Bu  kadar çok insanın bakımı da Pakistan ekonomisinin sırtına yüklenmiştir.  Her ne kadar Birleşmiş Milletler de mültecilerin bakımına katkıda  bulunmuş ise de, masrafın yarısı yine Pakistan'ın üzerinde kalmıştır.  Bazı petrol üreten Arap ülkeleri ve bilhassa Suudi Arabistan  da Pakistan'a yardım etmiştir.

            İran'a sığınan mültecilerin sayısı ise 500 bin civarında kalmıştır.

            İşte bu sebeplerle, Pakistan Güvenlik Konseyini harekete geçirerek,  Sovyetlerin Afganistan'dan çekilmesini sağlamak için Güvenlik  Konseyi'nden karar çıkarmak istedi ise de, çıkacak karar Sovyetlerin  aleyhine olacağı için, her defasında Sovyetler tarafından veto  edildi.

            Bunun üzerine Pakistan iki kuruluşu harekete geçirerek Sovyetlere  baskı yapmak istedi. Birincisi B.M. Genel Kurulu idi. Genel Kurul  14 Ocak 1980 de aldığı bir kararda, Sovyet Rusya'nın adından  bahsetmeksizin, yabancı kuvvetlerin Afganistan'dan çekilmesini ve  mültecilerin evlerine dönmelerinin sağlanmasını istedi. 104 lehde, 18  aleyhte ve 18 çekimser oyla kabul edilen bu kararda Sovyet Rusya'nın  adının zikredilmemesi, şüphesiz üzücü idi. Tabii Sovyetlerin  de Afganistan meselesinde ilk başarısı oluyordu.

            Pakistan ve Suudi Arabistan bir yandan da İslam Konferansını  harekete geçirdiler. İslam Konferansı Dışişleri Bakanları 27-29 Ocak  1980 günlerinde, Pakistan'ın başkenti İslamabad'da olağanüstü bir  toplantı yaptılar. Toplantı sonunda yayınlanan kararda, B.M. Genel  Kurulu'nun kararından çok farklı olarak, Sovyet Rusya açıkça mahkum  ediliyor, Sovyetlerin müdahalesi için "işgal" deyimi kullanılıyor,  Sovyet askerleri çekilmedikçe Babrak Karmal hükümetinin tanınmaması  isteniyor, İslam ülkeleri Afganistan ile diplomatik münasebetlerini  kesmeye davet ediliyor, Afganistan'a komşu olan İslam ülkeleri  ile dayanışma içinde olduğu bildiriliyor ve komünist rejime karşı  mücadele eden Afgan milliyetçilerine de her türlü yardımın yapılması  isteniyordu.

            İslam Konferansı 11'nci normal toplantısını yine İslamabad'da  16-22 Mayıs 1980 günlerinde yaptı. Fakat Ocak ayına nazaran havanın  şimdi daha yumuşadığı görüldü. Çünkü, bu toplantıda alınan  kararlarda, Sovyet Rusya yine mahkum edilmekle beraber, meseleye  "siyasi çözüm" bulmak amacı ile, "ilgili taraflarla" görüşmek  üzere, İran ve Pakistan Dışişleri Bakanları ile İslam Konferansı Genel  Sekreterinden meydana gelen bir "Aracılık Komitesi" kuruldu.  Babrak Karmal, kendi hükümeti resmen tanınmadıkça, bu Komite ile  görüşmeyi reddetti. Bundan sonra da İslam dünyası Afganistan konusundaki  eski heyecanını kaybetti. O günden bugüne meseleye bir  "siyasi çözüm" aranmaktadır.

            1980 Ağustosunda Polonya'da Dayanışma sendikasının hürriyetçi  hareketinin patlak vermesi, Batı'nın dikkatini Afganistan'dan Avrupaya  çevirdi. Bilhassa Batı Avrapa için Polonya Afganistan çok mühim  idi. Bununla beraber, Afganistan meselesini her vesile ile ortaya atmaktan  geri kalmayan devlet yine Amerika olmuştur. Fakat Polonya  hadiselerinin Sovyet Rusya'ya Afganistan'ı kazandırdığı da bir gerçektir.

            Ne var ki, Amerika'nın Vietnam bataklığı gibi, Sovyetler de Afganistan  bataklığının içine saplanmışlardır. Afganlıların milliyetçi direnişi  o kadar sert olmuştur ki, Sovyetler Afganistan'daki kuvvetlerini  daha 1980 yılında 85 bine çıkarmak zorunda kalmışlardır. 1980 yılının  sonuna kadar da, ölü ve yaralı olarak 15.000 kayıp vermişlerdir.  Buna rağmen, 1982 yılında dahi ülkeyi tamamen kontrolları altına  almış değillerdi. Afganistan Sovyetler için insan ve para yiyen bir  savaş makinası haline gelmiştir.

            Diğer taraftan, Afganistan'ın işgalinin iki mühim neticesi daha  olmuştur. Bunların birincisi, Pakistan'ın stratejik ehemmiyetinin artması  ve bu ülke üzerinde Sovyet tehdidi ihtimalinin ortaya çıkması  üzerine, Amerika ile Pakistan arasında, bir süredir iyi gitmeyen  münasebetlerin bir yakınlaşmaya dönüşmesidir. Pakistan Dışişleri Bakanı'nın  1981 Nisanında Amerika'ya yaptığı ziyarette, Amerika'nın beş  yıl için 2.5 milyar dolarlık yardım yapması kararlaştırılmıştır.

            Bir diğer netice de, Pakistan ile Suudi Arabistan arasındaki  yakınlaşmadır. Pakistan şimdi Suudi Arabistan için de ehemmiyetli olmaya  başlamıştır. Pakistan ile Suudi Arabistan arasında askeri bakımdan  da bir işbirliğinden söz edilmiştir.

            11

            Irak-İran Savaşı

            Yakın zamanların en manasız savaşlarından biri sayılan Irak-İran  savaşının kökeninde bir mezhep mücadelesi olduğu kodar, daha gerilere  giden bir siyasi üstünlük mücadelesi de mühim sebeplerden biridir.

            A) İran-Irak Münasebetleri

            1958 Temmuzunda Irak'da monarşinin yıkılmasından sonra İran  ile Irak arasındaki münasebetler bir türlü düzgün gitmemiştir. Bu tarihten  sonra Irak'da daima sol rejimlerin hakim olması, Batı'ya dönük  bir politika takip eden İran Şahı Riza Pehlevi'nin hiç hoşuna gitmemiştir.  Diğer taraftan, 1970'de İngiltere'nin körfezden çekilmesinden  sonra İran Şahı, İran Körfezi (Persian Gulf) dediği Basra Körfezini  bir İran gölü haline getirmek istemiş ve bu faaliyetinde de Irak karşısına  bir engel olarak çıkmıştır. Bu siyasi mücadelede İran, 1961'denberi  Irak'ın başına dert olan kürt meselesini, zaman zaman Irak'a  karşı bir koz olarak kullanmış ve kürt ayaklanmalarını desteklemiştir.

            1968 Temmuzunda Irak'da Baas Sosyalist Partisi iktidara geldi.  Baas Partisi, bilhassa İhtilal Komuta Konseyi Başkanı Yardımcısı  Saddam Hüseyin Takriti'nin çabaları ile, 1961'denberi devam eden  kürt meselesine bir çözüm getirmek üzere; Kürdistan Demokratik  Partisi lideri Molla Mustafa Barzani ile 1970 Martında, kürtlere muhtariyet  veren bir anlaşma imzaladı. Bu suretle Baas rejimi, yıllardanberi  Irak'ın uğraştığı bir meseleyi bertaraf etmiş oluyordu.

            Baas rejimi, bunun arkasından 1972 Nisanında, Sovyet Rusya ile  bir dostluk ve işbirliği antlaşması imzalıyarak Sovyetlerden silah almaya  başladı. Bu da tabii İran'ı memnun edecek bir gelişme olmadı.

            Irak'ın 1970 Martında Kürtlerle imzaladığı muhtariyet anlaşmasını  tatbik etmek imkanı olmadı. Çünkü bu anlaşmanın tatbikinde iki taraf  arasında anlaşmazlıklar çıktı. Bunun üzerine 1974 Nisanında  kürtlerle Irak kuvvetleri arasında, Irak'ın kuzey bölgelerinde silahlı  çatışma başladı ve bu çatışma giderek bir iç savaş haline geldi. Bu  iç savaşa 1974 Kasım ayından itibaren İran da karışmaya başladı.  Çünkü bu tarihten itibaren İran kürtlere top ve tanksavar silahları  vermeye başladığı gibi, Irak kuvvetlerinin önünden kaçan kürtler  İran'a sığınıyor ve oradan takviye aldıktan sonra tekrar Irak kuvvetlerine  karşı mücadeleye başlıyordu. 1974 yılı sonunda İran'a sığınmış  bulunan Irak kürtlerinin miktarı 130.000'i bulmuştu. Irak bir bakıma  İran'la da savaş yapmaktaydı. Bu sebeple, iki devletin münasebetleri  gayet kötü bir duruma girdi. Mamafih, gerçek şudur ki, İran'ın  kürtlere yardımı Irak'ı güç duruma sokmuştu.

            Fakat İran ve Irak arasındaki bu gerginlik fazla sürmedi. 1975  Martında Cezayir'de OPEC toplantısı vardı. Bilhassa Cezayir devlet  başkanı Bumedyen'in aracılık çabaları ile, İran Şahı ile Irak Başkan  Yardımcısı Saddam Hüseyin arasında, 6 Mart 1975 de, bu toplantı  sırasında bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşma ile, Irak ile İran arasındaki  Şat-ül Arab nehir sınırı yeniden tesbit ediliyor ve buna karşılık  İran da kürtlere yardım etmekten vazgeçiyordu. Bu anlaşmadan  sonra İranın kürtlere yardımını tamamen kesmesi ile, kuzey  Irak'taki kürt ayaklanması da sona ermiştir.

            Irak-İran kara sınırı ve Şat-ül Arap nehir sınırı anlaşmazlığı Osmanlı  Devleti zamanında başlamış, 400 yıldan fazla süregelen bir anlaşmazlık  olmuştur. 19'uncu yüzyılda Türk-İran sınırını düzenlemek ve  tesbit etmek için 1823 ve 1847 Erzurum anlaşmaları yapılmış ise de,  yine sınır anlaşmazlıkları eksik olmamış ve bunun üzerine, İran'la  Osmanlı devleti arasında 1913 yılında İstanbul Protokolü imzalanmıştır.  Bu protokol hem kara sınırı ve hem de Şat-ül Arap sınırını kesin  olarak çiziyordu. Lakin, Lozan Antlaşması ile Türkiye Irak'tan çekildikten  sonra, Irak ile İran arasında bilhassa Şat-ül Arap nehrinde anlaşmazlıklar  çıktı. İki devlet arasında 1937 Temmuzunda bir anlaşma  yapıldı ise de, bu anlaşmayı İran 1959 Nisanında feshetti ve bundan  sonra başka hadiselerin de ilavesiyle iki tarafın münasebetleri bozuldu.

            1975 Cezayir anlaşması, 1913 İstanbul protokolünde olduğu gibi,  Şat-ül Arap nehrinde, milletlerarası hukuk kurallarına uygun olarak,  Thalweg çizgisini İran ile Irak arasında sınır olarak kabul etmekteydi.  Yine Cezayir anlaşmasına göre, taraflar, iyi komşuluk ve dostluk  münasebetleri kuracaklar ve karşılıklı işbirliğinde bulunacaklardı.

            Cezayir anlaşması, her iki ülkenin yararına idi. Çünkü, Irak, kürt  ayaklanması dolayısiyle İran ile doğrudan bir çatışmaya girme ihtimalinden  kurtulduğu gibi, kürt ayaklanmasını bastırmak suretiyle Kerkük  petrollerini yeniden işletme imkanını elde ediyordu. Buna karşılık İran  da, Irak ile bir çatışma ihtimalini bertaraf ettiği gibi, Şat-ül Arap'taki  sınırını Thalweg çizgisine kadar uzatıyor ve ayrıca Irak'ın, Şahın  muhaliflerini desteklemekten vazgeçmesini sağlıyordu.

            1979 Şubatında Şahın devrilmesi ve Humeyni rejiminin başlaması  ile birlikte Irak-İran münasebetleri hızla kötüye gitmeye başladı. Humeyni  rejimi Irak için rahatsızlık verici idi. Çünkü İran'da bir Şii rejiminin  kurulması, halkının asgari yüzde 40'ı Şii olan Irak için tehlikeli  bir gelişme idi. Kaldı ki, Humeyni daha ilk günden itibaren bütün  Arap ülkelerindeki Şii'leri ayaklanmaya kışkırtmış ve bununla da  yetinmeyerek bir takım yıkıcı faaliyetlere de girişmişti. Irak lideri Saddam  Hüseyin, 17 Eylül 1980 günü Milli Meclis'te yaptığı konuşmada  Cezayir Anlaşmasını feshederken, bu noktaya şu şekilde değiniyordu:  "Dinsel çağrı kisvesi, Acem ırkçılığını gizlemek için bir maskeden  başka bir şey değildir. Acem ırkçıları din kisvesi altında, Araplara  karşı besledikleri kinlerini gizlemeye çalışmakta, din kisvesi bölge  halkları arasında kin, gericilik ve bölücülük duygularını körüklemekte  ve ister bilerek, ister bilmeyerek, uluslararası siyonizmin tasarılarına  hizmet etmektedirler."

            Gerçekten, Saddam Hüseyinin sözünü ettiği Şii bölücülüğü tehlikesi,  daha 1979'un ilkbahar aylarından itibaren ortaya çıkmıştı.

            Irak'da Şii nüfus genellikle Bağdat'ın güneyindeki Necef ve Kerbela  bölgelerinde yaşamakta idiler ve liderleri de Ayetullah Muhammed  Bekir El-Sadr idi. Bekir El-Sadr, Humeyni rejiminin ilk gününden  itibaren, Humeyniyi ve İran ihtilalini desteklediğini açıkça ilan etmekten  kaçınmamıştı. Bundan dolayı, Bekir El-Sadr liderliğindeki Şii'ler  1979 Haziran ayı başında Irak'taki Baas rejimi aleyhine gösterilere  başladılar. Güvenlik kuvvetleri bu gösterilere engel olmak isteyince,  iki taraf arasında çarpışmalar oldu. Çarpışmalarda 2 kişi öldü ve 16  kişi yaralandı. Hükümet, Bekir El-Sadr'ı tevkif etti ve bir süre sonra  da idam etti. Ayrıca, Şii liderliğinin ileri gelenlerinden 31 kişiyi de  ülke dışına çıkardı. Bu hadiseler üzerine Irak Şii'leri, 1979 yılı  ortalarında Necef'te İslam Kurtuluş Hareketi adı ile bir teşkilat kurup  Humeyni ile temasa geçtiler.

            Humeyni rejimi ile Irak'ın münasebetlerini bozan bir diğer mesele  de Şah zamanında olduğu gibi, yine kürt meselesidir. İranda  Şah'ın düşmesi ve otoritenin yok olması, buna ilaveten İran kürtlerinin  bağımsızlık hareketleri, İranın Irak'a bitişik bölgelerini Irak kürtleri  için bir sığınak haline getirdi. Irak hükümetinin takibinden kaçan  kürtler İran'ın bu bölgelerine sığınmaktaydı. Halbuki Irak'ın kendi  ülkesindeki kürt ayaklanmalarını bastırabilmesi için Türkiye ve İranın  işbirliğine ihtiyacı vardı. Nitekim Irak bu konuda Türkiye ile 20 Nisan  1979 da bir anlaşma imzalamıştı. Fakat İran'la aynı işbirliğini kurması  mümkün olmadı. Bunun için Irak, İran kürtlerinin Irak kürtleriyle  bağını kesmek ve onlara bir uyarıda bulunmak amacı ile, 4 Haziran  1979 günü İran'ın Sanandaj bölgesindeki kürt köylerini uçaklarla bombardıman  etti. Bu bombardıman bir süre için netice verdi. Fakat  İran ile Irak arasında bu bölgedeki sınır çatışmalarını sona erdiremedi.  Çatışmalar 1980 yılı boyunca da devam etti. O kadar ki, 27  Ağustos 1980 günü bu çatışmalarda İranlılar Irak kuvvetlerine karşı  ilk defa yerden yere (SS) füzeler kullandılar. 1980 yazında münasebetler  bu hale gelmişti.

            Bir başka anlaşmazlık konusuda Kuzistan Arapları idi. Humeyni  rejimi işbaşına gelince Kuzistan Arapları da muhtariyet istediler. Abadan  petrolleri Kuzistan bölgesinde olduğu için, Araplar murtariyetle  birlikte, petrol gelirlerinden hisse ve aynı zamanda da merkezi hükümette  temsil hakkı istediler. Arapların lideri Şeyh Muhammed Tahir  Hakani idi. Humeyni Arapların bu isteklerini kabule yanaşmayınca  1979 Mayısında Araplarla Devrim Muhafızları arasında Hurremşehir'de  çarpışmalar başladı. Hurremşehir, Şat-ül Arap'ın karşı kıyısında ve  Abadan'ın biraz kuzeyinde idi.

            Irak bu çarpışmalarda Kuzistan Araplarına silah ve cepane yardımı  yaptı. Kalaşnikoflar ve roket-atarlar verdi. Bu ise Irak-İran  münasebetlerini gerginleştirdi. 1980 yaz aylarında güneyde Irak-İran  sınırında devamlı çatışmalar ve çarpışmalar olmaktaydı.

            Irak'ı İran'a savaş açmaya sevkeden bir sebeb de, Saddam Hüseyin'in  1979 Temmuzunda, yani İran ihtilalinden bir kaç ay sonra,  iktidarı ele almasını müteakip, gerek kendisine, gerek arkadaşlarına  karşı komplolar başlaması idi. Saddam Hüseyin içerde ciddi bir muhalefet  ile karşı karşıya bulunuyordu. 1980 yılı içinde bu muhalefet daha  da şiddetlendi. Çoğunlukla Şii'ler tarafından desteklenen Dava Partisi  bu siyasi muhalefeti temsil ediyordu. Bu siyasi muhalefette, şimdi  Irak ile münasebetleri Saddam Hüseyin ile beraber bozulmaya başlayan  Suriye'nin de bir tesiri olduğu muhakkaktır. Fakat Saddam Hüseyin  bu siyasi muhalefete karşı sert tedbirler aldı ve Dava ile alakası  olan herkesin idam edileceğini ilan etti. Buna mukabil, Dava Partisi ile  bağları olan lraklı Mücahidin grubu da, Irak'ın içinde ve dışında, bir  takım suikastlere ve sabotajlara girişti. Bu iç muhalefet dolayısiyle,  Saddam Hüseyinin de halkın dikkatini bir dış meseleye çekmek istemesi  şüphesiz ihtimal dışı değildir.

            Bu şartlar içinde 1980 Ağustosu geldiğinde, zaten Irak-İran sınırlarında  çarpışmalar yoğunlaşmaya başlamıştı. Eylül başından itibaren  çarpışmalar şiddetlenmiş ve 10 Eylülde Irak Kasr-ı Şirin ile  Naft-i Şah arasındaki araziyi ele geçirdiğini iddia ediyordu.

            B) Savaş

            Irak için yapılacak tek şey kalmıştı: Savaşa resmen başlamak.  17 Eylülde Saddam Hüseyin Milli Meclis'te yaptığı konuşmada, 6 Mart  1975 tarihli Şat-ül Arap anlaşmasını feshettiğini ilan etti. Yani Irak,  nehrin iki yakasının da kendisine ait olduğunu söylemek istiyordu.  22 Eylül 1980 gününden itibaren de Irak Orduları; kuzeyde Kasr-i  Şirin, ortada Mehran ve güneyde de Susangerd, Ahvaz ve Hurremşehir  bölgelerinde İran topraklarına girmeye başladı. Irak-İran savaşı  resmen böyle başlamıştı.

            Irak İran'a saldırırken, kolay bir zafer elde edeceğini ve bu suretle  kendisi Arap dünyasında büyük prestij kazanırken, Humeyni'nin  itibarını kıracağını ve belki düşmesini sağlayacağını ümid etmişti.  Irak'ı bu ümide sevkeden başlıca faktör, İran ordusunun, zayıf  ve dağınık durumda olmasıydı. Kaldı ki, İran ordusunun silahları esas  itibariyle Amerikan silahları idi ve Amerika iki yıldır yedek parça  vermiyordu.

            Irak'ın ümidi gerçekleşmedi. İran'ı dize getiremediği gibi, savaşın  da başında İran'dan işgal ettiği bir kısım toprakları İran geri  aldı. İran beklenmedik bir direnme gösterdi. Humeyni'nin ülkedeki  prestiji daha da arttığı gibi, şüphesiz Saddam Huseyin'in prestiji de  ağır bir darbe yedi.

            700 Km.'lik bir cephede harekete geçen Irak kuvvetleri, kuzeyde  Panjwi ve Kasr-ı Şirin, ortada Mehranı aldılar ve Susangerd,  Ahvaz ve Hurremşehir önlerinde İranlıların sert bir direnmesi ile  karşılaştılar. Ekim 1980 sonunda Hurremşehir Irak kuvvetlerinin eline  geçti. Bundan sonra kara muharebeleri durgunlaştı ve cephe sabitleşti.  Taraflar zaman zaman karşılıklı saldırılar yaptılarsa da, uzun  süre bir değişiklik olmadı. 1982 Mayısında İranlıların büyük kuvvetlerle  yaptıkları saldırılar karşısında, Irak kuvvetleri savaşın başındanberi  elde ettikleri bütün toprakları terkederek, Irak sınırlarına dönmek  zorunda kaldılar. 1983 yılı başında İran, ikinci bir büyük saldırı  ile Irak topraklarından içeri girip, Bağdat-Basra yolunu kesmek istedi  ise de o da bir şey yapamadı. Savaş böyle garip bir şekilde devam  etmektedir.

            Savaş her iki tarafın petrol kaynaklarında ağır tahribat meydana  getirmiştir. Zira, her iki taraf da savaşın ilk gününden itibaren  birbirlerinin petrol rafinelerini havadan bombardıman ettiler.  1981 yılı başında Irak'ın günde 3.1 milyon varil ve İran'ın da 1.4 milyon  varil olan petrol üretimleri, her ikisi için 600.000 varile düşmüştü.

            C) Savaş Karşısında Devletler

            Irak-İran savaşının neticesiz bir savaş haline gelmesinde, Amerika  ve Sovyet Rusya'nın tarafsız tutum almaları ve taraflara silah  vermemesi büyük rol oynamıştır. Sovyetler, her iki tarafı da gücendirmekten  kaçınmıştır. Kendisine daha yakın olan Irak'a silah yardımı  yapması, İran'ı Batı'nın kucağına atabilirdi. Amerikanın ise Irak'la  bir münasebeti yoktu ve Irak İsrail meselesinde sertlik taraftarlarından  biri idi.

            Arap ülkelerine gelince: Körfez Savaşı denen Irak-İran savaşı,  Arap dünyasındaki bölünmeyi daha da keskinleştirmiştir. Basra Körfezi  ülkeleri ve Suudi Arabistan, Irak-İran savaşı karşısında bir rahatlık  duydular. Körfez ülkeleri her ne kadar Saddam Hüseyin'in  Körfeze hakim olmak ve Arap liderliğini ele geçirmek hususundaki  tasarılarını biliyor idiyseler de, Irak'ın İran'ı yenerek Şii tehlikesini  bertaraf etmesi daha fazla çıkarlarına idi. Fakat Saddam Hüseyin'in  hesapları yanlış çıkınca, bilhassa Suudi Arabistan Irak'a yardım etmeye  başladı. O kadar ki, Irak'ın durumu 1982 yılında kötüleşmeye  başlayınca, Suudi Arabistan İran'a, savaşı durdurması için 50 milyar  Dolar teklif etmiş, fakat İran 150 milyar Dolar istemiştir.

            Ürdün de Irak'ı destekleyenler arasında yer almıştır. Bu da Ürdün  ile Suriye'nin münasebetlerini gerginleştirmiştir. Çünkü Suriye  kesinlikle İran'ı desteklemiştir. Libya da Suriye'nin yanında yer almıştır.

            Savaşın kazançlısı İsrail ile Mısır olmuştur. Zira Arap dünyasının  bölünmesi ve bilhassa Irak'ın İran'la başının derde girmesi, İsrail  için rahatlatıcı bir gelişme idi. Mısır da genellikle lrak'a sempati  göstermiş ise de, bu bölünmelere aktif bir şekilde katılmamıştır. Buna  karşılık, bu çatışmaların dışında kalan Mısır'ın tesiri ve prestiji  artmıştır. Hem Suudi Arabistan ve hem de F.K.Ö gizli gizli Mısır ile  temasa geçmeye başlamışlardır. Irak-İran savaşı Humeyni ihtilalini  desteklemiş olan F.K.Ö için sıkıntılı bir durum yaratmıştır.

            Nihayet, Irak-İran savaşı, Körfez ülkeleri için bir güvenlik meselesi  de ortaya çıkarmıştır. Bu sebeple 6 Körfez ülkesi (Kuveyt,  Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Bahreyn ve Umman) ile Suudi Arabistan  arasında, uzun temas ve müzakerelerden sonra, 26 Mayıs  1981 de Körfez İşbirliği Konseyi kurulmuştur. Bu askeri veya siyasi  bir ittifak değildi. Fakat icabında o istikamete de gidebilecekti.

            D) Savaşı Durdurma Çabaları

            Daha ilk günden itibaren, bu savaşı durdurmak için, çeşitli çevrelerden  çeşitli teşebbüsler yapılmış, fakat bunların hiç biri netice vermemiştir.

            23 Eylül 1980 günü Güvenlik Konseyi başkanı taraflara savaşı  durdurma çağrısında bulunduğu gibi, Güvenlik Konseyi de 28 Eylül  1980 tarih ve 479 sayılı kararında aynı çağrıyı tekrarlamıştır. İran  24 Mayıs 1982'de Hurremşehir'i geri alıp da, savaşı Irak topraklarında  devam ettireceğini söyleyince, Güvenlik Konseyi 12 Temmuz  1982 günlü ve 514 sayılı kararı alarak tarafların derhal ateş kesmelerini  istemiştir. Bu istek Konseyin 4 Ekim 1982 günlü ve 522 sayılı  kararında bir kere daha tekrar edilmiştir.

            Bunun yanında, B. M. Genel Sekreteri, İsveç'in eski başbakanlarından  Olaf Palme'yi Irak ile İran arasında aracılık yapmakla görevlendirmiştir.  Palme, 1980 Kasım ayında, 1981 yılının Ocak, Şubat  ve Haziran aylarında ve son olarak 1982 Şubatında Tahran ve Bağdatı  ziyaret etti ise de bir netice alamadı. İran, Irak'ın işgal ettiği  topraklardan tamamen çekilmesi, tamirat borcu ödemesi ve Irak'ın  cezalandırılması şartlarını ileri sürdü. Savaşın başlarında Irak'ın şartı  da İran'ın, Irak'ın Şat-ül Arap üzerindeki egemenliğini tanıması idi.

            İslam Konferansı da ilk günden aracılık için harekete geçti. Pakistan  Devlet Başkanı Ziya-ül Hak başkanlığında üç kişilik bir İslam  Konferansı barış heyeti Tahran ve Bağdatı ziyaret etti. İslam  Konferansı 20 Ekimde her iki tarafa ateş-kes teklif etti. Bunlardan  bir netice alınamayınca, 25-29 Ocak 1981'de Taif'de toplanan 3'üncü İslam  Zirve Konferansı, Pakistan, Bangladeş, Gambia ve Gine devlet  başkanları, Türkiye Başbakanı ve Malaysia ve Senegal Dışişleri Bakanları  ile Yasir Arafat ve İslam Konferansı Genel Sekreteri Habib  Şatti'den kurulu bir Aracılık Komitesi teşkil etti. Bu Komite, 28 Şubat-1  Mart 1981'de, 1982 Martında bir çok defa, 1982 Nisanında,  1982 Haziranında ve son olarak da 1982 Ekiminde, toplam dokuz defa,  Tahran, Bağdat ve Cidde arasında mekik dokudu. Lakin bir uzlaşma  sağlayamadı. Bunun yanında Arap Ligi'nin ricası üzerine Türkiye Başbakanı  Bülend Ulusu da Ocak 1982'de aracılık teşebbüsünde  bulundu. Ayrıca, F.K.Ö., Suriye ve Kuveyt, Küba lideri Castro da  münferid aracılık tekliflerinde bulundular.

            Irak ve İran Bağlantısızlara dahil olduğu için, Bağlantısızlar da  1980 Ekiminde, Küba, Hindistan, Pakistan, Zambia, Malaysia dışişleri  bakanları ile F.K.Ö temsilcisinden kurulu bir Arabulucuk Komitesi  teşkil ettiler. Bu komite 1981 Şubatında, 1981 Nisanında, Mayısında  ve Ağustosunda ve nihayet 1982 Nisanında aracılık çabalarında  bulundular. Onlar da bir netice alamadılar.

            Hiç bir savaşta bu kadar çok arabuluculuk yapılmamıştır.

            :::::::::::::::::

            XV

            Türk Dış Politikası (1960-1980)

            1

            Genel Görünüm

            Son yirmi yıllık Türk dış politikasının esas mihverini bir tek mesele  teşkil etmiştir: Kıbrıs meselesi. Türk dış politikasının aktivitesi  Kıbrıs meselesi etrafında dönmüş ve diğer alanlardaki faaliyetlerimiz  bu meselenin dalları olarak gelişmiştir dersek, herhalde gerçeği  ifade etmiş oluruz. Türk dış politikasının Kıbrıs meselesinden fışkıran  veya bu meselenin tesirinde gelişen ana faaliyet dalları, Amerika,  Sovyet Rusya, Yunanistan ve Orta Doğu ile münasebetlerimizdir.  Bunu da normal karşılamak gerekir. Çünkü, son otuz yıl içinde  Kıbrıs, Türkiye'nin hayati ve milli meselesi, milli menfaatlerimizin  ağırlık noktası olmuştur. Bir dış politika her şeyden önce milli meselelere  dayanmak zorundadır.

            Türk dış politikasının ikinci mühim unsuru, Birleşik Amerika ile  olan münasebetlerimizdir. Fakat geriye, son yirmi yıla baktığımızda,  tesbit edeceğimiz husus şudur ki, Türk-Amerikan münasebetleri,  NATO çerçevesi içinde bağımsız bir ittifak münasebeti olarak gelişeceği  yerde, hemen daima, Kıbrıs meselesinin iniş-çıkışlarına göre  değişen bir yapı göstermiştir. Her ne kadar 1970'lerin ortalarından  itibaren bir Ege meselesi de ortaya çıkmış ise de, Kıbrıs meselesi  Türk-Yunan münasebetlerinin daima mihenk taşı olmuş ve Amerika  da, NATO'nun güney-doğu kanadı olarak Türkiye ve Yunanistan'a  eşit ağırlık vermiştir. Halbuki çıplak eşitlik prensibi, Türk-Yunan  münasebetlerinin çıplak gerçeği ile daima ters düşmüştür. Kıbrıs meselesinin  gelişmelerinde ağırlık daima Türkiye tarafında olması gerekirken,  Amerikanın salt eşitlik prensibine veya genellikle dengesizliklerle  hastalıklı bir denge politikasına sarılması, Türk-Amerikan  münasebetlerinin, bu münasebetleri zaman zaman ağır bir şekilde  sarsan, ciddi bir meselesi olmuştur.

            Bu sebeplerden dolayıdır ki, Türk-Amerikan münasebetleri 1884  ve 1974 Kıbrıs buhranlarında çok ağır sarsıntılar geçirecektir.

            Yine son yirmi yıl içinde Türkiye, Amerika ile olan ittifak bağlarına  rağmen, ikinci süper-devlet olarak Sovyet Rusya ile münasebetlerinde  bir istikrarın mevcut olmasına ve bu büyük kuzey komşumuz  ile gereksiz yere anlaşmazlık veya çatışma çıkarmamaya  daima ehemmiyet vermiştir. Bununla beraber, Türk-Amerikan münasebetlerindeki  dalgalanmalar, Türkiye tarafından aksettirilmese bile,  daima Türk-Sovyet münasebetlerine de aksetmiştir. Yani Kıbrıs  meselesi Türk-Amerikan münasebetlerine şekil vermiş, Türk-Amerikan  münasebetlerinin şekli de, bir bakıma, Türk-Sovyet münasebetlerini  şekillendirmiştir. 1945 Martındanberi kötü giden Türk-Sovyet  münasebetlerinin, biraz aşağıda göreceğimiz üzere, Kıbrıs buhranı  içinde, 1964 yılı sonlarından itibaren yeni ve müsbet bir yola girmesinde,  1964 Haziranındaki Johnson mektubunun büyük rol oynadığını  unutmamalıyız.

            Türkiye'nin Yunanistan'la münasebetleri, yaklaşık otuz yıldanberi  çalkantılar içinde cereyan etmektedir. Zira bu çalkantılar Kıbrıs  meselesi ile başlamış ve 1974 Kıbrıs buhranından sonra buna  bir de, Ege meselesi eklenmiştir. Fakat temel anlaşmazlık Kıbrıs mihverine  oturmuş bulunmaktadır. Kıbrıs meselesi çözümlendiği gün,  yani Kıbrıs meselesi ortadan kalktığı zaman, Yunanistan'la olan diğer  anlaşmazlık ve meselelerimizin de müsait ve müsbet bir zemine  oturacağından şüphe edilmemelidir.

            Orta Doğu ile münasebetlerimiz, tabiatiyle Kıbrıs meselesinden  en az müteessir olmuş bir dış politika faaliyet alanımızdır. Türkiye'nin  Orta Doğu ülkeleri ile münasebetlerinin temel faktörü İsrail olmuştur.  İsrail meselesinde onlara yaklaşabildiğimiz ölçüde münasebetlerimiz  gelişme göstermiştir. Fakat unutmamak gerekir ki, Türkiye'yi  başlangıçta Arap ülkelerine yaklaşmaya götüren esas mesele,  Arapların Kıbrıs meselesinde ve bilhassa Birleşmiş Milletlerde  Türkiye'yi desteklemeleri olmuştur. Arap ülkeleri, kendilerinin İsrail  meselesi ile Türkiye'nin Kıbrıs meselesi arasında bir bağ kurunca,  Türkiye de İsrail politikasına yeni bir şekil vermek zorunda kalmış  ve 1967'deki Arap-İsrail savaşı da, bu yeni politikanın ilk tatbikatına  imkan vermiştir.

            Görülüyor ki, Kıbrıs meselesi Türk dış politikasının hemen her  şeyi demek olmuştur. Bundan dolayı, Türk dış politikası konusundaki  açıklamalarımıza, Kıbrıs meselesinin gelişmeleriyle başlayacağız.

            2

            Kıbrıs Buhranları

            A) 1963-1964 Kıbrıs Buhranı

            Kıbrıs'ın bağımsızlık döneminin bu iki buhranı, esas itibariyle,  Kıbrıs rumlarının Enosis'ten, yani adayı Yunanistan'a ilhak sevdasından  vazgeçmemeleri ve 1960 Anayasasının Türklere tanıdığı hakları  bir türlü hazmedememiş olmalarından çıkmıştır. O kadar ki, Cumhurbaşkanı  seçilmiş bulunan Kıbrıs rum lideri Makarios dahi, yeni  Cumhuriyetin ilk gününden itibaren, yaptığı çeşitli konuşmalarda,  Enosis'i unutmadıklarını, eninde sonunda Enosis'i gerçekleştireceklerini  söylerken, rum idaresi de Türklerin haklarını çiğnemeye ve  anayasayı ihlale başlamıştır. Bu sebepten de, Türkiye 1961 yılından  itibaren bu anayasa ihlallerine karşı rumları uyarmaya çalışmıştır.

            1960 Kıbrıs anayasasına göre, Lefkoşe, Limasol, Magusa, Baf  ve Larnaka'da, bu beş büyük şehirde, Türkler ve rumların ayrı belediyeleri  olacaktı. Lakin bu belediyelerin sınırlarını çizmek ve mekanizmasını  tesbit etmek mümkün olamadı. Bunun üzerine Makarios,  1952 yılı Martında, bu beş büyük şehirde de tek belediye kurulmasını  ve bu belediyelerde Türklerin nüfusları nisbetinde temsil edilmesini  ileri sürdü. Türk toplumu Makarios'un bu isteğini kabul etmedi.  Bu da, iki toplum arasındaki münasebetleri gerginleştirdi.

            Makarios ve rumların Anayasadan rahatsız oldukları her hali  ile belli oluyordu. Nihayet Makarios, Anayasada değişiklik yapılması  meselesini Türkiye ile görüşmek üzere 22-26 Kasım 1962 günlerinde  Ankara'yı ziyaret etti. Yanında Dışişleri Bakanı Spyros Kyprianu  da vardı. Türk hükümet yetkilileri ile yapılan müzakerelerde,  Türk hükümeti bütün bu değişiklik tekliflerini reddetti. Çünkü bunlar  Türk toplumunun yaşama teminatı ile alakalı idi.

            Kıbrıs Türk toplumu, Makarios'un bu tutumu karşısında, 29 Aralık  1962'de yaptığı bir açıklamada, 1 Ocak 1963'ten itibaren beş büyük  şehirde kendi belediyelerini işletmeye karar verdiklerini açıkladılar.  Buna karşılık, Makarios hükümeti, Türklerin kuracağı belediyeleri  tanımayacağını ve beş büyük şehir belediyesinin hükümet  kontrolu altına alındığını bildirdi. Rumların bu kararı, 1960 Anayasasına  resmen aykırı idi.

            1963 yılında Kıbrıs'ta gerginlik daha da arttı. Rum tethişçiler  Türklere saldırmaya başladılar. Türkler kaçırılıyor ve öldürülüyordu.  Bu atmosfer içinde, Makarios, 30 Kasım 1963'de, Türk toplumuna  ve Kıbrıs'la doğrudan doğruya ilgili devletlere, 13 konuda Kıbrıs  Anayasasında değişiklik yapılması gerektiğini bildirmiştir. Bu değişikler,  Cumhurbaşkanı Makarios ile Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fazıl  Küçük'ün veto hakkının kaldırılmasını, beş büyük şehirde tek belediyeler  kurulmasını ve memuriyetlerde Türklere % 30 kontenjan  tanıyan hükümlerin kaldırılmasını öngörmekteydi. Kısacası, bu  değişikliklerin kabulü halinde Türk toplumu basit bir azınlık haline  düşecekti. Türkiye Makarios'un bu anayasa değişikliği tekliflerini  kesinlikle reddetti.

            Türkiye'nin bu kararlı tutumu Makarios ve Kıbrıs rumlarını kuvvet  ve zorbalık yoluna sevketti ve rumlar Lefkoşe'de 24 Aralık 1963  günü Türklere saldırarak 24 Türkü şehit ettiler ve 40 Türkü de yaraladılar.  Bu hadise, Türkleri yoketme planının bir başlangıcı idi. Katliamı  durdurmak amacı ile Türk jetleri 25 Aralık günü Lefkoşe üzerinde  uçmaya başladı. 650 kişilik Türk askeri birliği de karargahından  çıkarak Lefkoşe'nin Türk kesimini koruma altına aldı.

            Diğer taraftan Türkiye, Garanti Antlaşması gereğince Yunanistan  ve İngiltere'yi harekete geçirdi ve üç devlet önce, ortak bir kuvvetle  Lefkoşe'deki çarpışmaları durdurmak üzere iki taraf arasına  girdi (Yeşil hat). Ayrıca, İngiltere'nin teklifi üzerine, Türkiye ve  Yunanistan ile, Türk ve rum toplumlarının temsilcilerinin katılması ile  15 Ocak 1964'de Londra'da bir konferans toplandı. 21 Ocakda fiilen  kesilen bu konferans hiç bir netice vermedi. Çünkü tarafların görüşleri  arasında bir uçurum vardı. Türkiye ve Türk tarafı Noel Hadiseleri  denen, 24 Ocaktaki rum katliam teşebbüsünden sonra görmüştü ki,  Kıbrıs'taki Türk varlığının devam ettirilebilmesi için daha fazla  garantilere ihtiyaç vardır. Bu garantilerin biri, Kıbrıs'ta federal bir  sistemin kurulması ve Türk toplumunun rumlardan bağımsız olarak  kendi kendisini idare etmesi, diğeri de rum saldırılarına karşı daha  müessir güvenlik tedbirlerinin alınması, yani Türkiye'nin adaya daha  sağlam bir şekilde ayak basması.

            Buna mukabil rum tarafı, tam bağımsızlık teranesi tutturmuştur.  "Tam bağımsızlık" ile söylenmek istenen, Türk toplumunun basit bir  azınlık haline getirilerek rum çoğunluğunun hakimiyeti altına sokulması  ve Türkiye'ye Kıbrıs üzerinde haklar veren bütün anlaşmaların  ortadan kaldırılması ve Enosis yolundaki engellerin temizlenmesi idi.

            Londra Konferansında bir netice alınamayınca, Kıbrısa 10.000  kişilik bir NATO kuvvetinin gönderilmesi ve adada sükun ve asayişi  bu kuvvetin sağlaması hususunda bir İngiliz-Amerikan planı ortaya  atıldı. Türkiye tarafından kabul edilen bu plan; Makarios tarafından  reddedilince, Londra Konferansı tam bir başarısızlıkla neticelenmiş oldu.

            Bu arada şunu da belirtelim ki, bu Kıbrıs buhranı karşısında İngiltere,  Garanti antlaşmasını imzalayan devlet olduğu halde, meseleye  fazla bulaşmamaya bilhassa dikkat etmiştir. İngiltere, NATO  kuvveti teklifinde görüldüğü üzere, Amerika'yı işin içine çekmeye  çalışmıştır. Keza, İngiltere'nin bu tutumu karşısında Türkiye de, Yunanistan  üzerinde baskı yapabilecek bir devlet olarak Amerika'yı  mesele ile ilgilendirmek istemişse de, Amerika da Kıbrıs işine bulaşmaktan  kaçınmış ve Türkiye ile Yunanistan arasında haklı-haksız  ayırımını yapmamaya bilhassa dikkat etmiştir. Bu durum Türkiye için  bir hayal kırıklığı olmuştur.

            Kıbrıs'ta rumların Türklere saldırıları devam etmesi üzerine, Türkiye  15 Şubatta Kıbrıs'a müdahalede bulunmayı düşünmüştür. Bu ise  buhranı daha da şiddetlendireceği için, Güvenlik Konseyi meseleye  el koymuş ve 4 Mart 1964'de 8 maddelik bir karar almıştır. Kararda,  gerek ilgili devletlerden, gerek Türk ve rum toplumlarından, barışı  ve huzur ve sükunu bozacak hareketlerden kaçınmaları istenirken,  bu barış ve sükunu sağlamak üzere bir barış gücü kuruluyor  ve ayrıca Kıbrıs meselesine barışçı bir çözüm bulunması amacı ile,  Genel Sekreterin bir arabulucu tayin etmesi isteniyordu. Finlandiyalı  diplomat Tuomioja aracı olarak tayin edilmiştir.

            B. M. Barış gücü adaya gelmeden önce rumlar avantajlı bir durum  elde etmek için Türklere karşı yeniden saldırılara geçtiler. Bunun  üzerine Türk hükümeti, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden, Kıbrıs'a  müdahale yetkisi aldı. Bunun üzerine B. M. Barış Gücü acele  teşkil edilerek Mart sonlarında adaya sevkedilmiştir.

            B. M. barış gücünün adaya gelmeye başlaması, Kıbrıs rumlarını  frenlemiş ise de, Makarios 4 Nisanda Zürich ve Londra anlaşmalarının  ayrılmaz bir parçası olan ittifak antlaşmasını feshettiğini ilan  etti. Makarios, Türkiye'nin Kıbrıs'la olan bağlarını birer birer koparmak  istiyordu. Tabii Türkiye bu feshi kabul etmedi. Fakat, bu hadisenin  arkasından, Yunan başbakanı Yorgo Papendreou yayınladığı  bir bildiride, Yunanistan'ın, helenizmin Kıbrıs'taki halk mücadelesini  kayıtsız-şartsız desteklediğini, Zürich ve Londra anlaşmalarının  yürümediğini, bu anlaşmaların adada durumu çıkmaza sürüklediğini  söylemiş ve Makarios'un ittifak antlaşmasını feshetmesini desteklemiştir.  Kısacası, Yunanistan Makarios'un bütün kanunsuzluklarına  arka çıkıyordu.

            Mayıs ayında Makarios'un Kıbrıs'ta mecburi askerlik sistemini  ihdas etmesi, rumları askere almaya başlaması ve dışardan ağır silahlar  satın alması, durumu yeniden gerginleştirdi. Makarios bir  yandan da Sovyet Rusya ve Sovyet bloku ile yakın münasebetler  içine girmişti.

            Bu yeni gelişme Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesi kararını kesinleştirdi.  Kıbrıs'a Türk askerinin çıkması 7 Haziran için planlanmıştı.  Fakat 5 Haziranda "Johnson Mektubu" hadisesi patlak verdi.  Amerika bir kaç gün önce, bu çıkarmayı önlemek için diplomatik  teşebbüste bulunmuştu. Fakat Türkiye'yi kararından caydıramayınca,  Başkan Johnson Başbakan İsmet İnönü'ye 5 Haziran günü, ifadesi  ağır ve tehdit dolu bir mektup gönderdi. Başkan Johnson mektubunda  şu noktaları belirtiyordu:

            1) Türkiye, Garanti Antlaşmasını tam işletmeden adaya müdahale  kararı almıştır. Türkiye henüz müdahale hakkını kullanamaz.

            Ne kadar gariptir, Türkiye'nin bütün çabalarına rağmen, Amerika  Kıbrıs meselesine bulaşmaktan kaçındığı halde, şimdi Garanti  Antlaşması hakkında değer yargısında bulunarak, sadece siyasi değil,  aynı zamanda hukuki bakımdan da meseleye bulaşmak gibi çelişkili  bir tutum içine giriyordu.

            2) Türkiye tarafından Kıbrıs'a yapılacak askeri bir müdahale,  kendisini Sovyetler Birliği ile bir çatışma durumuna sokabilir. Türkiye,  NATO'lu müttefiklerine danışmadan, onların "rıza ve muvafakatı"nı  almadan böyle bir harekete giriştiğine göre, acaba NATO'nun Türkiye'yi  savunma yükümlülüğü var mıdır? Türkiye bu noktayı herhalde düşünmedi.

            Başkan Johnson'ın söylemek istediği şuydu ki, Kıbrıs'a müdahale  yüzünden Türkiye'nin Sovyetlerle başı derde girerse, Amerika Türkiye'yi  savunmayacaktır. Johnson mektubunun Türkiye'ye vurduğu en  ağır darbe buradaydı. O Türkiye ki, NATO'ya, Sovyet tehlike ve tehditlerine  ve saldırı ihtimaline karşı Amerika'dan destek ve güvenlik  elde etmek için girmişti. Şimdi Amerika, bir Kıbrıs için, Türkiye'yi bir  Sovyet saldırısı karşısında yapayalnız bırakabileceğini söylüyordu.  Bu çok vahim bir durumdu.

            3) Türkiye ile Amerika arasında mevcut 12 Temmuz 1947 tarihli  yardım antlaşmasının 4'üncü maddesine göre, Türkiye Amerika'nın vermiş  olduğu silahları Kıbrıs'a müdahalede kullanamaz. Çünkü bu silahlar  Türkiye'ye savunma amacı ile verilmiştir.

            Amerika, Makarios'un bütün kanunsuzluk, vahşet ve cinayetlerini  ve Yunanistan'ın da bütün bunlara destek olmasını görmezlikten gelerek,  Türkiye'nin milletlerarası antlaşmalardan doğan meşru haklarını  kullanmasını bir saldırı telakki ediyordu.

            4) Ayrıntılı görüşmeler için Türkiye Başbakanı Vaşington'a giderse  Başbakan Johnson bundan memnun olacaktır.

            Nasıl 12 Mart 1947 tarihli Truman Doktrini Türk-Amerikan  münasebetlerinde bir dönüm noktası olmuş ise, 5 Haziran 1964 tarihli  Johnson Mektubu da Truman Doktrininin açmış olduğu sağlam bir  dönemi tersine çeviren bir dönüm noktası olmuştur. Türk Milletinin  en hassas ve haklı davasında ortaya konan bu fevkalade sakat tutum,  Türkiye'de Amerika'ya olan güveni büyük ölçüde sarsmış ve tesirlerini  daha sonraki yıllara kadar yaymıştır. O sırada Başbakan İnönü'nün  Kıbrıs işlerindeki danışmanı Profesör Nihat Erim, daha sonra  şöyle diyecektir: "Denebilir ki, o zamana kadar dünyanın tek memleketi  Türkiye idi ki, orada Amerikalılara "Go Home" denmiyordu. Bu  Johnson mektubundan sonra Türk kamu oyunda Amerika'ya güven  çok sarsılmıştı ve ilk defa olarak Türkiye'de Amerika'ya karşı olumsuz  bir kamu oyu meydana gelmeye başlamıştı. Bundan sonraki yıllarda  bu daha da kuvvetlenmiştir." Bu sırada, 1961 Anayasasının  getirdiği hürriyet rejimi içinde sol akımların boy göstermeye başladığı  da unutulmamalıdır.

            Başbakan İnönü Johnson'ın mektubuna 13 Haziranda cevap verdi.  Bu cevap oldukça yumuşak bir ifade taşıyordu. Cevapta, 12 Temmuz  1947 tarihli yardım antlaşmasının yorumuna hiç değinilmemiştir.  Buna karşılık şu hususlar belirtiliyordu:

            1) Mektubun "gerek yazılış tarzı, gerek muhtevası", Amerika'nın  Türkiye gibi bir müttefiki için "hayal kırıcı" olmuştur.

            2) Bu son teşebbüs ile birlikte, 1963 sonundanberi Kıbrıs'a askeri  müdahale ihtiyacı dördüncüdür. Ve Türkiye bu işin başındanberi  Amerika ile danışma halinde bulunmuştur.

            3) Kıbrıs rum hükümeti açıkca silahlanmaya başlamış, Anayasa  dışı faaliyetlere girişmiş, Türklere karşı "zulmünü" arttırmış ve bütün  bunlar Yunanistan tarafından, kendisinin imzaladığı milletlerarası  antlaşmalara aykırı olduğu halde, desteklenmiş, lakin Türkiye'nin bütün  uyarmalarına rağmen Amerika bir şey yapmamıştır.

            4) Birbirlerine karşı antlaşmalardan doğan zorunluluklarını;  yükümlülüklerini istediği zaman reddeden devletler arasında bir ittifaktan  söz edilebilir mi?

            5) "NATO müttefiklerinden herhangi birine yapılacak saldırı, saldırgan  tarafından tabiatiyle daima haklı gösterilmeye çalışılacaktır.  NATO'nun bünyesi saldırganın iddialarına kapılacak kadar zayıf ise,  hakikaten tedaviye muhtaç demektir."

            6) Türkiye'nin anlayışına göre, NATO, saldırıya uğrayan bir üyeye  derhal yardımı mecburi kılmaktadır. Üyelerin takdirine bırakılan  husus, yardımın mahiyeti ve genişliğidir.

            Başbakan İnönü, Başkan Johnson'un mektubundaki teklifi ve daveti  kabul ederek, 21 Haziranda Vaşington'a gitti. Johnson, herhalde  münasebetsiz mektubunun Türk hükümeti üzerinde yaptığı kötü tesiri  silmek için olacak, Başbakan İnönü'nün bu seyahati için kendi  özel uçağını tahsis etti.

            Türk-Amerikan görüşmeleri 22-23 Haziranda yapıldı. Türk hükümetinin  bu görüşmelerdeki hareket noktası şuydu: Zürich ve Londra  anlaşmaları ile Türk toplumuna tanınan hakların korunması ve  bunu sağlamak için de, daha da sağlam güvenlik ve garanti tedbirlerinin  elde edilmesi. Bu son noktada söz konusu olan, Türkiye'nin  ada üzerindeki yetkilerinin daha da arttırılması idi.

            Bu görüş Amerika tarafından esas itibariyle kabul edildiği gibi,  Türkiye'nin Kıbrıs'tan çekilmesine karşılık, Ege'deki Yunan adalarından  birisinin Türkiye'ye verilmesi de söz konusu olmuş ve Türk tarafı  bu görüşe de karşı gelmiştir. Bununla beraber, Vaşington görüşmelerinde,  Kıbrıs meselesinin nihai bir çözüme ulaştırılmak üzere,  Amerika'nın eski Dışişleri Bakanlarından Dean Acheson'un aracı olarak  tayin edilmesine karar verilmiştir.

            Dean Acheson'ın, Kıbrıs meselesine kesin bir çözüm bulmak için  arabuluculuk faaliyeti 10 Temmuz 1964'de Cenevre'de başladı ve 1  Eylül gününe kadar devam etti. Cenevre görüşmelerinde, Magusa'nın  kuzeyindeki Boğaz ile, Kıbrıs'ın kuzey kıyılarındaki Akantu geçidi  arasında çizilen çizginin doğusunda kalan Karpas yarımadasının Türkiye'nin  egemenliğine bırakılması prensip olarak Türkiye tarafından  kabul edilmiştir. Türkiye'nin tek itirazı, Akantu noktasının, arazinin  askeri yararlılığını daha müsait hale getirmek için, biraz daha batıya  kaydırılması idi.

            Acheson Planı adını alan bu tekliflerin bir diğer tarafı da, Kıbrısın  rum kesiminde kalan Türkler, yoğun oldukları bölgelerde, en az  beş kanton veya mahalli muhtariyet bölgesine sahip olacaklardı.

            Acheson Planı, Karpas yarımadasını Türkiye'ye vermekle, adanın  400 mil karelik bir kısmını, yani % 11'ini Türkiye'nin egemenliğine  terketmiş olmaktaydı. Kantonları ve muhtariyet bölgelerini de hesaba  katınca, adanın % 25-30 kadarı Türkiye'nin kontrolu altına giriyordu.

            Cenevre görüşmeleri devam ederken Kıbrıs'taki durum yeni bir  krize girdi. Ağustos başında rumlar Kıbrıs'ın Erenköy ve Mansura  bölgesindeki Türklere karşı bir katliam hareketine girişerek saldırılara  başladılar. Adadaki Birleşmiş Milletler Barış Gücü kuvvetleri bu  yoketme hareketi karşısında hareketsiz kalınca, Türk Hava Kuvvetlerine  ait jet uçakları 8 ve 9 Ağustos günlerinde rum mevzilerini bombaladılar.  Rumların katilam teşebbüsleri bu şekilde durduruldu.

            Fakat Türkiye'nin bu müdahalesi üzerine Makarios, Suriye, Mısır  ve Sovyet Rusya'dan yardım istedi. Bunun üzerine Sovyet Başbakanı  Kruşçev, 9 Ağustosta Başbakan İnönü'ye bir mesaj göndererek,  oldukça yumuşak bir ifade ile, Türkiye'nin Kıbrıs'a "askeri saldırıda"  bulunmakla üzerine sorumluluk aldığını bildirdi ve askeri harekatın  durdurulmasını istedi. İnönü 13 Ağustosta verdiği cevapta  ise, rumların gayri insani ve ahlaki davranışlarını anlatarak, Sovyet  Rusya'nın durumu anlayacağı ve nüfuzunu bu istikamette kullanacağı  ümidini ifade etmiştir.

            8-9 Ağustos bombardımanları, 1963 Aralık ayındanberi Türkiye'nin  yapmak istediği dört müdahale niyetinin, ilk defa müessir bir şekilde  gerçekleşmesiydi. Askeri bakımdan, böyle bir bombardımandan  sonra bir çıkarma hareketinin gelmesi gerektiği için, bu bombardımanlar  Atina'da heyecan ve panik yaratmış ve Yunan hükümeti, Yunanistan'ın  hiç bir zaman Türkiye ile bir savaşı göze alamıyacağını,  Türk-Yunan dostluğuna ehemmiyet verdiğini ve Kıbrıs meselesinin  barışcı yollarla çözümünü arzuladığını Türkiye'ye bildirmiştir. Yunan  Başbakanı ile Türk Başbakanı arasında da bu konuda mesajlar  teati edilmiştir.

            Türkiye'nin Kıbrıs bombadımanı Yunanistan'ı geriletmiş ve Türk-Yunan  münasebetlerine nisbeten bir yumuşaklık getirmiş ise de, Yunanistan  bu bombardımandan sonra Kıbrıs'a asker sevketmeye başlamıştır.  İlk elde 5.000 Yunan askeri Kıbrıs'a yollanmış ise de, bu  miktar daha sonra giderek artacak ve 12.000'e kadar çıkacaktır.  Birleşmiş Milletler Arabulucusu Finlandiyalı diplomat Sakari  Tuomioja, peşpeşe gelen buhranlı hadiseler içinde pek fazla bir şey  yapamadan, 9 Eylül 1964'de ölüverdi. Bunun üzerine yerine, arabulucu  olarak, Ekvatorlü diplomat Galo Plaza Lasso tayin edildi.

            Galo Plaza, 1964 Ekiminden 1965 Şubatına kadar Kıbrıs meselesiyle  alakalı taraflarla yapmış olduğu temas ve görüşmeler sonunda  66 sayfalık bir rapor hazırladı. Bu rapor, B.M. Güvenlik Konseyi  tarafından 26 Mart 1965 tarihinde yayınlandı. Fakat Galo Plaza'nın  raporu Türkiye tarafından reddedildi. Çünkü rapor, çelişkilerle dolu  olduğu gibi, Türk toplumunu rum toplumunun hakimiyeti altına sokan  tekliflerde bulunuyordu. Galo Plaza, raporunun başında, Kıbrıs'taki  Türk ve Rum toplumlarının, tarihi ve ırki ve diğer her çeşit hususiyetleri  ile birbirinden ayrı iki toplum olduğunu belirttiği halde,  Türk toplumunu Kıbrıs'ta basit bir azınlık haline getiren, Rumcayı bile  Kıbrıs devletinin resmi dili yapan teklifler ileri sürmüştür. Görülmüştür  ki, Galo Plaza meseleyi anlamadığı gibi, milletlerarası hukuk  kurallarına aykırı olarak yetkilerini de aşmıştır. Bunun dışında Galo  Plaza, Türkiye'nin federal sistem tezini terketmesini ve Kıbrıs'taki  Türklerin Türkiye'ye göç etmelerinin kolaylaştırılması gibi garip teklifler  de ileri sürüyordu.

            Türkiye'nin Galo Plaza raporunu reddetmesinden sonra Kıbrıs  meselesi, 1955 Mayısından itibaren Türkiye ile Yunanistan arasında  yapılan ikili görüşmelerin konusu oldu. Fakat bu ikili görüşmeler de  1966 yılı sonuna kadar bir takım kesintilerle yapılabilmiştir. Bunun  iki sebebi vardır. Birincisi, Makarios ve Kıbrıs rumlarının, Türk-Yunan  görüşmelerine karşı çıkıp, meseleyi Birleşmiş Milletler çerçevesinde  yürütmek istemeleri. Doğrusu şudur ki, o sıralarda Genel Kuruldan  Türkiye lehine bir karar çıkarmak mümkün değildi. Makarios'un Kıbrıs'ı  bağlantısızlara dahil olduğu için, bağlantısızlar Genel Kurulda  çoğunlukta idi.

            İkincisi, Yunanistan'daki hükümet buhranları da Türk-Yunan ikili  görüşmelerini aksatmıştır. Başbakan Yorgo Papandreu Ordu'da bir  takım temizlik hareketlerine girişmek isteyince, 1965 Temmuzunda  Kral tarafından başbakanlıktan azledildi. Fakat siyasi istikrarsızlık  Yunanistanı, 1967 Nisanındaki askeri darbeye kadar çalkantı içinde  bırakacaktır. Bu şartlarda Kıbrıs için elbetteki bir şey yapılamazdı.  Yalnız, Türkiye bu dönemde, bilhassa Makarios ve Kıbrıs rumlarına  karşı gayet kararlı ve seri bir tutum almış ve rumların herhangi bir  olup-bittiye başvurmalarını önlemiştir.

            1963-1964 Kıbrıs buhranının, Türkiye bakımından en mühim neticesi,  Johnson mektubu dolayısiyle Amerika'ya karşı güvenin sarsılması  neticesi, Türkiye'nin Sovyetlerle münasebetlerini düzeltmek için  harekete geçmesidir. Daha aşağıda da değineceğimiz üzere, Dışişleri  Bakanı Feridun Cemal Erkin, 30 Ekim-6 Kasım 1964 tarihlerinde  Moskova'yı ziyaret etmiştir. Ziyaretin sonunda yayınlanan bildiride,  Kıbrıs'ta "iki milli cemaat"in varlığından söz edilmekteydi. Bu, Türkiye'nin  Kıbrıs görüşünün en mühim noktasının Sovyetler Birliği tarafından  da desteklenmesiydi. Türk-Amerikan münasebetleri 1964 yılından  itibaren ciddi bir soğukluk içine girerken, 1964 sonundan itibaren  Türk-Sovyet münasebetleri artan bir hızla gelişme göstermeye  başlıyordu. 1963-1964 Kıbrıs buhranının Türk dış politikası bakımından  doğurduğu en mühim netice budur.

            B) 1967 Kıbrıs Buhranı

            1965 Mayısından itibaren Kıbrıs konusunda Türk-Yunan ikili görüşmelerinin  başlaması ile, Kıbrıs'ta her şeyin süt liman olduğu sanılmamalıdır.  İrili ufaklı hadiseler ve çatışmalar daima süregelmiştir.  Ne var ki, Türkiye'nin kararlı tutumu ve bilhassa, İsmet İnönü hükümetlerinin  daima koalisyona dayanmasına rağmen, 1965 Ekim seçimlerinde  Adalet Partisi'nin T.B.M.M.'nde büyük çoğunluğu elde ederek  tek başına iktidara gelmesi, Kıbrıs rumlarını, Makarious'u ve Yunanistan'ı  ihtiyatlı hareket etmeye sevketmiştir. Zira, Makarios ve Yunanistan,  Kıbrıs meselesindeki darbelerini daima Türkiye'deki iç siyasi  istikrarsızlığa göre ayarlamışlardır. Bu o zaman da böyle oldu  ve bundan sonra da böyle olacaktır.

            Fakat Yunanistan'ın kendi istikrarsızlığı, dolaylı bir şekilde 1967  Kıbrıs buhranını doğurmuştur.

            Yunanistan'da 28 Mayıs 1967'de genel seçimlerin yapılması  kararlaştırılmıştı. Fakat görünen oydu ki, Yorgo Papandreu ile oğlu  Andreas Papandreu liderliğindeki Merkez Birliği Partisi'nin seçimleri  kazanma ihtimali fazla idi. Halbuki Baba-Oğul Papandreu'lar Kral'a,  Ordu'ya ve sağa karşı sert tavır almışlar ve yunan iç politikasında  gerginliğe sebep olmuşlardır. Yorgo Papandreu'nun bir yandan komünistlerle  işbirliği yapmak istemesi, öte yandan, daha önce de belirttiğimiz  gibi, Ordu'da tasfiyeye girişmek istemesi, 21 Nisan 1967  sabahı, Albay Papadopulos liderliğinde askerlerin bir darbe yapmasına  sebep oldu.

            Darbe üzerine, Başbakanlığa getirilen eski Yargıtay Başsavcısı  Konstantin Kolias, 21 Nisan günü verdiği demeçte, Kıbrıs meselesine  barışcı bir çözüm yolu bulmaya çalışacaklarını söylemiştir. Fakat  22 Nisan günü radyoda okunan hükümet programında, barışçı çözüm  deyiminin ne manaya geldiği daha iyi anlaşılmıştır. Zira, yeni hükümetin  programında, "Kıbrrs'taki azınlık haklarının dikkate alınması  suretiyle, Enosis'i barışçı müzakerelerle sağlama gayesi gütmekteyiz"  denilmekteydi. Bunun manası şuydu ki, Yunan diktatoryasının Kıbrıs  politikasının esası Enosis'tir. Fakat bunu kuvvete başvurarak değil,  müzakerelerle, yani Türkiye ile pazarlıkla gerçekleştirecektir. Enosis'in  gerçekleşmesi halinde de, Kıbrıs'taki Türk toplumuna "azınlık  hakları" tanınacaktır.

            Haziran ayından itibaren yeni yunan hükümetinin Batı Trakya  Türklerine karşı yoğun bir baskı politikasına giriştiği ve bu baskıların  Temmuz ayında da devam ettiği görülmüştür, Türk Dışişleri Bakanlığı  sözcüsü, 28 Haziranda verdiği demeçte, "Yunanlılar, Batı Trakya'daki  soydaşlarımıza baskıyı çok arttırmıştır. Bu konuda teşebbüslerimiz  var. Lozan'da Türklere verilen haklar adeta tanınmıyor" diyordu.  Buna karşılık, Yunan İçişleri Bakanı General Patakos da, 30  Hazirandaki demecinde, "Hükümetin önünde çözülecek çok önemli  meseleler vardır. Bunlar iktisadi durum, dış ilişkiler ve Kıbrıstır"  demekteydi. Gerçek şudur ki, bu sırada Türkiye'de hiç kimse, Kıbrıs ile  Batı Trakya arasında doğrudan doğruya bir bağ kurmayı düşünmemiştir.

            Yunan cuntasının Kıbrıs konusundaki tasarılarını kolaylaştıran  ve Batı Trakya'yı Kıbrıs'a karşı bir koz olarak kullanmaya sevkeden  hadise de, 5 Haziran 1967'de patlak veren Arap-İsrail savaşı olmuştur.  Türkiye'de yeni Adalet Partisi iktidarı, bu savaştan yararlanarak  Türkiye'nin Orta Doğu ve Arap-İsrail politikasına yeni bir istikamet  vermeye doğru giderken, Yunan cuntası da, bu savaşın yarattığı atmosferi  kendi lehine sömürmeye çalışmıştır.

            Bu arada, Kıbrıs rumlarının Sovyet Rusya'dan silah satın almaya  başladığına dair haberler de çoğalmaya başlamıştır. Ankara'daki  Sovyet büyükelçisi 28 Haziranda bu söylentileri yalanladığı gibi,  TASS ajansı 4 Temmuzda yayınladığı yorumda, "Sovyetler Birliği Kıbrıs'taki  son gelişmelerden, bu bölgede durumun yeniden gerginleştirme  teşebbüslerinden ve Kıbrıs Cumhuriyetinin varlığının tehlikeye  girmesinden endişelenmektedir" diyordu. Türkiye'nin 1964 sonlarından  itibaren Sovyetlere yaklaşma politikasına karşılık, Amerika tarafından  desteklenen Yunanistan'daki sağcı-askeri darbenin, Sovyetleri  Türkiye tarafına daha da eğilttiği bir gerçektir.

            Temmuz ayından itibaren Yunan hükümetinin Kıbrıs'ta bir Enosis  darbesi yapacağına veya Kıbrıs meselesini Enosis esası üzerinden  çözümlemek istediğine dair söylentiler dolaşmış ve gerek hükümet  yetkilileri, gerek Dışişleri Bakanlığı yaptıkları açıklamalarda  Türkiye'nin Enosis'i hiç bir zaman kabul etmiyeceğini kesin bir dille  belirtmişlerdir.

            6 Eylülde Dışişleri Bakanlığından yapılan açıklamada, Türkiye  Başbakanı Süleyman Demirel ile Yunan Başbakanı Kollias'ın, 9 Eylülde  Keşan'da ve 10 Eylülde de Dedeağaç'ta buluşarak, Kıbrıs meselesi  dahil, Türk-Yunan münasebetlerini alakadar eden bütün meseleleri  görüşecekleri bildirilmiştir. Başbakan Demirel'in sonradan  12 Eylülde Ankara'da yaptığı basın toplantısından anlaşıldığına göre,  ikili görüşme isteği Yunan tarafından gelmiştir.

            Türk-Yunan Başbakanları, önceden tesbit edildiği üzere, heyetler  halinde, 9 Eylülde Keşan'da ve 10 Eylülde de Dedeağaç'ta görüşmeler  yapmışlardır. Esasında görüşmeler fazla sürmeden Keşan'da  bitmiştir. Dedeağaç görüşmeleri göstermelik olmuştur. Zira, Keşan  toplantısı başlar başlamaz, yunan tarafı yazılı bir teklifte bulunmuştur.  Bu teklife göre, Türkiye Kıbrıs'ın Yunanistanla birleşmesine, yani Enosis'e  razı olacak, buna karşılık Türkiye'ye Batı Trakya sınırlarında bazı  tavizler verilecekti. Böyle bir teklif 1966 yılında Stefanopulos hükümeti  tarafından da Türkiye'ye yapılmış, fakat Türkiye tarafından derhal  reddedilmişti. Bu sefer de Türkiye Başbakanı aynı şekilde tereddüt  etmeden reddedince, görüşecek pek bir şey kalmamıştı. Fakat  Yunan tarafının ricası üzerine, görüşmelere göstermelik de olsa,  devam edilmiştir. 10 Eylül 1967 da yayınlanan ortak bildiri, Kıbrıs  meselesinin, Türk-Yunan münasebetlerinin temel unsuru olduğunu  vurgulamış, tarafların, Kıbrıs meselesine ait görüşmelerini yaklaştırma  imkanlarını arayacaklarını, adada gerginliğin artmasına sebep  olacak hareketlerden kaçınacaklarını belirtmiş ve antlaşmalara riayet  hususunda da tarafların görüşleri arasında "uygunluk" bulunduğunu  müşahade etmiştir. Bu "uygunluk"a rağmen, Yunan cuntası Kasım  ayında bir Enosis teşebbüsüne girişecek ve bu da yeni Kıbrıs buhranının  ortaya çıkmasına sebep olacaktır.

            Başbakan Süleyman Demirel, 12 Eylülde yaptığı basın toplantısında,  "Kıbrıs işinin bugüne kadar barışçı bir çözüm yoluna kavuşmamasında,  Yunanistan'ın adayı kendisine ilhaktan gayrı bir hal şeklini  mümkün görmemesi başlıca amil olmuştur", "Türkiye adanın ilhakına  hiç bir zaman rıza gösteremeyecektir" demek suretiyle, Keşan  ve Dedeağaç görüşmelerinde, Yunan askeri hükümetinin de Enosis  peşinde koştuğunu ve bundan dolayı da görüşmelerin neticesiz kaldığını  söylemek istemiştir. Yunan cuntasının, daha önceki yunan hükümetlerinden  belki tek farkı, Enosis'i, Türkiye ile müzakere ve pazarlık  suretiyle gerçekleştirmek istemesidir.

            Diğer taraftan, Başbakan Demirel, Türkiye'nin bu meseledeki  politikasını 4 prensibe dayandırmaktaydı: 1) Yürürlükteki antlaşmaların,  tarafların rızası olmadan değiştirilmemesi; 2) Kıbrıs'ta iki toplumdan  hiçbirinin diğerine hükmetmemesi; 3) Lozan Antlaşması ile  bu bölgede kurulmuş olan dengenin bozulmaması; 4) Kıbrıs meselesine,  Enosis dışında bir çözüm aranması.

            Bu dört prensibin zikredilmesinden görülüyordu ki, şimdi Türk-Yunan  münasebetlerinde bir de "Lozan Dengesi" meselesi ortaya çıkmaktaydı.  Zira, 1963-1964 Kıbrıs buhranından sonra Yunanistan, Türkiye  ile bir savaş ihtimaline karşı ve Lozan Antlaşmasının 13'üncü maddesine  aykırı olarak, Türk kıyıları karşısındaki adaları silahlandırmaya  başlamıştı. Kıbrıs'tan sonra, şimdi bu mesele de Türk-Yunan anlaşmazlığına  bir unsur olarak girmekteydi. Keza, Yunanlıların yeni  başlattıkları, Batı Trakya Türklerine baskı meselesi de, Lozan Dengesini  yakından alakadar etmekteydi.

            Papandreu'ların sol iktidarını deviren ve Amerika tarafından hararetle  desteklenen Yunan cuntası ile bu görüşmeleri yaptıktan sonra,  Türkiye Başbakanı Süleyman Demirel, 13-17 Eylül günlerinde "sosyalist"  Romanya'yı ve 19-29 Eylül günlerinde de Sovyetler Birliğini  ziyaret etti. Başbakan Demirel'in ziyaretine Sovyet hükümeti büyük  ehemmiyet verdi ve Demirel her gittiği yerde büyük gösterilerle  karşılandı. 29 Eylül günü yayınlanan ortak bildiride, Türk-Sovyet  münasebetlerinin gelişmesinden duyulan memnuniyet açıkça ifade  edildikten sonra, Sovyetler Birliği ile Türkiye arasında temel menfaatleri  çelişki içine sokacak bir meselenin mevcut olmadığı belirtiliyor  ve Kıbrıs konusunda da, Kıbrıs meselesinin, "Kıbrıs devletinin  bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünün muhafazası esasına istinaden,  Türk ve Rum milli cemaatlerinin, kanuni haklarını ve menfaatlerini ve  güvenlik ve karşılıklı itimad içinde yaşamalarını sağlayacak şekilde  barışçı yollarla halledilmesi gerektiği" ifade ediliyordu. Yani Sovyet  Rusya, kanuni hakları ve menfaatleri ile Türk toplumunu bir "milli toplum"  olarak kabul ettiğini, dolayısiyle adada iki milli toplumun varlığını  bir kere daha vurgulamakta idi.

            Başbakan Demirel'in Sovyet Rusyayı ziyaret ettiği sırada da, 18-25  Eylül günlerinde bir Türk Parlamento heyeti de Yugoslavyayı ziyaret  ediyordu.

            Keşan ve Dedeağaç görüşmeleri ile daha sonraki günlerde Türkiye'nin  Enosis karşısındaki kararlı tutumunu gören ve bir pazarlığa  yanaşmıyacağını anlayan yunan cuntası, Dedeağaç bildirisinde gerginlikten  kaçınmayı vaad ettiği halde, bir Enosis teşebbüsü için hazırlıklarını  arttırdı. Kıbrıs'ı ziyaret etmekte olan Yunanistan "Başbakan  Yardımcısı ve Savunma Bakanı" General Spandidakis, 21 Ekimde  verdiği demeçte, "Kıbrıs meselesine, Kıbrıs'ın Yunanistanla birleşmesinden  başka bir çözüm yolu bulunamaz" diyordu. 31 Ekim ayı sonlarında  ise, Trakya'daki Türk toplumuna karşı Yunan hükümetinin yeni  baskılara başladığı bildiriliyordu.

            Durum böyle iken, 15 Kasım 1967 günü, Kıbrıs rumları ve bilhassa  1963-1964 buhranından sonra Kıbrıs'a dönen tethişçi Grivas'ın  teşkilatlandırdığı Rum Milli Muhafız kuvvetleri, Türklerin toplu olarak  bulunduğu Boğaziçi ve Geçitkale köylerine karşı harekete geçtiler.  Bu ise, Enosis'in en büyük engelini teşkil eden Türk varlığının kademeli  olarak imha edilmesi, ortadan kaldırılması teşebbüsü idi. Bundan  dolayı, Türk hükümeti 15-16 Kasım gecesi bir durum değerlendirmesi  yapmış ve 16 Kasım günü de, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden,  anayasanın savaş ilanına ve Türk silahlı kuvvetlerinin yabancı  ülkelere gönderilmesine dair 66'ıncı maddesine dayanarak, Kıbrıs'a  müdahale yetkisini, 435 üyenin 432 oyu ile almıştır. Bu karar,  zımnen de olsa, Yunanistanla bir savaş halini de öngördüğünden, ortaya  çok ciddi bir durum çıkmaktaydı.

            Bu karar üzerine İskenderun'da büyük bir çıkarma birliği hazırlandığı  gibi, Türk donanması da İskenderun'da toplanmıştı. Türk hükümeti  17 Kasım da, Yunan hükümeti ile "dost ve müttefik" hükümetlere  çıkarma yapma niyetini açıklamıştır. Türkiye, bu çıkarmanın durdurulması  için, tethiş lideri, kanlı faaliyetleri ile tanınmış ve yine  tanınmış Türk düşmanı Grivas'ın adadan alınmasını ve Kıbrıs'a 1964'den  itibaren yığılmış bulunan 12.000 kişilik Yunan askerinin adadan  çekilmesini istiyordu.

            18 Kasım günü ise Türk jetleri Kıbrıs adası üzerinde alçak uçuş  yapıyorlardı.

            19 Kasım tarihli Pravda gazetesi de, "Yunanlı diktatörlerin Amerikalı  emperyalistlerden direktif aldığı aşikardır" diyordu.

            Türkiye ile Yunanistan arasında Kıbrıs konusundaki bu gerginlik  üzerine, Amerika Başkanı Johnson özel temsilcisi Cyrus Vance'i  bölgeye gönderirken, Birleşmiş Milletler de, gerginliği önlemek amacı  ile harekete geçti. Buna karşılık Türkiye, 17 Kasımda ileri sürdüğü  isteklerinde kararlı bir şekilde devam ediyordu. Bu durum karşısında  yunan cuntası gerilemek zorunda kaldı ve 2 Aralıkta Yunan Dışişleri  Bakanı Pipinelis yaptığı açıklamada, Yunanistan'ın, anlaşmaların  dışında Kıbrıs'a gönderdiği bütün kuvvetleri geri çekeceğini, buna  karşılık Türkiye'nin de savaş hazırlıklarını durduracağını bildirdi.  Bu Türkiye ile Yunanistan arasında varılan bir anlaşma idi.

            Buhranın bu şekilde ortadan kalkmasından sonra Kıbrıs Türkleri,  29 Aralık 1967'de, kendi işlerini kendileri görmek üzere ve "16 Ağustos  1960 tarihli Anayasa'nın bütün kuralları uygulanıncaya kadar",  Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi'ni kurmuşlar ve bu yönetimin tabi olacağı  19 maddelik esasları da açıklamışlardır. Bu gelişme, Türkiye'nin  federal devlet tezi istikametinde atılmış bir adımdı. Böyle bir idarenin  tatbikini kolaylaştıran husus ise, 1963-1964 ve bilhassa 1967  krizi ile, rumların mezaliminden ve saldırılarından kaçan Türklerin,  köylerini, yerlerini-yurtlarını ve topraklarını bırakarak belirli bölgelerde  toplu yaşamaya başlamaları idi. Böylece, rumların saldırılarına  karşı da daha güçlü bir hale geliyorlardı. Türklerin esas itibariyle tarımla  geçindikleri gözönüne alınırsa, topraklarını bırakıp kaçmak zorunda  kalmalarının, Türk toplumu için ekonomik bakımdan ne kadar  büyük kayıp olduğu kolaylıkla anlaşılır.

            2 Aralık anlaşmasından sonra Türk-Yunan münasebetleri de yumuşak  bir havaya girdi. 1968 Martından itibaren Türk-Yunan ikili görüşmeleri  yeniden başladı. İlk ikili görüşme, 12-13 Mart 1968 tarihlerinde  Atina'da, ikinci görüşme ise 16-27 Nisan da Ankara'da yapılmıştır.  Bu ikili görüşmeler, her iki ülkenin dışişleri bakanlıklarının  teknisyenleri arasında, alt-seviyede yapılmıştır. Bunun arkasından da  iki taraf teknisyenleri, son olarak 20 Mayısta Viyana'da biraraya gelerek,  üzerinde anlaşma meydana gelen noktalar hakkında rapor hazırlamaya  karar vermişlerdir. Bu rapor, Türk ve Yunan Dışişleri Bakanlarının  26 Haziranda Londra'da yaptıkları görüşmelerde müzakere  ve kabul edilmiştir. Raporun mahiyeti açıklanmamakla beraber, Türk-Yunan  münasebetlerinin iyice yumuşak bir atmosfer içinde olduğu idi.

            Tabiatiyle bu durum, Kıbrıs rumlarına tesir etmiştir. Çünkü, rumlar,  Lefkoşe'nin Türk bölgesine tatbik ettikleri kısıtlamaları 7 Mart  tarihinden itibaren kaldırmışlardır. Bu kısıtlamalar, Türklerin Lefkoşe'ye  giriş-çıkışlarının ve en tabii ihtiyaç maddelerinin Türk bölgesine  sokulmasının engellenmesi şeklindeydi. Birleşmiş Milletler Genel  Sekreteri U Thant da, 13 Martta Güvenlik Konseyine sunduğu raporda  bu müsait ve müsbet havayı memnuniyetle belirtiyor ve bundan  cesaret alarak, Türk ve rum toplumlarını doğrudan doğruya müzakerelere  davet etmeye karar verdiğini açıklıyordu.

            U Thant'ın bu teşebbüsü üzerine, Türk Cemaat Meclisi Başkanı  Rauf Denktaş ile Rum Temsilciler Meclisi Başkanı Glafkos Klerides,  2 Haziran 1968 de Lefkoşe'de ilk görüşmeyi yaptıktan sonra, 5 Haziranda  Beyrut'ta tekrar buluştular ve bunu 24 Haziranda da Lefkoşe'de  Ledra Palas Otelindeki buluşma takip etti. Böylece, çeşitli  kesintilerle günümüze kadar devam edecek olan Toplumlararası Görüşmeler  başlamış oluyordu. Bu görüşmelerin başarısını sağlamak  amacı ile, Türkiye ve Yunanistan, görüşmelerin kamu oyunun tesir  ve baskısı altında kalmaması için, bunların gizli yapılmasını ve basına  herhangi bir açıklama yapılmamasını kararlaştırdılar.

            C) 1974 Kıbrıs Buhrahı ve Kıbrıs Harekatı

            1968 Haziranında başlayan ve Kıbrıs'a yeni bir düzen getirme  amacını taşıyan toplumlararası görüşmeler, altı yıl devam etmesine  rağmen, 1974 yılı geldiğinde en küçük bir mesafe dahi almış değildi.  Cünkü, rumların gayesi, Türklere 1960 Anayasası'ndaki hakları dahi  vermemek ve Türk toplumunu bir azınlık statüsü içinde tutmaktı.  Böyle bir gayenin ilerisi ise, şüphesiz Enosis idi.

            Buna karşılık Türk toplumu ve Türkiye ise, geçmiş tecrübelerin  ışığında, Kıbrıs'taki Türk varlığının korunabilmesini, ancak 1960  Anayasasındakinden daha fazla haklar ve yetkilerde görmekte idiler. Bu  politika, başlangıçtan itibaren federal bir sistem olarak görülmüştü.  Kıbrıs devletinin, Türk ve rum iki ayrı federe devlete dayanması, Türk  toplumu için en sağlam teminat telakki edilmişti.

            Fakat 1968'de başlayan toplumlararası görüşmeler ilerledikçe,  Türk hükümeti, federal devlet politikasında değişiklikIer yaptı. Bu yeni  politikanın adı, bölge muhtariyeti esasına dayanan üniter devlet  idi. Bu bir çeşit kanton sistemi idi. Kıbrıs'ta tek bir devlet olacak  fakat bir kaç bölgede toplanmış olan Türkler, kendi bölgelerinin idarelerinde  muhtariyete sahip olacaklar, kendi işlerini kendileri göreceklerdi.  Bölgelerin iç işlerine rumlar müdahale edemiyecekti.

            Türkiye'de Ekim 1973 seçimlerinden sonra, Bülent Ecevit başkanlığında  kurulan Cumhuriyet Halk Partisi-Milli Selamet Partisi koalisyon  hükümeti ise, fonksiyonel federatif sistem tezini benimsemiştir.  Bu sistemde toprakların paylaşılması söz konusu değildir. Tek  bir devlet içinde, görev ve yetkilerin iki toplum arasında paylaşılması  söz konusudur.

            Görülüyor ki, hangisi söz konusu olursa olsun, Türk görüşlerinin  rum görüşleriyle uyuşması mümkün değildi. Bundan dolayı 1974 yılı  geldiğinde, Türkiye'deki yeni C.H.P.-M.S.P. koalisyonundan da ümit  bulamayan rum lideri Makarios, sabırsızlanmaya başladı.

            1974 yılında Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir anlaşmazlık  gelişti. Türkiye'nin Çandarlı adlı araştırma gemisinin, 1974 Mayısında,  Ege Denizi'nin milletlerarası sularında ve Türkiye'ye göre de  Türkiye'nin kıt'a sahanlığı içinde, petrol araştırmalarına başlaması  üzerine, Yunanistan bu suların, kendisinin kıt'a sahanlığı içinde bulunduğu  iddiası ile ortaya çıktı.

            Kıt'a sahanlığı anlaşmazlığı Haziran ve Temmuz aylarında devam  ederken, Kıbrıs rum toplumu, içinde sürtüşmeler ve Makarios'un  da Atina ile arası açılmaya başladı. Toplumlararası görüşmelerin  uzaması, ne olursa olsun Enosis'i gerçekleştirerek yunan halkının  desteğini kazanmak isteyen yunan cuntasını kızdırmıştı. Yunan hükümeti,  adayı Yunanistan'a ilhak zamanının geldiğine inanıyor, fakat  Makarios'u da bu ilhak için engel olarak görüyordu. Bu sebeple  Atina, adadaki yunan subayları vasıtasiyle, Makarios aleyhine bir takım  faaliyetlere girerek, onu iktidardan düşürmeye karar verdi. Sertlik  taraftarı Kıbrıs rumlarını Makarios'a karşı kışkırttı. Makarios 2  Temmuzda, Yunan Cumhurbaşkanı Fedon Kizikis'e yazdığı mektupta  Atina'nın bu faaliyetlerini protesto etti ve kendisinin tayin edilmiş  bir vali değil, seçilmiş bir lider olduğunu bildirerek, kendisine buna  göre muamele edilmesini istedi.

            Atina'nın bu mektuba cevabı sert oldu. 15 Temmuz 1974 günü  eski EOKA tethişçilerinden ve cinayetleri ile meşhur Nikos Sampson,  Rum Milli Muhafız teşkilatını da yanına alarak, yaptığı bir darbe ile  Makarios'u düşürdü ve Kıbrıs Elen Cumhuriyeti'ni ilan etti. Makarios  kaçmayı başardı ve hayatını kurtardı. Sampson darbesi ise, Enosis,  yani adanın fiilen Yunanistan'a ilhakından başka bir şey değildi. Hadise  aynı zamanda Yunanistan'ın Kıbrıs'a açık bir müdahalesi idi.  1974 Kıbrıs buhranı böyle başladı.

            Sampson darbesini Türkiye, anayasa düzeninin yıkılması, gayrı  meşru bir idarenin kurulması ve Kıbrıs konusundaki antlaşmaların  ihlali saymış ve yeni idareyi tanımadığını bildirmiştir. Keza İngiltere  sert bir şekilde, yeni hükümeti tanımadığını ilan etmiştir. Amerika da,  daha yumuşak tonda yaptığı bir açıklama ile, hadiseyi tasvib etmediğini  ve tanımadığını bildirmiştir.

            Türkiye, Garanti Antlaşmasının 4'üncü maddesinin verdiği yetkiye  dayanarak, İngiltere ile beraber Kıbrıs'a müdahale etmeye karar verdi  ve Başbakan Bülent Ecevit, İngiltere hükümeti ile temas etmek üzere  17 Temmuzda Londra'ya gitti. Londra'da Başbakan Wilson ve Dışişleri  Bakanı Callaghan ile yaptığı görüşmelerden umduğunu bulamadı.  İngiltere müdahaleye yanaşmadı. İngiltere'ye göre, bu hadise küçük  bir hadise değildi ve Birleşmiş Milletler ile NATO'da ele alınmalıydı.  Başbakan Ecevit'in, Türkiye'nin tek başına müdahalesinden söz  etmesine rağmen, İngilizler buna ihtimal vermemişlerdir.

            Öte yandan, Amerika'nın Atina üzerindeki baskılarına rağmen,  Yunan cuntası Kıbrıs'taki yunan subaylarının ve tethişçi Sampson'un  geri çekilmesini kabul etmedi. NATO'da yapılan müzakerelerde  aynı şekilde hareket ettiler. Hatta Türkiye'nin müdahalesi halinde  kendilerinin de Kıbrıs'a kuvvet yollayacaklarını söylediler. Yunan cuntası  da, Türkiye'nin müdahalesine ihtimal vermiyordu.

            Başbakan Ecevit 19 Temmuz akşamı Londra'dan döndü ve 20  Temmuz 1974 sabahı, Türk silahlı kuvvetleri, Türk jetlerinin havadan  himayesinde, Girne bölgesinden Kıbrıs'a ayak basmaya başladı.

            20 Temmuz sabahı erken saatlerde Türk askeri, hava kuvvetlerinin  himayesinde Girne plajlarına çıkarken, aynı zamanda da, Lefkoşe-Girne  yolu üzerinde ve Lefkoşe yakınlarındaki Gönyeli'ye de  havadan indirme yapıldı. Kıbrıs ve yunan kuvvetlerinin sert mukavemeti  dolayısiyle şiddetli çarpışmalar oldu. 22 Temmuz akşamı ateşkes  yürürlüğe girdiğinde Türk kuvvetleri Girne-Lefkoşe yolunu kontrol  altına almışlar ve Girne kıyılarında da bir genişleme yapmışlardı.  Durumun askeri bakımdan tehlikeli ve yetersiz olduğu da bir gerçekti.  Bu sebeple 22 Temmuzdaki ateş-kes ile 1'inci Kıbrıs Harekatı sona  erdikten sonra, Türkiye 40.000 kişilik bir kuvvet yığmaya ve 300  tank göndermeye muvaffak olmuştur.

            15 Temmuzdaki Sampson darbesi üzerine Güvenlik Konseyini  harekete geçiren Türkiye olmuştur. Yunanistan'ın müdahalesi konusunda  pek bir şey yapamıyan Güvenlik Konseyi, Türkiye'nin Kıbrıs'a  çıkarma yapmaya başlaması üzerine birdenbire hareketlenmiştir.  Bunda, Türkiye'nin adaya müdahalesi ile birlikte Türk-Yunan  münasebetlerinin birdenbire gerginleşmesi ve iki ülke arasında tam bir  savaş atmosferi içine girmesi herhalde mühim rol oynamıştır. Zira,  Türkiye ve Yunanistan her an bir savaşa girmek üzere idiler. Yunan  cuntasının kuvvetli adamlarından General Yoanides (loannides) Batı  Trakya'daki yunan kuvvetlerini Türkiye'ye karşı saldırıya geçirmek  istemişse de, bu teşebbüs cuntanın diğer üyeleri tarafından önlenmiştir.

            Güvenlik Konseyi, Kıbrıs harekatının daha ilk günü, 20 Temmuzda,  aldığı 353 sayılı kararla, tarafları ateş-kese ve adadaki bütün  yabancı kuvvetleri adadan çekilmeye ve bütün ülkeleri Kıbrıs'ın egemenlik,  bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygıya davet etti.

            Gerek Amerika'nın Türkiye ve Yunanistan nezdindeki faaliyetleri  neticesi, gerek Kıbrıs'taki çıkarmanın askeri durumu dolayısiyle, Türkiye,  Güvenlik Konseyi'nin 353 sayılı kararını kabul ederek 22 Temmuz  1974 saat 17.00'den itibaren ateş kesti.

            23 Temmuz günü ise Yunan hükümeti istifa etti ve Cumhurbaşkanı  Kizikis, eski başbakanlardan ve Fransa'da yaşamakta olan Constantin  Karamanlis'i milli birlik hükümetini kurmak üzere Atina'ya davet  etmiştir. Kıbrıs'ta da Sampson'un yerini Glafkos Klerides almıştır.

            353 sayılı kararın 5'inci maddesi, Kıbrısta anayasa düzeninin yeniden  kurulması amacı ile, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere hükümetlerinin  derhal görüşmelere başlamasını istiyordu. Bu sebeple, üç devletin  dışişleri bakanları 25 Temmuzda Cenevre'de toplandılar ve altı  günlük bir çalışmadan sonra 30 Temmuz 1974'de Cenevre Deklarasyonu  denen belgeyi imzalıyarak yayınladılar. Bu Deklarasyona göre:

            1) 1960 Anayasa düzenini yeniden tesisi hususunda üç dışişleri  bakanı mutabık kalmakla beraber, bundan önce alınması gereken  bazı acil tedbirler vardır.

            2) Kıbrıs'ta taraflar, 31 Temmuz 1974 günü Türkiye saati ile  24.00'de kontrolleri altında bulundukları alanları genişletmeyeceklerdir.  Yani, bu deklarasyona göre, Kıbrıs'ta ateş-kes çizgisi, 22 Temmuz  saat 17:00'deki çizgi değil, 30 Temmuz gece yarısı mevcut olan  çizgidir. Çünkü, 22 Temmuzdan sonra rumların saldırıları devam ettiği  için, çatışmalar yeniden devam etmiş ve Türk kuvvetleri kontrolları  altındaki alanı genişletmiştir.

            3) 30 Temmuz ateş-kes çizgisinde, sadece Birleşmiş Milletler  kuvvetlerinin kontrolu altında olacak bir güvenlik bölgesi tesis  edilecektir.

            4) Kıbrıs rum ve yunan kuvvetlerinin muhasarası altında olan  bütün Türk bölgelerinden bu kuvvetler çekilecek ve bu Türk bölgeleri  Birleşmiş Milletler kuvvetlerinin koruması altına girecektir.

            5) Kıbrıs'ta anayasa düzeninin yeniden tesisi için üç dışişleri  bakanı 8 Ağustosta Cenevre'de yeniden biraraya gelecektir. Fakat  anayasa düzeni tesis edilinciye kadar, Cumhurbaşkanı Yardımcısı  Rauf Denktaş, 1964 Anayasası gereğince, Cumhurbaşkanı görevlerini  yürütecektir. Fakat bu durum, Kıbrıs Geçici Türk Yönetiminin devamına  engel olmayacaktır.

            Birinci Cenevre Konferansı Türkiye açısından başarı ile neticelenmişti.

            İkinci Cenevre Konferansı 8 Ağustosta başlamış ve 14 Ağustos  sabahının erken saatlerinde hiç bir netice alamadan dağılmıştır. Zira,  30 Temmuz Deklarasyonuna rağmen, rum ve yunan kuvvetleri,  Türk bölgeleri etrafındaki muhasarayı kaldırmadıkları gibi, ateş-kese  de riayet etmemişler ve çarpışmalar yine devam etmiştir. Bundan  dolayı da 2'inci Cenevre Konferansı gergin bir havada başladı. 30 Temmuz  Deklarasyonu gereğince, 2'inci Cenevre Konferansına Kıbrıs Türk  Toplumu lideri Rauf Denktaş ile Kıbrıs Rum Toplumu lideri Glafkos  Klerides de katıldılar.

            Kıbrıs'ta anayasa düzenini kurma amaciyle yapılan bu ikinci toplantıda,  Türk tarafı, coğrafi esasa dayalı federatif sistem'i teklif etmiştir.  Mamafih, bu federatif sistem kantonlara dayalı bir federatif  sistem de olabilecekti. Fakat Kıbrıs rum ve yunan tarafının, anayasa  düzeni konusunda kesin bir tavır almaktan kaçınıp, işi oyalama yoluna  götürmesi ve ayrıca Kıbrıs'ta da Türklere karşı saldırılarına devam  edip, 30 Temmuz Deklarasyonuna riayet etmemeleri üzerine 2'inci Cenevre  Konferansı, 14 Ağustos sabahının ilk saatlerinde Türk heyeti  tarafından kesilmiştir. Yine 14 Ağustos sabahında Türk Silahlı Kuvvetleri  2'inci Kıbrıs Harekatına başlıyordu.

            2'inci Kıbrıs Harekatı 16 Ağustos 1974 akşamı saat 19:00'dan itibaren  Türkiye'nin, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin aynı günlü  ve 360 sayılı kararına uyarak ateş-kesi kabul etmesiyle sona erdi.  İki gün içinde Türk silahlı kuvvetleri, Magusa-Lefkoşe-Lefke-Kokkina  çizgisine ulaşarak adanın % 38'ini ele geçirmişlerdi.

            2'inci Kıbrıs Harekatı, birincisinin aksine, dünya kamu oyunda Türkiye'nin  aleyhine bir havanın doğmasına sebep olmuştur. 1'inci Harekat  bir hukuki müdahale mahiyetinde telakki edilmesina mukabil, 2'inci Harekat  bir toprak iktisabı ve bir işgal olarak telakki edilmiştir. Kimse,  Türk toplumunun 11 senedir çekmekte olduğu ızdırapları, rumların  işlediği cinayetleri ve rum saldırılarını düşünmek istememiştir.

            Yunanistan'ı hesaba katmaz isek, 2'inci Kıbrıs Harekatına en şiddetli  tepki Sovyet Rusya ve Amerika'dan gelmiştir.

            a) Sovyetlerin Tepkisi

            21 Nisan 1967'deki askeri darbe ile Yunanistan'da sağ bir rejimin  kurulması ve bu rejimin Amerika'ya dayanması Sovyetleri hiç  memnun etmemiştir. Kıbrıs'taki 15 Temmuz 1974 Sampson darbesi  ile Makarios'un düşürülmesi Sovyetlerin daha canını sıkmıştır. Çünkü  Makarios bağlantısızlık politikası takip ettiği kadar, 1963-1964 Kıbrıs  buhranında olduğu gibi, Türkiyeye karşı Sovyetlerle iyi münasebetler  devam ettirmeye de ehemmiyet veriyordu. Bundan dolayı,  Sovyetler, Sampson darbesi karşısında sert tepki göstermiş ve Makarios  hükümetinden başka bir hükümeti tanımayacağını bildirmiştir.

            Türkiye'nin 20 Temmuz müdahalesi karşısında da Sovyetler, herhangi  bir tepki göstermemişler ve hatta bir bakıma anlayışla karşılamışlardır.  Çünkü, Türkiye'nin müdahalesi ile, adada eski hukuki  ve idari statünün tekrar yerleştirileceğini ve Makarios'un da adaya  döneceğini ümit etmişlerdir. Yine bu sebepten, Güvenlik Konseyi'nin  353 sayılı kararını hararetle desteklemişlerdir.

            Lakin, Birinci Cenevre Konferansı sonunda yayınlanan 30 Temmuz  deklarasyonu Sovyetler için hayal kırıklığı doğurmuştur. Çünkü  bu Deklarasyonda Makarios'tan hiç söz edilmiyordu.

            Türkiye'nin 14 Ağustosta 2'inci Kıbrıs harekatını başlatması ve aynı  gün Yunanistanın, NATO'nun askeri kanadından çekildiğini ilan etmesi,  Sovyetlerin, gerek Türkiyeye karşı tutumlarında, gerek Kıbrıs  politikalarında mühim bir değişiklik meydana getirmiştir. Yunanistan'ın  NATO'dan çıkması Sovyetleri son derece sevindirmiş ve Türkiye  ile münasebetleri bir soğukluk devresine girerken, Yunanistanla  münasebetleri birdenbire gelişme göstermiştir. Sovyetlerin bu şekildeki  tutumlarında rol oynayan faktör, Türkiye'nin adanın üçte birinden  fazlasını ele geçirmesi ve adanın bir bakıma fiilen taksim edilmesi  idi. Halbuki, Sovyetler adada iki ayrı milli toplumun varlığını kabul  etmekle beraber, Kıbrıs'ın taksimine daima karşı gelmişlerdi. Onlara  göre taksim demek, Kıbrıs adasının bir NATO üssü haline gelmesi  demekti. Halbuki Makarios gibi birisinin liderliğindeki bağımsız  ve bağlantısız bir Kıbrıs, adanın NATO üssü haline gelmesini önlemekteydi.

            Sovyet Rusya, Türkiye ve Kıbrıs konusundaki tutum değişikliğinin  ilk işaretini, bir kopyasını Türkiyeye de verdiği, 23 Ağustos 1974  tarihli Deklarasyonu ile ortaya koydu. Bu Deklarasyonla Sovyetler  Kıbrıs meselesinin, İngiltere, Türkiye ve Yunanistan arasından çıkarılıp  milletlerarası platformlarda ele alınmasını istiyorlar ve şu noktalar  üzerinde duruyorlardı:

            1. Güvenlik Konseyi'nin 353 sayılı kararı gereğince, yabancı kuvvetler  "Kıbrıs Cumhuriyeti'nden" derhal çekilmelidir. Yabancı kuvvetler  dediği, Türk kuvvetleri idi.

            2. Kıbrıs'a verilen garantilerin işlemez olduğu görüldüğünden,  Garanti Antlaşması artık geçerli değildir. Dolayısiyle, İngiltere, Türkiye  ve Yunanistan'ın da bundan sonra artık müdahale hakları yoktur.

            3. Kıbrrs meselesi bütün milletleri alakadar eden bir mahiyet kazandığı  için, dünyadaki bütün siyasi eğilimleri temsil eden bir forumda  ele almak gerekir. Bunun için de, böyle bir forum, Güvenlik  Konseyi'nin 15 üyesi ile, Türkiye, Yunanistan ve bazı bağlantısız  devletlerden meydana gelmelidir.

            Sovyet teklifi, Türkiye'nin antlaşmalardan doğan haklarını bir  kenara itiyor, antlaşmaları saymıyor ve Türkiyeyi, bir sürü devlet arasında  herhangi bir devlet statüsüne getiriyordu. Kısacası, Türkiye'nin  Kıbrıs üzerindeki kontrolunu tamamen ortadan kaldırıyor, buna  karşılık Sovyet Rusyayı Kıbrıs meselesinde söz sahibi yapıyordu.

            Bu teklifi gayet tabii Yunanistan'ın işine geliyordu ve Atina Sovyet  teklifini hemen destekledi. Amerika, Sovyet teklifi için yararı olmayan  bir teklif deyimini kullandı ve Kıbrıs meselesinin en iyi şekilde,  İngiltere, Türkiye, Yunanistan ile Kıbrıs-Türk ve Kıbrıs-Rum toplumları  arasında çözümlenebileceğini bildirdi. Türkiye ise, 27 Ağustos  1974 günü Sovyetlere verdiği bir notada, Sovyet teklifi hakkındaki  görüşlerini bildirdi. Türkiye cevabında, Sovyet teklifini reddederek,  Kıbrıs meselesinin böyle kalabalık toplantılarda ele alınmasının  işi uzatmaktan başka bir işe yaramıyacağını, bilhassa Güvenlik Konseyi  daimi üyelerinin, başka devletlerin politika ve statüleri hakkında  karar vermeye kalkmalarının devletlerin bağımsızlığı açısından  tehlikeler yaratabileceğini, Türkiye'nin hem Güvenlik Konseyi'nin 353  sayılı kararına ve hem de 30 Temmuz Deklarasyonuna bağlı bulunduğunu,  adada barış ve güvenliğin sağlanmasının Türk kuvvetlerinin  sayısının azaltılmasını kolaylaştıracağını ve Türkiye'nin "uygun zamanlarda"  ve "kademeli şekilde" azaltmaya gideceğini belirtti.

            Sovyetlerin Kıbrıs meselesini "enternasyonalize" etmek hususundaki  çabalarının günümüze kadar devam ettiğini söylemek mümkündür.  Aynen Orta Doğu barışı meselesinde yaptıkları gibi, Kıbrıs meselesinde  de seslerini duyurabilmek ve sözlerini dinletebilmek için,  yeri geldikçe bu görüşlerini ortaya atacaklardır.

            Diğer taraftan, Sovyetlerin bu yeni görüş ve teklifinin Birleşmiş  Milletler Genel Kuruluna da tesir ettiği söylenebilir. Zira Genel Kurul,  1 Kasım 1974'de aldığı 3212 sayılı kararda, bütün devletleri Kıbrıs'a  müdahaleden kaçınmaya çağırırken, Kıbrıs Cumhuriyeti'ndeki  bütün yabancı kuvvetlerin süratle geri çekilmesini, kuzey Kıbrıs'tan  güneye kaçmış olan bütün rum mültecilerin yerlerine geri dönmeleri  için gerekli acil tedbirlerin alınmasını istiyor ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin  anayasal düzeninin Kıbrıs Rum ve Kıbrıs Türk toplumlarının bir  meselesi olduğunu belirterek, bu toplumları, "eşit şartlar altında"  yapılacak görüşmelerle, "tarafların serbestçe ve karşılıklı olarak kabul  edebilecekleri bir siyasi çözüm" bulmaya davet ediyordu.

            Güvenlik Konseyi de 13 Aralık 1974 günü aldığı 365 sayılı kararla,  Genel Kurulun 3212 sayılı kararını desteklemiştir.

            Genel Kurul kararı bir noktada Türkiye'nin lehine unsurlar taşıyordu:  O da, Kıbrıs-Türk toplumunu rum toplumu ile eşit seviyeye  getiriyor ve bulunacak siyasi çözüm için de Türk toplumunun da kabulünü  temel şart yapıyordu. Bunun dışında, Garanti antlaşmasından  söz etmediği gibi, Türkiye'de de dahil bütün devletleri Kıbrıs Cumhuriyetine  müdahale etmemeye davet ediyordu. Hatta o kadar ki,  anayasa düzeni işi, toplumların kendi işidir, başka devletler, yani  Türkiye, karışmasın deniyordu. Bir de rum mültecilerin yerlerine dönmeleri  için acil tedbirlerden söz ediliyordu ki, bunun da muhatabı  Türkiye idi. Nihayet, 3212 sayılı kararın, aynen 23 Ağustos tarihli Sovyet  Deklarasyonunda olduğu gibi, Kıbrıstan daima Kıbrıs Cumhuriyeti  diye söz etmek suretiyle, Kıbrısın bağımsızlığını vurgulaması da,  esasında Türkiye'ye yöneltilmişti.

            Buna rağmen, 117 oyla kabul edilen bu karara, zamanın Türk  Dışişleri Bakanı'nın da müsbet oy vermesi, kamu oyunda tartışma  konusu yapılmıştır.

            Sovyetlerin Türkiye'ye karşı bu tutumları Türk kamu oyunda çok  fazla tesir etmemiştir. Çünkü, Türkiye, Kıbrıs meselesi dolayısiyle, en  büyük darbeyi müttefiki Amerika'dan yemiştir.

            b) Amerika'nın Tepkileri

            1963-1964 Kıbrıs krizindeki Johnson mektubundan sonra, 1974  Kıbrıs krizi Türk-Amerikan münasebetlerine ikinci bir tahrip edici  darbe indirmiştir. Bu ikinci darbenin tesiri ise, hem çok derin ve  hem de çok daha uzun olmuştur. O kadar ki, Türk-Amerikan münasebetleri  ancak 1981 yılından itibaren, yani Reagan idaresi ile kendine gelmeye  başlayacaktır. Fakat bu iki hadisenin Türk kamu oyunda yarattığı  güvensizlik faktörünün tamamen ortadan kalktığı söylenemez.

            1974 Kıbrıs buhranının Türk-Amerikan münasebetlerine indirdiği  darbe, Amerikan Kongresinin, bilhassa 5 Şubat 1975'ten itibaren Türkiye'ye  tatbik ettiği silah ambargosu, yani Amerika'nın Türkiye'ye  hiç bir şekilde silah yardımında bulunmamasıdır. NATO içinde müttefik  durumunda bulunan iki devletten birinin diğerine silah ambargosu  tatbik etmesi tarihte eşine rastlanmayan bir gariplik örneği olmuştur.

            Mamafih bu ambargo meselesinde bazı gerçekleri de gözönünde  tutmak gerekmektedir. Bu gerçeklerin birincisi, Türk-Amerikan  münasebetlerinin daha 15 Temmuz 1974'deki Sampson darbesinden  önce bir sarsıntı geçirmesidir. Türk hükümeti, 1971 Haziranında Nihat  Erim hükümeti tarafından konan haşhaş ekimi yasağını, Temmuz  1974'den itibaren kaldırdı. Bu hadise, Amerikan hükümeti ve  Kongre çevrelerinde büyük tepki ile karşılandı. Her ne kadar, Bülent  Ecevit başkanlığındaki hükümet, gerekli kontrol tedbirlerinin alınacağı  hususunda Amerika'ya teminat vermiş ise de, daha o zaman  Amerikan Kongresindeki eğilim, Türkiye'nin haşhaş ekimini serbest  bırakmasına karşılık, Türkiye'ye silah ambargosunun tatbiki şeklinde  olmuştu. Arkasından Kıbrıs buhranının patlak vermesi, Türkiye'nin  adanın üçte biri üzerinde kontrol kurması ve Yunan lobisinin faaliyeti,  Amerikan Kongresini daha da Türkiye'nin aleyhine çevirmiştir.

            Ambargo meselesindeki gerçeklerden ikincisi ise, bu sırada Amerika'nın  Vietnam bataklığına saplanmış olması ve Amerikan Kongresinin  de Amerikan hükümetine, yani yürütme kuvvetine karşı güvenini  kaybederek, dış politika üzerinde bir kontrol tesis etmiş olmasıdır.  Bu ise Amerika Cumhurbaşkanının dış politika üzerindeki müessiriyetinin  zayıflaması neticesini vermiştir.

            Bir üçüncü faktör, daha önce de belirttiğimiz üzere, Watergate  skandalının dallanıp büyümesi neticesinde, Başbakan Nixon'ın, 8  Ağustos 1974'de, yani birinci ve ikinci Kıbrıs harekatı arasında  istifa etmiş olmasıdır.

            Nixon'ın istifasından sonra, Amerikan Anayasası gereğince, Başkan  Yardımcısı Gerald Ford Başkan olmuştur. Başkan Ford'un Türkiye'ye  tatbik edilen ambargoyu önlemek hususunda her türlü çabayı  harcadığı ve ambargonun konulmasından sonra da, kaldırılması  için büyük çabalar harcadığı bir gerçektir. Fakat, Yürütme ile Yasama  arasında, yani Başkanlık ile Kongre arasında, iyi ve verimli  bir diyalog kurulamamış olması da, ambargonun bir talihsizliği olmuştur.

            Yürütme kısmında da Dışişleri Bakanlığı ile Savunma Bakanlığı  Türkiye'yi desteklemiş ve ambargoya karşı çıkmışlardır. Her ikisi de  Türkiye'nin stratejik ehemmiyetine ağırlık verdiği için, ambargonun  Türkiye üzerinde yapabileceği kötü tesirden ve Türkiye'nin menfi  tepkisinden korkmuşlardır. Nitekim, biraz aşağıda göreceğimiz gibi,  korktukları da gerçekleşmiş ve ambargo tesirlerini günümüze kadar  ulaştırmıştır.

            Nihayet belirtilmesi gereken son bir nokta da, Türkiye'ye tatbik  edilen ambargo meselesinde Kongre denildiği zaman, Senato ile Temsilciler  Meclisi arasında bir fark gözetilmesi gerektiğidir. Dış politikaya  hakim bir organ olarak Senato, Türkiye'nin stratejik ehemmiyetini  kavradığı için, ambargo meselesinde daha yumuşak hareket  ettiği halde, Temsilciler Meclisi, bir bakıma, Vaşingtondaki rum ve  yunan lobisinin esiri olmuştur. Ambargonun 1975 Şubatından 1978  Eylülüne kadar sürmesinde en mühim faktör Temsilciler Meclisi olmuştur.

            Amerikan ambargosunun kısa hikayesi şöyledir: Türkiye'nin Kıbrıs  harekatında Amerika silahlarını kullanmış olması, Kongre tarafından  tepki ile karşılanmış ve Kıbrıs'ta barışçı bir çözümü kabul  edinceye kadar, Türkiye'ye silah satılmaması hususunda, 1974 Eylülünden  itibaren Kongrede bir faaliyet başlamıştır. Başkan Ford bu  faaliyetleri başarısızlığa uğratmak için çok çaba harcamıştır. Fakat  17 Aralık 1974'de Senato'nun ve 18 Aralık 1974'de de Temsilciler  Meclisi'nin kabul ettiği 93-559 sayılı kanunla, 5 Şubat 1975 tarihinden  itibaren Türkiye'ye silah ambargosu tatbikine engel olamadı.  Aralık 1974'de kabul edilmiş olan bu kanuna göre, 5 Şubat 1975 tarihine  kadar Türkiye ateş-kese riayet eder ve Kıbrıs'a yeni asker ve  Amerikan silahı sevketmez ise, ambargo tatbik edilmemesini, aksi  takdirde tatbik edilmesini istemiştir. Türkiye için bu mümkün olmayınca,  silah ambargosu da 5 Şubat 1975'de yürürlüğe girmiştir.

            Ambargo kararı ile, Türk-Amerikan münasebetleri Kıbrıs meselesine  bağlamış oluyordu. Kıbrıs meselesi bu münasebetlerin ağırlık  merkezi yapılıyordu. Bu, Amerika için gayet garip bir tutumdu. Öte  yandan, bir müttefik öbür müttefikini cezalandırmış oluyordu. Bu da  garip bir ittifak münasebeti idi. Nihayet, Türkiyeyi ve Türk kamu oyunu  en çok üzen de, Amerika'nın, yıllardanberi rumların yaptıklarını  ve Yunanistan'ın kışkırtmalarını bir tarafa atıp, Kıbrıs-Türk varlığını  kurtarmak için harekete geçen Türkiyeyi suçlu gibi muameleye tabi  tutması idi.

            Ambargo tatbik edildiği tarihte, Türkiye'ye sevkedilmesi gereken  200 milyon dolarlık askeri malzeme vardı.

            Amerika'nın silah ambargosuna Türkiye'nin cevabı ise, 13 Şubat  1975'de Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin kuruluşu olmuştur. Bu gelişme  ile, Türkiye'nin Kıbrıs'taki durumu daha da sağlamlaşmış olmaktaydı.

            Bundan sonra Türkiye ile Amerikan Kongresi arasında bir mücadele  başlamıştır, denebilir. Başkan ve Yürütme de, ikisi arasında  arabuluculuk yapmak gibi bir duruma girmiştir. Bu sebeple, Başkan  bir yandan Kongreyi yumuşatmaya çalışmış, bir yandan da Türkiye'nin  de Kıbrıs konusunda bazı tavizler vermesini sağlamaya gayret  etmiştir.

            Başkan Ford'un Kongre nezdindeki çabaları bir ara netice verir  gibi olmuş ve Senato, Başkan'ın 20 Şubatta yaptığı bir teklifi, nihayet  19 Mayısta ele alarak, 40'a karşı 41 oyla, başkana ambargoyu  kaldırma yetkisini vermiştir. Fakat Senato'nun bu kararının Temsilciler  Meclisince de kabulü gerekiyordu. Fakat Temsilciler Meclisi  yerinden bile kımıldamadı. Hiç bir harekette bulunmadı. Bunun üzerine  Türkiye, 17 Haziran 1975 günü Amerikaya verdiği bir nota ile,  Türkiye'deki 20 kadar Amerikan üssünün statüsü hakkında Türkiye  ile 30 gün içinde müzakereye girmediği takdirde, "yeni bir durum"un  doğacağını bildirdi.

            Türkiye'nin bu teşebbüsü tesirli oldu ve Senato'nun 19 Mayısta  bir oy farkı ile kabul ettiği kanunu, Temsilciler Meclisi 24 Temmuzda  ele aldı. Çok çetin tartışmalardan sonra, Temsilciler Meclisi, ambargonun  kaldırılmasını 206 oya karşı 223 oyla reddetti. Ertesi günü,  yani 25 Temmuzda Türk hükümeti, Amerikaya verdiği bir nota  ile, 3 Temmuz 1969 tarihli Türk-Amerikan Savunma İşbirliği Anlaşmasını  (Defense Cooperation Agreement-DCA), 26 Temmuz 1975 tarihinden  itibaren yürürlükten kaldırdığını ve Türkiye'deki bütün Amerikan  üs ve tesislerinin bu tarihten itibaren Türk Silahlı Kuvvetlerinin  "kontrol ve gözetimi" altına gireceğini bildirdi. Ve Türkiye bu üs  ve tesisleri kontrol ve gözetimi altına aldı.

            Türk-Amerikan münasebetleri kopmamış, fakat kopma noktasına  çok yaklaşmıştı.

            Türkiye'nin bu kararlı tutumu, Temsilciler Meclisini bir dereceye  kadar yumuşattı. Yaz tatilinden sonra Temsilciler Meclisi, 6 Ekimde  kabul ettiği bir kararla, 5 Şubat 1975'den önce anlaşması yapılmış ve  parası Türkiye tarafından ödenmiş olan 185 milyon dolarlık askeri  malzemenin sevkine izin verdi. Fakat, aynı zamanda, Başkandan da,  her 60 günde bir Kongreye Kıbrıs meselesi hakkında rapor vermesini  istiyordu.

            1976 başından itibaren hava biraz yumuşamaya başladı. Türkiye  1976 Şubatında Kıbrıs'tan 2.000 kişilik bir kuvveti çekeceğini açıkladığı  gibi, toplumlararası görüşmeler de tekrar başladı. Bu görüşmeler  Birleşmiş Milletlerin gözetiminde yapılıyordu. Bu sistem bugüne  kadar devam etmiştir.

            Bu yumuşama atmosferi içinde, Türkiye'nin üslere el koymasından  sonra başlayan müzakereler de müsbet neticelendi ve 26 Mart  1976'da üsler konusunda yeni bir Savunma İşbirliği Anlaşması imzalandı.  Bu anlaşmanın yürürlüğe girmesi, ambargonun kalkmasına  ve Kongrenin tasdikine bağlanmıştı. Ayrıca, bu anlaşma gereğince  Amerika Türkiyeye dört yıllık bir dönem için 1 milyar Dolar askeri  yardım yapacak ve bunun 200 milyon doları da hibe şeklinde olacaktı.

            1976 Başkanlık seçimlerini Jimmy Carter kazandı ve Başkan Carter  da Kıbrıs meselesi ve bilhassa Türk-Amerikan münasebetlerinin  üstüne düştü. Fakat ambargoyu kaldırmak hususunda Başkan Carter  da başarılı olamadı. Bu arada, 1977 sonunda Süleyman Demirel  Başkanlığındaki hükümet parlamentoda azınlığa düştü ve çekildi.  1978 başından itibaren Bülent Ecevit başkanlığındaki C.H.P. hükümeti  işbaşına geldi. Ecevit hükümetinin dış politikası bazı enteresan  durumlar göstermeye başladı. Başbakan Ecevit bir yandan Kıbrıs'ta  bir takım tavizler verirken, Sovyet Rusyayı Türkiye için bir tehlike  olarak görmediğini söylüyordu. Tabii bu sözler Amerika'nın kulaklarını  okşayacak sözler değildi. Başbakan Ecevit'in 1978 Haziranında  Sovyet Rusyaya yaptığı ziyarette, Sovyetlerle 23 Haziran 1978'de  bir Siyasi Belge imzalaması, Amerika için herhalde daha da can  sıkıcı idi. Esasında, bu siyasi belgenin muhtevası pek mühim değildi.  17 Nisan 1972'de yayınlanan Türk-Sovyet "İyi Komşuluk Deklarasyonu"ndan  pek farklı olmayıp, Türk-Sovyet münasebetlerini esas  itibariyle 1975 Helsinki Deklarasyonuna dayandırmakta idi. Mühim  olan, Belge'nin kendisinden ziyade, Ecevit'in Sovyetlere karşı tutumu  idi. Bu tutumun NATO çevrelerinde tepki ile karşılandığı da  bir gerçektir.

            Belki bu tepkiler neticesi, belki de ambargonun bir an önce kalkmasının  çok mühim bir askeri zaruret olması dolayısiyle, Ecevit hükümeti  1978 Temmuzunda Kıbrıs konusunda mühim bır taviz verdi.  Kıbrıs Türk Federe Devleti Başkanı Rauf Denktaş, 20 Temmuz 1978  günü yaptığı bir açıklamada, toplumlararası görüşmeler başlar başlamaz  ve gelecekteki statüsü hakkındaki her türlü haklarını saklı  tutmak şartiyle, Kıbrıs'ın Maraş bölgesine 35.000 rum göçmenini kabul  edebileceğini ve geçici bir idare kurulabileceğini bildirdi. Söz  konusu bölge, Maraş'ın tamamı değil, belirli bir kısmı idi.

            Bir yandan atılan bu adım, öte yandan Başkan Carter'in çabaları  neticesinde, 26 Temmuz 1978'de Amerikan Senatosu, 1 Ağustos  1978'de de Temsilciler Meclisi ambargoyu kaldırma kararı aldılar. Bu  husustaki 95-384 sayılı kanun, 26 Eylül 1978'de Başkan Carter tarafından  imzalanarak yürürlüğe girdi. Böylece 1975 Şubatındanberi devam  eden ambargo hikayesi de sana erdi. Fakat tartışması bundan  sonra da devam edecektir.

            Savunma İşbirliği Anlaşmasına gelince: Ecevit hükümeti, 26  Mart 1976 anlaşmasındaki 1 Milyar dolarlık askeri yardımı az buldu.  Gerekçesi ise, söz konusu miktar dört yıl için olduğuna göre ve  dolar da her yıl bir miktar değer kaybettiğinden, yardım miktarı  yükseltilmeliydi. Gerçek sebep bu mu idi, bir şey söylenemez. Yalnız  şu var ki, Ecevit hükümeti 1979 yılı sonunda istifa edip, yerine Süleyman  Demirel başkanlığındaki AP hükümeti geldiğinde ambargonun  kalkmasından bir buçuk yıla yakın bir zaman geçmiş olmasına  rağmen, savunma işbirliği konusunda Amerika ile hala bir anlaşma  meydana gelmemiş idi. Demirel hükümeti, 1979 sonunda işbaşına  geldiği halde, yeni Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması (Defense  and Economic Cooperation Agreement-DECA), 29 Mart 1980'de imzalandı.

            c) Kıbrıs Meselesinin Gelişmeleri

            B.M. Genel Kurulu, 1 Kasım 1974 tarih ve 3212 sayılı kararından  sonra, meseleyi 1975 Kasımında da tekrar ele aldı. 1 aleyhte (Türkiye),  9 çekimsere karşı 117 lehde oyla kabul ettiği 20 Kasım 1975 tarihli  ve 3395 sayılı karar, 3212 sayılı kararın hemen hemen aynısı idi.  Yani Türk askerinin Kıbrıs'tan çekilmesini istiyor ve adadaki her iki  toplumu da, eşitlik esası üzerinden müzakerelere davet ediyordu.

            Fakat toplumlararası görüşmeleri başlatan, başka bir deyişle  Kıbrıs rumlarını Türk toplumu ile müzakerelere mecbur eden hadise,  herhalde 13 Şubat 1975'de Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin kuruluşu  olmuştur. Güvenlik Konseyi, 12 Mart 1975 günlü ve 367 sayılı kararında,  bu kuruluşu kınamakla beraber, iki toplumu "eşitlik içinde"  en kısa zamanda görüşmelere çağırıyordu.

            Toplumlararası görüşmelerin ilki 28 Nisan-1 Mayıs 1975 günlerinde  Viyana'da yapıldı. Bundan sonra yine Viyana'da dört toplantı  yapıldı ise de, yine herhangi bir netice elde edilemedi. KTFD Başkanı  Rauf Denktaş'ın teklifi üzerine, 27 Ocak 1977'de Denktaş-Makarios  zirve toplantısı yapıldı. Bu toplantıyı, 12 Şubat 1977'de ikinci  bir zirve toplantısı takip etti. Bu ikinci zirveye B.M. Genel Sekreteri  Kurt Waldheim de iştirak etti ve onun da uzlaştırma çabaları ile,  12 Şubat 1977'de Denktaş ile Makarios arasında dört maddelik bir  anlaşma imzalandı. Bu anlaşmada iki temel unsur vardır. Biri, iki  topluma dayalı "federal bir cumhuriyet" esası kabul edilmiştir. Devletin  yapısı ve anayasa sistemi, hep bu federal sistem esasına dayanılmak  suretiyle müzakere edilecektir. İkinci unsur ise, toprak düzenlemesinin,  ekonomik yeterlik veya verimlilik ve toprak mülkiyeti  prensiplerine göre yapılacağıdır.

            Durum bu şekilde kilitlenmiş iken, 3 Ağustos 1977'de Makarios  öldü ve yerine Spyros Kyprianu cumhurbaşkanı seçildi. Bu değişikliğe  rağmen, tıkanmış olan durum yine açılamadı ve görüşmeler dondu.

            Ambargonun 1978 Eylülünde kalkmasından sonra, toplumlararası  görüşmelerdeki tıkanıklığı açmak amacı ile bu kere Amerika aktif  olarak araya girdi ve 13 Kasım 1978'de bir "Kıbrıs Planı"nı B.M. Genel  Sekreteri Waldeim'e verdi. Genel Sekreter bu planı Türk ve Yunan  tarafına ulaştırdı.

            Amerika'nın teklif ettiği bu plan, 12 Şubat 1977 tarihli Denktaş-Makarios  anlaşması ile 1960 Anayasasını birleştiriyor, fakat esas itibariyle  federal sistemi kabul ediyordu. Planın 8'inci maddesi toprak  meselesini ele alıyordu ve Türkiye'nin, Kıbrısta elinde bulundurduğu  toprakların mühim bir kısmından çekilmesini öngörüyordu. Maddede,  "Bu cümleden olarak Kıbrıs Türk tarafının, Kıbrıs rum tarafının  lehine önemli ölçüde coğrafi ayarlama yapmaya razı olacağı anlaşılmaktadır"  denildiğine göre, Türkiye'nin bu toprak fedakarlığına razı  olduğuna hükmetmek gerekiyordu.

            Bunun dışında, Amerikan planı, iki meclisli bir parlamento öngörüyordu,  Meclislerden birinde, Türk ve rum toplumları nüfuslarına  göre temsil edilecek, diğerinde ise eşit üyeye sahip olacaklardı. 1960  da olduğu gibi, Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcılığı ayrı  toplumlara ait olacaktı. Her ikisinin de veto hakkı olmakla beraber,  bu hakkın bir hayli sınırlandırıldığı anlaşılıyordu. Memuriyetler  için "adil bir ölçü" deyimi kullanılmakta idi ki, bu noktada da 1960  anayasanının gerisine gidildiği anlaşılıyordu.

            Bu plan, Türkiye'nin ada ile olan bağlarını kesiyordu. Çünkü bu  plana göre, Kıbrıs Cumhuriyeti asker ve silahtan arındırılacak ve  Kıbrıslı olmayan askeri kuvvetler Kıbrıstan çekilecekti.

            Görülüyor ki, Amerikan planı, federal sistemi kabul etmekle beraber,  Kıbrıs Türk toplumunun haklarını 1960 Anayasasından da daha  geriye götürdüğü, Türk toplumuna ayrılacak toprakları iyice küçülttüğü  ve Garanti Antlaşmasını da bertaraf ederek Türkiye'nin Kıbrısla  olan bağlarını kestiği için, tamamen Türkiye'nin aleyhine idi.  Bu sebepten, o dönemin Dışişleri Bakanı Turan Güneş, Hürriyet gazetesine  verdiği mülakatta, bu planın sade Amerikan planı olmayıp  Batı Avrupa'nın da desteğine sahip olduğunu, Amerika ile Batı Avrupa'nın  "burunlarını" Kıbrıs meselesine soktuklarını, bu planın, Kıbrıs  meselesini "1974 öncesine" getirdiğini, dolayısiyle reddedilmesi gerektiğini  söylemiştir. Tabii bu plan Türk ve Rum toplumlarına tebliğ  edildiği için, Türkiye'nin reddi söz konusu değildi.

            Amerikan planı Kıbrıs rumlarını da tatmin etmedi. Çünkü, Türk  toplumuna, federal sistem içinde ayrı bir toprak ve kendi içişlerini  kendilerinin idare etmesi yetki ve imkan veriliyordu.

            Amerikan planı da tıkanıklığı çözemeyince, iş yine toplumların  kendilerine düştü. Kıbrıs-Türk lideri Denktaş ile Kıbrıs rum lideri  Kyprianu, 19 Mayıs 1979'da biraraya geldiler ve toplumlararası görüşmelere  egemen olacak temel prensipleri bir anlaşma halinde tesbit  ettiler. 10 maddelik bu anlaşmaya göre, toplumlararası görüşmeler,  Birleşmiş Milletlerin gözetimi altında 15 Haziran 1978'de Lefkoşe'de  başlayacak va 1977 Denktaş-Makarios anlaşması ile Birleşmiş  Milletlerin Kıbrısla ilgili kararları çerçevesinde yürütülecektir.  Görüşmeler toprak ve anayasa meselelerini esas alacak, fakat Maraş'a  iskan meselesine öncelik verilecektir. Maraş konusunda bir anlaşma  olur olmaz, bu anlaşma derhal tatbik edilecektir.

            Taraflar, görüşmelerin neticesini tehlikeye sokacak her türlü hareketten  kaçınacaklar ve iyi niyet, karşılıklı güven ve normal şartlara  dönüş için her türlü tedbiri alacaklardır.

            Görüşmelerde, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin askerden arındırılması meselesi  de tartışılacaktır. Yani, Amerikan planı şimdi Kıbrıs rumlarının  eline yeni bir koz vermişti.

            Bundan sonra toplumlararası görüşmeler Lefkoşe'de ve B.M.  Genel Sekreterinin özel temsilcisi Peres de Cuellar gözetiminde yapılmaya  başlandı. Bu görüşmeler de yürümedi. Anlaşmalara rağmen,  tarafların görüşlerini bir noktada toplamak yine mümkün olmadı. Durum  bu safhada iken Türkiye'de 12 Eylül 1980'de rejim değişikliği oldu  ve toplumlararası görüşmelerde duraklamalar meydana geldi. Daha  sonra, 5 Ağustos 1981'de Kıbrıs-Türk toplumu, hem toprak ve hem  de anayasa hakkındaki tekliflerini ihtiva eden "paket"i rum tarafına  verdi. Fakat 18 Ekim 1981'de Yunanistan'da yapılan genel seçimler  sonunda sosyalist Pasok partisinin iktidara gelmesi ve Papandreou'nun  başbakanlığı ile, bir yandan Türk-Yunan münasebetleri bir gerginlik  içine girerken, Kıbrıs meselesi ve toplumlararası görüşmeler  de bir isteksizlik ve yavaşlama içine girdi. Çünkü, Papandreou, Türkiyeye  karşı bir düşmanlık kampanyasının bayrağını açarken, Kıbrıs  meselesini toplumlararası görüşmelerin çerçevesinden çıkarıp, milletlerarası  platformlara götürme çabaları içine girdi. Bu macera politikası  Türkiyeye bir zarar vermemiştir. Çünkü zaman Türkiye'nin lehine  işlemektedir. Türkiye Kıbrıs'ta bugün sahip olduğu durumdan  şikayetçi değildir.

            3

            Türk-Amerikan Münasebetleri

            İkinci Dünya Savaşından sonraki Türk-Amerikan münasebetleri  iki ana bölüme ayrılır. 1945-1960 arasında bu münasebetler, sarsıntısız,  sağlam ve tam bir dayanışma gösterir. Bu münasebetleri sarsacak  herhangi bir ciddi anlaşmazlık veya mesele ortaya çıkmış değildir.  Bu münasebetler gerçek anlamında bir ittifak münasebetidir  ve Amerika, Türk dış politikasının en kuvvetli ve hemen hemen tek  dayanak unsurudur. NATO bile Türkiye için Amerika demektir.

            1960'dan itibaren Türk-Amerikan münasebetlerinde değişmeler  başlamıştır. 1960-1980 dönemi, Türk-Amerikan münasebetlerinin  inişler-çıkışlar, çalkantılar, sarsıntılar ve krizler dönemidir. Bilhassa  iki büyük hadise, Amerika'nın iki büyük hatası, yani 5 Haziran 1964 Johnson  mektubu ve 1975-1978 ambargosu, Türk-Amerikan münasebetleri  üzerinde çok yaygın tesirler meydana getirmiştir. Bu tesirler ise  Türk dış potitikasında küçümsenemiyecek ölçüde, yapı değişikliğine  sebep olmuştur. Türk-Amerikan münasebetlerinin bu gelişmesi, Türkiyeyi,  Sovyetlerle olan münasebetlerini yeniden değerlendirmeye  götürmüştür. Öte yandan, Türkiye'nin Orta Doğu politikası da, aynı  tesirlerle yeni bir şekil almaya başlamıştır.

            Türkiye'nin Sovyet Rusya ve Orta Doğu politikası değişmemekle  beraber, 1980'den itibaren Türk-Amerikan münasebetlerinin, yeniden,  yükselme çizgisi üzerinde seyretmeye başladığı görülmektedir.

            Şunu da belirtelim ki, Türk-Amerikan münasebetlerinin 1960'dan  itibaren değişme göstermesini, sadece Amerika'nın Kıbrıs meselesi  sırasında yaptığı iki ciddi hataya bağlamak da yanlıştır. Şüphesiz hata  teşkil eden bu iki hadisenin çok köklü tesirleri olmuştur. Fakat  unutmamalı ki, 1960'lardan itibaren dünya da değişmeye başlamıştır.  Milletlerarası politikanın yapısı ve unsurlarında da esaslı değişiklikler  ortaya çıkmıştır. Bunları geçen bölümlerde oldukça ayrıntılı  bir şekilde ele almaya çalıştık. Genel çerçevede meydana gelen bu  değişmelerin, Türkiyeye ve Amerikaya, karşılıklı münasebetlerinde  bir takım yeni manipülasyon imkanları verdiği de bir gerçektir.

            Nitekim, Türkiye'de Amerika hakkında ilk şüphelerin doğmasına  sebep olan Küba krizi ve füzeler meselesi böyledir. Sovyetlerin Küba'ya  yerleştirdikleri füzeleri geri çekmelerine karşılık, Amerika'nın  da, Türkiye'deki, modası geçmiş, fakat Amerika'nın Türkiyeyi füzelerle  desteklediğinin bir simgesi olan, Jüpiter füzelerini sökmesi, hiç  şüphesiz dünyayı, 1962 Ekiminde, bir nükleer savaşın eşiğinden döndürmüştür.  Küba Krizi, milletlerarası politikanın ne derece tehlikeli  bir yapıya ulaştığını göstermiş ve büyük devletler, bu yapıyı daha  tehlikesiz hale getirmenin tedbirlerini aramaya başlamışlardır.

            Bu böyle olmakla beraber, Jüpiter füzelerinin sökülmesi Türk  kamu oyunda hoşnutsuzluk yaratmıştır. Amerika, istediği zaman,  Türkiye'nin güvenliğini ve hatta varlığını tehlikeye sokabilecek kararları  almaktan çekinmeyecektir, intibaı hasıl olmuştur. İkincisi  bu hadise, Amerika'nın kendi güvenlik menfaatlerini müttefiklerinin  üstünde tuttuğunun bir işaretini de taşımaktaydı. Amerika Küba'daki  Sovyet füzelerinin geri çekilmesini sağlamak suretiyle kendi  güvenliğini bir tehlikeden kurtarırken, jüpiter füzelerini de Türkiye'den  sökerek Türkiye'nin Sovyetler karşısındaki güvenliğini zayıflatmış  olmakta idi.

            1962 Küba krizi sıralarında Türkiye'de, 1961 Anayasa'sının gayet  liberal hürriyetler düzeni içinde filizlenmeye başlayan sol akımlar,  bilhassa daha sonraları ve 1964'den itibaren, Amerika'nın Jüpiter  füzelerini Türkiye'den çekmesini, Türk kamu oyunu Amerika  aleyhine çevirmek için bir koz olarak kullanacaktır.

            Başkan Johnson'ın 5 Haziran 1964 tarihli mektubu bu atmosferde  çıktı. Esasında, mektup hadisesini ağırlaştıran, o sırada ortaya  çıkmış olan sol akımlar değil, mektubun, mektup olmaktan ziyade,  bir "ültimatom" mahiyetinde olması idi. Bununla beraber, mektup  o zaman açıklanmamış olduğu için, şiddetli tepkiler daha sonra kendisini  göstermiştir. Fakat mektup hakkındaki söylentiler de bir hayli  yaygınlaşmış ve en azından Türkiye'nin Kıbrıs'a çıkarma yapmasına  Amerika'nın engel olduğu bir çok çevrelerce biliniyordu. 1964 Ağustos  ayında Ankara sokaklarında üniversite gençliğinin yaptığı gösterilerde,  ilk defa Amerika aleyhine sözler söyleniyor ve yine ilk  defa "Go Home" pankartı taşınıyordu. Başbakan İsmet İnönü ise,  bir kabine toplantısında, "Dostlarımız ve düşmanlarımız bize karşı  birleşmiştir" diyordu.

            Johnson mektubu Türk-Amerikan münasebetleri üzerinde çok  ağır tahribat yapmış ve uzun süre devam edecek derin izler bırakmıştır.  Amerika'nın bu tutumu, Türkiyeyi Sovyetlerle olan münasebetlerini  yeniden gözden geçirmeye adeta zorlamıştır. Türkiye, biri  müttefiki, diğeri komşusu olan iki süper-devletle birden münasebetlerini  bozuk düzen içinde sürdüremezdi. Bunun için, Türk Dışişleri Bakanı  Feridun Cemal Erkin 30 Ekim-6 Kasım 1964 günlerinde Moskova'yı  ziyaret etmiştir. Bu ziyaret, Sovyetlerin Kıbrıs'ta iki milll toplum'un  varlığını kabul etmelerini sağladığı gibi, Türk-Sovyet münasebetlerinin  trafiği de bu ziyaretten sonra hızlanmıştır. 4-13 Ocak  1965 günlerinde, Yüksek Sovyet Şurası Başkanı Podgorny başkanlığında  bir Sovyet parlamento heyeti Ankara'yı ziyaret etmiş, bu ziyareti  Türkiye Başbakanı Suat Hayri Ürgüplü'nün 9-17 Ağustos 1965  günlerinde Sovyet Rusya'yı ziyareti takip etmiştir. 1965 Ekim seçimlerinde  tek başına iktidara gelen Adalet Partisi'nin sağ iktidarında  ise, Türk-Sovyet münasebetleri daha da gelişmiştir. AP iktidarı ile  birlikte Türkiye ile Sovyet Rusya arasında ekonomik ve ticari münasebetler  de hız kazanmıştır. Sovyet Başbakanı Kosigin 20-27 Aralık  1966'da Ankara'yı ziyaret etmiş ve Türkiye Başbakanı Süleyman  Demirel de 19-29 Eylül 1967 tarihleri arasında Sovyet Rusya'yı ziyaret  etmiştir.

            1964 sonundan itibaren Türk-Sovyet münasebetleri devamlı yükselen  bir çizgi çizerken, aynı dönemde Türk-Amerikan münasebetleri  de, bir yandan soğukluğunu sürdürürken, bir yandan da bir takım  meseleler ile karşılaşmıştır.

            Birinci mesele, Amerika'nın 1964 yılı sonlarında ortaya attığı ve  nükleer silahların kullanımında diğer NATO'lu müttefiklerini de ortak  etmek istediği, Çok Taraflı Nükleer Güç'e (Multi-Lateral Force-MLF)  katılmayı, Türkiye'nin 1965 Ocak ayında reddetmesidir. Red  keyfiyeti, Podgorny'nin Ankara'yı ziyareti sırasına rastlamıştı. Johnson'ın  mektubuna Türkiye, Dışişleri Bakanı Erkin'in Moskova ziyaretinden  sonra, ikinci bir cevap vermiş oluyordu. Türkiye'nin şekillenmeye  başlayan yeni dış politikası da ilk işaretlerini vermeye başlıyordu.

            Türkiye'de sol akımların ortaya çıkması, Türkiye'nin siyasi hayatında  yeni bir durum da doğurmuştur. Bu tarihlere gelinceye kadar  Türk dış politikası ve bilhassa Türkiye'nin NATO üyeliği, hemen  hiç tartışılmayan konulardan biri idi. Bilhassa aşırı sol akımların  Marksist karakteri, Türkiye'yi Batı'dan koparma amacını güttüğü için,  daha başlangıçtan itibaren dış politikaya hücum etmeye ve bilhassa  Amerika faktörünü yıpratmaya başlamıştır. Bu sebeple, 1965'ten  itibaren Türk kamu oyunda en fazla tartışılan konulardan biri de  Amerika ile yapılan ikili anlaşmalar olmuştur.

            NATO kurulduktan sonra, üye ülkelerdeki Amerikan kuvvetlerinin  durumunu düzenlemek üzere, üye devletler arasında 1951 Haziranında,  "Kuvvetler Statüsü Anlaşması" denen bir anlaşma imzalanmıştı.  Türkiye NATO'ya katıldıktan sonra, 10 Mart 1954'de bu anlaşmaya  o da katılmış ve yine bu çerçeve içerisinde Amerika ile de,  23 Haziran 1954 de, genel mahiyette bir Askeri Kolaylıklar Anlaşması  imzalanmıştır. Bu anlaşmaya dayanarak, bundan sonra, Amerika ile  Türkiye arasında, daha doğrusu Amerikan makamları ile Türk makamları  arasında, sayısı 91'i bulan ikili anlaşmalar yapılmıştır. İşin  garibi, bu anlaşmaların bir kısmının da, Türk ve Amerikan makamları  arasında yüzyüze yapılan görüşmelerde ve hatta telefon görüşmelerinde,  tesbit edilen anlaşmalar olması idi. Kısacası durum bir hayli  karışıktı.

            Bu ikili anlaşmalar esas itibariyle iki konu üzerinde yoğunlaşmıştı.  Birincisi, Amerikalılara sağlanan üs ve tesislerdi. Bunlar da dört  kategori idi: Hava üsleri (Ankara-Esenboğa, İzmir-Çiğli, Adana-İncirlik  ve Diyarbakır-Pirinçlik), stratejik füze üsleri, Elektronik komünikasyon  tesisleri ve personel ve aileleri için sosyal tesisler.

            İkinci kısım anlaşmalar, Amerikalı personelin Türkiye'de sahip  olacağı yetkiler ve ayrıcalıkları gösteriyordu. Zamanla bu ayrıcalıklar  o kadar genişletilmiştir ki, bunlar, Türkiye'nin egemenlik haklarına  ters düşen kapitülasyon mahiyetini almış ve tatbikatta da, Amerikalı  personel ile Türkler arasında sürtüşmelere ve sosyal rahatsızlıklara  sebep olmuştur.

            Sol akımların da tesiriyle kamu oyunda, ikili anlaşmalar konusundaki  tartışmalar günden güne yoğunlaşırken, 1965 Ekiminde iktidara  gelmiş olan Adalet Partisi hükümetinin Dışişleri Bakanı İhsan Sabri  Çağlayangil, 6 Ocak 1966'da yaptığı açıklamada, hükümetin ikili  anlaşmaları gözden geçirmekte olduğunu bildirmiştir. Bundan bir hafta  sonra da, 13 Ocak 1966'da Johnson mektubu Türk basınında açıklanmıştır.

            Türk hükümeti 1966 Nisanında Amerika'ya müracaatla, ikili anlaşmaların  yeniden düzenlenmesi gerektiğini bildirmiş ve Amerika da bu  teklifi kabul ile 1967 Ocak ayında bu düzenleme için Türk-Amerikan  müzakereleri başlamıştır. Bu müzakereler ve çalışmalar sonunda 3  Temmuz 1969'da Savunma İşbirliği Anlaşması imzalandı. Gizli olan bu anlaşma,  1970 Ocak ayında Büyük Millet Meclisi ile Senato'nun  gizli oturumlarında üyelere açıklanmış ve 7 Şubat 1970'de de Başbakan  Demirel tarafından yapılan bir basın toplantısında, ancak temel  prensipleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu prensiplerin başında  "karşılıklı egemenlik ve eşitlik" prensibi gelmekteydi. Tesis ve üslerde  Türkiye'nin muvafakati olmadan hiç bir hareket yapılamıyacaktı.  Üslerin "ortak kullanımı" esastı. Türkiye üs ve tesislerde, "tam  ve kesin" kontrol ve denetim hakkına sahipti. Yetkili Türk makamları  gerekli gördükleri her zaman, bu üs ve tesisleri denetleyebileceklerdi.  Nihayet bu üs ve tesislerin faaliyetleri hiç bir zaman NATO'nun  amaçlarının dışına çıkamıyacaktı.

            Amerikalı personelin görev ve yetkileri konusunda da Türkiye  ile Amerika arasında 24 Eylül 1968'de bir anlaşma imzalanarak, yetki  ve ayrıcalıkların kullanılışı Türkiye'nin egemenliği ile uyuşur hale  getirilmiş ve kontrol altına alınmıştır.

            1969 Anlaşması, şimdiye kadar çeşitli şekillerde yapılmış olan  91 anlaşmanın yerini alan tek bir anlaşma oluyordu. Fakat şurası da  bir gerçekti ki, bu anlaşma, Türk-Amerikan münasebetlerinde meydana  gelen büyük değişikliğin de bir işareti oluyordu. Bu münasebetler  artık 1950'lerin münasebetleri değildi. Bundan dolayı, Amerika  Türk kamu oyunda daha fazla tepkilere sebep olmamak için, Türkiye'deki  "görüntü"sünü mümkün olduğu kadar azaltmaya başladı. Bu  defa, 30.000 kadar olan personelin sayısı 7.000'e indirildi. Amerikalı  askerlerin halkın arasında üniforma ile dolaşması önlendi. Amerikalı  aileler, büyük şehirlerde halkın içinde ikamet etme yerine, ayrı yerlerde  toplu olarak yaşamaya başladı.

            1969 anlaşmasının yapılmasında ve görüntüsünün azaltılmasında  1968 de Türk üniversitelerinde başlayan sol kaynaşmalar ve bunu  takip eden ve genellikle Amerikalılara yönelmeye başlayan terör  ve anarşi hadiselerinin de büyük rolü olmuştur. 1969 Ocak ayında  Ankara'daki Amerikan büyükelçisinin arabasının Orta Doğu Teknik  Üniversitesi'nde öğrenciler tarafından yakılması bu hadiselerden  biridir.

            1970 ile 1974 yılları arası, Türkiye'nin, hem iç politika ve hem  de anarşi ve terör dolayısiyle, iç çalkantılarla dolu olduğu bir dönemdir.  Onun için, Türk-Amerikan münasebetlerinde göze batan bir hadise  veya gelişme olmamıştır. Fakat Türkiye'nin iç istikrarsızlığının  Amerika için devamlı bir endişe kaynağı olduğu da inkar edilemez.

            1974 Kıbrıs harekatından sonra, Amerika'nın 1975 Şubatından  itibaren tatbike başladığı ve 1978 Eylülüne kadar devam eden ambargo  ise, 1969 Savunma İşbirliği Anlaşmasının Türk-Amerikan münasebetlerine  getirdiği sükunete ağır bir darbe indirmiş ve bu münasebetlerde  gayet ciddi sarsıntılara sebep olmuştur. Kıbrıs konusundaki  açıklamalarımızda da söylediğimiz gibi, ambargo üzerine  Türkiye, 3 Temmuz 1969 anlaşmasını yürürlükten kaldırdı ve 25 Temmuz  1975'den itibaren Türkiye'deki bütün Amerikan üs ve tesislerine  elkoydu. Her ne kadar 26 Mart 1976'da yeni bir anlaşma yapıldı ise  de bu anlaşma bir türlü yürürlüğe konamadı ve nihayet 29 Mart  1980'de, 1969 ve 1976 anlaşmalarının yerini alan, üs ve tesisler  üzerinde Türkiye'nin egemenlik haklarını tam manasiyle gerçekleştiren,  Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması imzalandı.

            Ambargonun kalktığı 1978 Eylülü ile, Türkiye'de rejim değişikliğinin  vukubulduğu 12 Eylül 1980 tarihleri arasında, Türkiye'nin içine  düştüğü kargaşa, siyasi istikrarsızlık, anarşi ve terör, belki de  Türkiye'den fazla Amerika için korkulu günler olmuştur. Zira, anarşi  ve teröre genellikle komünist ve Marksist düşüncenin hakim olması  bir yana, 1979 Şubatında İran'da Humeyni rejiminin kurulması da,  Amerika açısından, Türkiye'de koyu dinci bir hareketin ortaya çıkması  endişesini de yaratmıştır. 1979 yılının sonunda Sovyetlerin Afganistan'ı  işgali de bu duruma eklenince Amerika için ortaya daha  da karanlık bir manzara çıkarıyordu. Orta Doğu'nun stratejisi alt  üst olmuştu. Bu yeni stratejik yapı içinde Türkiye'nin ehemmiyeti  daha da artmıştı. İstikrarlı ve kuvvetli bir Türkiye her zamandan daha  fazla Amerika'ya gerekli iken, aksine, İran ve Afganistan'dan sonra  Türkiye "düşme" tehlikesi ile karşı karşıya kalmıştı.

            Bu sebeplerden Türkiye'de 12 Eylül 1980 hareketi Amerika tarafından  memnuniyetle karşılanmıştır. Çünkü istikrar Türkiye'ye yeniden  geliyordu. 1980 Kasımında Amerika'da Başkanlık seçimini Ronald  Reagan'ın kazanması ve Reagan'ın dış politikası, Türkiye ile  Amerika arasında yeni bir yaklaşma dönemi açmıştır.

            4

            Türk-Sovyet Münasebetleri

            1960'lar başlarken, Türk-Sovyet münasebetleri, 1950-1960 arasındaki  Orta Doğu hadiseleri sırasında zaman zaman vukubulan karşılıklı  sertleşmelerin tesiri altında meydana gelen bir soğukluk dönemini  yaşamaktadır. Her ne kadar Türkiye, 1960 yılının başlarında  Sovyetlerle münasebetleri düzeltmek için harekete geçmiş ise de,  27 Mayıs 1960 darbesi ile bu teşebbüs gerçekleşememiştir. 27 Mayıs  askeri idaresinin başında Sovyet Rusya, bu iktidar değişikliğini ve  Amerika'ya çok bağlı olan bir iktidarın düşürülmesini fırsat bilerek  Türkiye'ye bir yanaşma teşebbüsünde bulunmuş ise de, askeri idarenin,  Türkiye'nin Batı ittifaklarına sadık kalma kararı, Sovyetlerin,  umduklarını bulamamalarına sebep olmuştur.

            1961 Ekim seçimleri ile Türkiye'de demokratik rejim yeniden  kurulduktan sonra ve 1964 Kıbrıs buhranlarına kadar olan dönemde,  Türk-Sovyet münasebetleri soğukluğundan hiç bir şey kaybetmemekle  beraber, iki devlet arasında bazı temaslar olmuştur. Fakat  bunda, daha ziyade, Türkiye'nin Sovyetlerle gereksiz yere sürtüşmeye  girmeme çabası büyük rol oynamıştır.

            Denebilir ki, 1964 yılı içindeki Kıbrıs gelişmeleri, Türk-Sovyet  münasebetlerini yeniden eski havasına sokmuştur. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin  ve Makarios'un bağlantısızlık politikası, Sovyetleri çok hoşnut  ettiği ve Doğu Akdeniz stratejisi bakımından işlerine yaradığı için,  buhran sırasında daima Makarios'u desteklemişlerdir. Türkiye'nin  Kıbrıs'a müdahalesinin de daima karşısına çıkmışlardır. Çünkü, Sovyetlerin  en büyük endişesi, Türkiye'nin adayı kısmen de olsa kontrol  altına alması halinde, Kıbrıs'ın bir NATO üssü haline gelmesi ihtimali  idi. Türkiye'nin antlaşmalardan doğan müdahale hakkı da Sovyetler  için bir mana ifade etmiyordu. Bundan dolayı da "dışardan  müdahale"ye karşı idiler, Türk ve Rum toplumları kendi meselelerini  kendileri halletmeliydiler. Bunun manası ise, Kıbrıs Türk toplumunun  rum toplumunun hakimiyeti altına düşmesini Sovyetlerin kabul  ettiği ve hatta istediği idi. Böyle bir görüş ise, Türkiye'nin, Türk  toplumunun varlığını koruma karar ve politikası ile taban tabana ters  düşüyordu.

            1964 yılında Sovyetler, Kıbrıs hadiselerinin gelişmelerine paralel  olarak, Türk hükümetine zaman zaman verdikleri notalarla, "dışardan  müdahale"ye yani Türkiye'nin müdahalesine karşı olduklarını  bildirmişler ve 8-9 Ağustos 1964 bombardımanında Türkiye'nin bombardımanı  hemen durdurmasını istemişlerdir. Mamafih, şunu da  belirtelim ki, bu notalarda bir uyarı mahiyeti bulunmakla beraber,  Sovyetlerin sertlikten kaçınmaya itina ettikleri de gözden kaçmamıştır.

            5 Haziran 1964 tarihli Johnson mektubu nasıl Türk-Amerikan  münasebetlerinde bir dönüm noktası olmuş ve bu münasebetlerde  bir yapı değişikliği neticesini vermiş ise, yine bu mektup, Türk-Sovyet  münasebetlerini de yeni ve farklı bir gelişme dönemine sokmuştur.  Burada bazı noktaları belirtmekte yarar görüyoruz. Şöyle ki:  1964 yılından itibaren Türk-Amerikan ve Türk-Sovyet münasebetlerindeki  değişikliğin başlangıcı ve esas faktörü sadece Kıbrıs meselesi  değildir. Biraz önce de belirttiğimiz gibi, esasında Türkiye'nin  Sovyet Rusya ile münasebetlerine daha yumuşak bir mahiyet verme  niyet ve teşebbüsleri 1950'lerin sonunda zaten ortaya çıkmaya başlamıştı.  Türkiye bu sıralarda, Sovyetlerle devamlı gerginliğin mahzurlarını  görmeye başlamıştı. Çünkü, 1954-1960 arasında Türkiye'nin  Orta Doğu ile münasebetleri devamlı bozulurken, Sovyetlerle münasebetleri  de gerginlikten gerginliğe atlıyordu. Bir halde ki, Türkiye  kuzeyden ve güneyden iki baskı arasına giriyordu.

            Bir diğer nokta da, Türkiye'nin bilhassa 1964'ten itibaren Sovyetlerle  münasebetlerini düzeltmeye başlaması, bir çok devletin yaptığı  gibi, bir büyük kuvveti diğerine karşı oynamak gibi basit bir politika  değildir. Bu politikanın sebebi, 1964'de ilk defa bir gerçeğin ortaya  çıkmasıdır. 1947'den 1964'e kadar geçen 17 yıl içinde Türkiye  Amerikaya sadakatle bağlanmış ve NATO'dan fazla Amerika'yı güvenliğinin  temel dayanağı yapmıştır. Johnson mektubu, bu dayanakta  ilk defa bir şüphe yarası açmış ve bir itimad buhranının ilk tohumlarını  atmıştır. Bu ise Türkiye'ye, kuzey komşusu bir süper-devletle  devamlı bir gerginlik içinde olmanın gereksizliğini ve bu münasebetleri,  Sovyetlerden karşılık bulduğu sürece, yumuşak bir zemin üzerinde  tutmanın yararını göstermiştir.

            Nihayet, Türk-Sovyet münasebetleri için bir noktayı daha vurgulamak  gerekir: 1964'den bu yana, Türk-Sovyet münasebetlerinin  en mühim unsuru mütekabiliyet, yani karşılıklılıktır. Türk dış politikasının  temeli Batı ittifakı olduğu için, mütekabiliyet prensibinin tatbikatı  zaman zaman hususi durumlar göstermekle beraber, Sovyetlerle  münasebetlerimizde mütekabiliyet en hassas dış politika prensibi  olmuştur ve olmak zorundadır. Yani, Türkiye Sovyet Rusya ile  iyi komşuluk münasebetlerini, bu arzusuna Sovyetlerden yeteri ve  gerekli karşılığı bulduğu sürece devam ettirebilme imkanına sahiptir.

            1950'lerin gerginlik döneminden sonra, Türk-Sovyet münasebetlerinin  ilk açılması, Sovyetlerin daveti üzerine, Türkiye Dışişleri Bakanı  Feridun Cemal Erkin'in 30 Ekim-6 Kasım 1964 tarihlerinde Moskova'ya  yaptığı ziyaretle olmuştur. Bu ziyaretin neticesi, 1964 yılı  içindeki Türk-Sovyet münasebetlerine adeta ters düşmüştür. 6 Kasımda  yayınlanan bildiride, iki husus ağır basmaktaydı: Biri, Türk-Sovyet  münasebetlerinin, barış içinde birarada yaşamanın beş temel  prensibine dayandırılması gerektiği idi. İkincisi ise, Sovyetlerin,  Kıbrıs'a dışardan müdahaleye karşı gelmelerine rağmen, adada iki  ayrı milli toplum'un varlığını kabul etmeleri idi.QQQ  Bundan sonraki¦ gelişmelerin göstereceği gibi, Sovyetlerin, içiş-  Ierine karışmama gibi, barış içinde birarada yaşamanın en mühim  prensibine ne kadar saygı gösterdikleri çok su götürür. Lakin iki  hususun varlığı inkar edilemez : Blri Kıbrıs konusunda söylediklerinin  samimi olması ve bu söytediklerine samimiyetle bağlı kalmaları ve  diğeri de, Sovyetlerin de Türkiye ile münasebetlerini yumuşak bir  zemin üzerinde yürütme arzularıdır. Bu arzunun da bir takım taktik  ve diplomatik sebeplere dayandığı söylenebilir. Bunu karşılamak ve  gerekli politik davranışı almak elbetteki Türkiye'ye düşmektedir. Yalnız,  Sovyetlerin de Türkiye ile bozuşmak istemedikleri bir gerçektir.

            Dışişleri Bakanı Erkin'in Moskova ziyaretinden sonra, Türk-Sovyet  münasebetlerinin trafiği birdenbire artmıştır. Amerika'ya olan  küskünlüğümüzden, Sovyetlerin en fazla şekilde yararlanmak istedikleri  gözden kaçmamıştır. Sovyetler Birliği Yüksek Şura Başkanı  Podgorny başkanlığındaki bir Sovyet parlamento heyeti 4-13  Ocak 1965 günlerinde Türkiye'yi ziyaret etmiş ve Sovyetler Birliği  Dışişleri Bakanı Gromyko da 21 Ocak'da, Sovyetler Birliği hükümet  organı olan Izvestia (Haberler) gazetesine verdiği demeçte, Sovyetler  Birliği'nin Enosis'e karşı olduğunu, federal sistemin Kıbrıs için  bir çözüm şekli olabileceğini söylemiştir. Gromyko'nun bu sözleri  bir hafta önce Podgorny'nin söylediklerinden bir adım daha ileri  gitmekteydi. Çünkü, Podgorny, Ankara'daki konuşmalarında, ne Enosis'ten  ve ne de federasyondan söz etmemiştir. Gromyko'nun bu demeci  Türkiye'de gayet müsbet bir şekilde karşılanırken, Yunanistan'da  ve Kıbrıs rumları arasında hoşnutsuzlukla karşılanmıştır. Çünkü,  çok değil, altı ay öncesine nisbetle, Dışişleri Bakanı Gromyko'nun  bu sözleri, Sovyetlerin Kıbrıs politikasının bazı ana unsurlarında mühim  değişiklikleri ifade etmekteydi.

            Sovyet Dışişleri Bakanı Gromyko, 17-22 Mayıs 1965 günlerinde  Ankara'yı ziyaret etmek suretiyle, Dışişleri Bakanı Erkin'in 1964  sonbaharındaki ziyaretini iade etmiştir.

            Bunun arkasından, Sovyetlerin Türkiye'ye karşı bir barış ve dostluk  kampanyası başlamıştır. Sovyetler Birliği Başbakanı Aleksey Kosigin,  3 Temmuz 1965'de, Ankara'da yayınlanmakta olan haftalık Akis  dergisine verdiği demeçte; "Biz politik sahada, ekonomik sahada,  kültürel sahada işbirliği yapmalıyız... Sovyetler Birliği'nin Türkiye'den  hiç bir toprak talebi bulunmadığını size beyan ederim" diyordu.

            1965 Ekiminde Türkiye'de genel seçimler vardı. Sovyetler, bu seçimleri  kendi yararlarına kullanmak istediklerinden o sırada Başbakan  olan Suat Hayri Ürgüplü'nün, seçimlerden önce Rusya'yı ziyaret  etmesini istediler. O sırada Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman  Demirel Başbakan Yardımcısı bulunuyordu. Gerek AP, gerek  CHP, Başbakan Ürgüplü'nün bu seyahatini desteklediler ve Sovyetlerin  oynamak istedikleri oyun neticesiz kaldı. Yani Türkiye'nin iç  politika hayatında bir bölünme meydana gelmedi. Aksine, Başbakan  Ürgüplü'nün 9-17 Ağustos 1965 tarihlerinde Sovyet Rusya'ya yaptığı  ziyaretten sonra ise, Türk-Sovyet münasebetleri ekonomik alanda da  yeni bir gelişme hızı kazanmıştır. Zira bu ziyaret sırasında, Sovyetlerin,  kredi yoluyla ve bedeli ihraç ürünlerimizle ödenmek üzere, Türkiye'de  bir takım sınai tesisler kurmaları hususunda prensip anlaşmasına  varılmış ve 1965 Ekiminde iktidara gelen Adalet Partisi hükümeti  sırasında yapılan anlaşmalarla da bu tesislerin inşasına geçilmiştir.  İskenderun demir-çelik sanayii, İzmir'de Aliağa rafinerisi  Seydişehir aleminyum kompleksi, gibi tesisler böyledir.

            Ekonomik münasebetlerin bu gelişmesine paralel olarak siyasi  münasebetler de gelişme seyrini muhafaza etmiştir. Sovyetler Birliği  Başbakanı Kosigin 20-27 Aralık 1966 tarihlerinde Ankara'yı ziyaret  ederken, Türkiye Başbakanı Süleyman Demirel de 19-29 Eylül 1967  tarihlerinde Sovyet Rusya'yı ziyaret etmiş ve büyük alaka ile  karşılanmıştır. Bu karşılıklı ziyaretleri, Dışişleri Bakanı İhsan Sabri  Çağlayangil'in 8-12 Temmuz 1968 tarihlerinde Moskova'yı ve 12-21 Kasım  1969 tarihlerinde de Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın Sovyetler  Birliğini ziyaretleri izlemiştir.

            1970'li yıllarla birlikte Türk-Sovyet münasebetlerindeki bu tatlı  hava sona ermeye başlamış ve münasebetler bir durgunluk ve hatta,  yeniden soğukluk dönemine girmiştir. Zira 1968'de Türkiye'de başlayan  sol hareket ve kaynaşmaları giderek anarşi ve teröre dönüşürken,  Sovyet kontrolu altında bulunan sosyalist ülkelerin basın ve  yayın organları, bir yandan Türkiye'deki rejim aleyhine yayınlar  yapmış, bir yandan da anarşi ve terörün kışkırtıcısı olmuşlardır. Bir  yandan anarşi ve terörün esas itibariyle Marksist karakterde olması,  öte yandan bu kışkırtıcı yayınlar, Türk kamu oyunun gözünden kaçmamış  ve Sovyet Rusya hakkındaki şüphecilik ve güvensizlik yeniden  canlanmaya başlamıştır.

            Türkiye'nin 1974, Kıbrıs harekatına Sovyet Rusya'nın karşı çıkması  ve 23 Ağustos 1974 deklarasyonu ile, Türk askerinin adadan  çekilmesini istemesi, Garanti Antlaşmasını geçersiz sayması ve Kıbrıs  meselesinin milletlerarası bir konferansta ele alınmasını istemesi;  bu atmosferde olmuştur. 1963-1964 Kıbrıs buhranında Sovyetler,  dışardan müdahaleye, yani Türkiye'nin adaya ayak basmasına karşı  gelmişlerdi. Şimdi ise, Türkiye adaya ayak bastığı gibi, adanın üçte  birini de kontrolu altına almıştı. Tabiatiyle bu durum Sovyetlerin  hoşlanacağı bir durum değildi. Bu sebeple, 1974 Kıbrıs buhranında  Türkiye'nin karşısına çıkan devletlerden biri de Sovyet Rusya olmuştur.

            Sovyetlerin Türkiyeden yüz çevirmesinde, Yunanistandaki gelişmeler  de rol oynamıştır. Türkiyenin birinci Kıbrıs harekatı üzerine 23  Temmuzda Yunanistanda askeri rejimin işbaşından çekilmesi ve Karamanlis  hükümetinin kurulması ve Yunanistan'ın NATO'dan çıkması  ve bilhassa bu sonuncu faktör, Sovyetleri çok sevindirmiştir. Ve derhal  Yunanistan'a yanaşmaya başlamışlardır.

            Mamafih, Sovyetleri sevindirecek bir ikinci gelişme daha oldu.  Amerikan silah ambargosunun, Şubat 1975 ile Eylül 1978 arasında,  Türk-Amerikan münasebetlerini tahrip etmesi ve ambargonun menfi  tesirlerinin 1978'den sonra da devam etmesi, şüphesiz Sovyetleri hoşnut  bırakacak bir durumdu. Fakat bu durumdan yararlanıp, Türk-Sovyet  münasebetlerini yeniden dinamik bir hale getirme imkanını elde  edemediler. Çünkü, ambargo yılları, aynı zamanda, anarşi ve terörün  Türkiyede kol gezdiği ve 49 çeşit Marksist ve komünist kuruluş veya  grubun bu anarşi ve terörde rol aldığı bir atmosferde, Türk kamu  oyunun Sovyet Rusya'ya bir sempati beslemesi ve Türk hükümetlerinin  de Sovyetlerle münasebetleri geliştirmeye teşebbüs etmesi elbetteki  mümkün değildi ve bu bir çelişki olurdu.

            Bundan dolayıdır ki, Amerikan Kongresi 1978 Temmuz sonu ile  Ağustos başında, Türkiye'ye tatbik edilmekte olan ambargoyu kaldırmaya  karar verdiği zaman, Yunanistan'dan sonra, buna karşı gelen  ikinci devlet Sovyet Rusya oldu. Sovyet Rusya, Türkiye'nin silahlanmasını  ve Türk-Amerikan münasebetlerinin düzelmesinden hiç  hoşlanmadığını açığa vurmaktan çekinmedi. Moskova, ambargonun  kaldırılıp, Türkiye'ye silah verilmesini, barış için bir tehlike ve Doğu  Akdeniz ve Ege'de bir dengesizliğin kurulması olarak telakki etmiştir.  Tabii, Sovyetlerin bu tepkisi Türkiye tarafından hiç de hoş karşılanmadı.

            12 Eylül 1980 harekatı olduğunda, Türk-Sovyet münasebetleri  tam bir durgunluk ve hatta soğukluk içinde bulunuyordu. 12 Eylül  rejiminin anarşi ve terörü ezmedeki kararlılığı ve başarısı ve ayrıca  1980 Kasım seçimlerinde Amerikada Reagan idaresinin işbaşına gelir  gelmez Türkiye ile çok yakın münasebetler kurmaya ehemmiyet vermesi  ve faaliyet sarfetmesi, Sovyetleri memnun etmemiştir. Fakat 12  Eylül idaresinin, ülkede huzur ve sükunun sağlanmasında mühim  adımlar atmasını müteakip dış politikaya daha fazla eğilmeye başlamasiyle  birlikte, çok yönlü dış politikaya yönelmesi, Sovyetlerle olan  münasebetlerin de yumuşaması neticesini vermiştir. 12 Eylül idaresi,  Amerika ile olan münasebetleri kuvvetlendirirken, Sovyetlere tamamen  sırt çevirme gibi bir yola gitmek istememiştir. Bu ise, doğru olan  ve gerçekçi bir yoldu.

            5

            Türk-Yunan Münasebetleri

            1960-1980 arasındaki Türk-Yunan münasebetlerini, 1974 öncesi ve  1974 sonrası diye iki kısımda ele almak gerekir. 1974 öncesindeki  münasebetler hemen tamamen Kıbrıs meselesi etrafında dönmüş ve  Batı Trakya Türkleri, Ege adalarının silahlandırılması gibi meseleler  daha geri planda kalmış iken, 1974 sonrası Türk-Yunan münasebetlerinin  meseleleri Kıbrıstan uzaklaşmış ve esas itibariyle Ege Denizi üzerinde  yoğunlaşmıştır. Bunlar da kıt'a sahanlığı, karasularının genişliği,  hava kontrol sahası gibi meselelerdir. Keza, Lozan Antlaşmasına  aykırı olarak Yunanistanın Ege adalarını silahlandırmış olması da,  Türkiye'nin daima üzerinde durduğu ve duracağı bir başka meseledir.

            1954-1959 arasındaki Kıbrıs meselesi, Türk-Yunan münasebetlerini  bir hayli sarsmış ise de, bilhassa NATO'nun aracılığı ile gerçekleştirilen  1959 Londra ve Zürich anlaşmaları ve Kıbrısın bağımsız bir  cumhuriyet olarak ortaya çıkışı, havayı tekrar yumuşatmıştır. Şüphesiz,  bu münasebetler 1954'den önceki şekline dönmüş değildir. Fakat,  aradaki soğukluk bir hayli ortadan kalkmış ve iki devlet NATO'nun  güney-doğu kanadı olarak yeniden bir işbirliği havası içine girmişlerdir.

            Fakat 1963-1964 Kıbrıs buhranı ile beraber, Türk-Yunan münasebetleri  yeniden ve eskisinden daha şiddetli bir gerginlik dönemine  girmiştir. Bu buhran sırasında Makarios ve Kıbrıs rumlarının insanlık-dışı  saldırıları karşısında Yunanistan, bu saldırıların önlenmesi ve  krizin yokedilmesi için yardımcı olacağı yerde, aksine bu saldırıların  destekçisi olmuştur. Çünkü, bu buhran süresince Yunanistanın ümidi,  Enosis'in gerçekleşmesi, yani adanın bir bütün olarak Yunanistanın  eline geçmesi idi. Enosis hayali ile Yunanistan, Türkiye ile dostluğun  ve yakın münasebetlerin getirebileceği bütün avantajları bir  kenara itivermiştir.

            1967-1974 arasındaki Yunan cuntası ise, Türk-Yunan münasebetleri  konusunda, kendinden önceki sivil hükümetlerden çok daha düşüncesiz  çıkmıştır. Cunta, kendi siyasi iktidarını Enosis ile perçinlemekten  başka bir şey düşünmemiştir. Bu yüzden de Türkiye ile münasebetlerini  bozmaktan çekinmemiştir. Fakat bu politikasında tam  bir başarısızlığa uğramıştır. 1967 Enosis teşebbüsü sonunda, Kıbrıs'taki  12.000 yunan askerini geri çekmek zorunda kaldığı gibi, 1974  Enosis teşebbüsü ise, cuntanın kendi başını yemiştir. Ne var ki, 1974  Kıbrıs buhranından Türk-Yunan münasebetleri, bir harabe halinde  çıkmış ve Türkiye ile olan münasebetlerindeki yıkıntıları bugüne kadar  tamir etmek de mümkün olmamıştır. Çünkü bu yıkıntıların üzerine,  1974'den sonra yeni meseleler yığılmıştır. Şimdi, yığılmış olan  bu meseleleri anahatları ile ele alalım.

            A) Kıt'a Sahanlığı Meselesi

            Türkiye ile Yunanistan arasında kıt'a sahanlığı meselesi, Türk  hükümeti tarafından, Ege'nin açık deniz sularında ve "Türkiye'nin  kıt'a sahanlığında bulunan" sahalarda 27 bölgede petrol araması  yapmak üzere, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına (TPAO) arama  ruhsatı verilmesi ve bu ruhsatın da, haritası ile beraber, 1 Kasım 1973  tarihinde Resmi Gazete'de yayınlanması ile başlar. Söz konusu saha  Ege denizinde, Semadirek, Limni, Midilli, Aghios, Sakız adaları  arasına ve bu adaların karasularının dışına düşmekteydi.

            Yunan hükümeti 7 Şubat 1974'de Türk hükümetine verdiği notada,  söz konusu ruhsatın kapladığı sahaların yunan kıt'a sahanlığına  girmesi dolayısiyle, bu arama ruhsatının geçersiz olduğunu bildirdi.  Türk hükümeti 27 Şubatta verdiği cevapta, Anadolu kıyılarından itibaren  denizaltında Batıya doğru uzanan toprakların, Anadolunun  tabii bir uzantısı olması dolayısiyle, Türkiye'nin kıt'a sahanlığını teşkil  ettiğini ve dolayısiyle, Türk kıyılarına yakın adaların da Türk kıt'a  sahanlığı içinde bulunmaları sebebiyle, bunların kıt'a sahanlığı  olamıyacağını bildirdi. Kıt'a sahanlığı tartışması böyle başladı.

            Tartışmalarda Yunanistan kendi tezini, 27 Nisan 1958 de Cenevrede  imzalanmış olan Kıt'a Sahanlığı Konvansiyonuna dayandırmakta  idi. Türkiye bu Konvansiyonu imzalamadığı için, kendisini bununla  bağlı saymıyor ve Ege kıt'a sahanlığı anlaşmazlığının, milletlearası  hukuk kurallarına göre müzakere yoluyla çözümlenmesini, yani Ege  Denizinde kıt'a sahanlığı sınırlarının uzlaşma yoluyla çizilmesini teklif  etti.

            Türkiye ile Yunanistan arasında bu karşılıklı nota teatisi yaz aylarında  da devam etti. Fakat tarafların görüşlerinde hiç bir değişiklik  olmadı. O kadar ki, Kıbrıs harekatından iki gün önce Türk hükümeti,  18 Temmuz 1974 de, TPAO'ya Ege'de yeni bir arama ruhsatı daha verdi.

            Kıbrıs harekatı ise münasebetleri daha da gerginleştirdi. Türk-Yunan  münasebetleri tam bir savaş havası içine girdi. Yunanistan,  Türk kıyılarına yakın adalara iki tümenlik kuvvet yığdığı gibi, bazı  adaların karasularını mayınladi. Rodostaki sivil havaalanı askeri  uçakların inmesi için ıslah edildi. Yunan Ordusu alarma geçirildi.  Tabii Türkiye de kendi açısından gerekli tedbirleri aldı. Türk kıyılarına  yakın Ege adaları, Türkiye'ye yapılacak bir yunan saldırısı için  bir atlama taşı olabilirdi.

            Kıt'a sahanlığı konusundaki Türk-Yunan tartışması 1975 yılında  da devam etti. Bu tartışmalarda, Yunanistan meseleyi Milletlerarası  Adalet Divanı'na götürmekte ısrar ederken, Türkiye ise anlaşmazlığı  müzakere ve uzlaşma yoluyla halletmek istedi. Fakat 19 Mayıs 1975  de Türk ve Yunan Dışişleri Bakanları arasında Roma'da, 31 Mayıs  1975'de Türkiye Başbakanı Demirel ile Yunanistan Başbakanı Karamanlis  arasında Brüksel'de yapılan görüşmelerde, meselenin Milletlerarası  Adalet Divanına götürülmesi için prensip anlaşmasına varıldı.  Fakat müracaatı hazırlamak için iki taraf hukukçularının yaptığı  tek toplantıda bir netice alınamadı. Bunda, Türkiye'nin Divan'a  gitmekten vazgeçmesinin de rolü vardır.

            Milletlerarası Adalet Divanı hikayesi bu şekilde gelişirken, Türk-Yunan  münasebetlerine yeni bir gerginlik unsuru girdi. Yunanistanın  Türk kıyılarına yakın olan Ege adalarını silahlandırması üzerine Türkiye  de, İzmir'de, 1975 Temmuzunda, Ege Ordusu denen İV'üncü Ordu'yu  kurdu. Türkiye'nin bu yeni askeri kuvveti, tamamen NATO'nun dışında  ve doğrudan doğruya Türkiye'nin kendi emrinde bir silahlı kuvvetti.  Bundan sonra Ege Ordusu'nun varlığı, Yunanistanın korkulu rüyası  ve aynı zamanda da devamlı şikayet konusu olacaktır.

            1976 Şubatında, bir yeni gerginlik unsuru daha ortaya çıktı. Türkiye  Ege'deki kıt'a sahanlığı haklarını korumada ne kadar kararlı olduğunu  göstermek için, Hora adlı araştırma gemisini (sonradan adı  Sismik-İ olmuştur) hazırlamaya başladı. Bunun üzerine Yunanistan  Hora'nın Ege'ye çıkışını önlemek için, Türkiye nezdinde çeşitli  teşebbüslerde bulunarak, "Yunan kıt'a sahanlığına" girdiği takdirde  Hora'nın "tehlikeli bir durum" yaratacağını bildirdi. Türkiye'nin cevabı  ise, Yunanistan Hora'nın faaliyetine müdahale ettiği takdirde, sert  bir karşılık göreceği idi.

            Sismik-İ, 6 Ağustos 1976 günü Çanakkale'den ayrılarak, Türkiye  ile Yunanistan arasında kıt'a sahanlığı anlaşmazlığına konu olan sulara  girdi. Her iki tarafta da hava tam bir gerginlik içindeydi. Bir savaş  havası Ege denizi üzerinde dolaşmaktaydı. Fakat her iki taraf da, bir  yerde durmasını bildiler. Yunan savaş gemileri Sismik-İ'i adım adım  takip ettiler. Fakat Sismik-İ Türk savaş gemilerinin himayesinde idi.  Sismik-İ araştırmalarını yaptıktan sonra 10 Ağustos 1976 günü Çanakkaleye  döndü.

            Yunan hükümeti, Sismik-İ Ege'ye çıkınca Türk hükümetini protesto  etmekle beraber, Türkiye'den de gereken cevabı aldı. Türk hükümeti  kararlılığında en küçük bir gerileme göstermedi.

            Bunun üzerine Yunanistan iki yola başvurdu. Birincisi, B.M. Güvenlik  Konseyine başvurarak, Türkiye'nin, Ege'deki yunan kıt'a sahanlığı  üzerindeki haklarını ihlal etmek suretiyle, barış ve güvenliği  tehlikeli şekilde tehdit ettiğini ileri sürdü. Güvenlik Konseyi 12 Ağustosta  yaptığı müzakereler sonunda, kıt'a sahanlığı meselesinin esasına  girmeksizin, tarafları, ikili müzakereleri kolaylaştırmak için, gerginliği  arttırıcı hareketlerden kaçınmak hususunda her türlü gayreti  harcamalarını ve ikili müzakerelere başlamalarını tavsiye eden bir  karar aldı. Şüphesiz, bu karar Yunanistanın beklediği karar değildi.

            Yunanistan, ikinci olarak, 10 Ağustos 1976'da da Milletlerarası  Adalet Divanı'na başvurdu ve ilk önce, Sismik-İ gemisinin yunan kıt'a  sahanlığına girmesinin "tamiri mümkün olmayan zararlar"a sebep  olması dolayısiyle, Türkiye'nin bu faaliyetinin önlenmesini istedi. Divan  ise, hemen verdiği kararda, Sismik-İ'in faaliyetinin "tamir edilmez bir  zarar"a sebep olmadığı gerekçesi ile, Yunanistan'ın isteğini reddetti.  Aradan iki buçuk yıl geçtikten sonra da Milletlerarası Adalet Divanı,  1979 Ocak ayında verdiği kararda, kendisini, Türk-Yunan kıt'a sahanlığı  anlaşmazlığına bakmaya yetkili olmadığına karar vererek, Yunanistan'ın  10 Ağustos 1976 tarihli müracaatını reddetti.

            Mamafih, Güvenlik Konseyinin kararından sonra her iki tarafa  da bir yumuşama gelmiştir. Türkiye'nin 1974 Temmuz ve Ağustosundaki  Kıbrıs harekatından sonra, 1976 Ağustosu başında Sismik-İ'in  Ege'ye açılması ile Türkiye ve Yunanistan ikinci defa savaşın eşiğine  kadar gelmişlerdi. Bu sebeple, iki taraf uzmanlarının İsviçrenin  başkenti Berne'de yaptıkları on günlük müzakerelerden sonra, 11 Kasım  1976 da, Bern Deklarasyonu denen 10 maddelik bir belge imzalandı.  Bu belge 20 Kasımda Ankara ve Atina'da açıklandı.

            Bern Deklarasyonu, kıt'a sahanlığının, iki taraf arasındaki sınırlarının  çizilmesi müzakerelerinde, her iki tarafca da uyulacak esasları  tesbit ediyordu. Buna göre, müzakereler samimiyet, iyi niyet ile  ve ayrıntılı bir şekilde yürütülecekti. Keza, müzakereler gayet gizli  tutulacak ve hiç bir şekilde basına açıklanmayacaktı. Taraflar, müzakereler  boyunca, Ege'de kıt'a sahanlığı konusunda hiç bir faaliyette  bulunmayacaklardı. Yine, taraflar, ikili münasebetlerinde, diğer tarafı  küçültücü her türlü hareketten kaçınacaklardı.

            Böylece, Türkiye ve Yunanistan, Ege'de kıt'a sahanlığı meselesine  bir çözüm bulununcaya kadar, kıt'a sahanlığı konusundaki faaliyetlerine  bir moratoryum getirmiş oluyorlardı ki, doğrusu bu moratoryum  bugüne kadar devam etmiştir.

            Kıt'a sahanlığı konusundaki müzakerelere gelince: Bundan da  hiç bir şey çıkmamıştır. Mesele şu anda donmuş bir şekildedir.

            Konuyu kapatmadan önce şunu belirtelim ki, Ege kıt'a sahanlığı  bir bütün olarak Ege meselesinin can damarını teşkil etmektedir. Zira,  taraflardan birinin görüşünün kabul edilmesi halinde, Ege'deki bütün  meselelerin yapısı değişecektir. Mesela, yunan görüşü kabul edilir  de, Türk kıyılarına yakın Ege adalarına da kıt'a sahanlığı verilecek  olursa, Ege'nin çok büyük bir kısmı Yunanistanın kontrolu altına girecek  demektir. Bu ise, aynı zamanda Ege hava sahasının da Yunanistan  lehine genişlemesine kadar gidebilir. Keza, Yunanistanın Ege'deki  kara sularının 12 mile çıkarılmasına da dayanak teşkil edebilir.

            Buna karşılık, Türkiye'nin razı olduğu gibi, kıt'a sahanlığı açısından  Ege Denizi, kuzey-güney istikametinde ortadan ikiye ayırılırsa,  bu durumda Türkiye'nin Ege'nin yarısı üzerinde kontrol kuracağı ve  bu bakımdan da Türkiye kıyılarına yakın Ege adalarınında farklı bir  hava ve deniz statüsü içine gireceği açıktır.

            B) Ege'de Hava Kontrol Sahası

            Ege hava kontrol sahası konusundaki anlaşmazlık, doğrudan  doğruya 1974 Kıbrıs buhranının ortaya çıkardığı bir mesele olup, buhran  geçtikten sonra, boyutlarını daha da genişletmiştir.

            Hava kontrol sahası meselesinin iki unsuru vardır. Biri, Yunanistanın  Ege adaları üzerindeki milli hava sahasının yüksekliği, diğeri  de, FIR (Flight İnformation Region) denen, uçakların Ege üzerinde  uçarken, hangi kontrol kulesine bağlı olacakları ve uçuş bilgilerini  nereye, Atina'ya mı, yoksa İstanbul'a mı verecekleri meselesidir.

            Lozan Antlaşması Ege'de karasularının genişliğini 3 mil olarak  kabul etmiş iken, Yunanistan 1936 yılında karasularını 6 mile çıkarmış  ve Türkiye buna itiraz etmemiştir. 1964 yılında Türkiye de karasularını  6 mile çıkardı. Milletlerarası hukuk kurallarına göre, adalar  üzerinde milli hava sahasının yüksekliği de ancak karasularının genişliği  kadar olabilirdi. Dolayısiyle, Ege adaları üzerinde yunan milli  hava sahasının yüksekliği de 6 mili geçemezdi. 6 milin üzerindeki hava  sahası milletlerarası hava sahası idi. Fakat 1974 krizinden sonra  Yunanistan Ege adalarının karasuları genişliğini 12 mile çıkarmak suretiyle,  milli hava sahasını da 12 mil yüksekliğe ulaştırmak istedi. Hem  hava sahası ve hem de karasuları bakımından Türkiye'nin çok aleyhine  olan bu yunan teşebbüsü Türkiye'nin şiddetli tepkisiyle karşılaştı  ve Türkiye Yunanistana, karasularını 12 mile çıkardığı takdirde, bunun  bir savaş sebebi (casus belli) olacağını bildirdi. Bunun üzerine,  Yunanistan, sözünü çok etmesine rağmen, karasularını ve dolayısiyle  milli hava sahasını 12 mile çıkarmaya bugüne kadar cesaret edemedi.  Keza Amerika da, karasularının 6 milden fazla olmasını kabul etmemektedir.

            FIR meselesine gelince: Milletlerarası Sivil Havacılık Teşkilatının  (İnternational Civil Aviation Organization-ICAO), Türkiye ve Yunanistan'ın  da katılmasiyle 1952 de yaptığı bölge toplantısında, Ege  üzerinde uçan bütün uçakların, uçuş bilgilerini Atina'ya vermesine  ve ancak Türk karasularına girerken, bu bilgileri İstanbul'a bildirmesine  karar verilmiş ve o zamanki Türk-Yunan münasebetlerinin  samimi atmosferi dolayısiyle, Türkiye de buna ses çıkarmamıştı.

            Yalnız şunu da belirtelim ki, dünyanın neresinde olursa olsun,  FIR hatlarının çizilmiş olması, o hava sahası üzerinde o devlete hiçbir  şekilde bir egemenlik hakkı doğurmamaktadır. Egemenlik hakkı  milletlerarası hukuk kurallarına tabidir.

            1974 krizinde Türk-Yunan münasebetleri bir savaş durumuna gelince,  Türkiye ciddi bir mesele ile karşılaştı: 1952 FIR anlaşmasına  göre, Ege üzerinden gelen uçaklar, ancak karasularımıza girerken,  yani ancak bir-iki dakika önce İstanbula bilgi vereceklerdi. Bu ise,  Türkiyeyi havadan gelebilecek sürpriz baskınlara karşı savunmasız  bırakıyordu. Bunun için, Türk hükümeti 6 Ağustos 1974 günü yayınladığı  714 sayılı NOTAM (Notice To All Airmen-Bütün Havacılara  Tebliğ) ile, Ege hava sahasını kuzey-güney istikametindeki bir çizgi  ile ortadan ikiye ayırdı ve bu çizgiye gelen uçakların uçuş bilgilerini  İstanbula vermeleri gerektiğini bildirdi. Bu ise Türkiyeye, bir süpriz  baskın için 10-15 dakikalık zaman kazandırmaktaydı.

            Ege Denizini kuzeyden güneye ortadan bir çizgi ile ikiye ayırma  prensibinin, kıt'a sahanlığı meselesinde de Türkiye'nin görüşü olduğunu  hatırlatalım.

            Yunan hükümeti 7 Ağustosta yayınladığı 1018 sayılı NOTAM ile,  bütün pilotlara, Türkiye'nin 714 sayılı NOTAM'ını gözönüne almamalarını  bildirdi ise de, sonra bundan vazgeçti ve 13 Eylül 1974 günü  yayınladığı 1157 NOTAM ile, Ege hava sahasının tehlikeli hale gelmesi  dolayısiyle, Ege üzerindeki bütün uçuş koridorlarını kapadığını  ilan etti. Böylece Ege Denizi üzerinde her türlü hava trafiği durmuş  oldu.

            1975 Mayısı sonunda Brüksel'de Türk ve Yunan başbakanlarının  buluşmalarından sonra kıt'a sahanlığı konusunda iki taraf uzmanlarının  buluşmalarında, hava kontrol sahası meselesi de ele alındı. Bu  buluşmalar, 1975 Haziranında Ankara'da, 1975 Temmuzunda Atina'da,  1975 Aralık ayında İstanbul'da ve 1976 Ocak ayında da Atina'da yapılmış,  fakat bir netice çıkmamıştır. Bu buluşmalarda Türk tarafı,  Ege hava kontrol sahasının kuzey-güney istikametinde ortadan bölüşülmesi  görüşünde idi.

            1976 Ocak ayındaki toplantıdan sonra, 1976 Temmuz ve Kasım  aylarında da görüşmeler devam etti. Lakin bir netice alınamadı. Çünkü,  Türkiye'nin görüşlerini Yunanistan kabul etmedi. Halbuki, Yunanistan  bu arada, Milletlerarası Sivil Havacılık Teşkilatı kurallarını çiğneyen  bir tatbikat içine girmişti. Yunanistanın bu keyfi tutumu Türkiyeyi  güvenlik bakımından endişelendirmiştir. Mesela, Yunanistan,  ICAO kurallarına aykırı olarak, Limni adası etrafında ve üzerinde  3.000 mil karelik bir hava kontrol sahası tesis etti. Bu milletlerarası  hukuk kurallarına da aykırı idi. Limni adasının 186 mil kare olduğu  gözönüne alınırsa, Yunanistanın bu ada üzerinde 3.000 mil karelik hava  kontrol sahası tesis etmesinin, milletlerarası hukuk kurallarına ne  kadar aykırı düştüğü kolaylıkla anlaşılır.

            Türkiye 1977 Martında, Ege hava sahasının Yunanistanla müşterek  kontrolu hususunda bir teklif yaptı ise de, Yunanistan bunu da  kabul etmedi ve görüşmeler kesildi.

            1978 yılının ikinci yarısında, konu bir taraftan yine iki tarafın  uzmanları, diğer taraftan iki taraf Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreterleri  tarafından ele alındı ise de, bir anlaşma ve uzlaşmaya varmak  mümkün olmadı. Bir uzlaşma, 1980 yılında ancak NATO vasıtasiyle  mümkün olabilmiştir ki, buna biraz aşağıda temas edeceğiz.

            C) Karasuları Meselesi

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, Lozan Antlaşmasının kabul ettiği  3 millik karasularını, Yunanistan 1936 da ve Türkiye de 1964 de 6  mile çıkarmıştır. 6 mil sistemine göre, Türkiye'nin karasuları Ege  Denizinde, bütün Ege denizinin % 8.8'i iken, Yunan karasuları Ege Denizinin  % 35.0'ini işgal ediyordu. Milletlearası sular ise, % 56.2 olup, bu  sularda TPAO'ya verilen ruhsat sahası % 16.3 veya 28.126 Km. idi.

            Yunanistan karasularını 12 mile çıkardığı takdirde, Ege Denizinin  % 63.9'u Yunan karasuları, % 8.3'ü Türk karasuları ve % 26.1'i  de milletlerarası sular, yani açık deniz olacaktı.

            6 ve 12 mil farkının Yunanistana çok büyük avantaj sağlamasına  rağmen, Türk karasuları nisbetinin çok az değişmesinin sebebi, Türk  kıyılarına çok yakın şekilde pek çok Ege adasının bulunması ve bu  adalar ile Türk kıyıları arasındaki sınırın orta-hat olmasındandır.

            Diğer taraftan, Ege'de karasuları 12 mile çıkarıldığı takdirde,  Ege'nin yarıdan fazlası ve bilhassa İkaria adası ile, Rodos-Girit çizgisi  arasındaki kısım tamamen yunan karasularına dahil oluyordu. Bunun  manası şuydu ki, İstanbul'dan kalkan bir Türk gemisi, Antalya  veya İskenderun'a giderken, Ege Denizinin büyük kısmında yunan  karasularından geçmek zorunda kalacaktı. Kısacası, 12 millik karasuları  Ege Denizini bir yunan gölü haline getiriyor ve bu denizde Türkiyeye  yaşama hakkı tanımıyordu. Yunanistanın karasularını 12 mile  çıkarması halinde, Türkiye'nin bunu bir savaş sebebi (casus belli)  sayacağını, yani sırf bu sebepten Yunanistanla bir savaşı göze alacağını  bildirmesinin sebebi budur.

            Türkiye'nin bu sert tepkisi karşısında Yunanistan, milletlerarası  hukuk kurallarına göre 12 mile çıkarma yetkisinin bulunduğunu söylemesine  rağmen, bugüne kadar buna cesaret edememiştir. Şüphesiz  bunda Türkiye'nin kararlı tutumunun büyük rolü vardır. Fakat şüphe  yok ki, gerek Amerikanın ve gerek Sovyet Rusyanın da 12 mil prensibine  karşı çıkması da Türkiye için bir destek olduğu kadar, Yunanistanı  gerileten bir faktör olmuştur. Bilhassa Sovyet Rusya için, 12  millik karasuları demek, Sovyet donanmasının Ege Denizinden geçmesinin,  Yunanistanın müsaade ve lütufkarlığına bağlı olması demektir.  Dünya denizlerinde at oynatan Sovyetlerin böyle bir durumu kabul  etmeleri elbetteki beklenemez.

            Aynı şey Amerika için de söz konusudur. 1936 Monteux Anlaşması  ile, belirli şartlar altında da olsa, Amerika Karadenize çıkma imkanına  sahip bulunmaktadır. Amerikanın Karadenize çıkması için,  Ege Denizinden geçmesi gerekmektedir. Yunanistanda her zaman  Amerikaya dost bir hükümet bulunmayabilir. Bu demektir ki, 12 millik  karasuları Amerikanın çok geniş bir bölgede hareket serbestisini, bir  küçücük Yunanistan engelleyebilecektir. Amerikanın böyle bir şeyi  kabulü tabiatiyle mümkün değildir.

            Yani, 12 millik karasuları Ege'de iki süper-devletin menfaatlerine  bugünkü şartlarda ters düşmektedir.

            Ç) Yunanistan'ın NATO'ya Dönmesi

            Yunanistan 1977 Haziranında NATO'ya müracaat ederek, ittifakın  askeri kanadı ile tekrar bağ kurmak istediğini bildirmiş ve bunun  için gösterdiği sebep de, Türkiye tehlikesi olmuştur. Yunanistan'ın  teklifine göre, İzmir'deki NATO karargahına dönmeyecek, fakat kuzey  Yunanistanda Larissa'da, yunan komutası altında ayrı bir NATO  karargahı kurulacaktı. Ege Denizindeki hava harekat sorumluluğu,  yani hava kontrol sahası, 1974'den önce olduğu gibi Yunanistan'a  ait olacaktı.

            NATO Başkomutanı Haig ile Yunan Genel Kurmay Başkanı Davos  arasında yapılan müzakereler sonunda, 1978 Şubatında, aşağı yukarı  yunan görüşlerine uygun bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşma diğer NATO  üyeleri tarafından kabul edilmekle beraber, Türkiye tarafından reddedildi.  Yani Yunanistan'ın NATO'ya dönmesini Türkiye veto etti. Çünkü,  Türkiye Ege hava kontrol sahası statüsünün 1974'den önceki  şekline dönüştürülmesini kabul etmeyip, eski görüşünde olduğu gibi,  kontrol sahasının Türkiye ile Yunanistan arasında bölüşülmesini istedi.

            NATO Başkomutanı General Haig, Türk Genel Kurmayı ile yaptığı  temaslardan sonra, yeni bir anlaşma taslağı hazırladı. Mahiyeti açıklanmayan  bu plan, yunan basınında yapılan tenkitlerden anlaşıldığına  göre, şu ana noktalara dayanıyordu: Yunanistan'ın doğu kıyılarında  bulunan adaların hava sahasının kontrolu Yunanistan'a verilecek ve  fakat Ege'nin diğer kısımlarının hava sahasının kontrolu ise, NATO  komutanlığına verilecekti. Nihayet, Ege Denizinin, Yunanistan'ın savunması  için hayati olan kısımları da, NATO'nun özel koruması altına alınacaktı.

            1979 Mayısında yapılan bu teklifler Yunanistan tarafından reddedildi.  1979 Haziranında NATO Başkomutanlığına General Rogers  geldi. General Rogers, Rogers Planı adını alan yeni bir anlaşma taslağı  hazırladı ve taraflara verdi. Muhtevası açıklanmayan bu plan,  tabiatiyle taraflar arasında yeniden müzakerelere konu oldu. Bununla  beraber, Rogers Planı ile, Türkiye Ege hava sahasının kuzey-güney  istikametinde ortadan ikiye ayrılması isteğinden ve Yunanistan da  1974 öncesi statünün tekrar ve aynen ihdasından vazgeçiyordu.

            Nitekim Türk Genelkurmayı 22 Şubat 1980'de yaptığı bir açıklama  ile, 4 Ağustos 1974 tarihli ve 714 sayılı NOTAM'ın kaldırıldığını  bildirdi. Yani, Türkiye Ege hava sahasının ikiye bölünmüşlüğünü ortadan  kaldırıyordu. Bu açıklamanın ertesi günü Yunanistan da, kendisinin  13 Eylül 1974 tarihli ve 1157 sayılı NOTAM'ını kaldırdığını açıkladı.  Böylece Ege Denizi tekrar sivil hava trafiğine açılmış oldu.

            Rogers Planı'nın her iki tarafca kabulü ve Türkiye'nin vetosunu  geri çekmesi üzerine Yunanistan, 20 Ekim 1980 tarihinde NATO'nun  askeri kanadına tekrar döndü.

            Yunanistan'ın tekrar NATO'ya dönmesi ve Ege hava kontrol sahası  meselesinin Rogers Planı ve çözümü ile, Türk-Yunan münasebetlerinin  bir detant, bir yumuşama havası içine girmesi gerekirdi. Fakat  böyle olmadı. 18 Ekim 1981 genel seçimlerinde Yunanistan'da Pan-Helenik  Sosyalist Partisi'nin (PASOK) iktidara gelmesi ve Papandreou'nun  başbakanlığı ile birlikte, Türk-Yunan münasebetleri yeni bir  gerginlik dönemine girecektir.

            6

            Türkiye ve Orta Doğu

            Türkiye'nin Orta Doğu ülkeleri ile münasebetlerinde; birbirinden  farklı üç dönem vardır: Birinci dönem, 1950-1960 arası, ikinci dönem  1963-1964 Kıbrıs buhranından 1973 Petrol Krizine kadar olan dönem  ve üçüncüsü de 1973'den sonraki dönemdir.

            1955-1959 arasında Orta Doğu bölgesindeki Doğu-Batı çatışmalarında  gördüğümüz gibi, bu dönemde Türkiye de Orta Doğu ülkeleri  ile bir çatışma, içinde olmuştur. Bunun da sebebi, soğuk savaş yılları  olan bu dönemde Türkiye Sovyet tehdidini ağır bir şekilde üzerinde  hissetmiş, bunun için NATO'ya girmiş ve Sovyet Rusya'nın Orta Doğuya  sızmak istemesi ve Arap ülkelerinin de bu sızmayı kolaylaştırıcı  davranışlarda bulunmaları, Türkiye'yi ürkütmüştür. Başka bir deyişle,  Türkiye bu dönemde Batı'ya dayanırken, Orta Doğu ülkeleri Batı ile  çatışma içinde olmuşlardır. Bu farklılık, Türkiye'nin Arap ülkeleri ile  bir diyaloğa sahip olmasını önlemiştir.

            1963-1964 Kıbrıs buhranından 1973 petrol krizine kadar olan dönem  ise, Türkiye'nin Orta Doğuya ve Arap ülkelerine yaklaşma politikasına  ağırlık verdiği ve 1973 petrol krizinden günümüze kadar olan  süre ise, Arap dünyasının Türkiye'nin global dış politikasında temel  unsur olarak yer aldığı bir dönemdir. Bu dönemde, Türk dış politikası,  bir yanda Batı ittifakına dayanırken, öte yandan da, Batı ittifakı ile  olan münasebetlerini, Orta Doğu politikası ile uyumlu halde tutmaya  bilhassa itina göstermiştir.

            Diğer taraftan, Türkiye ile Orta Doğu arasındaki münasebetlerde  her iki taraf açısından da bazı konular veya meseleler, bu münasebetler  üzerinde müessir olmuş ve bu münasebetlere şekil vermiştir.  Türkiye açısından, söz konusu konular, Türkiye'nin NATO üyeliği, Kıbrıs  meselesi ve petroldür. Arap dünyası için de, bilhassa Türkiye ile  münasebetlerinde, İsrail meselesi ve İslamiyet, mühim faktörler olmuştur.

            1963-1964 Kıbrıs buhranı, nasıl Türkiye'nin Amerika ve Sovyet  Rusya ile münasebetlerinde büyük değişiklikler yapmış ise, Türkiyenin  Arap Orta Doğusu ile münasebetlerinde de bir dönüm noktası olmuştur.  Çünkü, 1965 yılı Aralık ayında B.M. Genel Kurulunda Kıbrıs  meselesi müzakere edilirken, Türkiye bilhassa Arap ülkeleri karşısındaki  yanlızlığını açık bir şekilde görmüştür. Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyetine  hiç bir şekilde müdahale edilemiyeceğini belirten ve dolayısiyle  Türkiye'ye karşı olan, Genel Kurulun 17 Aralık 1965 günlü kararına,  ancak 6 devlet oy vermiş, 14 Arap ülkesi ise Türkiye'nin aleyhine  olan bu kararı desteklemiştir. Bu durum Türkiye'ye, Arap dünyası  ile münasebetlerinde ne kadar zayıf kalmış olduğunu gösteriyordu.

            1965 Ekimindeki genel seçimlerde Adalet Partisi tek başına iktidara  gelmişti.

            A.P. iktidarı Arap ve Müslüman ülkelerle yakın münasebetler kurmaya  ehemmiyet vermiş ve yeni iktidarın hükümet programında, "Arap  memleketleri, meşru davalarında Türkiye'nin anlayış ve desteğine  güvenebilirler" denilmişti. Burada meşru dava ile kasdedilen İsrail  meselesi idi ve Türkiye ilk defa İsrail meselesinde Araplara taviz  vermenin ilk işaretini veriyordu.

            B.M. Genel Kurulunun sözünü ettiğimiz kararı, yeni iktidarın bu  atmosferi içinde ortaya çıkıyordu. Bu sebeple, bu karar dahi yeni  Türk hükümetine, Orta Doğu politikasına ağırlık verme zaruretini  göstermekteydi.

            Bu sırada ortaya çıkan bir başka faktör de, Türkiyenin Orta Doğuya  açılmasını kolaylaştırıcı bir mahiyet almıştır. Şimdiye kadar  Türkiye'nin Orta Doğu ile münasebetlerinin engelleyici bir unsuru  Türkiye'nin Amerika ile yakın bağlara sahip olmasına karşılık, bilhassa  Arap ülkelerinin, İsraili desteklemesi dolayısiyle, Amerika'ya  sempati duymaması idi. 1964 Kıbrıs krizi ise, görüldüğü üzere, Türkiye'nin  Amerika ile münasebetlerine de bir darbe indirmiş ve Türk-Amerikan  münasebetleri eski şeklini bir hayli kaybetmişti. Bu durumun,  Türkiye'nin güneye açılmasında müsait bir unsur teşkil etmesi  gerekirdi.

            Mamafih, Türkiye'nin Orta Doğuya açılması kolay olmadı. Zira bu  yıllarda Orta Doğu üzerinde en fazla müessir olan faktör Nasır faktörüdür.  Başkan Nasır Bağdat Paktını bir türlü unutamadığı gibi, aynen  1955 Bağdat Paktında yaptığı üzere, Türkiye'nin Orta Doğuya  yaklaşma teşebbüslerini daima şüphe ve endişe ile karşılamıştır. Türkiye'nin  Orta Doğuda değil bir nüfuza, en küçük bir tesire dahi sahip  olması, Nasır'ın hoşlanamıyacağı bir durumdu.

            Türkiye Orta Doğuya açılma hususundaki politikasının ilk tatbikatını,  1967 Arap-İsrail savaşı ile yaptı. Daha savaş başlar başlamaz  Türk hükümeti, Amerikanın İsraile yardım ederken Türkiye'deki üsleri  kullanmasını engellemek için, bu üslerin Araplara karşı kullanılamıyacağını  açıkladı. Bunun arkasından Türkiye, İsraile karşı savaşan  Mısır, Ürdün ve Suriye'ye yiyecek ve giyecek malzemesi göndermiştir.  Mesela 250 ton şeker, 200 ton pirinç, 10.000 çift kundura, 250.000  paket sigara, 5 ton çay, v.s. bunlar arasında idi.

            Bunun yanında Türkiye, Birleşmiş Milletlerde yapılan müzakere  ve çalışmalarda da daima Arap ülkelerini desteklemiş ve Arap ülkelerinin  lehine olan karar tasarılarında onlarla birlikte oy vermiştir. Yine  bu çerçeve içinde Türkiye, İsrailin işgal ettiği topraklardan çekilmesi  tezini, daha savaş devam ederken savunmaya başlamıştır. Savaşın  son günü olan 10 Haziranda verdiği demeçte, Dışişleri Bakanı İhsan  Sabri Çağlayangil, "Kuvvet istimali suretiyle arazi kazancı sağlanması  veya pozisyon takviyesi yolu gidilmesine karşıyız" diyordu. Bu sözler  ve bu sözlerle ortaya konan prensip, 1967 yılından bugüne kadar,  bütün Türk hükümetlerinin, Arap-İsrail meselesinde takip ettikleri  politikanın temel prensibi olarak devam etmiştir.

            Türkiye'nin bu görüşü, ifadesini, 22 Kasım 1967 tarihli ve 242 sayılı  Güvenlik Konseyi kararında bulacaktır. Bundan sonra Türkiye 242  sayılı kararı bütün unsurları ile destekleyecektir. Yani, İsrailin işgal  ettiği topraklardan çekilmesini isterken, aynı zamanda İsrailin güvenlikli  ve kabul edilmiş sınırlara sahip olma hakkını da tanıyacaktır.  Fakat 1970'lerin sonlarına doğru, Türkiye bu ikinci noktayı daha geri  plana itip, Filistinlilerin bağımsız devlet kurma haklarına doğru bir  kayma yapacaktır.

            Türkiye 1967 savaşındaki bu tutumu ile bütün Arap dünyasında  sempati toplamış ve bu davranışı "iftihar edilecek bir tutum" olarak  değerlendirilmiştir.

            Türkiye'nin sadece Orta Doğuya değil, daha geniş bir şekilde  İslam dünyasına yaklaşmasına imkan veren ikinci gelişme, Kudüs'te  21 Ağustos 1969 da vukubulan Mescid-i Aksa yangını ve bu hadise  üzerine toplanan İslam Zirve Konferansı'dır.

            Mescid-i Aksa yangını üzerine Türkiye büyük tepki göstermiş ve  İslam dünyasının yanında yer aldığını Başbakan Demirel'in ağzından  ilan etmiştir. 22-25 Eylül 1969 günlerinde, Fas'ın başkenti Rabat'da  yapılan İslam Zirve Konferansına da Türkiye, Dışişleri Bakanı Çağlayangil  ile katılmıştır.

            Türkiye'nin İslam Zirvesine katılması ile, dış politikasında yeni  bir boyut daha ortaya çıkıyordu. Bu da, Arap dünyasının ötesinde, İslam  dünyası ile organize bir bağ kurmasıydı. İslam dünyası ile bağ  kurması ile Türkiye, İsrail politikasının ötesinde, Arap dünyası ile  münasebetlerini bir de İslam Konferansları çerçevesinde de güçlendirmiş  olmaktaydı.

            Bununla beraber, burada bir noktayı belirtmek gerekir. Türkiye,  Afganistanın Sovyet Rusya tarafından işgali üzerine 25-27 Ocak 1981  de yapılan Taif Zirvesi'ne kadar, İslam Konferanslarına daima Dışişleri  Bakanı ile katılmıştır. 1975 Mayısında İstanbul'da toplanan konferans  ise, zirve olmayıp, Dışişleri Bakanları konferansı idi.

            Türkiyenin İslam Zirve'lerine sadece dışişleri bakanı seviyesinde  katılmasının sebebi, kamu oyundan ve muhalefetten gelen bazı tepkilerdir.  Bu tepkilerde, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın laiklik ilkesini  kabul etmesi sebebiyle, Türkiye'nin dini mahiyetteki toplantılara  katılamıyacağı ileri sürülmüştür. A.P. hükümetleri de meseleyi  büyütmemek için, İslam Konferanslarına yüksek seviyede katılmaktan  kaçınmışlardır. Tabii Türkiye'nin bu davranışı bilhassa Orta  Doğunun Arap ülkelerinde hoş karşılanmamıştır. Türkiye'nin laiklik  prensibinin, Arap ve İslam dünyasında çok yanlış anlaşılmasına sebep  olmuştur.

            1980 yılı sonundan itibaren Türkiye'nin Arap dünyası ve Orta  Doğu ile münasebetleri yeni bir hız ve gelişme kaydetmeye başlayınca,  25-27 Ocak 1981 de Taif'de yapılan İslam Zirvesine Türkiye,  ilk defa Başbakan seviyesinde, Başbakan Bülend Ulusu ile katılmıştır.

            1969'dan, dördüncü Arap-İsrail savaşının vukubulduğu 1973 yılına  kadar geçen sürede Türkiye'nin aktif bir Orta Doğu politikası olmamıştır.  Zira, 1968 yılında başlayan üniversite hadiseleri ve bunun  arkasından gelen anarşi ve terör Türkiye'yi, denebilir ki, 1980  Eylülüne kadar sürecek çalkantılar içine itecektir.

            Bununla beraber, Türkiye'nin 1967'den itibaren olgunlaştırdığı ve  şekil verdiği ve Arap dünyasına dönük dış politikasının mahiyet ve  muhtevasında herhangi bir değişiklik meydana gelmemiştir. 1973 Ekimindeki  Arap-İsrail savaşı karşısında da Türkiye, İsrailin 1967 de işgal  ettiği topraklardan çekilmesi gereğini ileri sürmüştür. Yalnız 1973  den itibaren Türkiye'nin bu konudaki politikasında da, bir mühim değişiklik  göze çarpmıştır. 1967 savaşından ve bilhassa Güvenlik Konseyinin  242 sayılı kararından sonra Türkiye, kararın iki temel unsuruna  aynı derece ehemmiyet vermiştir. Bu da, hem İsrailin işgal ettiği  topraklardan çekilmesi ve hem de İsrailin güvenlikli ve kabul edilmiş  sınırlara sahip olması gerektiğinin kabulü idi. Fakat, 1973'den sonra  ve bilhassa petrol krizi ortaya çıktıktan sonra, Türkiye'nin, esas  itibariyle, İsrailin işgal ettiği topraklardan çekilmesinde daha fazla  ısrar etmeye başladığı görülmüştür.

            Keza, 1973 Arap-İsrail savaşının Türkiye'nin Orta-Doğu politikasında  meydana getirdiği bir diğer değişiklik de, Filistin meselesindeki  tutumudur. Türkiye başlangıçta Filistin meselesinde, "Filistin halkının  meşru hakları" kavramına bağlı kalmış, fakat bağımsız bir Filistin  devletinin kuruluşu üzerinde fazla durmamıştır. Zamanla Türkiye'nin  bu meseledeki tutumu da değişmeye başlamış, ve Filistinlilerin devlet  kurma hakları Türkiye tarafından da kabul edilmiştir.

            1973 Arap-İsrail savaşının yarattığı petrol krizi, Türkiye'yi Orta  Doğu ülkelerine daha fazla yaklaştırmıştır. Bunun da iki sebebi vardır:  Birincisi, 1973'ten sonra ham petrol fiyatlarının hızla artması,  Türkiye'yi kredili petrol alımı meselesiyle karşı karşıya bırakmıştır.  Çünkü, 1972 yılında 300 milyon dolar kadar olan Türkiye'nin ham petrol  faturası, bir kaç yıl sonra bir-kaç milyar dolara çıkınca, Türkiye'nin  ihracatı ve döviz girdileri bu faturayı karşılayamaz olmuştur. Buna  paralel olarak, bilhassa 1977'den itibaren enflasyon nisbeti hızla  yükselmeye başlayınca, Türkiye petrol üreticisi Arap ülkelerinden kredi  ile petrol almak zorunda kalmıştır. Bu ise Türkiye'yi, Orta Doğu  politikasında Araplar tarafına daha da fazla kaymaya zorlamıştır.

            İkinci bir sebep ise, yine petrol faturasını karşılamak için, Türkiye'nin  Arap ülkelerine ihracatını arttırma çabası içine girmesidir. Bu  ülkelerle ticari münasebetlerin geliştirilmesi ve ihracatın arttırılması  ise, her şeyden önce, siyasi münasebetlerin geliştirilmesini zaruri  kılmakta idi. Bilhassa gıda maddeleri ve tüketim maddeleri ihracatını  arttırmak için Türkiye Orta Doğu pazarına girmek zorunda idi.

            İşte bu atmosferdedir ki, 1978 Eylülünde imzalanan ve bütün  Arap dünyasında tepkilerle karşılanan Camp David anlaşmalarını Türkiye  de reddetmiştir.

            Bundan sonra, İsrailin Arap ülkelerine karşı yaptığı her hareket  Türkiye tarafından tepki ile karşılanacaktır. Fakat, Türkiye'nin bu  şekildeki politikasının Arap ülkelerini tamamen tatmin ettiğini söylemek  de mümkün değildir. Zira, Türkiye'nin bir yandan NATO üyesi  oluşu, öte yandan İsrail ile diplomatik münasebetlerini kesmemiş bulunması,  Arap ülkeleri için tenkit veya tatminsizlik sebebi olmuştur.  Halbuki Batı ittifakı Türkiye'nin varlığının ve güvenliğinin hayati bir  unsuru idi ve Türkiye'nin bu konuda taviz vermesi tabiatiyle söz konusu  olamazdı.

            İsrail ile diplomatik münasebetler meselesine gelince: Bu da  Türkiye için hayati bir unsur olan, Amerika ile münasebetlerinin bir  parçası idi ve Türkiye'nin bu konudaki manipülasyon imkanları da  sınırlı idi.

            Buna rağmen Türkiye, biraz önce belirttiğimiz üzere, İsrailin Araplar  aleyhine giriştiği her harekete tepki göstermiştir. Mesela İsrail  1980 Temmuzunda Doğu Kudüs'ü de Batı Kudüs'e ilhak edip, kutsal  Kudüs şehrini "ebedi ve değişmez başkent" yaptığı zaman, Türkiye bu  ilhakı tanımadığını açıkça ilan etmiş ve İsrail hükümetinin Tel-Aviv'deki  yabancı elçiliklerin Kudüs'e taşınmasını istediği zaman da Türkiye  bunu da reddetmiştir.

            12 Eylül 1980'den itibaren Türkiye'nin Orta Doğu politikası yeni  bir dinamizm kazanmış ve 12 Eylül idaresinin yeni ve dinamik bir  Arap politikası takip edeceği görülmüştür. Zira, 12 Eylül harekatından  iki buçuk ay sonra Türkiye, 26 Kasım 1980 de, İsrail ile diplomatik  münasebetlerimizi ikinci katip seviyesine indirme kararı almıştır. 1956  Arap-İsrail savaşından beri, yani 24 yıldır, Türk-İsrail münasebetleri  maslahatgüzarlar seviyesinde yürütülmekteydi. Türkiye 1956 da, İsrailin  Mısıra saldırısı üzerine büyükelçisini geri çekmiş ve diplomatik  temsilini maslahatgüzar seviyesine indirmişti. Şimdi ikinci katip seviyesine  indirmekle Türkiye, gayet ehemmiyetli bir harekette bulunmuş  olmaktaydı. Bu jestin ve bu hareketin muhatabı şüphesiz Arap ülkeleri idi.

            14 Aralık 1981 de İsrail parlementosu Golan Tepelerini ilhak kararı  aldığı zaman da Türkiye bunu protesto etmiş ve bu ilhakı da tanımamıştır.

            Türkiye'nin Orta Doğu politikasının son bir karakteristiği de,  İran'da Şahın devrilmesinden sonra, Amerikanın 1979 Nisanından itibaren  olgunlaştırmaya başladığı ve Türkiye'ye de yer vermek istediği  Hızlı İntikal Kuvveti (Rapid Deployment Force) veya Orta Doğu Çevik  Kuvveti karşısında aldığı tutumdur. Şu anda Türkiye Amerika ile  münasebetlerine büyük ehemmiyet vermesine ve Türk-Amerikan münasebetlerinin  devamlı ve hızlı bir gelişme içinde olmasına rağmen, Türkiye  Çevik Kuvvet'e doğrudan doğruya bulaşmamaya ve gerek Amerika  ve gerek NATO ile olan münasebetlerinin, Orta Doğu ülkeleri ile  olan münasebetlerine herhangi bir şekilde gölge düşürmemesine büyük  dikkat sarfetmektedir.

            Bu dikkatli politikanın bazı iyi neticeler verdiği söylenebilir. 1981  Ocak ayındaki İslam zirvesinde, Türkiye Başbakanının, Irak ile İran  arasında arabuluculuk yapmak üzere teşkil olunan heyete dahil edilmesi,  Türkiye-Suudi Arabistan münasebetlerinin ve hatta Türkiye'nin  Körfez üikeleri ile ekonomik ve ticari münasebetlerinin bir hayli gelişmiş  olması, birbirleriyle savaşmakta olmalarına rağmen, gerek Irak'ın,  gerek İran'ın, Türkiye ile olan ekonomik ve ticari münasebetlerini  arttırmakta bulunmaları, Türkiye'nin Orta Doğu'daki imajının eskisine  nisbetle, bir hayli yükselmiş olduğunu göstermektedir.

            Bununla beraber, Türkiye'nin elde ettiği bu neticenin, vermiş olduğu  tavizlere gerçekten denk düşüp düşmediği de tartışılabilir. Bugün,  Irakla yaptığı savaşı durdurmak için İran'a 50 milyar dolar teklif  eden bazı Arap ülkelerinin, Türkiye'nin en sıkıntılı günlerinde birkaç  yüz milyon doları vermekte ne kadar tereddüt ettiğini hatıra getirince,  üzülmemek mümkün değildir.

            :::::::::::::::::

            XVİ. YENİ YAPILANMAYA DOĞRU

            1

            YENİ YAPILANMANIN FAKTÖRLERİ

            1914-18 arasındaki İ'inci Dünya Savaşı'nı hazırlayan gelişmeler, hiç  şüphe yok, "Blokların Çatışması" dediğimiz, 1904-1914 arasındaki  gelişmelerdir.

            Milletlerarası politikaya yepyeni bir yapılanma getiren 1939-45 İİ'inci  Dünya Savaşı ise, İ'inci Dünya Savaşı'nı sona erdiren barış  antlaşmalarının yarattığı dengesizliklerin sonucu olduğu kadar, özellikle  1933-39 arasındaki gerginlik ve gelişmelerin de bir eseri olmuştur.

            1990-91'den itibaren, dünyanın yeni bir yapılanma kazanmaya  başladığını ise, artık hiç kimse inkar etmiyor. 21'inci yüzyıla girerken,  dünyanın yeni bir yapılanma yolunda ilerlediği gerçeği ise, herkesin  kabulü olmuştur. Tabii, bu yapılanma henüz kesin şeklini almamıştır ve  şu anda da bir oluşumun içinde bulunuyoruz. Fakat bu oluşumun, bu  yeni yapılanma sürecinin başlangıcı ise, 1980-90 arası gelişmeleri teşkil  eder. Bu gelişmeler, "bugün"ü doğurmuştur.

            1980-90 arasındaki milletlerarası politika gelişmelerinin de iki ağırlık  noktası vardır. Bunlar, Orta Doğu Bölgesi ile, Sovyetler Birliği'nin  yıkılmasına ve dağılmasına varan Sovyet Rusya gelişmeleridir. Bu  Bölüm'deki açıklamalarımızı bu iki bölge üzerinde yoğunlaştıracağız.  Tabiatiyle, üçüncü bir konu olarak, yine 1980-90 dönemi içinde Türk dış  politikasının çizdiği çizgilere de, anahatları ile değineceğiz.

            2

            ORTA DOĞU GELİŞMELERİ, 1980-1995

            Bu dönemin bölgedeki en önemli ve bölgeye yeni bir yapılanma getiren  bir olayı, Irak lideri Saddam Hüseyin'in izlediği "yayılmacı" ve  "Bölgesel üstünlük" politikası ve bu politikanın sonucu olarak ortaya  çıkan Irak-İran Savaşı ile, 1990-91 Körfez Savaşı'dır.

            Bununla beraber, bölgenin yıllanmış yarası olan Arap-İsrail barışı ile  ilgili gelişmelerle, buna bağlı olarak ortaya çıkan Lübnan sorununa da  kısaca değineceğiz. Özellikle Arap-İsrail barışı, Körfez Savaşı'nın  sağladığı bir sonuç olmakla beraber, Orta Doğu'nun yeni  yapılanmasında, en az Körfez Savaşı kadar etkili bir gelişme ve yeni  yapılanmanın da bir unsuru olmuştur.

            A) Arap-İsrail Sorunu ve Barışlar

            26 Mart 1979 da imzalanan İsrail-Mısır barışı, 25 Nisan 1979 da  yürürlüğe girdi ve aynı zamanda, iki ülkenin münasebetlerine yeni bir  hava getirdi. 30 Nisan 1979 da, bir İsrail kargo gemisi ilk defa olarak  Süveyş Kanalı'ndan geçerek Hayfa Limanına demir attı. Yaklaşık bir yıl  sonra da, Kahire ile Tel-Aviv arasında karşılıklı uçak seferleri başlıyordu.  Yine bu tatlı hava içinde İsrail, barış antlaşmasının öngördüğü şekilde  Sina'dan tamamen çekilerek bu geniş toprağı tekrar Mısır'a iade etti.  Bunu yapmakla İsrail, 1967 den beri işgal ettiği Arap topraklarından  birinden çekilmiş olmaktaydı. Yani İsrail, ilk defa olarak, işgali altındaki,  topraklardan birinden çekiliyordu. Tabii, "barış" karşılığında.

            Lakin, iki taraf arasındaki bu karşılıklı yumuşak yaklaşım, gerek barış  antlaşmasının ve gerek onun temelini teşkil eden Camp David  anlaşmalarının en ağırlıklı konusu olan, Gazze ve Batı Şeria'nın  özerkliği konusuna bir çözüm getiremedi. Bu konuda, iki taraf arasında  Başkan Enver Sedat'ın öldürüldüğü 6 Ekim 1981 tarihine kadar bir  hayli görüşmeler yapıldı. Hatta, Enver Sedat'ın yerini alan Hüsnü Mubarek  de, Filistin özerkliği denen Gazze ve Batı Şeria'nın özerkliği için  çaba harcadı. Fakat bir sonuç alamadı. Zira, gerek Mısır, gerek İsrail,  bu konuda gayet katı bir tutum alarak tavize yanaşmadılar. Mısır, İsrail  ile barıştan sonra kendisiyle bütün bağlarını koparan Arap dünyasının  baskısı altındaydı. Ayrıca Mısır, Filistin özerkliğini, Filistin  "bağımsızlığı"na giden bir yol olarak görmekteydi. İsrail'de ise, aşırı  dinciler bu toprakları tarihi "İsrail Ülkesi" olarak görmekteydiler. Ayrıca,  Başbakan Begin ve yandaşları ise, "Filistin bağımsızlığı" anlamına gelecek  veya buna yol açabilecek her şeye karşı sert tepki göstermekteydiler.

            Ayrıca bir takım olaylar da, İsrail-Mısır münasebetlerine soğukluk  getirdi. İlk günlerin havası fazla ömürlü olmadı. Begin hükümeti, muhtemel  bir Filistin bağımsızlığına bir fren olarak, bu topraklarda, yahudi  yerleşimleri kurulmasına hız verdi. Zaten bu topraklar İsrail askerinin  kontrolü altındaydı. Bunun arkasından, İsrail 29 Temmuz 1980'de  işgali altındaki Doğu (Arap) Kudüsü ilhak ettiğini ilan etti. Kudüs'ün  tümünü, İsrail'in "birleşmiş ve bölünmez" başkenti ilan etti. Bu durum  B.M. Genel Kurulunun 29 Kasım 1947 tarihli ve 181 sayılı kararına  aykırıydı. Zira, 181 sayılı karar, Kudüs'e milletlerarası bir statü öngörmüş  ve bu şehri "ayrı bir varlık" (corpus separatum) olarak tanımıştı.  Birleşmiş Milletlerin bu tarihten sonraki pek çok kararında da, bu statü     '  daima vurgulanmıştı. Güvenlik Konseyi, yeni kararlarla, Kudüs'ün  ilhakını tanımadıysa da, bunun İsrail üzerinde hiç bir etkisi olmadı.

            İsrail, Kudüs'ün ilhakından bir yıl kadar sonra ve 1979 barışının  mimarı Enver Sedat'ın öldürülmesinden iki ay kadar sonra, 14 Aralık  1981 de, işgali altındaki Golan Tepeleri'ni de ilhak ettiğini açıkladı.  Golan Tepeleri Suriye'ye aitti. Güvenlik Konseyi, 497 sayılı kararı ile bu  ilhakı da geçersiz saydı.

            Biraz aşağıda Lübnan konusunu ele aldığımızda belirteceğimiz  üzere, İsrail 1982 Haziranında Beyrut'u işgal etti. Bunun üzerine, Beyrut'ta  karargah kurmuş olan FKÖ ve Filistin gerilla örgütleri, diğer Arap  ülkelerine sığınmak zorunda kaldılar. Bu ise, Filistin sorununun  milletlerarası planda ele alınmasına sebep oldu ve sorunun çözümü için  çeşitli formül ve planlar ortaya atıldı. Bu olaydan önce de ortaya atılmış  olan bu planların kronolojik sırası şöyledir: 13 Haziran 1980 de Avrupa  Ekonomik Topluluğu'nun (bugünkü Avrupa Birliği) yayınladığı Venedik  Deklarasyonu, Suudi Arabistan veliahdı ve Başbakan Yardımcısı  Prens Fahd'ın 6 Ağustos 1981 tarihli Fahd Planı, Amerika Cumhurbaşkanı  Reagan'ın 1 Eylül 1982 deki konuşmasında teklif ettiği  Reagan Planı, Arap Birliği'nin 6-9 Eylül 1982 de Fas'ın Fez  şehrindeki zirve toplantısı sonunda yayınlanan bildiride ortaya atılan Fez  Planı. Bunların hiç biri taraflarca kabul edilmedi. Kimini İsrail, kimini  FKÖ, bazısını da her ikisi de reddetti. İsrail, "katiller örgütü" dediği  FKÖ ile görüşme masasına oturmaya yanaşmadığı gibi, FKÖ de,  İsrail'in varlığını kabul eden 242 ve 338 sayılı kararları kabule  yanaşmıyordu.

            1985 yılında Ürdün Kralı Hüseyin, 242 ve 338 sayılı kararların FKÖ  tarafından kabulüne karşılık, "özerk Filistin" ile Ürdün arasında bir  "konfederasyon" kurulmasını öngören bir planı, FKÖ lideri Arafat'a kabul  ettirmek için uğraştı, fakat başarılı olamadı. FKÖ, İsrail'in varlığını  kabule yanaşmıyordu. Bunun üzerine Ürdün Kralı Hüseyin, Temmuz 1986 da,  Arafat'ın Ürdün'deki, sayıları 25'i bulan el-Fetih bürolarını kapattı.

            Bu arada, Amerika da, Mısır devlet başkanı Hüsnü Mubarek de, konuya  el atıp bir çözüme ulaşma çabasında bulundularsa da bunlardan  bir sonuç çıkmadı. Fakat şurası da açıktı ki, özellikle FKÖ üzerinde  milletlerarası bir baskı ortaya çıkmaya başlamıştı. Bu baskı karşısında  FKÖ, davasını yürütebilmek için yeni bir taktiğe başvurdu. Bu da  "İntifada" yani "ayaklanma" taktiği idi. İntifada'nın esası, işgal  altındaki topraklarda bulunan İsrail askerine karşı, sivil halkın ve hatta  çocukların girişmiş olduğu "taşlı saldırılarla", İsrail'e bu topraklarda  rahat edemiyeceğini anlatmak, İsrail'i usandırarak, bu topraklardan  çekilmeye ve Filistinlilerle bir barış yapmaya mecbur bırakmaktı.

            İntifada, 9 Aralık 1987 de, Gazze'de, sivil Filistinlilerle İsrail  askerleri arasındaki çatışmalarla başlamıştır. Başlangıçta, İsrail askerleri  göstericilere ateşli silahlarla karşılık verirken, bunun dünya kamu oyunda  yarattığı olumsuz tepkiler üzerine, göstericilere karşı göz yaşartıcı  gaz ve plastik mermiler kullanmışlardır. İsrail hükümeti de Gazze'de sert  tedbirler alma yoluna gitmiştir.

            İntifada'nın 2'inci yıldönümü olan 9 Aralık 1989'a kadar olan sürede,  ölen Filistinlilerin sayısı 700'den fazladır. B.M.'in tahminine göre de  37.000 kişi yaralanmıştır. İsraillilerden 50 kişi ölmüştür. İsrail  makamlarının tutukladığı Filistinli sayısı ise 35-40 bin civarındadır. Ölen  Filistinlilerden 118'inin, İsrail makamları ile işbirliği yaptıkları için,  yine Filistinliler tarafından öldürüldüğü öne sürülmüştür.

            İntifada'nın, FKÖ ile İsrail arasında yeni bir gerginlik durumu yarattığı  açıktır. Başka bir deyişle, İntifada'ya karşı İsrail'in kararlı ve sert  tedbirleri barışçı bir çözümün yollarını tıkamaktaydı. Bunu önlemek için,  Hüsnü Mubarek'in Amerika nezdindeki teşebbüsleri sonucu, Amerika Dışişleri  Bakanı George Schultz tarafından, 1988 Martında, kendi adını alan bir  plan ortaya atılmıştır. Bu plan, yine 242 ve 338 sayılı kararlar  çerçevesinde, fakat biri geçici, diğeri nihai statüde, fakat Filistin  temsilcilerinin Ürdün heyeti içinde yer alacağı, bir İsrail-Ürdün  müzakerelerini öngörmekteydi. Sonunda bir milletlerarası konferansa da  gidilecekti.

            1988 Ağustosunda bundan bir sonuç çıkmadı. Bunun üzerine;  Ürdün, kendi topraklarındaki Filistinlilerle bütün bağlantılarına son  veren bir karar aldı. 1948-49 savaşında Batı Şeria'yı Ürdün ele geçirmiş  ve buranın Filistinlilerine Ürdün pasaportu verilmişti. 1967 Savaşından  sonra İsrail, Batı Şeria'yı ilhak etmediği ve ayrıca Batı Şeria halkının  Ürdün'le bağlantılarını kesmediği için, bu durum hala devam etmekteydi.  Şimdi Ürdün, bu pasaportları iptal ettiği gibi, Batı Şeria halkının  Ürdün parlementosunda 60 milletvekili ile temsil edilmesine de son verdi.

            Kral Hüseyin'in bu hareketinin anlamı, Batı Şeria halkının ayrı bir  varlığı olduğunu ortaya koymak ve aynı zamanda, bu halkı FKÖ'nün  yönetimine vermek demekti. Başka bir deyişle, Ürdün Batı Şeria halkını  ve FKÖ'yü "bağımsızlığa" itmek istiyordu.

            Ürdün'ün bu taktiği başarılı oldu. Filistin Milli Konseyi (Filistin  Parlamentosu) 12-15 Kasım günlerinde yaptığı toplantının sonunda  yayınladığı bir bildiri ile, "Bağımsız Filistin Devleti"nin kurulduğunu  ilan etti. Bu "yeni" devletin başkenti "el-Kuds eş-Şerif" yani Kutsal  Kudüs olacaktı. Fakat bildirinin bundan çok daha önemli yanı, ilk defa  olarak, FKÖ'nün ve Arap devletlerinin reddettiği, 242 ve 338 sayılı  kararları, yani İsrail'in "varlığını" kabul etmesiydi. Bildiri, "Filistin  Devleti"nin terorizmi reddettiğini söylüyor, fakat FKÖ'nün reddi hakkında  bir şey söylemiyordu. Türkiye, yeni Filistin Devleti'ni ilk tanıyan  devletlerden biri oldu. Fakat, yeni devlet, tanınma konusunda yani terorizm  konusunda Amerika ile çatışır duruma girdi. İsrail'in de baskısı ile Amerika  FKÖ'nün, hem İsrail'in varlığını tanımasını ve hem de terorizmi reddetmesini  isteyince, Arafat 1988 Aralık ayında Amerika'nın bütün bu isteklerini  kabul etti ve Amerika ile, FKÖ'nün Tunus'taki merkezi arasında ilk  resmi temaslar kuruldu.

            Şimdi ortaya çıkan durum şuydu: FKÖ, İsrail'in varlığını, yani 242 ve  338 sayılı kararları kabul etmişti. Gerek Filistin Devleti, gerek FKÖ,  terörden de vazgeçtiğini bir milletlerarası taahhüt haline getirmişti.  Amerikada ilk defa olarak FKÖ ile temas kuruyordu. Şimdi, iş İsrail ile  FKÖ arasında bir barışın gerçekleşmesini sağlamaya kalıyordu.

            Bundan dolayı, bu gelişmelerden sonra yine bir takım barış planları  ortalığa salındı. Önce, 1989 Mayısında, İsrail Dışişleri Bakanı  tarafından, Şamir Planı denen bir plan ortaya sürüldü. Bu plan,  tamamen Camp David esaslarını kapsamaktaydı. Buna FKÖ'nün  cevabı, İsrail'e karşı silahlı mücadelenin yoğunlaştırılması oldu.

            1989 Eylülünde, Mısır devlet başkanı Hüsnü Mubarek, Filistin  özerkliğinin düzenlenmesi esaslarını kapsayan, 1989 Ekiminde de  Amerika Dışişleri Bakanı James Baker, Mubarek Planı'nda bazı  değişiklikler yapan birer plan ortaya attılarsa da, bunlar ne FKÖ ve  ne de İsrail tarafından kabul edildi.

            1990 yılı, sadece Arap-İsrail sorunu açısından değil, aynı zamanda  bütün Orta Doğu açısından da bir dönüm noktası oldu. Temmuz  1990'dan itibaren, Irak'ın Kuveyt ile yarattığı krizin, 2 Ağustostan  itibaren Irak'ın Kuveyt'i işgaline dönüşmesi, Amerika ve müttefiklerinin  müdahalesine ve Irak'a savaş açmalarına ve "Körfez Savaşı" denen  genel bir Orta Doğu savaşının çıkmasına sebep oldu.

            Bu savaşta Arap dünyası ikiye bölündü. Mısır, Suudi Arabistan  ve Körfez ülkeleri Amerika'nın yanında yer alırken, Ürdün, FKÖ,  Libya ve Yemen, Saddam Hüseyin'i desteklediler. Fakat, bundan daha  önemlisi, Irak'ın, Kuveyt'e saldırmasından hemen sonra, konuyu bir  Arap-İsrail sorunu haline getirmek istemesiydi. Amerikan uçakları, 16  Ocak 1991 sabahından itibaren Irak topraklarını ve askeri hedefleri  bombalamaya başlayınca, Irak da, 17 Ocaktan itibaren Suudi Arabistan  ve İsrail'e Scud füzeleri göndermeye başladı. Irak'ın amacı, İsrail'i tahrik  edip, savaşa girmesini sağlamak ve bu suretle Arap dünyasının  tepki ve desteğini kazanmak idi. Amerika bunu farkettiği için, İsrail  üzerinde baskı yaparak, Scud füzelerine cevap vermesini önledi. Bu  baskıya, diğer Batılı Devletler de katıldığı gibi, Amerika İsrail'i  savunmak üzere, bu ülkeye Patriot füzeleri gönderdi.

            Körfez Savaşı, resmen ve Irak'ın kayıtsız şartsız teslim olması ile, 6  Mart 1991 de sona erdi. Ne var ki, Amerika Cumhurbaşkanı George  Bush, Körfez Savaşının zaferle sonuçlanmasının, Orta Doğu'nun sorunlarının  çözümüne yetmeyeceğini ve bölgede barışın, ancak bu sorunların  çözümü ile mümkün olabileceğini de görmüştü. Bu sebeple,  Başkan Bush 6 Mart 1991 günü Kongre'nin ortak toplantısında yaptığı  konuşmada, Başkan Wilson'ın 1918 Ocak ayında ortaya attığı  barışın 14 noktasına benzer bir şekilde, Orta Doğu'nun barışı ve huzuru  için 4 Nokta ve 4 ilke belirtti. Bu 4 Nokta'nın birincisi, bölgede bir  güvenlik ve istikrar sisteminin kurulmasını, ikincisi silahsızlanmayı ve  özellikle Irak'ın silahsızlandırılmasını ve dördüncüsü de, bölgenin doğal  kaynaklarının, bölgenin genel refahı için kullanılmasını öngörmekteydi.  Bu dördüncü ilke ile Türkiye'nin Dicle ve Fırat suları da işin içine  giriyordu.

            Fakat bu 4 ilkenin veya 4 Nokta'nın en önemlisi, Arap-İsrail  anlaşmazlığına ait olan Üçüncü Nokta idi. Araplarla İsrail ve İsrail ile  Filistinliler arasındaki uçurumun kapatılabileceğini, terörün hiç bir yere  götürmiyeceğini, diplomasinin yerini alabilecek hiçbir şeyin olmadığını,  kapsamlı bir barışın 242 ve 338 sayılı kararlar ile "barışa karşılık toprak"  ilkesine dayanması ve aynı zamanda İsrail'in tanınmasını ve güvenliğini  sağlarken, Filistinlilerin de meşru siyasal haklarının tanınması gerektiğini  belirten Başkan Bush, "Arap-İsrail anlaşmazlığına bir son vermenin  zamanı gelmiştir" diyordu.

            Gerçekten Amerika, barış sürecini başlatmak için hemen atağa  kalktı. Amerika Dışişleri Bakanı James Baker, hemen 7 Marttan itibaren  başlayarak 1991 Ekim ayı ortalarına kadar, Orta Doğu Ülkelerini 8 defa  ziyaret ettiği gibi, Temmuz, Eylül ve Ekim aylarında da 7 defa  Filistinlilerle görüştü. Bu mekik diplomasisinin sonucu olarak, 30 Ekim 1991  günü Madrit'te bir Orta Doğu Konferansı açıldı. Konferans hiçbir  bağlayıcı karar almayacaktı. Amerika için önemli olan, İsrail ile Arapların  bir masa etafına oturup, konuşmalarını sağlamaktı. Bu gerçekten oldu.  Filistin temsilcileri Ürdün heyetinde yer almışlardı. Konferansa, Sovyet  Rusya (Gorbaçov), Amerika (Başkan Bush), Avrupa Topluluğu  (bugünkü Avrupa Birliği), Mısır ile, gözlemci olarak Körfez İşbirliği  Konseyi'nin Genel Sekreteri, yine gözlemci olarak B.M. Genel Sekreterinin  temsilcisi de katılmıştır.

            Bu suretle başlayan "Orta Doğu diyaloğu", kolay yürümedi, çok  çetin dönemlerden geçti. 30 Ekim 1991'deki açılış töreninden sonra,  Madrit Konferansı'nın ilk raundu 3 ve 4 Kasım günlerinde yapılmıştır.  Bundan sonraki görüşmeler, müzakereler Vaşington'da cereyan  etmiştir. Bu görüşme ve tartışmaların ayrıntılarına girmiyeceğiz. Çünkü  barış, bu müzakerelerin dışında gerçekleşmiştir. Bununla beraber,  Vaşington'da yapılan görüşmelerin raund veya turlarının tarihlerini  vermekle yetineceğiz. İkinci raund, 10-18 Aralık 1991, üçüncü raund, 7-16  Ocak 1992, dördüncü raund 24 Şubat-4 Mart 1992, beşinci raund 27-30  Nisan 1992, altıncı raund 24 Ağustos-24 Eylül 1992, yedinci raund  21 Ekim-19 Kasım 1992, sekizinci raund 7-17 Aralık 1992 günleri için  planlanmış ise de, Filistin örgütleri içinde, barış taraftarları ile  aleyhtarları arasında çıkan çatışmalar sebebiyle yapılamamıştır, dokuzuncu  raund 27 Nisan-13 Mayıs 1993, onuncu raund 15 Haziran-1 Temmuz 1993.

            Bu sırada, Arafat'ın çalışma arkadaşlarına danışmadan, fazla tavizkar  bir politika izlediğine dair Filistin çevrelerinden şikayetler  olduğuna dair haberlerde yayılmaktaydı. Bu haberlerin esası biraz  sonra anlaşıldı. 30 Ağustos 1993 günü yapılan bir açıklama, İsrail ile  FKÖ arasında bir barış anlaşması tasarısının imzalandığını bildiriyordu.  Anlaşıldı ki, İsrail ile FKÖ arasında, Norveç Dışişleri Bakanı Johan Jeorgen  Holst'un aracılığı ile, Norveç, Tunus'ta ve açıklanmayan başka yerlerde,  aylardan beri gizli görüşmeler yapılmaktaydı. Oslo'da yapılan  görüşmeler resmi binalarda değil, özel evlerde, kimsenin farkedemeyeceği  şekilde yapılmıştı.

            8 Eylül'de son Paris toplantısından sonra, Arafat, İsrail Başbakanı  Rabin ve Dışişleri Bakanı Holst arasında 10 Eylülde teati edilen mektuplarla  İsrail ve FKÖ birbirlerini resmen tanıdılar. Arafat, Rabin'e  mektubunda, İsrail'in barış ve güvenlik içinde yaşama hakkını tanıdığını,  Güvenlik Konseyi'nin 242 ve 338 sayılı kararlarını kabul ettiğini,  FKÖ'nün terorizmden vazgeçtiğini ve FKÖ elemanlarının bu konudaki  faaliyetlerinin sorumluluğunu üzerine aldığını, "nihai statü" için  müzakere yolunu benimsediğini bildirirken, Rabin de Arafat'a yazdığı  mektupta, FKÖ'yü "Filistin halkı"nın temsilcisi olarak tanıdığını, Orta  Doğu Barış süreci için FKÖ ile müzakerelere başlayacağını taahhüt  etmekteydi.

            Bu olayın hemen arkasından, Arafat ve Rabin, Vaşington'da  Başkan Clinton'un ve 3.000 kadar davetlinin önünde, 13 Eylül 1993  günü, İsrail-FKÖ barışının esaları diyebileceğimiz İlkeler Deklarasyonu'nu  imza ettiler. 17 madde ve iki Ek'ten meydana gelen bu  belge, imzasından bir ay sonra yürürlüğe girecekti. Belge'ye veya  Deklarasyon'a göre, Gazze ve Batı Şeria'da, beş yılı aşmayan bir süre için  Filistin özerk yönetimi uygulanacaktı. Bundan sonra, 242 ve 338  sayılı kararlar çerçevesinde "nihai statü" söz konusu olacaktı. Özerklik  yönetimini Filistinlilerin seçeceği ve Kudüs'ün Arap halkının da seçime  katılacağı, bir "Konsey" yürütecekti. Özerkliğin ilk adımı olarak, İsrail  Gazze ve Eriha'dan (Jericho) çekilecek ve söz konusu beş yıllık geçici  dönem, bu çekilmeden sonra başlıyacaktı. Bununla beraber, İsrail  özerk yönetim bölgesinin bazı yerlerinde asker bulundurabilecekti.  İlkeler Deklarasyonu, bütün bunların ayrıntılı bir şekilde uygulanabilmesi  için bir takım anlaşmalar yapılmasını da öngörmekteydi.

            İlkeler Deklarasyonu'nun öngördüğü ilk adım, Gazze ile Jericho  veya Eriha bölgesinin Filistin Yönetimi'ne (Palestinian Authority)  devredilmesiydi. Lakin bu o kadar basit bir iş değildi. Gazze şeridi ile,  Eriha'nın bulunduğu Batı Şeria 1967 yılından beri, yerleşmiş bir İsrail  yönetiminin altında bulunuyordu. Her iki toprakta da yahudi yerleşimleri  vardı. Kaldı ki İlkeler Deklarasyonu, Eriha'nın Filistin Yönetimi'ne  terkinden söz etmiş, fakat ne kadar genişlikte bir bölgenin terkedileceğinden  söz etmemişti. Bütün bunlar uzun müzakereleri gerektirdi. İsrail buralardan  çekilirken, her türlü güvenliği de sağlamak istediği gibi, bu topraklarla  bağlantısını kesip atmak niyetinde değildi.

            Bu sebeple, Gazze ve Eriha konusunda başlayan müzakereler,  ancak 4 Mayıs 1994 de Kahire'de imzalanan bir anlaşma ile sona erdi.  23 maddelik bu anlaşma Eriha bölgesini 21 milkare (65 Km.kare) olarak  tespit etmişti. Halbuki FKÖ, bunun 42 milkare (110 Km.kare) olmasını  istemişti. Anlaşma ayrıca, İsrail'in bu topraklardaki yetkileri ile Filistin  Yönetimi'nin yetkilerini de belirtmekteydi.

            Bu anlaşmadan sonra, 28 Haziran 1994'ten itibaren, bütün Batı  Şeria'nın Filistin Yönetimi'ne terki konusunda görüşmeler başladı. Bu  görüşmelerde, hangi konu üzerinde uzlaşma olursa, İsrail aşama  aşama, o konuyu Filistin özerkliğine terketti. Görüşmeler, 28 Eylül 1995  de Vaşington'da 400 sayfalık olduğu belirlenen bir anlaşmanın imzası  ile sonuçlandı ve bu suretle, İsrail 1967 savaşında ele geçirdiği iki  Filistin toprağını özerk Filistin Yönetimi'ne terkederek, buralardan çekildi.  Söylediğimiz gibi, İsrail yine de bu topraklardaki bazı yetkilerini koruduğu  gibi, Filistin Yönetimi'nin yetkilerine de bazı sınırlamalar getirilmişti.

            Bu suretle, 1947 yılından beri bir dizi çatışmalar içinde çalkalanan  Filistin Sorunu, hemen hemen yarım yüzyıllık bir maceradan sonra,  önemli bir aşamaya ulaşmış olmaktaydı. Tabii bu, "Filistin Sorunu"nun  sonu veya bitmesi demek değildir. Üç yıl sonra, sorun, "nihai statü" adı  ile Orta Doğu sahnesine tekrar çıkacaktır.

            Yalnız şu da var ki, İsrail'in FKÖ ile anlaşması ve 13 Eylül 1993'de  İlkeler Deklarasyonu'nun imzası, İsrail-Ürdün barışına giden yolu da  açmıştır. Çünkü, bu Deklarasyon'un ertesi günü, İsrail ile Ürdün, barış  görüşmeleri için bir gündem tespiti yapan bir anlaşmayı imzamışlardır.  Bu gündem çerçevesinde başlayan İsrail-Ürdün görüşmelerinin ilk  başarılı merhalesi, 25 Temmuz 1994 de Kral Hüseyin, Başbakan Rabin  ve Başkan Clinton arasında 5 maddelik Vaşington  Deklarasyonu'nun imzası oldu. Deklarasyon, İsrail ile Ürdün  arasındaki 46 yıllık savaş haline son veriyor ve iki tarafın, 242 ve 338  sayılı kararlar çerçevesinde bir barış imzasına karar verdiklerini  belirtiyordu.

            Nitekim, İsrail-Ürdün barışı da, 26 Ekim 1994 de, İsrail-Ürdün sınırı  üzerindeki Vadi Arava'da imzalandı. İmza töreni çok görkemli  oldu. 35 derece sıcağın altında yapılan törene 4.500 kişi davet edilmişti.  Törene, Başkan Clinton ile Kral Hüseyin ve Arafat'tan başka  Warren Christopher ile Rusya Dışişleri Bakanı Andrey Kozirev'in de  dahil olduğu 12 Dışişleri Bakanı katıldı. Arap ülkelerinden Mısır, Fas,  Tunus, Umman, Katar, Cezayir, Moritanya ile İslam ülkesi olarak Malaysia  da törene temsilcileriyle katıldılar.

            Şimdi geriye İsrail-Suriye barışı kalıyordu. Amerika'nın 1991 Martında  başlayan çabaları, 1994 yılı sonuna kadar gayet başarılı sonuçlar  vermişti. Şimdi listede bir tek Suriye kalmıştı. Esasında, Amerika Suriye  ile de 1991'den itibaren bir İsrail barışı yapılması için çaba harcamıştır.  Bu sebeple, 1994 Ekiminden sonra bu çabalarını daha da  yoğunlaştırdı. Fakat, bu çabalar, Gazze ve Batı Şeria'da tam Filistin  özerkliği başladığı sırada bir sonuca ulaşmış değildi. Zira, İsrail'in,  1967'denberi işgali altında tuttuğu Golan Tepeleri konusunda iki taraf  arasında bir uzlaşma mümkün olmadı. Suriye, İsrail'in Golan Tepeleri'nden  "tümden çekilmesi"ne karşılık "tam barış" teklif ederken, İsrail,  "güvenlik" endişesi ile, ya kısmen çekilmeden veya, tam çekilme halinde  de Golan Tepeleri'nde de bir takım güvenlik tedbirlerinden söz etmektedir  ki, Suriye de Golan Tepeleri'nin kontrolu konusunda herhangi  bir sınırlamayı kabul etmemektedir. 1995 yılı sonlarında durum böyle  görünmekteydi.

            B) Suriye'nin Lübnan "Eyaleti"

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1975-76 Lübnan iç savaşı, Lübnan,  Suriye, Mısır, Kuveyt ve Suudi Arabistan devlet başkanlarının 17-18  Ekim 1876 da Riyad'da yaptıkları toplantı sonunda düzenledikleri  Riyad Anlaşması ile sona ermişti. Bu anlaşmanın üç ana unsuru şöyleydi:

            1. Lübnan'da 21 Ekimden itibaren ateş-kes yürürlüğe girecek ve  savaşan taraflar, 1975 Nisanından önceki mevzilerine çekileceklerdir.

            2. Lübnan için 30.000 kişilik bir Arap Caydırma Gücü (Arab Deterrent  Force) teşkil olunacaktır. Bu güç esas itibariyle Suriye askerlerinden  meydana gelmiştir.

            3. FKÖ gerillaları Lübnan'da kalmaya devam etmekle beraber,  Lübnan'ın egemenlik ve güvenliğine saygı göstereceklerdir.

            Bu sonuncu şarta FKÖ gerillaları hiç bir zaman uymadıkları gibi,  İsrail de bunu bildiği için, Litani nehrine kadar olan Güney Lübnan  topraklarını kendi kontrolü altına alıp; bu toprakları kendisi için  "güvenlik bölgesi" ilan etmiştir.

            Diğer taraftan, Riyad Anlaşması ülkenin bütünlüğünü sağlayamadığı  gibi, ülkede Müslüman-Hırıstiyan ayrımı daha da şiddetlenmiştir. Beyruttan  Trablus'un güneyine kadar olan 600 milkarelik bölge Falanjistler'in,  yani Hıristiyanların kontrolü altındaydı. Diğer, Müslüman siyasi ve dini  gruplar da, kendi feodal ve siyasi egemenliklerini kendi toprakları  üzerinde devam ettirmekteydiler. Bunun yanında, Suriye askerlerinden  meydana gelen Arap Caydırma Gücü'nün de bütün Lübnan topraklarını  kontrol altına alması söz konusu olmadı. Suriye, Beyrut şehri ile  stratejik Bika'a vadisini kontrolü altında tutmaya önem verdi.

            Riyad Anlaşması, en fazla FKÖ'nün işine yaradı. 1978 Ocak  ayından itibaren Hıristiyan-Müslüman çatışmalarınıiı tekrar başlamasının  fırsat bilen FKÖ gerillaları da, Lübnan topraklarından İsrail'e karşı  saldırıya geçtiler. Tabii, İsrail de bu saldırıları cevapsız bırakmadığı  gibi, güney Lübnan'a karşı tanklar, uçaklar ve hatta denizden de ganbotlarla  harekata başladı. Bunun üzerine bazı Arap ülkeleri FKÖ'ya silâh  gönderince, durum gayet ciddi bir nitelik kazandı. Güvenlik Konseyi duruma  el koydu ve Güney Lübnan'a bir B.M. Barış Gücü gönderildi.  Lakin Barış Gücü çatışmaları önleyemediği gibi daha da artırdı.

            Bu durum karşısında İsrail, Lübnan'ın kendisi için bir güvenlik alanı  olabilmesi için, FKÖ'nün Lübnan'dan "temizlenmesi" gerektiğine karar  verdi. 1979 yılından itibaren, Oranim Operasyonu denen Lübnan'ı  işgal harekatının planları hazırlanmaya başlandı. 1981 Haziran  seçimlerinden sonra Likud kabinesine Savunma Bakanı olarak, koyu  bir Arap düşmanı olan General Ariel Sharon'un girmesiyle  Lübnan'ın işgali fikri daha da kuvvet kazandı.

            İsrail jetleri 4 ve 5 Haziran 1982 günlerinde, Beyrut dahil  Lübnan'daki bütün gerilla üslerini yoğun bir şekilde bombaladıktan  sonra 90.000 kişilik bir İsrail ordusu, güneyden itibaren ve üç koldan  Lübnan'ı işgale başladı. İsrail Kuvvetleri 11 Haziranda Beyrut'u  kuşatarak bombardımana başlarken, aynı zamanda Beyrut-Şam yolunu  da kontrol altına aldı. Lübnan'ın Suriye ile bağlantısı kesilmiş  oluyordu.

            İsrail'in Beyrut'u kuşatması ve bombalaması, FKÖ'yü Beyrut'tan  çıkmaya zorlamaktı. Fakat FKÖ direndi. FKÖ gerillaları, Beyrut'un İsrail  için bir "Arap Stalingrad'ı" olacağını söylerken, bir gerilla da, "Biz  Beyrut sokaklarında dövüşe dövüşe büyüdük. Bu, bizim yaptığımız en  iyi iştir" diyordu. Ne var ki, Beyrut'ta tutunamıyacağını anlayan Arafat,  27 Haziran'da, bütün gerillaları ile Beyrut'tan ayrılmayı kabul etti.  Beyrut'un boşaltılması 21 Ağustosta başladı ve 1 Eylülde tamamlandı.  12.000 kadar olan gerillaların yarısı Suriye'ye, diğerleri de diğer Arap  ülkelerine gittiler. Arafat da, karargahını Tunus'a nakletti. Arafat  Beyrut'tan ayrılırken, "Filistin mücadelesi devam edecek ve biz bu savaşı  kazanacağız" diyordu. FKÖ gerillalarının Lübnan'dan çıktıktan  sonra böyle Arap ülkelerine dağılması olayına, "Filistin diasporası"  denir. Mamafih, sonradan görülmüştür ki, gerillaların hepsi Lübnan'ı  terketmemiştir.

            İsrail'in Lübnan'ı işgali, hem bütün dünyada, hem de kendi kamuoyunda  tepki ile karşılandı. Savaş aleyhine gösteriler yapıldı. Bu sebeple  Amerika, Lübnan'dan bir an önce çıkması için İsrail'e baskı yaptı.  Fakat İsrail güvenlik garantisi isteyince, yani FKÖ'nün tekrar Beyrut'a  dönmesini önlemek için, 800 Amerikan askeri, 800 Fransız askeri ve  400 İtalyan askerinden meydana gelen "Çok Uluslu Kuvvet" (Multi-  National Force) teşkil edildi ve bu kuvvetler 21 Ağustostan itibaren  Beyrut'a gelmeye başladı.

            Çok Uluslu Kuvvet'in gelmesiyle İsrail'in Beyrut'tan çekilmesi gerekiyordu.  Lakin, Savunma Bakanı Sharon'un bilgisi dahilinde hareket  eden Lübnan Falanjist kuvvetleri 16-17 Eylül 1982 gecesi, Beyrut  yakınlarındaki Sabra ve Şatila mülteci kamplarına baskın yapıp,  kadınlar ve çocuklar dahil 700-800 kişiyi katlettiler. Bu olay bütün  dünyada geniş yankılar uyandırdı. İsrail'de yer yerinden oynadı. Bunun  üzerine, "Sabra ve Şatila Kasabı" denen Savunma Bakanı Sharon  görevinden istifade etmek zorunda kaldı.

            İsrail'in 1982 Haziranında başlayan Lübnan işgali 1985 Ocak ayına  kadar sürmüş ve İsrail işgalin mali yükü, Amerika'nın baskısı ve Şii terör  örgütü Emel'in sabotaj ve saldırıları dolayısıyla Lübnan'dan çekilmiştir.  Sadece, güney Lübnan'daki güvenlik bölgesi ile yetinmiştir. İsrail  Lübnan'da bulunduğu sürece, yani 1985'e kadar ülkede bir nisbi  sükunun sürdüğü söylenebilir. Fakat İsrail'in çekilmeye başlamasıyla  birlikte Lübnan tekrar karmakarışık hale gelmiştir. Bunun da sebebi,  İsrail'in Lübnan'da bırakacağı boşluğun, çeşitli gruplar tarafından  doldurulmak istenmesinin yarattığı mücadelelerdir.

            Lübnan'ın 1985-1990 arasındaki gelişmeleri şu şekilde özetlenebilir:

            Siyasi istikrarsızlık, iç karışıklık, terör faaliyetleri,  Hıristiyan-Müslüman çatışmaları, Müslümanların kendi içinde Sünni-Şii  çatışması, Hıristiyanların kendi içindeki iktidar mücadeleleri, Suriye  yanlısı olanlarla Suriye karşıtı olanların çatışmaları, ayrılıkçılar ile  Lübnan birliğini savunanların mücadeleleri, Batılı devletler vatandaşlarının  öldürülmesi veya kaçırılmaları ve "rehineler" sorunu, Filistin  gerillalarının saldırısı ve terörü, el Fetih-Emel ve el Fetih-Hizbullah  mücadeleleri, İsrail saldırıları ve nihayet İran ve Suriye başta olmak üzere  diğer Arap ülkelerinin "pastadan" pay kapma çabaları.

            Fakat bütün bu karmaşıklıklar içinde, 1985'ten itibaren Lübnan sahnesine  egemen olan olay, dini terör örgütlerinin, adeta mantar gibi ortaya  çıkmalarıdır. Bunların başlıcalarını şu şekilde belirtebiliriz: Lübnan'ın  siyasi liderlerinden Nebih Berri'nin Suriye yanlısı Emel (Amal) örgütü,  Dürzi liderlerinden Velid Canbulat'ın İlerici Sosyalist Partisi'nin bir  örgütü olan Dürzi Milis Kuvvetleri, Aşırı İslamcı ve Sünni, Suriye  karşıtı İslami Birlik Hareketi'nin milis örgütü Tevhid (Tavhid), Emel  örgütünün 1983'deki iç bölünmesinden ortaya çıkan, yine bir Şii örgütü  İslami Cihad, (al-Jihad al-İslam). Bu örgüt adını ilk defa 18 Nisan  1983 günü, Beyrut'taki Amerikan Büyükelçiliğinde meydana gelip, 60  kişinin ölümüne ve 120 kişinin yaralanmasına yol açan patlama olayı ile  duyurmuştur. (İslami Cihad bununla da kalmadı. 23 Ekim 1983 günü,  Beyrut havaalanında bulunan Amerikan Kuvvetleri karargahına, içi patlayıcı  madde ile dolu bir intihar kamyonu ile yaptığı saldırıda 243 Amerikan  askeri ölmüştür.) Yine Emel'den kopan bir başka Şii örgütü de  Hizbullah (Allah'ın Partisi) dir. Lideri Şeyh Muhammed Fadlallah idi ve  doğrudan doğruya İran tarafından finanse edilmekteydi. Hizbullah'ın  ayrıca adam kaçıran bir takım kolları da bulunuyordu. Nihayet, Sünni ve  aşırı İslamcı bir grup olan Cündullah (Allah'ın Askerleri) örgütü. Tabii  zamanla, gerek bunların kolları olarak, gerek bağımsız faaliyet gösteren  ufak tefek başka örgütler de ortaya çıkmıştır.

            Bu gruplar arasında en şiddetli mücadele, 1986, 1987 ve 1988  yıllarında devam eden, Emel ile Hizbullah arasındaki mücadele  olmuştur. Emel, aynı amanda FKÖ ile de mücadele etmiştir. Esasına  bakılırsa, bu terör örgütlerinin hemen hepsi, FKÖ'ye egemen olmak için  çaba harcamaktan da geri kalmamışlardır. FKÖ, 1989 Aralık ayında,  Emel ile yaptığı anlaşma ile, Sayda ve Sur arasındaki güney Lübnan  topraklarından, İsrail'e karşı, tam bir hareket ve faaliyet serbestisi  kazanmıştır.

            1989 yılı, Lübnan'da Müslüman-Hıristiyan çatışmalarının yoğunluk  kazandığı bir yıl olmuştur. Bu çatışmalara çözüm bulmak için, Arap  Birliği, 1989 Mayısındaki Casablanca Zirvesi'nde, Suudi Arabistan, Fas  ve Cezayir devlet başkanlarının, Lübnan için bir barış ve uzlaşma planı  hazırlamalarına karar verdi. Bu "Troyka", hazırladığı planı 16 Eylül 1989  da sundu. Plan, bir yandan çarpışmaları durdurmak için bir takım  tedbirler öngörürken, bir yandan da bir takım siyasi reformlar da  getirmekteydi. Buna göre, Hıristiyan olan cumhurbaşkanının "icrai" yetkileri  Başbakan'a veriliyor, memuriyetlerde ve orduda mezhep ayrımı  kaldırılıyor ve Lübnan halkının daha iyi temsil edilmesi için de;  milletvekili sayısı 99'dan 128'e çıkarılıyordu. Şimdi Müslümanlar,  Hıristiyanlara oranla nüfus çoğunluğuna sahip olduğundan, plan, eski düzeni  Müslümanlar lehine değiştirmekteydi.

            Lübnan Parlementosunun mevcut (1972 yılından beri seçim  yapılmamıştı.) 70 üyesinden 62'si (31'i Müslüman, 31'i de Hıristiyandı.),  bu planı müzakere etmek için Taif'de 30 Eylül 1989 günü toplandılar  ve "Taif Anlaşması" denen bu planı çoğunlukla kabul ettiler. Hıristiyan  liderlerden bazıları, Suriye'nin Lübnan'dan çekilmesini öngörmediği için  bu planı kabul etmedi ve ikiye bölünen Hıristiyanlar arasında 1990  Ocak ayından itibaren çarpışmalar başladı. Bu çarpışmalar, 1990  Martında sona erdi ve muhalif Hıristiyan liderler Taif Anlaşmasını kabul  ederek, Lübnan bir sükunet içine girdi. Bu arada, Lübnan Parlementosu,  1989 Kasımında Elias Hrawi'yi cumhurbaşkanı seçerek  Hıristiyanlarla Müslümanlar arasında yeni bir çatışma konusu olan  cumhurbaşkanlığı konusunu da kapattı.

            Orta Doğu'nun yapısını kökünden değiştirecek olan 1990-91 Körfez  Savaşı çıktığında Lübnan bir huzura kavuşmuş bulunuyordu. Ne var ki,  Lübnan, 1976 Riyad Anlaşması ile 30.000 askerini buraya sokmuş bulunan  Suriye'nin tam kontrolü altına girmiş bulunuyordu. Açıkçası  bütün bu gelişmelerin sonunda, Lübnan Suriye'nin bir "eyaleti"  haline gelmiştir.

            C) Irak-İran Savaşı ve Sonuçları

            Irak-İran Savaşı'nın önemi, Orta Doğu'da yeni bir yapılanmaya yol  açan, 1990-91 Körfez Savaşı'nın hazırlayıcı unsuru olmasındadır. Irak  lideri Saddam Hüseyin'in bu savaştaki başarısızlığı, kendisini adeta  Körfez Savaşı'na iten bir faktör olmuştur. Dolayısiyle, Irak-İran Savaşı ile  Körfez Savaşı arasında bir bakıma bir organik bağlantı vardır.

            Bu sebeple Irak-İran Savaşı'nın ana noktalarını belirtmekle yetineceğiz.

            a) Savaşın Gelişmeleri: Irak-İran Savaşı sekiz yıl sürmüştür. 22  Eylül 1980 de başlayan savaş, Güvenlik Konseyi'nin 598 sayılı kararını,  17 Temmuz 1988 de Irak'ın ve 18 Temmuz 1988'de de İran'ın kabul  etmesi üzerine, 20 Ağustos 1988 de bütün cephelerde ateşkesin  yürürlüğe girmesiyle sona ermiştir.

            Zaman zaman çok şiddetli muharebeler olmasına rağmen, sekiz yıl  boyunca, ne Irak ne de İran, birbirlerine karşı bir üstünlük  sağlayamamışlardır. İran'ın silahları Amerikan yapısı olduğundan ve  İran-Amerika münasebetleri de kopuk olduğundan, özellikle İran hava  kuvvetleri yedek parça sağlayamamış ve havalarda üstünlüğü Irak'a  bırakmıştır. Fakat buna karşılık, İran'ın nüfusu 51 milyon ve Irak'ın  nüfusu da 18 milyon kadar olduğundan, silah bakımından zayıf olması,  İran'ı, "insan-yoğun" bir savaş taktiğine sevketmiştir. Bu savaş taktiği  ise, kara muharebelerinde Irak'ı zor duruma sokmuştur. Saddam  Hüseyin, sahip olduğu bu silah üstünlüğü ve İran'ın da bu bakımdan  zayıf olması dolayısiyle, savaşı kısa sürede kazanacağına inanmış  görünüyor. Fakat bu hesap yanlış çıktı. Bu sebeple, sekiz yıllık savaş  sona erdiğinde, Irak ancak çok küçük bir İran toprağını kontrol altına  alabilmişti.

            Irak'ın bu başarısızlığı, Saddam Hüseyin'in Baas diktatoryasını,  dışarda başka bir "zafer" aramaya sevketmiş ve 1990 Ağustosunda  "küçük" Kuveyt'e saldırmıştır. Tabii bunun da hesapları yanlış çıktı.

            İran karşısındaki başarısızlıklar üzerine, Saddam Hüseyin 1983  yılından itibaren savaşın şeklini değiştirme yoluna gitti. İlk önce, bu  yıldan itibaren Irak, kara muharebelerinde, İran'a karşı, zaman zaman  "kimyasal silah" kullandı. Amerikan Dışişleri Bakanlığı 1984 Martında  Irak'ın kimyasal silah kullandığını doğruladı. Fakat ne Amerika'nın, ne  diğer devletlerin kınamaları etkili olamadı.

            Diğer taraftan, 1984 ilkbaharından itibaren Irak-İran savaşı Basra  Körfezi'nde intikal etti. Bunda da İran büyük rol oynadı. Basra  Körfezi'nde, Suudi Arabistan ve Kuveyt tankerleri milliyeti bilinmeyen  uçaklar tarafından batırılmaya başlandı. Amerika ve Kuveyt, bu  uçakların İran'a ait olduğunu ileri sürdüler. İran'ı böyle bir yola sevkeden  sebep, söz konusu iki Arap devletinin, bu savaşta Irak'ı desteklemeleriydi.  Savaştan sonra ileri sürüldüğüne göre, bu iki Arap ülkesi,  savaş sırasında Irak'a milyarlarca dolar yardımda bulunmuştur.  Bunun da sebebi, Hümeyni rejiminin 1979 şubatında İran'da iktidara  gelmesinden itibaren "Şii" devrimini Körfez ülkelerine de "ihraç" etme  çabasının ve ayrıca İran'ın Körfez'de sivrilmesi ihtimalinin bütün Körfez  ülkelerini korkutmasıydı.

            İran'ın "Körfez korsanlığı" faaliyetine karşılık, Irak da, Körfez'de  İran'ın, en büyük dolum tesislerinin bulunduğu Harg adasını abluka  altına almış ve İran'ın buradan petrol ihracını engellemek istemiştir.

            İran ve Irak'ın Körfez'deki bu faaliyetleri, şimdi Amerika'nın karşısına  bir "Körfez Sorunu"nu çıkarmaktaydı. Irak'ın 1990 Ağustosunda Kuveyt'e  saldırması ise, Amerika için, "Körfez Sorunu"nu çok daha ciddi  bir hale getirecektir. Bundan dolayıdır ki, Amerika, daha 18 Eylül 1983  te yaptığı açıklamada, Körfez'in milletlerarası sularında, serbest geçişin  ihlaline teşebbüs edilmesini, Amerika'nın büyük endişe ile  karşılayacağını ve böyle bir durumda diğer ilgili devletlerle birlikte  gereken tedbirleri alacağını bildirdi. Fakat Amerika'nın bu tepkisi yeterli  olmamış görünüyor. Zira İran'ın da Körfez ülkelerinin petrol ihracatına  darbe vurmak için, onun da tankerlere saldırmaya başlaması üzerine,  B.M. Güvenlik Konseyi de, 1 Haziran 1984 de, aynen Amerikan  açıklamasını destekleyen 552 sayılı kararı aldı. İran'ın 1986  Şubatında giriştiği "Kerbela Yolcuları" adlı büyük harekatta, Basra-Bağdat  yolunu kesememesine rağmen, 800 Km.kare'lik bir Irak toprağı ile  stratejik Fao Adasını (Basra Körfezi'nin ağzında) ele geçirmesi, Saddam  için ciddi bir darbeydi. Bu sebeple, Irak 3 Ağustos 1986 da, 4  maddelik bir "barış planı" ortaya attı. Her iki tarafın savaştan  önceki sınırlarına çekilmesini, yani statüko'yu, iki ülke arasında bir  saldırmazlık paktı imzalanmasını ve iki ülkenin, birbirlerinin iç işlerine  karışmamasını öngören bu barış teklifini İran reddetti.

            Bu planın ilginç yanı, sınırlar konusunda Saddam'ın "statüko"yu  kabul etmesinin, savaştan artık bir zafer ümidini kaybettiğine işaret  etmesiydi. Birbirinin iç işlerine karışmama ilkesi ise, Irak'ta, nüfusun  yarısından fazlasını teşkil eden Şii halkını İran'ın kışkırtmasını önleme  amacını gütmekteydi. Bu son nokta ile Saddam, Irak'ın hassas ve zayıf  tarafını açığa vurmuş olmaktaydı.

            Irak-İran savaşı, bu şekilde, inişlerle çıkışlarla, sağa sola dönüşlerle,  fakat hiç bir yere varamadan sürdü gitti. Bu arada, B.M. ve İslam Konferansı  Örgütü ile bir çok devlet, bu savaşı sona erdirmek için "aracılık"  teşebbüs ve faaliyetinde bulundu. İslam Konferansı'nın teşkil ettiği  Aracılık Komitesi'ne Türkiye de katıldı. Güvenlik Konseyi, statüko  esasında barış yapılması için pek çok çağrı-kararı aldı. Ama bunların hiç  birinden sonuç çıkmadı.

            Ne var ki, 1988 yılı geldiğinde artık her iki taraf da tükenmişti. Yine  1988 yılı geldiğinde, Amerika, Basra Körfezi'nde, hiç bir devletin  üstünlüğüne izin vermiyeceğini ve buranın Amerika'nın "temel ilgi" alanı  olduğunu, hele hele, Körfez'in bir "Pers Körfezi" ("Persian Gulf")  olamıyacağını ortaya koymuştu. Ne var ki, İran bir bakıma,  Körfez'de Amerika ile de karşı karşıya gelmiş bulunmaktaydı. 3 Temmuz  1988 günü, Körfezde bulunan Amerikan donanmasına ait Vincennes  gemisinin, İran hava yolllarına ait bir yolcu uçağını roketlerle  düşürmesi, İran'a bazı şeyleri anlatmaktan geri kalmadı. Güvenlik  Konseyi'nin 20 Temmuz 1987 tarihli ve 598 sayılı kararını Irak'ın kabul  etmesi üzerine, o da 18 Temmuzda 598 sayılı kararı kabul ettiğini bildirdi.  20 Ağustos 1988 de de bütün Irak-İran cephesinde ateşkes  yürürlüğe girdi. Savaş bu şekilde, sekiz yıl sürmesine ve yüzbinlerce  insanın hayatına mal olmasına rağmen, başladığı gibi, "sıfır" noktasında  sona erdi.

            Şunu da belirtelim ki, 10 maddelik 598 sayılı karar, sadece savaşın  sona ermesiyle ilgili hususları kapsamaktaydı ve Saddam'ın 3 Ağustos  1986 da ileri sürdüğü barış planındaki hususların hiç birini kapsamıyordu.

            b) Irak-İran Savaşı ve Devletler:

            aa) Arap Devletleri: Arap devletlerinden, İran'ı en fazla destekleyen  iki devlet, Hafız Esad'ın Suriye'deki "Alevi" Baas iktidarı ile, Arap  liderliğini Saddam'a kaptırmak istemeyen Libya'nın Kaddafisi olmuştur.

            Buna karşılık Ürdün ve Mısır, daha ilk günden itibaren Irak'ın  yanında yer almışlar ve Irak'a çeşitli şekillerde yardım etmişlerdir.

            Fakat Irak'a en güçlü desteği veren, "Körfezin monarşileri" ve  özellikle Suudi Arabistan ile Kuveyt olmuştur. Daha önce de belirttiğimiz  gibi, İran'daki Humeyni rejiminin, 1979 Şubat devriminden  hemen sonra Körfez'e "Şii ihtilali" "ihraç" etme çabaları, Irak'daki geniş  Şii kitlesinin yönetimine egemen olması halinde ortaya çıkacak tehlikeli  durum ve nihayet İran'ın bütün Körfezi kendi kontrolü altına alması  ihtimali, bütün Körfez ülkelerini, Irak'ı desteklemeye sevketmiştir.

            Körfez ülkeleri bununla da yetinmeyerek, savaşın başlamasından  dört ay sonra, Suudi Arabistan, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn,  Katar ve Umman, 4-5 Şubat 1981 de yaptıkları toplantıda,  Körfez İşbirliği Konseyi'ni (Gulf Cooperation Council) kurdular. Bu  bir ittifak değildi. Askeri alanın dışında her türlü işbirliği öngörülerek,  bu devletler arasında bir dayanışma meydana getiriyordu. Yani "Şii"  tehlikesine karşı "Sünni" dayanışması. Körfez İşbirliği Konseyi üyelerinin  tamamen Amerika ile yakın münasebetlere sahip ülkelerden meydana  geldiğini de belirtelim.

            bb) Türkiye: Türkiye bu savaşın başından sonuna kadar "aktif tarafsızlık"  politikası izlemiştir. Yani, savaşan taraflardan her ikisine karşı  da aynı mesafede davranmıştır. Türkiye'nin bu politikası, bir ara  Türkiye'nin aracılığını gündeme getirmiş ise de, tarafların birbirine  karşı tutumları, böyle bir aracılığa imkan vermemiştir. Bununla beraber,  Irak ve İran 1987 Temmuzunda, savaşa rağmen karşılıklı olarak,  sürdürdükleri münasebetleri kesince, her ikisi de menfaatlerinin korunmasını  Türkiye'nin Tahran ve Bağdat büyükelçiliklerine tevdi ettiler.

            cc) Avrupa Topluluğu: Batı Avrupa, savaş karşısında "tarafsız"  kalmış görünmekle beraber, bütün Avrupa Topluluğu üyeleri Irak'a  daha sempatik bakmışlardır. Gerek Amerika'nın, gerek Avrupa Topluluğu'nun  bu tutumu, bu savaştan sonraki politikasında Saddam  Hüseyin'i yanlış kanaat ve istikametlere yöneltecektir.

            Batı Avrupa'nın, "tarafsız" görünen, fakat Irak'a bu "sempatik" tutumu,  iki sebebe dayanmaktaydı. Birincisi, İran'daki "İslami radikalizm"in  bütün bölgeye yayılma çabası, ikincisi ise, Orta Doğu petrollerinin bir  "Şii" radikalizmin kontrolü altına geçmesi ihtimali. Mesela 1980 yılında  Orta Doğu'dan ihraç edilen 870 milyon ton petrolün, 362 milyon tonu  Batı Avrupa'ya gitmiştir.

            Bunun dışında, Irak'ın İran'a karşı kullandığı kimyasal silahların ham  maddesinin genellikle Batı Alman malı ve Körfezde tankerleri bombalayan  Irak Mirage'larının attıkları füzelerin de Fransız yapısı olduğu  unutulmamalıdır.

            dd) Sovyetler Birliği: Sovyetler Birliği ile Irak arasında 1972 de  imzalanmış bir "işbirliği" anlaşması vardı ve o tarihtenberi Irak ordusu  Sovyet silahları ile donatılmış bulunuyordu.

            Diğer taraftan, Humeyni rejiminin, daha ilk günden itibaren Sovyet  Rusya ile Amerika'yı baş düşman ilan etmesi ve ayrıca, komünist  Tudeh partisini kapatması dolayısiyle, Sovyet-İran münasebetleri hiç iyi  değildi. Bu duruma bir de İran'ın Afgan mücahitlerine yaptığı yardımı da  eklemek gerekiyordu.

            Fakat, 1983 yılından itibaren Irak-İran savaşının Basra Körfezi'ne intikal  etmesi ve bunun üzerine Amerika'nın da donanması ile Körfez'i  kontrolü altına almaya başlaması, Sovyetlerin hiç hoşuna gitmedi ve  Körfez'de İran vasıtasiyle aktivitesini artırmak için, bu ülke nezdinde  yakınlaşma teşebbüslerinde bulundu. Moskovanın bu teşebbüsünü  Irak'a karşı bir denge sağlamak amacı ile, Tahran da müsait karşıladı.  Bu suretle, iki devlet arasında bir "yumuşama" süreci başladı. Bununla  beraber bu süreç çok hızlı bir gelişme göstermedi. Çünkü, Amerika  Körfez'e bütün ağırlığını koymuştu. Sovyet-İran münasebetlerinin  gelişmesi ve açılması, asıl, Körfez Savaşı ile olacaktır.

            ee) Amerika: Irak-İran savaşının çıkması, Amerika'yı, ilk defa olarak  Orta Doğu petrolleri bakımından bir tehlike ile karşı karşıya bıraktı.  Bu sebeple, Amerika hemen harekete geçerek, bir tedbir olarak, ve  gerektiğinde bölgeye hemen müdahale etmek üzere, 1981 Martında  Hızlı İntikal Kuvvetleri (Rapid Deployment Force) adını alan 200  bin kişilik acil müdahale kuvveti teşkiline karar verdi.

            1984 yılından itibaren Suudi ve Kuveyt tankerlerine karşı korsanlık  faaliyetlerinin başlaması ve Körfezin milletlerarası sularında seyrüsefer  serbestisinin ihlali, Amerika'yı Körfez'e yerleşmeye sevketmiş ve Kuveyt  tankerleri bir ara Amerikan donanmasının korunması altında petrol  taşıması yapmıştır. Ne var ki, bundan sonra, Amerika ile İran Körfez'de  karşı karşıya gelmişlerdir. Bu arada İran'ın, Körfezde seyreden tankerlere  karşı, Çin Halk Cumhuriyeti'nden aldığı "silkworm" (İpekböceği)  füzelerini kullanması, Amerika-Çin münasebetlerinde de olumsuzluklar  yaratmıştır. Bu durum içinde Amerika da, 1988 Nisanından itibaren,  Körfezin güneyinde bulunan ve İran'a ait olan petrol platformlarını  bombalamaya başladı. Artık Amerikan donanması Körfez'de  "yerleşmiş" bir kuvvet haline geliyordu.

            Körfez'deki İran-Amerika çatışması, Birleşmiş Milletleri de  telaşlandırdığından, Güvenlik Konseyi, 20 Temmuz 1987 de, daha  önce sözünü ettiğimiz ve barışın esaslarını belirten 10 maddelik 598  sayılı kararı aldı. Yine daha önce belirttiğimiz gibi, Amerikan donanmasının  3 Temmuz 1988 günü, Körfez üzerinde, bir İran yolcu uçağını  füze ile düşürmesi üzerine, Irak ve İran, 598 sayılı kararı kabul ile  barışa yanaştılar.

            Esasında 598 sayılı karar, iki taraf arasında "statüko" esasına dayanan  bir barışı öngörmekteydi. Yani eski hamam, eski tas.

            D) Körfez Savaşı, 1990-1991

            Irak-İran savaşının sona ermesinden kısa bir süre sonra, Irak'ın Kuveyt'e  saldırması ile ortaya çıkan Körfez Savası, denebilir ki,  dünyamızın yeni yapılanmasında ilk merhaleyi teşkil eder. Çünkü, bu  savaş ve sonuçları ile Orta Doğu'nun tüm yapısı değişmeye başlarken,  bu savaşın sona ermesinden yaklaşık altı ay sonra, Sovyetler Birliği'nin  dağılması ile, dünya tümü ile yeni bir yapılanma dönemine girmiştir.  Yani, milletlerarası politikanın, hem kuvvet merkezlerinde ve hem de  unsurlarında bir değişme süreci başlamıştır.

            Tabii, şunu da belirtmek gerekir ki, daha aşağıda değineceğimiz  üzere, Sovyetler Birliği'nin dağılmasına yol açan gelişmeler, Körfez  Savaşı'dan çok daha önce, Irak-İran savaşı sırasında başlamış bulunuyordu.  Bu ilginç bir paralelliktir.

            a) Irak-İran Savaşı'nın Etkileri:

            Irak-İran savaşında Batı dünyasının hemen tamamı, Arap  dünyasının çoğunluğu, Sovyet Rusya ve sosyalist ülkeler, Irak'ı  desteklemişlerdir. Bunun birinci sebebi, 1979 Şubatında, İran'da, teokratik,  Şii ve radikal İslami Humeyni rejiminin iktidara gelmesinden sonra, bu yeni  yönetimin ilk günden itibaren, etraf ülkelere "devrim ihracı" çabasına  girişmesiydi. Bu durum, bölgenin çoğunluğunu teşkil eden Sünni  ülkelerin tepkilerine sebep olurken, yeni rejimin, sosyalist blokun lideri  Sovyetler Birliği ile, kapitalist blokun lideri Amerika'yı, her ikisini de  birer "Şeytan" ilan edip, bu iki süper-gücü "düşman" olarak karşısına alması,  İran'ın, Irak ile savaşında tüm yalnızlığının en önemli sebebi olmuştur.

            Tabiatiyle, bölge açısından belirtilmesi gereken bir başka nokta da,  1979 ihtilalinden önce, İran Şahı'nın, özellikle 1970'lerden itibaren,  yani İngiltere'nin Basra Körfezi'nden çekilmesiyle birlikte, İran'ı yoğun  bir şekilde silahlandırarak, Basra Körfezi'nde bir "İran hegemonyası"  kurmak ve bu Körfezi bir İran Körfezi haline getirmek istemesidir.  İran Şahı'nın bu amaçla Amerika'ya 10-12 milyar dolarlık silah sipariş  etmesi, sade Körfez'in değil, bölgenin diğer ülkelerinde de endişe ve  tepkilerin doğmasına sebep olmuştur. Irak-İran savaşında, İran'a karşı  diğer ülkelerin tutumlarında bu faktörü de gözönünde tutmak gerekir.

            İran'ın bu yalnızlığına rağmen, sekiz yıllık savaşta Irak'ın da bir  üstünlük sağlayamamış olması da ilginçtir. Savaş, İran tehlikesini ortadan  kaldırırken, hiç kimse Irak'ın da bir "tehlike" olarak ortaya  çıkabileceğini düşünmemiştir. Halbuki, savaşın sonunda Irak, büyük bir  başarı elde edememekle ve hiç bir toprak kazanamamakla beraber, 1  milyon askerini silah altında tutmaktaydı ve savaştan sonra hızla  silahlanmaya başladı. Bu silahlanmada, Batılı devletlerin de, şu veya  bu şekilde, Irak'a destek ve yardımcı oldukları bir gerçektir. Ve  görülüyor ki, Irak, bütün bu hazırlıklarını belli bir amaca yönelik olarak  yapmaktaydı ve bu da "Kuveyt'in işgali" idi.

            b) Irak-Kuveyt Anlaşmazlığı:

            Esasında bu anlaşmazlık, bu tarihten 30 yıl öncesine kadar gider.

            Kuveyt, 1759'danberi el-Sabah ailesi tarafından yönetilen bir emirlikti.  1899 da burasını kontrolü altına alan İngiltere, 1961 yılında bu  ülkeye bağımsızlığını vermiştir. Fakat bu arada da, 1946'dan itibaren  Kuveyt'de petrol üretilmeye başlandı. Kuveyt, 1961 Kasımında  bağımsızlığını aldığı zaman, o zamanki Irak Lideri General Kasım, bu  bağımsızlığı tanımamış ve Kuveyt topraklarının, Osmanlı Devleti  zamanında Basra Vilayetine dahil olduğunu, dolayısıyla, Kuveyt'in, Irak  topraklarının bir parçasını teşkil ettiğini ileri sürmüştü. Bununla beraber,  Abdüsselam Arif ve Baas iktidarı, Kuveyt'in bağımsızlığını 1963 de  tanımış, fakat, Kuveyt ve Irak arasındaki, sınır konusundaki anlaşmazlık  o zamandan beri devam etmekteydi.

            Irak-Kuveyt münasebetlerinde ikinci gelişme, Irak-İran savaşı  sırasında oldu. Daha önce, Irak ile İran arasında 1975 Martında  yapılan bir anlaşma ile, Şat-ül-Arab toprakları, Irak ve İran  arasında paylaşılınca Irak'ın Basra Körfezi'ne çıkışı daralmıştı. Irak, İran  ile savaşa başlayınca, 1975 anlaşmasını feshederek, Şat-ül-Arab'ın  tamamını kontrolü altına aldığını ilan etti. Lakin İran, 1986 Şubatındaki  Kerbela Yolcuları harekatında, Şat-ül-Arab'ın ağzındaki Fao (al-Faw)  adasını ele geçirince, Irak'ın Basra'ya çıkışı yine daralmıştı. Zira,  Fao'nun batısında, Kuveyt'e ait Varbah ve Bubiyan adaları bulunuyordu.  Saddam Hüseyin'in bu durumu daha önce de farkettiği  anlaşılıyor. Çünkü, daha 1981 de Kuveyt'e, Kuveyt sınırlarının Irak  tarafından kesin olarak tanınmasına karşılık, bu iki adanın 99 yıl süre ile  Irak'a kiralanmasını teklif etmişti. Lakin Kuveyt bu teklifi reddetti.  Dolayısiyle, Irak-İran savaşı bittiğinde, Saddam, Basra konusunda böyle  sıkıntılı bir durumda bulunuyordu.

            Irak-İran savaşının başka bir sonucu, Saddam'ın Kuveyt'e karşı  "husumetini" daha da arttırdı. Irak bu savaş sırasında dışarıya 80 milyar  dolar kadar borçlanmıştı. Bunun 30-40 milyar doları da Kuveyt ile Suudi  Arabistan'a idi. Saddam'a göre, bu iki devlet bu paraları "yardım" olarak  verdikleri halde, sonradan borç haline getirmişlerdi.

            Bu yardım-borç anlaşmazlığı üzerine Saddam, Kuveyt'e karşı yeni  iddia ve ithamlarda bulundu. Buna göre, Kuveyt, Irak'a ait, fakat Kuveyt  sınırlarında bulunan Rumeyla bölgesinden, 1980'denberi petrol  çıkarmaktaydı ve bu suretle de Irak'ı 2.4 milyar dolar zarara sokmuştu.

            Saddam'ın Kuveyt ve hatta diğer Körfez ülkeleri hakkında ileri  sürdüğü iddialardan bir diğeri de, bu ülkelerin, petrol üretimlerinde  OPEC'in tespit ettiği günlük/varil kotalarını aşmaları dolayısiyle, petrol  fiyatlarının, dünya pazarlarında düşmesine sebep oldukları ve bundan  da Irak'ın büyük zarar gördüğü idi. Bu iddia çok da haksız olmamalı ki,  Irak'ın isteği üzerine 27 Temmuz 1990 da OPEC'in Cenevre'de yaptığı  toplantıda, petrolün varilinin 18 dolardan 21 dolara çıkarılması ve  üretim kotalarının muhafazasında sıkı bir koordinasyon kararı alınmıştır.

            Diğer taraftan, Saddam'a göre, Irak-İran savaşı sırasında Suudi'lerin  ve Kuveyt'in Irak'a yaptığı para yardımları borç olamazdı. Çünkü, onbinlerce  askerini kaybettiği bu savaşta Irak, sadece kendi çıkarlarını  değil, bütün arap dünyasının çıkarlarını savunmak için savaşmıştı.  Dolayısiyle, Irak'ın, Arap ülkelerine bir borcu sözkonusu olamazdı.

            Irak bu görüşlerini, 16 Temmuz 1990 da, Arap Birliği Genel Sekreterliğine  verdiği bir memorandumda da aynen belirtti.

            Saddam'ın, giderek, Kuveyt'e karşı harekete geçme kararlılığında  olduğu anlaşılıyor. Çünkü, 25 Temmuz 1990 günü, Amerika'nın Bağdat  Büyükelçisi Bayan April C. Glaspie ile, kendisinin daveti ile yaptığı  görüşmede, Saddam'ın söylediği şu sözler dikkati çekiyor:  "Irak'ın, memorandumda (16 Temmuz 1990 memorandumu) zikredilen  haklarından, teker teker her birini elde edeceğiz.  Bu hemen olmayabilir. Bir ay, bir yıl da olabilir. Fakat bu  hakları elde edeceğiz. Çünkü biz, haklarını unutanlardan  değiliz... Kuveyt ve Emirliklerin ne tarihi hakları, ne meşru  dayanakları ve ne de bizim haklarımızı gasbetmeye ihtiyaçları  vardır. Onların ihtiyaçları varsa, bizim de ihtiyaçlarımız  var".

            Saddam, Amerika'nın gerek Kuveyt gerek diğer Körfez ülkeleri ile ilgisine  de değinerek ve hatta bir Irak-Amerika çatışmasını da gözönüne  alarak, "Siz Irak'a, uçaklarınız ve füzelerinizle vurabilirsiniz.  Biz bu gerçeğin bilincindeyiz. Bununla beraber, bizi, geriye  dönemeyeceğimiz bir noktaya sürüklemeyiniz... Bizim  her bir füzemize, siz yüz füzenizle cevap verseniz bile, biz  aldırmayacağız. Çünkü, şerefsiz bir hayatın değeri yoktur.  Sekiz yıllık bir savaşta, kanlarını ırmaklar gibi akıtan  halkımızdan, şimdi de, Kuveyt'in, Emirliklerin, Amerika'nın  ve İsrail'in saldırganlığını kabullenmemizi istemek söz konusu  olamaz".

            Kuveyt'e saldırmasından bir hafta önce, Amerika Büyükelçisine  söylediği bu sözler, Saddam'ın niyetlerini gayet berrak bir şekilde belli  etmekteydi. Fakat, Amerikan hükümetinin bu mesajı gerektiği gibi  algılayamadığı görülmüştür. Bu sebeple, saldırı başladıktan sonra,  Amerika Senatosu Büyükelçi Glaspie'yi epey sorguya çekmiştir.

            Irak'ın Arap Birliği'ne sunduğu 16 Temmuz Memorandumundan  sonra, gerek Ürdün, gerek Mısır tarafından bir takım aracılık  teşebbüsleri yapılmış ve hatta 31 Temmuzda Cidde'de, Irak ve Kuveyt  temsilcileri biraraya gelmişlerdir. Cidde toplantısında Irak, Rumeyla  petrol bölgesi ile Varbah ve Bubiyan adalarının kendisine terkedilmesini  ve Irak'ın Kuveyt'e olan 15 milyar dolarlık borcunun silinmesini  istemiş, fakat Kuveyt bu istekleri reddetmiştir. Bunun  üzerine, Temmuzun son haftası içinde Kuveyt sınırına yığılmış olan ve  uçaklar ve zırhlı tümenlerle desteklenen Irak kuvvetleri, 1 Ağustos  1990 sabahından itibaren, Kuveyt topraklarını işgale başladı.

            c) Krizin gelişmeleri

            Irak'ın Kuveyt'i işgale başlaması 1 Ağustos 1990 da olduğu halde,  Amerika'nın Irak'a karşı askeri harekata başlaması ancak 17 Ocak  1991'dedir. Amerika'nın Irak'a karşı harekete geçmesi için böyle dört  buçuk ay beklemesinin sebepleri şu şekilde özetlenebilir:

            aa) Vietnam Sendromu: Amerika'nın 1965'ten itibaren  komünistlere karşı mücadele etmek üzere Vietnam'a onbinlerce asker  gönderip, 10 yıllık bir mücadeleden sonra, 55 bin ölü verip, 1975 de  yakasını Vietnam'dan güç bela kurtarması, Amerika kamuoyunda ve  Kongre'de derin izler ve etkiler bırakmıştır. Bu sebeple, Kongre, 7  Kasım 1973 de, "Savaş Yetkileri Kararı" adını alan bir karar almıştır.  Buna göre, Başkan, Amerika dışında herhangi bir yerde Amerikan askerini  bir operasyonda kullanacağı zaman, Kongre'ye danışacaktı.  Fakat bu operasyon 60 günden faza devam edemezdi. Eğer Başkan,  gerekli olduğunu Kongre'ye ispat ederse, bu süre bir 30 gün için daha  uzatılabilirdi. Bu şekilde, Kongre yeni karar ("Resolution") kabul  etmedikçe, bu 90 günlük süre aşılamayacaktı.

            Sonradan, biraz da alaycı bir isimle, "Kongre'nin Vietnam Sendromu  Kararı" diye anılan bu karara, bundan sonraki Başkanların uyduklarını  söylemek mümkün değildir. Mesela, Başkan Reagan, bu karara hiç  aldırmadan, 1983 de Beyrut'a Amerikan askeri göndermiştir.  Fakat olayın büyüklüğü ve kapsamlı sonuçları dolayısiyle, bu kararı  görmezlikten gelememiş ve dört buçuk ay içinde devamlı olarak Kongre  ile beraber yürüyerek, gerek kamu oyunu ve gerek Kongre'yi yanına almaya  çalışmıştır. Mesela Başkan George Bush, daha 8 Ağustosta  Suudi Arabistan'a 82'nci Hava İndirme tümenini göndermeye karar  verdiğinde, Kongre'nin havasını gözönünde tutmuştu. Çünkü, Kongre,  3 Ağustos 1990 günü aldığı 318 sayılı gayet sert bir kararla, Irak'a her  türlü ambargonun konulmasını istemiştir. Bush'un bu politikası  bundan sonra da devam etmiştir.

            bb) Birleşmiş Milletler Desteği: Yine Başkan Bush, Irak'a  karşı harekete geçmeden önce, kendisini milletlerarası planda ve bir  bakıma "meşru" destek sağlamak için, Birleşmiş Milletler vasıtasiyle  Irak'a baskı yapıp, bu baskı ile Kuveyt'in işgaline son verdirmek istedi.  Fakat Irak'ın diretmesi karşısında Başkan Bush, askeri bir müdahale  için "haklılık" kazanmak amacı ile, B.M.'den giderek şiddetlenen kararlar  çıkardı. Mesela Güvenlik Konseyi, 1 Ağustos 1990 günü almış  olduğu 660 sayılı kararla, Irak'tan, Kuveyt'ten kayıtsız-şartsız  çekilmesini istedi. Irak bu karara aldırmayınca, Amerika'nın teşebbüsü  ile Güvenlik Konseyi, 6 Ağustosta, Irak'a kapsamlı bir ekonomik ambargo  uygulanmasını öngören 661 sayılı kararı kabul etti. Güvenlik  Konseyi'nin, Kuveyt'in işgalini tanımadığı ve Kuveyt'in egemenlik  bağımsızlık toprak bütünlüğü ile, Kuveyt hükümetinin meşru otoritesini  tekrar tesise kararlı olduğu bildirildi.

            Biraz aşağıda değineceğimiz gibi, Amerika 17 Ocak 1991 günü  Irak'a karşı hava harekatına girişirken bile, Güvenlik Konseyi'nin 29  Kasım 1990 günlü ve 678 sayılı kararına dayanacaktır.

            Mamafih, Güvenlik Konseyi'nin savaşın sonuna kadar almış olduğu  kararların hiç biri, Irak'ı yolundan döndürememiştir. O kadar ki, B.M.'in  bütün baskılarına rağmen Irak, 28 Ağustosta, Kuveyt'i kendi topraklarına  19'uncu vilayet olarak ilhak ettiğini bildirmekten geri kalmamıştır.  Vilayetin adı, Osmanlı İmparatorluğu zamanındaki gibi Kadima oluyordu.  Ne var ki, Irak'ın Güvenlik Konseyi kararlarına meydan okuması,  müdahale konusunda, Amerikan kamu oyunu ikna etmede Bush için,  gayet etkili ve yararlı olmuştur.

            cc) Barış ve Aracılık Teşebbüsleri: Başkan Bush, yine Amerikan  Kamu oyunun desteği bakımından, barışçı yolların kullanılmasına  da önem vermiş, fakat kararları gibi, bu konudaki teşebbüslerden de  bir sonuç alamamıştır. Mesela B.M. Genel Sekreteri Perez de Cuellar,  Eylül başında Irak nezdinde barış için teşebbüste bulunduysa da, hiç  bir sonuç alamadı. Bu arada, Irak'ı destekleyen Arap Ülkelerinin  başında gelen (Bunlar, Ürdün, Cezayir, Libya, Yemen ve FKÖ'dür.)  Ürdün Kralı Hüseyin'in, Ağustos sonu ve Eylül başında, Madrid, Londra  ve Paris'te yaptığı teşebbüslerden de bir sonuç alınamadı. Hatta, en  son olarak, Amerika Dışişleri Bakanı James Baker'ın, son defa bir  çözüm bulma amacı ile 9 Ocak 1991 de Cenevre'de Irak Dışişleri  Bakanı Tarık Aziz ile görüşmesi de bir yarar sağlamadı. O kadar ki,  Baker, Başkan Bush'un bir mektubunu, Saddam Hüseyin'e ulaştırması  için Tarık Aziz'e verdiğinde, Irak Dışişleri Bakanı, mektubun diplomatik  nezaket kurallarına uymadığını ileri sürerek, iade etti. Bu suretle, barış  yolu artık tamamen kapanmış olmaktaydı.

            dd) Amerika'nın Askeri Hazırlıkları: Daha ilk günden  görülmüştü ki, Irak'ın Kuveyt'ten çıkarılması için yapılacak bir askeri  harekatın, Suudi çöllerinden Kuveyt'e yönelmesi gerekecekti. Yani söz  konusu olan bir "Çöl Savaşı" idi ve Suudi Arabistan toprakları, Amerika'ya  Vietnam'dan da uzaktı. O halde, bir askeri harekat için hem  büyük bir kuvvet ve hem de bu kuvvetin hazırlanması için uzun zaman  gerekmekteydi. Amerika'nın saldırıdan itibaren dört buçuk ay beklemesinin  bir sebebi de buydu. Ayrıca, Amerika, yeni bir Vietnam bataklığına  sürüklenmemek için, yanına diğer devletleri de almak istedi. Bu sebeple,  Başkan Bush, 7 Ağustosta, Suudi Arabistan'da, Irak'a karşı, Çok  Uluslu bir kuvvetin kurulmasına karar verildiğini açıkladı. Bu tarihten  itibaren, bu kuvvete katılan ülkeler, askerlerini Suudi Arabistan'a  göndermeye başladılar. Bunun sonucu olarak, 17 Ocak 1991 günü  Irak'a karşı hava harekatı başladığında, Suudi Arabistan'da bulunan  Müttefik kuvvetlerinin kompozisyonu şöyleydi: Amerika 425.000, Suudi  Arabistan 45.000, Mısır 30.000, İngiltere 25.000, Suriye 17.000, Fransa  15.000, Kuveyt 12.000, diğer İslam ülkeleri 8.000 ve çeşitli kuvvetler  118.000. Böylece toplam 700 bine yaklaşmaktaydı. Müttefiklerin  silah gücü de şöyleydi: 1.800 uçak, 3200-3700 tank, 2.000 top, 850  helikopter. Buna karşılık, Irak'ın 1.000.000 askeri 500-700 uçağı, 5.500  tankı, 3.000 topu ve 160 helikopteri bulunuyordu.

            ee) Sovyet Rusya Konusu: Başkan Bush'un, savaşa  başvurmadan önce karşılaştığı sorunlardan bir tanesi de Sovyetler  Birliği'nin kriz karşısındaki tutumu olmuştur. Her ne kadar Başkan Bush,  savaş hazırlıklarında Sovyetlerin tutumundan çok fazla etkilenmemiş  görünüyorsa da, "Sovyetler'e rağmen", harekete geçmekte tereddüt  göstermiş ve diplomatik yolla Sovyetleri iknaya çalışmış ve bunda da  başarılı olmuştur. Zira, bu sırada Sovyet Rusya'nın iç durumu hiç parlak  değildi ve 1991 yılı, Sovyetler Birliği'nin, bir devlet olarak son yılı  olmuştur.

            Bilindiği gibi, Saddam, Moskova'nın müşterilerindendi. İktidara  geldiği günden itibaren Moskova ile yakın münasebetler kurmuştu.  Diğer taraftan, Amerika'nın Ağustos başından itibaren Suudi Arabistan'a  asker yığmaya başlaması, Sovyetlerin itirazına sebep  oldu.Sovyetlere göre, Amerika Körfez'e asker yığmakla stratejik kuvvet  münasebetlerini esaslı bir şekilde değiştirmekteydi. Sovyetlerin bu itirazı  bir bakıma, Amerika'dan Afganistan'ın intikamını almaktı. Zira, Sovyetler  1979 sonunda Afganistan'ı işgale başladıklarında, Amerika'da stratejik  denge değişikliği itirazını ileri sürmüştü.

            Bu sebeple Sovyetler, krizin başından itibaren, Kuveyt'in işgali sorununun,  Arap Birliği içinde çözümünü savundular. Fakat, biraz önce de  gördüğümüz gibi, bu konuda Arap devletlerinin hepsinden destek  göremediler. Bundan dolayı, Sovyetler kriz boyunca, iki nokta üzerinde  israr ettiler. Birincisi, Irak'ın işgal edilmemesi ve Saddam rejiminin  devrilmemesi, ikincisi de, Amerikan kuvvetlerinin Körfez'den geri  çekileceğine dair garanti idi. Bu konularda, Amerika ile Sovyet Rusya  bir hayli görüşmeler yapmıştır. Bunların ilk önemlisi, Gorbaçov ile  Başkan Bush arasında, 9 Eylül 1990 da Helsinki'de yapılan ve 7 saat  süren görüşmelerdir. Bu görüşmelerde belirli bir uzlaşma olmuş ve  Gorbaçov, Amerika'nın bütün faaliyetlerinin B.M. kararları çerçevesinde  içinde olması üzerinde ısrar etmiştir ki, zaten Bush da başka türlü hareket  etmemekteydi. Görüşmeler sonunda yayınlanan bildiride, her iki  lider, "Saldırganlığın bir kar sağlamayacağını ve sağlıyamayacağını  göstermek zorundayız" demekteydiler. Fakat buna rağmen, Sovyetler,  Kuveyt'in işgalinden doğan durumun barışçı yollarla çözümü ve bu suretle  Irak'ı koruma hususunda çok çaba harcamışlardır.

            Amerika'nın 17 Ocak 1991 gününden itibaren Irak topraklarını bombalamaya  başlaması karşısında, artık Sovyetlerin yapacak bir şeyleri  kalmamıştı. Hiç değilse, Irak'ı kurtarmak amacı ile, Dışişleri Bakanı Baker  ile Sovyet Dışişleri Bakanı Bessmertnykh tarafından 29 Ocak 1991 de  yayınlanan bir deklarasyonda, Baker'ın, Amerika ve müttefiklerinin  amacının Kuveyt'i kurtarmak olduğu, yoksa Irak'ı yıkmak (destruction)  olmadığı, Amerika'nın Irak halkı ile kavgası (quarrel) bulunmadığı ve  Amerika'nın, Irak'ın toprak bütüniüğü için bir tehdit teşkil etmediği,  hususlarında güvence verdiği belirtilmekteydi. Sovyet Rusya'nın Irak  konusundaki endişeleri bu şekilde giderilmeye çalışılmıştı.

            d) Körfez Savaşı:

            Doğrusu aranırsa, Irak'ın Kuveyt'ten barışçı yolla çıkarılması için  harcanan çabaların hiç biri, başka bir krizde görülmemiştir. Hatta Güvenlik  Konseyi bile, Irak'a karşı hemen bir sertlik göstermeyip, adım adım  sertleşen kararlar almayı ve her karar karşısında Irak'ın tepkisini tespit  etmeyi yeğlemiştir. Bundan dolayıdır ki, Ağustos başından Kasım 1990  sonuna kadar geçen dört aylık devrede Güvenlik Konseyi 11 karar  almak zorunda kalmıştır. 1992-1995 arasındaki Bosna-Hersek İç  Savaşı istisna edilirse, B.M.'in 45 yıllık tarihinde, hiç bir anlaşmazlıkta  ve bu kadar kısa sürede bu kadar çok karar alınmamıştır. Bu durumun tek  amacı, sorunun barışçı çözümü için sonuna kadar gitmekti.

            Fakat Irak ve Saddam, bütün bu çabalar karşısında en hafif bir  yumuşama bile göstermemiştir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, aksine,  Kuveyt'i kendi topraklarına ilhak suretiyle, bu barışçı çabalara cevap  vermiştir. Tabii bu durum, başta Amerika olmak üzere, bütün devletlerin  sabrını tüketti. Güvenlik Konseyi, 30 Kasım 1990 günü aldığı 678 sayılı  kararla, Kuveyt ile işbirliği yapan bütün devletlere, Irak 15 Ocak 1991'e  kadar Kuveyt'den çekilmediği takdirde, bundan önce Güvenlik Konseyi  kararlarının uygulanması hususunda, bütün gerekli vasıtaları kullanmaları  yetkisini verdi. Bunun anlamı, Irak'a karşı askeri  harekata geçmek için, Güvenlik Konseyi'nin yeşil ışık yakmasıydı.  Fakat, Güvenlik Konseyi bu derece radikal bir karar alırken bile, Kuveyt'den  çekilmesi için Irak'a bir buçuk aylık bir süre tanımaktaydı.

            Buna rağmen Irak, Kuveyt'den çekilmeyi reddettiği gibi, Irak  Hükümeti'nin yayınladığı bir bildiride, Güvenlik Konseyi, Amerika'nın  şeytani hedeflerini gerçekleştirmeye çalışan bir organ olarak itham  edildi.

            Yine daha önce belirttiğimiz gibi, Amerika, Irak ile son bir uzlaşma  teşebbüsünde bulundu ve Dışişleri Bakanı Baker, 9 Ocak 1991 günü  Cenevre'de Irak Dışişleri Bakanı Tarık Aziz ile görüştü. Fakat yine  bir sonuç çıkmadı. Çıkmadığı gibi, görüşmelerden sonra Tarık Aziz  basın mensuplarına, "Müttefik kuvvetler bize saldırırsa, buna  şaşmıyacağız. Bizim savaş tecrübemiz var. Amerika Irak'a  askeri saldırıda bulunacak olursa, Irak'ın kendisini çok  açık bir şekilde savunacağını Dışişleri Bakanı Baker'e  söyledim" diyerek meydan okudu. Hatta, bir gazetecinin, bu açık  şekilde savunmadan, İsrail'e saldırıyı mı kasdettiğini Tarık Aziz'e  sorduğunda, Tarık Aziz "Kesinlikle evet" diye cevap vermiştir. Saddam  Hüseyin de Suudi Arabistan Kralına hitaben 14 Ocak'da  yayınladığı bir açık mektupta, bir savaş çıkarsa, bundan Suudi Arabistan'ın  sorumlu olacağını bildiriyordu.

            Güvenlik Konseyi'nin 678 sayılı kararında öngörüldüğü gibi, 15  Ocak 1991 gece yarısına kadar Irak'ın Kuveyt'ten çekilmemesi üzerine  17 Ocak 1991 sabahı, Bağdat saati ile 02.30 dan itibaren, Suudi  Arabistan'dan kalkan yüzlerce Amerikan ve İngiliz uçağı, Irak'taki askeri  hedefleri bombalamaya başladılar. Birinci plandaki hedefler, radar tesisleri  ve erken uyarı sistemleri, hava alanları, füze üsleri ve Kuveyt'te  toplanmış bulunan 42 tümenlik Irak kuvvetlerinin ikmal (lojistik) yollarının  kesilmesi idi.

            Çöl Fırtınası Harekatı denen, Irak'a karşı girişilen bu savaşın birinci  aşamasını teşkil eden hava bombardımanları, çağın en üstün silah  teknolojisini kullanarak, 24 Şubata kadar devam etti. Bu halde ki,  Irak'ın ne havada ve ne de karada bir saldırı yapacak gücü kalmamıştı.  Bu durumda, kara harekatı başlayabilirdi. Fakat Başkan Bush, yine de  22 Şubatta, Irak'a 24 saatlik bir ültimatom yönelterek, kayıtsız-şartsız  teslim olmasını ve Kuveyt'ten çekilmesini istedi. Irak'ın buna cevabı ise  22 Şubattan itibaren Kuveyt'in petrol kuyularını ateşe vermek oldu.  Bunun üzerine, 24 Şubat sabahı 04.00'den itibaren, Kuveyt istikametinde  kara harekatı başladı. Irak kuvvetleri her hangi bir direnme  gösteremedi ve 25 Şubat akşamından itibaren Kuveyt'ten çekilmeye  başladılar. Bu arada, 25.000 Irak askeri de teslim oldu. Başkan Bush,  28 Şubat sabahı, Kuveyt'in tamamen "kurtarılmış" olduğunu açıkladı ve  harekatın tek taraflı olarak durdurulduğunu bildirdi. Kara harekatı sadece  100 saat sürmüştü.

            Bu gelişmeler üzerine Sovyet Rusya müdahale ederek, Güvenlik  Konseyi'nden bir ateş-kes kararı alınmasını istedi. Güvenlik Konseyi 2  Mart 1991 de 686 sayılı kararı kabul etti. Ateş-kes ilkesinin dışında, bu  karar, Irak'ın, bundan önceki 12 Güvenlik Konseyi kararını kabul etmesini,  Kuveyt'in ilhakı ile ilgili bütün işlem ve kararlarını geri almasını,  tamirat borcu ödemesini ve bütün esirleri serbest bırakmasını  öngörmekteydi. Irak, bütün bu şartları kabul ettiğini bildirince,  Körfez Savaşı da sona erdi.

            Bu savaşta tarafların kayıpları hakkında çeşitli rakamlar ortaya  atılmıştır. Irak'ın kayıpları için genellikle 50-60 bin ve Müttefiklerin  kayıpları için de 8-16 bin rakamları söz konusu olmuştur.

            Başkan Bush, Saddam'ı bu şekilde dize getirdikten ve bir bakıma  yaptığına yapacağına pişman ettikten sonra, yine de onun yakasını  bırakmadı. Amerika'nın, Irak'ı, kımıldayamayacak hale gelinceye kadar  ezmeye kararlı olduğu görüldü. Bunun en belirgin işareti, bugüne  kadar Irak'ı tam ve sıkı bir denetim altında tutan, Güvenlik Konseyi'nin  3 Nisan 1991 tarihli ve 687 sayılı kararıdır. Bundan sonra Irak  hakkında alınacak bütün Güvenlik Konseyi kararlarının adeta "Anayasası"  niteliğinde ve Güvenlik Konseyi tarihinin en uzun metinli kararı  olan bu karara göre,

            Irak'ın tümden silahsızlandırılmasına yönelik olarak, Irak, bütün  kimyasal ve biyolojik silahların, menzili 150 Km.yi aşan füzelerin ve  bütün nükleer madde ve malzemelerin yerlerini Güvenlik Konseyi'ne  bildirecekti. Bu karar çerçevesinde kurulan bir komisyon, bu güne  kadar, Irak'ın silah işini tam bir denetim altına alarak, Güvenlik  Konseyi'ne devamlı raporlar vermiştir.

            Körfez Savaşı'nın bir önemli sonucu, şüphesiz, Irak'ın esaslı bir  şekilde ezilerek, bölgede, sivrilmek veya başkaldırmak isteyen diğer  devletler için bir "örnek" haline getirilmesidir. Tabii, aynı zaman da,  Amerika'nın, Orta Doğu'da, fakat özellikle petrol kaynağı olan Basra  Körfezi'nde tam ve tartışmasız bir kontrol kurmasıdır. Sovyetler Birliği  dağılmamış olsaydı, Amerika Basra Körfezinde bu üstünlüğü ele  geçirebilir veya devam ettirebilir miydi, tabii çok tartışılabilir.

            Körfez Savaşı'nın sonunda Amerika'nın bölgede kazandığı  üstünlüğün bir diğer belirtisi de, şimdi Amerika'nın Orta Doğu'ya yeni bir  düzen getirmek istemesiydi. Başkan Bush, 6 Mart 1991 günü, Amerikan  Kongresi'nin ortak toplantısında yaptığı konuşmada, Orta  Doğu'nun barış ve istikrarı için şu dört ilkeyi ortaya attı:

            1) Amerika'nın hayati çıkarlarının mustakar ve güvenlikli bir Körfez'e  bağlı olması dolayısiyle, Orta Doğu'da bir güvenlik sisteminin kurulması.  Bu güvenlik sistemi bölge ülkeleri tarafından gerçekleştirilmeli, fakat  Amerikada buna yardımcı olmalıdır.

            2) Bölgede kitlesel imha silahlarının yayılmasının önlenmesi ve  önce Irak'tan başlanması.

            3) Orta Doğu'nun istikrarı bakımından, İsrail ile komşuları arasında,  242 ve 338 sayılı kararlara dayanan kapsamlı bir barışın gerçekleştirilmesi.

            4) Orta Doğu'nun doğal kaynakları zengindir. Bu zenginlik (yani petrol  ve su) bütün bölge ülkelerinin refahı için kullanılmalıdır.

            Diğer taraftan, Amerikan Savunma Bakanı Dick Cheney de 1991  Nisanında yaptığı bir konuşmada, Orta Doğu'nun, petrol kaynaklarının  Amerika'nın çıkarlarına ters düşen herhangi bir devletin kontrolu altında  olmasına, Amerika'nın izin vermiyeceğini söylemiştir.

            Görülüyor ki, Körfez Savaşı ile Amerika ağırlığını Orta Doğu'ya  koyarken, ortaya attığı ilkelerle de, Orta Doğu yeni bir yapılanmada yol  almaya başlıyordu.

            e) Körfez Savaşı ve Türkiye:

            Irak-İran savaşında Türkiye "aktif tarafsızlık" politikasını izleyerek  savaşan tarafların her ikisi ile de yakın münasebetlerini devam ettirmiş  ve bundan da ekonomik ve ticari yararlar sağlamıştı. Mesela,  Kerkük-Yumurtalık boru hattı bu dönemde yapıldığı gibi, Türk-İran ticaret  hacminin de 2 milyar dolara çıktığını belirtelim.

            Körfez Savaşı'nda ise Türkiye, Irak'ın "karşısında" yer almış ve tamamen  Amerika'yı desteklemiştir. Türkiye'nin bu politikasında, Cumhurbaşkanı  Turgut Özal'ın kişisel görüş ve düşüncelerinin çok büyük etkisi  olmuştur.

            Türkiye'nin Amerika'yı desteklemesi, Irak'ı, hem kuzeyden ve hem  de güneyden Amerika'nın baskısı altına sokarak, bu devleti, "iki cepheli"  bir savaş karşısında kalma ihtimali dolayısiyle endişeye sevketmiştir.  Bu sebeple Saddam, Başbakan Birinci Yardımcısı ve kendisinin "sağ  kolu" olarak bilinen Taha Yasin Ramazan'ı, alelacele ve bir kaç saatlik  bir ziyaret için 5 Ağustos 1990 günü Ankara'ya göndermiş ise de kendisine  Kuveyt'den çekilmesi gerektiği hatırlatıldı. Dahası, Güvenlik  Konseyi'nin 661 sayılı ambargo kararı üzerine Türkiye de, 7 Ağustosta  Yumurtalık boru hattının, açık olan kısmını kapattı. Diğer hattı Irak 6  Ağustosta kapatmıştı. Kerkük-Yumurtalık boru hattı günde 1.7 milyon  varil pompalamaktaydı ve Türkiye de, petrol ihtiyacının %40'ını buradan  sağlamaktaydı. Türkiye'nin bu hattı kapatmakla, kendisinin sebep  olduğu zarar meydandaydı.

            Bundan sonra Türkiye Amerika'nın baskısı altında kaldı. Zira, Amerika,  Adana'daki İncirlik NATO üssü ile Türk topraklarını Irak'a karşı kullanmak  istiyordu. Hatta, İncirlik dolayısiyle NATO, Türkiye'ye garanti vermek  suretiyle, NATO'nun sorumluluk alanını, bir bakıma Orta Doğu'ya  da uzatmış oldu.

            Bu baskılar üzerine Cumhurbaşkanı Özal ve ANAP hükümetinin,  Amerika ile beraber, Irak'a karşı savaşa girmesi hevesinde olduğu  görülüyor. Özal'a göre, Orta Doğu'nun haritası değişecekti ve Türkiye  buna hazır olmalıydı. "Kerkük ve Musul" sözleri, geniş bir şekilde  ortada dolaşıyordu.

            Türkiye'nin savaşa katılması veya bir yabancı ülkeye asker  göndermesi, Anayasamıza göre, her şeyden önce T.B.M.M.'nin  kararına bağlıydı. Halbuki bu sırada, Türk kamu oyu ve muhalefet partileri,  bunun tamamen karşısındaydı. Türk kamu oyu, Saddam'ın  saldırganlığını desteklemese bile, Amerikan politikasının bu konudaki  bir "aleti" haline gelinmesinin karşısındaydı. Hele, bir savaşa katılma  ihtimaline, muhalefet gayet şiddetli tepki göstermekteydi. SHP lideri  İnönü, Irak'tan "komşumuz ve dostumuz" diye söz ederken, DYP lideri  Demirelde "Türkiye'nin bu krize bulaşmasının Irak'la olan  münasebetlerimizi olumsuz etkilemesinden" endişe etmekteydi.

            Bu sebeple, ANAP iktidarı ile muhalefet arasında bir mücadele ortaya  çıktı. Bu şartlar içinde Özal, 12 Ağustosta, T.B.M.M.'den, bir  "savaş açma izni" çıkartmaya muvaffak oldu. Lakin, bu iznin kullanılma  şartı, "Türkiye'ye bir saldırı yapılması hali" idi. Ne var ki,  bu sırada, Adana-İncirlik NATO üssü, Amerikan uçakları tarafından  kullanılmaya başlanmıştı bile.

            T.B.M.M.'nin 12 Ağustos kararından sonra, ANAP hükümeti, 5  Eylülde Meclis'in gizli oturumunda, Türkiye'ye yabancı asker kabul  etme ve Türk askerini yabancı ülkelere gönderme iznini aldı. Muhalefet  partilerinin dışında, 28 ANAP milletvekili de bu karara aleyhte oy  kullanmıştı. Hükümet, bu kararın bir "savaş izni" olmadığını vurgulamakla  beraber, muhalefet bu karara da şiddetle tepki gösterdi.

            Muhalefetin ve kamu oyunun bu tepkilerinin, Cumhurbaşkanı  Özal'ın savaşa bulaşma hevesini bir hayli kırdığı bir gerçektir. Kaldı ki,  Türkiye, ambargoya katılmakla beraber, milyonlarca dolarla ifade edilen  kayıplara uğramaya başlamıştı. Bu arada petrol fiyatları da 41 dolara  yükselmişti. Bu ise, Türk ekonomisine ağır bir darbe vurmuştur. Bu  kayıplar ve zararlar konusunda, Amerika'dan, Avrupa Topluluğu'ndan  ve hatta bazı Körfez ülkelerinden bir takım vaatler gelmesine rağmen,  bunların da gerçekleşmemesi, Özal ve ANAP iktidarında hayal  kırıklıklarına ve dolayısiyle, Körfez Savaşı karşısındaki tutumunu  yumuşatmasına ve yavaşlatmasına sebep olmuştur.

            Körfez Krizi veya Körfez Savaşı, son elli yıl içinde, muhalefetin dış  politika üzerindeki büyük etkinliğinin, bir kaç örneğinden birini teşkil  eder.

            Mamafih, Körfez Savaşı'nın Türkiye'ye verdiği zararlar, sadece  belirttiklerimizle kalmadı. Zira, savaşın sona ermesi üzerine, Saddam,  özellikle kuzey Irak kürtlerine karşı harekata girişti. Saddam'ın  intikamından korkan kürtler, özellikle Peşmergeler, Nisan 1991 başından  itibaren kitleler halinde Türkiye ve İran'a sığınmaya başladılar. Bunların  sayısı 1 milyonu aşıyordu ve 500.000 kadarı Türk sınırlarından içeri girerek  topraklarımıza sığındılar. Sınırlarımızın güvenliği bir yana, bunların  beslenmesi ve barındırılması, Türkiye için ciddi bir sorun oldu. Bunun  üzerine Güvenlik Konseyi, 5 Nisan 1991 deki 688 sayılı kararı ile  Irak'ı, Kuzey Irak halkına karşı giriştiği harekattan dolayı kınarken,  insancıl yardımlar için, milletlerarası yardım kuruluşlarının kuzey Irak  topraklarına girilmesine izin vermesini istedi. İlginçtir, bu kararı Irak'ın  içişlerine bir müdahale sayan Küba, Yemen ve Zimbabwe, karar aleyhine  ve, Çin ile Hindistan da çekimser oy kullandılar.

            Türkiye'ye sığınan Peşmergelere, gerek Türk Hükümetinin, gerek  Türk halkının yaptığı yardım, herhalde, dünyanın başka yerlerinde  örneğine az rastlanan bir insanlık davranışı olmuştur. Şüphesiz başta  Amerika olmak üzere diğer devletler ve milletlerarası yardım kuruluşları  da, bu konuda gayet aktif olmuşlardır. Fakat, yükün bütün ağırlığını  Türkiye'nin taşıdığı bir gerçektir.

            Şüphesiz Türkiye bu yükü ilelebed taşıyacak değildi. Bu insanların  yerlerine, yurtlarına geri dönmeleri gerekirdi. Fakat bu insanlar için  kendi topraklarında güvenlik nasıl sağlanacaktı? İşte bundan dolayı  Başkan Bush, 10 Nisan 1991 tarihli bir deklarasyonla, Irak'ın 36'ncı  paralelin kuzeyindeki topraklarda her türlü askeri harekatını yasakladığını  bildirdi. Irak'a uygulanan politikanın anayasası haline gelen 687 sayılı  karar dolayısiyle, Irak buna boyun eğdi.

            Ne var ki, Amerika, 1991 Haziranında, bölgedeki askerlerini geri  çekme kararı aldı. O zaman, 36'ncı paralel kararı ile, Peşmergelerin  korunması nasıl sağlanacağı sorusu ortaya çıktı. Bunun için de, Amerika  tarafından Çekiç Güç diye bir formül ortaya atıldı. Amerikan, İngiliz,  Fransız ve İtalyan askerlerinden meydana gelen bir milletlerarası güç,  Silopi'de konuşlandırıldı. Lakin, bu kuvvetlerin Silopi'de  konuşlandırılması, Türkiye'nin, PKK terörüne karşı harekatını engeller  nitelikte görüldüğünden ve Türkiye'nin itirazı üzerine, bu kuvvetlerin  geçici olması ve günlük operasyonlarında Türkiye'nin de söz sahibi  olması esası kabul edildi. Daha sonra ise, 23 Eylülde, Çekiç Güç bir  kara kuvveti olmaktan çıkarıldı ve esas itibariyle Amerikan hava  kuvvetlerinden meydana gelen bir "hava gücü" haline getirilerek  konuşlandırıldı.

            1991 Haziranında "geçici" olması kabul edilen Çekiç Güç, Türk  Hükümetinin kabulü ve T.B.M.M.'nin onayı ile yapılan 6'şar aylık  uzatmalarla, 1996 yılında dahi devam etmekteydi.

            Bu olayın önemli yanı ise, Çekiç Güç'ün yerleşmesinden sonra,  Kuzey Irak'ta bir "kürt özerkliği" hareketinin ortaya çıkması, Saddam'ın  36'ncı paralelin kuzeyine müdahale etmemesi ve Amerika'nın da bu  özerkliği desteklemesi sebebiyle, Türkiye'nin toprak bütünlüğünü de  tehdit eden bir nitelik kazanmasıdır. Türkiye, bu özerkliğe karşı bir  güvenlik supabı olmak üzere, Irak'ın toprak bütünlüğünün korunması ilkesini  ortaya atmış ise de, 1995 yılı sonu geldiğinde Türkiye'nin de bu  özerklik görüşmelerinde (Dublin toplantıları) aktif rol alması ile, bu  ilkenin pratik değeri hemen hemen hiç kalmamış gibidir.

            3

            Asya Gelişmeleri

            1980 ile 1990 arasında Asya'da meydana gelen iki önemli  gelişmeden biri Sovyetler Birliği'ne, diğeri de Çin Halk Cumhuriyetine  aittir.

            Başka bir deyişle, Sovyetler Birliği'nin 1979 Aralık ayında Afganistan'ı  işgale teşebbüs edip, kendisini dokuz yıla yakın sürecek bir "Afganistan  bataklığı" içine atması, Sovyetler Birliği'nin dağılmasına varan  gelişmeler içinde, hem iç ve hem de dış etkiler bakımından önemli bir  yer işgal eder.

            Çin Halk Cumhuriyeti'nin gelişmelerinin gösterdiği nitelik ise, 1976  da hem Chou En-lai'yın ve hem de, hemen arkasından Mao Tse-tung'un  ölümünden sonra, Çin'in Batı'ya açılmasıdır. Olayın özelliği  Çin'in Batı'ya açılmasının Çin'de radikal bir yeni bir yapılanma meydana  getirmeyip, dünyanın yeni yapılanmasının Çin'i de etkilemiş olmasıdır.  Dolayısiyle, Asya'da bir yeni yapılanmadan söz etmek mümkün değildir.  Fakat Afganistan ve Çin'deki gelişmelerin, yine de dünyanın yeni  yapılanmasında yeri olduğu bir gerçektir.

            A) Sovyetlerin Afganistan Hezimeti

            Daha önce de belirttiğimiz gibi, Amerika nasıl 1965-1975 arasında  Vietnam'da tam bir bataklığa saplanmış ve ağır bir başarısızlıkla ve  büyük güçlükle yakasını Vietnam'dan kurtarmış ise, Sovyetler de,  aynen Amerika'nın yaptığı hesap hataları ile, 1979 Aralık ayından 1988  Nisanına kadar süren yaklaşık dokuz yıllık bir macera ile Afganistan  bataklığına batmışlardır.

            Bu savaşın başka bir özelliği de, Amerika'nın, Vietnam'ın intikamını  Sovyetler'den Afganistan vasıtasiyle almış olmasıdır.

            Sovyetlerin Afganistan'ı işgale başlarken yaptıkları hesapların hataları  ve yanlışları şu noktalarda kendisini göstermiştir:

            -Birincisi, Afgan halkının Sovyet kuvvetlerine karşı kitle halinde  direnişi. Bütün savaş boyunca, kırsal alanın % 70'i daima Afgan  direnişçilerinin, Afgan milliyetçilerinin kontrolü altında kalmıştır.

            -Sovyetler, Afganistan'ı işgal ederken, Afgan ordusunu da  kullanabileceklerini sanmışlardır. 100 bin kişilik Afgan ordusu, daha 1980  yılı sonunda 25-30 bin kişiye inmişti. Çünkü, asker ve subaylar ordudan  kaçarak direnişçilere katıldılar.

            -Afganistan'ın gayet dağlık arazisi de Sovyetler için bir sürpriz  oldu. Sovyet askerinin araziyi tanımamasına karşılık, milliyetçiler kendi  topraklarını karış karış biliyorlardı. Üstelik, bu arazi kara harekatına da  hiç müsait değildi.

            -Tıpkı Vietnam'daki Amerika gibi Sovyetler de, işgali 50.000 kişilik  bir kuvvetle gerçekleştirebileceklerini hesaplamışlar, fakat bu kuvvet  150.000 kişiye çıktığı halde, yine başarısız kalmışlardır.

            Bu sebeplerden dolayı, Sovyetlerin kara harekatı başarı  sağlayamayınca, taktik değiştirdiler ve iki yeni metoda başvurdular.  Bunlardan biri, "insan-yoğun" muharebeler yerine, "silah-yoğun" metodunu  kullanmak oldu. Milliyetçilere karşı asker sayısı ile değil, her türlü  silahı yoğun bir şekilde kullanmak suretiyle saldırılarını yürüttüler.

            İkinci taktik değişikliği ise, 1983 yılından itibaren, kara harekatına  değil, hava bombardımanlarına ağırlık ve yoğunluk verdiler. Arazinin  gayet sarp ve dağlık olması, direnişçi milliyetçilerin kuvvetlerini  gizlemelerine imkan verdiği için, hava bombardımanları da etkisiz kalmaya  başladı. Bunun üzerine Sovyetler başka yollara başvurdular. Birincisi,  milliyetçilere yardım ettiklerinden şüphelendikleri köyleri ve yerleşimleri,  yani sivil halkı bombalama yoluna gittiler. O kadar ki, Birleşmiş  Milletlerin bir raporuna göre, bu bombardımanlarda, 1985 yılı Ocak-Eylül  döneminde 32.755 kişi öldürülmüş ve pek çok maddi zarar ve kayıp  meydana getirilmiştir. Yani, Sovyetler, "Afgansız Afganistan" amacını  güden bir "genocide", bir "soykırım" politikasını uygulamışlardır.

            Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, Sovyetler 1984 yılından itibaren  kimyasal silahlar kullanmaya başladılar. Bu silahlar özellikle sivil halka  yönelikti. Bu kimyasal silahların başında, "Sarı Yağmur" (Yellow Rain)  ve "sıvı ateş" denen şok dalgaları meydana getirmek suretiyle insanları  öldüren "sıvı bombalar" gelmekteydi.

            Sovyetler bununla da yetinmeyerek, çocukları öldürmek suretiyle  halkı ve milliyetçileri yıldırmak istedi. Bunun için de uçaklardan,  kalemler, ağız mızıkaları, radyolar, kibrit kutuları v.s. atmaya başladılar.  Bunlar arasında çocukların en hoşuna gideni ise, oynar kanatlı kuşlardı.  Halbuki bunların hepsi birer bomba idi. Radyoların düğmesini  çevirdiğinizde, mızıkaları çaldığınızda veya çocuklar kuşların kanadını  oynattığında, infilak ediyorlar ve etrafındakileri öldürüyor veya  yaralıyordu. Bunlar hep, Afgan halkını yıldırma taktiği idi.

            Lakin bu tatiklerin hiç biri yürümedi. 1985 Martında Sovyet liderliğine  Mihail Gorbaçov'un gelmesinden sonra, Moskova, Afganistan  savaşının yürümeyeceğini kabul etmeye başladı. Fakat buna rağmen,  iki barışçı yola başvurmuş görünüyor. Birincisi, 7-10 yaşlarındaki  çocukların kitleler halinde ve 10 yıllık bir öğretim için Rusya'ya  gönderilmeleridir. Böylece, "müstakbel" bir komünist kadronun  hazırlanması öngörülmekteydi. Bunlar Afganistan'ın gelecekteki  komünist kadrosunu teşkil edecekti.

            Bir diğer politika da, "İslam"ın kullanılması oldu. Bununla halkın  sempati ve desteği kazanılmak isteniyordu. Bir "Diyanet İşleri  Başkanlığı" kuruldu. Bütün okullara haftada 3 saat din dersi konuldu.  Bazı din adamları, komünist "Devrim Konseyi" ne üye olarak alındı.  Kabil radyosu, haftada 1 saat İslami program yayınlamaya başladı. Camilere,  Sovyet Rusya taraftarı imamlar yerleştirildi.

            Fakat bunların hiç biri Sovyetleri Afganistan bataklığından kurtaramadı.  Kurtaran, silah gücü değil, Birleşmiş Milletler'in barış çabaları oldu.

            a) Afgan Direniş Örgütleri:

            Başta da söylediğimiz gibi, Sovyetler Birliği'ni Afganistan hezimetine  iten en önemli faktör, Afgan halkının milliyetçi direnişidir. Ne var ki,  Afgan milliyetçileri, bir yandan Sovyet askeri ile mücadele ederken, bir  yandan da kendi içlerinde çeşitli örgütlere ayrılmışlardı. Hatta bunların  kendi aralarında da mücadeleler vardı.

            Afgan milliyetçilerinin bu bölünmüşlüğü, Sovyetler için hem avantaj  ve hem de dezavantaj teşkil etti. Avantaj teşkil etti; çünkü, bu direniş  örgütleri, Sovyet emperyalizmine karşı, tek veya birleşik bir cephe  meydana getiremediler. Hatta her birinin kendisine ait askeri kuvveti  bile vardı. Bu durum, şüphesiz, Sovyetler için bir avantaj ve milliyetçiler  için de bir handikaptı.

            Fakat buna karşılık, milliyetçilerin bu bölünmüşlüğü, Sovyetler için  de bir handikap veya dezavantaj teşkil etti. Çünkü, Sovyetler tek bir  cephede savaş yapma imkanından yoksun kaldılar. Ülkenin her bir  yanında bir başka direniş örgütü ile savaşmak zorunda kaldılar.

            Bu direniş örgütlerini Radikaller ve Ilımlar şeklinde ele almak gerekir.

            Radikaller, "aşırı İslami" gruplar olup, başlıcaları şunlardı:

            Hizb-i İslami: Direniş gruplarının en güçlüsü ve son derece muhafazakar  Sünni bir grup olan bu örgüt, lideri Gulbeddin Hikmetyar'ın,  Kabil Üniversitesinde mühendislik öğrenimi görürken, 1969 yılında  kurduğu Müslüman Öğrenciler Örgütü'nden doğmuştur. Hikmetyar,  Krallık zamanında hapse atılmış ve daha sonra Pakistan lideri  Zülfikar Ali Butto'dan büyük yardım görmüştür. 1978 Nisanındaki  komünist darbesinden sonra, komünist rejime karşı ilk silahlı  mücadeleyi başlatmıştır.

            Cemiyet-i İslami: Lideri, Kabil Üniversitesi'nde İslami Bilimler  Profesörlüğü de yapmış olan Dr. Seyyid Burhanuddin Rabbani idi.  Rabbani aslen Tacik'tir. Cemiyet'in askeri lideri ise, yine bir tacik olan  ve Panşir Aslanı diye anılan Ahmet Şah Mesud'tur. Cemiyet, iki  defa Hizb-i İslami ile birleşmiş ise de, bu birleşmeler uzun ömürlü  olmamıştır.

            Bu iki büyük radikal örgütün dışında, bir takım küçük gruplar da  bulunmaktaydı.

            Ilımlı direniş örgütleri ise, daha dağınık bir görüntü sergilemişlerdir.  Bunların başlıcaları da şöyledir:

            1978 de ortaya çıkan, Mevlevi Muhammed Nebi Muhammedi'nin  liderliğini yaptığı Hareket-i İnkılab-ı İslami. Krallık rejimini  savunmaktaydı.

            Çağdaş, demokratik ve komünist olmayan bir Afganistan görüşünü  savunan, Pir Seyyid Ahmet Geylani'nin Peyman-ı İttihad-ı İslami  örgütü.

            Afganistan'ın tanınmış mollalar ailesinden Sibgetullah  Mücediddi'nin lideri olduğu Cephe-i Azadir-i Afganistan. Bu  grup, Afganistan'ın Kurtuluşu için İhtilalci Cephe diye bilinir.

            Şunu da belirtelim ki, bu örgütler Afganistan dışında ve özellikle  Pakistan'da karargah kurmuş olan örgütler olup, ayrıca Afganistan'ın  kendi içinde ve ayrıca İran'da da, Humeyni rejiminin desteğine sahip bir  takım direnme örgütleri bulunmaktaydı.

            Direniş örgütlerinin bu çokluğu ve birleşmeden yoksunluğu, Sovyetlerin  çekilmesinden sonra, bu ülkenin bir siyasi istikrara kavuşmasını  engelleyen en önemli faktör olacaktır. Sovyet işgali dahi, Afganistan  halkına bir birlik ve bütünlük sağlayamamıştır. Afganistan bütün tarihi  boyunca, ne çektiyse, kendi içindeki bu bölünmelerden çekmiştir.

            b) Afganistan'ın İşgali ve Devletler

            Bu konuda ilk söylenecek söz, Sovyetlerin Afganistan'ı işgalinin  bütün dünyada büyük tepki ile karşılandığı ve Sovyet uydusu sosyalist  ülkeler hariç, hiç bir devletin, özellikle bağlantısızların, Sovyetleri  desteklemediğidir. Çünkü, Sovyetlerin Afganistan'ı işgalleri, düpedüz bir  "saldırı" ve milletlerarası hukuk ilkelerinin kabaca çiğnenmesinden  başka bir şey değildi. Hatta, Afganistan'ın işgali, 1956 da Macaristan'ın,  1968 de Çekoslavakya'nın işgalinden çok vahşi bir olaydı.  Çünkü, 1956 ve 1968 işgallerinde, Moskova'nın kendisine göre  gerekçeleri vardı. Fakat Afganistan'ın işgalinde bu gerekçelerin hiç biri  mevcut olmayıp, sadece kaba bir işgal olayından başka bir şey söz konusu  değildi.

            Bundan dolayı Afganistan'ın işgaline Sovyetler, gerek tarafsızlardan,  hele Batı blokundan hiç bir destek göremediği gibi,  özellikle üç ülke, Amerika, Çin ve Pakistan, Sovyetleri Afganistan'da  tam bir başarısızlığa uğratmak için, her üçü de, bütün güçleri ile Afgan  direnişçilerine yardım ettiler.

            İlginçtir, Sovyetlerin Afganistan'ı işgaline ilk şiddetli tepki Çin Halk  Cumhuriyetinden geldi ve Güvenlik Konseyi'ni ilk harekete geçiren de  Çin oldu. Çin'in bu telaşının sebebi açıktır: Bir defa, 1960'ların  başından ve özellikle 1965-66'daki, Çin'deki Proleter Kültür İhtilali'nden  beri Çin-Sovyet münasebetleri son derece gergindir. Sovyetler, Çin  sınırına 40-45 tümenlik bir kuvvet yığmışlardı. Çin'in güneyindeki  Vietnam'ın Sovyetlerle gayet yalın münasebetler içinde bulunması ve  bu ülkenin 1978 sonlarında Kampuçea'yı işgal etmesi, Çin için, Sovyetler  bakımından büyük endişe kaynağı idi. Bu sebeple Çin, işin  başından itibaren, Afganistan ile olan dar sınır koridorundan Afgan  direnişçilerini silahla destekledi. Bu, Sovyetler bakımından başka bir  hata idi.

            Amerika için, Afganistan'ın işgalinin, Sovyetler'den, Vietnam'ın intikamını  alma fırsatını yaratması bir yana, Başkan Carter, 28 Aralık 1979  günü yaptığı konuşmada, Sovyetlerin hareketini, Afganistan'ın iç  işlerine "kaba bir müdahale" olarak nitelendirdi. 5 Ocak 1980'deki  konuşmasından da, "Dünya, sadece karşıdan bakıp, Sovyetler  Birliği'nin cezasız kalmasına izin veremez" dedi.

            Bu demeçlerden başka, Amerika Sovyetlere karşı bir takım eylemli  tedbirler de aldı. Başkan Carter, Amerikan Senatosu'na gönderdiği bir  mektupla, 1979 Haziranında Sovyetlerle imzalanmış olan SALT-İİ  anlaşmasının onaylanmasını durdurdu. Bunun arkasından, 1981  Eylülünde Pakistan'la bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşma ile Amerika,  Pakistan'a 6 yıl içinde 3.2 milyar dolarlık yardım yapacaktı. Bu yardım  paketi içinde 40 adet F-16 uçağı da vardı. Amerika, Çin gibi, Pakistan  üzerinden Afgan direnişçilerine hem silah ve hem de gıda yardımı  yaptı. Afganistan'ın Sovyetler tarafından işgalinin hemen arkasından,  bir de Irak-İran savaşının çıkması, Körfez petrolü bakımından Amerika'yı  iyice telaşlandırdı. Afganistan'ın işgali ile Sovyetler, Basra Körfezine  çok yaklaşmış olacaklardı. Arada İran var idiyse de, bu sırada İran ile  Amerika'nın tam bir düşmanlık içinde bulunduğu ve İran'ın da bir  Sovyet tehlikesine karşı koymakta gücünün yetmeyeceği de unutulmamalıdır.  Bu sebeple Amerika, gerektiğinde Körfez'e hemen müdahale  etmek üzere, 1981 yılında "Acil Müdahale Kuvveti"ni (Rapid Deployment  Force) kurmuştur.

            Şüphesiz, Afganistan'ın işgalinden en fazla endişelenen Pakistan  oldu. Çünkü, Afganistan Sovyetlerin kontrolü altına girecek olursa, Pakistan  ile Sovyetler Birliği adeta komşu haline geleceklerdi. Bu sırada  Pakistan'ın hiç de iyi münasebetlere sahip olmadığı Hindistan'ın da  Sovyetlerle çok yakın münasebetlere sahip olduğunu gözönünde tutulmalıdır.  Bu sebeple Pakistan, baştan sona kadar, Sovyetlerin Afganistan'dan  çekilmesi ve Afgan halkının kendi kaderini kendisinin tayin etmesi  ilkelerini savunmuştur.

            Pakistan'ın başında başka bir dert daha vardı. Sovyet işgalinden  kaçan sivil Afganlılar, kitleler halinde Pakistan'ın Peşaver bölgesine  sığındılar. Bunların sayısı 3 milyonu bulmaktaydı. Her ne kadar Birleşmiş  Milletler başta olmak üzere, Amerika, Avrupa Topluluğu ve bir çok devletler  bu mültecilere yardım ettiyse de, Pakistan, bunların bir an önce  yurtlarına geri dönmeleri için uğraştı. Çünkü bunların içinde bazı etnik  gruplar, Pakistan için rahatsızlık unsuruydu.

            Avrupa Topluluğu ile bütün Batılı ülkeler de, Sovyet işgaline karşı  çıktılar.

            c) B.M.'in Barış Çabaları:

            Afganistan sorununu Güvenlik Konseyi'ne getiren Çin olmuştur.  1980 Ocak ayında altı toplantı yapılmasına rağmen, Sovyet Rusya'nın  daimi üyelerden biri olması sebebiyle, bir sonuca ulaşılamadı ve konunun  Genel Kurul'a havalesine karar verildi.

            Genel Kurul'un 14 Ocak 1980 de, 18 red ve 18 çekimsere karşı 104  oyla aldığı ES-6/2 sayılı kararı ise, Sovyet Rusya'nın adı zikredilmeksizin,  Afganistan'ın, egemenlik, toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı ile  bağlantısızlık statüsüne saygı gösterilmesi, Afgan halkının kendi kaderini  kendisinin tayin etmesine imkan vermek için, bütün yabancı kuvvetlerin  Afganistan'dan çekilmesi, Afgan mültecilerinin kendi istekleriyle  evlerine dönmelerini sağlayacak şartların yaratılması ve mültecilere  yardım için B.M. Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin desteklenmesi isteniyordu.

            Genel Kurul, bundan sonraki yıllarda da aldığı kararlarda, bu hususları  aynen tekrarlamıştır.

            Genel Kurul, 20 Kasım 1980 de aldığı 35/37 sayılı kararında,  Genel Sekreter'den, Afganistan (komünist rejim) ile Pakistan arasında  bir diyaloğun sağlanması amacı ile bir "özel temsilci" tayin etmesini  istedi. Genel Sekreter Kurt Waldheim da, siyasi yardımcılarından Perez de  Cuellar'ı özel temsilci tayin etti. Cuellar, 1981 yılı içinde üç defa Kabil  ve İslamabad'ı ziyaret etti ve bu ziyaretler Sovyetler tarafından da  desteklendi.

            B.M. Genel Sekreterliğine, 1 Ocak 1982 den itibaren Xaviar  Perez de Cuellar getirilince, o da "özel temsilciliğe", yine siyasi  yardımcılardan Diego Cordovez'i atadı. Cordovez, 1982 Haziranından  1988 Nisanına kadar olan dönemde, Afganistan ve Pakistan  temsilcileri ile Cenevre'de tam 12 toplantı yaptı. Pakistan, Afganistan'daki  komünist rejimi tanımadığı için, bu toplantılarda taraflar hiç bir  zaman bir masa etrafında oturmadılar. Cordevez, heyetlerin her biri ile  ayrı ayrı görüşerek, tarafların görüşlerini uzlaştırmaya çalıştı.

            Cordovez, altı yıllık çabadan sonra taraflar arasında bir uzlaşma ve  anlaşma meydana getirmeye muvaffak oldu. Amerika Dışişleri Bakanı  Schultz ile Sovyet Dışişleri Bakanı Şevardnadze arasında 21-23 Mart  1988 de Vaşington'da yapılan toplantılarda da son pürüzler giderilerek,  Afganistan ile ilgili anlaşmalar 14 Nisan 1988 de Cenevre'de imzalandı.

            Bu anlaşmalar, bazı ekler hariç, 4 esas belgeden meydana gelmektedir:

            1) Karşılıklı Münasebetlerin İlkeleri Konusunda İkili  Anlaşma ile, Afganistan ve Pakistan, birbirlerinin egemenlik, siyasi  bağımsızlık, toprak bütünlüğü ile güvenlik ve bağlantısızlık ilkelerine  saygı göstermeyi ve birbirlerinin içişlerine karışmamayı taahhüt  etmekteydiler.

            2) Milletlerarası Garantiler Konusunda Deklarasyon ise,  Amerika ile Sovyetler Birliği arasında imzalanmış olup, Afganistan ile  Pakistan'ın içişlerine karışmıyacaklarını ve birinci belgedeki ilkelere  saygı göstereceklerini belirtiyorlardı.

            3) Mültecilerin Kendi İstekleri İle Dönmelerine Dair  Anlaşma da, mültecilerin serbestce evlerine dönmelerinin sağlanması  hususundaki tedbirleri kapsamaktaydı.

            4) Diğer İlgili Konular Anlaşması (Agreement on İnterrelationships)  ise, bu anlaşmalarla ilgili diğer konuların ne şekilde ele  alınacağını belirtmekteydi.

            Bir ilginç nokta da, bu belgelerde, Sovyetlerin Afganistan'dan  çekilmesine dair hiç bir ifade yoktur. Sovyetlerin Afganistan'dan  çekilmesi, ikinci belge olan "Garantiler Deklarasyonu" çerçevesinde  gerçekleşecekti. Bu suretle Sovyetlerin prestiji korunmuş olmaktaydı.  Nitekim, Sovyetlerin Afganistan'da bulunan 120.000 kişilik kuvvetinin  çekilmesi hususunda Amerika ile Sovyetler arasında bir takvim tespit  edilmiştir ki, son Sovyet askeri Afganistan'dan 15 Şubat 1989 da  çekilmiş olacaktı.

            Afganistan sorununun bu şekilde çözümü ile Amerika, Körfez'e  yönelen Sovyet tehdidini bertaraf etmiş sayılabilirdi, Eğer 1990 da  Körfez krizi ortaya çıkmamış olsaydı. Sovyet lideri Gorbaçov  bakımından bu anlaşmalar, Sovyet Rusyanın sırtından bir kanburun  atılması anlamını taşıyordu. Ne var ki, Sovyet Rusya'nın prestiji de, bu  Afganistan sorununda ağır bir darbe yemişti ve Sovyet uyduları da bu  durumu görmekte ve değerlendirmede gecikmediler. Afganistan hezimetinin,  Sovyetler Birliği'nin yıkılmasında büyük bir rol oynadığı, tereddütsüz  söylenebilir.

            B) Çin'de Yeni Yapılanma

            a) Deng Şaoping'in Yükselişi

            Çin Halk Cumhuriyetinin 1 Ekim 1949 da kuruluşundanberi  Başbakan olan Chou En-lai, 78 yaşında iken 8 Ocak 1976 da öldü.  Chou öldüğünde, Çin Komünist Partisi içinde, "ılımlılar" ve "radikaller"  olmak üzere hizbin mücadelesi vardı. Ilımlılar, ölmeden önce Chou En-lai'ın  etrafında toplanmışlardı. Radikalleri ise Mao Tse-tung'un karısı  Chiang Chin yönetiyordu. Mao bu sırada 82 yaşındaydı ve hasta ve  ihtiyarlamıştı.

            Chou ölünce, normal olarak, Başbakanlığa, Başbakan Yardımcısı ve  Proleter Kültür İhtilali'nin kurbanlarından Deng Şaoping'in (Deng  Tsiao-ping) getirilmesi gerekiyordu. Radikaller Deng'in başbakanlığını  kabul etmeyince, bir kompromi olmak üzere, Başbakanlığa 54  yaşındaki Hua Kuo-feng getirildi.

            Mao Tse-tung da, 82 yaşında iken, 9 Eylül 1876 da öldü. Bu sırada  ılımlılar-radikaller mücadelesi devam etmekteydi. Mao'nun ölümü  üzerine, karısı Chiang, gemi iyice azıya aldı. Üç arkadaşı ile birlikte  bunlara "Dörtlü Çete" denmekteydi. Yalnız, Mao'nun ölümü üzerine  Başbakan Hua, hem parti başkanlığını hem de Askeri Komite  Başkanlığını ele geçirdi ki, bu suretle hem partiyi hem de orduyu kontrolü  altına almış olmaktaydı. Bunun sonucu olarak, bu olaydan 15 gün  sonra, Dörtlü Çete'nin tutuklandığı bildirildi. Bu, radikallerin  mücadeleyi kaybetmeleri demekti.

            Bu tarihten itibaren, 1976 Nisanında Parti'den ve Parti'deki bütün  görevlerinden atılmış olan Deng Şaoping'in yıldızı yükselmeye  başlıyordu. 1977 Temmuzunda yapılan Merkez Komitesi toplantısında,  Dörtlü Çete Parti'den atılırken, Deng Şaoping de, Merkez Komitesi,  Politbüro, Politbüro Yürütme Komitesi üyeliklerine yeniden tayin ediliyor  ve ayrıca Komünist Parti Başkan Yardımcılığı ile Askeri Komite Başkan  Yardımcılığı ve Genelkurmay başkanlığına getirildi.

            Çin Komünist Partisi'nin 11'inci Kongresi 12-18 Ağustos 1977  günlerinde yapıldı. Kongre, siyasi iktidarı Hua ile Deng arasında  paylaştırmış ve Deng'in yükseliş yolunu açmıştır. Nitekim, Şubat-Mart 1978  de yapılan Çin Milli Halk Kongresi, Hua'yı tekrar başbakan seçerken,  Deng'de başbakan Birinci Yardımcılığı görevini üstlendi. Deng'in adı  1978 sonlarından itibaren ön plana çıkarken, Mao da artık açık bir  şekilde eleştirilmeye başlanmıştı.

            b) Reformlar

            Deng'in iktidar basamaklarında yükselişinin anlamı, 11'inci Merkez  Komitesi'nin Aralık 1978 de yapılan Genel Kurul toplantısı kararlarında  görüldü. O zaman açıklanmayan bu kararlar, tam anlamı ile bir "ekonomik  yeni yapılanma" niteliğinde idi. Bu kararlarla bir takım ekonomik  tedbirler alınıyordu ki, bunlar, tarım alanında köylüye toprak kiralamayı,  tarımda aile işletmeciliğini ve tarımsal ürünlerin serbest satışını  öngörürken, endüstride de, yabancı bankalardan kredi almaya, yabancı  sermaye ile ortak yatırım yapmaya, teknik yardım ve ekipman  yardımı konusunda yabancı şirketlerle sözleşme yapmaya, gerek devlet  çiftliklerinde, gerek sanayi işletmelerinde, yöneticilere, üretim planları,  maliyet ve kar hesaplarının yapılmasında daha geniş yetkilere, ücretleri,  işletmenin kar ve zararına göre tespit etmeye imkan vermekteydi.

            1978 sonlarından itibaren, 1957'denberi hiç bir faaliyet  göstermeyen sendikaların ve gençlik kuruluşlarının faaliyetlerine ve  üniversitede dini konuların incelenmesine izin verildi.

            1978 Şubatındaki Milli Kongre, 1985'e kadar gerçekleştirilmek  üzere Dört Modernizasyon programını kabul etmişti. Bu program  ile, Tarım, Endüstri, Bilim ve Teknoloji ve Savunma alanlarının, 1985'e  kadar çağdaş şartlara kavuşturulması öngörülmekteydi. Lakin, bu programın  maliyeti 600 milyar doları bulmaktaydı. Zira, bu dört alanda  120 proje hazırlanmış bulunmaktaydı. 600 milyar dolarlık maliyet  demek, Çin'in yabancı sermayeye ihtiyacı olduğu demekti. Bu sebeple  Çin, önce Japonya'ya döndü. 1978 Şubatında Çin ile Japonya  arasında 60 milyar dolarlık bir ticaret anlaşması imzalandı. Böylece  1937'denberi devam eden savaş sona ermiş oldu. 1978 Ağustosunda  da Çin ile Japonya arasında "Barış ve Dostluk" anlaşması imzalandı.  Ekim 1978 de de Deng Şaoping Japonya'yı ziyaret etti.

            Böylece Mao'nun ölümünden iki yıl bile geçmeden, Çin dışarıya,  yani Batı'ya açılıyordu. Zira, 1978'den itibaren Çin, Amerika ile de  münasebetlerini açmaya başladı. Özellikle Dört Modernizasyon Programı'nın  "Savunma" kısmı Amerika'ya dayandırılmak istenmiş ve Çin  Amerika'dan silah almaya başlamıştır.

            Reformlar konusunda en büyük adım, Milli Halk Kongresi'nin 4  Aralık 1982 günü kabul ettiği dördüncü anayasa ile atıldı. Reformları  ve dışa açılmayı yansıtan bu anayasanın getirdiği pek çok yenilik olmakla  beraber, en göze çarpan özelliklerini şöyle belirtebiliriz: Anayasanın  3'üncü maddesi yerel yönetimlere geniş yetkiler verirken, 11'inci madde,  kanunların çizdiği sınırlar içinde "ferdi ekonomi" ye izin vermekteydi.  13'üncü madde, "Devlet, vatandaşların yasal kazançlarını, tasarruflarını,  evlerini ve diğer yasal mülklerini korur" diyordu. Bunlardan çok daha  önemlisi ise, 18'inci maddenin yabancı sermaye yatırımlarına kapıyı açması  ve yabancı sermayenin yasal hak ve menfaatlerinin Devlet tarafından  korunacağını belirtmesiydi.

            Bunun arkasından, Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin, 1984 Ekiminde  yaptığı toplantıda, "Ekonomik Yapı Reformu" adlı belgeyi kabul  etmesi geldi. Bu belgede "pazar ekonomisi"nin esasları belirtiliyor  ve sanayi işletmelerinde "sorumluluk" sistemi getiriliyordu. Yani, sanayi  işletmelerinin yöneticileri, işletmenin yönetimi bakımından kendi  sorumlulukları ile başbaşa bırakılıyordu. Bu arada, işçi ücretlerinde  "eşitlik" ilkesi kaldırılıyor ve "prodüktivite" esası kabul ediliyordu.

            Deng Şaoping'in başlattığı bu ekonomik reformlar, halkın günlük  yaşamına, hatta giyimine kuşamına bile olumlu bir şekilde yansırken,  üretimde de büyük gelişmeler ortaya çıkmaya başladı. "Rock"  müziğine bile izin verilirken, 1985 başında, Çin Halk Cumhuriyeti'nin  tarihinde ilk defa olarak güzellik yarışması bile düzenlendi. Bir halde ki,  "Pazar ekonomisi" yani liberal ekonomi, Çin'in yeni yaşamında tek  model haline geldi.

            c) Tienanmen'deki Kırmızı Işık:

            Ekonomik reform alanındaki bu olumlu gelişmeler, zamanla "olumsuz"  sonuçlar doğurmaya başladı ve bu da politik gelişmelere yansıdı.

            Ekonomideki liberalleşmenin ya da yapılan reformların doğurduğu  olumsuzlukların başında, serbest piyasa ekonomisinin sebep olduğu  fiyat yükselmeleri, enflasyon ve bunun halk üzerindeki etkileri geliyordu.

            1985'ten itibaren, tarımsal üretim düşerken, kredi yetersizlikleri,  elektrik enerjisi sıkıntısı, ham madde sağlanmasındaki aksamalar ve  enflasyonun, resmi olarak % 8.5, gayri resmi olarak da % 11.5'a  çıkmış olması, ekonomik reformların, halkın yaşamına yansımasının  kaçınılmaz sonuçları haline geldi.

            Bu durumun, Komünist Partisi içindeki iktidar mücadelesine  dönüşmesi de, beklenmeyen bir durum değildi. Deng Şaoping, ekonomik  reformaların gerçekleşmesi için parti içinde genç kadrolara  dayanırken, öte yandan da, bu genç reformcularla, parti içindeki  "Muhafazakarlar" arasında bir denge kurmaya çalıştı. Lakin, 1986 yılından  itibaren, Parti içinde ve Parti'nin yukarı kademelerindeki muhafazakarların,  bu liberalleşme hareketlerine karşı direnmeleri de artmaya  başladı. Merkez Komitesinde, "demokratik merkeziyetçilik" ilkesi, yani  Merkez Komitesi içinde yapılan tartışmalarda kabul edilen kararların  yürürlüğü ilkesi kabul edilirken, bilimde, sanatta hürriyet, resmi parti  politikası olarak benimsendi. Keza, dünyaya açılma politikasına da devam  edilmesi kararı alındı.

            Parti içindeki bu gelişmelerden cesaret alan bazı üniversite profesörleri  ve öğrenciler, daha fazla hürriyet için, 1986 Ocak ayında  gösterilere başladılar. Bir halde ki, göstericiler Proleter Kültür  İhtilali'nin Kızıl Muhafızlarını hatırlatıyorlardı. Şu farkla ki, şimdi  "Batı demokrasisi"nden söz edilmekteydi. Bu gelişmelerden Deng Şaoping  de endişelenmeye başladı. Çünkü Deng, ekonomik reformlara  girişirken genç reformcularla, muhafazakarlar arasında bir denge kurmaya  büyük önem vermişti. 1989 yılı başında ise, Parti'nin üst kademesinde  hem "ideolojik ayrılık" ve hem de "kuşak farklılığı" şeklinde bir  bölünme meydana geldi.

            Fakat ilginç bir gelişme olarak, 85 yaşındaki Deng reformların "motoru"  iken, 60 yaşındaki Başbakan Li Peng, muhafazakarları temsil  ediyordu. Bu ikisinin temsil ettiği gruplar arasındaki mücadele, reformlara  devam edip etmeme mücadelesiydi.

            Lakin, 1989 Nisanında 100-150 bin öğrencinin, hükümetin  gösterileri yasaklamasına rağmen, Beijing'in Tienanmen meydanında  gösterilere başlaması Deng'i güç duruma soktu ve tutumunu sertleştirdi.  Deng, gelişmelerin kendi kontrolü altında kalmasını sağlamak  amacı ile, "Bu karışıklığı durdurmak ve buna engel olmak  için, güçlü tedbirler ve kesin tutum almalıyız.  Öğrencilerden korkmayınız. Çünkü milyonlarca askerimiz  var" diyen Deng'e göre taviz vererek çözüm elde edilemezdi. Kendisi,  Proleter Kültür İhtilali'nde Ordu'nun darbesini yiyen Deng, şimdi  öğrenci gösterilerine karşı, kontrol altında tuttuğu Ordu'yu kullanmak  istedi.

            Hükümetin bütün önleme ve polis tedbirlerine rağmen, Tienanmen  meydanındaki öğrenci gösterileri Mayıs ayında da devam etti. Bir yandan  işçiler, bir yandan da halk kitleleri, gösterilerde, "demokrasi" isteyen  öğrencilerin yanında yer aldı. Bu ise, alınacak tedbirler konusunda  Parti'yi, "şahinler" ve "güvercinler" diye ikiye böldü. Mayıs  ortalarında Deng de, "şahinler" denen sertlik taraftarı muhafazakarlara  katıldı. Yumuşaklık ve siyasi reformlar taraflısı Başbakan Zhao Ziyang  da görevinden alındı. Zhao, 19 Mayıs 1989 günü evine giderken Tienanmen  meydanındaki öğrencileri de ziyaret etti. Lakin, hemen ev  hapsine alındı.

            Zhao'nun azli, Tienanmen meydanındaki binlerce öğrenci için  büyük bir ümit kapısının kapanması demekti. Demokratik reformlar için  artık ümit kalmaması demekti. Bu sebeple, meydanda toplananların  sayısı, 200.000'den 10.000'e düştü. Mayısın son günlerinde Ordu  Pekin'e girmeye hazırlanıyordu. Nitekim, 3-4 Haziran 1989 gecesi, Çin  Halk Ordusu kuvvetleri Beijing'in bütün sokaklarını işgale başladı. Bu  işgal sırasında sivillerden bir kaç yüz kişi öldürülmüştür. Temmuz  başında yapılan açıklamada 2.500 kişinin tutuklandığı bildirilmekle beraber,  gerçek sayının 10.000 kadar olduğu ileri sürülmüştür. 27 kişiye  idam cezası verilmiştir.

             Zhao Ziyang'dan sonra Başbakanlığa Li Peng getirildi. Fakat Deng  Çin'in dizginlerini elinde tutmaya devam ediyordu. Tienanmen olayları  siyasi reformların yolunu kestiyse de, ekonomide liberal açılma devam  etti.

            d) Tienanmen'e Tepkiler

            Tienanmen olaylarının kanlı bir şekilde bastırılması, bütün Batı  dünyasında sert tepkilerle karşılandı. Bunların başında, Çin ile geniş bir  ekonomik ve ticari münasebetlere girişmiş olan Amerika'dan geldi. Zira  Çin'deki liberalleşme Amerika açısından, Çin'deki komünizmin sonuna  doğru gidişin bir habercisiydi. Şimdi bu ümit sönüyordu. Başkan Bush,  5 Hazirandaki demecinde, Amerika'nın Çin ile münasebetlerini kesmiyeceğini,  fakat askeri satışların, askeri temasların ve hükümetten  hükümete ticaretin askıya alınacağını bildirdi. Bush, 8 Hazirandaki  demecinde ise, Çin hükümeti, öğrencilerin ve diğer demokrasi taraftarlarının  isteklerinin haklılığını tanıyıncaya kadar, Amerika'nın Çin ile normal  münasebetlere girmiyeceğini bildirdi.

            Amerikan Kongresi ise çok daha sert tepki gösterdi ve Temsilciler  Meclisi, 29 Haziranda, Çin'e ekonomik yaptırımlar uygulanması kararını  aldı. Hem de oy birliği ile. Halbuki Başkan Bush bu kadar ileri gitmeye  niyetli değildi. Lakin bu yaptırımlar Senato tarafından da aynen onaylandı.

            Avrupa Topluluğu (Avrupa Birliği) da, Tienanmen olayına sert tepki  göstererek, hemen hemen Amerikan Kongresi'nin kabul ettiği  yaptırımların aynısını benimsemiştir.

            Tienanmen gösterileri devam ederken, Sovyet Lideri Gorbaçov da,  Mayıs ortalarında Çin'i ziyaret etmekteydi. Gorbaçov, 17 Mayıstaki  basın toplantısında, öğrencilerden mektup aldığını açıklamış ve "Durumlarını  takdirle karşılıyorum. Bu gibi süreçler sıkıntılıdır.  Fakat bunlar gereklidir" demekle beraber, bu gelişmelere  dışardan müdahale edilmemesi gerektiğini de vurgulamıştır.

            1990-91 Körfez Savaşı, Çin'in Batı ile münasebetlerini düzeltmesine  vesile oldu. Çin'in, bu krizde aktif bir rol oynaması, veto hakkı olduğu  halde bunu kullanmayıp, genellikle "çekimser" kalması ve Irak'a uygulanan  yaptırımlara katılması, Batı'nın Çin'e karşı tutumunu değiştirmesini  sağladı. Suudi Arabistan bile Çin ile diplomatik münasebet kurdu.  Amerika-Çin ticareti yeniden gelişmeye başladı. Fakat, Batı ile  münasebetler, uzunca bir süre, Tienanmen'den önceki düzeye  ulaşamadı. Bu sefer Çin, Batı'ya fazla yaklaşmamaya özen gösterdi.

            4

            Sovyetler Birliğinin Dağılması: Yeni Dünya

            A) Stalin'den Gorbaçov'a

            Stalin 5 Mart 1953 de öldükten sonra, Nikita Kruşçev, oldukça uzun  bir mücadelenin sonunda, 1957 de tek başına Sovyet ikdidarının sahibi  olmayı başarmıştı. Kruşçev döneminde Doğu-Batı münasebetleri, denebilir  ki, Stalin zamanındakilerden çok daha sert ve tehlikeli gerginler  içine girmiştir. Kuruşçev'in, 1958'den başlayan Mao ile kavgası, 1964  Ekiminde, bir "saray darbesi" ile iktidardan düşürülmesine sebep oldu.  Yerine, 18 yıl iktidarda kalacak olan, Leonid Brejnev geçti. Brejnev  döneminin en önemli olayı ise, Doğu yahut Sovyet Bloku'nun içerden  sarsılmasına sebep olan ve 1 Ağustos 1975 de 35 ülkenin imzaladığı  Helsinki Nihai Senedi veya Helsinki Deklarasyonu'dur. Sovyetler  Birliğinin dağılmasının itici gücü, Gorbaçov'un ortaya attığı glasnost  ve perestroyka olmuş iken, Sovyet veya Sosyalist Blok'un temellerini  sarsan da bu Helsinki Nihai Senedi olmuştur. Doğu-Batı  münasebetlerine bir yumuşama ve bir yakınlık getirmek isteyen bu belgenin  yürürlüğe girmesinden sonra, Doğu Avrupa'daki bütün Sovyet  uydusu sosyalist ülkelerde, aydınlar ve milliyetçiler arasında, insan  hakları ve hürriyet hareketleri başlamış ve bu hareketler zamanla Moskova'nın  hegemonyasına karşı bir mücadeleye dönüşmüştür. Şüphesiz  bunlar, bir patlama değil, yavaş yavaş gelişen hareketler olmuştur.

            Brejnev 1982 Kasımında öldü. Yerine hem hasta ve hem de yaşlı,  Yuri Andropov geçti. Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin bu yeni  Genel Sekreteri, 1956 Macar ayaklanmasında Sovyetlerin Budapeşte  Büyükelçisiydi ve İmre Nagy'ın tuzağa düşürülüp tutuklanmasında  önemli bir rol oynamıştı. Yalnız şu var ki, Andropov, parti yönetiminde  gençlere ağırlık verilmesi taraftarıydı. Bundan dolayıdır ki, Parti üst  kademesindeki gençlerden Mikhail Gorbaçov'a, özellikle dış politikada  önemli görevler vererek, bir bakıma kendisinin veliahdı yapmak istemişti.  Lakin Andropov, 15 ay "saltanat" sürdükten sonra, Şubat 1984  de öldü. Fakat Andropov'un yerine 53 yaşındaki Gorbaçov değil, yaşlı  ve hasta, Konstantin Çernenko geçti.

            Çernenko, görevini ancak 13 ay sürdürebildi. 10 Mart 1985 günü  öldü. Özellikle Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 50 yaşın altındaki  gençlerin etkisiyle, Genel Sekreterliğe Mikhail Gorbaçov getirildi.  Şurası bir gerçektir ki, Gorbaçov iktidara geldiğinde, Batı'da hiç  kimse, bu olayın, Sovyetler Birliği tarihinin bir dönüm noktası olacağını  ve Sovyetler Birliği'nin, Komünist Partisi'nin bu genç, yetenekli ve dinamik  Genel Sekreteri zamanında ve onun politikası sonucu dağılıp gideceğini  aklına bile getirmedi. Bu sırada Amerika'da, bir takım "akl-ı evveller",  Sovyetler Birliği'ni, Orta Asya'dan ve "İslam" faktörü ile yıkma  hesap ve tartışmaları yapmaktaydı. Halbuki, Sovyetler Birliği, Doğudan  değil Batıdan, Orta Asya'dan değil, Doğu Avrupa'dan yıkıldı.

            Şunu hemen belirtelim ki, Gorbaçov'un kendisini Komünist Partisi'ne  kabul ettirmesi de kolay olmadı. Gorbaçov, Parti içinde kendi iktidarını  pekiştirmek için, iki istikamette hareket etti. Birincisi, her fırsatta,  "eski tüfekleri" sahneden çıkarmaya çalıştı. İkincisi de, Parti'nin temel  organlarındaki kadroları kendi görüşlerine yatkın kişilerle takviye etmek  için çaba harcadı. Bu mücadele 1988 yılı sonlarına kadar sürdü.

            Gorbaçov'un Parti'ye egemen olması kolay olmamıştır. Onun için  Parti kadroları üzerinde, kendi görüşlerine göre manipülasyonlar yaparken,  yine de Komünist Partisi ve özellikle Merkez Komitesi'nden bir  hayır beklememiş olmalı ki, iktidarını başka unsurlar üzerine dayandırma  yoluna gitti.

            Komünist Partisi'nin, 1941 yılından beri toplanmayan ve halkın  temsilcilerinden meydana gelen bir "Parti Konferansı" vardı. Gorbaçov  seçim yaptırarak, Haziran-Temmuz 1988 de Parti Konferansı'nın toplanmasını  sağladı. Bu Konferans'ın en önemli özelliği, konuşma ve  eleştirilerin, gayet serbest ve açık olarak yapılmasıydı. Konferans'ta  Gorbaçov'un "çok adaylı" seçim sistemini savunması ilginçtir.  Gorbaçov, iktidarını, Komünist Partisi'ne değil, halka dayandırmak istiyordu.

            Halk Kongresi, bir danışma organı niteliğinde olmakla beraber,  anayasa değişikliği ile ilgili kararlar da aldı. Bunlardan biri de, Komünist  Partisi'nin "devlet" üzerindeki "vesayeti"nin kaldırılması, yani Parti ile  Hükümet işlerinin birbirinden ayrılmasıydı. Ayrıca, Gorbaçov'un bir çok  yetkileri de genişletildi. Sovyetler Birliği'nin parlamentosu niteliğindeki  Yüksek Sovyet, Aralık 1988'deki toplantısında bu kararları, yani  Gorbaçov'un yetkilerinin genişletilmesini aynen onayladığı gibi  Gorbaçov aynı zamanda Devlet Başkanlığı'na da getirildi.

            Yüksek Sovyet, yine Halk Kongresi kararlarına uygun olarak,  Anayasa değişiklikleri içinde, 1500'ü halk tarafından ve 750'si kamu  kuruluşları tarafından seçilecek 2.250 üyeli bir Halk Temsilcileri  Kongresi kurulmasını da kabul etti. Bu kongre ilk toplantısını Mayıs-Haziran  1989 da yaptı. Bu suretle Sovyet sistemine, doğrudan halkı  temsil eden yeni bir organ dahil olmaktaydı.

            Yüksek Sovyet, 1990 Şubatında, Gorbaçov'u, "Executive President"  yapan, yani Amerika'daki gibi "Başkanlık Sistemi"ni getiren bir  karar aldı.

            Fakat, 1990 Şubatındaki gelişmeler bu kadarla da kalmadı. Bir  defa, 4 Şubat 1990 günü Moskova'da, 200.000 kişinin katıldığı  yürüyüş ve gösteriler yapıldı. Gösterilerde Komünist Partisi'nin ülke  yönetimindeki tekeline son verilmesi ve Partide radikal reformlar  yapılması istenmekteydi. Tarihçi, Yuri Afanasyev, bu gösteriler için,  Çarlığa son veren 1917 Şubat ihtilalinden esinlenerek, "1990'ın barışçı  Şubat ihtilali" diyordu.

            Bu gösteriler Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne hemen yansıdı.  Gösterilerin ertesi günü Komite'de alınan kararlarla, Komünist Partisi'nin  ülke yönetiminin tek gücü olmasını öngören Anayasa maddesinin  kaldırılması ve "Sovyetler Birliği Komünist Partisi halk için vardır ve  halka hizmet etmektedir" hükmünün Anayasaya girmesi kabul edildi.

            Bütün bu gelişmelerle Gorbaçov, iktidarını iyice pekiştirmekle beraber,  Parti ve devlet sisteminde yapılan bu değişikliklerle de, Sovyetler  Birliği'nde bir ihtilal ve inkılap yaptığı da bir gerçekti. Gorbaçov,  Stalin'in bıraktığı "Marksist" ve "Komünist" sistemi, ne Karl Marx ve  Engels'in, ne Lenin'in ve hele Stalin'in hiç düşünmedikleri bir yere  getirmişti. Gorbaçov, Marx'ın uydurma "proletarya diktatoryası"ndan, Sovyet  komünizmini, "halkın demokrasisi"ne getirdi. Bu, Stalin ve haleflerinin,  yine uydurma "halk demokrasisi"de değildi.

            B) Glasnost ve Perestroyka

            Gorbaçov'u, Parti ve Devlet siteminde bu kadar radikal değişikliklere  ve hatta, Sovyet Rusya'nın siyasal yapısını bu kadar değiştirmeye iten  sebep veya faktör neydi?

            Önce şunu söylemek gerekir ki, Gorbaçov'un 1985 Martında Sovyetler  Birliği'nin kaderini eline aldığında, bu devletin, dünya politikasında  bir "süper-güç" olarak mücadelesi ve bu mücadeledeki handikapları  ve bunların çözümleri hakkında, bir takım tedbir ve sistemleri  kafasında oluşturduğu anlaşılıyor. Sanırız bu tedbirler ve sistemleri  gerçekleştirmenin ilk çaresinin de, Sovyetler Birliğinin siyasal yapısında  radikal değişmeler yapılması olduğuna inanmıştı. Lakin bütün bunları  yapabilmesi için de, kuvvetli bir otoriteye sahip olması gerekirdi.

            Bu sebepledir ki, Gorbaçov, bir yandan siyasal sistemin yapısını  değiştirerek yakasını Komünist Partisi'nin hegemonyasından kurtarmaya  çalışırken, diğer yandan da ekonomik yapının değiştirilmesi ve  bu yapıya, Gorbaçov'un kafasında tasarladığı şeklin verilebilmesi için  ekonomik alanda da kademe kademe tedbirler almaya başladı. Glasnost  (açıklık, şeffaflık) ve Perestroyka (yeniden inşa, yeniden  yapma), öngörülen yeni ekonomik sistemin iki temel ilkesini teşkil  etmiştir.

            Gorbaçov, 11 Mart 1985 de, Komünist Partisi Genel Sekreterliği'ne  seçilmesinden sonra yaptığı konuşmalarda, "ekonomik mekanizma ile  işletmecilik sisteminin devamlı bir şekilde geliştirilmesi" ihtiyacından söz  etmiş ve teşebbüslerin bağımsızlık ve yetkilerinin genişletilmesi  gerektiğini söylemişti.

            Bunun arkasından, Nisan ayında, verimliliği ve ürün kalitesini  yükseltmek için tedbirler açıklanırken, Mayıs ayında da, endüstride ve  araştırmada çalışan işçi, mühendis ve üretim mühendislerine maddi ve  manevi teşvikler getiren kararlar alındı.

            Haziran ayında merkez komitesinde yaptığı konuşmasında da,  bütün ekonomik aksaklıkların kaynağının, 1970'lerden beri izlenen ekonomik  politikalar olduğunu söyleyerek, "Brejnev dönemine" ağır bir darbe vurdu.

            Ağustos'ta yayınlanan bir kararname ile de, işletmelere, üretim  hedeflerinin tespiti ile fiyat tespitinde daha geniş karar yetkisi tanındı.

            Haziran ayında, aynı zamanda, içki yasağı getirildi. Umumi yerlerde  içki içmek, işyerine sarhoş gelmek, küçükleri içkiye teşvik etmek, evlerde  içki imal etmek yasaklanırken, Cumhuriyetlerin yönetimindeki suistimal  ve rüşvete karşı da mücadele açıldı. Bu cumhuriyetlerin başında,  Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan ve Gürcistan geliyordu.

            1986 yılının en önemli olayı ise, Brejnev döneminin ekonomik politikasına  göre hazırlanmış olan 12'inci Beş yıllık (1986-1990) Plan'ın radikal  bir şekilde değiştirildikten sonra, Komünist Partisi'nin Şubat-Mart 1986  yapılan 27'inci Kongresine sunulması oldu. Gorbaçov, bu konuda Kongre'ye,  okunması beş buçuk saat süren bir rapor sundu. Rapor'da  Gorbaçov, kapitalizm ile komünizm arasındaki ideolojik çatışmayı  değerlendirirken, "günün gerçeğinin temel eğilimlerini anlamak" gerektiğini  söylemiş ve 9'uncu (1971-1975) ve 10'uncu (1976-1980) beş yıllık planların  başarısızlığında, bilimsel ve teknik gelişmelerin gerisinde kalınmasının  büyük rol oynadığını vurgulamıştır.

            Gorbaçov, bu şekilde kademe kademe yürüttüğü yeni ekonomik politikanın  adını koymakta da gecikmedi: Glasnost. Merkez Komitesinin  Ocak 1987 sonunda yaptığı Genel Kurul toplantısında, sert bir  konuşma yaparak, Brejnev dönemini ağır bir şekilde eleştirdikten  sonra, Parti hayatında reform ve demokratizasyon ve toplum hayatında  da "geniş demokrasi" gerektiğini söyledi. Devlet ve kamu kuruluşlarının  da, kamu oyunun eleştirilerine açık olması gerektiğini belirten  Gorbaçov, devlet hayatında "alenilik" ve "açıklık", yahut "şeffaflık", yani  Glasnost ilkesini ortaya attı. Gorbaçov, gerek devlet hayatındaki,  gerek ekonomideki uyuşukluğu ve durgunluğu silkelemek ve bir dinamizm  getirmek istiyordu.

            Gorbaçov, ikinci bombasını, Bolşevik İhtilalinin, yani Sovyet  Birliği'nin kuruluşunun 70'inci yıldönümü dolayısiyle 7 Kasım 1987 de  yaptığı bir konuşma ile patlattı. Bu konuşmasında da Perestroyka,  yani "yeniden inşa", "yeniden yapılanma" ilkesini ortaya attı.  Gorbaçov, Lenin'den başlayarak o güne kadar, Rusya'da sosyalizmin  gelişmelerini tahlil ederek, "sosyalizme ikinci bir rüzgar" sağlamak için  ekonominin yeniden yapılanması ve ekonomide reform ve demokratizasyon  gerektiğini söyledi.

            Perestroyka'nın ilk önemli ve büyük adımı ise, 1 Ocak 1988 de  yürürlüğe konan "Sosyalist Teşebbüs Kanunu" oldu. Adından da  anlaşılacağı üzere bu kanun, teşebbüslere ve yöneticilerine, rasyonel  ve verimli bir işletme sağlama hususunda çok geniş yetkiler sağlıyordu.

            Böylece, Gorbaçov, Glasnost ve Perestroyka ile, kapitalist  ekonominin bir açık tarafını komünist sistem içinde uygulayarak Sovyet  komünizmine yeni bir yapılanma ve aynı zamanda da bir dinamizm getirmek  istemişti. Tabii, bu politikasının karşısına dikilen bir takım muhafazakarlar  da oldu. Fakat belirttiğimiz gibi, Gorbaçov, siyasal alanda  yapmış olduğu reformlarla sağlamlaştırdığı otoritesi ile, bu muhafazakar,  köstekleyici direnmeleri kırmasını bildi.

            c) Sovyet-Amerikan Silahlanma Yarışı

            Esasına bakılırsa, Gorbaçov'un, yeni bir ekonomik yapılanma ile  Sovyet komünizminde yeni bir rüzgar estirme ve Sovyet ekonomisine  yeni bir dinamizm getirme amacının itici gücü, 1960'lardan itibaren,  yani füzelerin savaş teknolojisinin ana unsurunu teşkil etmeye  başlamasından sonra, Sovyet Rusya ile Amerika arasında  süregelmekte olan silahlanma yarışı olmuştur. Burada özellikle söz konusu  olan, "stratejik" füzeler denen çok uzun menzilli füzelerdir. Her iki  tarafın da, birbirlerinin topraklarını rahatlıkla vurabilecekleri bu uzun  menzilli füzeler yarışı, Gorbaçov'un iktidara geldiği 1985 yılında öyle bir  hal almıştı ki, Sovyet ekonomisinin bu yarışı kaldıramayacak hale  geldiği görülmekteydi. Sovyetler uzaya insan gönderiyorlar ve uzay  araştırmaları yapıyorlardı; ama halkın refahı pahasına. Bu kadar yüksek  maliyete rağmen, Sovyetler bu yarışta bir üstünlük de  sağlayamamışlardı. Zira, şimdi Amerika, "Strategic Defense İnitiative"  veya "Yıldız Savaşları" ("Stars War") denen bir, projeyi uygulamaya  koymuş ve Sovyetlerin uzun menzilli stratejik füzelerini, uzaydan  atacağı füzelerle etkisiz hale getirmek için çalışıyordu.

            "Yıldız Savaşları" projesi, Amerika'nın, Sovyetlerin uzun menzilli  füzelerdeki üstünlüğünü kırmak amacı ile geliştirmekte olduğu bir projeydi.  Projenin, esası, uzayda kurulacak uzay istasyonlarından veya  platformlarından, "laser" ışınları vasıtasiyle, Rusya'dan Amerika'ya  gönderilecek kıtalararası (stratejik) füzeleri, daha havada iken yoketme  amacına yönelikti. Amerika bu projeyi başlatmıştı ve Amerikan ekonomisi  bunun yükünü kaldırma imkanına sahipti. Amerika için de maliyeti  yüksek olsa bile. Lakin Sovyet ekonomisi, bu projeyi etkisiz kılabilecek  bir sistemi, ne teknik ne de mali bakımdan, gerçekleştirme imkanından  yoksundu. Gorbaçov, Sovyet Rusya'nın bu konudaki handikapını  imkansızlığını, daha baştan görmüştü.

            Bundan dolayıdır ki, 1985 yılından itibaren Gorbaçov, Amerika ile  münasebetlerinde, bu "uzay yarışması"nı sona erdirmek, Amerika ile bir  uzlaşmaya vararak, Amerika'yı bu Yıldız Savaşları tasarısından  vazgeçirmek için yoğun çabalar harçamıştır. Bu amaçla Gorbaçov ile  Başkan Ronald Reagan arasında yapılan zirve toplantıları, "kronolojik"  olarak şöyledir: 19-12 Kasım 1921 Cenevre, 11-12 Ekim 1986 Rejkjavik  (İzlanda), 7-10 Aralık 1987 Vaşington, 29 Mayıs-2 Haziran 1988 Moskova.

            Gorbaçov ile Başkan George Bush arasındaki zirveler ise şöyledir:  2-3 Aralık 1989 Malta (denizde), 31 Mayıs-3 Haziran Vaşington. 9 Eylül  1990 Helsinki'de yapılan zirve ise, tamamen Körfez Krizi ile ilgilidir.

            Diğer bir nokta ise, Gorbaçov ile Bush arasındaki zirvelerin yapıldığı  günlerde, artık Sovyet Blokunun iç yapısı, yani sosyalist uydular tam bir  kaynaşma içine girmeye başlamıştı. Bu sebeple, Amerika'nın  Gorbaçov'a taviz vermek için hiç bir sebebi yoktu.

            Yıldız Savaşları konusu, Gorbaçov ile Reagen arasındaki, Kasım  1985 Cenevre ve Ekim 1986'daki Rejkjavik zirvelerinde gündemin en  önemli maddesini teşkil etmiş, fakat hiç bir sonuç çıkmamıştır. İkinci  zirvenin sonunda, Amerika Dışişleri Bakanı Schultz, basın toplantısında;  "Giderek açık bir şekilde anlaşıldı ki, Sovyetler Birliği'nin  amacı, Yıldız Savaşları programını öldürmektir" diyordu.  Dolayısiyle, bu zirvelerden Yıldız Savaşları konusunda hiç bir anlaşma  veya uzlaşma çıkmadı.

            Bu başarısızlık üzerinedir ki, ve özellikle Rejkjavik zirvesinden sonra,  Gorbaçov'un, 1987 Ocak ayında Glasnost'u ve Kasım ayında da  Perestroyka'yı ortaya atması, yani Sovyet Rusya'nın ekonomisine  yeni bir dinamizm verme teşebbüsü dikkati çekmektedir.

            Keza, Perestroyka'nın hemen arkasından, Aralık 1987 de  Vaşington'da yapılan Gorbaçov-Reagan zirvesinde, Orta Menzilli  Füzeler, (INF-İntermediate Range Nuclear Forces) konusunda bir  anlaşmanın imzası da, her iki taraf açısından ilginç görünmektedir.  Özetlemek gerekirse, Gorbaçov iktidara geldiğinde, Sovyet  komünizminin yapısını değiştirmeye karar vermiş bulunuyordu. Bu  değişmeye veya "yeniden yapılanmaya" iki koldan (double-track), yani  hem siyasal iktidar ve devlet yapısı ve hem de ekonomik yapıda yapacağı  radikal manipülasyonlarla uluşmak istedi. Bu suretle, "Sovyet sistemi"ni  güçlendirecek olursa, Amerika ile bir rekabet düzeyine  ulaşabileceğini umuyordu. Lakin, bu iki alandaki çabasının yanında da,  Amerika ile silahlanmadaki rekabeti kısıtlama çabasında da bulunarak,  üçlü bir yol da (triple track) izledi. Bir bakıma, Sovyetler Birliği'ni  "kurtarmak" için her yolu denedi. Sonuç: Bütün bu yollar Sovyetler  Birliği'nin tarih içindeki ömrünü noktaladı.

            D) Uyduluk'tan Bağımsızlığa: Avrupa'da 1989 İhtilalleri

            Gorbaçov iktidarının dördüncü yılı tamamlandığında, Sovyetler  Birliği'nin siyasal yapısında çözülmeler başlamış bulunuyordu. Bu  çözülmeler, 1991 yılı sonunda dağılmaya varacaktır.

            Gorbaçov, bütün siyasal, ekonomik ve askeri politikasını, Amerika  ile rekabet çerçevesi içine soktu. Bu rekabette, en azından "eşitliğe"  erişmek istiyordu. Lakin bunu yaparken, bunun "Blok" içindeki  yansımalarını yeteri dikkatle gözönüne almamış görünüyor. Bu ise,  Gorbaçov'u bir çelişkiye düşürdü: Sovyetler Birliği'ne yeni bir güç ve  dinamizm vermek isterken, aksine, Sovyet sisteminin, hem içerdeki ve  hem de dünya kuvvet dengesindeki bütün "zaaflarını" açığa vurdu.

            Bundan, sadece Amerika ve Batı yararlanmakla kalmadı. Sosyalist  "uydular" ve "Birlik" içindeki "milletler"de, Moskova etrafında kalıplaşmış  görünen yapının, ne kadar "sallantılı" olduğunu görmekte gecikmediler.

            Mamafih, Sovyetler Birliği'nin "1989 İhtilalleri" ile çözülüp  dağılmasını, Gorbaçov'un bu paradoksal veya çelişkili politikasına  bağlasak bile, 1975 Helsinki Nihai Senedi denen olayın, Sovyet  uyduları üzerindeki etkilerini de, modern çağın bir "fenomeni" olarak,  daima gözönünde tutmak gerekir. Hatta, "1975 olayı"nın,  Gorbaçov'un fikir sisteminde bir "temel faktör" olduğu da  düşünülebilir.

            Onuncu Bölüm'de de belirttiğimiz gibi, İİ'inci Dünya Savaşı'ndan  sonra Moskova'nın hegemonyasına karşı ilk baş kaldıran Sovyet uyduları,  1953 de Çekoslovakya ve Doğu Almanya, 1956'da da Macaristan  ve Palonya olmuştu. Sovyetler Birliği'nin dağılması sürecinde de yine  bu devletler ön planda olmuşlardır. Bu sebeple, dağılma sürecini de bu  ülkelerden başlatacağız. Yalnız şunu da belirtelim ki, bu ülkeler ve  diğerleri, hemen bütün uydular, Moskova'dan koparak bağımsızlıklarını  kazanmak için; önce kendilerini komünist partilerinin kontrolünden kurtarma  yoluna gitmişlerdir.

            a) Çekoslavakya

            Çekoslavakya'daki 1953 ayaklanmalarından sonra, bu ülkenin tarihindeki  en önemli olay, Dubçek liderliğindeki "milli komünizm", "insancıl  komünizm" gibi liberal sayılabilecek hareketlerin başlaması üzerine,  Sovyetlerin 1968 Ağustosunda bu ülkeyi askerleriyle işgal etmesidir. Bu  olaydan sonra, Çekoslovakya komünizmin karanlığına gömüldü.

            Fakat 1975 Helsinki Nihai Senedi'ni değerlendirmede ilk harekete  geçen de Çekoslovakya oldu. 1 Ocak 1977 de 242 aydın ve milliyetçi  tarafından imzalanan ve "Charter 77" veya "77 Misakı" denen bir  belge, hem Çek hükümetine verildi ve hem de Batılı hükümetlere  gönderildi. Belgede, Çekoslovakya'da insan haklarının  gerçekleştirilmesi isteniyordu. "Charter 77" hareketi böyle başladı.  Liderleri arasında Prof. Jiri Hayek, Dr. Vaclav Havel ve Prof.  Jan Patocka ile Dubçek'in 1968'deki arkadaşlarından bazıları bulunuyordu.

            Prag Hükümeti, bu insan hakları hareketine karşı sert tepkiler  gösterdi ve tedbirler aldı. Fakat hareket yürümesini yavaşlatmadı.  Çekoslovakya'yı bağımsızlığa ve demokrasiye bu hareket götürdü.

            1987 de Glasnost ve Perestroyka'nın ortaya çıkması üzerine, Charter  77'ye, 1988 Haziranında Prag 88 adı ile yeni bir örgüt katıldı ve  bu tarihten itibaren Çekoslovakya'nın içi karışmaya ve kitleler harekete  geçmeye başladı. 1988 Ağustosunda, binlerce insan Prag sokaklarında  "Ruslar evinize dönün", "Dubçek! Dubçek!" diye bağırmaya başladılar.

            Gösteriler 1989 yılında daha genişleyerek devam etti. Bu durum  Çekoslovak Komünist Partisi içinde çözülmelere sebep oldu. Ekim ve  Kasım aylarında gösteriler iyice yoğunlaştığı gibi, göstericilerle polisler  çatışmaya başladı. Bu duruma bir süre dayanan Komünist Partisi 1989  Aralık ayında, ancak yarısı komünist olan bir koalisyon kabinesi kurdu.  Bu, Komünist Partisi'nin ülkeyi yönetme tekelinden vazgeçmesi ve  hatta komünist iktidarın yıkılması demekti. Nitekim, Çekoslovak  parlamentosu da 28 Aralık 1989 da Dubçek'i Parlemento başkanı ve  ertesi gün de Vaclav Havel'i Devlet Başkanı seçti.

            Komünist Partisi iktidarının yıkılmasından sonra, Çek Cumhuriyeti,  Slovak Cumhuriyeti ve Çekoslovak Federal Cumhuriyeti, isimlerindeki  "Sosyalist" kelimesini attılar. Çekoslovakya'nın adı, Çekoslovak Federal  Cumhuriyeti oldu. Çek ve Slovak Cumhuriyetleri federal sisteme  son vererek, ayrı bağımsız devletler oldular.

            1990 Haziranında yapılan federal seçimlere pek çok siyasal parti  katıldı. Komünist Partisi, bu seçimden ikinci parti olarak çıkmakla beraber,  ancak % 13.6-% 13.7 oranında oy alabildi.

            Çekoslovakya bu şekilde kendisini komünizm boyunduruğundan  kurtarmakla beraber, bu sefer Slovak milliyetçiliği hareketi ile karşı  karşıya kaldı. Esasında, İ'inci Dünya Savaşı sonunda kurulan  Çekoslovakya, o tarihten beri Çek ve Slovak milliyetçilerinin  mücadelesine sahne olmaktan kurtulamadı. Milliyetçilik konusunda Slovaklar  çok faal idiler. Çekoslovak Cumhurbaşkanı Vaclav Havelde  bölünmenin karşısında olmasına rağmen, Slovak'ları önleyemeyeceğini  gördüğünden, her iki taraf da, 1992 Haziranında "ayrılma" kararı  aldılar. Bunun üzerine 17 Temmuz 1992 de Slovak Milli Konseyi (Slovak  Parlementosu) bir Bağımsızlık Deklarasyonu kabul etti. 23 Temmuzda  da, Çek ve Slovaklar arasında, ayrılmanın esaslarını belirten bir  anlaşma imzalandı. Bu anlaşmayı, "Çekoslovakya Federal Parlementosu"da  30 Eylül 1992 de onaylıyarak, son görevini de yapınca, bölünme  resmileşti ve Avrupa sahnesine Çek Cumhuriyeti ile Slovakya  adında iki yeni devlet ortaya çıktı.

            b) Macaristan:

            Sovyetler 1956 Macar milli ihtilalini çok kanlı bir şekilde bastırmakla  beraber, Sovyetlerin adamı olan yeni Başbakan Janos Kadar,  gerçekleri de görmekten geri kalmadı. Siyasi rejimi değil, fakat ekonomik  rejimi yumuşatmak için bir takım çarelere başvurdu. Macar ekonomisine  yeni bir şekil vermek ve özellikle ülkeyi planlı ekonominin  baskısından kurtarmak için Yeni Ekonomik Mekanizma (NEM)  denen bir proje ortaya atıldı ve Komünist Partisi içinde bu proje yıllarca  tartışıldıktan sonra 1986'dan itibaren uygulamaya geçildi. Ekonomide  bir takım reformlar yapıldı. İç ve dış, bir çok sebeplerden dolayı, bu  reformların tam olumlu sonuç verdiği söylenemez.

            Fakat Janos Kadar, 1975 Helsinki belgesinin getirdiği havadan,  Macar ekonomisi için yararlanma yoluna gitti ve Macaristan'ın dış ekonomik  münasebetleri genişletilerek, Macaristan adeta dünyaya açıldı.  Sovyet Rusya'daki Glasnost ve Perestroyka, Macar komünistlerini  de etkiledi. 1989 yılında çok partili sistem ilkesi kabul edilirken, yeni  Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu ile yeni bir Dernekler Kanunu  kabul edildi. Bunun üzerine bir takım siyasal gruplar ortaya çıkmaya  başladı. Bilim İşçileri Demokratik Birliği, Genç Demokratlar  Derneği beyaz ve Macaristan Demokratik Forumu gibi. Bunların  yanında bir çok küçük siyasi gruplaşmalar da ortaya çıkmaya  başlamıştı. Gorbaçov'un bu demokratik gelişmeleri desteklediği  bildiriliyordu.

            1989 Haziranında muhalefet grupları ile hükümet arasında, çok partili  sisteme geçiş müzakereleri başladı ve 1989 Eylülünde,  müzakerelerde, yeni bir demokratik anayasanın esasları belirlendi.

            Macaristan'ın 20'inci yüzyıl tarihinde ilk defa olarak, 1990 Martında çok  partili, gerçek anlamda demokratik seçimler yapıldı. İki turlu ve katılımın  % 50-60 civarında olduğu bu seçimlerden, Macar Demokratik Forumu  388 milletvekilliğinden 165'ini kazanarak ve % 43 oyla, en kuvvetli  parti olarak ortaya çıktı. İkinci büyük parti Hür Demokratlar İttifakı  idi ve 92 milletvekilliği ve % 24 oy almıştı. Macar Sosyalist Partisi  adını alan eski komünist partisi, bir hayli gerilerde olarak 33  milletvekilliği ve % 8.5 oy alabilmişti.

            c) Polonya:

            Bu ülkede demokrasi mücadelesi, 1956 Haziranındaki Poznan  ayaklanması gibi, 1980 Gdansk ayaklanması ile başlamıştır denebilir.

            Diğer uydular arasında Polonya'nın iki olumsuz özelliği vardır. Birincisi,  Doğu Avrupa'daki jeopolitik ve stratejik konumu dolayısiyle,  Polonya'nın Sovyetler birliği için çok önemli olmasıydı. Bundan dolayı  Sovyetler, bir yandan Komünist Partisi, öte yandan Varşova Paktı  adına ülkede bulundurdukları Sovyet Kuvvetleri vasıtasiyle, Polonya  üzerinde çok sıkı kontrol kurmuşlardı. En küçük bir hürriyet hareketine  bile izin vermiyorlardı.

            Polonya'nın ikinci olumsuz özelliği ise, ekonomisinin son derece  kötü olmasıydı. 7 COMECON ülkesinin toplam dış borcu 66 milyar dolar  iken, bunun 21 milyar doları Polonya'ya ait bulunuyordu. Komünist rejime  karşı demokratik mücadele de bu ekonomik durumdan doğdu.

            1975 Helsinki belgesinden sonra, 1977 yılında, İçişleri Savunma  Komitesi (KOR) ve İnsan Hakları ve Hürriyetlerini Savunma  Hareketi gibi kuruluşlar ile bir takım gizli kuruluşlar ortaya çıkmaya  başlamış ise de, rejimin sertliği dolayısiyle bunlar pek bir şey  yapamamışlardır.

            Fakat 1980 Temmuzunda hükümetin et fiyatlarına % 60 zam yapması  ve bir çok gıda maddesine uyguladığı % 25 oranında  sübvansiyonu kaldırması üzerine, Gdansk ve Szczecin'deki tersane  işçileri ayaklandı. Ülkenin bir çok yerlerinde gösteriler başladı. Olaylar  geliştikçe, Gdansk'taki tersane işçileri, grevlerin ve gösterilerin öncüsü  haline geldi ve biraz sonra Danışma Sendikası (Solidarnosc) adını  alacak olan bu hareketin lideri olarak, Lech Walesa adında bir tersane  elektrik işçisi sivrilmeye başladı.

            İşçilerin grev ve direnişleri ile, Dayanışma ile hükümet arasındaki  çatışma giderek şiddetlendi. Söylediğimiz gibi, Polonya'nın stratejik konumu  dolayısiyle, Amerika açıkça Dayanışma'yı desteklediğini bildirmekten  geri kalmadı. Bu da Dayanışmaya çok önemli bir destekti.  Mücadelenin şiddetlenmesinde Amerika'nın bu desteğinin rolü olduğu  tartışılamaz.

            Amerika'nın bu tutumu ise, Sovyetlerin Polonya'ya karşı kararlılığını  daha da katılaştırmıştır. Zira, 1981 Şubatında Polonya Komünist Partisi  Liderliğine, Savunma Bakanı General Wojciech Jaruzelski getirildi.  Bunun anlamı açıktı.

            Sovyetler, bundan önce, 1980 Kasımında, Polonya'da Varşova  Paktı Kuvvetleri manevraları düzenlemişlerdi. O zaman Walesa,  "Sovyet tankları ülkemizi işgal edebilir, ama işgali yürütemezler"  demişti. Jaruzelski ile "askeri" faktör şimdi daha belirgin hale geliyordu.

            Bundan sonraki mücadele Jaruzelski ve onun arkasındaki Sovyet  Rusya ile, Walesa'nın liderliğindeki Dayanışma arasında cereyan edecektir.  Fakat 1987 yılı, Polonya'da da her şeyi değiştirmeye başladı.  1987 Mayısından itibaren, ülkenin her tarafındaki yürüyüşler,  kaynaşmalar ve grevler, Jaruzelski'yi, adım adım Dayanışma ile  uzlaşmaya götürdü. Hükümet bütün bu kaynaşmalara karşı sert tedbirler  ve Gdansk başta olmak üzere, bir çok şehirlerde sokağa çıkma  yasağı uygulayınca, Dayanışma da grevleri durdurdu.

            1989 Şubatında, Dayanışma ile Hükümet arasında, Komünist  Parti'nin "tekeline" son vermek amacı ile "Yuvarlak Masa" görüşmeleri  başladı. Nisan 1989 da ise, yeni bir anayasanın esasları üzerinde bir  anlaşma imzalandı.

            Bu anlaşmadan sonra, Polonya Komünist Partisi Ocak 1990 da  kendi kendisini feshetti. 1990 Kasımında yapılan Cumhurbaşkanlığı  seçiminin ikinci turunda, Lech Walesa oyların % 75'ini alarak Cumhurbaşkanı  seçildi.

            Walesa, 1995 kasımında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde  aday olmasına rağmen, seçimi kaybetmiştir. Bu seçimlerde, eski  komünistlerden Kwasniewski Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Polonya  Komünist Partisi kendi kendini feshetmesinden sonra Sosyal Demokrasi  Partisi adını almış ve Başkanlığına o zaman 35 yaşındaki Kwasniewski  getirilmişti.

            d) Doğu Almanya:

            Baltık ülkeleri ile Çekoslovakya, Macaristan ve Polonya gelişmeleri,  oldukça uzun bir zaman dilimine yayıldığı halde, Doğu Almanya, Bulgaristan  ve Romanya'da komünist iktidarların yıkılması, hemen hemen bir  kaç aylık bir süreç içinde gerçekleşmiştir.

            Doğu Almanya'da komünist sistemin yıkılmasının en önemli tarafı, iki  Almanya'nın birleşmesi sonucu vermesi dolayısiyle, Avrupa'nın stratejik  yapısında, yine yeni bir yapılanmaya sebep olmasıdır. Ortaya, bir  "Birleşmiş Almanya"nın çıkışıdır. 18 Ocak 1871 de, Versay Sarayı'nda  Bismarck'ın "Alman İmparatorluğu"nun kuruluşunu ilan ettiğindenberi  İki Almanya'nın birleşmesi, Alman tarihinin en önemli olayıdır.

            Önce şunu belirtelim ki, Sovyet uyduları içinde, Moskova'nın en  sağlam iki uydusu ve Moskova'ya en fazla sadakatle bağlanan iki sosyalist  ülke, Doğu Almanya ile Bulgaristan'dı. İlginçtir, her ikisi de eş zamanlı  olarak yıkılmıştır.

            Şüphesiz, Polonya gibi, doğu Almanya'da da Varşova Paktı adına  Sovyet kuvvetleri bulunuyordu. Komünist Partisi'nin Moskova'ya olan  sadakati de buna eklenince ve hele Sovyet hegemonyasına karşı bir  uydu ayaklanmasının 1953 Haziranında doğu Berlin ve Pilsen  (Çekoslovakya)'de meydana geldiği gözönüne alınınca, Sovyetlerin bu  ülke üzerindeki kontrollerinin durumunu anlamak zor değildir. O kadar  ki, Batı Almanya'da büyük NATO ve Amerikan kuvvetlerinin varlığı  karşısında, Doğu Almanya Sovyetler için, Polonya'nın da önünde bulunan,  çok önemli bir "ileri hat" (frontline) teşkil etmekteydi.

            Bu sebeple, 1975 Helsinki belgesi ile 1987 Glasnost ve  Pereştroyka'nın Doğu Almanya üzerinde bir etki yapması beklenemezdi.  Kaldı ki, Gorbaçov'un, Polonya ve Doğu Almanya'ya karşı çok da  "yumuşak" baktığını söylemek de mümkün değildir.

            Bu sebeple, Doğu Almanya gelişmeleri, daha önceden gelişmekte  olan bir hareketin sonucu olmadı. Her şey, 1989 Temmuzunda, Doğu  Alman Hükümeti'nin, halka "turistik çıkış vizesi" vermesiyle başladı. Bu  vize politikasının amacı, rejimden hoşlanmayanların ülkeden çıkıp gitmesini  sağlamaktı. Lakin komşu ülkelere Doğu Almanya'dan öyle bir turist (!)  akını oldu ki, sayıları onbinleri buluyordu. Lakin, bu "turist" akını  komşu ülkeleri öyle bir sıkıntıya sokmaya başladı ki, konu bir  milletlerarası sorun haline geldi. Çünkü, komşu ülkelere giden Doğu Alman  vatandaşları, oradaki Alman veya Batı büyükelçiliklerine sığınıyorlardı.  Sorunun milletlerarası nitelik kazanması, Doğu Alman Hükümeti ve Sovyet  Rusya için büyük handikap oldu.

            Diğer taraftan, Doğu Almanya'da ortaya çıkan bu durum, 1989 Ekiminden  itibaren, Doğu Almanya'nın bir çok büyük şehirlerinde komünist  rejim alehtarı gösterilerin patlamasına ve Yeni Reform, Barış ve  İnsan Hakları İçin Teşebbüs ve Şimdi Demokrasi gibi  komünist aleyhtarı siyasal grupların ortaya çıkmasına sebep oldu.

            Gösterilerin ağırlık merkezi Leipzig şehriydi. Burada yapılan  gösterilerde, halk, bu sırada çok meşhur olan "We are the people"  şarkısını söylüyor ve "Duvar yıkılmalıdır" derken "hür seçim" istiyorlardı.  Bu gösterilere 100-200 bin insan katılmaktaydı.

            Doğu Alman halkının bu ayaklanması karşısında, Komünist Partisi,  bir yumuşama işareti vermek üzere, Moskova'nın en güvendiği adam  olarak bilinen ve 18 yıldır görevde bulunan Erich Honecker'i Parti  liderliğinden uzaklaştırdı. Lakin bu olay da halkı tamin etmekten uzak  kaldı. Gösteriler Dresden ve Doğu Berlin'e de yayıldı. Honecker'in yerine  geçen Egon Krenz, hala "Alman topraklarında sosyalizm  ile kapitalizm hiç bir zaman yan yana yaşamamıştır" diyordu.  Lakin, Hükümet, 9 Kasım 1989 günü Doğu ve Batı Berlin  arasındaki meşhur duvarı açmaktan da geri kalmadı. Böylece Doğu ve  Batı Almanya arasında seyahat ve göç serbestisini ilan etmiş oluyordu.  Binlerce Doğu Berlin'li alış-veriş için Batı Berlin'e akın etti. Bunun  arkasından, 2 Ocak 1990 da Berlin Duvarı'nın yıkılacağını ilan etti ve 14  Ocaktan itibaren de duvar yıkılmaya başlandı. Böylece, tarihe "Utanç  Duvarı" diye geçen ve 1961 Ağustosunda, Doğu Alman halkının  Batı'ya kaçışını önlemek için inşa edilmiş olan Duvar, ortadan kaldırılmış  oldu. Utanç Duvarı'nın yıkılması bir bakıma, Doğu Almanya'daki  komünist rejimin de sonu oldu. 1990 yılı geldiğinde rejim, ülke  üzerindeki kontrolünü tamamen kaybetmiş bulunuyordu. Zira, şimdi  konu milletlerarası bir nitelik kazanmaya başlamıştı.

            Batı Almanya, Doğu'daki bu gelişmelerle, tabiatiyle gayet yakından  ilgilenmeye başladı. Ekim 1989'dan itibaren gösteriler ayaklanma halini  alarak, Doğu Almanya'nın her tarafına yayılmaya başlayınca, Federal  Almanya Başbakanı Helmuth Kohl, 1989 Kasımında, Doğu Almanya ile  Batı Almanya'nın birleşmesini öngören 10 maddelik bir plan teklif etti.  Bu yumuşak plan, önce iki Almanya arasında bir işbirliğini, sonra  da Konfederasyonu ve daha sonra da federal bir birleşmeyi  öngörmekteydi. Gorbaçov'un bu teklife ilk tepkisi, "Bu sorunu tarih  yaratmıştır, çözümünü de tarih sağlayacaktır" oldu ise  de, bu tutumunu fazla devam ettiremedi. Çünkü, Doğu Almanya'nın  kontrolü çoktan Moskova'nın elinden kaçmıştı.

            Başbakan Kohl ile Dışişleri Bakanı Genscher'in; Şubat 1990 da  Moskova'ya yaptıkları ziyarette, Gorbaçov, her iki Almanya'nın  birleşmesi için "yeşil ışık" yaktı. Ne var ki, iki Almanya'nın birleşmesi  basit bir olay değildi. Savaştan sonra, gerek Almanya, gerek Berlin  Şehri konusunda, Müttefikler arasında çeşitli anlaşmalar imzalanmıştı.  Yani sorun, Amerika, İngiltere ve Fransa'yı da ilgilendirmekteydi. Bu  sebeple, iki Almanya'nın birleşmesi için, Amerika, Sovyetler Birliği,  İngiltere ve Fransa ile, Doğu ve Batı Almanya arasında 12 Eylül 1990  da, Moskova'da bir anlaşma imzalandı. 10 maddelik bir metin ile  bir ek mektup ve bir deklarasyondan ibaret olan bu anlaşma, 3 Ekim  1990 da yürürlüğe girdi.

            İki Almanya'nın birleşmesinin en önemli sorunlarından biri de  Polonya-Doğu Almanya sınırı idi. Sovyetler, Polonya'ya Oder-Neisse  sınırını vererek, Doğu Almanya'dan toprak almışlardı. Bu sebeple  Birleşmiş Almanya ile Polonya arasında, 14 Kasım 1990 da Varşova'da  imzalanan bir anlaşma ile, Almanya, bu sınırın değişmezliğini kabul etti  ki, bu suretle Polonya'ya 104.000 Km. karelik bir Alman toprağını terketmiş  olmaktaydı.

            1932'denberi ilk defa olarak 3 Aralık 1990 da demokratik seçimler  yapıldı.

            e) Bulgaristan:

            Doğu Almanya'da, 1989 Ekiminde Komünist Lider Erich Honecker'in  iktidardan düşürülmesi, Bulgaristan'ı da etkiledi.

            Honecker ve Bulgaristan komünist Partisi Lideri Teodor Jivkov  (Zhivkov) Moskova'nın kapısındaki en sadık hizmetkarlar olmuşlardı.  Özellikle Jivkov. İİ'inci Dünya Savaşından sonra bütün Sovyet uydusu  sosyalist ülkelerde bir takım kımıldanmalar ve çalkalanmalar olmuş,  fakat Bulgaristan'dan tek bir ses bile çıkmamıştı. Bunun tek sebebi  1954 yılından beri, yani 35 yıldır, Bulgaristan'ı demir yumrukla yöneten  ve Bulgaristan'daki 1.5 milyonluk Türk kitlesinin de amansız düşmanı  olan Jivkov'du. Kendisine "Çar" deniyordu. 35 yıl içinde, Sovyet  Rusya'da bir çok lider gelip geçmiş, fakat Jivkov hepsi ile geçinerek  iktidarını sürdürmeyi başarmıştı.

            İlginçtir, 35 yıllık, yıkılmaz sanılan diktatör Jivkov, inanılmaz bir  şekilde kolaylıkla yıkıldı. Söylediğimiz gibi, bunda, Honecker'in  devrilmesinin büyük etkisi olmuştur. Zira, Honecker'in düşürülmesinden iki  hafta sonra, 3 Kasım 1989 da Sofya'da binlerce insanın katıldığı gösteriler  başladı. Göstericiler "glasnost" ve "demokrasi" diye bağırıyorlardı. Bu  gösteriler üzerine, Bulgaristan komünist Partisi 9 Kasım 1989 toplantısında,  Jivkov'u zorla istifa ettirdi. Jivkov'un düşürülmesinde  Gorbaçov'un da vizesi vardı. Zira, Gorbaçov Jivkov'dan hiç hoşlanmamıştı.

            78 yaşındaki Jivkov'un yerine, 53 yaşındaki Petar Mladenov  Parti Genel Sekreterliğine getirildi. Mladenov, glasnost ve perestroyka  taraflısıydı ve "sosyalizm çerçevesinde" reformların yapılması gerektiğine  inanıyordu. Parti'de de muhafazakarları tasfiye edip, ılımlılara  dayanma yoluna gitti. Mladenov serbest seçimlerden de söz etmekteydi.

            Bu gelişmeler, ülkedeki muhalif ve demokrasi taraftarları güçlere cesaret  verdi ve demokrasi için mücade eden 9 siyasal grup, Aralık 1989  başında Demokratik Güçler Birliği adı ile birleştiler. Başkanlığına  da Zheliu Zhelev getirildi.

            Bundan sonra, bir yanda halk ve Demokratik Güçler Birliği, diğer  yanda Komünist Partisi olmak üzere bir mücadele başladı. Halk rejime  karşı tepkisini gösterilerle ortaya koymaya çalışırken, Demokratik Güçler  Birliği de Komünist Partisi'ni demokratik bir anayasa için zorlamaya  başladı. Halk, gösterilerde "Kahrolsun komünizm" diye bağırırken,  Bulgaristan'daki soydaşlarımız da bu gösterilere katılarak, "Türk esaretine  hayır", "İsimlerimizi geri verin" diye bağırmaktaydı.

            Bu karşılıklı çatışma içinde, Komünist Partisi, yavaş yavaş geri adım  atmaya başladı. 1990 Ocak ayında, ülkenin yönetimini, Komünist Partisi'nin  tekeline veren, Anayasa'nın 1'inci maddesi kaldırıldı. 1990  Şubatında Başbakanlığa ılımlılardan Lukanov getirildi. Bulgaristan  Parlamentosu, Nisan 1990 başında, çok partili, hür ve serbest seçim  yapılması kararını aldı. Bunun üzerine, Komünist Partisi, adını Bulgaristan  Sosyalist Partisi şeklinde değiştirdi.

            Haziran 1990 da, gerçekten demokratik ve iki turlu seçimler yapıldı.  Bu seçimlerde, 400 milletvekilliğinden, Bulgaristan Sosyalist Partisi  211, Demokratik Güçler Birliği 144, soydaşlarımızın Hak ve Özgürlükler  Hareketi 23 milletvekilliği elde etti.

            Görüldüğü gibi, komünistler yine iktidarı ellerinde tutmaktaydılar. Bu  durum, 1990 Aralık ayına kadar devam etmek üzere, yoğun gösterilere  ve grevlere sebep oldu. Nihayet, tarafsızlardan Dimitar Popov'un,  bütün partilerden meydana gelen bir koalisyon hükümeti kurmasiyle  ortalık sükunete kavuştu. Tabiatiyle bu, Bulgaristan'da her şeyin  düzeldiği anlamında değildi. Popov'un koalisyon kabinesinde, Bulgaristan  Sosyalist Partisi, Demokratik Güçler Birliği ve Çiftçi Partisi birer  Başbakan yardımcılığına sahip bulunuyorlardı. Toplam olarak, kabinede,  Sosyalist Partiden 7, Demokratik Güçler'den 3, Çiftçi Partisinden 2  ve partisiz 6 üye bulunuyordu.

            f) Romanya:

            Bulgaristan'da Jivkov'un yıkılışını Romanya'da Nicolae Ceausescu'nun  yıkılışı takip etti. Çünkü Çavuşesku (Ceausescia) da, gerek glasnost,  gerek perestroyka gelişmelerine, ve gerek diğer sosyalist  ülkelerdeki gelişmelere gözlerini kapayıp, acımasız diktatörlüğünü  devam ettirmek istemiştir.

            Komünist Blok içinde Romanya'nın tutumu ilginç bir nitelik gösterir.  Çavuşesku 1965 yılında Romanya Komünist Partisi'nin başına  geçtikten sonra, gerek COMECON içinde ve gerek Moskova'ya karşı  belirgin bir bağımsızlık politikası izlemeye başlamıştır. Bunda, 1960'lardan  itibaren başlayan "detant"ın da etkisi olduğu şüphesizdir.  Çavuşesku'nun bu politikası Batı'da, kendisine önemli sempati kazandırmıştır.

            Lakin, aynı yıllarda Çekoslovakya'nın da "insancıl komünizm" diye  Moskova'ya karşı mesafe koymaya kalkışması üzerine, bu ülke 1968  Ağustosunda Sovyet ordularının ve tanklarının işgaline uğrayınca,  Çavuşesku da, bunun kendisi için de ifade ettiği anlamı kavramakta  gecikmedi. Politikasını, Varşova Paktı ile işbirliğine yöneltme yoluna  gitti.

            1985 yılında Gorbaçov iktidara geldiğinde, Romanya, son derece  ağır ekonomik şartlar içinde bulunuyordu ve ekonomik sıkıntılar halkı  iyice bunaltmıştı. Üstelik 1986-1990 beş yıllık kalkınma planı da, dış  borçları ödemek için, "kemer sıkma" programını benimsemişti. Bunun  arkasından, 1987 de Sovyet Rusya'da glasnost ve perestroyka ortaya  çıkınca, 1987 Kasımında Braşov'daki kamyon fabrikalarında işçiler,  "ekmek istiyoruz", "kahrolsun diktatörlük" diye ayaklandılar. Bu  gösteriler ve tepkiler bir süre sonra Braila ve Temeşvar (Timisoara) gibi  büyük şehirlere de yayıldı. Bu arada, Romanya Komünist Partisi içinde  Çavuşesku'ya yapılan uyarılar, Çavuşesku'nun gayet sert tepkileriyle  karşılaştı.

            Uyarılar Çavuşesku'nun hoşuna gitmedi. Gösteriler de özellikle  Temeşvar'da giderek yoğunluk kazandı. Temeşvar, halkının geniş bir  kitlesinin Macar olduğu Transilvanya'nın merkezi durumundaydı.

            Temeşvar'daki gösteriler Aralık ayı boyunca devam ederken, hem  Temeşvar'da ve hem de Bükreş, Arad ve Braşov'daki gösterilerde, halk  ile güvenlik kuvvetleri arasında çatışmalar oldu. Halktan ölenler,  yaralananlar oldu. Bazı yabancı ajanslar, Temeşvar çatışmalarında ölenlerin  sayısını 2.000 olarak vermiştir.

            Bütün bu gelişmelere karşılık, Çavuşesku, 20 Aralık akşamı radyo ve  TV'de yaptığı konuşmada, Temeşvar olaylarını, "teröristlerin, faşistlerin,  emperyalistlerin, serserilerin ve yabancı casus örgütlerinin işi" olarak  gösterdi. Bu sırada Amerikan Hükümeti, gösterilerde polisin "kaba  bir şekilde kuvvet kullanmasını" protesto ederken, Sovyet Dışişleri  Bakanı da, olaylar için, "hoş olmayan şeyler" deyimini kullanıyor ve  üzüntüsünü bildiriyordu.

            21 Aralık günü, Bükreş'te binlerce öğrenci ve halkın katıldığı büyük  gösteriler yapıldı. Bükreş sokakları polis ve askerlerle doldurulmuştu.  Halk, "Kahrolsun Çavuşesku", "Kahrolsun Katiller" diye bağırıyordu. Bu  sırada Çavuşesku, Başkanlık sarayının balkonundan halka hitap etmek  istediyse de, ıslıklar ve protestolorla karşılandı. Bunun üzerine, güvenlik  kuvvetleri ve özellikle gizli polis (securitate) ile halk arasında çatışmalar  çıktı. Polis otomatik silahlarla halka ateş açarken, tanklar halkın üzerine  yürüdü. Bükreş tam bir savaş alanı haline geldi.

            Çavuşesku, 22 Aralık 1989 sabahı yine sarayının balkonundan  halka hitap etmek isteyince, halk "Ölüm! Ölüm!" diye bağırarak Saraya  hücum edip içeri girmeye başladı. Çavuşesku ve karısı Elena, bu  durum üzerine, sarayın damına inen bir helikopterle Bükreş'ten kaçtılar.  Fakat aynı akşam, Tirgoviste'de, askerler tarafından yakalandılar.  Tirgoviste, Bükreş'in 80 Km. kuzey-batısındaydı. 25 Aralıkta, orada kurulan  bir askeri mahkeme tarafından yargılanıp, idama mahkum oldular  ve hemen kurşuna dizildiler. Bir komünist diktatör daha böyle alaşağı  edilmiş oldu.

            Çavuşesku'nun öldürülmesinden sonra göstericiler, Milli Selamet  Cephesi'ni kurdular ve başkanlığınıda Moskova Üniversitesinde  Gorbaçov ile beraber okumuş olan Ion Iliescu'yu getirdiler. Iliescu  eski komünist liderlerdendi. 43 yaşındaki hidrolik mühendisliği profesörü  olan Petre Roman başkanlığında da bir geçici hükümet kuruldu.

            Milli selamet Cephesi, komünist rejime devam etmekle beraber, liberal  ve demoktratik bir yönetim de getirmedi. Özellikle, Iliescu'nun,  yıllarca Çavuşesku ile beraber çalışmış olması, komünizm aleyhtarları ile  liberal demokrasi taraftarlarının kabul edemediği bir durum oldu. Bu  sebeple, Çavuşesku'nun "gitmesinden" sonra da Romanya huzura  kavuşamadı ve gösteriler, grevler, çatışmalar, bundan sonra Milli  Selamet Cephesi'ne yöneldi.

            1990 Martında kabul edilen yeni bir seçim kanunu ile, Mayıs 1990  yapılan ve 88 parti ile 7.300 adayın katıldığı, Millet Meclisi ve Senato  seçimlerinden, Milli Selamet Cephesi en büyük güç olarak çıktı.

            Millet Meclisi seçimlerinde oyların % 66.3'ünü ve senato seçimlerinde  de oyların % 67.0'sini Milli Selamet Cephesi aldı.

            Bundan sonra Romanya bir süre daha çalkalanmakla beraber ve  1991 yılına yine bir sürü gösteriler, karışıklıklar ve huzursuzluklar içinde  girmesine rağmen, Iliescu, aldığı demokratik tedbirler ve özellikle liberal  ekonomi ve pazar ekonomisine yönelmesi ile, ülkeyi belirli bir huzura  götürmeye muvaffak oldu. Bu arada Türkiye ile de yakın münasebetler  kurmaya da özen gösterdi. Türk özel sektörünün Romanya'daki faaliyet  alanı da bir hayli genişledi.

            g) Yugoslavya'da İç Savaş:

            Diğer sosyalist ülkelerde olduğu gibi, Yugoslav Cumhuriyetlerinde  de demokratik hareketler 1989 yılında başladı. Lakin, yine diğer  ülkelerdeki gelişmelere paralel olarak, 1990 yılından itibaren bu  cumhuriyetlerde de bağımsızlık eğilimleri su yüzüne çıkınca, bu  cumhuriyetlerin Sırbistan'la olan münasebetleri gerginleşmeye başladı ve  sonunda Bosna'da, üç buçuk yıl sürecek olan bir iç savaş başladı.

            Yugoslav Federal sisteminin kurulduğu 1946 yılındanberi, Sırbistan,  ülkenin yönetiminde daima egemen olmuştu. Tito'nun 1980 Mayısında  ölümünden sonra, Yugoslavya Devlet Başkanlığı görevi, 6 cumhuriyetin  başkanları tarafından rotasyon sistemiyle yürütülmüş ise de, bu  durum, Sırbistan'ın federal sistem içindeki egemen ve üstün durumunu  etkilemedi. Bu arada, Sırbistan Komünist Partisi liderliğine, 1987 yılı  sonunda, koyu bir "Sırp milliyetçisi" olan ve "Büyük Sırbistan" hayali  peşinde koşan, Slobodan Miloseviç gelmiştir. Yugoslavya veya  Bosna iç savaşının çıkmasına da Miloseviç sebep olmuştur. Miloseviç'in  emperyalist emellerinin en belirgin ifadesi, halkının % 60'ı Macar olan  Voyvodina ile halkının % 90'ı Arnavut olan Kosova özerk bölgesini  "demir yumrukla" yönetmesi olmuştur.

            Yugoslav cumhuriyetlerinde bağımsızlık eğilimleri belirdiğinde,  gerçek şudur ki, bunlar yine de birliğin dağılması taraftarı olmayıp, daha  ziyade "gevşek" bir federasyon veya konfederasyon şeklini benimsemek  istemişlerdir. Miloseviç ise, cumhuriyetlerin bağımsızlıklarını kabul  etmekle beraber, bunların kuvvetli bir merkezi otorite etrafında birleşik  kalması ve bu suretle Sırbistan'ın bunlar üzerindeki kontrolünü  sürdürmesi fikrinde olmuştur. Bu görüşünü kabul ettiremeyince şu tezi  ileri sürmüştür: Bu cumhuriyetlerde yaşayan Sırp azınlıkların self-  determinasyon hakları vardır. Miloseviç bu ilkeye, "sınırların milliyetlere  göre çizilmesi" ilkesi diyordu. Bu şekilde Miloseviç, Sırp azınlıkların  yaşadığı toprakları, bu cumhuriyetlerden kopararak, Sırbistan'ın  sınırlarını genişletmek istiyordu.

            Buna rağmen, hiç bir Sırp azınlığın bulunmadığı Slovenya, 1991 Haziranında  bağımsızlığını ilan edince, Miloseviç, bu bağımsızlığı önlemek  için Slovenya'ya saldırdı. Fakat Avrupa Birliği'nin ve özellikle  Almanya'nın sert tepkileri üzerine çekilmek zorunda kaldı.

            Hırvatistan'da ise, yukarda belirttiğimiz görüşü uygulama yoluna  gitmiştir.

            Hırvatistan da 1991 Haziranında bağımsızlığını ilan etmiştir. Fakat,  bunu daha önceden gören Miloseviç, Hırvatistan nüfusunun % 12'sini  teşkil eden, Krajina Sırplarını kışkırtmış ve bunlar, 1990 ekiminde Krajina  Özerk Bölgesi'ni ilan etmişlerdir. Bunun üzerine, Krajina Sırpları ile  Hırvatistan arasında, 1991 Martında, silahlı çatışmalar başladı.  Hırvatistan bu özerkliği tanımadı. Fakat fazla bir şey de yapamadı. Krajina  Sırpları 1995 Eylülüne kadar özerk varlıklarını korudularsa da, bu  tarihte Hırvatistan, Avrupa'nın da desteği ile, burasını askeri ile  işgal etti.

            Makedonya da 1991 Eylülünde bağımsızlığını ilan ederken, bütün  tarihi boyunca Sırbistan'ın kanadı altında yaşamış olan 600 bin nüfuslu  Karadağ, 1992 Nisanında, Sırbistan ile "Yeni Yugoslavya"yı kurdu.  Fakat Bosna-Hersek böyle olmadı. Bu cumhuriyetin 4.5 milyonluk  nüfusunun % 43'ü Müslüman, % 32'si Sırp ve % 17'si Hırvattı. Esasında  Müslümanlarla Sırpların arası hiç bir zaman iyi olmamıştı. Müslüman-Hırvat  koalisyonu 1992 Şubatında Bosna-Hersek'in bağımsızlığını ilan  ve bu bağımsızlık 1992 Nisanında Avrupa topluluğu ve Amerika  tarafından da resmen tanınınca, Bosna-Hersek Sırpları ayaklandılar ve  1992 Haziranından itibaren, Sırbistan'ın da Bosna Sırplarının arkasında  yer alması sonucu, Bosna'da bir iç savaş başladı. Bu savaşta Yunanistan  da Sırbistanı desteklemiştir.

            Bosna İç Savaşı, B.M.'in, Avrupa Topluluğu'nun ve NATO'nun  aracılık ve barış çabalarına rağmen, Sırpların inanılmaz vahşeti ve  Müslümanlara uyguladığı zulüm ve etnik temizlik hareketleriyle, üç buçuk  yıl sürdü. Amerika, bu iç savaşa, bulaşmaktan kaçındı. Fakat 1996  Temmuzundan itibaren soruna el altı ve uyguladığı baskı politikası ile,  Kasım ayında "Dayton Anlaşması"nı Bosna, Hırvatistan ve Sırbistan'a  kabul ettirdi ve Aralık ayında da Paris'te "barış anlaşması" imzalandı.  Bu anlaşma ile Bosna'nın % 49'u Sırplara veriliyordu. Bu anlaşmanın  uygulanmasını kontrol için de, Bosna'ya 60.000 kişilik bir çok Uluslu bir  NATO kuvveti gönderildi.

            h) Baltık Ülkeleri:

            Baltık Ülkeleri diye genel bir şekilde adlandırılan Estonya,  Letonya (Latvia) ve Litvanya, Nazi Almanyası ile Sovyetler Birliği  arasında imzalanan 23 Ağustos 1939 tarihli Tarafsızlık ve Saldırmazlık  Paktı'nın gizli protokolü ile Sovyet Rusya'ya terkedilmişti. Bu üç küçük  demokrasi, İ'inci Dünya Savaşı sonlarında, Çarlık Rusyası'ndan koparak  bağımsızlıklarını almışlardı. Bu ülkenin bağımsızlıklarını almalarında  "milliyetçilik" duyguları nasıl önemli bir rol oynamış ise, bağımsızlıktan  sonra, "Rusya" ile komşulukları, bunların milliyetçilik duygularını  canlı tutmalarına sebep olmuştur.

            1939 Eylülünde Polonya'nın, Nazi Almanyası ile Sovyet Rusya'nın  işgaline uğraması ve Eylül ve Ekim aylarında da, Sovyet Rusya'nın, bu  küçük Baltık ülkeleri ile yaptığı "karşılıklı yardım" yani "ittifak"  anlaşmaları ile bu ülkelerde deniz ve kara üsleri elde etmesi, 23 Ağustos  1939 Paktı'nın niteliğini gün ışığına çıkarmakta gecikmedi.

            Nazi Almanya'sı Mayıs-Haziran 1940 da, bir buçuk ay içinde Fransa'yı  "devirince", Moskova'nın hesapları alt-üst oldu ve telaşa kapıldı.  1940 Haziranında Sovyet Rusya her üç Baltık ülkesini de işgali altına  aldı. Temmuz ayında Sovyetlerin kontrolü altında yapılan uydurma  seçimlerle, kendisine bağlı hükümetler işbaşına geldi ve Sovyet Rusya  bu ülkeyi, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne birer "Cumhuriyet"  olarak ilhak etti.

            Görüldüğü gibi, şimdiye kadar ele aldığımız Avrupa ülkeleri "uydu"  ülkeler iken, bu üç baltık ülkesi, Sovyetler Birliği Devleti'nin birer  "parçası" halinde bulunuyordu. Bu sebepledir ki, 1987 de Glasnost ve  Perestroyka ile beraber, bu üç Baltık ülkesinde "milli bağımsızlık" için  hareketler başladığında, "uydu" lara karşı daha esnek hareket eden  Gorbaçov, bu üç Baltık ülkesinin Sovyetler Birliği'nden kopmasına ve  bağımsızlıklarını almasına inatla karşı koydu. Çünkü, şimdi söz konusu  olan, Sovyetler "Birliği"nin dağılmasıydı.

            Bununla beraber, diğer sosyalist ülkelerde ortaya çıkan "mücadele  süreci" Baltık Ülkeleri için de söz konusu oldu. Her üç ülkede de  başlangıçta her şey, "milliyetçi" gruplar ve hareketlerle, iktidardaki  Komünist Partileri arasındaki mücadele ile başladı ve bu mücadele giderek  Komünist Partilerinin kendi içine de yansıdı. Sonuç ise, bu  ülkeler komünist partilerinin Moskova'dan kopmalarına ve Milliyetçi  çizgiyi benimsemelerine sebep oldu. Bu gelişme ise, "glastnosçu" ve  "perestroykacı" Gorbaçov'u bile sinirlendirdi. Lakin Gorbaçov, "Birlik"in  parçalanmasını önlemek için ne kadar inat ettiyse, Baltık Milliyetçileri de  Gorbaçov'a o kadar inatla direndiler. Tabii, her üç ülkede de bu  mücadelenin kolay olmadığını, bir çok gerginliklerden geçtiğini de  belirtelim. Çünkü Gorbaçov bu mücadelede, bu ülkede yerleşmiş bulunan  Rusları da kullanma yoluna gitti. Ayrıca, başta Litvanya olmak üzere,  bu ülkelere ekonomik ambargo uyguladı.

            Bütün bunlara rağmen, Litvanya Parlementosu 11 Mart 1990 da,  Estonya parlementosu 8 Mayıs 1990 da ve Letonya parlementosu da  4 Mayıs 1990 da, ülkelerinin bağımsızlıklarını ilan ettiler. Fakat bu  bağımsızlık ilanları sözde kaldı. Çünkü, Sovyet askeri kuvvetleri, İçişleri  Bakanlığı Kuvvetleri ve Sovyet Gizli Polisi KGB kuvvetleri, hepsi birden  bu bağımsızlıklara son vermek için 1991 Ağustosunda harekete  geçtiler. Her üç ülkede de, milliyetçilerle bunlar arasında çatışmalar ve  ölenler ve yaralananlar oldu.

            İşte tam bu sırada, 21 Ağustos 1991 de, Gorbaçov'u devirmek için  bir askeri darbe yapıldı. Bunun üzerine aynı gün, 21 Ağustos 1991  günü, her üç Baltık Ülkesi de bağımsızlıklarını bir kere daha ilan ettiler.  Gorbaçov'u darbeden kurtaran ve darbeyi başarısız kılan, Rus  Federasyonu Başkanı Boris Yeltsin, 22 Ağustostaki  deklarasyonunda, Sovyetler Birliği'nin dağılmıyacağını ve "Birlik"in  korunacağını bildirerek, Baltık bağımsızlıklarına karşı gelmek istediyse  de, 24 Ağustosta, Estonya, Letonya ve Litvanya'nın bağımsızlıklarını  tanımak zorunda kaldı.

            Yeltsin'in bu tutumunda, 21 Ağustos darbe teşebbüsü üzerine,  başta Amerika olmak üzere Batı'nın Yeltsin'e büyük destek vermesinin  önemli rolü oldu. Esasında, Amerika daha 1940 da Sovyet Rusya bu  Baltık Ülkelerini "ilhak" ettiğinde bunu tanımamıştı. Baltık Ülkeleri  bağımsızlık için 1987'den itibaren harekete geçtiklerinde de en büyük  destek Amerika'dan gelmişti. Ayrıca Batı Avrupa da bu bağımsızlıkları  desteklemişti. Bu durumda, üç Baltık Ülkesinin bağımsızlığını  tanımaktan başka çare yoktu.

            ı) Moldova:

            Sovyetler Birliğini meydana getiren 15 cumhuriyetten biri olan Moldavya'nın  halkının % 70'i aslen Romen olduklarından, daima Romanya  ile birleşmek istemişlerdir. Moldavya denen topraklar, bizim tarihimizde  adı çok geçen Besarabya'dır. Bilindiği gibi, bu topraklar, Rusya ile  Osmanlı Devleti arasındaki anlaşmazlık konusu olmuştur. Rusya'daki  1917 ihtilali sırasında, 1918 de Romanya burasını işgal ederek sınırları  içine katmıştır. 23 Ağustos 1939 Paktı'ndan sonra Sovyet Rusya,  aynen Baltık ülkelerine yaptığı gibi, Beserabya'yı da Romanya'nın elinden  alarak, 1940 da burasını da bir Sovyet Cumhuriyeti haline getirmiştir.  Besarabya topraklarının bir kısmını da Ukrayna'ya vermiştir. Lakin  Sovyet-Alman savaşı çıkınca, Nazi Almanyası'na dayanan Romanya,  1941 de Moldavya'yı işgal etmiş ise de, Almanya'nın yenilgisi üzerine  1944 de Sovyet orduları Romanya'ya girince, Moldovya'yı da  Romanya'nın elinden geri almıştır.

            Bütün bu gelişmeler, Moldav halkında koyu bir milliyetçilik duygusunun  gelişmesine sebep olmuştur. Glasnost ve Perestroyka'nın ortaya  çıkması üzerine, Moldavlar bir "dil milliyetçiliği" hareketini başlattılar.  Zaten Rusca'nın resmi dil olmasına, eskiden beri karşı idiler. Romence'nin  milli ve resmi dil olarak kabulünü istiyorlardı. Lakin, Moldavların  bu dil milliyetçiliği, 1989 yılından itibaren "siyasal milliyetçilik"  hareketine, yani bağımsızlığa dönüşmeye başladı. Romanya ile birleşmek  istedikleri gibi, şimdi, Sovyetlerin yine Romanya'dan koparıp aldıkları  Bukovina ile de birleşmek istiyorlardı. Bu amaçla komünist yönetime  karşı girişilen gösterilerin önderliğini Demokratik Hareket adlı bir  örgüt yapmaktaydı.

            Moldavların bu milliyetçilik hareketleri, nüfusun % 20'sini teşkil eden  Ruslarla, sayıları 180-200 bin kadar olan, Ortodoks Gökoğuz (Gagauz)  Türklerini de harekete geçirdi. Gökoğuzlar da, 1989  Ağustosundaki gösterilerinde "Cumhuriyet" kurulmalarına izin verilmesini  istediler. Moldavya Yüksek Sovyeti (parlamento) de yine Ağustos  1989 da Moldovca'yı "resmi dil" olarak kabul edince, buna Ruslar  şiddetle karşı geldiler. Zira, Rusca resmi dil olmaktan çıkıyordu. Fakat  Moldavya Yüksek Sovyeti, 1989 Ekiminde Gökoğuzlara sınırlı bir  özerklik verilmesini kabul etti.

            Moldav milliyetçiliğinin giderek yoğunluk kazanması üzerine,  Moldavya Komünist Partisi de içindeki muhafazakarları tasfiye ederek,  bu gelişmelere ayak uydurmaya başladı. Yüksek Sovyet, 1990 Haziranında  "Egemenlik Deklarasyonu"nu kabul etti. Bununla Moldav halkı  ülkenin sahibi oluyor ve ülkede Moldav Anayasası ile kanunlarının  geçerli olması ilkesi kabul ediliyordu. Ne var ki, Moldavların bağımsızlık  yolunda attıkları bu önemli adımların arkasından Gökoğuzlar da, 19  Ağustos 1990 da bağımsızlıklarını ilan ile "Cumhuriyet" kurduklarını  bildirdiler. Gökoğuzları, Ruslar izledi. Onlar da, Eylül 1990 da "Dinyester  Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"ni kurduklarını ilanettiler. Her iki harekete  de Moldavlar şiddetle karşı geldiler. Zira, Sovyet Rusya'da üretilen  tütünün % 40, ve şarabın da % 25'i Moldavya'dan çıkarken, bu tütünün  % 60 ve şarabında % 40'ı da Gökoğuz topraklarında üretilmekteydi.  Moldavya Endüstrisinin % 40'ı da Rusların yerleşik bulunduğu bölgedeydi.

            Tabii, işin içine Ruslar da girince, Moldavya gelişmelerine Gorbaçov  da yakın ilgi gösterdi ve Moldavya'nın bağımsızlık çabalarına karşı çıktı.  1991 yılı geldiğinde durum bu şekildeydi. Fakat, 21 Ağustos 1991 de  Gorbaçov'u devirme amacıyla yapılan ve başarısız kalan darbe  teşebbüsü, Sovyetler Birliği'nin diğer bütün cumhuriyetlerini de harekete  geçirdi. Bu çerçevede Moldavya parlementosu 24 Ağustos 1991 de  komünist Partisi'ni kanun-dışı ilan ve arkasından da 27 Ağustosta  Moldova'nın bağımsızlığını ilan etti. Zira parlemento, 1990 Haziranındaki  "Egemenlik Deklarasyonu" ile, Moldavya'nın adı, Romence bir ad olarak  Moldova şeklinde değiştirdi.

            i) Ukrayna:

            Başkenti Kiev olan Ukrayna, tarihte, Rus Ortodoksluğu ile Roma  Katolik Kilisesi arasında mücadeleye sahne olduğu gibi, Litvanya,  Polonya, Rusya ve Osmanlı Devleti arasındaki mücadelelerin de  konusu olmuştur. Ukrayna'nın başlangıcını teşkil eden Kiev Devleti,  Peçenekler, Kumanlar ve Altınordu ile mücadele etmiş ve 14'üncü yüzyılda  da Litvanya'nın egemenliği altına girmiştir. 16'ıncı yüzyılda Litvanya ile  Polonya'nın birleşmesinden sonra da, Ukrayna Kiev'i kontrolü altına  almıştır. 1783 de Rusya'nın Kırım Hanlığı'nı ortadan kaldırması ile Ukrayna  Rusya'nın sınırları içine dahil olmuştur. Bundan sonra Ukrayna, devamlı  olarak Ruslara karşı bağımsızlık için mücadele etmiştir. 1917  İhtilalinde Ukrayna bağımsızlık için ayaklandıysa da 1920 Bolşevik kuvvetleri  Ukrayna'yı işgal ederek bu bağımsızlığa son vermiştir.

            Ukrayna, nüfus yoğunluğu bakımından (52 milyon), Rus Federasyonu'ndan  sonra Sovyetler Birliği'nin ikinci büyük cumhuriyetidir. Ukrayna'nın  en büyük özelliği, tarihi boyunca Batı Avrupa ile devamlı temas  halinde oluşudur. Bundan dolayıdır ki, Rus düşmanlığı, özellikle Batı  Ukrayna'da yoğun bir şekilde egemendi.

            Bununla beraber, Ukrayna milliyetçiliğinin yeniden canlanması,  ancak 1988 ve hatta 1989 yılından itibaren başlamıştır. Bu tarihte,  hürriyetçi ve demokrasi taraftarı bir takım gruplar ortaya çıkmaya  başlamıştır ki, bunların önde gelenleri Rukh yani Halk Hareketi ile  Ukrayna Halk Cephesi'dir.

            Ukrayna'daki milliyetçi ve bağımsızlık hareketleri özellikle Baltık  Ülkelerindeki gelişmelerden etkilenmiştir. Moskova, sözünü ettiğimiz  örgütlerin faaliyetlerini engellediğinde, Ukraynalı milliyetçilerin toplantı  ve faaliyet merkezi Litvanya'nın başkenti Vilnius olmuştur.

            Ukrayna'nın bağımsızlığı yolunda ilk adım, Ukrayna Yüksek Sovyeti'nin  1990 Temmuzunda kabul ettiği "Egemenlik Deklarasyonu"dur. 19  Ağustos 1991 de Gorbaçov'u devirmek için girişilen darbe üzerine,  diğer cumhuriyetler gibi Ukrayna da, 24 Ağustosta bağımsızlığını ilan  etmiş ise de, 1 Aralık 1991 de yapılan bir halk oylaması ile bağımsızlık  kesinleşmiştir.

            j) Beyaz Rusya (Belarus):

             Beyaz Rusya, esas itibariyle Kiev Devletinin egemenliği altında  yaşarken, onun yıkılması ile birlikte ve yine onunla beraber, önce  Litvanya'nın, sonra da Polonya'nın egemenliği altına girmiştir. Polonya'nın  1772'deki ilk taksiminde de Rus Çarlığı tarafından ele geçirilmiştir. 1919  Ocak ayında da, "Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti" olmuştur.

            Görüldüğü gibi, Beyaz Rusya'nın tarihinde bir "bağımsızlık olayı" pek  mevcut değildir. İkincisi, tarihinin büyük bölümünü de Rusya'nın kanatları  altında geçirmiştir. Bununla beraber, Beyaz Rusya halkının  Rusya'ya karşı mücadelesi, hemen daima bir "milli kültür" mücadelesi  yani "Ruslaştırma"ya karşı bir mücadele olmuştur.

            Bir başka ilginç nokta da, Beyaz Rusya'da "milli kültür" hareketinin  Gorbaçov'dan önce ve 1980-81 yıllarında ortaya çıkmasıdır. Bu hareket  1986 yılında hız kazanmaya başlamış ve özellikle Baltık Ülkelerinin  milliyetçi mücaleleri Beyaz Rusya'yı da etkilemiştir. Bundan dolayı  Litvanya'nın başkenti Vilnius, Ukraynalılar gibi Beyaz Rus milliyetçilerinin  de karargahı olmuştur. 24-25 Haziran 1989 günlerinde,  Beyaz Rusya'nın her tarafından gelen 400 delegenin, Beyaz Rusya  Halk Cephesi'ni de bu şehirde kurmaları bundandır. Vilnius'taki kuruluş  toplantısında bağımsızlıktan söz edilmeyip, milli kültürün serbestce  geliştirilmesinden insan haklarından, diğer etnik gruplar ve diğer  cumhuriyetlerle münasebetlerden söz edilmesi ilginçtir.

            Şu da var ki, Beyaz Rusya Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşu ve diğer  cumhuriyetlerdeki gelişmeler, Beyaz Rusya Komünist Partisi'ni de etkiledi.  Halk Cephesi'nin düzenlediği gösterilerin ve kaynaşmaların artması  üzerine, Beyaz Rusya Yüksek Sovyeti (parlamento) 27 Temmuz  1990 da Beyaz Rusya'nın "egemenliğini" ilan etti. Gorbaçov'a yönelen  19 Ağustos darbe teşebbüsünden sonra da, Beyaz Rusya, 25  Ağustos 1991 de bağımsızlığını ilan etti.

            k) Kafkaslar:

            Bu açıkladığımız gelişmeler açısından, Sovyetler Birliği'nin Kafkas  Cumhuriyetlerini iki kısımda ele almak gerekir. Birincisi, Gürcistan  gelişmeleridir. Gürcistan gelişmeleri, Abkhazia ve Ossetya'nın da  bağımsızlık çabaları ile, Moldova gelişmelerini hatırlatır.

            İkincisi ise, bizim "Kafkas Üçgeni" dediğimiz, Ermenistan,  Azerbaycan ve Karabağ arasında meydana gelen ve bu güne  kadar da milletlerarası nitelikte devam eden durum ve krizdir. Karabağ  sorunu ile, Ermenistan ve Azerbaycan'ın bağımsızlık gelişmeleri birbirine  karışmıştır.

            aa) Gürcistan:

            Gürcistan'da "milliyetçi" hareketin özelliği, kendi içindeki etnik  milliyetçilerle de mücadele etmenin çelişkisi içine düşmesidir. Moldova'da  olduğu gibi.

            Glasnost ve Perestroyka Gürcistanı da etkilemekle beraber, bu  ülkede milliyetçilik hareketinin ancak 1989 da ortaya çıkmaya  başladığını görüyoruz. Gürcistan'ın Sovyetler Birliği'ne katılmasının 68'inci  yıldönümü olan 25 Şubat 1989 günü Tiflis'te 15.000 kişinin katıldığı  gösteriler yapıldı. Sovyetlerin 1921'deki işgali protesto ediliyordu.  Polisin dağıttığı ve tutuklamaların olduğu bu gösteriler, Gürcü  milliyetçiliğinin lideri durumunda olan, Milli Demokratik Parti  tarafından düzenlenmiştir.

            Gürcistan'da bu şekilde başlayan Gürcü milliyetçiliği hareketi giderek  artarken, 1989 yılında, bir yandan Abkhazia, diğer yandan da  Osetya halkı da bağımsızlık için ayaklandı. Bu şekilde, Gürcüler bir yandan  ülkedeki Rus kuvvetleriyle mücadele ederken, öte yandan bu iki  etnik milliyetçilik mücadele durumunda kaldılar. Bu dörtlü mücadele  içinde, giderek, bir diğer milliyetçi lider Zviad Gamsakhurdia sivrilmeye  başladı. Gamsakhurdia'nın sivrilmesiyle, sahneye çıkan 16 tane  milliyetçi ve hürriyetçi gruplar birbirleriyle de mücadeleye başladılar.  Bunun sonucu olarak 1990 yılı tam bir karmaşa içinde geçti.

            Gürcistan'ın 1990 Aralık ayında, bağımsızlık için ayaklanan Güney  Osetya'yı ilhak kararı, Moskova ile arasının gerginleşmesine sebep  oldu. Bu arada, 1990 Kasımında, Zviad Gamsakhurdia, Gürcistan Meclis  Başkanlığına seçildi. Meclis Başkanı aynı zamanda, Cumhurbaşkanlığı  görevini de yapmaktaydı. 1991 Mayısında ise Gamsakhurdia  resmen cumhurbaşkanı seçildi.

            Cumhurbaşkanı seçildikten sonra Gamsakhurdia tam bir diktatör  oldu. En küçük bir muhalefete bile hoşgörü göstermediği gibi, kendisini  eleştirenleri ve muhaliflerini en sert şekilde bertaraf etmeye başladı. Bu  ise, bütün ülkede genel bir hoşnutsuzluğa ve tepkilere sebep oldu.  Bunun sonucu olarak Aralık 1991 sonlarında başkent Tiflis'te ayaklanmalar  patlak verdi. Bu ayaklanmalar üzerine Gamsakhurdia 1992 Ocak  ayı başlarında Tiflis'ten kaçtı. Fakat taraftarları da vardı ve bunlar  mücadeleye devam ettiklerinden çatışmalar çıktı. Bu durum karşısında  bir Askeri Konsey, Gürcistan'ın yönetimini eline aldı. Askeri Konsey,  1992 Martında bir Devlet Konseyi kurdu ve bunun başkanlığına da,  1990 yılında Sovyetler Birliği Dışişleri Bakanlığından istifa etmiş olan ve  aslen Gürcü, Eduard Şevardnadze'yi getirdi. 1992 Ekiminde  yapılan seçimlerde ise, Şevardnadze, oyların % 90'ını alarak Meclis  Başkanı seçildi. Meclis Başkanı, aynı zamanda Devlet Başkanı idi. Bu  seçimlerin ilginç bir yanı da, Ossetya ve Abkhazya'lıların da  seçimlere yoğun bir katılım göstermeleridir.

            bb) Kafkas Üçgeni:

            Kafkas Cumhuriyetlerinden Ermenistan, Moskova'ya en sadık cumhuriyetlerden  biriydi. Bu sebeple, bu cumhuriyette bağımsızlık hareketi,  diğerleri gibi şiddetli ve sarsıntılı olmamış ve Ermenistan bağımsızlığını,  resmen 23 Eylül 1991 de ilan etmiştir.

            Azerbaycan'ın bağımsızlık hareketi ise, Ermenistan ile patlak veren  Karabağ (Nagorno-Karabakh) sorunu ile beraber ve bundan doğan çatışmalar  içinde gelişir.

            Yazılı kaynaklarda, 12'inci Yüzyıldan itibaren Karabağ adına  rastlanmaktadır ve bulgular buranın eski bir Türk yurdu olduğunu  göstermektedir. 1747 de merkezi Şusa şehri olan bir Karabağ  Hanlığı kuruldu. Fakat Rusya, 1805 de bu hanlığı kontrolu altına alır  ve 1822 de de bu Hanlığa son verip, burasını bir eyalet haline getirir.

            Karabağ, Çarlık Rusyası'nın egemenliğine girdikten sonra buraya  Ermeni göçleri başladı. 1823 de Karabağ'da yaşayan toplam 20.095  ailenin 15.729'u Azeri, 4.366'sı ise Ermeniydi. Rusya ile Osmanlı Devleti  arasında imzalanan 1829 Edirne barışı ve 1877-78 Türk-Rus  savaşından sonra, Anadolu'dan Kafkaslara geniş Ermeni göçleri  başlamıştır. 1908 yılı geldiğinde, Kafkaslara göç eden Ermenilerin  sayısı 1 milyonu bulmuştu. Bu göçler sonucu Karabağ'ın da nüfus  yapısı Ermeniler lehine bir gelişme gösterdi. 1917 yılında Karabağ'da  yaşayan nüfusun 317.861'i Azeri iken, Ermenilerin sayısı da 243.627  olmuştu. Bir miktar da başka etnik gruplar vardı.

            Sovyetler Birliği'nin kurulması ile birlikte, Karabağ, Azerbaycan  sınırları içinde "özerk" bir bölge haline getirildi. Ayrıca, Karabağ'ın  Zengezur kısmı da Ermenistan'a verildi.

            Stalin zamanında, Karabağ'ın Ermeni nüfusu hızla artmaya başladı.  Çünkü, Stalin, Karabağ'da belirli bir Ermeni göçü politikasını izledi.  Bunun sonucu olarak, günümüze gelindiğinde, Karabağ'ın nüfusunun  % 75'i Ermeni ve % 25'i de Azeri olmuştur.

            1987'den itibaren Sovyet Rusya'da değişim rüzgarlarının esmeye  başlaması üzerine, Karabağ'daki nüfus çoğunluğundan yararlanmak  isteyen Ermenistan, bu tarihten itibaren Karabağ'ın kendisine  bağlanmasını istemeye başladı. Aynı zamanda Karabağ Ermenileri de  aynı istikamette gösterilere başladılar. Bunun sanunda Karabağ  Sovyeti 1988 Şubatında Karabağ'ın Ermenistan'a katılmasına karar  verdi. Sovyet'in (parlamento) 140 üyesinden 110 Ermeni idi.

            Moskova Ermenistan'ın ve Karabağ Ermenilerinin bu isteklerini reddetmekle  beraber, Karabağ Azerileride hareketlendi. Bu ise Karabağ'da  Ermeni-Azeri çatışmalarına sebep oldu. Bu kadarla da kalmadı  Ermeni-Azeri çatışmaları Azerbaycan'a da sıçradı. Olaylar ne Karabağ'da  ve ne de Azerbaycan'da durmadı. Çatışmalar her gün şiddetini  arttıran bir gelişme gösterdi. Zira, olaylar biraz sonra, Ermenistan ile  Azerbaycan arasında resmen bir savaşa dönüştü. 1989 yılı sonunda  Kafkaslarda, tam anlamı ile bir savaş sürmekteydi.

             Bu şartlar içinde Azerbaycan Yüksek Sovyeti (parlamento), 1989  Eylülünde kabul ettiği bir kanunla, Azerbaycan'ın "egemenliğini" ilan  etti. Buna göre, Azerbaycan Sovyetler Birliği'nden ayrılıyor; Azerbaycan  sınırlarının dokunulmazlığı ve Karabağ üzerindeki azeri egemenliği  vurgulanıyordu.

            Bu kanunun çıkması, esas itibariyle Azerbaycan Halk Cephesi'nin  etkisiyle oldu. Yüksek Sovyet 1989 Ekiminde Halk Cephesi'ni  resmen tescil etti. Yani bir siyasal kuruluş olarak kabul etti. Halk  Cephesi'nin programına göre, Azerbaycan Sovyetler Birliği içinde, siyasal,  ekonomik ve kültürel egemenliğe sahip ve kendi milli bayrağı olacaktı  ve Azerbaycan halkına da Azeri Türkleri denecekti.

            Azerbaycan'daki bu gelişmeler üzerine, Ermenistan'da da, Karabağ  ve Rusya'nın diğer yerlerinden gelen ermenilerin toplantısında da Ermeni  Milli Hareketi'nin kurulmasına karar verildi. Milli Hareket'in  başkanlığına Levon Ter-Petrosyan getirildi.

            Bu durum karşısında Moskova harekete geçti. Moskova, her iki  tarafın arasını bulmak için bir takım uzlaştırıcı formüller ortaya attı.  Mesela, buna göre, Karabağ Azerbaycan sınırları içinde kalmakla beraber,  Karabağ'da 5.000 kişilik bir Sovyet kuvveti bulunacak ve ayrıca, Azerbaycan,  Karabağ Ermenilerinin haklarını garanti altına alan kanunlar çıkaracaktı.

            İlginçtir, bu teklifi ne Azerbaycan ne de Ermenistan kabul etti. Bu  teşebbüsün de sonuçsuz kalması üzerine, 1989 da nisbeten  yavaşlamış görünen Ermeni-Azeri çatışmaları, hem Karabağ ve Azerbaycanda  ve hem de Ermenistan ile Azerbaycan arasında, 1990 Ocak  ayından itibaren hem şiddetlendi ve hem de çatışmaların alanı genişledi.  Bu gelişmeler içinde, Ermenistan da 23 Ağustos 1990 da bağımsızlığını  ilan etti. Lakin, bu ilana göre, Ermenistan'ın Sovyetler Birliği'nden  ayrılması söz konusu olmuyordu.

            Bir başka ilginç gelişme de, 1989 yılından itibaren Türkiye'nin Azerbaycan  ile münasebetlerini, belirli bir şekilde artırmaya başlamasıydı.  Bu durum, Ermenistan'ı da Türkiye'ye yaklaşmaya sevkettiyse de,  Ermenistan'ın hala Doğu Anadolu topraklarından söz etmesi, Türkiye'nin  tepkilerine sebep oldu ve Türkiye bugüne kadar Ermenistan ile resmen  diplomatik münasebet kurmamıştır. Bunun bir sebebi de, Karabağ sorununun  çözülememiş olmasıdır. Bugün Karabağ tamamen Ermenilerin  kontrolü altındadır ve Türkiye'nin de dahil olduğu bir çok milletlerarası  aracılık teşebbüsleri bir sonuç vermemiştir.

            Azerbaycan'a gelince: Karabağ sorununun, Azerbaycan içinde bir  takım çalkantılara sebep olduğu da bir gerçektir. 1989 Eylülünde egemenliğin  ilanından sonra, 1990 Mayısında, Ayaz Mutalibov Meclis  Başkanı, yani devlet başkanı seçilmişti. 1991 Eylülünde yapılan İlk  cumhurbaşkanlığı seçimini ise, yine, seçime tek aday olarak giren Mutalibov  büyük çoğunlukla kazandı. Eski bir komünist olan Mutalibov'un  bir yandan diktatörce yönetimi, diğer yandan Karabağ sorununda yeterli  kararlılıkla hareket etmemesi, hoşnutsuzluğa sebep oldu ve  Bakü'de başlayan Mutalibov aleyhtarı gösteriler üzerine, kendisi 6 Mart  1992 de istifaya zorlandı. Yerine, geçici olarak, Meclis Başkanı Yakub  Memedov cumhurbaşkanlığını üstlendi.

            Yeni cumhurbaşkanı için seçim 7 Haziran 1992 günü yapıldı.  Seçimlerde, 3.9 milyon kayıtlı seçmenin % 70'i oy verdi. Halk Cephesi  lideri Ebulfez Elçibey, oyların % 60'ını alarak Cumhurbaşkanı seçildi.  52 yaşındaki Elçibey, koyu bir komünist düşmanı ve bir Türk milliyetçisiydi.  Elçibey, Mutalibov'un Aralık 1991 de katıldığı, fakat Azerbaycan  Meclisi'nin onaylamadığı, Bağımsız Devletler Topluluğu'ndan  Azerbaycan'ı çıkaracağını taahhüt etmişti.

            Türkiye, Azerbaycan'ın 30 Ağustos 1991 de bağımsızlığını ilan etmesi  üzerine bu yeni Türk Devleti'nin 9 Kasım 1991 de resmen tanıdı.  Elçibey'in, bir yıl süren Cumhurbaşkanlığı sırasında ise, Türk-Azeri  münasebetleri ve işbirliği büyük gelişme gösterdi. Bir halde ki, iki Türk  Devleti arasındaki bu yaklaşma, şimdi gözlerini yeniden Kafkaslara  çeviren Rusya'yı rahatsız etmeye başladı.

            Söylediğimiz gibi, Elçibey'in Cumhurbaşkanlığı ancak bir yıl sürdü. 3  Haziran 1993 de, yine tarihi bir Türk şehri olan Gence'de, Suret  Hüseyinov, 3-5 bin kişilik bir kuvvetle ayaklandı. O sırada 34-35  yaşlarında olan Hüseyinov, Karabağ cephesinde, Ermenilere karşı  yapılan muharebelerde başarısız olduğu için, komutanlıktan azledilmişti.  Gence'de tekstil işi yapıyordu ve zengindi. Fakat, komutanlıktan  azledilmesini hazmedememişti.

            Cumhurbaşkanı Elçibey, Hüseyinov ayaklanması üzerine, bugün de  anlaşılmayan bir sebeple, 18 Haziran 1993 de, istifa dahi etmeksizin  Bakü'den, Nahcivan'daki köyüne kaçtı. Bunun üzerine Hüseyinov, 21  Haziranda, Azerbaycan'ın yönetimini eline aldığını ilan etti. Azerbaycan  Parlamentosu, Elçibey'den, görevine dönmesini veya istifa etmesini istediyse  de, Elçibey'den hiç bir cevap alamadı. Elçibey, sadece görevini  devam ettirdiğini söylüyordu. Bunun üzerine, Parlamento 24 Haziran  1993 te, Ebulfez Elçibey'in görevinin sona erdiğini ilan etti.

            Bu arada, Meclis Başkanı İsa Kamberov da 13 Haziranda istifa  ettiğinden, Meclis, 18 Haziranda, Haydar Aliyev'i Başkan olarak  seçti. Aliyev, Azerbaycan Komünist Partisi'nin eski Genel Sekreteri ve  KGB'nin (Devlet Güvenlik Komitesi) bir Generali idi. Bu suretle  Azerbaycan'da Haydar Aliyev yönetimi başlıyordu.

            Ayrıca, Meclis, 30 Haziran 1993 te, Suret Hüseyinov'u  Başbakanlığa getirdi. Hüseyinov, Savunma, İçişleri ve Güvenlik  Bakanlıklarını da üzerine aldı.

            Azerbaycan, 24 Eylül 1993'te de Bağımsız Devletler Topluluğu'na  katıldı.

            Azerbaycan'da 3 Ekim 1993 de Cumhurbaşkanlığı seçimleri yapıldı.  Haydar Aliyev, 4 milyon seçmenden % 98.8'inin oylarını alarak Cumhurbaşkanı  seçildi.

            ı) Orta Asya Türk Cumhuriyetleri:

            Doğu Avrupa ve Baltık gelişmelerinin, Orta Asya'daki Müslüman-Türk  cumhuriyetlerini, diğer Sovyet cumhuriyetlerinde olduğu kadar etkilemediği  görülmektedir. Şüphesiz Orta Asya cumhuriyetlerinde demokrasi  ve insan hakları hareketleri ortaya çıkmış ise de, genel çapta  siyasal bir milliyetçilik hareketinin yaygınlığını tespit etmek mümkün  olmamaktadır. Bu cumhuriyetlerdeki milliyetçilik hareketlerinin belirgin  özelliği ise, dil ve kültür milliyetçiliği şeklinde kendisini göstermesidir.  Siyasal nitelikli çalkantılar bu cumhuriyetlerde, Batı'da olduğu kadar  şiddetli olmamıştır. Mamafih, şurası da bir gerçektir ki, bu cumhuriyetlerde,  Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinin gerisinde kalmamışlardır.

            Bu cumhuriyetlerin bir başka özelliği de, bağımsızlık süreci sırasında  etnik çatışmaların da ortaya çıkmasıdır.

            aa) Kazakistan:

            Bu cumhuriyet, yüzölçümü olarak, 2.7 milyon Km.kare ile, Rusya  Federasyonun'dan sonra Sovyetler Birliği'nin ikinci büyük cumhuriyeti  olmakla beraber, 16.5 milyon nüfusu ile beşinci sırada bulunmaktaydı. Bu  nüfusun % 41'i Rus ve % 36'sı Kazak iken, bağımsızlıktan sonra,  Kazakların benimsemiş olduğu "Kazakistan Kazaklarındır" ilkesi  dolayısiyle, bu oran bugün % 43 Kazak, % 36 Rus şeklinde değişmiştir.  Rus nüfusun çoğunluğu dolayısiyle, bağımsızlıktan önce de, sonra  da, Kazakistan, Rusya Federasyonu ile iyi münasebetler içinde olmuştur.

            Kazakistan'ın, başta petrol olmak üzere, tabii kaynakları çok zengindir.

            Kazakistan'ın Sovyetler Birliği ile kaynaşmasında, 1962'den 1986'ya  kadar Kazakistan Komünist Partisi Liderliğini ve 1971'den itibaren  de, Moskova'daki Politbüro'nun üyeliğini yapan Dinmuhammed Kunayev'in  büyük rolü olmuştur. Kunayev'in, Gorbaçov tarafından  görevden alınmasında, suistimalleri ve Brejnev'in "adamı" olması rol  oynadığı kadar, Kazak milliyetçiliğini temsil etmesi de etkili olmuştur.

            Kunayev'in yerine, bir Rus olan Gennady Kolbin geçmiş ise de, kısa  bir süre sonra Gorbaçov, Kazakistan'ın liderliğine Nursultan Nazarbayev'i  getirmiştir.

            Kazakistan'da milliyetçi hareketin öncülüğünü, 1989 Nisanında kurulan  Adilet (Adalet) Derneği ile Kazak Edebiyeti (Kazak Edebiyatı)  gazetesi yapmış olmakla birlikte, esas itibariyle Azat (Hürriyet)  Partisi, Kazakistan'ın "egemenlik" ilanında önemli rol oynamıştır.

            Kazakistan Yüksek Sovyeti, 1989 Eylülünde kabul ettiği bir kanunla,  Kazak dilini "resmi dil" olarak kabul etmiştir. Rusca da ikinci dil olarak  kullanılabilecekti. Bunun arkasından, Kazakistan Komünist Partisi'nin  Haziran 1990'daki Kongresinde de "egemenlik" konusu tartışılmış  ve Kazakistan Parlamentosu da, Azat Partisi'nin öncülüğünde, 1990  Ekiminde, Sovyetler Birliği içinde kalarak, Kazakistan'ın "egemenliği"ni  ilan etti. Azat'ın esas hedefi ise bağımsızlıktı.

            Kazakistan, Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulmasında önemli  bir rol oynayacaktır. 

            bb) Türkmenistan: 

            Türkmenistan'ın Sovyetler Birliği içindeki ekonomik pozisyonu, bir  ham madde kaynağı olmasıydı. Petrol, doğal gaz ve pamuk bunların  başında gelmektedir.

            Glasnost ve perestroyka ile beraber, Türkmenistan'da da bir takım  hareketler ortaya çıkmıştır. Mesela 1989 Mayısında Aşkabat ve Nebitdağ'da,  şehir çapında bir takım ayaklanmalar çıktıysa da, bunların  gerçek sebebi ve niteliği konusunda o zamanlar çeşitli yorumlar  yapılmıştır. Bu yorumlar arasında milliyetçilik unsuru da zikredildiği gibi,  Komünist Partisi yönetimi ile halk arasındaki kopukluğun da bu  ayaklanmaların altında yatan sosyal sebep olarak belirtilmiştir. Yalnız  şurası var ki, gerek Sovyetler Birliği zamanında, gerek bağımsızlıktan  sonra, Türkmenistan'ın tek egemen gücü Saparmurad Niyazov  olmuştur. Bugünkü ünvanı "Türkmenbaşı" dır.

            Türkmenistan 27 Ekim 1927 de bağımsızlığını ilan etti. Saparmurad  Niyazov, 1991 ve 1993 seçimlerinde büyük oy çokluğu ile cumhurbaşkanı  seçildi. Lakin, Niyazov muhaliflerinin adaylıklarını koymaları, şu  veya bu şekilde engelleyerek seçimlere tek aday olarak girdi.

            Bağımsızlıktan önce, Türkmenistan'ın önde gelen siyasal kuruluşu  Türkmenistan Demokrat Partisi idi. Bu Parti esasında Niyazov'un  1991 Aralık ayında cumhurbaşkanı seçilmesinden önce, Türkmenistan  Komünist Partisi'ni dağıtıp, ona yeni şartlara göre bir yapı vermesiyle  ortaya çıkmıştı. Partinin ilk kuruluşunda, programı, ekonomik, kültürel ve  siyasal alanlarda reformlar yapmak ve Türkmenistan toplumunu demokratik  yapıya kavuşturma esasına dayanıyordu. Fakat, Niyazov,  cumhurbaşkanı seçilince, Türkmenistan Komünist Partisi üyelerini, bu  Partinin doğal üyesi haline getiren bir kararname yayınladı. Niyazov bununla  da yetinmeyerek, bir takım kararnamelerle muhalifleri ezmeye  başladı. Mesela, muhaliflerin ülke dışına çıkmalarını yasakladı. Basın ve  yayına tam bir sansür uyguladı. Bu arada bir de Köylü Partisi vardı.  Bunun dışında, Orta Asyadaki bütün demokratik güçleri biraraya getirme  amacını güden Dayanışma Derneği vardı. Dayanışma'nın amacı  demokrasi ve bağımsızlıktı. Bunların hepsi kapatıldı. Dayanışma'nın  yetkililerinden birinin şu sözü ilginçtir: "Sovyetler Birliği dağılmadan  önce biz bir CIA örgütü olarak itham ediliyorduk.  Bağımsızlıktan sora ise bir KGB örgütü".

            Mamafih, şunu da belirtelim ki, Türkmenistan ve Saparmurad Niyazov,  Türkiye ile çok yakın münasebetler kurulmasına büyük önem vermektedir.

            cc) Kırgızistan:

            Kırgızistan, Sovyetler Birliği'nin en sakin cumhuriyetlerinden biri  olmuştur. Bu sebeple, Kırgızistan'ın siyasal gelişmeleri ancak 1990'dan  itibaren ortaya çıkmaya başlamıştır.

            Kırgızistan Komünist Partisi'ni 20 yıldan fazla süre ile yöneten Turdakun  Usubaliyev olmuştur. Gorbaçov 1985 de iktidara gelince Usubaliyev'i  görevden almış ve onun yerine Komünist Partisi'nin liderliğine  bir teknokrat olan Absamat Masaliyev'i getirmiştir. Masaliyev yeteneksiz  bir liderdi. İlk defa onun zamanındadır ki, Mayıs 1990 da, ilk  siyasal kuruluş ortaya çıktı. Bu, 24 küçük siyasal grupların meydana  getirdiği Kırgızistan Demokratik Hareketi idi. Liderleri Hazat Ahmetov  ve Toyçubek Turgunaliyev'di.

            Bu siyasal hareketin baskısı üzerine Masaliyev, 1990 Ağustosunda,  yeni bir cumhurbaşkanlığı seçimi yapılacağını açıklarken, Kırgızistan  Yüksek Sovyeti de, demokrasi ve milli birlik deklarasyonu yayınladı.  Cumhurbaşkanlığı seçimlerine, Masaliyev ile, daha önce kendisiyle  beraber iken, şimdi demokratik güçlere katılmış bulunan, Başbakan  Abbas Cumagilov aday olarak katıldılar. Seçilmek için en az oyların  % 50'sini almak gerekiyordu. Fakat, her ikisi de bu miktar oyu alamadı.  Seçim sistemine göre, müteakip seçime bu adaylar katılamayacakları  için, adaylıktan çekildiler. 1990 sonbaharında yapılan cumhurbaşkanlığı  seçimini ise, tanınmış, genç bir bilim adamı ve politikacı Askar  Akayev kazandı. Akayev, 1992 Ocak ayında yaptırdığı bir halk oylaması  ile, cumhurbaşkanlığını halka bir kere daha onaylattı.

            Akayev, 1990 da meydana gelen, Özbek-Kırgız sınır çatışmalarının  tekrarını önlemek amacı ile, Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov  ile, bir güvenlik anlaşması yaparken, 1993 Mayısında da, yeni bir  anayasa ile, ülkeyi, Fransız Başkanlık sistemini getiren yeni bir anayasanın  çıkmasını sağladı. Bu anayasa, Fransa'da olduğu gibi, cumhurbaşkanına  geniş yetkiler veriyordu. Söylenen odur ki, Kırgizistanın bu  yeni anayasası Boris Yeltsin'in o kadar hoşuna gitmiştir ki, bugünkü  Rusya Federasyonu anayasası da bu anayasadan esinlenmiştir.

            Kırgızistan, yine Askar Aliyev zamanında ve Gorbaçov'a yönelen 19  Ağustos 1991 darbesinden sonra, 31 Ağustos 1991 de bağımsızlığını  ilan etmiştir.

            dd) Özbekistan:

            Orta Asya Türk cumhuriyetleri içinde "egemenliğini" ilk edenlerden  biri Özbekistan olmakla beraber, 1989 yılında büyük bir içilan karışıklığa  maruz kalmıştır. Bu da Meşket Türkleri ile Özbekler arasında ki  çatışmalardır.

            Stalin, 1944 Mayısında Kırım Türklerini, nasıl yerlerinden, yurtlarından  söküp Orta Asya'ya sürmüş ise, Meşket Türklerini de Kasım  ve Aralık 1944 aylarında Orta Asya'ya sürmüştür. Stalin'in iddiasına  göre, gerek Kırım Türkleri, gerek Meşket Türkleri Almanlarla işbirliği  yapmışlardı.

            Meşket Türkleri esas itibariyle Özbekistan'a yerleştirilmişti. Sayıları  hakkında farklı rakamlar verilmekte ise de, bunların Özbekistan'da  180.000, Kazakistan'da 30.000, Kırgızistan ve Türkmenistan'da da 75  bin ve Azerbaycan'da da 12.500 kadar olduğu tahmin edilmektedir.

            Özbek-Meşket çarpışmaları, Fergana'nın küçük bir kasabasında bir  Meşket ile bir Özbek arasında çıkan küçük bir tartışmadan patlak  vermiş ve Mayıs 1989 sonlarında çıkan bu olay, Haziran sonlarına  kadar, üç hafta süren çatışmalara dönüşmüştür. Her iki taraftan da  ölümlere ve yaralanmalara sebep olan bu çatışmalar o derece şiddetli  olmuştur ki, Sovyetler Birliği, çatışmaları durdurmak için buraya 11-12  bin kişilik bir kuvvet sevketmek zorunda kalmıştır. Gorbaçov, bu  çatışmalardan din faktörünü sorumlu tutarak, "İslam radikalizmi dişlerini  göstermiştir" demiştir. Bazı Sovyet yetkililerine göre de, bu sırada  Özbekistan'ın egemenliği için çalışan Birlik Halk Cephesi veya kısa  adı ile Birlik'i, Meşketlerin desteklememesi çatışmaların sebebiydi.

            Gerçekten Birlik bu çatışmaların öncülüğünü yapmakla beraber,  resmi kuruluşu 1989 Eylülündedir. Birlik'in çabaları sonucu, Özbekistan  Yüksek Sovyeti (parlamento) 1990 Haziranında yayınladığı bir deklerasyonla,  Özbekistan'ın, egemenliğini ilan etti. Fakat Sovyetler  Birliği'nden ayrılmak söz konusu değildi. "Egemenlik" ilkesine göre,  Özbekistan'da, Özbek anayasası ve kanunlarının üstünlüğü olacak, iç  ve dış politikanın yönetiminde son sözü Özbekistan söyleyecekti.

            1990 yılında, Gorbaçov, Özbekistan Komünist Partisi liderliğine  İslam Kerimov'u getirdi. Kerimov ülkeyi sert bir şekilde yönetmeye  başladı. 1990 Kasımında yapılan seçimlerde, Kerimov'un Demokratik  Halk Partisi adayları rakipsiz olarak kazandı. Bu parti, Komünist  Partisi'nin yerini almıştır. Kerimov, tek-parti görüntüsünü vermemek için,  Anavatan Partisi, Köylü Partisi ve Özbekistan İşçilerinin  Komünist Partisi gibi partilerin kurulmasına izin verdiyse de, bunların  hepsi Demokratik Halk Partisi'nin birer uzantısıydı ve onu destekliyorlardı.  Buna karşılık Birlik, ERK, İslami Rönesans Partisi,  Adolat (Adalet) gibi gerçek muhalefet partilerinin faaliyetine  izin verilmemiştir.

            Aralık 1991 de yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde Kerimov, oyların  % 86'sını alarak seçildi. Bunun arkasında 8 Aralık 1992 de yeni bir  Anayasa yapıldı. Anayasa insan haklarını kabul etmekle beraber, bu  hakların kullanılması, "toplumun hakları"nı ihlal etmemesine bağlıydı.  Kerimov, artık ülkeyi kararnamelerle yönetiyordu.

            Kerimov, bu sert yönetimine gerekçe olarak, Tacikistan'daki iç  savaşın Özbekistan'a da sıçraması endişesi ile, Meşket Türkleri,  Kırgızlar ve Tacikler gibi azınlıkların varlığını göstermiştir.

            Bu arada şunu da belirtelim ki, Özbekistan, 19 Ağustos darbesinden  sonra, 31 Ağustos 1991 de bağımsızlığını ilan etmiştir.

            ee) Tacikistan:

            Sovyet cumhuriyetleri içinde en muhafazakar olanı Tacikistan  olmuştur. Durum bugün de böyledir ve bu da bu cumhuriyet için önemli  bir istikrarsızlık unsuru teşkil etmektedir.

            Tacikistan'ın komşuları ile de münasebetleri iyi olmamıştır. 1989  yılında Tacikistan ile Kırgızistan sınırlarında çatışmalar çıkmış ve bu  çatışmalar iki ülke münasebetlerinin gerginleşmesine sebep olmuştur.  Bu olayın şoku geçmeden, Tacikistan, 1990 Şubatında, büyük bir iç  çalkantıya maruz kaldı.

            Aralık 1988 de Ermenistan'da büyük bir zelzele olmuş ve  yüzbinlerce insan evsiz kalmıştı. Sovyet hükümetinin bu ermenilerden  bir kısmını başkent Duşanbe'ye yerleştirmek istemesi, halkın şiddetli  tepkilerine sebep oldu. Zira, zaten Duşanbe'de mesken sıkıntısı vardı.  Bu sebeple 11 Şubat 1990 gününden itibaren Duşanbe'de geniş  gösteriler başladı. Gösteriler, kısa zamanda, ermenilere karşı tepki  olmaktan çıkarak, Komünist Partisi'ne yönelen gösteri ve tepkiler haline  geldi. Çoğunluğunu gençlerin teşkil ettiği göstericiler, Komünist Partisi  Merkez binasına saldırıp, binayı tahrip ettiler ve yağmaladılar. Bunun  üzerine Sovyet hükümeti olayları bastırmak için Moskova'dan  Duşanbe'ye asker sevketti.

            Gösterilerin bir başka ilginç yanı da, ülkenin diğer taraflarına  yayılırken, göstericilerin şimdi örgütlenmeye başlamalarıydı. Önce Vaadad  (Birlik) adına bir örgüt kuruldu. Bunun arkasından Beşir  Abdülcebbar'ın liderliğinde Rastakiz (Rönesans) grubu ortaya çıktı.  Gösterilerde, "Gorbaçov'u destekliyoruz" "Orta Asya Müslümanlarındır"  gibi pankartların taşınması ilginçtir.

            Sovyet Hükümeti, Duşanbe ayaklanmasını bastırmaya muvaffak  oldu. Fakat şimdi ortaya yeni yeni siyasal gruplar çıkmaya  başlamıştı ve bunlar komünizme karşıydılar.

            1991 Kasımında yapılan seçimlerde, Moskova'nın adamı olarak bilinen  ve 1982-1985 yıllarında Tacikistan Komünist Partisi Liderliğini  yapan Rahman Nebiyev'in cumhurbaşkanı seçilmesi, Tacikistanı iki  yıl sürecek bir iç savaşın içine attı. Laik anti-komünistlerle, radikal  İslamcılar, seçimlere hile karıştırıldığını iddia ettiler. Ortaya çıkan bu  gerginlik, 1992 Martında Duşanbe'de, muhalefetin yoğun gösterilerine  dönüştü. Nebiyev ile muhalefet tam bir çatışma içine girdi. Giderek  artan mücadele ve çatışma, 1992 Ağustosunda, Nebiyev taraftarı  komünistlerle, demokrat ve İslamcı muhalefet arasında iyice  şiddetlenince, Eylül başında, Parlamento, Nebiyev'i görevinden azletti  ve Meclis Başkanı Ekber Şah İskenderov cumhurbaşkanlığı  görevini de üzerine aldı. Bu sırada başbakanlık görevini İmamali  Rahmanov yapıyordu. Parlamento, 1992 Kasımında Rahmanov'u  Cumhurbaşkanı seçti. Esasında, Rahmanov "eski tüfekler" dendi ve  seçilmesi, paramiliter bir örgüt olan Halk Cephesi'nin yapmış olduğu  bir parlamento darbesi ile mümkün olmuştu.

            Rahmanov'un seçilmesinin arkasından, 1993 Ocak ayından itibaren  komünistler Duşanbe'ye egemen oldular. Bu suretle Rahmanov'un diktatörlüğü  başlamış oluyordu. Rahmanov karşı muhalefeti ise, İslam Direniş  Hareketi veya kısa adı ile İslami Hareket temsil etmektedir  ve Pakistan ve İran tarafından desteklenmektedir.

            Tacikistan'ın dış münasebetlerindeki en önemli sorun ise  Özbekistan'dır. Özbekistan, Tacikistan'daki İslam hareketlerinden  endişe ettiği gibi, Tacikistan'da 1 milyon Özbek bulunuyordu. Buna  karşılık aynı miktarda Tacik de Özbekistan'da yaşamaktadır. Başka bir  deyişle, Tacikistan'ın 6 milyon kadar nüfusunun % 25'i Özbek iken  Özbekistan'ın 22 milyon nüfusunun % 5'ini Tacikler teşkil etmektedir.  Bu yüzdeler, iki ülke arasında ciddi bir azınlık sorunu yaratmaktadır.

            m) Rusya Federasyonu:

            Resmi adı ile "Rusya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyeti" olan  Rus Federasyonu, 17 milyon Km.kare yüzölçümü ile Sovyetler Birliği'nin  en büyük cumhuriyeti olduğu gibi, 146 milyon nüfusu (1988 sayımı) da,  Sovyetler Birliği nüfusunun yarıdan fazlasını teşkil etmekteydi. Rusya  Federasyonu'nda 16 özerk cumhuriyet bulunmaktaydı ki, bu cumhuriyetler  etnik azınlıklara aitti. Başkır, Tatar, Çeçen-İnguş, Yakut, v.s.  gibi...

            Diğer taraftan, Rusya Federasyonu, doğal kaynakları bakımından  en zengin bir Cumhuriyetti. Sovyetler Birliği'nin doğal gaz ve petrolünün  % 80'i bu cumhuriyetten çıkıyordu.

            Baltık cumhuriyetlerindeki Halk Cephesi hareketleri, diğer Sovyet  cumhuriyetleri gibi, Rusya Federasyonu'nu da etkilemiş ve bazı Rus  aydınları, 1989 Ekiminde, Rusya Federasyonu Halk Cephesi'ni  kurmuşlardır. Amaçları arasında demokrasi ve hür sendikacılık yer  almaktaydı. Bununla beraber, Rusya Federasyonu'nun milliyetçilik ve  egemenlik hareketinde en önemli rolü oynayan kişi, Federasyon'un  Komünist Partisi Lideri Boris Yeltsin olmuştur. Yeltsin, glasnost ve  perestroyka konusunda Gorbaçov'dan çok daha ileri gittiği gibi, Sovyet  Rusya'nın hızla pazar ekonomisine geçmesini savunarak, Gorbaçov ile  çatışma durumuna girmiştir. Yeltsin, aynı zamanda, Demokratik  Rusya Hareketi'nin de lideriydi.

            Yeltsin, 1990 Mayısında yaptığı bir konuşmada, Rus Federasyonu  için, "gerçek ekonomik ve siyasal egemenlik" istemiş ve Sovyetler  birliği'nin "gevşek bir federasyon" olmasını gerektiğini söylemiştir.  Halbuki Gorbaçov, "Birliğin" sıkı bir şekilde korunması taraftarıydı.

            Yeltsin için en önemli aşama, 1990 Mayısındaki Rusya Federasyonu  Cumhurbaşkanlığı seçimini, Gorbaçov'un adayına rağmen kazanması olmuştu.

            Yeltsin, Rusya Federasyonu'nda, 1990 Mayısında, bir Halk Temsilcileri  Meclisi de kurmuştu. Bu Meclis, Haziran 1990 da yaptığı  toplantıda, 15 Maddelik bir "Egemenlik Deklarasyonu" kabul ederek,  Rusya Federasyonu'nun egemenliğini ilan etti. Buna göre, ülkede  Federasyon anayasası ve kanunları egemen olacak ve ülkenin bütün  doğal kaynakları da Federasyon halkına ait olacaktı. Yine,  Deklarasyon'a göre, Rusya Federasyonu'nun Sovyetler Birliği'nden  ayrılma hakkı bulunduğu gibi, diğer Sovyet cumhuriyetleri ile, bağımsız  olarak diplomatik münasebetler kurabilecekti.

            Rusya Federasyonu'nun Sovyetler Birliği'nden kopmasında, 31  Ekim 1990 tarihli bir kanun etkin bir rol oynadı. Bu kanuna göre, Rusya  Federasyonu'ndan çıkıp da, Sovyetler Birliği'nin elinde bulunan bütün  altın, döviz ve elmas rezervlerinin, cumhuriyetler arasında paylaşılması  öngörülmekteydi.

            Bir yıl sonra dağılan Sovyetler Birliği'nin yerini, işte bu Rusya  Federasyonu ve Gorbaçov'un yerini de bu Boris Yeltsin alacaktır.

            n) Sovyetler Birliği'nin Dağılması: Gorbaçov'dan Yeltsin'e:

            Gorbaçov, glasnost ve perestroyka ile, hem ekonomiye ve hem de  siyasal yapıya yeni bir düzen getirmeye çalışırken, Sovyetler Birliği'nin  "federal" yapısına da yeni bir şekil vermek, yani "milli" cumhuriyetlerin  merkezi otorite ile bağlarını yapılandırmak ihtiyacını da duydu. Başka bir  deyişle, ta Lenin'denberi, Sovyetler Birliği'nin, denebilir ki, daima  temellerini sarsan "milliyetler sorunu"na, perestroyka, yani yeniden  yapılanma çerçevesinde yeni bir çözüm getirmek istedi.

            Konu ilk defa Temmuz-Haziran 1988'deki 19'uncu Parti Konferansı'nda  ele alınmıştır. Parti Konferansı, Sovyetler Birliği'nin parlamentosu olan  Yüksek Sovyeti, iki meclisli bir hale getirmiş ve biri Birlik Konseyi,  diğeri de Milliyetler Konseyi kurulmasına karar vermişti. Milliyetler  Konseyi, tamamen cumhuriyetler, özerk cumhuriyetler, özerk bölge ve  topraklar temsilcilerinden meydana gelecekti.

            1990 Aralık ayında yapılan Halk Temsilcileri Kongresi'nde ise  Gorbaçov, Egemen Devletler Birliği Antlaşması tasarısını ortaya  attı. Bu yeni birliğin adı, Egemen Sovyet Cumhuriyetleri Birliği  olacaktı. Birliğin esas tutkalı ise, "ekonomik birlik" idi. Gorbaçov,  ekonomik bütünlüğün korunmasına çok önem veriyordu.

            Lakin, Gorbaçov'un Sovyetler Birliği'ne vermek istediği bu yeni  yapılanma, bir takım tepkilerin ortaya çıkmasına sebep oldu. Birincisi,  bu gelişmelerin, cumhuriyetlerdeki "ayrılıkçı" eğilimleri harekete  geçirmesi ve bu eğilimlere hız vermesidir. İkincisi, bu ayrılıkçı  eğilimlerin Ordu'yu rahatsız etmesidir. Halk Temsilcisi Kongresi'nin Aralık  1990'daki toplantısından önce Ordu, Gorbaçov'dan, ayrılıkçı hareketlere  karşı sert tedbirler alınmasını ve bu bölgelerde olağanüstü hal ilan  edilmesini istemiştir. Hatta Kuvvet Komutanları, tepkilerini dile getiren  bir bildiri de yayınladılar.

            19 Ağustos 1991'deki darbenin liderlerinden, KGB Başkanı ve eski  lider Andropov'un adamı Vladimir Kryuchkov, Kongre'nin 22 Aralık  1990 günlü oturumunda gayet sert ve tehditkar bir konuşma yaparak;  ayrılıkçı hareketler ve etnik çatışmalar devam ederse, KGB'nin, yani  Devlet Güvenlik Örgütü'nün müdahale edeceğini bildirdi. Bu sözler  19 Ağustos 1991 darbesinin habercisi olmasına rağmen, ne  Gorbaçov'un ne de Yeltsin'in bunu anlayamadığı görülüyor. Bununla  beraber, Kongre, Sovyetler Birliği'nin adını Egemen ve Eşit Devletler  Federasyonu olarak kabul etti.

            Her iki taraftan gelen bu tepkiler karşısından Gorbaçov, bu tepkileri  önlemek için çareyi, Kongre'den olağanüstü yetkiler almakta buldu.  Bu, Gorbaçov "diktatörlüğünün" tesisi idi. Bir Kongre delegesi, "Demokrasi  güneşi batarken, muhafazakar kuvvetler harekete  geçiyor" diyordu. Dışişleri Bakanı Şevardnadze de, Gorbaçov'un  bu diktatörlük yetkilerini protesto için görevinden istifa etti. Kongre'den  sonra da Gorbaçov, Baltık cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarına son vermek  için, bu cumhuriyetlere asker sevketti. Baltık Ülkeleri, 50 yıl sonra,  bir kere daha Sovyetler Birliği'nin "işgaline" uğruyordu.

            Gorbaçov, Kongre'nin kabul ettiği yeni "Federasyon" tasarısını diğer  cumhuriyetlere de kabul ettirmek için 1991 yılı başından itibaren bunlarla  müzakerelere girişti. Bu müzakerelerde, tasarıda bir takım  değişiklikler de yapıldı. 1991 Haziranında, Estonya, Letonya, Litvanya,  Ermenistan, Gürcistan, Moldova, Tacikistan ve Özbekistan hariç, 7  devlet imza etti. Gorbaçov, diğerleri üzerinde de çabalarını sürdürdü ve  Temmuz 1991 sonunda 15 cumhuriyetten 10 tanesi tasarıyı kabul etti.  Bunun üzerine, yeni federasyon tasarısının, kabul eden cumhuriyetlerin  parlamentolarının onayına sunulması işi kalıyordu.

            Bu işi de başarmış ve hayatından memnun olan Gorbaçov, 5  Ağustosta, ailesi mensupları ve gerekli personel ile birlikte Kırım'daki  daça'sına yaz tatiline gitti. Dönüş programı 20 Ağustos olup, o gün  yeni federasyon anlaşması imzalanacaktı.

            Lakin 18 Ağustos 1991 günü öğleden sonra, KGB birlikleri (yani  Kryuchkov'un birlikleri, Gorbaçov'un kaldığı daça'yı kontrol altına alarak  kendisini ve ailesini ev hapsine aldılar. 19 Ağustos sabahı ise, saat  07:00 de Tass Ajansı, Olağanüstü Hal Devlet Komitesi'nin bir bildirisini  yayınlarken, tanklar Moskova caddelerini kontrol altına almaya  başladı. Gece sokağa çıkma yasağı uygulanacağı bildirilirken her türlü  siyasi faaliyet ve serbest basın da yasaklanıyordu. Bunun arkasından,  Olağanüstü Hal Devlet Komitesi, uzun bir bildiri yayınladı.  Bildiri de, Gorbaçov yönetimi yerden yere vurularak, ülkenin yönetilmez  hale getirildiğini uzun uzun anlattıktan sonra, Devlet Komitesi'nin ülkeyi  bu uçurumdan kurtarma sorumluluğunu üzerine aldığı ve bu arada da,  yeni bir "birlik anlaşması" tasarısının tartışmaya açılacağı belirtilerek  halktan Komite'ye yardımcı olması isteniyordu.

            Yine yapılan açıklamaya göre, Devlet Komitesi şu 8 kişiden meydana  geliyordu: Gennadi İ. Yanayev, Cumhurbaşkanı (yani  Gorbaçov'un) yardımcısı; Vladimir A. Kryuchkov, KGB (Devlet  Güvenlik Örgütü) Başkanı; Dmitri T. Yazov, Savunma Bakanı; Valentin  S. Pavlov, Başbakan; Boris K. Pugo, İçişleri Bakanı; Oleg  D. Baklanov, Milli Savunma Konseyi Başkan Yardımcısı; Vasily A.  Starodubtsev, Çiftçiler Birliği Başkanı; Aleksandr I. Tizyakov,  İktisadi Devlet Teşekkülleri Topluluğu Başkanı.

            Görülüyor ki, darbe aşağıdan gelen bir hareketin itmesiyle değil,  doğrudan yukarıdan gelen bir hareket niteliğini taşımaktaydı. Gorbaçov  ve ailesini ev hapsine alan KGB birlikleri, Ordu'nun emriyle hareket  ettiklerini söylemişti. Halbuki gerçeğin hiç de böyle olmadığı, darbenin,  hiç bir hesaba kitaba dayanmadan, çocukça bir şekilde hazırlandığı  anlaşılmıştır. Çünkü darbe, nerdeyse 48 saat bile devam edememiştir.

            19 Ağustos günü öğleye doğru tanklar, Rusya Federasyonunun  parlementosunu çembere almaya başlayınca, Boris Yeltsin,  mürettebatının bırakıp kaçtığı bir tankın üzerine çıkıp, toplanmış olan  halka hitaben, darbenin anayasaya aykırı olduğunu söylemiş ve darbeciler  için "hainler" ve "darbeciler" deyimlerini kullanmıştır. Yeltsin, bütün  Rusya halkından darbecilere karşı grevlere gitmesini istemiştir. Ayrıca,  Beyaz Saray denen, Rusya Federasyonu meclis binasında kurulan bir  radyo istasyonu da, darbeciler aleyhine yayına başlamıştır. Kazakistan  Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ile Ukrayna Cumhurbaşkanı  Leonid Kravçuk, 20 Ağustosta yayınladıkları bildirilerle Yeltsin'i  desteklerken, Ordu'dan ve büroksariden darbeciler lehine bir destek  gelmemiştir. Bazı yerlerde askerlerle siviller arasında çarpışmalar olduysa  da, bu da dar çapta bir olay niteliğini aşamamıştır.

            20 Ağustostan itibaren Devlet Komitesi'nde çözülmeler başladı.  O gün, Başkan Pavlov ve arkasından da KGB Başkanı Kryuchkov ve  Savunma Bakanı Yazov, Komite'den istifa ettiler. Zira, darbeciler  içerden bir destek alamadıkları gibi, dışardan da, başta Amerika olmak  üzere Batı, Yeltsin'e tam destek verdi.

            Irak lideri Saddam Hüseyin ile Libya Lideri Muammer Kaddafi,  Rusya'daki darbe teşebbüsünü desteklemişlerdir.

            21 Ağustosta darbenin başarısızlığı kesinleşmişti ve Sovyetler  Birliği'nin kaderi bu tarihten itibaren Boris Yeltsin'in eline geçmiş  bulunuyordu. Batı dünyasının gözünde Yeltsin, sadece Sovyetler Birliği'ni  kurtaran değil, aynı zamanda bu ülkede demokrasiyi de kurtaran bir  kişi haline geldi. Bütün Batı dünyası, artık Gorbaçov'dan söz etmiyor  Yeltsin'i göklere çıkarıyordu. İşte bu atmosfer için Gorbaçov, 22  Ağustosta Kırım'dan Moskova'ya döndü. Lakin, artık bir "kahraman"  değildi. 22 Ağustosta Moskova'da yaptığı basın toplantısında,  darbe sırasında başından geçenleri ve şimdiye kadar olan icratını  anlattıktan sonra, soru üzerine, bir ara Yeltsin'den çok kısa bir şekilde  söz etmesi de dikkati çekmişti.

            Yeltsin bir defa iktidarı ele geçirmişti. Şüphesiz, bu işin ucunu  bırakmayacaktı. 24 Ağustosta, Gorbaçov Sovyetler Birliği Komünist  Partisi liderliğinden istifa ettiğini açıkladıktan sonra, S.B. Yüksek  Sovyeti (parlamento) de 24 Ağustos 1991 de Sovyetler Birliği  Komünist Partisi'nin bütün faaliyetlerinin sona erdirildiğini ilan etti. Bu  olaydan sonra, bir çok Sovyet cumhuriyeti bağımsızlıklarını ilan etmeye  başladılar.

            Komünist Partisinin feshedilmesi ve Gorbaçov'un da Parti Liderliğinden  istifasından sonra, Gorbaçov'un devlet başkanlığının devam  etmesine rağmen, yönetim artık tamamen Yeltsin'in eline geçmişti. Darbenin  başarısızlığından sonra Yeltsin, devletin üst kademelerinde  büyük değişiklikler ve atamalar yaptı. Bunları yaparken, Gorbaçov'a  danışmadığı gibi, bazı atamaları da Gorbaçov'un muhalefetine rağmen yaptı.

            Bu durum bir kaç ay sürdü. 21 Aralık 1991 de, 11 eski Sovyet Cumhuriyeti  Kazakistan'ın başkenti Almaty'de (eski Alma Ata) bir takım  deklarasyonlar imzalıyarak, Bağımsız Devletler Topluluğu'nu kurdular.  Bu deklarasyonlar, Topluluk Paktı Protokolü, Alma-Ata  Deklarasyonu, Askeri İşler Deklarasyonu, Topluluk Kurumları Hakkında  Deklarasyon, Birleşmiş Milletler Hakkında Deklarasyon ve Nükleer  Silahlar Deklarasyonu'dur.

            Alma-Ata Deklarasyonu'nda, üye ülkelerin birbirleriyle  münasebetlerinde, devlet egemenliği ve egemen eşitlik, self-detarminasyon,  birbirlerinin içişlerine karışmama, birbirlerine karşı baskı  aracı olarak kuvvete veya herhangi bir araca başvurmama,  anlaşmazlıkların barışçı yollarla çözümü, insan hakları ve hürriyetlerine  saygı ve milli azınlıkların haklarına saygı ilkelerine dayanacakları  belirtilmekteydi. Topluluk silahlı kuvvetlerinin başına Rus Generali Yevgeni  Şapaşnikov getirilirken, Nükleer Silahlar Hakkındaki Deklarasyonla da,  taraflar, topraklarının nükleer silahlardan arındırılmasını ve hiç bir  zaman nükleer silahlara başvurmamayı öngörmekteydiler.

            Gorbaçov 23 Aralık 1991 de Yeltsin ile, Başkanlığın kendisine devri  konusunu müzakere ettikten sonra, 25 Aralık 1991 günü Televizyondan  yaptığı uzun bir veda konuşması ile, Başkanlık görevinden istifa  ettiğini açıkladı. Konuşmasını yapmadan önce de, Sovyetler  Birliği'nin nükleer savaş şifrelerinin bulunduğu çantayı Yeltsin'e  teslim etti.

            Bu suretle, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tarih  içindeki ömrünü tamamlıyarak, hem Rusya'nın tarihinde ve hem de  milletlerarası politika ile kuvvet dengesi münasebetlerinde yeni bir dönem  açılıyordu. Bu, aynı zamanda, dünyanın da yeni bir yapılanmaya doğru  adım atmasıydı.

            5

            Türk Dış Politikası, 1980-1990

            A) Türk-Yunan Münasebetleri

            1980-1990 arasındaki Türk-Yunan münasebetleri iki kelime ile  özetlenebilir. Gerginlik ve Kriz. Münasebetlerin bu iki kelimelik niteliği,  gelişmelerin doğal sonucu olarak ortaya çıkmış olmayıp, 1981'den  itibaren Yunanistan'ın Türkiye'ye karşı izlemeye başladığı politikanın iki  temel ilkesini teşkil etmesindendir.

            Yunanistan'da 18 Ekim 1981 seçimlerinde Andreas Papandreu'nun  liderliğindeki Panhelenik Sosyalist Parti veya PASOK,  oyların % 48'ini ve 300 milletvekilliğinden 175'ini alarak iktidar oldu.  1974'denberi iktidarda olan Yeni Demokrasi Partisi % 36 oy ve  115 milletvekilliği ile muhalefete düştü.

            PASOK lideri Papandreu, gerek seçim kampanyası sırasında, gerek  seçimlerden sonra okuduğu hükümet programında, dış politikasını tamamen  Türk Düşmanlığı üzerine kurmuştur. Ona göre, Yunanistan  için büyük tehdit ve tehlike, kuzeyden yani Sovyet Blokundan değil,  Doğudan yani Türkiye'den gelmekteydi. Bu saçmalığı o derece ileri  götürmüştür ki, 1981 Aralık ayında yapılan NATO toplantısında,  NATO'nun Yunanistan'ı Türkiye'ye karşı korumasını istemek suretiyle  gülünç duruma bile düşmüştür.

            Esasında, Papandreu'nun Türkiye'yi bir "tehdit" olarak görmesi, bir  şantaj politikasından başka bir şey değildi. Daha sonraki gelişmeler de  göstermiştir ki, Papandreu, Türkiye'yi "tehlike" ve sorunların  çözümünde "uzlaşmaz" ve hatta "emperyalist" olarak göstermek suretiyle,  Batı dünyası içinde, Amerika nezdinde, Avrupa Konseyi ve Avrupa  Topluluğu (bugünkü Avrupa Birliği) karşısında Türkiye'yi yalnız bırakmak  ve bu devletleri ve kuruluşları kendi yanına çekerek, kendisinin  emperyalist hedeflerini gerçekleştirmek istemiştir. Papandreu, 19'uncu  yüzyıl Yunanistanın, yaptığı gibi, sırtını Avrupa'ya dayıyarak, Türkiye  aleyhindeki amaçlarına ulaşmak istemiştir.

            Mesela, bir Amerikan kongre heyeti 1985 Ocak ayında Atina'yı ziyaret  ettiğinde, Yunan-Amerikan münasebetlerini bile, Türk-Yunan  münasebetlerine bağlamaktan geri kalmamıştır. Kongre heyetine,  "Yunanistan'ın Amerika ile münasebetleri, Amerika'nın, Yunanistan'ın  isteklerini kabul etmesi için Türkiye'yi ikna ettiği  zaman düzelecektir" demiş ve Yunanistan'ın isteklerini de şöyle  sıralamıştır:

            1) Ege'nin hava savunmasının sorumluluğunun tamamen Yunanistan'a  ait olduğu kabul edilmelidir.

            2) Yunanistan'ın Ege'de 10 millik hava sahası kabul edilmelidir.

            3) Yunanistan'ın Limni'yi silahlandırma hakkı (!), Türkiye ve NATO  tarafından kabul edilmelidir.

            4) Ege üzerindeki milletlerarası hava sahası içinde uçan Türk askeri  uçakları, Atina FIR'ına haber vermelidir.

            Görülüyor ki, Papandreu, bu istekleri ile Ege Denizi'ni, tamamen  Yunanistan'ın kontrolü altına sokmak, başka bir deyişle, burasını bir  Yunan Denizi haline getirmek istiyordu. Bunun yanında, kara suları ve  kıt'a sahanlığı konularında da Papandreu'nun iddiaları vardı.  Türkiye'nin bunları da tartışmasız kabul etmesini istiyordu. Kıbrıs'ta  ise, "federal" sistemi değil, adayı tamamen rumların egemenliği ve  kontrolü altına sokacak "üniter" bir Kıbrıs, yani rum çoğunluğun  yönetimine dayanan bir Kıbrıs peşinde koşmuştur.

            Papandreu, 6 Kasım 1989 seçimlerinde iktidardan düşünceye  kadar, Türkiye ile münasebetlerini, daha doğrusu uzlaşmazlık ve  anlaşmazlıklarını, bu sorunlara ve bu sorunlardaki amaçlarına  dayandırmıştır.

            Papandreu'nun bu hırçın, kaba ve sert politikasına Türkiye'nin  cevabı ise, zaman zaman sertleşmesine karşılık, hemen daima "diyalog"  arayışı olmuştur. Bu suretle, Papandreu'nun eline koz vermemeye  çalışmıştır.

            Türkiye'de 6 Kasım 1983 de yapılan seçimlerde, Turgut Özal liderliğindeki  Anavatan Partisi (ANAP) iktidara geldi. Başbakan Turgut  Özal'ın yönetiminin özelliği ise, içerde tam anlamı ile liberal ekonomi  uygularken, Türkiye'nin dış politikasını da tamamen Amerika'ya  dayandırmak olmuştur. Özal, Yunanistan ile münasebetlerde de buna  paralel bir tutum almış ve Papandreu'nun sertlik politikasını kırmak ve  Papandreu'nun elinden kozlarını almak için, Yunanistan'la bir diyalog  kurmak suretiyle, Papandreu propagandasının çizmek istediği imajı yok  etmek istemiştir. Özal, Papandreu'nun "sorun çıkarma", "gerginlik yaratma"  politikasını, "dostluk eli" politikası ile başarısızlığa uğratmaya  çalışmıştır.

            Hemen söyleyelim ki, Özal ve hükümetinin bu politikası hiç bir sonuç  vermemiştir. On yıl boyunca ortaya çıkan irili ufaklı krizlerin hepsini  belirtmeye elbette ki gerek yok. Bunların başlıcalarını özetlemekle  yetineceğiz.

            İlk büyük kriz, 1984 Ağustosunda patlak veren Limni Krizi'dir.  NATO Başkomutanı General Rogers'ın kuzey Ege'de sovyetlere karşı  bir savunma hattı kurmak istemesi ve kasıtlı veya kasıtsız, bu  çerçevede, Lozan Antlaşması ile gayrı askeri hale getirilmiş olan  (Mad.12) Limni adasında üsler kurmak istemesi, bir Türk-Yunan gerginliğine  sebep oldu. NATO Genel Sekreteri ile Başkomutanı, bu planı  kabul ettirmek için Türkiye'ye baskı yaptılar. Papandreu ise bu plana  dört elle sarıldı. Lakin, Türkiye'nin, Limni'nin silahlandırılmasına  şiddetle karşı çıkması üzerine, plan yürümedi.

            Bunun arkasından, 1985 Martında, Özal Yunanistan'ı "diyalog"a  çağıran bir konuşma yaptığında, Yunan hükümeti, diyalog için şu iki  şartı ileri sürdü:

            1) Türkiye'nin, Kuzey Kıbrıs'taki "işgal kuvvetlerini" geri çekmesi,

            2) Türkiye'nin Ege'deki iddialarından vazgeçmesi.

            Başbakan Özal, 1985 Nisanında Amerika'da bulunduğu bir sırada,  Papandreu'ya, görüşme teklifini bir kere daha tekrarlamış ve hatta  Yunanistan'la bir "Dostluk, İyi Komşuluk, Uzlaşma ve İşbirliği" anlaşması  imzalamayı teklif etmiştir.

            Bunların hiç biri, Yunanistan ve Papandreu üzerinde etki yapmamış  ve Yunanistan'dan olumlu bir tepki gelmemiştir. Gelmediği gibi, 1987  Martında yeni bir kriz patlak verdi ve bu kriz, nerdeyse iki devleti bir  savaşa sürükleyecekti.

            Yunan Hükümeti, 1976'danberi uykuya dalmış görünen, Kıt'a Sahanlığı  anlaşmazlığını adeta körüklercesine ve yeni bir kriz yaratmak  için, 6 Mart 1987 de kabul ettiği bir kanunla, bir milletlerarası  konsorsiyoma, Kuzey Ege'de Taşoz adası açıklarında petrol arama izni  verdi. Bunun üzerine Türk Hükümeti, 25 Martta, Türkiye Petrolleri  A.O.'na, Midilli-Limni-Semadirek üçgenindeki milletlerarası sularda  petrol arama izni verdi. Türkiye'nin, Yunanistan'ın kıt'a sahanlığına el  attığını ileri süren Papandreu, kıyameti kopardı. Yunanistan'ın Ege'deki  "egemenlik haklarını" korumak için gerekli tedbirleri alacağını bildirirken  27 Marttaki konuşmasında da, "Türkiye bu saldırganlık hareketlerine  devam ederse", Yunan silahlı kuvvetlerinin "Türklere çok ağır bir ders  vereceğini" söyledi.

            Türk Genelkurmayı ise, bu tehdide aynı gün verdiği cevapta, petrol  araması yapacak olan MTA Sismik-İ gemisinin faaliyeti engellenecek  olursa, buna "tereddütsüz" karşılık verileceğini bildirdi. Ve 28 Mart  sabahı Sismik-İ Çanakkale'den, arama yapacağı milletlerarası sulara  hareket etti. Türk basını o sabah, "eller tetikte", "Ege'de Savaş Bulutları"  ve "Dokunanı Yakarız" gibi başlıklarla tam bir savaş havası  yaratmaktaydılar.

            Bu gerginlik karşısında NATO aracılık için harekete geçti. Fakat krizi  çözen yine Türkiye oldu. Başbakan Turgut Özal, 27 Martta verdiği bir  demeçte, Yunanistan milletlerarası sularda petrol aramaktan vazgeçer  ve kendi karasularına çekilirse, Türkiye'nin de aynı şeyi yapacağını  bildirdi. Papandreu, Amerika ve NATO'nun baskısı ile bu teklifi kabul  edince, kriz çözülmüş oldu.

            Bu krizin hemen arkasından da Türkiye, 14 Nisan 1987 de Avrupa  Topluluğu'na tam üyelik için başvurdu.

            1988 yılı başında, Türkiye ile Yunanistan arasında, özellikle Özal'ın  çabaları ile, nihayet bir diyalog gerçekleşti. Türkiye Başbakanı Turgut  Özal ile Yunanistan Başbakanı Papandreu, 30 ve 31 Ocak günlerinde,  İsviçre'nin Davos kentinde bir araya geldiler. 31 Ocak 1988'de de,  Davos Bildirisi adını alan bir belge yayınlandı. Davos Mutabakatı  adı da verilen bu 9 maddelik belge ile iki taraf, anlaşmazlık konularını  çözmemekle beraber, aralarındaki münasebetlere uygulanmak üzere  bir takım ilkeler kabul ettiler. Bu ilkeler, "iyi niyetle", "ortak bir  zemine hareket", "ekonomik işbirliği" ve "kalıcı çözümlere yöneliş" gibi  deyimleri kapsamaktaydı.

            Ne var ki Davos Bildirisi'nden de bir şey çıkmadı. Ortak bir zemine  doğru hareketi kolaylaştırmak için, biri ekonomik, diğeri siyasal, iki  komite kurulması ve Dışişleri Bakanlarının yılda en az iki defa buluşmaları  esasıda kabul edilmişti. Ekonomik Komite Ankara'da ve Siyasal Komite'de  Atina'da 1988 Mayısında toplandı. Her iki toplantıdan da bir  sonuç çıkmadı. Dışişleri Bakanı Mesut Yılmaz, Atina toplantısından  sonra, "Kimse gereksiz yere beklenti içine girmesin" diyerek, Atina  toplantısının havasını ve sonucunu açıkça ortaya koyuyordu. Türkiye'de  bazılarının göğe çıkardıkları "Davos Ruhu" da böylece uçup gitti.

            Yunanistan'da Kasım 1989 ve Nisan 1990 da iki defa seçim yapıldı.  Her ikisini de Yeni Demokrasi Partisi kazandı ve Papandreu kaybetti.  Hiç şüphe yok, Papandreu'nun peşpeşe yarattığı gerginlikler ve  krizler, Yunan halkına, nasıl bir uçuruma doğru sürüklendiğini  göstermişti. Bu sebeple, Yeni Demokrasi Partisi, ilk günden itibaren,  sorunların çözümünde ciddi bir adım atmamakla beraber, Papandreu'nun  "kriz politikası"nı terkederek, Türk-Yunan münasebetlerine belirli  bir sukunet getirdi.

            Kaldı ki, 1990 Ağustosunda Körfez Savaşı'nın çıkması ve Türk-Amerikan  münasebetlerindeki yakınlaşma da, yeni Yunan hükümetinin  "sukunet" politikasında etkili oldu. Lakin 1992 yılından itibaren bir iç  savaşa dönüşen Bosna-Hersek krizi veya Balkan Krizi, Türk-Yunan  münasebetlerinde doğrudan bir kriz yaratmamakla beraber, Yunanistan'ın,  saldırgan ve vahşi Sırbistan ile işbirliği yaparak, Balkanlar'da  Türkiye aleyhine bir blok oluşturma çabası ve Türkiye'nin de bu  çabalara aynı şekilde cevap vermesi, Türkiye ile Yunanistan arasında  "suyun altında" bir "Balkanlar Mücadelesi" ni başlatmıştır.

            B) Kıbrıs Sorunu

            1980-1990 arasında Kıbrıs Sorunu'na ait gelişmeler, tam bir yılan  hikayesidir ve harcanan çabalar, yapılan müzakereler ve temaslar, on  yılın sonunda hiç bir sonuç ortaya çıkaramamıştır. Tabii, bu  söylediğimiz, bir "anlaşmazlık" olarak Kıbrıs Sorunu'nun çözümü  bakımındandır. Yoksa, Kıbrıs Türkü, siyasal varlığını şekillendirme ve bir  "Devlet" olarak ortaya çıkma konusunda çok büyük mesafe almıştır.  Başka bir deyişle, Kıbrıs "anlaşmazlığının" çözümsüzlüğü, Kıbrıs'ta,  Türk tarihinin yeni bir "Türk Devleti" nin kurulmasını sağlamıştır.

            Bu dönemin bir özelliği de, özellikle 1983'ten itibaren, yani ANAP  hükümetinin işbaşına gelmesinden sonra ve Turgut Özal'ın  Başbakanlığı ile birlikte, Amerika'nın da, Kıbrıs sorununun çözümü  çabaları içinde aktif bir rol almasıdır.

            Bu dönemde Kıbrıs konusundaki gelişmeler tam bir yılan hikayesi  olduğu için, bu gelişmelerin ayrıntılarını anlatmakta yarar yoktur. Sadece,  gelişmelerin bazı nirengi noktalarını özetlemekle yetineceğiz.

            Kıbrıs Rumları ile Kıbrıs Türklüğü arasındaki iki uzlaşma belgesinden  biri, 12 Şubat 1977 deki 4 maddelik Denktaş-Makarios  Anlaşması, diğeri de, 19 Mayıs 1979 tarihli Denktaş-Kyprianu Anlaşması'ydı.

            Bu ikinci belgeden sonra başlayan ve bütün 1979 yaz ayları boyunca  devam eden toplumlararası görüşmeler bir sonuca ulaşamayınca,  B.M. Genel Kurulu, Kıbrıs Türkü ve Türkiye aleyhine çok sert bir karar  aldı. 20 Kasım 1979 tarihli ve 30/34 sayılı ve 99 olumlu, 35 çekimser ve  5 olumsuz oyla kabul edilen bu kararda, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin  bağımsızlık, toprak bütünlüğü, birliği (unity) ve bağlantısızlığı  destekleniyor ve toplumlararası görüşmelere, Denktaş-Kyprianu anlaşması  çerçevesinde devam edilmesi isteniyordu.

            Bu karar üzerine toplumlararası görüşmeler, 1981 ve 1982 yıllarında  da devam etti. Lakin yine bir sonuç çıkmadı. 1983 Şubatında, güney  Kıbrıs'ta yapılan seçimlerde Spyros Kyprianu seçilince, özellikle  Papandreu'nun etkisi ile, rumlar tutumlarını sertleştirdiler ve Papandreu'nun  politikasına uygun olarak, Kıbrıs sorununu da bir gerginlik içine  soktukları gibi, sorunu milletlerarası platformlara taşıdılar. Bunun sonucu  olarak, B.M. Genel kurulu 13 Mayıs 1983 günü, 37/253 sayılı gayet  ağır bir karar aldı. Bundan önceki karardaki hususlar bu kararda da  tekrarlandığı gibi, ayrıca, yine "birlik" (unity)ten söz edilerek, Kıbrıs  Cumhuriyeti'nin bütün ada toprakları üzerindeki egemenlik ve kontrol  yetkisi vurgulanıyor, Kıbrıs rum lideri Kyprianu'nun, adanın tüm yabancı  askerlerden arındırılması teklifi memnuniyetle karşılanıyordu. Nihayet,  kararda "Kıbrıs halkı" deyimi kullanılıyor ve adadaki bütün "işgal"  (occupation) kuvvetlerinin çekilmesi isteniyordu.

            Bu karara Kıbrıs Türkü'nün cevabı, Kıbrıs Türk Federe Devleti Federe  Meclisi'nin 17 Haziran 1983 de yayınladığı ve Kıbrıs Türkü'nün  "self-determinasyon" hakkını ilan eden deklarasyon oldu.

            6 Kasım 1983 seçimlerinde ANAP'ın seçimleri kazanması üzerine  daha Turgut Özal göreve başlamadan, Kıbrıs Türkleri, 15 Kasım 1983  de "bağımsızlıklarını", yani Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kurulduğunu  ilan ettiler. Yayınlanan 24 maddelik Bağımsızlık  Deklarasyonu'nunda, Kıbrıs Türkü'nün 20 yıllık mücadelesi  anlatıldıktan sonra, B.M. İnsan Hakları Demeci, B.M. Antlaşması ve  diğer milletlerarası belgelerin tanıdığı "self-determinasyon" hakkının  kullanıldığı belirtilerek, "Dünya ve Tarih önünde, Kuzey Kıbrıs  Türk Cumhuriyeti'nin bağımsız bir devlet olarak kurulduğunu  ilan ediyoruz" deniyordu.

            Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni ilk tanıyan devlet Türkiye oldu.  Zaten, başka hiç bir devlet de tanımadı. Kıbrıs Türkü'nün bağımsızlığına  en şiddetli tepki, Yunanistan ve Kıbrıs rumları ile, ilginçtir,  İngiltere'den geldi. İngiltere'nin teşebbüsleri üzerine Güvenlik Konseyi,  18 Kasım 1983 te 541 sayılı kararı kabul etti. Pakistan'ın aleyhte oy verdiği  Ürdün'ün çekimser kaldığı bu kararda, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin  bağımsızlık kararı "geçersiz" sayılıyor ve bütün devletlerden bu  cumhuriyeti tanımamaları isteniyordu. Bu kararı Avrupa Ekonomik topluluğu  da aynen kabul etti.

            Amerika'da K.K.T.C. ni tanımadı. Fakat bağımsızlık  deklarasyonu'nunda (Mad. 22) Kıbrıs rum toplumu "enosis" hayalini  terkederek, B.M. Genel Sekreteri'nin aracılığı ile, iki toplumun eşitliğine  dayanan federal bir sistem için müzakerelere davet ediliyordu. Amerika,  Deklarasyon'un bu maddesinden yararlanarak, toplumlararası  görüşmeleri yürürlüğe koymak için harekete geçti.

            K.K.T.C. Lideri Denktaş, bağımsızlık karşısındaki bu tepkileri  yumuşatmak için, 1984 Ocak ayında, Kıbrıs rum tarafına bir takım "İyi  Niyet Teklifleri"nde bulundu. Bu tekliflere karşılık, Kıbrıs rum lideri  Kyprianu da, kendi görüşlerini, B.M. Genel Sekreteri Perez de Cuellar'a  bildirdi. Bu da, Genel Sekreterin toplumlararası görüşmeleri  başlatmasına sebep oldu. Daha doğrusu, çözüm konusunda, 1984  Mart ve Nisan aylarında Denktaş ile Cuellar arasında mektuplaşmalar  oldu. Bu mektupların içeriğini teşkil eden görüşler Kıbrıs rum tarafına  bildirildiğinde, görüldü ki, Kıbrıs rumları, 1960 Anayasa düzeninde ısrarlı  oldukları gibi, K.K.T.C.'ne ancak % 23 oranında toprak bırakmak  istiyorlardı.

            Bu gelişmeler üzerine, 1984 Nisanında, Türkiye ve K.K.T.C.,  karşılıklı temsilciliklerini Büyükelçi düzeyine çıkardılar. Tabii, bu,  rumlara bir uyarı idi.

            B.M. Genel Sekreteri, 1984 Ağustosunda, Viyana'da her iki tarafın  temsilcileri ile yaptığı görüşmelerden sonra, 10 Eylülden itibaren, New  York'da, iki toplum liderleri arasında "dolaylı görüşmeler"i (proximity  talks) başlattı. Bu görüşmeler, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık 1984  aylarında olmak üzere, üç tur halinde yapıldı. Bu görüşmeler sonunda  bir "İlk Taslak" ortaya çıktı. Bu taslak, daha önceki B.M. Genel Kurulu  kararlarına göre, Kıbrıs Türkü için bir hayli ileri bir mesafeyi ifade  etmekteydi. Çünkü, "iki toplumlu", "iki bölgeli" "Federal bir Cumhuriyet"  ilkelerini kabul ediyordu. Maraş bölgesinin kaderi, Kıbrıslı olmayan  kuvvetlerin çekilmesi ve "garantiler" konusu bundan sonraki  müzakerelere bırakılmıştı. Özellikle, "garantiler" ile, Türkiye'nin  garantisi yerine, "milletlerarası garantiler" getirilmekteydi.

            Bu taslağın imzası için, 17 Ocak 1985 de New York'da biraraya  gelindiğinde, Kyprianu, kendisinin daha önce kabul etmiş olduğu taslak  konusunda, yeni istekler öne sürünce, belge imzalanamadı. Kypianu'nun  bu "dönüşünde", Papandreu'nun baskısı rol oynamıştı.

            İşin daha garibi, Perez de Cuellar da, Kyprianu'nun isteklerini  gözönüne alarak, "İlk Taslak"ın 18 yerinde değişiklik yapıp bunu da  Denktaş'a sununca, Denktaş, 1985 Ağustosunda, 20 maddelik bir  mektupla Cuellar'a cevap verdi. Denktaş, Cuellar'ın bu yeni taslağını  kabul etmediği gibi, Türkiye'nin garantileri konusunda da, "Kıbrıs Türk  tarafı" ne Türkiye'nin etkili garantisinden ve ne de Türk askerinin  sağlıyacağı güvenlikten vazgeçebilir, diyordu.

            Toplumlararası görüşmeler böyle kör-topal devam ederken, görüldü  ki, B.M. Genel Sekreteri, tamamen rum tarafını tutarak, şu veya bu  şekilde, 1960 Anayasa sistemine dönülmesi için çaba harcamaktaydı.  Bu ise Türk tarafının tepki ve kararlılığına sebep oldu. 5 Mayıs 1985 de  K.K.T.C. nde yapılan bir halk oylaması ile 164 maddelik bir Anayasa  kabul edildi. 9 Haziran 1985 de yapılan seçimlerde de Rauf Denktaş,  oyların % 70'ini alarak Cumhurbaşkanı seçildi.

            Bundan sonraki önemli olay, B.M. Genel Sekreteri'nin 29 Mart 1986  tarihli anlaşma taslağıdır. Taraflara görüş bildirme veya itiraz  hakkının tanınmadığı bu belge ile, "iki toplumlu", "iki kesimli" "federal"  bir sistem esası kabul edilmekle beraber, iki toplumun "eşitliğinden" söz  edilmediği gibi, merkezi hükümetin yetkileri de toplumlar arasında 3/7  oranında dağıtılacaktı. İki toplum deyimi ise, "ilçe" veya "devlet" olarak  tasarıda yer almaktaydı. Yani, rumlar bu iki deyimden hangisini beğenirse,  o olacaktı. Toprağın iki toplum arasında bölüşülmesi ise, Türk  tarafının (daha doğrusu Türkiye'nin) 5 Ağustos 1981 de verdiği taksim  çizgisine göre yapılacaktı. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin bir bayrağı olmakla  beraber, federal devletlerin de bayrağı olacaktı. Adadaki yabancı askerin  çekilmesi ise, iki toplumun müzakerelerine bırakılıyordu.

            Cumhurbaşkanı Denktaş bu belgeyi kabul etmekle beraber, rum  tarafı ne kabul ne de red cevabı verdi ve 1986 Haziranında Genel Sekreter'e  gönderdikleri 14 sayfalık mektupla, tasarıya çeşitli itirazlar ileri  sürdüler. Tabii, bundan da bir sonuç çıkmadı.

            Kıbrıs rum toplumu liderliği için, Güney Kıbrıs'ta Şubat 1988 de  seçim yapıldı. Kyprianu seçimi kaybetti ve yeteneksiz bir tüccar olan  Yorgo Vasiliu Kıbrıs rumlarının cumhurbaşkanı seçildi. Vasiliu, ilk  günden itibaren, Kıbrıs Türk toplumunu ve Rauf Denktaş'ı görmezlikten  gelerek ve yok sayarak, Kıbrıs sorununu Türkiye Cumhuriyeti  Hükümeti ile müzakere etmek gibi bir megalomaniye kapıldı.  Hesapça, kendisini Türkiye Cumhuriyeti ile eşit düzeye getirmek istiyordu.  Vasiliu'ya göre, Denktaş, bir "Kıbrıs Cumhuriyeti vatandaşı" olmaktan  başka bir şey değildi. Denktaş'ın diyalog tekliflerine, Vasiliu  küstahca cevaplar verdi.

            Vasiliu'nun bu ahmakça ve megolomanyak tutumu iki sonuç verdi.  Bir yandan, Türkiye'nin ve K.K.T.C.'nin tutumunun sertleşmesine  sebep olurken, öte yandan da Amerika'yı harekete geçirdi.

            Bu arada, B.M. Genel Sekreteri'nin teşebbüsü ile Cenevre'de, 1988  Ağustosunda, Denktaş ile Vasiliu arasında "dolaylı" görüşmeler  yapıldıysa da bundan bir sonuç çıkmadı.

            Bunun üzerine, K.K.T.C. Cumhuriyet Meclisi, 21 Ağustos 1989  sabahından 23 Ağustos sabahına kadar yaptığı 18 saatlik bir toplantıdan  sonra, 13 maddelik bir karar yayınladı. Kararda şu hususlar  belirtilmekteydi: Kıbrıs Türkü ayrı bir "milli" varlıktır ve  self-determinasyon hakkına sahiptir. Kıbrıs Türk tarafı son bir yıl içinde  20 tane öneri sunmuştur. Kıbrıs Türk halkının meşru hak ve menfaatlerinin  korunabilmesi için, iki kesimlilik, siyasal eşitlik, Türkiye'nin etkin ve  fiili garantisi, mülkiyet haklarının karşılıklı sınırlandırılması gerekir.  Kıbrıs rumları enosis teşebbüsleri ile Kıbrıs Türk Halkını 4 defa göçe  zorlamıştır ve bu sebeple de iki kesimlilik ilkesinden taviz söz konusu  olamaz. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gerçeği gözardı edilemez.

            Cumhurbaşkanı Denktaş bu 13 maddelik kararı B.M. Genel Sekreteri'ne  resmen bildirdi. Bu durum karşısında Amerika, Aralık 1989 da  Ledsky Planı adı ile, iki toplum arasında, alt düzeyde ve sosyal  faaliyetlerde temasları ve işbirliğini öngören ve bu suretle toplumları  birbirine yakınlaştırmayı amaçlıyan bir plan ortaya attıysa da, bundan  dahi bir sonuç gelmedi.

            Bununla beraber, B.M. Genel Sekreteri'nin rum taraflı tutumu sonucu,  B.M. Güvenlik Konseyi, 12 Mart 1990 da, Türkiye aleyhine ve Türk  askerinin Kıbrıs'tan çekilmesini öngören bir karar aldı. Lakin, 1990  Ağustosunda patlak veren Körfez Savaşının doğurduğu milletlerarası  karmaşa, bu savaş sırasında meydana gelen Türk-Amerikan  yakınlaşması ve nihayet savaşın sonunda beliren Orta Doğu  gelişmeleri, 649 sayılı kararın etkilerini sıfıra indirdi.

            K.K.T.C.'nde 22 Nisan 1990 da yapılan seçimlerde Rauf Denktaş,  % 67 oyla tekrar Cumhurbaşkanı seçildi.

            C) Batı Trakya Sorunu

            Papandreu'nun "Türkiye düşmanlığı" politikasının bir unsuru da Batı  Trakya Türklerini ezmek, eritmek ve yoketmek için, Yunanistan'ın daha  öncedenberi yaptığı uygulamaları aynen devam ettirmek olmuştur.

            Bu uygulamaların başında, Türklerin gayri menkullerini kullanma ve  geliştirmede getirilen kısıtlama politikası geliyordu. Yunan bankaları  yunan vatandaşlarına gayri menkul kredisi verirken, bu bankalar  Türklere çeşitli güçlükler çıkarıyordu. Batı Trakya Türkleri esas itibariyle  çiftçi olduğu halde, traktör ve otomobil ehliyeti almada, yine Türklere  binbir güçlük çıkarılıyordu. Türklerin ellerinden topraklarını almak veya  kullanılmaz hale getirmek için, ya bu topraklar şu veya bu bahane ile  kamulaştırılıyor veya bu toprakların bulunduğu alanlar "yasak bölge"  ilan ediliyordu.

            Keza Türkleri öğrenim imkanlarından yoksun bırakmak için, çeşitli  yollara başvuruluyordu. Türklerin ilkokulları, Lozan Antlaşması'nın  garantisi altında bulunan Vakıflar tarafından yönetiliyordu. Lakin Yunan  Hükümeti, Türk vakıflarını "dernek" statüsüne sokarak, bunları sıkı bir  kontrol altına aldığı gibi, gelirlerine de el koydu. Bu suretle, Türk  toplumunun okul açması ve çocuklarını okutması engellenmek istenmiştir.  Bu engelleme ile, Türkler çocuklarını yunan ilkokullarına göndermeye  zorlanıyordu. Yunan kanunlarına göre, Orta Okul açma, yunan  hükümetinin yetkisinde olduğu için, Batı Trakya'da Orta Okul  açmıyarak, Türk çocukları orta okul öğrenimi için Yunanistan'ın diğer  yerlerine gitmek zorunda bırakılıyordu.

            Vakıf malları üzerinde bir baskı da, Vakıf mallarının mülkiyet tasarrufu  için, tapu senedi istenmesiydi. Halbuki bu vakıflar yüzyıllardır  devamedegelen müesseselerdi. Ne tapu kalmıştı ortada, ne de bir şey.  Tapu gösterilmediği zaman bu Vakıf malları Türklerin ellerinden alınıyordu.

            Papandreu, Batı Trakya Türkünün kimliğini yoketmek için, Bulgaristan'da  komünist lideri Jivkov'un bu ülkede 1.5 milyon soydaşımıza uyguladığı  politikayı aynen taklit etmiştir. Jivkov, 1984 sonlarından itibaren,  Bulgaristan'da "Türk azınlığı" olmayıp, "Müslüman Bulgarlar"  olduğu iddiası ile, soydaşlarımızı, Türk isimlerini terkedip Slav isimlerini  almak için zorlamaya başlamıştır. Papandreu da Jivkov'u taklit ederek,  Trakya Türklerinin "Türk" kelimesini kullanmalarını yasaklamak suretiyle  Trakya Türkü'nün milli duygularını ve milli şuurunu körletmeye  çalışmıştır. O kadar ki, yunan mahkemeleri ve valileri, "Türk" kelimesini  kullanan Türk Derneklerini kapatma yoluna gitmiştir.

            Yunanistan'ın bu "soykırımı" politikası, Batı Trakya Türkü'nün bir  yerde patlamasına sebep oldu. Batı Trakya Türkleri'nden, operatör Dr.  Sadık Ahmet, 1985 Kasımından itibaren, Yunan hükümetinin bu  "etnik temizlik" politikasına karşı bir "insan hakları" mücadelesi açtı.  Buna karşılık, yunan hükümeti ve Batı Trakya'daki yunan makamları da  Dr. Sadık Ahmet'e karşı, aynı şekilde çetin bir mücadele açmıştır. Nitekim,  Dr. Sadık Ahmet, 1988 Haziranında, Selanik Ceza Mahkemesi  tarafından, "halkı huzursuz etmek ve ülkenin uluslararası  münasebetlerini zedeleyen yalan haber yaymak" ithamı ile, 30 ay (iki  buçuk yıl) hapis ve 100.000 Drahmi para cezasına çarptırılmıştır. Dr.  Sadık Ahmet, bu karara, Selanik İstinaf Mahkemesinde itirazda bulunmuştur.

            Selanik Ceza Mahkemesi'nin kararı Türkiye'de ve Batı Trakya  Türkleri arasında o derece şiddetli tepkilere yol açtı ki, Selanik İstinaf  Mahkemesi, 20 Aralık 1988 günü yapılan duruşmada, şahitlerin gelmediğini  bahane edip, duruşmayı süresiz erteleyerek, işi kapatma yoluna  gitti. Bu duruşma, Türklerin tam bir insan hakları gösterisi oldu.

            Dr. Sadık Ahmet, 1990 Nisan seçimlerinde, Batı Trakya'dan  bağımsız milletvekili seçilmiş ise de Mitçotakis Hükümeti'nin çeşitli  engelleriyle karşılaşmıştır. Dr. Sadık Ahmet, Papandreu'nun üçüncü  başbakanlığı sırasında, 1995 yılında; "garip" bir trafik kazasında  hayatını kaybetmiştir.

            D) Türk-Amerikan Münasebetleri

            1980-1990 arasındaki Türk-Amerikan münasebetleri için söylenecek  ilk şey, bu dönemde Türk hükümetlerinin genellikle Amerika'ya yakın bir  politika izlemelerine rağmen, Amerika'nın, sadece kendi çıkarları  doğrultusunda göstermiş olduğu faaliyetler dolayısiyle, bu  münasebetlerin, zaman zaman, sarsılması, zedelenmesi ve gerginliklerden  kurtulamamış olmasıdır.

            Bu dönemin Türk-Amerikan münasebetlerinin, şu üç sorunun ekseninde  şekillendiği veya gerginleştiği söylenebilir: Türkiye'ye Amerikan  yardımı sorunu, Ermeni sorunu, ve nihayet SEİA denen askeri işbirliği  sorunudur.

            a) Amerikan Yardımı Konusu:

            Bu dönemde Amerika'nın Türkiye'ye yaptığı yardımı olumsuz şekilde  etkileyen iki faktör vardır. Bunlardan biri, Amerika'nın, Türkiye ve  Yunanistan'a yaptığı yardımlara 7/10 oranını uygulaması; ikincisi de,  Amerikan Kongresi'nin, Türkiye'ye yapılacak yardımlara, "Kıbrıs"ı bir  unsur olarak sokmaya çalışmasıdır.

            Amerika, Türkiye ve Yunanistan'a yapılacak yardımlarda, bir 7/10  oranı tutturmuş gidiyordu. Yani, Yunanistan'a 7 yardım yapılırsa  Türkiye'ye 10 yardım yapılıyordu. Lakin bu oranın hiç bir mantığı yoktu.  Ne, iki ülkenin savunmak zorunda oldukları yüzölçümlerini ve ne de  nüfus miktarlarını gözönüne alıyordu. Türk hükümetleri, daha fazla  yardım almak için bu oranı kırmaya çalıştılar ise de, Amerikan Kongresi  ve buna bağlı olarak Amerikan hükümeti, sanki 7/10 oranı çok adil  veya bir İncil kuralı imiş gibi, buna sımsıkı bağlanmaktan geri kalmadı.

            Bir diğer sorun da, Amerikan Kongresi'nin, her yıl yardım söz konusu  olduğunda, Rum Lobisinin ve Yunanistan'ın bir "maşası" imiş gibi,  yardımı, daima, "Türk askerinin Kıbrıs'tan çekilmesi" şartına bağlamak  istemesiydi.

            Tabii, her iki husus da, her yıl, Türk kamu oyunda Amerika'ya karşı  sert tepkilerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.

            b) Ermeni Sorunu:

            Ermeni Teröristleri, 1974'ten itibaren, yabancı ülkelerdeki Türk  diplomatlarını öldürmeye başladılar. Bu milletlerarası ermeni terörü, ne  yazık ki, bazı Batı Avrupa ülkelerinde de destek buldu. Bunun sonucu olarak,  1974-84 döneminde, 80 kadar diplomatımız ve dış temsilcilik mensubu  hayatını kaybetmiştir. Vakta ki, 1982 Haziranında İsrail Lübnan'ı  ve özellikle Beyrut'u işgal edip de, Beyrut ermeni karargahınıda ele  geçirdiği ve ermeni terörizmine ait bazı belgeleri Türkiye'ye verince,  ermeni teröründe bir gevşeme oldu. Çünkü, Türkiye de şimdi bir takım  bilgilere sahipti. Ne var ki, Lübnan'da ermeni terörüne de kucak açmış  olan Suriye, 1984 yılından itibaren PKK terörünü harekete geçirdi.

            Ermeni terörü bu şekilde sona ermiş görünmekle beraber, bu terör  hareketi bu sefer "politik" yolları kullanmaya başladı. Zira, Amerikan  Kongresi'ndeki bazı çevreler, bu Ermeni Sorunu'nu başka bir şekilde  ele aldılar. Bu da, güya 24 Nisan 1915 de Türklerin yaptığı "Ermeni  Katliamı" gününü, yani 24 Nisanı, Amerika'da "Ermeni Soykırımı günü"  olarak anmak için, bir kanunun kabul edilmesiydi. İlginçtir, Amerikan  Kongresi'ndeki bu faaliyete paralel olarak, Avrupa Konseyi ve Avrupa  Parlamentosu da, ermeni sorunu hakkında bir takım kararlar alma yoluna  gitmiştir. Bu, tıpkı bugünkü gibi, bu iki kuruluşun şimdi PKK sorununu  ele almalarına benzemekteydi.

            Tabiatiyle, Amerikan Kongresi'nin 24 Nisanı "Ermeni soykırımı" günü  ilan eden bir karar alması, tarihi gerçeklerin tek taraflı ve yanlış  değerlendirilmesi olmakla beraber, şüphesiz, Türkiye'nin karşısına, siyasal  sonuçları itibariyle, bir "ermeni sorunu"nun çıkması, başka bir  deyişle, bir "Sevres Antlaşması"nın Türkiye'nin önüne konmak istenmesi  demekti.

            Amerikan Kongresi'ndeki bu "Ermeni soykırımı" hikayesinin, 1984  yılından itibaren, yani bir yandan ermeni terörünün milletlerarası tepkilere  sebep olmasının ardından ve ayrıca, Türkiye'de 12 Eylül 1980 askeri  yönetiminin sona erip, demokratik hayatın yeniden başlamasından  sonra ortaya çıkması da ilginçtir.

            Bu sebeple, Türk Hükümetleri, Amerikan Kongresi'ndeki bu sakat  gelişmelere karşı, 1984 yılından 1990 Şubatına kadar, dolaylı veya dolaysız  bir şekilde mücadele etmek zorunda kalmışlardır. 24 Nisan  "Soykırımı" kanunu, Senatör Robert Dole'ün eseri idi. 24 Şubat  1990 da, Amerikan Senatosu'nda bu kanun, gündeme alınma hususunda  yapılan oylamayı kaybedince, usule göre, tasarı reddedilmiş oldu.

            1990-91 Körfez Savaşı çıkmamış olsaydı, muhtemeldir ki, Senatör  Robert Dole veya Türkiye aleyhtarı herhangi biri, bu konuyu devam  ettirebilirdi. Fakat Körfez Savaşı Türk-Amerikan münasebetlerine yeni  bir nitelik getirdi.

            c) SEİA Tartışması

            1980-1990 arasındaki Türk-Amerikan münasebetlerinin önemli bir  tartışma konusu da, 29 Mart 1980 de imzalanan Savunma ve Ekonomik  İşbirliği Anlaşması (SEİA) olmuştur. Beş yıl için imzalanan,  9 maddelik bir esas anlaşma ile, 3 tane "Tamamlayıcı  Anlaşma"dan meydana gelen bu anlaşmaya "EK" olarak da 7 tane  "Tesis Anlaşması" bulunuyordu. Bu tesisler Sinop, Pirinçlik (Diyarbakır),  İncirlik (Adana), Şahintepe (Gemlik), Elmadağ (Ankara), Karataş  (Adana), Mahmurdağ (Samsun), Alemdağ (İstanbul), Kürecik (Malatya),  Belbaşı (Ankara) ve Kargaburun (Tekirdağ) tesisleriydi.

            Lakin bu anlaşmanın uygulanması, geçen beş yıl içinde Türkiyeyi  tatmin etmedi. Bir defa, Amerikan yardımlarındaki 7/10 oranı Türkiye'yi  rahatsız ediyordu. İkincisi, bu anlaşma bir "savunma" anlaşması iken,  Amerikan Kongresi'nin bu anlaşmanın uygulanmasına Kıbrıs sorunu,  Ermeni sorunu ve insan hakları gibi savunma ile hiç ilgisi olmayan konuları  da karıştırması, tam bir çelişkiydi. Bu sebeple, Türkiye'ye göre,  Amerika, yapacağı yardımları bu "konu dışı" faktörlere bağlama ve  yardımlar için her yıl karar verme yerine, belirli bir sürede yapacağı  toplam yardımları, tek bir rakamla ve tek bir anlaşma ile taahhüt etmeliydi.

            Amerika ile 1985'ten başlayıp 1987 Martına kadar yapılan  müzakerelerde, Türkiye'nin elde ettiği sonuç, sadece havanda su  döğmek oldu. Çünkü, sorunu çözmüş gibi görünen ve Amerika Dışişleri  Bakanı George Schultz ile Türk Dışişleri Bakanı Vahit Halefoğlu  arasında 16 Mart 1987 de teati edilen mektuplar, Amerika'nın havada  kalan bir takım vaadlerini ihtiva ediyor, fakat Türkiye lehine elle tutulur  hiç bir şey getirmiyordu. Türkiye, Amerika'ya boyun eğmişti.

            Türkiye SEİA konusundaki şikayetlerinde hiç bir çözüm elde edemez  iken, Amerika, 8 Temmuz 1990 da Yunanistan'la imzaladığı "Savunma  İşbirliği Anlaşması" ile Türkiye'ye bir oyun oynamaktan da geri  kalmadı. Zira, bu anlaşma ile Amerika, "Türkiye'nin Yunanistan'a  saldırması halinde, Yunanistan'ın bağımsızlık ve toprak  bütünlüğünü Türkiye'ye karşı korumayı taahhüt ediyordu".  Bu anlaşma Türk kamu oyunda son derece büyük tepki ile karşılandı.  Başkan Bush, Başbakan Turgut Özal'a mektup gönderip bir takım  güvenceler verdiyse de, Türk kamu oyunun Amerika hakkındaki olumsuz  izlenim ve kanaatini silemedi. Bundan dolayıdır ki, Başbakan Özal,  Körfez Savaşında Türkiye'yi de Amerika'nın yanında Irak'a karşı  savaşa sokmak istediğinde, kamu oyunun sert tepkileri ile karşılaştı  ve gerilemek zorunda kaldı.

            E) Bulgaristan ve Soydaşlarımız

            1980-1990 arasında Türk dış politikasının, Türk kamu oyunda büyük  tepkiler uyandıran ve Bulgaristan'la münasebetlerimizi tam bir gerginlik  içine sokan önemli bir sorunu da, 1984 sonlarından itibaren Bulgar  hükümetinin ve Jivkov rejiminin, sayıları 1.5 milyon kadar tahmin edilen  ve Bulgaristan nüfusunun % 15'ini teşkil eden Türk azınlığın, isimlerini  değiştirmeye zorlamak ve slav ismi almak suretiyle, bu ülkedeki Türk  varlığını eritmek ve slavlaştırmak istemesi olmuştur. Olay, 1985 yılı  başlarında Türk kamu oyunun dikkatini çekti.

            Bu isim değiştirme zorlamasının yanında, Bulgar Hükümeti, Türklerin  erkek çocuklarının sünnet ettirilmesini de, sağlık sebepleri bahanesiyle  yasakladığı ve bu yasak için cezai hükümler getirdiği gibi, iş yerlerinde  ve umumi yerlerde de Türkçe konuşulmasını yasaklamıştır. 12 Şubat  1985 de yayınlanan bir emir de, bir çok bölgelerde, camilerde ibadet  edilmesine ancak Cuma günleri ve saat 12:00-14:00 arasında ve  hükümetin görevlendireceği kişilerin gözetiminde izin verilmiş ve bunun  dışında ibadet yasaklanmış ve camiler kapatılmıştır.

            Bu gelişmelerden doğan gerginlik, 1989 yılı sonunda Jivkov'un iktidardan  düşmesine kadar devam etti. 1985 Şubatında, Başbakan Turgut  Özal, Türkiye'nin 500 bin soydaşımızı kabule hazır olduğunu birdirdiyse  de, Bulgaristan'ın buna cevabı Türk kitlesi olmayıp Bulgaristan'ın  "Müslüman vatandaşları" olduğu şeklindeydi. Türkler esas itibariyle  tarımla meşgul olduklarından, Bulgar hükümeti, tarımda büyük bir  işgücü kaybına uğramaktan korktu.

            Türkiye, Bulgaristan'daki soydaşlarımız konusunu milletlerarası  platformlara taşımak ve sorunu enternasyonalize etmek için çok çaba harcadı.  Amerika ve İngiltere, konuya gerçekten ilgi gösterdi. Amerika Helsinki  İzleme Komitesi, Milletlerarası Af Örgütü, Avrupa Konseyi ve İslam  Konferansı, konu ile yakından ilgilendiler. Lakin, Türkiye'nin sorunu  enternasyonalize etmesi Bulgaristan'ı, milletlerarası planda zor duruma  sokmasına rağmen, bütün bu çabalardan Bulgaristan'ı yolundan  döndürebilecek bir sonuç çıkmadı. İslam Konferansı Örgütü, 1986  Ocak ayındaki toplantısında, Bulgaristan'da inceleme yapmak üzere bir  Temas Grubu kurdu. Bu grup, 1988 Martında 76 sayfalık bir rapor  sunarak, Bulgaristan'daki durumun fecaatini bütün çıplaklığı ile ortaya  koydu. Hatta 1989 Martında ikinci bir rapor daha yayınladı. Bunların hiç  birinden elle tutulur bir sonuç çıkmadı.

            1989 Haziranında, Türk hükümeti soydaşlarımızın göçünü kabule  hazır olduğunu tekrarlayınca, son derece güç bir durum karşısında  kaldı. Jivkov rejimi, isteyen bütün soydaşlarımıza pasaport vermeye  başlayınca, 300 bin soydaşımız sınırlarımızdan içeri akın etmeye  başladı. Görüldü ki, Türkiye'nin, bu kadar geniş bir göçmen kitlesini kabule  ve yerleştirmeye imkanı yoktur. Bu sebeple bir süre sonra Türkiye  Bulgaristan'la olan sınırını kapadı. Bu durum, Türkiye için gerçekten bir  skandaldı. Türkiye bir blöf yapmış ve Jivkov bu blöfü görmüştü.  Türkiye'nin bu tutumu üzerine, 120-130 bin soydaşımız, tekrar Bulgaristan'a  dönmek zorunda kalmıştır.

            Neyse ki, bir kaç ay sonra, 1989 Kasımında, Jivkov'un iktidardan  düşürülmesi ile sorun kendiliğinden çözümlendi. Bundan sonra  soydaşlarımız Hak ve Özgürlükler Hareketi şeklinde örgütlenerek  Bulgaristan'ın siyasal hayatında yerlerini almışlardır.

            F) Türkiye ve Avrupa Topluluğu

            Türkiye Avrupa Topluluğu veya bugünkü adı ile Avrupa Birliği  ile ilk bağlantısını, Topluluğun kuruluşundan 6 yıl sonra 12 Eylül 1963  de imzaladığı Ankara Anlaşması ile kurmuştur. Bundan sonra da  Türkiye Topluluk ile bağlarını devamlı olarak geliştirmeye çalıştırmıştır.  Topluluk da bu çabaları müsait karşılamıştır. Çünkü, 1960'larda ve  1970'lerde hızlı bir kalkınma içinde olan Topluluk ekonomileri için,  "düşük ücretli" Türk işçileri, avantajlı bir maliyet unsuru teşkil  ediyordu.

            12 Eylül 1980 askeri yönetimi ile beraber Türkiye'nin Topluluk ile  münasebetleri bozulmaya başladı. Avrupa Parlamentosu, 1982 Ocak  ayında aldığı bir kararla, Türkiye'de demokrasi ve insan hakları  sağlanıncaya kadar, daha önce kararlaştırılmış olan 600 milyon  ECU'lük (700 milyon dolardan fazla) mali yardımı dondurduğu gibi,  Toplulukla münasebetlerimizin önemli bir organı olan, Karma Parlamento  Komisyonu'ndan da çekilerek, bu organı adeta yürürlükten  kaldırdı. Keza, münasebetlerimizin en önemli organı olan Ortaklık  Konsey faliyeti de durdu.

            Avrupa Topluluğu ile münasebetlerimiz, Ortaklık Konseyinin ilk defa  Brüksel'de 1986 Eylülünde yaptığı toplantı ile tekrar işlemeye  başlamışsa da, bu sefer ve bu güne kadar, Yunanistan'ın devamlı olarak  aleyhimize harcadığı çabalar ve kösteklemelerle bir türlü ileriye  gidememiştir. Mesela 600 milyon ECU'lük mali yardım, Yunanistan'ın vetosu  dolayısiyle, bir türlü gerçekleşememiştir.

            Buna rağmen Türkiye, daha önce de belirttiğimiz gibi, 14 Nisan  1987 de Avrupa Topluluğu'na "tam üyelik" için resmen başvurdu.  Türkiye'nin bu başvurusu, bugüne kadar Topluluk gündemine girmemiştir.  Avrupa Topluluğu Komisyonu Türkiye Masası Şefi Eberhart  Rhein tarafından hazırlanan ve Ekim 1989 da açıklanan 4 sayfalık bir  rapor, Türkiye'nin tam üyelik başvurusunun ancak 1993 yılından sonra     ele alınabileceğini belirtmekle beraber rapordaki şu ifadeler çok ilginç  görünüyordu: "Türkiye'nin ekonomik çıkarları, politik, kültürel ve idari  gelenekleri Avrupa Topluluğuna ters düşmektedir... Türkiye üye olursa  Topluluğun her 5 üyesinden biri Türk olacaktır... Türkiye, bütün Avrupa  ülkeleri içinde en milliyetçi olanıdır. Türkiye'nin İslam ülkeleri ile  yakın ilişkileri vardır... Topluluk üyelerinin halklarının çoğunluğu  Türkiye'yi üye olarak benimsememektedir... Türkiye Avrupa kültür ve politik  mirasının bir parçası değildir... Topluluk buna rağmen, Türkiye'nin yüzüne  kapıları kapamamalıdır."

            Bununla beraber, Türkiye-AT Ortaklık Konseyinin 6 Mart 1995 tarihinde  Brüksel'de, Türkiye ile Avrupa birliği arasında bir "Gümrük Birliği"  kurulmasını öngören bir anlaşma imzalanması ve bu anlaşmanın 13 Aralık  1995 günü Avrupa Parlamentosu tarafından onaylanması ve bu suretle  Türkiye'nin 1 Ocak 1996'dan itibaren Gümrük Birliği'ne dahil olması,  Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliği doğrultusunda attığı çok önemli bir  adım olmuştur.

SON