Bu tercümenin her türlü basım ve yayım hakları Millî Eğitim Bakanlığına aittir. Bakanlığın müsaadesi alınmadıkça bu tercümenin, metni tamamen, kısmen veya değiştirilerek alınamaz.

ANTON ÇEHOV

HİKÂYELER

IV

Bu eseri Servet LÜNEL dilimize çevirmiştir.

İSTANBUL 1949 - MİLLÎ EĞÎTÎM BASIMEVİ

İçindekiler

Hayaller

Acı

Anüta

İvan Matveiç

Bataklık

Telaş

Eczacının Karısı

Vanka

Şarkıcı Kız

Değirmende

Kırda Bir Gün

Oğlan Çocuklar

Şampanya

Volodya

Atılmış Çocuk

Lekeli Humma

Saadet

Bir Mesele

Yağmurlu Havalar

Arabalık

Bayan N.'nin Hikâyesi

Kayıtsızlık

Sarhoşlar

Kaştanka

Düşmanlar

Postacı

Dilenci

Polinka

Zinoçka

Veroçka

Eski Ev

Baba

Güzeller

HİKÂYELER

IV

HAYALLER

İki jandarma: biri siyah sakallı, sağlam yapılı bir adam; bacakları pek kısa, öyle ki, arkadan bakılınca bacaklarının, bütün insanlarda olduğundan daha aşağıda olduğu, daha aşağıda başladığı görülür; öbürü ise uzun boylu, zayıf, dimdik bir sopa gibidir, koyu kızıl renkli seyrek bir sakalı vardır. İkisi de, il merkezine, soyunu sopunu hatırlamayan bir serseriyi götürürler. Birinci jandarma, sallana sallana yürür, her yanına bakınır, kâh bir şeyi, kâh kolunu, kâh bir samanı çeker, uyluklarına vurur, bir şeyler mırıldanır. Umumiyetle kayıtsız, rahat bir hali vardır; öbürü ise zayıf yüzü, dar omuzlarına rağmen çok sağlam, ciddî, önemli görünür. Yüzünün çizgileri ve bütün ifadesiyle eski din kitaplarını kabul eden tarikat papazlarına yahut da eski tasvirlerdeki savaşçılara benzer; "zekâsından dolayı Tanrı ona biraz alın ilâve etmiştir" yani keldir, bu da söylediğim benzerliği daha da çok artırıyor. Birincisinin adı Andrey Ptaha, ikincisinin adı Nikandr Sapojinikov'dur.

Beraberlerinde götürdükleri adam, hiç de bir serseri hakkında düşündüğümüze benzemez. Küçük, zayıf, hastalıklı bir adamdır. Yüzünün çizgileri, renksiz, gayet küçük, pek belirsizdir. Kaşları seyrektir, bakışı uysal, itaatlidir; serseri, otuzunu aştığı halde bıyıkları henüz çıkmaktadır. Ellerini, yenleri içine sokarak çekingen çekingen yürüyor. Köylülerin giymediği yünlü kumaştan, yıpranmış paltosunun yakası, kasketinin ta kenarına kadar kaldırılmıştır, öyle ki, yalnız küçük kırmızı bir burun, Allah’ın dünyasına bakmaya cüret eder. Sesi, pes bir tenor sesidir, durmadan zayıf zayıf öksürür. Onu, asıl adını saklamak isteyen bir serseri olarak görmek pek zordur. O, daha çok, yoksul düşmüş, Allah’ın unuttuğu talihsiz bir papazdır; sarhoşluğundan dolayı yerinden kovulmuş bir kâtiptir. Yahut da aktörlük alanında zayıf kuvvetlerini deneyen, şimdi de avare çocuk kıssasının son perdesi için eve dönen bir tüccar oğlu veya yeğenidir; sonbaharın içinden çıkılmaz çamuruyla nasıl savaştığına bakılırsa Rus manastırlarının birine giden, "her yerde rahat, günahsız" bir yaşayış arayıp da bulamayan bir manastır sofusu'dur.

Yolcular, çoktan beri yürümektedir. Ama etrafındaki küçük bir toprak parçasından bir türlü kurtulamazlar, önlerinde birkaç metre çamurlu, siyahımsı bir yol vardır, arkalarında da öyle. Daha uzaklarda insan nereye baksa beyaz bir sisin geçilmez duvarlarını görür. Yürürler, hep yürürler. Duvar, biraz olsun yaklaşmaz. Toprak parçası hep aynı kalır. Beyaz köşeli bir kaldırım taşı, sel çukuru yahut geçen bir arabadan düşmüş bir saman parçası bazen göze ilişir, büyük, donuk bir su birikintisi kısa bir zaman için parlar, bir de önde şekli belirsiz bir gölge görünür; yaklaşınca gölge hep küçülür, daha karanlık olur, daha da yaklaşınca yolcular, ellerinde rakamı silinmiş bir yana eğrilmiş bir kilometre direği yahut zavallı küçük bir kayın ağacı, yol kenarlarında dilenen bir dilenci gibi ıslanmış ve çıplak bir ağaç, üzerindeki son sarı yapraklarla bir şeyler mırıldanır, bir yaprağı düşer, yere tembel tembel uçar... Bundan sonra tekrar sis, çamur, yolların kenarında siyahımsı otlar görülür. Otlar üzerinde donuk, bulanık gözyaşları vardır. Bu gözyaşları toprağın yaz güneşini karşıladığı, sonra uğurladığı zaman dökülen o rahat sevincin gözyaşları olmadığı gibi, bıldırcınların, bıldırcın kılavuzlarının susuzluğunu gideren gözyaşları da değildir. Yolcuların ayakları, ağır, yapışkan çamura batar. Her adım bir gayret ister.

Andrey Ptaha, biraz heyecanlıdır. Serseriyi bir süzer, bu canlı, içki içmez insanın, nasıl olup da adını hatırlayamadığını anlamaya çalışır:

— Sen Hıristiyan mısın? diye sorar.

Öbürü uysal uysal:

— Hıristiyan’ım, diye cevap verir.

— Hım... Demek seni vaftiz ettiler.

— Tabii, ben Müslüman değilim ki. Kiliseye giderim, perhiz tutarım, gerektiği zaman et yemem. Dini bütün bir adamım.

— Adın ne?

— Nasıl istersen o adı ver.

Ptaha, omuzlarını silker, büyük bir şaşkınlık içinde uyluklarına vurur. Nikandr Sapojinikov ciddî ciddî susar. O, Ptaha kadar saf değildir, bir Hıristiyan’ı, adını insanlardan gizlemeye zorlayan sebepleri gayet iyi bildiği bellidir. Manalı yüzü, soğuk ve serttir. Durmadan yürür, arkadaşlarıyla boşuna gevezelik etmeyi kendisine yakıştıramaz. Sanki herkese, hatta sise bile, muvazenesini, zekâsını göstermeye çalışır gibi bir hali vardır. Ptaha devamla:

— Allah, Allah, gel de çık işin içinden, der. Müjik desen değil, efendi desen değil. Sanki ikisi ortası bir şey... Geçenlerde havuzda kemerimi yıkıyordum, elime bir hayvan geçti. Parmak kadar bir şey... Kuyruğu da var, galsamaları da var. İlkönce balık dedim, ama baktım... Allah cezasını versin, ayakları var. Hayvan mıdır, balık mıdır, şeytan bilir. İşte sen de öylesin. Mesleğin ne?

Serseri:

— Ben müjikim, köylü soyundanım, der, içini çeker. Anneciğim köle hizmetçilerdendi. Ben, gerçi ilk bakışta bir köylüye benzemem, doğru. İşte benim talihim böyle çıktı. Anneciğim, beyefendilerin yanında dadı olarak çalışırdı. Onlardan her zevki alırdı. Benim de işte kanım, tenim onundur. Ben de efendinin evinde kalırdım. Annem beni şımartır, hep yetiştirmek, basit halimden kurtarıp iyi insanlar arasına sokmak isterdi. Ben yatakta yatar, her gün gereği gibi yemek yer, küçük beyzade pantolonu, yarım çizme giyiyordum. Annem ne yerse, bana da yedirirdi. Beyefendiler ona elbise verirler, annem de beni giydirirdi, iyi yaşadık. Çocukluğumda yediğim şekerleri, pastaları şimdi satsak iyi bir at alınabilir. Anneciğim, bana okuyup yazma öğretti. Ta çocukken bana Allah korkusunu aşıladı, beni öyle yetiştirdi ki, şimdi hiç kaba, köylüce bir söz söylemiyorum. Votka içmiyorum kardeş, iyi de giyiniyorum, iyi bir sosyetede gerektiği gibi davranıyorum. Annem hayatta ise Allah sağlık versin, öldü ise Allah rahmet eylesin.

Serseri, seyrek, kısa saçlı başından şapkasını çıkarır, gözlerini yukarı kaldırır, iki defa istavroz çıkarır. Nihayet erkekten ziyade kocakarı sesine benzer sesiyle kelimeleri uzata uzata:

— Allah’ım, ona rahat, güzel bir yer ver, der. Kulun Ksemiye'nın günahlarını bağışla. Anneciğim olmasaydı ben herhalde hiçbir şeyden anlamayan basit bir köylü olarak kalırdım. Şimdi dostum, ne sorarsan sor, her şeyi bilirim. Din kitaplarını, dünya kitaplarını, her türlü duaları, ilmihali bilirim. Zaten Tanrı buyruğuna göre yaşarım. İnsanlara kötülük etmem. Vücudumu temizlik, fazilet içinde tutarım. Zamanında perhiz tutarım, zamanı gelince de bozarım. Bazı insanlar sadece votkadan oburluktan zevk alırlar. Bense boş zamanlarımda bahçeye oturur, yalnız kitap okurum. Hep okurum, sonra ağlar, ağlarım.

— Niye ağlarsın?

— Dokunaklı yazarlar da... Bir kitaba beş kapik bulur verirsin ama durmadan ağlar, feryat edersin.

Ptaha:

— Baban öldü mü? diye sorar.

— Bilmem kardeş? İşlenen günahı niye saklayayım, babamı tanımıyorum. Bana öyle geliyor ki, ben annemin piç çocuğuyum. Anneciğim, bütün ömrü boyunca hep beyin yanında oturdu, basit bir köylüye varmak istemedi...

Ptaha alaylı alaylı gülümseyerek:

— Demek beyi ile, dedi.

— Evet, doğrusu kendisini koruyamadı. Gerçi temiz, Allah’tan korkan bir kadındı. Ama bakirliğini koruyamadı.Şüphesiz büyük bir günah ama, şimdi belki de damarlarımda asilzade kanı dolaşır. Kibar zatım doğrusu.

Bu "asil adam" bütün, hafif, tatlı bir sesle, dar alnını buruşturup kırmızı üşümüş burnundan gıcırtılı sesler çıkarıp anlatır. Ptaha dinler, ona şaşkın şaşkın, yan yan bakar, durmadan omuzlarını silker.

Altı verst kadar yürüdükten sonra jandarmalarla serseri bir tümsek üstüne otururlar. Ptaha mırıldanarak:

— Köpek bile kendine verilen adı hatırlar, der. Benim adım Andruşka'dır. Onunki Nikandr. Her insanın kutsal bir adı vardır. Başka bir adla çağırılmaz!

Serseri, ah çeker, şakağını yumruğuna dayayarak:

— Benim adımı bilmek kime gerek? der. Benim de ne işime yarar? İstediğim yere gitmeme izin verselerdi, durum bugünkünden daha kötü olurdu. Arkadaşlar, ben kanunu bilir bir adamım. Şimdi ben adını hatırlayamayan bir serseriyim. Başıma gelebilecek en büyük belâ, Doğu Sibirya'ya gönderilmektir. Otuz kırk kadar da kırbaç yerim. Ama asıl adımı söylersem, tekrar küreğe gönderirler.

— Yoksa küreğe mi hüküm giydin?

— Çektim. Dört yıl tıraşlı kafa ile dolaştım. Zincir taşıdım.

— Niçin?

— Adam öldürmeden. Daha çocuktum, on sekiz yaşlarındaydım. Anneciğim, beyin bardağına yanlışlıkla soda, limontuzu yerine sıçanotu koymuş. Kilerde çeşit çeşit kutular vardı. Birbirine kolaylıkla karıştırılabilirdi.

Serseri içini çeker, başını sallar:

— O, temiz insandı, der. Ama kim bilir, başkalarının ruhu, kapalı kutudur. Belki dikkatsizlikle, belki de beyin başka bir hizmetçiye yakınlık göstermesini, böylece kendisine ettiği hakareti hazmedemediği içindir. Belki de bile bile yapmıştır. Küçüktüm, o zaman daha her şeyi bilmezdim. Şimdi hatırlıyorum. Bey, gerçekten başka bir odalık almıştı, anneciğim de çok üzülüyordu. Ondan sonra iki sene kadar mahkeme sürdü. Annem yirmi yıl kürek cezası giydi, ben ise yaşım küçük olduğu için yedi yıl.

— Senin suçun neydi?

— Suç ortaklığı. Bardağı beye veren bendim. Her zaman böyle olurdu. Annem sodayı hazırlar, ben verirdim. Tabii bütün bunları kardeş, Tanrı huzurunda söyler gibi söylüyorum. Kimseye anlatmayın.

Ptaha:

— Canım kimse bize soracak değil ya, dedi. Demek sen kürekten kaçtın?

— Kaçtım dostum, kaçtım. Kaçanlar on dört kişi kadar vardık. Allah razı olsun. Arkadaşlar kaçtılar da beni de yanlarına aldılar. Şimdi siz söyleyin, ne diye adımı söyleyeyim? Söylersem gene küreğe gönderirler. Bense pek kötü bir kürek mahkûmuyum. Hastalıklı, narin bir adamım. Temiz temiz yatmayı, yemek yemeyi, uyumayı severim. Allah’a dua ederken bir kandil, bir mum yakmayı severim. Hiçbir yerde gürültü olmasın isterim. Secde ettiğim zaman döşemede çerçöp, tükürük olmamasını isterim. Ben de anneciğim için sabah akşam kırk defa kadar secde ederim.

Serseri, şapkasını indirir, istavroz çıkarır:

— Doğu Sibirya'ya göndersinler, korkmam.

— Daha mı iyi sanki?

— Tabii. Kürekte balık istifi yaşanır. Darlık, itişip kakışma, insan bir yerde dinlenemez. Gerçek bir cehennem. Allah kimseye göstermesin. Haydutsun, haydut gibi yaşayacaksın; köpekten daha kötü. İnsan ne yemek yiyebilir, ne uyuyabilir, ne Allah’a dua edebilir. Sürgünde ise durum bambaşka. Sürgüne gidince ilk defa topluluk içine girerim. İdare bana bir şeyler vermek zorundadır. Orada toprağın ucu bucağı yok, derler, istediğin kadar al. Orada, tarla için, sebze bahçesi için, ev için toprak verirler. Orada herkes gibi çift sürer, buğday ekerim, hayvan beslerim, arılarım, koyunlarım, köpeklerim... Bir Sibirya kedisi beslerim, sıçanlar malımı yemesinler... Ev bark kurarım, dinî tasvirler alırım, Allah kısmet ederse evlenir, çoluğa çocuğa karışırım.

Serseri, mırıldanır, dinleyicilerine değil de, başka bir yere bakar. Hayalleri ne kadar saf ise de öyle içten, candan bir eda ile ortaya çıkar ki, inanmamak elden gelmez. Serserinin küçük yüzünde bir gülümseme okunur. Gözlerinde, burnunda, yüzünde, uzak saadetinin tatlı önduyuşu sanki donuklaşmıştır. Jandarmalar dinlerler, ona ciddî ciddî halinden anlayarak bakarlar. Onlar da inanır.

Serseri devam eder:

— Sibirya'dan korkmam. Sibirya, burası gibi, Rusya'dır. Orasının da aynı Allah’ı, çarı vardır. Orada da seninle nasıl konuşursam öyle konuşurum. Orada daha çok hürriyet vardır. İnsanlar daha iyi yaşarlar. Her şey daha iyidir. Orasının nehirleri buradakilerden daha iyidir. Orada balıklar, hesaplanamayacak kadar çoktur. Benimse kardeşler, en büyük zevkim balık tutmaktır. İstersen bana ekmek verme ama bir olta verip bir yere oturmama izin ver. Olta ile de tutarım, ağ ile de tutarım, sepetle de tutarım. Buzlar çözülünce de kepçe ile tutarım, gücüm yetmediği için beş kapik verip bir köylüye tuttururum. Allah’ım ne zevktir o. İnsan, bir yayın balığı, bir kefal tutarsa sanki kardeşini görmüş gibi sevinir. Her balık için de ayrı usuller lâzım, birisini kurtla tutarsın, birini kurbağa ile başkasını da sivrisinekle. Bütün bunları bilmek lâzım. Meselâ yayın balığını alalım: Yayın balığı kaba bir balıktır. Ne verirsen yer. Turna balığı, sazan balığını sever, kefali sığ yerde tutmaktan büyük bir zevk yoktur. Oltayı yirmi, otuz metre uzağa kor, ucuna ağır bir şey değil de, bir kelebek yahut bir mayısböceği takar, bırakırsın, öyle ki, bunlar suyun üzerinde yüzer. Sen de suda pantolonunu çıkarır, oltayı bırakırsın. Turna ise birdenbire sicimi çeker. Yemi aşırmamasına dikkat etmek lâzım. Kımıldadığını duyar duymaz hiç bekleme, hemen çek. Hayatımda hu hu, ne çok balık tuttum. Kaçtığımız zaman arkadaşlar ormanda yatarken, ben uyumaz, nehre inerdim. Nehir orada geniştir, çabuk akar. Kıyıları sarptır, müthiş doğrusu. Kıyılarda hep bakir ormanlar vardır; ağaçlar da öyle ki, insanın yukarı bakınca başı döner. Buradaki fiyatla orada her çama on ruble verilir.

Hayallerin bu darma dağınık baskısı altında, geçmişin sıkıntılı hayalleriyle, saadetinin tatlı önduygusu ile zavallı adam susar, sanki kendi kendine mırıldanıyormuş gibi sadece dudaklarını kımıldatır. Donmuş saadet gülümsemesi yüzünden silinmez. Jandarmalar susar, düşünürler, başlarını önlerine eğmişlerdir. Sonbahar sessizliği içinde soğuk, tatsız bir sis, topraktan üçünün ruhuna işler. Gözleri önünde bir hapishane duvarı gibi gerilip de ona, iradesinin sınırlarını gösterdiği zamanlarda hızlı akan, geniş, sarp kıyılı nehirleri, geçilmez ormanları, uçsuz bucaksız bozkırları düşünmek insana tatlı gelir. Hayal gücü, sabah erken erken gökyüzünde şafağın pembeliği daha inmeden, ıssız, sarp kıyıdan geçen bir insanın küçük bir leke olarak yürüyüp geçtiğini çizer. Sel yatağının iki yanında taraça halinde yükselen direklik ulu çamlar, her insana sert sert bakar, sert sert homurdanır: Kökler, kocaman taşlar, dikenli fidanlar yolunu keserler. Ama o, bedence kuvvetli, ruhça cesurdur. Ne çamlardan, ne taşlardan, ne yalnızlığından, ne de her adımını tekrarlayan o kuvvetli yankıdan korkar.

Jandarmalar, hiç yaşamadıkları o serbestlik hayatının hallerini kafalarında canlandırırlar, hatırladıkları, çok eskiden işittikleri belli belirsiz şeyler midir, yoksa o hürriyet hayatının hayalleri onlara eski hür atalarından mı geçmiştir, bilmiyoruz.

Şimdiye kadar hiç söz söylememiş olan Nikandr Sapjinikov ilk olarak sessizliğe son verir. Serserinin bu güzel saadetine gıpta mı etmiş, yoksa ruhunda bu saadet hayallerin içinde yüzdükleri kurşuni sisle, siyahımsı çamurla denk düşmediğini mi fark etmiştir, ama serseriye sert sert bakar, der ki:

— Evet, öyle! Bütün bunlar güzel, iyi. Ama kardeş, sen o serbest yerlere varamayacaksın ki. Nereye gideceksin, nereye? Üç yüz verst yürür, sonra da ruhunu Allah’a teslim edersin. Altı verst yürüdük, soluğun kesildi, çok zayıfsın sen.

Serseri yavaş yavaş Nikandr'a döner, yüzündeki o mesut gülümseme kaybolur. Jandarma ciddi yüzüne korku ile suçlu suçlu bakar. Herhalde bir şeyler hatırlar. Başını önüne eğer. Ortalığa tekrar bir sessizlik çöker. Üçü de bir şey düşünürler. Jandarmalar ancak Allah’ın düşünebileceği şeyi, yani onları o hür memleketten ayıran mesafeyi ölçmek için kafa yorarlar. Serserinin kafasında ise mesafeden daha açık, daha belirli, daha korkunç hayaller birbirini kovalar, önünde canlı olarak uzun mahkeme safhaları, kürek, sürgün zindanları, mahpusların koğuşları, yoldaki yorucu duraklar, sert kışlar, hastalıklar, arkadaşların ölümleri...

Serseri, gözlerini suçlu suçlu kırpar, üzerinde küçük ter damlaları görülen alnını kolu ile siler, sanki sıcak bir banyodan yeni çıkmış gibi sık sık solur. Sonra öbür kolu ile alnını siler, korku ile etrafına bakar. Ptaha, öbürüne hak vererek:

— Doğru, der, varamazsın. Sen hiç de iyi yol yürümüyorsun. Kendine bak, bir deri bir kemik kalmışsın, ölürsün kardeş.

Nikandr:

— Tabii ölür, der. Nereye varacak? Onu şimdiden hastaneye yatırırlar. Tabii...

Adını unutan adam, katı yürekli yol arkadaşlarının sert, kayıtsız yüzlerine bakar, kasketini çıkarmadan gözlerini fal taşı gibi açarak çabuk çabuk istavroz çıkarır. Tirtir titrer, başını sallar, üzerine basılmış bir tırtıl gibi bütün vücudu kıvranıp büzülür. Nikandr kalkarak:

— Eh, gitme zamanı geldi, der. Dinlendik.

Bir dakika sonra yolcular, çamurlu yolda gitmeye başlarlar. Serseri, daha da çok büzülerek ellerini, yenlerine daha derin sokmuştur. Ptaha susar.

ACI

"Kime anlatsam kederimi?"

Akşam karanlığı... Sulu, iri iri kar taneleri, henüz yakılmış fenerler etrafında uçuşuyor, ince, yumuşak bir alçı tabakası gibi damları, atların sırtlarını, omuzlarını, başlıklarını kaplıyor. Arabacı lona Potapov, bir hayalet gibi bembeyaz. Canlı bir vücut ne kadar büzülebilirse o kadar büzülmüş, hiç kımıldamadan yerinde oturuyor. Üzerine bir yığın kar düşse bile gene karı silkmek lüzumunu duymayacak. Beygiri de bembeyaz, hareketsizdir. Hareketsizliğiyle, keskin köşeli biçimiyle, ayaklarının sopaya benzeyişiyle o bir kapiğe satılan posta atlara benziyor. Herhalde düşünceye dalmış. Sabandan, alıştığı o rahat manzaralardan alınıp da buraya, korkunç ışıklarıyla, hiç kesilmeyen gürültüleriyle, öteye beriye koşuşan insanlarla dolu bu kargaşalık içine düşen bir mahlûk, böyle uzun uzun düşünmez de ne yapar?

lona ile beygiri, çoktan beri yerinde kımıldamıyorlar. Avludan daha yemekten önce çıkmışlardır, hâlâ siftah etmediler. İşte şehir üzerine akşam karanlığı basıyor. Fener ışıklarının solgun alevleri, yeislerini daha canlı ışıklara bırakıyor. Sokağın gürültüsü, daha da artıyor, lona birdenbire:

— Arabacı, Viborg tarafına, diye bir ses işitiyor. Arabacı... Şaşırıyor, karla birbirine yapışan kirpikleri arasında, kaputla kukuleta giymiş bir subay görüyor. Subay:

— Viborg tarafına, diye tekrarlıyor. Uyuyor musun, nedir? Viborg a!

lona, kabul işareti olarak dizginleri çekiyor. Bu çekişle, atın dizginleri, sırtı üzerindeki karlar, alçı parçaları halinde düşüyor... Subay, kızağa oturur. Arabacı, dudaklarını şapırdatır, boynunu, kuğu gibi uzatır, yerinden kalkar gibi davranır. Fazla alışkanlık yüzünden kamçısını sallar. Beygir de boynunu uzatır, sopa biçimindeki ayaklarını büker, kararsız kararsız yerinde kımıldar. Çok geçmeden, aşağı yukarı giden karartılardan sesler işitir:

— Nereye gidiyorsun ulan? Şeytan mı dürttü seni. Sağa al, sağa!

Kızaktaki subay kızarak:

— Sen daha kızak sürmesini bilmiyorsun, sağa gitsene, der.

Bir karose arabacısı küfreder, sokağı koşa koşa geçerken omzuyla atın ağzına çarpan bir yolcu, lona'ya öfkeli öfkeli bakar, sonra kolundan karları silker, lona, yerinde sanki iğne üzerinde oturuyormuş gibi kımıldar, dirseklerini geniş geniş açar, sanki nerede olduğunu, niçin burada olduğunu anlamıyormuş gibi gözlerini fırıl fırıl döndürür. Subay alaylı alaylı:

— Hepsi de ne aşağılık herifler değil mi? Sanki seninle çarpışmak yahut atın altına düşmeye gayret ediyorlar. Birbiriyle sözleşmişler gibi, öyle değil mi?

lona, başını çevirip müşterisine bakar, dudaklarını kıpırdatır... Bir şey söylemek istediği bellidir. Ama boğazından, kısık seslerden başka bir şey çıkmaz.

Subay:

— Ne var? diye sorar.

lona, gülümsüyormuş gibi ağzını çarpıtır, ıkınır, sıkınır, nihayet:

— Benim de beyefendi... bu hafta oğlum öldü.

— Hım... Neden öldü?

lona, bütün gövdesiyle müşterisine döner:

— Kim bilir? der. Herhalde hummadan... Hastanede üç gün yattı, öldü. Allah’tan işte.

Karanlık içinde:

— Yolunu değiştirsene herif... Ne o, köpoğlu köpek, görmüyor musun? sesleri işitilir.

Müşteri:

— Sür, sür, der. Bu gidişle sabaha kadar varamayız. Atı biraz sürsene!

Arabacı tekrar boynunu uzatır, yerinde bir davranır, ağır bir kibarlıkla kırbacını şaklatır. Bundan sonra birkaç defa başını çevirir, müşteriye bakar. Ama o, gözlerini kapar. Dinlemeye hiç de istekli olmadığı bellidir, lona, müşterisini Viborg tarafına bıraktıktan sonra lokanta önünde durur. Gene büzülür, gene hareketsiz kalır. Sulu kar, tekrar başlar. Onu da atını da gene beyaza boyamaya başlar. Bir saat böyle geçer. Kendisi de, beygiri de gene bembeyaz kesilir. Bir saat, iki saat böylece geçer.

Kaldırımda yüksek sesle tartışıp lâstiklerini kuvvetle vurarak üç genç geçer, ikisi uzun, ince boyludur, üçüncüsü kısa boylu, kamburdur. Titrek bir sesle:

— Arabacı, polis köprüsüne, diye bağırır. Üç kişi yirmi kapik.

lona, dizgileri çeker, dudaklarını şapırdatır, yirmi kapik para değil ama ne yapsın, artık fiyatı düşünmez. Ruble mi, beş kapik mi onca farkı yoktur. Yeter ki, müşteri olsun. Gençler birbirine sövüp sayarak, itişe kakışa kızağa yaklaşır, üçü de oturmaya çalışırlar. Kimin oturup, kimin ayakta kalacağını kararlaştırmaya çalışırlar. Uzun tartışmalardan, karşılıklı alaylardan sonra en kısa boyluları kamburun ayakta durmasına karar verilir. Kambur, yerini alarak lona'nın ensesine üfler:

— Haydi, sür, diye titrek bir sesle bağırır. Atı bir kırbaçla bakalım. Amma da şapkan var, kardeş. Daha kötüsü Petersburg'da bulunmaz.

lona, hi hi, diye güler:

— İşte böyle şapka.

— E, böylesi, sürsene beygirini. Yol boyunca hep böyle mi gideceksin. Yoksa ense köküne indiririm ha.

Uzun boylulardan biri:

— Başım çatlıyor, der. Dün Dukmasov'larda Vaska ile birlikte dört şişe konyak içtik.

Öbür uzun boylusu da:

— Amma da atarsın sen, diye çıkışır.

— Vallahi doğru söylüyorum.

— Evet o kadar doğru ki, bitler bile güler.

lona, hi hi, diye güler:

— Baylarımın keyfi yerinde.

Kambur, kızarak:

— Allah cezanı versin moruk, der. Sürecek misin, sürmeyecek misin? Bu sanki arabayla gitmek mi? Şunu bir kamçılasana. Hadi bakalım. Hah, işte öyle. Adamakıllı.

lona, sırtında bir vücudun kımıldadığını, kamburun sesini duyar. Kendisine edilen küfürleri işitir, insanları görür, yalnızlık duygusu, yavaş yavaş ondan uzaklaşır. Kambur, öyle yakası açılmadık uzun küfürlere başlar ki, bitirmeye nefesi yetmez, öksürmeye başlar. İki uzun boylu genç, bir Nadejda Petrovna'nın sözünü etmeye başlarlar. lona, onlara döner, kısa bir sessizliği fırsat bilerek başını biraz daha çevirip der ki:

— Benim de bu hafta oğlum öldü.

Kambur, öksürdükten sonra dudaklarını silerek içini çeker:

— Hepimiz öleceğiz, der. Hadi, sür, sür. Ben daha fazla böyle gidemem, imkânı yok. Bu arabacı bizi ne zaman götürecek?

— Sen de şöyle hafiften ensesine bir in de...

— Moruk, işitiyor musun? Ensene indireyim mi? Size nezaketli davranmaktansa insan yürüsün daha iyi. İşitiyor musun? Eşek eşekoviç. Sözlerim vız geliyor galiba sana.

lona, ensesine inen tokatları pek duymaz, daha çok sesini işitir.

— Hi hi, diye güler, neşeli baylar. Allah uzun ömür versin.

Uzun boylusu:

— Arabacı evli misin? diye sorar.

— Ben mi? hi hi hi, neşeli baylar. Şimdi bir tek karım var. Kara toprak... Ha ha ha, mezar, mezar... Oğlum öldü de ben yaşıyorum. Şaşılacak şey. Ölüm, yanlış kapı çaldı. Bana geleceğine oğluma geldi...

lona, oğlunun nasıl öldüğünü anlatmak için başını çevirir. Ama o anda kambur, hafifçe içini çeker:

— Hele şükür, gelebildik, der.

Arabacı, yirmi kapik aldıktan sonra karanlık bir giriş kapısı içinde kaybolan hovarda gençlere uzun uzun bakar. Gene yalnız kalır. Gene içinde sessizlik başlar... Bir zaman sönmüş olan acısı gene baş gösterir, daha büyük bir kuvvetle göğsünü ezer. lona'nın gözleri kaygıyla, acıyla sokağın iki yanından geçen kalabalığa dikilir: gelip geçen binlerce insandan onu dinleyecek biri var mı acaba? Ama kalabalık, ne onu ne de acısını fark etmeden geçip gider. Acısı korkunçtur, sınırsızdır. Ona öyle geliyor ki, göğsü patlayıp içinden acısı fışkırsa, bütün dünyayı kaplayacaktır, ama gene de bu acı görünmez. O kadar küçük bir kabuğa sığınmıştır ki, gündüz ışık altında bile görülmez...

lona, elinde zembil taşıyan bir kapıcı görür, onunla konuşmaya karar verir:

— Kuzum, saat kaç? diye sorar.

— Ona geliyor. Niye durdun burada? Yürüsene!

lona, birkaç adım uzaklaşır. Tekrar büzülür. Kendini acısına verir. Artık insanlarla konuşmayı lüzumsuz sayar. Ama daha beş dakika geçmeden, eğilip kalkar, sanki bir acı duymuş gibi başını sallar, dizginleri dürter. Artık daha fazla dayanamaz: "hana gideyim" diye düşünür, hana.

Beygir, sanki düşüncesini anlamış gibi tırısa kalkıp koşmaya başlar. Bir buçuk saat geçmeden büyük, pis bir tandır yanında oturur. Tandırda, döşemede, peyklerde insanlar yatmışlar, horulduyorlar. Dumanlı, boğucu bir hava. lona, uyuyanlara bakar, başını kaşır. Oraya bu kadar erken döndüğüne pişman olur. "Arpanın parasını bile çıkaramadım, diye düşünür. Kederim hep bundan. İşini bilen, atını doyuran insan her zaman rahattır." Genç bir arabacı, bir köşeden kalkar. Uyku sersemliğiyle yıkıla yıkıla boğazını temizler. Su dolu kovaya uzanır, lona:

— Su mu içeceksin? der.

— Evet, su.

— Eh, afiyet olsun. Benimse kardeş oğlum öldü. Haberin var mı? Bu hafta, hastanede... Olur şey değil.

lona, bu sözlerin ne tesir bırakacağına bakar. Ama hiçbir tesir bırakmadığını görür. Genç arabacı kafasını yorganın altına sokup hemen uyur. İhtiyar, ah çeker, başını kaşır... Genç arabacı nasıl su içmek isterse, o da öyle konuşmak ister. Oğlu öleli nerde ise bir hafta olacak. O ise bu hikâyeyi daha kimseye gereği gibi anlatamadı. İyice, rahat rahat anlatması lâzım. Oğlunun nasıl hastalandığını, nasıl acı çektiğini, ölmeden önce neler söylediğini, nasıl öldüğünü anlatmak lâzım. Cenaze merasimini, rahmetlinin elbiselerini almak için hastaneye gidişini anlatması lazım. Köyde, kızı Anisa kaldı. Onun sözünü etmek lâzım. Daha anlatacak neler var, neler. Dinleyen ah çekmeli, ohlamalı, puflamalı. Kadınlarla daha da iyi konuşulur. Budaladırlar ama iki sözle ağlamaya başlarlar, lona: "Gidip beygire bakayım" diye düşünür. Uyumak için her zaman vakit bulunur. Giyinir, beygirin bağlı olduğu ahıra gider, arpayı, samanı, havayı düşünür. Yalnızken oğlunu düşünemez. Ancak başka biri olduğu zaman konuşabilir. Ama kendi kendine düşünüp onu gözlerinin önüne getirmek, kendine dayanılmaz bir acı verir, lona, beygirinin parlak gözlerini görünce:

— Yalanıyor musun? der. Yalan! yalan! Arpanın parasını çıkarmazsak saman yiyeceğiz... Evet... Artık ihtiyarladım, arabayı sürecek takatim kalmadı. Arabacılık etmek benim değil, oğlumun harcıydı... O tam arabacıydı... Ne olurdu yaşasaydı... Kısa bir zaman sürer, sonra devam eder: öyle işte kardeşim kısrak... Kuzma loniç yok artık... Allah rahmet eylesin... Boşu boşuna gitti işte... Düşün bir kere. Senin bir tayın var, onun öz annesisin... Bir de bakıyorsun, birdenbire tay ölüveriyor... Acımaz mısın?

Beygir yalanır, dinler, sahibinin ellerine doğru solur...

lona dalar, ona her şeyi anlatır...

ANÜTA

Lizbon otelinin en ucuz odasında, tıbbiye üçüncü sınıf talebesi Stepan Kloçkov, bir köşeden öbürüne gidip geliyor, dersini habire ezberliyor. Sürekli, sıkı çalışmadan ağzı kurumuş, alnında ter damlaları belirmeye başlamıştı.

Kenarları buzlarla süslü pencere önünde, arkalıksız bir sandalyede metresi Anüta oturuyordu. Anüta, ufak tefek, zayıf, sarışın, yirmi beş yaşlarında, yüzü pek solgun, uysal bakışlı, gri gözlü bir kızdı. Sırtını kamburlaştırarak kırmızı iplikle bir erkek gömleğinin yakasını işliyordu. İşi aceleydi. Koridordaki saat, kısık sesiyle öğleden sonra ikiyi vurmuştu. Hâlbuki o hâlâ ortalığı toplamış değildi. Buruşuk battaniye, öteye beriye atılmış yastıklar, kitaplar, elbiseler, içinde çer çöp yüzen sabunlu su ile dolu büyük pis bir tas, yerde süprüntüler, her şey, sanki mahsus karıştırılmış, buruşturulmuş gibi, yığın halinde ortada duruyordu.

Kloçkov:

— Sağ ciğer, üç bölümdür, diye dersini ezberliyordu. Sınırları: üst bölümü göğsün ön tarafında, dördüncü, beşinci kaburga kemiklerine kadar arkada Spina scapulae’ye kadar...

Kloçkov şimdi okuduğunu gözü önüne getirmeye çalışarak gözlerini tavana kaldırdı. Yerlerini iyice gözünde canlandıramadığı için yeleği üzerinde üst kaburga kemiklerini yakalamaya başladı.

— Bu kemikler, piyano tuşlarına benzer. Hesabı şaşırmamak için mutlaka alışmak lâzım. İskelet üzerinde, ayrıca da canlı bir insan üzerinde bu işi incelemeli. Baksana Anüta, hele gel biraz, yerini bulalım.

Anüta, işlemeyi bıraktı, bluzunu çıkardı, ayakta dimdik durdu. Kloçkov karşısına oturdu, kaşlarını çattı göğüs kemiklerini saymaya başladı:

— Hım... İlk kaburga bulunamıyor... Köprücük kemiğinin arkasında... Şu ikinci kaburga olacak... Bu üçüncü, bu da dördüncü... Hım. . . Güzel. Neye böyle ürperiyorsun?

— Parmaklarınız soğuk da.

— Bir şey olmaz canım. Ölecek değilsin ya. Kımıldamadan dur. Demek bu üçüncü kaburga, bu da dördüncü... Pek zayıf görünüyorsun, ama kemiklerin zor ele geliyor. Bu ikinci... Bu üçüncü... hayır, karıştırıyor insan. Açıkça göz önüne getiremiyor. Kemikleri çizmek lâzım. Kömür nerede, kömür?

Kloçkov, kömür parçasını aldı, Anüta'nın göğsü üzerine, kemikler hizasına birkaç paralel çizgi çizdi:

— Mükemmel. Şimdi her şey gözümün önünde. Artık vurmakla muayene edilebilir. Hadi kalk bakalım. Anüta ayağa kalktı, çenesini kaldırdı. Kloçkov muayeneye başladı. Bu işe öylesine daldı ki, Anüta'nın soğuktan mosmor kesilen dudaklarını, burnunu, parmaklarını bile fark etmiyordu. Anüta, tirtir titriyor, ama bir yandan da tıp talebesi, onun titrediğini görünce kömürle çizgi çizip parmağıyla vurmayı bırakır, bundan dolayı belki de imtihanı iyi veremez, diye korkuyordu. Kloçkov vurmayı bırakarak:

— Şimdi her şeyi açıkça anlıyorum, dedi. Sen şöyle otur da kömür silinmesin. Ben de biraz daha ezberleyeyim.

Tıp talebesi, tekrar odada dolaşmaya, ezberlemeye koyuldu. Anüta, göğsündeki siyah çizgilerle tıpkı dövmelenmiş vahşileri andırıyordu. Soğuktan büzülmüş oturuyor, düşünüyordu. O, zaten pek az konuşur, hep susar, boyuna düşünürdü.

Otel odalarında altı, yedi yıldır sürtmüş, Kloçkov gibi beş kişi tanımıştı. Bugün hepsi de tahsillerini bitirmişler, adam olmuşlardı, sonra, kibar insanlara yakışır bir şekilde onu çoktan unutmuşlardı. Biri Paris'te oturuyordu, ikisi doktor olmuştu, dördüncüsü ressamdı, hatta beşincisi ise, söylediklerine göre, profesör olmuştu. Kloçkov, altıncıydı... Yakında o da üniversiteyi bitirir, adam olurdu. Şüphesiz geleceği parlaktı; herhalde büyük bir adam olur. Ama bugünkü hali berbat mı berbat: tütünü, çayı yok, şekerse yalnız dört parça kalmış. İşlemeyi elden geldiği kadar çabuk bitirip işi verene götürmeli, alacağı yirmi beş kapikle de biraz çay, biraz tütün almalı

Kapının arkasından:

— Girebilir miyim? diye bir ses işitildi.

İçeriye ressam Fetisov girdi. Kloçkov'a döndü, alnı üzerine dökülen saçları arasından vahşice bakarak:

— Sizden bir ricam var, dedi. Lütfedin de güzel bayanınızı bana bir kaç saat için ödünç verin. Bir resim yapıyorum da çıplak model olmadan iş yürümüyor.

Kloçkov:

— Hayhay, dedi. Haydi Anüta, git.

Anüta:

— Orada işim ne benim? diye cevap verdi.

— Hadi sus. Seni bir sanat işi için istiyor, ıvır zıvır bir şey için istemiyor ki. Elinden gelirken insan ne diye yardım etmemeli.

Anüta, giyinmeye başladı.

Kloçkov:

— Peki, ne üzerinde çalışıyorsunuz? diye sordu.

— Psykhe. Güzel bir konu ama bir türlü yürümüyor. Ayrı ayrı modeller üzerinde çalışmak lâzım. Dün, ayakları mavi bir model gelmişti. "Neye ayakların mavi?" diye sordum. "Çorapların boyası çıkıyor da ondan" dedi. Siz de hep ezberliyorsunuz ha! Ne mutlu size sabırlı adamsınız.

— Tıp öyle bir nesne ki, ezberlemeden olmuyor.

— Hım... Affedin Kloçkov, ama siz bir domuz gibi yaşıyorsunuz. Ne biçim hayat bu canım?

— Ne demek istiyorsunuz? Başka türlü yaşanamaz ki. Babamdan ayda on iki ruble geliyor. Bu para ile de iyi yaşamak kolay değil.

Ressam tiksine tiksine yüzünü buruşturuyor:

— Evet, öyle ama gene de daha iyi yaşanılabilir. Kültürlü bir insan, mutlaka bir estet olmalıdır, öyle değil mi? Burası ise maazallah. Yatak yapılmamış, ortalıkta çer çöp, bulaşık suyu, dünkü yemekler hâlâ tabaklarda... Pfüüü.

Kloçkov sıkılarak:

— Doğru, dedi. Ama Anüta'nın bugün ortalığı toplamaya vakti olmadı. Bütün gün çalıştı.

Ressamla Anüta çıktıktan sonra, Kloçkov kanepeye uzandı, sonra farkında olmadan uyuya kaldı. Bir saat sonra uyandı, kafasını yumruklarına dayayarak kötü kötü düşünmeye başladı. Ressam, kültürlü bir adam mutlaka estet olmalı demişti ya, onun bu sözü aklına geldi. Oturduğu oda, kendisine gerçekten berbat, iğrenç göründü. Sanki zekâ gözüyle geleceği görüyordu, hastalarını çalışma odasında kabul edecek, çayını karısıyla, namuslu bir kadınla birlikte geniş yemek odasında içecekti. Şimdi bulaşık suyu ile dolu, içinde çer çöp yüzen tas ona pek iğrenç göründü. Anüta da ona çirkin, bayağı, dağınık, zavallı geliyordu. Ondan hemen, ne pahasına olursa olsun, hiç gecikmeden ayrılmaya karar verdi. Anüta, ressamdan dönüp paltosunu çıkarınca, Kloçkov ayağa kalktı, ciddî ciddî:

— Dinle dostum, dedi. Otur da dinle beni. Ayrılmamız gerekiyor. Kısacası, seninle daha fazla oturmak istemiyorum.

Anüta, ressamdan bitkin, yorgun dönmüştü. Yüzü, uzun zaman modellik etmekten sanki uzamış, zayıflamış, çenesi daha sivri olmuştu. Talebenin sözlerine hiç karşılık vermedi. Yalnız dudakları titredi.

Talebe devam etti:

— Biliyorsun, er geç ayrılmamız gerekti. Sen iyi bir insansın. Budala da değilsin, anlarsın.

Anüta tekrar paltosunu giydi, işlediği gömleği sessizce kâğıda sardı. İğneyi, ipliği topladı; pencere kenarında içinde dört şeker parçası olan kâğıdı aldı, masaya kitabın yanına koydu. Zayıf bir sesle:

— Bu sizin... şekeriniz... dedi. Gözyaşlarını gizlemek için yüzünü çevirdi.

Kloçkov:

— Neye ağlıyorsun? dedi, sıkılarak odada gezinmeye başladı. Tuhaf kadınsın vesselâm. Kendin de biliyorsun ki, ayrılmamız lâzım, ölünceye kadar bir arada kalacak değiliz ya.

Anüta, artık öteberisini toplamıştı, Allah’a ısmarladık demek için kendisine döndüğü zaman talebe merhamete geldi, "Bir hafta daha kalsa mı acaba, diye düşündü. Varsın, kalsın, bir hafta sonra, "git" derim."

Kendi zaafına kızarak, sert sert Anütaya bağırdı:

— Ne duruyorsun öyle? Gidersen git, istemezsen paltonu çıkar kal. Kal diyorum.

Anüta, sessizce paltosunu çıkardı. Sonra gene sessizce burnunu sildi, göğüs geçirdi. Gene sessizce her zamanki yerine, pencerenin önündeki taburesine doğru yollandı. Tıbbiyeli, kitabını eline aldı, gene bir yandan öbür yana gidip gelmeye:

"Sağ ciğerin üç bölümü vardır." diye ezberlemeye başladı. "En üst bölüm göğsün ön kısmında, dördüncü, beşinci kaburga kemiklerine kadar dayanır."

Koridorda da biri var gücüyle:

"Grigori semaveri getir," diye bağırıyordu.

ÎVAN MATVEİÇ

Akşamın saat altısı. Oldukça tanınmış bir Rus bilgini -ona sadece bilgin diyelim- çalışma odasında oturuyor, tırnaklarını sinirli sinirli kemiriyor. Durmadan saatine bakarak:

— Bu rezalet artık, diyor, başkalarının vaktine, emeğine gösterilen en büyük saygısızlık. İngiltere’de böyle bir adam bir metelik bile kazanamaz, açlıktan ölür. Dur bakalım sen, hele bir gel de görürsün.

Bilgin, öfkesini, sabırsızlığını başka bir kimseye de anlatmak lüzumunu duyduğu için, karısının odasına yaklaşıp kapıyı vurur, kızıp köpüren bir sesle:

— Dinle Katya, diyor. Pyotr Daniliç'i görürsen ona de ki, namuslu insanlar böyle davranmaz. Ayıp yahu! Bir kâtip tavsiye ediyor, ama kimi tavsiye ettiğini bilmiyor. Bu çocuk her gün, hiç şaşmadan iki üç saat geç kalıyor. Böyle kâtip mi olur? Bu iki üç saat benim için, başkalarının iki üç yılından daha değerlidir. Hele bir gelsin, ona ağzıma geleni söyleyeceğim, parasını vermeden kapı dışarı edeceğim. Böyle insanlara nezaket yaramaz.

— Sen her gün böyle söylersin, o gene gelir durur.

— Ama bugün kararımı verdim: Bu adam yüzünden kaybettiğim vakit yeter. Sen kusura bakma! Ona bir arabacı gibi küfredeceğim.

Bu arada zil çalar. Bilgin, ciddî bir yüz takınarak doğrulur, kafasını biraz arkaya atarak antreye gider. Orada, askının yanında kâtibi İvan Matveiç, durmaktadır. İvan Matveiç, on sekiz yaşlarındadır, yumurta biçimli, bıyıkları çıkmamış bir yüzü vardır. Paltosu yıpranmıştır, ayağında lâstik yoktur. Nefes nefesedir. Kocaman, hantal çizmelerini hızlı hızlı paspasa siler. Silerken de fotininin, beyaz çorabı görünen deliğini hizmetçiden saklamaya çalışır. Bilgini görünce, ancak çocuklarda, çok saf insanlarda görülen o yayvan sürekli, biraz da budalaca gülümsemesiyle gülümser. Terlemiş iri elini uzatarak:

— A, a günaydın, der. Nasıl, boğazınız geçti mi?

Bu sözleri işitince bilgin, bir adım geriler, iki elinin parmaklarını birbirine geçirerek titreyen bir sesle:

— İvan Matveiç, İvan Matveiç.

Sonra kâtibe doğru atılır, onu omuzlarından yakalar, hafifçe sarsmaya başlar. Ümitsizce:

— Nedir sizden çektiğim? Korkunç, aşağılık bir adamsınız. Beni ne hale soktunuz bakın, benimle alay ediyorsunuz, eğleniyorsunuz değil mi?

İvan Matveiç'in yüzünden hâlâ silinmeyen gülümsemesine bakılırsa bambaşka bir karşılama beklediği anlaşılır. Bunun içindir ki, bilginin müthiş öfkeli yüzünü görünce yumurta biçimli yüzünü daha da uzatarak hayretle ağzını arar:

— Ne, ne var? diye sorar.

Bilgin, ellerini şaplatarak:

— Üstelik de soruyorsunuz. Zamanın benim için ne kadar kıymetli olduğunu bildiğiniz halde gene böyle geç kalıyorsunuz. İki saat geç kaldınız. Hiç Allah’tan korkmaz mısınız siz?

İvan Matveiç, atkısını kararsız kararsız çözerken:

— Ama ben şimdi evden gelmiyorum, diye mırıldanır. Teyzemlerde isim günü vardı da. Teyzem altı verst uzakta oturur. Doğruca evden gelseydim tabii böyle olmazdı.

— Ama düşünün bir kere İvan Matveiç, bu hareketinizde hiç mantık var mı? Burada iş yapmak lâzım, hem de acele bir iş var. Siz ise, isim günlerinde, teyzelerinizde dolanp duruyorsunuz. Canım şu berbat atkınızı çabuk çıkarsanıza. Çekilir şey değil doğrusu.

Bilgin, tekrar kâtibe doğru atılır, atkısını çıkarmaya yardım eder:

— Amma da kocakarısınız... Hadi gelin, lütfen çabuk olun.

İvan Matveiç, kül rengi ceketini düzeltir. Kirli, buruşuk mendiline burnunu siler, sofadan, misafir odasına geçerek, çalışma odasına girer. Burada, epey zamandan beri onun için yer, kâğıt, hatta sigara hazırlanmıştır. Bilgin, ellerini sabırsızca ovuşturarak İvan Matveiç'i dürter:

— Oturun, oturun, der. Ne çekilmez adamsınız. İşin ne kadar acele olduğunu bildiğiniz halde böyle geç kalıyorsunuz. Hadi yazın bakalım. Nerede kalmıştık?

İvan Matveiç, alçaklı yüksekli kesilmiş, sert saçlarını sıvazlar, kalemini eline alır. Bilgin, odanın bir yanından öbür yanına gidip gelerek fikirlerini toplar. Yazdırmaya başlar:

"Meselenin esası şudur: bazı esaslı şekiller... Yazdınız mı?... Ancak kendilerini bu şekillerde ifade edebilecek bazı prensiplerle temellendirilir. Satır başı... Tabii satır başı olunca nokta demek istiyorum. Daha çok siyasi değil de, sosyal bir karakter taşıyan... Taşıyan şekiller daha çok bağımsız bir mahiyet...

İvan Matveiç:

— Şimdi liselilerin giydikleri üniforma bambaşka, kurşuni renkte. Ben okula giderken giydiğimiz üniforma çok daha güzeldi, der.

Bilgin kızarak:

— Lütfen devam edin. Mahiyet... Yazdınız mı? Arz eder. Halk yaşayışını düzene sokmakla değil de, doğrudan doğruya devlet fonksiyonlarıyla ilgili reformlara gelince... virgül... şekillerinin millî olduğu söylenemez... Son üç kelimeyi tırnak içine alın... Şey... şeyin... Siz okul hakkında ne söylemek istediniz?

— Bizim, başka türlü üniforma giydiğimizi söylemek istemiştim.

— Okulu bırakalı çok oldu mu?

— Dün size söylemiştim ya. Okula gitmeyeli üç yıl oluyor. Onuncu sınıfı bitirdim.

Bilgin, İvan Matveiç'in yazdığı satırları süzerek:

— Peki, ne diye okulu bıraktınız? diye soruyor.

— İşte, ailevi sebeplerden.

— Size tekrar ediyorum İvan Matveiç, şu kötü alışkanlığı, kelimeleri uzata uzata yazmayı ne zaman bırakacaksınız? Bir satırda kırk harften az olmamalı.

İvan Matveiç gücenerek:

— Siz bunu bile bile yaptığımı mı sanıyorsunuz? Hem öbür satırlarda kırk harften fazla var. Kendiniz sayın. Bile bile uzattığımı sanıyorsanız paramdan kesin.

— Canım mesele orada değil ki. Amma da nezaketsizsiniz ha, hemen paradan söz açıyorsunuz, önemli olan şey, İvan Matveiç, zamanında gelmektir. En önemli olanı budur. Kendinizi zamanında iş görmeye alıştırmalısınız.

Hizmetçi bir tabla üzerinde iki bardak çay ile bisküvi dolu küçük bir sepet getirir. İvan Matveiç, iki eliyle beceriksizce bardağını alıp hemen içmeye koyulur. Çay fazla sıcaktır. Dudaklarını yakmamak için küçük yudumlarla içmeye çalışır. Bir bisküvi, ardından ikinciyi, üçüncüyü yer. Bilgine sıkıla sıkıla bakarak dördüncüye doğru elini uzatır. Gürültülü yudumlarla, iştahlı ağız şapırdatmalarıyla yukarıya kalkık kaşlarından okunan oburca istekle bilgini çileden çıkarır.

— Çabuk bitirin. Zamanım kıymetlidir.

— Yazdırmaya devam edin. Ben hem içer, hem yazarım. Size doğrusunu söyleyeyim, oldukça açım.

— Öyle ya, yaya geldiniz.

— Hem de hava o kadar kötü ki! Bizde bu mevsimde artık ilkbahar kokuları gelir. Her tarafta su birikintileri görülür karlar erir.

— Siz galiba güneydensiniz.

— Evet Don bölgesinden, bize mart geldi mi, ilkbahar geldi demektir. Burada hâlâ ayaz. Herkes kürk giyiyor. Orada ise otlar biter... İnsan her tarafta kaya örümcekleri bile yakalayabilir.

— Neye?

İvan Matveiç, içini çekerek:

— Hiç... İş olsun diye. Yakalamak eğlencelidir. Bir ipliğe biraz katran sürer, örümceğin yuvasına indirirsiniz. Katranla üzerine vurmaya başlarsınız. O da kızar, ayaklarıyla katranı tutar, yapışır, kalır... Sonra ne yaparız bilir misiniz? Bir tas doldururuz, yanına da bir solifüj sokarız.

— O da ne biçim hayvan?

— O da örümcek, kaya örümceğine benzer. Ama iş kavgaya bindi mi yüz tane kaya örümceği öldürür.

— Hım... hım... Devam edelim, nerede kalmıştık?

Bilgin, yirmi satır daha yazdırır. Sonra oturur. Düşünceye dalar.

Bilgin düşüne dursun, İvan Matveiç, bekler, boynunu biraz uzatarak gömleğinin yakasını düzeltmeye çalışır. Kravatı pek yerinde değildir, yaka düğmesi çıkmıştır, yakası durmadan açılır durur.

Bilgin devam eder:

— Hım... Demek hâlâ iş bulamadınız. İvan Matveiç?

— Hayır, nerede bulacaksın? Biliyor musunuz, gönüllü asker olmaya karar verdim. Babam ise bir eczaneye girmemi sağlık veriyor.

— Hım... Üniversiteye girerseniz daha iyi olur. Tabii, imtihan çetin ama sabırla, çalışma ile geçilebilir. Çalışın, daha fazla okuyun. Çok okur musunuz?

İvaıı Matveiç, bir sigara yakarak:

— Doğrusu az okuyorum, diye cevap verdi.

— Turgenyev'i okudunuz mu?

— Hayır.

— Ya Gogol'ü?

— Gogol'ü mü? Hım.. Yoo, okumadım.

— Ayıp değil mi İvan Matveiç? Çok ayıp. Bu kadar iyi bir çocuksunuz, bunca meziyetleriniz var. Bir de Gogol'ü okumayasınız. Lütfen okuyun. Size veririm. Mutlaka okuyun. Yoksa kavga ederiz.

Tekrar sessizlik başlar. Bilgin, yumuşak bir kanepeye yaslanarak düşünceye dalar. İvan Matveiç ise yakasını rahat bırakarak bütün dikkatini pabuçları üzerine diker. İki ayağı altında erimiş kardan kocaman bir su birikintisi meydana geldiğini o ana kadar görmemiştir. Bu hale üzülür.

Bilgin:

— Bugün nedense iş yürümüyor, diye mırıldanır. Siz, İvan Matveiç, kuş tutmayı da seversiniz değil mi?

— Evet, sonbaharda olursa. Burada tabii tutmuyorum, ama orada, memlekette hep tutardım.

— Hım... Evet, güzel. Gene de yazmak lâzım.

Bilgin, karar vermiş gibi ayağa kalkar. Ama on satır yazdırdıktan sonra tekrar kanepeye oturur:

— Olmuyor. Bu işi yarın sabaha bıraksak iyi ederiz. Yarın sabah gelin ha. Saat sekize doğru. Geç kalırsanız karışmam.

İvan Matveiç, kalemini bırakır, masadan kalkar, gidip başka iskemleye oturur. Beş dakika kadar sessizlik içinde geçer. Artık gitmek zamanı geldiğini, kendisinin burada lüzumsuz olduğunu sezer. Ama bilginin çalışma odası öyle aydınlık, sıcak, öyle rahat, bisküvilerin, tatlı çayın hatırası henüz öyle tazedir ki, eve gitmeyi düşünmek bile kalbini sızlatır. Evde yoksulluk, açlık, soğuk; hırçın bir baba boyuna insanı azarlar durur. Burada ise her şey ne kadar rahat, ne kadar sessiz, örümcekleriyle kuşlarıyla bile ilgileniyorlar.

Bilgin saatine bakar, kitabını eline alır.

İvan Matveiç, ayağa kalkarak:

— Bana Gogol'ü verecek misiniz? diye sorar.

— Vereceğim, vereceğim. Ama ne diye acele ediyorsunuz dostum? Oturun, bir şeyler anlatın.

İvan Matveiç oturur. Yüzüne yayılan bir gülümseme ile hemen her akşam bu çalışma odasında böylece oturur. Bilginin sesinde, bakışında pek tatlı, pek çekici, kısacası babacan bir hal görür. Hatta öyle dakikaları olur ki, bilginin kendisine bağlandığını, alıştığını hisseder. Geç geldiği zaman bilgin, onu azarlar, ama bu da sadece kaya örümcekleriyle Don'da saka kuşu yavrularını nasıl yakaladığını anlatmasını özlemesinden ileri gelir.

BATAKLIK

At üstünde, heybetle sallana sallana, kar gibi beyaz subay ceketli genç bir adam. M. E. Rootay'ın halefleri müskirat fabrikasının büyük avlusuna girdi. Güneş, teğmenin yıldızları üzerinde, kayın ağaçlarının beyaz gövdelerinde, avluda şurada burada duran cam parçalarında kayıtsızca gülümsüyordu. Her şey aydın, sıhhatli bir yaz gününün güzelliğini taşıyor, hiçbir şey taze bitkilerin neşeli neşeli titremesine, açık mavi gökyüzüyle kırpışmasına engel olmuyordu. Hatta isli tuğla yapıların çirkin manzarası, boğucu yağ kokuları bile havanın hoşluğunu bozamıyordu. Teğmen, eğerinden neşe ile atladı. Hayvanı, koşa koşa yanına gelen adama verdi, parmağıyla ince siyah bıyığını düzelterek büyük kapıdan içeri girdi. Harapça olmakla beraber aydınlık, yol halılarıyla döşeli merdivenin üst basamağında yüzü yaşlıca, biraz vakarlı bir hizmetçi onu karşıladı. Teğmen, bir şey söylemeden kartını uzattı.

Hizmetçi elinde kartla ev sahibinin dairesine giderken üzerindeki "Aleksandr Grigoreviç Sokolski" yazısını okuyabilirdi. Kadın, bir dakika sonra döndü, bayanın biraz rahatsız olduğu için kendisini kabul edemeyeceğini söyledi. Sokolski tavana baktı, alt dudağını biraz uzatarak:

— Çok yazık! diye söylendi. Sonra daha canlı bir ifade ile: beni dinleyin! Lütfen Suzanna Moiseyevna'ya onunla mutlaka görüşmem gerektiğini söyleyin, dedi. Mutlaka... Kendisini ancak bir dakika kadar rahatsız edeceğim. Rica ederim, beni affetsin.

Hizmetçi, bir omzunu silkip tembel tembel yürüdü, gitti. Biraz sonra döndü, göğüs geçirerek:

— Peki, buyurun, dedi.

Teğmen, hizmetçinin arkasından, pek büyük ihtimamlı bir tarzda döşenmiş beş, altı oda geçti, sonra bir koridordan yürüdü, en sonunda geniş, dört köşeli bir odaya vardı. Odaya girer girmez bitkilerin bolluğu, tatlı, pek kuvvetli bir yasemin kokusu onu şaşırttı. Çiçekler duvarları sarıyor, pencereleri kaplıyor, tavandan sarkıyor, köşelerden çıkıyordu. Öyle ki, bu oda oturulacak bir yerden ziyade bir limonluğu andırıyordu. Arıkuşları, kanaryalar, saka kuşları bu bitkilerin arasında cıvıl cıvıl ötüşüyor, pencere camlarına çarpıyorlardı.

Teğmen, "r" leri çatlatarak konuşan tatlı bir kadın sesi duydu:

— Sizi burada kabul ettiğim için kusuruma bakmayın. Dün yarım baş ağrısı çektim. Bugün de tekrarlamaması için yerimden kımıldamamaya çalışıyorum. Arzunuz efendim?

Kapının tam karşısında ihtiyarlara göre, büyük bir koltukta başını geriye, yastığa bırakmış, üzerinde kıymetli bir Çin sabahlığı bulunan, başı sarılı bir kadın oturuyordu. El örgüsü yün örtüler arasından ancak uzun, solgun, sivri, hafifçe semerli bir burunla bir de kocaman, tek siyah göz görünüyordu. Geniş sabahlık kadının, boynunu ve vücudunu saklıyordu. Ama güzel beyaz eline, sesine, burnuna, gözüne bakılacak olursa yirmi altı, yirmi sekiz yaş arasında görünüyordu. Teğmen mahmuzlarını şakırdatarak:

— Sizi görmek için bu kadar ısrar ettiğim için beni bağışlayın, dedi, müsaade ederseniz size kendimi tanıtayım: Sokolski. Buraya kuzenim, komşunuz Aleksey İvanoviç'in bir işi için...

Suzanna Moiseyevna onun sözünü keserek:

— Ah bilirim! dedi, Krukov'u tanırım. Buyurun, oturun. Karşımda büyük bir şeyin dikilip durmasından hoşlanmam.

Teğmen mahmuzlarını bir defa daha şakırdattı, oturarak devamla:

— Kuzenim, dedi, sizden bir ricada bulunmamı söyledi. Merhum babanız kışın ondan yulaf satın almış, bu yüzden biraz borçlu imiş. Bonoların müddeti bir hafta sonra bitiyormuş. Kuzenim, acaba bu borcu bugün verebilir misiniz, diye ayrıca rica ediyor.

Teğmen konuşurken yan gözle dört bir yanına bakmıyor: "Acaba yatak odasında mıyım?" diye düşünüyordu.

Odanın bir kenarında, bitkilerin daha yüksek, daha sık olduğu bir yerde, sanki cenaze için yapılmış pembe bir cibinlik kubbesi altında bir karyola vardı. Yatak hâlâ düzeltilmemişti. Buradaki iki koltuk üzerinde buruşturulup atılmış bir yığın kadın elbisesi duruyor, eteklerinin, kollarının buruşuk dantelleri halıya sarkıyordu. Halının üstünde kordonlar, birkaç sigara izmariti, karamelâ kâğıtları göze çarpıyordu. Karyolanın altında da çeşit çeşit pabuçların sivri ve küt burunları görünüyordu. Teğmene öyle geldi ki, o bayıltıcı yasemin kokusu çiçeklerden değil, yataktan, pabuçların bulunduğu yerden çıkıyordu.

Suzanna Moiseyevna:

— Bunların tutarı kaç ruble? diye sordu.

— İki bin üç yüz.

Yahudi kızı öteki büyük gözünü de göstererek:

— O... dedi, bir de az buluyorsunuz. Hoş, benim için aynı şey. Ha bugün vermişim, ha bir hafta sonra. Ama babamın ölümünden beri bu iki ay içinde o kadar çok borç ödedim, o kadar can sıkıcı işlerle uğraştım ki, başım dönüyor. Avrupa'ya gitmem gerek. Oysa ben burada birtakım budalalıklarla uğraşmak zorunda kalıyorum. Votka, kepek, senet sepet, faiz yahut da kâhyanın dediği gibi faiz... Bunları söylerken gözlerini hafifçe kapadı. Berbat bir durum. Dün, inhisar memurunu düpedüz kovdum.. Bir bay Trales diye tutturmuş. Ben de ona dedim ki: "Bu Trales kimse Allah belâsını versin. Kimseyi görmek istemiyorum. Bunun üzerine elimi öptü çıktı. Bana baksanıza, şu kardeşiniz iki üç ay bekleyemez mi?

Teğmen gülerek:

— Merhametsiz bir soru, dedi. Kardeşim bir yıl daha bekleyebilir. Ama benim bekleyecek halim yok. Size açıkça söyleyeyim, ben kendi işim için uğraşıyorum. Bana mutlaka para lâzım. Aksiliğe bakın ki, kardeşimin de bugünlerde nakit olarak bir tek rublesi bile yok. İstemeye istemeye öteye beriye gidip para toplamak zorunda kaldım. Biraz önce, bir ortakçı köylünün yanında idim. Şimdi sizin evinizdeyim. Biraz sonra başka bir yere gideceğim. Ta, beş bin rubleyi toplayıncaya kadar. Paraya dehşetli ihtiyacım var.

— Canım, sizin gibi genç bir adamın paraya ne ihtiyacı olabilir? Yoksa bir delilik mi yaptınız? İçtiniz mi? Oyunda mı kaybettiniz? Yoksa evleniyor musunuz?

Teğmen gülerek, hafifçe koltuğundan doğruldu, mahmuzlarını şakırdattı:

— Tamam, buldunuz, dedi. Gerçekten evleniyorum.

Suzanna Moiseyevna misafirini uzun uzun süzdü, yüzünü ekşitti. Göğüs geçirerek etrafında mendilini aramaya başladı:

— Anlamıyorum, bu insanlar neden evlenmek isterler? dedi. Hayat o kadar kısa, o kadar az hürlük varken gene de kendilerini bağlamak istiyorlar.

— Ama herkesin kendine göre bir görüşü vardır.

— Evet, evet, herkesin kendine göre bir görüşü vardır ama anlayamadığım şu: yoksul bir kızla mı evleniyorsunuz? Yani ihtirasla severek mi evleniyorsunuz? Hem niye ille beş bin oluyor, dört bin yahut üç bin değil?

Teğmen: "Amma da çok soruyor" diye düşündü, sonra:

— Mesele şurada ki, dedi, bir subay yirmi sekiz yaşından önce evlenemez. Buna rağmen evlenmek isterse ya hizmetten ayrılmalı yahut da beş bin ruble teminat göstermeli.

— Ha... Şimdi anladım. Beni dinleyin: demin dediğiniz gibi herkesin kendine mahsus bir görüşü vardır. Belki de nişanlınız pek güzel, eşi bulunmaz bir kızdır. Ama namuslu bir adamın nasıl olup da bir kadınla beraber yaşayabileceğini benim aklım almıyor, öldürseniz de almaz. Tanrıya şükür, yirmi yedi yıldır yaşıyorum, tahammül edilir bir tek kadına rastlamadım. Hepsi de yapmacıklı, ahlâksız, yalancıdır... Ben ancak hizmetçilerle aşçı kadınlara tahammül edebiliyorum. Yoksa su namuslu makulesini semtime bile uğratmam. Zaten, Tanrıya şükür, onlar da benden nefret ederler, kapımı çalmazlar. Paraya ihtiyaçları olursa kocalarını yollarlar? Yoksa kendileri hiç gelmezler. Gururlarından değil, sadece korkudan. Kavga ederim diye korkuyorlar. Tabii benden nefret etmelerinin sebebini pek iyi anlıyorum. Nasıl nefret etmesinler? Ben onların Tanrıdan da, insanlardan da bütün gayretleriyle saklamak istedikleri şeyleri apaçık ortaya döküyorum. Benden nasıl nefret etmezler? Herhalde benim hakkımda size de söylemedikleri kalmamıştır.

— Ben burada çok yeni olduğum için…

— Yok, yok... Gözlerinizden okuyorum! Sanki kardeşinizin karısı sizi iyice doldurmadı mı? Genç bir adamı böyle korkunç bir kadına gönderirken daha önce kulağını bükmemek doğru olmaz. Hah, hah... E, kardeşiniz nasıl? Ne yiğit bir kardeşiniz var; o kadar güzel bir erkek ki... Birkaç defa kilisede gördüm. Niye bana öyle bakıyorsunuz? Ben kiliseye çok giderim. Herkesin Allah’ı birdir. Bilgili bir insan için önemli olan şekil değil, ülküdür, öyle değil mi?

Teğmen gülümseyerek:

— Evet öyle, dedi.

— Evet, esas ülküdür. Kardeşinize hiç benzemiyorsunuz. Siz de yakışıklısınız. Ama kardeşiniz çok daha güzel. Zarif, birbirinize hiç de benzemiyorsunuz.

— O kadar garip değil... Biz öz kardeş değil, kardeş çocuklarıyız.

— A... öyle ya. Demek ki, bugün mutlaka paraya ihtiyacınız var? Niye ille bugün?

— Bugünlerde iznim bitiyor da...

Susanna Moiseyevna göğüs geçirerek:

— Eh... Ne yapalım, dedi. Mademki böyle... Peki, parayı vereyim. Ama sonradan bana lânet edeceğinizi biliyorum. Evlendikten sonra karınıza içerlediğiniz zaman: "Şu pis Yahudi karısı bana parayı vermeseydi, şimdi kuş gibi serbest olurdum!" diyeceksiniz. Nişanlınız güzel mi? — Eh şöyle, böyle...

— Hımm... Ne ise bari güzel olsun. Ama kadın ne kadar güzel olursa olsun bununla hiçliğini telafi edemez.

Teğmen gülerek:

— Çok orijinal bir söz, dedi. Kadın olduğunuz halde, kadınlardan nefret ediyorsunuz.

Susanna gülümseyerek:

— Kadınmışım... diye cevap verdi. Tanrı beni bu kalıba soktu ise benim bunda ne suçum var? Siz bıyıklı olduğunuz için ne kadar suçlu iseniz, ben de öyleyim. Keman, kutusunu kendi seçmez ki... Ben kendimi pek severim. Ama bana kadın olduğum hatırlatılınca kendimden nefret ediyorum. Biraz dışarı çıkın da giyineyim. Beni salonda bekleyiniz.

Teğmen dışarı çıktı. İlk iş olarak, başını döndüren, boğazını gıcıklayan o ağır yasemin kokusundan kurtulmak için derin derin nefes aldı. Biraz şaşırmıştı. Etrafına bakınarak: "Ne garip kadın, diye düşündü. Güzel konuşuyor, ama fazla geveze, hem de çok dobra dobra... Psikopatın biri."

Beklediği salon lüks, modaya özenilerek zengin bir tarzda döşenmişti. Burada kabartmalı, koyu tunç tepsiler vardı. Nis ve Ren dolaylarının peyzajları masa üstlerinde duruyordu. Birtakım antika eşya, Japon işi heykelcikler... Ama bütün bu modaya, lükse uyma gayreti, yaldızlı pervazların, çiçekli duvar kâğıtlarının, renkleri göz alan kadife masa örtülerinin, ağır çerçeveler içinde duran kötü taş basmaların yarattığı o bas bas bağıran zevksizliği pek az giderebiliyordu. Bu zevksizliğe, tamamlanmamış olmaktan, bir defalıktan doğan bir şey ekleniyordu. İnsana öyle geliyordu ki, burada birçok şey eksiktir. Birçok şeyleri de atmak lâzımdır. Bunlar, uygun fırsatlarla mezat yerlerinden alınmıştır.

Teğmen de zaten pek zevk sahibi bir adam değildi. Ama o bile bütün bu eşyada lüks ile modaya uyma ile yok edilmesi kabil olmayan bir özellik bulunduğunu fark etti. Burada, bir odaya sıcaklık, şiir, rahatlık hali veren o ev kadını ellerinin eksikliği hissediliyordu. Burada, istasyonların bekleme salonlarıyla, tiyatro ve kulüplerin dinlenme salonlarındaki o soğuk hava esiyordu.

Belki Yakup'la İshak'ın karşılaşmasını gösteren büyük bir tablo istisna edilirse odada buranın bir Yahudi evi olduğunu belli eden hemen hiçbir şey yoktu. Teğmen etrafına bakınırken omuzlarını silkerek bu yeni, acayip tanıdığı, onun konuşuş tarzını, konuşmasındaki serbestliği düşünüyordu. O sırada kapı açıldı, eşikte kadın göründü. Boyu uzundu, mütenasipti. Giydiği uzun siyah elbisenin beli adamakıllı sıkılmıştı. Teğmen artık kadının yalnız burnunu, gözlerini değil, beyaz zayıf yüzünü, kıvırcık saçlarını da görüyordu. Ona çirkin gelmedi ama gene de pek hoşlanmadı. Zaten Rus tipinde olmayan yüzlerden hazzetmezdi. Bundan başka ev sahibinin yüzünün beyaz renginin siyah buklelerine, kalın kaşlarına hiç de uygun düşmediğini düşündü. Bu yüz beyazlığı ile nedense ona biraz önceki o bayıltıcı yasemin kokusunu hatırlattı. Kadının külekleriyle burnu da şaşılacak kadar soluktu. Sanki bir ölünün kulaklarıyla burnu idi, yahut ince bir balmumundan yapılmış gibiydi. Gülümsediği zaman dişleriyle beraber solgun diş etleri de görünüyordu. Bu da teğmenin hoşuna gitmedi.

"Solgun, zayıf" diye düşündü. "Herhalde bir hindi kadar da sinirli."

Kadın hızlı hızlı önden yürüyerek, yolda çiçeklerin solmuş yapraklarını kopara kopara:

— İşte geldim, gidelim, dedi, şimdi size parayı veririm. İsterseniz kahvaltı da çıkarırım. 2300 ruble!... Bu kadar güzel bir işten sonra siz herhalde yemeğinizi iştahla yiyeceksiniz. Odalarım hoşunuza gidiyor mu? Konu komşu bayanlar odalarımın sarımsak koktuğunu söylüyorlar. Bütün esprileri işte bu mutfak şakasından ileri gidemiyor. Sizi temin ederim, mahzende bile sarımsak bulundurmam. Bir gün sarımsak kokan bir doktor buraya gelmişti de kendisine, şapkasını alıp tatlı kokusunu başka yerde dağıtmasını rica ettim. Burası sarımsak değil ilaç kokuyor. Babam felce uğradı, bir buçuk yıl yattı. Tabii bütün evi de ilâç kokusu kapladı. Bir buçuk yıl!... Acıyorum ona, ama öldüğüne de memnunum. O kadar ıstırap çekiyordu ki...

Subayı misafir odasına benzeyen iki odadan, büyük bir salondan geçirdi. Nihayet kadının çalışma odasına girdiler. Burada üzerinde birçok biblolar bulunan kadınlara mahsus bir çalışma masası vardı. Onun yanında halı üstünde sayfaları kıvrılmış, açık birkaç kitap duruyordu. Çalışma odasındaki küçük bir kapıdan bakılınca kahvaltı için hazırlanmış bir masa görünüyordu.

Susanna konuşmasına ara vermeden cebinden küçük anahtarlardan ibaret bir demet çıkardı, yarım yuvarlak kapaklı, acayip bir dolabı açtı. Üstü kalkınca dolap, teğmenin harp sesine benzettiği bir ses çıkardı. Susanna bir anahtar daha aldı, bir kilidi daha açtı, içinden küçük bir meşin çanta çıkararak:

— Burada gizli yollarım, gizli kapılarım vardır, dedi, garip bir dolap değil mi bu? Bu çantada da servetimin dörtte biri saklıdır. Beni boğup öldürecek değilsiniz ya?

Susanna gözlerini teğmene kaldırarak saflıkla güldü. Teğmen de güldü. Onun anahtarları parmaklarının arasında nasıl oynattığına, evirip çevirdiğine bakarak:

"Ama hoş kız!" diye düşündü.

Susanna çantanın anahtarını bularak:

— Hah, işte, dedi... Eh bay alacaklı, lütfen bonoları çıkarın. Aslına bakılacak olursa bu para denilen şey ne saçma şeydir! Ne kadar değersizdir, ama kadınlar onu severler. Biliyor musunuz, ben iliklerime kadar Yahudi'yim. Salamon'ları Yankel'leri çok severim. Ama şu Semit kanımızda hoşuma gitmeyen şey, paraya karşı olan düşkünlüktür. Parayı biriktiriyorlar, biriktiriyorlar. Ama niçin biriktirdiklerini kendileri de bilmiyorlar. İnsan yaşamalı, hayattan zevk almalıdır. Onlarsa fazladan bir kapik bile sarf etmekten korkuyorlar. Bu bakırcıdan ben Salamon'lardan çok husarlara benzerim. Paraların bir yerde yatmasını sevmem. Zaten Yahudi'ye de pek benziyorum galiba. Şivem beni ele veriyor mu? Ha? Ne dersiniz?

Teğmen şaşırarak:

— Ne diyeyim, dedi, çok temiz konuşuyorsunuz ama "r" leri çatlatıyorsunuz.

Susanna güldü ve küçük anahtarı çantanın kilidine soktu. Teğmen cebinden bir küçük deste bono çıkarıp not defteri ile beraber masanın üstüne koydu. Susanna teğmene neşe ile bakarak:

— Bir Yahudiyi, şivesi kadar hiçbir şey ele vermez, dedi. Kendisini ne kadar Rus veya Fransız göstermeye çalışırsa çalışsın: Puh demesini rica edin, o mutlaka size: Peh, diyecektir. Ben ise doğru söylüyorum: Puh, Puh, Puh...

İkisi de güldüler. Sokolski:

"Vallahi hoş kız," diye düşündü.

Susanna çantayı sandalyenin üstüne bıraktı. Teğmene doğru bir adım atıp yüzünü onun yüzüne yaklaştırarak neşe ile devam etti:

— Yahudilerden sonra en çok sevdiğim millet: Ruslarla Fransızlardır. Lisede iyi bir talebe değildim. Tarih de bilmem. Ama bana öyle geliyor ki dünyanın geleceği bu iki milletin elindedir. Ben yabancı memleketlerde çok kaldım. Hatta Madrid'de altı ay oturdum. Bütün halklara dikkatle baktım. Şu neticeye vardım ki, Ruslarla Fransızlardan başka adamakıllı bir millet yok. Meselâ, dillere bakın... Alman dili at dili gibidir. İngiliz dilinden daha budalaca bir şey tasavvur edebilir misiniz? Fid, feed, food!... İtalyanca ancak ağır konuşulduğu zaman hoştur. Yoksa İtalyan kadınlarını dinlerseniz, vallahi Yahudi lehçesine benziyor. Ya Lehliler? Aman Allah’ım, bundan daha çirkin bir dil yoktur! "Ne pepşi petşe pepşem vepşa, bo mojeş şpepep şpepepşitz vepşa pepşem... Manası da şu: Piyotr domuz yavrusunun yemeğine fazla biber koyma, biberini fazla kaçırmış olursun. Hah, hah, hah!

Susanna Moiseyevna, gözlerini yukarıya kaldırdı. Öyle güzel sâri bir gülüşle güldü ki, teğmen de ona bakarak neşeli neşeli kahkahayı attı. Susanna, sözüne devam ederek misafirini göğsünün düğmesinden tuttu:

— Siz tabii Yahudileri sevmezsiniz... dedi. Sizinle tartışacak değilim. Tabii Yahudilerin de birçok kusurları var, her milletin olduğu gibi... Ama Yahudilerin bunda suçu var mı? Hayır... Yahudiler suçlu değil. Suçlu olan Yahudi kadınlarıdır. Onlar uzağı göremezler. Fazla haristirler. Hiç şiirle ilgili tarafları yoktur. Can sıkıcıdırlar. Siz hiçbir Yahudi kadınıyla beraber yaşamadınız herhalde. Bunun ne kadar zevkli bir şey olduğunu bilmezsiniz.

Susanna bu son sözleri, uzatarak, gülümsemeden cansız cansız söyledi. Sanki açık konuştuğundan kendisi de ürkmüş gibi sustu. Yüzü de birdenbire garip, anlaşılmaz bir şekilde değişti. Gözlerini kırpmadan teğmene dikti. Dudakları açıldı, birbirine kenetlenmiş olan dişlerini gösterdi. Yüzünde, boynunda hatta göğsünde gaddar bir kedi ifadesi belirdi. Gözlerini misafirinden ayırmadan belini acele ile büktü, bir kedi gibi masanın üstünden bir şey kaptı. Bütün bunlar birkaç saniye içinde olmuştu. Onun hareketlerini takip eden teğmen, beş parmağıyla nasıl bonoları buruşturduğunu, hışırdayan beyaz kâğıtların gözünün önünden geçip, kadının avucu içinde nasıl kaybolduğunu gördü. Onun içli bir gülmeden suç sayılacak bir harekete bu kadar çabuk, bu kadar beklenilmez bir şekilde geçmesi teğmeni o kadar şaşırttı ki, rengi sarardı, bir adım geriledi...

Kadın ise dikkatli, ürkek gözlerini ondan ayırmadan sıkılı yumruğunu yan tarafında sürterek cebini arıyordu. Yumruk yakalanmış bir balık gibi cebin yanında titreyerek kıpırdıyor, ama bir türlü içine giremiyordu. Bir an sonra bonolar kadın elbiselerinin esrarengiz yerlerinden birinde kaybolup gidecekti. Ama o anda teğmen hafifçe bağırdı, aklına değil de daha çok içgüdüsüne uyarak kadını kolundan, kapalı yumruğunun hemen üstünden tuttu. Kadın bunun üzerine dişlerini daha da çok sıkarak var kuvvetiyle elini çekti, kurtardı. Bunun üzerine Sokolski, bir eliyle onun belini sağlamca sardı, öteki eliyle de göğsünü yakaladı, aralarında bir mücadele başladı. Sokolski onun kadınlığına saygı göstermeye, acıtmamaya dikkat ederek sadece hareket etmesine engel olmaya, bonoları tutan yumruğunu yakalamaya çalışıyordu. Kadın ise onun kolları arasından kıvrak vücuduyla yılan gibi sıyrılmaya çabalıyor, dirsekleriyle göğsüne vuruyor, tırnaklarıyla tırmalıyordu. Bu yüzden teğmenin elleri kadının bütün vücudunda dolaşıyor, istemediği halde onu acıtıyor, kadınlığına hakaret ediyordu...

Teğmen hâlâ şaşırmış bir halde, yasemin kokusundan başı dönerek: "Ne garip, ne inanılmaz bir şey." diye düşünüyordu.

Konuşmadan ağır ağır nefes alarak, eşyalara çarparak bir yerden bir yere geçiyorlardı. Susanna mücadeleye canla başla girişmişti. Yüzü kızarmış, gözleri kapanmıştı. Bir defasında da kendini kaybederek yüzünü teğmenin yüzüne adamakıllı dayadı. Öyle ki teğmenin dudaklarında tatlımsı bir lezzet kaldı. Nihayet kadının avucunu yakaladı... Onu açıp da içinde banoları göremeyince kadını bıraktı. Kıpkırmızı kesilmiş bir halde, saçları darmadağınık, güçlükle nefes alarak birbirlerine bakıyorlardı. Kadındaki o haince, kedi ifadesi yavaş yavaş tatlı bir gülümsemeye çevrildi.

Kahkaha ile gülüp bir ayağı üzerinde dönerek kahvaltının hazırlandığı odaya yollandı. Teğmen de arkasından gitti. Kadın masanın yanına oturdu, hâlâ yüzü kırmızı, ağır ağır nefes alarak yarım kadeh şarap içti. Teğmen sessizliği bozarak:

— Beni dinleyin... Ümit ederim ki, şaka ediyorsunuz, dedi.

Kadın ağzına bir ekmek parçası attı:

— Asla, diye cevap verdi.

— Hımm! Peki bunu nasıl anlamalı?

— Nasıl isterseniz... Oturun da kahvaltı edin!

— Ama bu sizin yaptığınız namusluca bir hareket değil.

— Belki de öyle... Ama bana ahlâk dersi vermek zahmetine katlanmayın. Benim de kendime göre bir görüşüm var.

— Demek vermeyeceksiniz ha?

— Tabii verniyeceyim... Yoksul, bahtsız, yemek parası bile olmayan bir adam olsaydınız, o vakit mesele değişirdi. Baksanıza evlenmek istiyormuş.

— Ama bu ara benim param değil ki, kardeşimin!

— Kardeşinizin de paraya ne ihtiyacı var sanki? Karısına elbise yapacak... Ama nişanlınızın elbisesi varmış, yokmuş bu bana vız gelir...

Teğmen, yabancı, tanımadığı bir kadının evinde bulunduğunu unutmuştu. Artık hareketlerinin yakışık alıp almadığına değer vermiyordu. Odada bir aşağı bir yukarı dolaşıyor, somurtuyor, sinirli sinirli yeleğiyle oynuyordu. Kadın, şerefsiz hareketiyle kendisini gözünden düşürdüğü için ona karşı daha fazla cüret, lâubalilik duyuyordu.

— Bu ne biçim şey, diye mırıldandı. Sonra: beni dinleyin dedi. Sizden bonoları almadan şuradan şuraya bir adım atmam.

Susanna gülerek:

— Daha iyi ya! dedi. İsterseniz bu evde yerleşin, benim için daha eğlenceli olur.

Mücadeleden coşmuş olan teğmen, Susanna’nın gülümseyen küstah yüzüne, çiğneyen ağzına derin derin nefes aldığı için kalkıp inen göğsüne bakıyor, daha cüretle, daha saygısız oluyordu. Bonoları düşünecek yerde bu Yahudi kadınının romantik maceraları, serbest yaşama tarzına dair kardeşinin anlattıklarını hırsla hatırlamaya başladı. Bu hatıralar da onun cüretini, saygısızlığını arttırıyordu. Birdenbire sert bir hareketle kadının yanına oturdu, bonoları unutarak yemeye başladı.

Susanna gülerek:

— Şarap mı istersiniz, votka mı? diye sordu. Demek ki, bonoları almak için bekleyeceksiniz ha? Zavallı çocuk! Senetleri beklemek için burada daha birçok geceler, günler geçireceksiniz. Nişanlınız buna itiraz etmez mi?

Aradan beş saat geçti. Teğmenin kardeşi Aleksey lvanoviç Krukov hırkasını, terliklerini giymiş, çiftliğindeki evinde, odadan odaya dolaşıyor, sabırsızlıkla pencerelere bakıyordu. Uzun boylu, sağlam yapılı uzun siyah sekeliyle erkek yüzlü, güzel bir adamdı. Susanna'nın söylediği doğru idi. Erkeklerin fazlaca şişmanladıkları, lâpalaştıkları, saçlarının döküldüğü bir devreye girmiş olmasına rağmen yakışıklı bir erkekti. Akıl, ruh bakımından aydınlarımız arasında pek çok rastlanan tiplerdendi. İyi kalpli, babacan, bilimle, sanatla, din işleriyle ilgili, şeref hakkında mertçe bir anlayışa sahip, ama pek derin düşünceli olmayan, tembel bir adamdı. İyi yemek yemesini içki içmesini severdi. Kâğıt oyununu pek güzel oynardı. Kadın, at işlerinde zevk sahibi, başka çeşit işlerde ise fok balığı gibi ağır, hareketsizdi. Kendisini bu rahat halden, bu durgunluk halinden çıkarmak için görülmemiş, sinirlerini gerecek bir şey lâzımdı. O zaman dünyada her şeyi unutur, büyük bir çeviklik gösterirdi. Düello yapacağını bağıra çağıra söyler, bakana yedi sayfalık bir istida yazar, kazada dört nala at koşturur, herkesin önünde "namussuz" herif diye bağırır, mahkemeye giderdi, vesaire, vesaire...

Pencereden bakarken karısına:

— Neden acaba bizim Saşa hâlâ gelmedi? diye soruyordu. Tam yemek zamanı.

Krukov'lar teğmeni saat altıya kadar bekledikten sonra yemeğe oturdular. Akşam yemeyi zamanı gelince Aleksyv İvanovic ayak seslerine, kapı gıcırtılarına dikkat ederek omuzlarını silkiyordu:

— Garip diyordu, bu hınzır, bizim ortakçıda kalmış olacak.

Yemekten sonra yatmaya gidince Krukov teğmenin güzelce kafayı çektikten sonra ortakçıda gece yatısına kaldığına hükmetti.

Aleksandr Gricoreviç, evine ancak ertesi sabah döndü. Sıkılgan, yıpranmış bir haldeydi. Kardeşine gizlice:

— Seninle baş başa konuşmam lâzım. dedi.

Çalışma odasına girdiler. Teğmen kapıyı kapadı. Konuşmaya başlamadan önce, uzun uzun odanın bir köşesinden öteki köşesine gidip geldi:

— Başımıza öyle bir şey geldi ki, birader, sana nasıl anlatacağımı bilemiyorum, inanmayacaksın ki...

Böylece teğmen, kızarak, kardeşinin yüzüne bakmadan bono hikâyesini anlatmaya başladı. Krukov ayaklarını açmış, başını eğerek dinliyor, somurtuyordu.

— Şaka mı ediyorsunuz? diye sordu.

— Şaka mı? Ne şakası yahu! Böyle şaka olur mu?

Krukov'un yüzü kızardı, ellerini açarak:

— Anlayamıyorum, diye mırıldandı. Bu senin yaptığın düpedüz ahlâksızlıktır. Kadın, gözünün önünde suç işliyor, alçaklık ediyor, sen öpmeye kalkıyorsun.

Teğmen suçlu suçlu gözlerini kırparak:

— Ben de işin nasıl olduğunu anlayamıyorum, diye mırıldandı. Vallahi anlayamıyorum. Hayatımda ilk defa böyle bir mahlûka çattım. Güzelliğiyle, zekâsıyla değil de saygısızlığı, hayasızlığı ile insanı alt ediyor.

— Saygısızlığı, hayâsızlığıyla... Ne güzel sözler bunlar! Eğer senin saygısızlığa, hayâsızlığa ihtiyacın varsa çamurdan bir domuz alıp canlı canlı yeseydin. Herhalde ne de olsa daha ucuza gelirdi. Şaka değil, iki bin üç yüz ruble bu.

Teğmen yüzünü buruşturarak:

— E, pek nazik konuşuyorsunuz doğrusu... Ben sana bu parayı veririm, merak etme! dedi.

— Vereceğini biliyorum, ama iş parada değil ki... Paraya değer veren kim? Beni kızdıran şu senin muhallebi çocukluğun, zaafın... Şu lânet olası cesaretsizliğin. Hem de nişanlısın, nişanlın var ha?

Teğmen kızarak:

— Aman hatırlatma, dedi, şimdi ben de kendimden iğreniyorum. Yerin dibine girmeye hazırım... Bunun üstüne bir de beş bin ruble için teyzeme yalvarmak gerekecek. İğrenç kötü bir iş...

Krukov uzun zaman kızdı, homurdandı. Sonra sakinleşerek kanepeye oturdu. Kardeşiyle alay etmeye başladı: hor gören alaylı bir sesle:

— Teğmen, diyordu, nişanlı!

Sonra birdenbire bir yerine iğne batmış gibi yerinden fırladı, ayağını yere vurarak çalışma odasında dolaşmaya başladı. Yumruğunu sallayarak:

— Hayır, ben bu işi böyle bırakmam, diye bağırdı, senetlerimi geri alacağım! Ona gösteririm ben! Kadınlar dövülmez ama... Onu öyle bir hale sokacağım ki görürsün. Ben teğmen değilim! Ben saygısızlıkla, hayâsızlıkla kandırılacak adam değilim! Hayır, Allah onu kahretsin.

Sonra:

— Mişka, diye bağırdı, çabuk koş git, söyle tek atlı arabayı hazırlasınlar!

Krukov acele acele giyindi, telâşa düşen teğmeni dinlemeyerek arabaya bindi. Elini sert bir hareketle salladı, Susanna Moisiyevna'ya yollandı. Teğmen uzun zaman arabanın peşinden koşan toz bulutuna baktıktan sonra gerindi, esnedi, odasına gitti. Çeyrek saat sonra derin bir uykuya dalmıştı.

Saat altıya doğru onu uyandırıp yemeye çağırdılar. Yemek odasında yengesi karşıladı:

— Bakın şu Aleksey'in bize yaptığına! Yemeği bekletiyor, dedi.

Teğmen esneyerek:

— Hâlâ gelmedi mi? diye sordu.

— Herhalde ortakçıya uğramış olacak...

Ama Aleksey İvanoviç akşam yemeğine de gelmedi. Karısıyla Sokolski ortakçıların evinde iskambile dalmıştır, herhalde geceyi orada geçirecek diye düşündüler. Ama hiç de düşündükleri gibi çıkmadı.

Krukov ertesi sabah evine döndü, kimseye merhaba demeden sessizce çalışma odasına gitti. Teğmen gözlerini ona dikerek:

— E... Ne oldu bakalım? diye fısıldadı.

Krukov elini salladı, kıkır kıkır güldü.

— Ne oluyor, ne oluyor sana? Ne gülüyorsun?

Krukov kendini kanepeye attı. Başını yastığın arasına soktu, bütün vücudu kahkahalardan titremeye başladı. Bir dakika sonra ayağa kalktı, gülmekten gözyaşlarıyla dolan gözleriyle şaşıran teğmene bakarak:

— Şu kapıyı kapat, dedi. Ama ne kadın, sana şunu söyleyeyim, müthiş bir kadın...

— Bonoları aldın mı?

Krukov elini salladı, tekrar kahkaha ile güldükten sonra:

— Amma da kadın, diye devam etti. Beni onunla tanıştırdığın için teşekkür ederim, birader. Bu kadın değil, eteklik giymiş bir şeytan. Evine gittim, içeri girdim, öyle de sert bir tavır takındım ki, ben bile kendimden korkuyordum. Suratı astım, kaşlarımı çattım. Hatta daha vakarlı olayım diye yumruklarımı sıktım... Bayan, dedim, ben alaya gelemem... Vesaire, vesaire... Bu çeşit sözlerle devam ettim. Mahkemeye, valiye gideceğim diye korkuttum... İlkönce ağladı. Seninle şaka ettiğini söyledi. Sonra Avrupa’nın geleceğinin Ruslarla Fransızların elinde olduğunu ispat etmeğe kalkıştı. Kadınlara sövdü... Ben de tıpkı senin gibi, eşek gibi oturmuş dinliyordum. Güzelliğime methiye okudu. Kuvvetimi anlamak için omzumun şurasından koluma dokundu, işte görüyorsun, ondan ancak şimdi ayrılabildim. Hah... Hah... Senden çok hoşlanmış.

Teğmen gülerek söyledi:

— Çocuğa diyecek yok. Evli barklı saygı değer bir adam... Utanmıyor musun? Kendini ayıplamıyor musun? Ama vallahi birader ciddî söylüyorum, sizin kazada kendi kraliçe Tomaza'nız varmış...

— Bizim kazada değil, bütün Rusya’da böyle bir bukalemun bulamazsın. Ben doğduğumdan beri böylesine rastlamadım. Bu işlerde epeyce de bilgim vardır. Ben cadılarla bile yatıp kalkmışımdır. Ama böylesini görmedim. Dediğim gibi sahiden saygısızlıkla, hayâsızlıkla insanı elde ediyor. Onda hoş olan, birdenbire bir halden başka bir hale geçivermesi, renk değiştirmesi, şiddetli ihtiras... Uvvv! Senetlere gelince: Uvvv! Üstünden sünger çek. İkimiz de günahkârız, günahımızda yarı yarıya... Senin borcun iki bin üç yüz değil, yarısıdır. Karıma ortakçıda kaldığımızı söyleyeceğim ha!

Krukov ile teğmen başlarını yastıkları arasına sokup kahkaha ile gülmeye başladılar. Başlarını kaldırıyor, birbirlerine bakıyor, tekrar yastığa gömülüyorlardı. Krukov alayla:

Sözde nişanlı! Sözde teğmen! diyordu.

Sokolski de:

— Sözde evli! Sözde aile babası! diye cevap veriyordu.

Yemekte imalı imalı konuşuyorlardı. Birbirlerine göz kırpıyor, evdekilerin hayretleri arasında peçetelerini yüzlerine kapatıp kıs kıs gülüyorlardı. Yemekten sonra da hep bu canlı ruh hali içindeydiler. Türk kıyafetine girip ellerinde tüfeklerle birbirlerinin peşinden koşarak çocuklara bir savaş sahnesi gösterdiler. Akşam üstü uzun bir tartışmaya giriştiler. Teğmen, bir erkeğin, aralarında iki taraflı bir sevgi de olsa, bir kadından drahoma almasının kötü, alçakça, bir şey olduğunu ispat etmeye uğraşıyordu. Krukov ise masayı yumruklayarak bunun manasız, saçma bir görüş olduğunu, karısının kendisine ait mala mülke sahip olmasını istemeyen bir erkeği hodbin, müstebit olduğunu söylüyordu. İkisi de bağırıyor, kızıyor, birbirlerini anlamıyor, boyuna içiyorlardı. Sonunda hırkalarının eteklerini kaldırarak yatak odalarına çekildiler. Çabucak derin bir uykuya daldılar.

Hayat gene düzgün, kedersiz bir tarzda akmaya başladı. Toprak üzerine gölgeler düşüyor, bulutlardan gök gürültüsü işitiliyor, zaman zaman rüzgâr, sanki tabiatın da ağlayabileceğini göstermek istiyormuş gibi inliyordu... Ama bu insanların her zamanki rahatını hiçbir şey bozmuyordu. Susanna Moisevevna'dan bonolardan söz açmıyorlardı. İkisi de bu meseleyi tazelemek istemiyorlardı. Ama o olayı zevkle hatırlayıp düşünüyorlardı. Onlara, bu, beklenilmez bir sürpriz gibi gelmişti, öyle bir sürpriz ki ummadıkları bir sırada birdenbire hayatlarına girmişti, ihtiyarladıkça bunu hatırlamak ayrıca hoş olacaktı.

Suzanna ile konuşmasının altıncı veya yedinci gününde Krukov çalışma odasında oturuyor, teyzesine bir tebrik mektubu yazıyordu. Masanın yanında Aleksandr Grigoreviç, sessiz sessiz gidip geliyordu. Teğmen, o gece iyi uyumamıştı, keyfi yerinde değildi, canı sıkılıyordu. Dolaşıyor, sonu yaklaşan iznini kendisini bekleyen nişanlısını, bütün ömür boyunca köyde oturmanın nasıl can sıkıcı bir şey olduğunu düşünüyordu. Pencerenin önünde durdu. Ağaçlara uzun uzun baktı. Üst üste üç sigara içti, birdenbire kardeşine dönerek:

— Alyoşa, senden bir ricam var, dedi, bugün için bana binek atını versene.

Krukov dikkatle kardeşinin yüzüne baktı. Sonra, kaşlarını çatarak mektubuna devam etti.

Teğmen:

— Verecek misin? diye sordu.

Krukov ona bir daha baktı. Sonra, yavaş yavaş masanın çekmecesini açtı, oradan kalın bir deste çıkarak kardeşine verdi:

— Al, işte sana beş bin, dedi, benim değil, ama önemi yok, al... Şimdi posta arabasını çağırt ve git. Daha iyi olur.

Teğmen de Krukov'a dikkatle baktı, birdenbire gülmeye başladı. Kızararak:

— Nasıl da keşfettin, Alyoşa, dedi. Gerçekten ona gitmek istiyordum. Dün akşam çamaşırcı bana, o gün giydiğim o kahrolası yazlık ceketi verince burnuma yasemin kokusu geldi, dayanamadım, bu beni oraya çekti.

— Buradan gitmen lâzım.

— Evet, öyle... Zaten iznim de bitti. En iyisi bugün gideyim. Vallahi öyle!..Ne kadar otursam gene de bir gün gideceğim. Haydi artık gidiyorum...

Aynı gün yemekten önce araba hazırlandı. Teğmen, Krukov ile vedalaştı, iyi dileklerle yola koyuldu.

Aradan bir hafta daha geçti. Bulutlu, ama sıcak, boğucu bir gündü. Sabahleyin erkenden Krukov maksatsızca odadan odaya dolaşıyor, pencerelerden bakıyor yahut da artık görmekten bıktığı eski albümleri gözden geçiriyordu. Karısıyla çocukları gözüne ilişince kızgın kızgın homurdanıyordu. Bugün nedense ona çocuklar pek kötü hareket ediyor; karısı hizmetçilere iyi bakmıyor, masraflar gelire göre ayarlanmıyor gibi geliyordu. Bütün bunlar "beyin" keyifsiz olduğunu gösteriyordu.

Yemekten sonra, çorbayı, eti beğenmeyen Krukov arabanın hazırlanmasını emretti. Yavaşça avludan çıktı. Ağır ağır iki üç yüz km. kadar yol aldı, sonra durdu. Bulutlu göğe bakarak:

"Yoksa ona... o şeytana mı gideyim?" diye düşündü.

Krukov bunu düşününce güldü. Sanki bütün gün bu soruyu ilk defa kendi kendine soruyormuş gibiydi... Hemen kalbindeki can sıkıntısı geçti, tembel gözlerinde neşe parladı. Atı kamçıladı.

Bütün yol boyunca hayalinde Susanna'nın kendisini görünce nasıl şaşıracağını, kendisinin nasıl gülüp gevezelik edeceğini, sonra eve değişmiş bir halde döneceğini canlandırdı...

"Ayda bir defa" diye düşünüyordu. Gündelik hayatın dışında bir şeyle insan kendini tazelemeli... öyle bir şey olmalı ki durgun bir vücutta bir hamle, bir canlılık, bir değişiklik yaratsın... Bu içki içmek de, Susanna da olabilir. Böyle bir şey yapmadan durulmaz."

Alkol fabrikasının avlusuna girdiği zaman karanlık basıyordu. Ev sahibinin evinden gülüşmeler, şarkılar işitiliyordu.

Kalın bir ses: Şimşekten parlak ateşten sıcak... şarkısını söylüyordu.

Krukov: "Vay... Galiba misafirleri var!" diye düşündü.

Kadının misafirleri olmasından hoşlanmadı. Kapının zilini eline aldığı zaman, "Acaba dönsem mi?" diye düşünüyordu. Ama gene de kapıyı çaldı, bildiği merdivenden yukarı çıktı. Sofadan salona bir göz attı. Odada beş erkek vardı. Hepsi tanıdık çiftlik sahipleri, memurlardı. Uzun boylu, zayıf olanı piyanonun önünde oturuyor, uzun parmaklarıyla tuşlara vurarak, şarkı söylüyordu. ötekiler dinliyor, memnunluklarından sırıtıyorlardı. Krukov aynaya bir göz attı. Salona girmek üzereyken Susanna Moiseyevna nereli neşeli, o aynı siyah elbise ile çıkageldi. Krukov'u görünce bir saniye kadar taş kesilmiş gibi durdu. Sonra bir çığlık kopardı. Sevincinden yüzü parladı. Onun elinden tutarak:

— Siz misiniz? dedi, aman ne güzel sürpriz.

Krukov gülümseyerek kadını belinden sardı:

— Hah işte bu da sensin... Eh... Nasılsınız? Avrupa’nın talihi Ruslarla Fransızların elinde değil mi? dedi.

Kadın gülerek Krukov'un elini hafifçe çekti:

— Ah ne kadar memnun oldum dedi. Haydi buyurun, salona geçin. Hepsi tanıdığınız kimseler... hemen söyleyeyim de size çay versinler. Adınız Aleksey'di değil mi? Haydi buyurun ben de şimdi gelirim.

Eliyle bir öpücük yolladı, arkasından baygın bir yasemin kokusu bırakarak sofadan acele acele çıktı. Krukov başını kaldırdı, salona girdi. Buradakilerin hepsi yakın tanıdıklarıydı. Ama ancak başıyla hafif bir selâm verdi... Ötekilerde ona aynı şekilde karşılık verdiler. Sanki karşılaştıkları ve uygun bir yer değildi yahut da birbirlerini tanımazlıktan gelirlerse daha uygun olacağı üzerinde anlaşılmış gibiydiler. Krukov, salondan bir misafir odasına, sonra başka bir misafir odasına geçti.

Üç dört misafire daha rastladı. Hepsi de tanıdıktı, ama onu zor tanıdılar. Yüzlerinden sarhoş, neşeli oldukları anlaşılıyordu. Aleksey İvanoviç onlara yan gözle bakıyor, şaşırıyordu. Onlar gibi aile sahibi, saygıdeğer, feleğin çemberinden geçmiş insanların bu kadar zavallı, bu kadar ucuz bir eğlenceye nasıl kapıldıklarını aklı almıyordu. Omuzlarını silkiyor, gülümsüyor, yürüyordu.

Öyle yerler vardır ki, diye düşünüyordu, orada ayık insanın midesi bulanır, sarhoş ise neşelenir. Hatırlıyorum, ayık bir halde, operete, çingenelere bir defa bile gitmedim. Şarap, insanları daha iyi kalpli yapar. İnsan da kusurları hoş görür.

Birdenbire taş kesilmiş gibi durdu, iki eliyle kapının kasasını tuttu. Susanna'nın çalışma odasında, yazı masasının önünde teğmen, Aleksandr Grigoreviç oturuyordu. Şişman, sarsak bir Yahudi ile yavaştan bir şeyler konuşuyordu. Kardeşini görünce kıpkırmızı kesildi, gözlerini albüme indirdi.

Krukov'un namus duygusu canlandı, başına kan hücum etti. Şaşkınlığından, utancından, kızgınlığından kendisini kaybederek sessizce, ağzını açmadan masanın yanında dolaşmaya başladı. Sokolski başını daha aşağı eğdi, yüzünden azap verici bir utanma okunuyordu. Gözlerini kaldırmaya, gülümsemeye çalışarak:

— Vay, sen misin Alyoşa? dedi. Ben buraya vedalaşmak için gelmiştim, işte gördüğün gibi... Ama yarın mutlaka gideceğim.

Aleksey lvonoviç: "Peki ona ne söyleyebilirim?"diye düşünüyordu. "Onun hakkında nasıl hüküm verebilirim? Ben de buraya geldikten sonra..."

Bir tek söz söylemeden, yalnız, homurdanarak yavaş yavaş dışarı çıktı. Salondan: "Semavi bir mahlûktur diye onu aramızdan alma!" şarkısını söyleyen bas bir ses duyuluyordu.

Biraz sonra Krukov'un arabası tozlu yolda gürültü yaparak gidiyordu.

TELÂŞ

Genç, henüz enstitüyü bitirmiş olan Maşenka I'avliyetskaya, mürebbiye olarak girdiği Kuşkin'lerin evine bir gezintiden döndüğü zaman, evi müthiş bir telâş içinde buldu. Kendisine kapıyı açan kapıcı başı Mihaylov heyecanlıydı, bir ıstakoz gibi kızarmıştı.

Yukardan gürültüler geliyordu. Maşenka "Herhalde hanımefendi bir buhran geçiriyor yahut kocasıyla kavga ediyor" diye düşündü.

Koridorlarda, sofalarda hizmetçilere rastladı. Biri ağlıyordu. Telâşla, Maşenka'nın odasından, kısa boylu, dazlak kafalı, yağdanlık gibi sarkan yanaklarıyla ev sahibi çıktı. Yüzü kıpkırmızıydı, zangır zangır titriyordu... Mürebbiyeyi görmeden yanından geçti, ellerini kaldırarak:

— Ooh, korkunç bir şey bu... uygunsuzluk, bayağılık, adilik, budalaca, aşağılık bir şey bu... diye söyleniyordu.

Maşenka odasına girdiği zaman, sonradan görmelerin, zengin ve tanınmış ailelerin ekmeğini yiyen insanlar tarafından iyice bilinen o duyguyu, ilk defa, bütün acılığıyla duydu. Odası araştırılıyordu. Şişmanca, geniş omuzlu, gür siyah kaşlı, dümdüz saçları, kıpkırmızı elleri, belli belirsiz bıyıkları olan, yüzünün iradesi basit ev sahibi hanımefendi Fedosya Vasilyevna, Maşenka'nın masasının önünde duruyor, çantasından çıkardığı yün çilelerini, kâğıt tomarlarını, geri koyuyordu. Herhalde mürebbiyenin böyle ansızın gelişi onun için hiç beklenmeyen bir şey olmalı ki, başını çevirip, onun sapsarı kesilmiş, hayretler içindeki yüzünü görünce, biraz şaşırdı:

— Pardon, diye mırıldandı. Dikkatsizlikle kolum çarptı... döküldü.

Bunları söyledikten sonra madam Kuşkina kuşağını hışırdatarak odadan çıktı. Maşenka, şaşkın şaşkın odasına bir göz attı. Olup biten şeyden bir şey anlamıyor, ne düşünülmesi gerektiğini kestiremiyordu, omuzlarını silkti. Ama korkudan da vücudu buz kesildi... Fedosya Vasilyevna, el çantasında ne arıyordu, gerçekten kolunu çarpıp dökmüşse niye özür dilemişti? Nikolay Sergeviç niye odasından öyle kıpkırmızı, heyecanlı fırladı? Niye masasının bir gözü hafifçe aralık? Onar kapiklikleriyle pullarını koyduğu kumbara açıktı. Kumbarayı açtılar ama kilidi çizilmiş olmasına rağmen tekrar kapayamadılar. Kitap rafı, masanın üstü, yatak, her şey, bir araştırmanın taze izlerini taşıyordu. Çamaşır sepetinde bu izler vardı. Gerçi çamaşır iyi katlanmıştı ama, Maşenka onu evinden böyle getirmedi ki. Demek ki bir araştırma yapılmıştı, ama niçin? Hangi sebeple? Ne oldu? Maşenka, kapıcı başının heyecanını, evde hâlâ devam eden telâşı, ağlayan hizmetçiyi düşündü. Acaba bütün bunlar, odasında yapılan araştırma ile alâkalı mıydı? Adı, korkunç bir işe mi karıştı? Maşenka sarardı, vücudu buz kesilerek çamaşır sepetinin üstüne çöktü. Odaya hizmetçi girdi.

— Liza, benim odayı niçin araştırdıklarını biliyor musun?

— Hanımefendinin iki bin rublelik bir iğnesi kayboldu da.

— İyi ama benim odamı niye arıyorlar?

— Her yeri aradılar. Beni de aradılar... Hepimizi çırçıplak soyup baktılar... Ben, matmazel, Tanrı şahidim olsun masumum. Değil onun iğnesini görmek, tuvalet masasına bile yaklaşmıyorum. Polise de aynı şeyi söyleyeceğim.

Mürebbiyenin şaşkınlığı devam ediyordu:

— Peki ama benim odamdan ne istiyorlar? dedi.

— Size diyorum ya, iğnesi çalındı... Hanımefendi kendi eliyle aradı herkesi. Hatta kapıcı başı Mihaylov'u bile kendi eliyle aradı. Rezalet doğrusu. Nikolay Sergeviç, sadece bakıyor, bir tavuk gibi gıdaklıyordu. Ama matmazel niye boş yere titriyorsunuz, sizin odada çıkmadı ki. Şayet iğneyi siz almadıysanız korkacak ne var?

Maşenka, infialden nefes alamayarak:

— Fakat bu, Liza... Aşağılık... Bir hakaret bu. Bayağılık, adi bir şey. Benden şüphe etmeye, benim eşyamı aramaya ne hakları var.

Liza, içini çekerek:

— Siz el evindesiniz... Matmazelsiniz, ama ne de olsa hizmetçi gibi bir şeysiniz... Bu, ana baba evinde oturmaya benzemez.

Maşenka, yatağa yığıldı, acı acı ağlamaya başladı. Hiçbir şey hayatında ona bunca tazyik yapmamıştı. Hiçbir zaman hayatında bunca büyük hakarete uğramamıştı. Onun gibi, tahsil terbiye görmüş, ince ruhlu bir öğretmen kızından şüphelendiler, bir sokak kadını gibi eşyasını araştırdılar. Bundan daha büyük bir hakaret düşünülemez bile. Şimdi, bu hakaret hissine bir de korku eklenmişti. Ne olacak? Mademki şüphe ettiler, o halde tevkif de ettirebilirler, çırçıplak soyup arayabilirler, sonra caddelerde polislerin arasında götürebilirler. Soğuk, karanlık, sıçan dolu bir hücreye kapatırlar, prenses Tarakonova'nın hücresine benzer bir hücreye. Onu kim savunacak? Anasıyla babası taşrada, uzaktalar. Yanına gelmek için paraları bile yok. Başkentte, yapayalnız boş bir tarla gibi yaşıyor, dostu, tanıdığı yok. Ne dilerlerse, onu yapabilirler. Maşenka titreyerek:

"Bütün yargıçlara, avukatlara koşacağım, diye düşündü, onlara anlatacağım, yemin edeceğim, benim bir hırsız olmayacağıma inanırlar."

Maşenka'ııın, yatak çarşaflarının altında, çamaşır sepetinde, talebelik günlerinden kalma bir alışkanlıkla yemek masasından alıp odasına getirdiği kurabiyeler vardı. Bu küçük sırrının artık ev sahibi tarafından bilindiğini düşünerek utancından kıpkırımızı oldu. Korkudan, utançtan, gördüğü hakaretten kalbi hızlı hızlı atmağa başladı. Bu atış, şakaklarına, ellerine, karnının içine kadar yayılıyordu. Maşenka'ya, lütfen yemeğe buyursun, dediler. Gideyim mi, gitmeyeyim mi, diye düşündü.

Saçlarını düzeltti, ıslak bir havluya yüzünü sildi, yemek odasına gitti. Yemeğe başlamışlardı... Masanın bir kenarında, azametli, ciddî kafası bir noktaya saplanmış bir halde Fedosya Vasilyevna oturuyordu, öbür başında da Nikolay Sergeviç vardı. Yanlarında çocuklar, misafirler yer almışlardı. Frak giymiş, ellerinde beyaz eldiven bulunan iki uşak hizmet ediyorlardı. Herkes evde bir hâdisenin geçtiğini, ev sahibi hanımefendinin canının sıkıldığını biliyor, susuyordu. Ancak ağız şapırtıları, çatalların sesi duyuluyordu. .Ev sahibi bitkin ıstıraplı bir sesle:

— Üçüncü yemek ne? diye sordu.

Uşak:

— Rus usulü Mersin balığı, diye cevap verdi.

Nikolay Sergeviç çabuk çabuk:

— Fenya, ben istemiştim bunu, dedi. Canım balık istedi. Şayet sevmiyorsan, ma chere, vermesinler. Bilirsin bu söz arasında...

Fodosya Vasilyevna, kendisinin pişirilmesini emretmediği yemekleri sevmezdi. Zaten gözlerinde yaşlar parlıyordu. Aile doktoru Mamikov, hanımefendinin eline dokunup, tatlı tatlı gülümseyerek:

— Bırakalım heyecanlanmayı, dedi. Zaten yeter derecede sinirliyiz. Unutalım şu iğneyi. Sıhhat iki binden kıymetlidir.

Ev sahibi:

— İki bin rubleye acımıyorum, diye cevap verdi, iri bir damla yaş yanaklarından süzüldü. Beni çileden çıkaran hırsızlık. Evimde bir hırsızın yaşamasına tahammül edemem. Hiçbir şeye acımıyorum ben, ama hırsızlığa asla göz yumamam... Bu bir nankörlük, benim iyiliğimi böyle mi ödüyorlar?

Herkes tabağına bakıyordu, ama Maşenka'ya öyle geldi ki, ev sahibinin bu sözlerinden sonra herkes kendisine bakmıştır. Ansızın boğazına bir şey düğümlendi, ağlamaya başladı. Mendilini gözlerine götürerek:

— Pardon, diye mırıldandı. Yapamam, başım ağrıyor, gideceğim.

Masadan kalktı, sandalyesini beceriksizce gürültü ile itti, bu, hal şaşkınlığını büsbütün artırdı, çabuk çabuk dışarıya çıktı.

Nikolay Sergeviç yüzünü buruşturarak:

— Allah’ım, dedi, sanki onun odasını niçin aradık? Ne kadar da yersiz bir hareket bu...

Fodosya Vasilyevna:

— İğneyi onun aldığını söylemiyorum, dedi. Ama temin edebilir misin? İtiraf edeyim ki, bu okumuş fakirlere çok güvenemiyorum.

— Vallahi Fenya doğru bir hareket değildi bu. Affet Fenya, zaten senin kanunen araştırmaya hakkın yoktu.

— Ben kanunlarınızı bilmiyorum, ben yalnız iğnemin çalındığını biliyorum, o kadar. Çatalı tabağa vurup gözleri gazapla parlayarak: bu iğneyi bulacağım, diye bağırdı. Siz yemeğinizi yiyin! Benim işlerime karışmayın!

Nikolay Sergeviç uysalca gözlerini indirdi, içini çekti.

Maşenka odasına girip yatağa kapandı. Artık ne korku, ne utanç duyuyordu. Yalnız, gidip bu sert, bu azamet taslayan, bu mahdut, bu mesut kadının yanaklarına iki tokat atmak arzusu onu pençesine almıştı.

Yatağa uzandı yastığa doğru nefes alarak "şimdi gidip en pahalı iğneyi almak, getirip bu budala kadının suratına fırlatmak ne iyi olurdu" diye düşünüyordu. Ah, şu Fedosya Vasilyevna bir fakir düşse, yapayalnız kalsa, çalışmak zorunda kalsa, fakirliğin, tabii olmanın bütün korkunçluğunu bir anlasa; hakarete uğramış Maşenka ona elini uzatsa, ne iyi olurdu. Ah, büyük bir mirasa konsaydı, bir araba alıp Fedosya Vasilyevna'yı hasedinden çatlasın diye penceresinin önünden şöyle bir geçseydi ne iyi olurdu.

Fakat bütün bunlar hayallerdi. Gerçekte bir tek şey vardı: buradan çabucak gitmek, artık bir saat bile bu evde kalmamak. Doğru, yerini kaybetmek, parasız pulsuz ailesinin yanına dönmek korkunç, ama başka ne yapabilir? Maşenka artık ne ev sahibini, ne de bu odayı görmeye tahammül edebilirdi. Odası ona boğucu, kasvetli geliyordu. Hastalık, sahte aristokrasi budalası olan Fedosya Vasilyevna ona o kadar iğrenç geliyordu ki, içinde bu kadın yasıyor diye dünyadaki her şeyi kaba ve değersiz buluyordu. Yataktan fırladı, eşyasını toplamaya başladı.

Kapının arkasından Nikolay Sergeviç:

— Girebilir miyim? diye sordu.

Yavaşça kapıya yaklaşmıştı, hafif tatlı bir sesle konuşuyordu.

— Girebilir miyim? diye tekrarladı.

— Girin!

Nikolay Sergeviç, girip kapının önünde durdu. Donuk donuk bakıyor, kızarmış burnu parlıyordu. Yürüyüşünde, kol hareketlerinde yemekten sonra içtiği biranın tesiri görülüyordu. Çamaşır sepetini göstererek:

— Bu ne? diye sordu.

Maşenka:

— Hazırlanıyorum, diye cevap verdi. Affedersiniz Nikolay Sergeviç, ama artık burada daha fazla kalamam. Bu araştırma gururumu çok zedeledi.

— Anlıyorum... Yalnız siz boşu boşuna... Niçin? Araştırdılarsa ne olur, ne çıkar bundan? Bundan bir şey kaybetmezsiniz ki...

Maşenka, susuyor, eşyasını toplamaya devam ediyordu. Nikolay Sergeviç, sanki daha neler söyleyeyim der gibi düşünüyor, bıyıklarıyla oynuyordu. Yoklayan bir sesle:

— Tabii anlıyorum dedi. Ama biraz müsamahakâr olun. Biliyorsunuz karım sinirli, şımarık bir kadındır. Böyle sert hareket etmek doğru değil. Şayet sizi çok incittikse hemen özür dilemeye hazırım. İşte af diliyorum.

Maşenka, gene cevap vermedi. Çantasının üstüne daha çok eğildi. Bu kararsız, görmüş geçirmiş adamın evde hiçbir rolü yoktu. Hizmetçilere karşı bile, evde sanki bir sığıntıymış gibi davranıyordu. Onun özür dilemesinin hiçbir manası yoktu.

— Hım... Susuyorsunuz, demek tatmin ulunmadınız, öyle ise karım adına sizden özür diliyorum. Evet karım adına... Doğru, kibar hareket etmedi, bir aristokrat olmak sıfatıyla bunu itirafa mecburum.

Nikolay Sergeviç, bir aşağı bir yukarı dolaştı, içini çekti;

— İstiyorsunuz ki, vicdan azabı duyayım, yüreğim burkulsun...

Maşenka, gözyaşlarıyla dolu yüzünü ona çevirerek:

— Sizin, Nikolay Sergeviç, bunda suçunuz olmadığını biliyorum, dedi. Niçin bana azap veriyorsunuz?

— Tabii, tabii, ama siz gene de... Gitmeyin... Sizden rica ediyorum.

Maşenka, başını "hayır" der gibi salladı. Nikolay Sergeviç, pencerenin önünde durdu, parmaklarıyla camı fiskeleyerek:

— Bu gibi anlaşmazlıklar, dedi, benim için gerçek bir çiledir. Ne istiyorsunuz, önünüzde dize mi geleyim? Sizin gururunuz yaralandı, ağladınız, gitmeye hazırlanıyorsunuz. Ama ya benimki, benim de gururum var, onu hiç hesaba katmıyorsunuz. Yoksa ister misiniz, günah çıkartırken bile itiraf edemeyeceğim şeyleri size söyleyeyim? Söyleyeyim mi? Dinleyin beni! İster misiniz, ölmeden kimseye itiraf edemeyeceğim şeyi size söyleyeyim?

Nikolay Sergeviç, çabuk çabuk:

— İğneyi ben aldım, dedi. Şimdi memnun musunuz? Tatmin olundunuz mu? Evet, ben aldım... Ama simdi artık sizin ketumluğunuza güveniyorum. Allah aşkına hiç kimseye ne bir kelime söyleyin, ne de ihsas edin.

Şaşırmış, korkmuş olan Maşenka eşyasını toplamaya devam ediyordu.. Çamaşırlardan birini alıyor, buruşturuyor, kâh çantaya, kâh seleye koyuyordu. Nikolay Sergeviç'in bıı itirafından sonra bu evde bir dakika bile kalamazdı. Şimdiye kadar nasıl yaşadığına şaşıyordu. Nikolay Sergeviç biraz sustuktan sonra:

— Bunda şaşılacak bir şey yok, dedi. Gayet basit bir hikâye. Paraya ihtiyacım var, o da vermiyor. Hâlbuki bütün ev, irindeki eşya hepsi babamın. Bütün bunlar benim. Bu iğne de annemden kaldı. Her şey, her şey benim. Hepsini elimden aldı, hepsine o tasarruf ediyor... Mahkemelik olamam ya... Siz düşünün bunu. Israrla rica ediyorum, affedin ve kalın. Tout compre-dre? Tout pardonnez! Kalacak mısınız?

Maşenka titremeye başladı, ama kesin bir sesle:

— Hayır, dedi. Lütfen beni yalnız bırakın.

Nikolay Sergeviç, bavulun yanındaki tabureye oturarak:

— Eh, Tanrı yardımcınız olsun, dedi. İtiraf ideyim ki, ben, onurunun kırıldığını, hakaret gördüğünü bilenleri severim. Burada bütün bir hayat oturur, sizin bu kırılmış yüzünüze bakardım. Demek kalmıyorsunuz? Anlıyorum, zaten başka türlü de olamazdı, evet böyle... Sizin için iyi ama benim için buvv... Bu zindandan bir adım atamam. Malikânelerimden birine gitmeye kalksam, orada da hep bizim hanımın çıplak soytarıları oturuyor. Kâhyalar, çiftçiler, hepsinin Allah belâsını versin. Sığındıkları yerleri boyuna rehine koyuyor, kurtarıyor, gene koyuyorlar... Balık tutulmaz, ot çiğnenmez, ağaç kesilmez... O anda:

— Nikolay Sergeviç diye Fedosya Vasilyevna'nın sesi duyuldu. Agnia, beyefendiyi çağırsana.

Nikolay Sergeviç, hemen kalkıp kapıya doğru yürüyerek:

— Demek kalmıyorsunuz? diye sordu. Kalsaydınız iyi olurdu. Akşamları size uğrar, dereden tepeden konuşurduk. Ha? Kalın, kalın canım. Siz de gideceksiniz, evde yüzüne bakılacak insan kalmayacak, ne korkunç şey...

Nikolay Sergeviç'in solgun, yorgun yüzü yalvarıyordu. Ama Maşenka "hayır, hayır" der gibi başını salladı. Nikolay Sergeviç de ne yapalım der gibi elini sallayarak dışarı çıktı.

Yarım saat sonra Maşenka artık yoldaydı.

ECZACININ KARISI

Birkaç eğri büğrü sokaktan ibaret B ... kasabası derin bir uykuya dalmış. Donmuş havada koyu bir sessizlik var. Yalnız uzaklarda, pek uzaklarda, herhalde kasabanın dışında, bir köpek kısılmış bir tenor sesiyle uluyor. Şafak yakın.

Her şey uykuya gömüleli çok olmuştur. Yalnız kasaba eczanesinin sahibi Çernomordik'in genç karısı ayakta. Üç kere yatağa uzanmış, ama nedense uyku tutmamıştı. Canı sıkılıyor, havasızlıktan bunalıyor, hüzün duyuyordu; insana ağlamak arzusu veren, sebebi bilinmeyen bir hüzündü bu. Boğazında kocaman bir düğüm var... Arkasında, biraz ötede, Çernomordik, duvara yaslanmış tatlı tatlı horluyor. Açgözlü bir pire burnunun kemerine yapışmış. Ama o, bunun farkında değil, hatta gülümsüyor bile. Çünkü rüyasında, bütün kasaba sakinlerinin öksürdüğünü, öksürük şurubu almak için eczaneye koştuklarını, görüyor. İster iğne yap, ister top çektir, istersen okşa, uyandıramazsın.

Eczane, hemen hemen kasabanın dışında. Eczacının karısı, uzaktan tarlaları görebiliyor... Doğunun, önce yavaş nasıl sıyrıldığını, sonra bir yangın alevi içinde nasıl kızardığını görüyor. Uzaktaki fundalıktan ansızın iri, geniş yüzlü ay yükseliyor. Yüzü kırmızıdır. (Zaten nedense ay fundalıktan her kurtuluşunda yüzü böyle kızarıyor.)

Gecenin sesizliği içinde birdenbire birtakım ayak sesleri, mahmuz şakırtıları duyuluyor. Eczacının karısı: "Herhalde subaylar olacak, diye düşünüyor, emniyet amirinin evinden karargâhlarına dönüyorlar." Biraz sonra, arkalarında beyaz subay ceketleriyle iki karartı beliriyor. Birisi uzun boylu, şişmanca, öteki daha kısa, daha zayıftır. Çit boyunca tembel tembel ilerliyor, yüksek sesle bir şeyler konuşuyorlar. Eczanenin önüne gelince iki karartı, adımlarını yavaşlatıp pencerelere bakmaya başlıyorlar.

Zayıfı:

— Ecza kokusu geliyor, diye söyleniyor. Öyle ya, burası da eczane. Ha, hatırladım, geçen hafta buradan hintyağı almıştım. Eczacının suratı pek asıktı, çenesi tıpkı bir eşek çenesi. Amma da çene kardeş. Samson, Filistinleri mutlaka böyle bir çene ile öldürüyordu.

Şişman olanı, bas sesiyle:

— Evet, diyor. Eczane uyuyor. Hoş eczacının karısı da uyuyor ya. Şuracıkta Optiosov. Hani eczacının karısının güzelliğine diyecek yoktur.

— Gördüm. Pek de hoşuma gitti. Siz söyleyin doktor, bu kadın gerçekten bu eşek çeneliyi sevebilir mi? Bu mümkün mü?

Doktor, sanki eczacıya açıyormuş gibi bir tavır takınıp, ah çekerek:

— Sevemez birader, herhalde sevmiyordur, diyor. Şimdi gözünü sevdiğim, şimdi şu pencerenin arkasında uyuyordur. Optiosov ha, bir düşün! Sıcaktan, kolunun birini yorganın üstüne atmıştır... Dudakları yarı kapalı... Bir bacağı yataktan sarkmıştır. Şu halde eczacı herhalde sahip olduğu hazinenin farkında değildir. Onun nazarında ha bir şişe kezzap, ha güzel bir kadın, hepsi bir.

Subay durarak:

— Doktor, diyor, ister misiniz şuraya girip bir şey alalım? Belki de eczacının karısını görürüz.

— Tü! Tam zamanını seçtin. Hiç gece yarısıdan sonra olacak şey mi bu!

— Ne çıkar bundan? Gece gündüz ilaç vermeye mecbur değiller mi? Hadi girelim.

— Peki, öyle olsun.

Perdenin arkasında gizlenen eczacının karısı kapının hafifçe çalındığını duyuyor. Yattığı yerde hâlâ gülümseyip tatlı tatlı horlayan kocasına bir göz attıktan sonra, arkasına bir hırka alıyor, çıplak ayaklarına bir terlik geçirip eczaneye koşuyor.

Camlı kapının arkasında iki karaltı var. Eczacının karısı, lâmbanın fitilini açıyor, kapıya doğru yürüyor; artık ne can sıkıntısı kalmıştır, ne hüzün ne de ağlamak istiyor. Yalnız, kalbi hızlı hızlı atıyor. Şişman doktorla, zayıf Optiosov içeri giriyorlar. Artık onları iyice seçmek mümkün: göbekli doktor, siyah saçlı, sakallı, beceriksiz bir adamdır. En küçük bir şey yaparken bile yüzüne terler basar, ceketi de patlayacakmış gibi gerilir. Subay bıyıksızdır, kırmızı yanaklarıyla bir kadını andırır, bir İngiliz kamçısı gibi eğilip bükülebilir bir hali vardır. Eczacının karısı hırkasının göğsünü elleriyle kapatarak:

— Ne emrediyorsunuz baylar? diye soruyor.

— E e... Bize on beş kapiklik nane hapı.

Eczacının karısı hiç acele etmeden, rafların birinden bir kavanoz alıyor, tartmaya başlıyor. Müşteriler, yiyecek gibi gözlerini kadının sırtına dikiyorlar; doktor, doymuş bir kedi edasıyla gözlerini kısarak bakıyor, teğmen ise çok ciddidir. Doktor:

— Doğrusu, diyor, ilk defa bir kadının eczanesinde çalıştığını görüyorum.

Eczacının karısı yandan Optiosov'un al yanaklarına bir göz atarak:

— Bunda Saşacak ne var? diyor. Kocamın bir el ulağı yok, her zaman ona ben yardım ederim.

— Demek öyle. Eczaneniz de pek hoş hani. Ne çok şişe var böyle. Bu zehir şişeleri arasında dolaşmaktan korkmuyor musunuz? Buvv...

Kadın, nane hapını bir kâğıda sarıp doktora uzatır. Optiosov da parasını verir. Yarım dakika sessizlik içinde geçer... Erkekler birbirlerine bakıp kapıya doğru bir adım atarlar, durup gene bakışırlar.

Doktor:

— Bize on kapiklik karbonat verir misiniz? der.

Eczacının karısı tembel tembel elini rafa uzatıyor. Optiosov parmaklarıyla oynayarak:

— Sizde, diyor, şey yok mu... Yani şöyle insanı canlandıracak bir şey, meselâ soda falan?

— Vaar...

— Bin yaşayın, siz bir kadın değil bir meleksiniz. Üç şişe verin bize.

Kadın çabuk çabuk karbonatı bir kâğıda sarıp kapının arkasında, karanlıkta kayboluyor. Doktor, göz kırparak:

— Enfes diyor. Ne dersin, böyle bir ananas Madera adasında bile kolay kolay yetişmez. Ama... Horultuyu duyuyor musun? Eczacı beyefendi lütfen uyuyorlar.

Bir dakika sonra kadın dönüyor, tezgâhın üstüne beş şişe soda koyuyor. Mahzene indiği için hafifçe kızarmış, heyecanlanmıştır. Şişelerden birinin kapağını elinden düşürünce, Optiosov:

— Sıss, yavaş diyor. Gürültü etmeyin. Sonra kocanızı uyandırırsınız.

— Varsın uyansın.

— Öyle tatlı uyuyor ki, yazık olur. Herhalde rüyasında sizi görüyor. Sıhhatinize.

Doktor sodayı içip geğirir:

— Şu kocalar da öyle can sıkıcı mahlûklar ki, hani boyuna uyusalar iyi ederlerdi. Ah bu sodanın yanında biraz kırmızı şarap olsaydı.

Eczacının karısı gülümseyerek:

— Bunu da nereden çıkardınız simdi? diyor.

— Harika olurdu. Yazık ki eczanelerde içki satılmıyor. Ama durun, siz ilâç niyetine pekâlâ şarap satıyorsunuz, değil mi? Sizde Vinum gallicum rubrum [kırmızı şarap] yok mu?

— Vaar...

— Tamam! Ondan verin bize! Tüh Allah kahretsin, ondan verin.

— Ne kadar istersiniz?

— Quantum satis [yeteri kadar]. Soda karıştırarak bir bardak lütfen, önce soda ile içelim, sonra Perse [saf].

Doktorla Optiosov tezgâha iyice yerleşirler, şapkalarını çıkarıp çekmeye başlarlar.

— Ama bu şarap da hani çok berbat. Mübarek vinum kötüsimum. Ama sizin huzurunuzda içilince ilâhî bir şarap oluveriyor. Biliyor musunuz siz çok hoşsunuz. Hayalen boyuna ellerinizi öpüyorum. Optiosov yok mu, bunu gerçekte yapmak için neyim varsa verirdim. Namusum üzerine söylüyorum, hayatımı bile verirdim.

Bayan Çernomordik, kıpkırmızı kesilip ciddî bir tavır takınarak:

— Neler saçmalıyorsunuz, diyor.

Doktor onu kurnazca süzerek:

— Epeyce cilvelisiniz, diyor. Gözleriniz boyuna ateş ediyor: bam bum... Tebrik ederim. Kazandınız, biz yenildik.

Kadın, karşısındakilerin kızarmış yüzlerine bakıyor, gevezeliklerini dinliyor, çok geçmeden o da canlanıyor. Onlarla konuşmaya, gülmeye, cilveler yapmaya başlıyor. Hatta müşterilerin uzun ısrarlarına dayanamayarak, biraz şarap bile içiyor:

— Siz subaylar diyor, ne olur sık sık kasabaya gelseniz. İnsan burada can sıkıntısından patlayacak, vallahi patlayacak hale geliyor.

Doktor, sanki dehşete düşmüş gibi:

— Öyle ya, diyor, böyle bir ananasın, bir tabiat mucizesinin, taşranın ıssızlığında bulunmaz bir şey olduğunu Oribiedov söylemiyor mu... Taşranın ıssızlığında Sarotova. Ama artık gidelim. Sizinle tanıştığımıza çok memnunuz. Borcumuz ne kadar?

Kadın, gözlerini tavana dikiyor, uzun uzun düşündükten, dudaklarıyla birtakım hesaplar yaptıktan sonra:

— 12 ruble 48 kapik, diyor.

Optiosov, cebinden kabarık bir cüzdan çıkarıp, uzun boylu, paraların arasından 12 ruble ile 48 kapiği arıyor. Parayı veriyor, ayrılmak üzere kadının elini sıkarken:

— Kocanız uyuyor, diye mırıldanıyor, tatlı rüyalar görüyor.

— Bırakın gene bu saçmaları...

— Saçmalık neresinde bunun? Tersine, hiç de saçma değil. Shakespeare'in dediği gibi: insan gençlikte, genç olan mesuttur.

— Elimi bırakır mısınız?

Uzun veda sözlerinden sonra müşteriler, eczacının karısının ellerini öpüyorlar, kararsız kararsız, sanki bir şey unutup unutmadıklarını düşünüyorlarmış gibi eczaneden çıkıyorlar. Kadın, hızlı adımlarla yatak odasına koşuyor, pencerenin önüne oturuyor.

Doktorla teğmenin eczaneden çıktıktan sonra isteksiz isteksiz yirmi adım kadar attıklarını, sonra durup bir şeyler fısıldaştıklarını görüyor, kalbinde de, şakaklarında da bir şeyler atıyor, neden, o da bilmiyor, hele kalbi müthiş atıyor. Sanki orada fısıldaşan o iki kişi onun kaderini tayin ediyorlar. Beş dakika sonra doktor, Optiosov'dan ayrılıp yoluna devam ediyor, teğmen ise geri dönüyor... Eczanenin önünden bir iki kere geçiyor... Kâh kararsız birkaç adım atıyor, kâh eczanenin kapısında duruyor. Nihayet bin bir dikkatle zili çalıyor. Birden eczacının karısı, kocasının sesini duyuyor:

— Ne? Kim o? kapı çalınıyor, duymuyor musun?diye sert sert karısına çıkışıyor. Ne biçim iş bu.

Yataktan kalkıyor, hırkasını giyiyor, uyku mahmurluğu içinde terliklerini sürüye sürüye eczaneye geçiyor. Kapıyı açıp:

— Ne istiyorsunuz? diye soruyor.

— Ee!... Bana 15 kapiklik nane hapı verir mısınız?

Eczacı, hırıl hırıl sesler çıkararak, esneye esneye, uyuklaya uyuklaya, dizleriyle tezgâha vura vura rafa uzanıyor, kavanozu alıyor.

İki dakika sonra, eczacının karısı, Optiosov'un eczaneden çıktığını, birkaç adım attıktan sonra tozlu yola nane haplarını fırlattığını görüyor. Bir köşeden doktor, ona doğru yürüyor. Buluşuyorlar, elleriyle birtakım hareketler yaparak, sabah sisi içinde kayboluyorlar. Eczacının karısı, tekrar yatmak üzere çabuk çabuk hırkasını çıkaran kocasına kinle bakıp:

— Ne kadar bedbahtım, diyor, acı gözyaşlarını tutamayarak: ah, ne kadar bedbahtım, diye tekrarlıyor. Kimse, hiç kimse de bunu bilmiyor...

Eczacı, yorganı başına çekerek:

— On beş kapiği tezgâhta unuttum... Lütfen onu çekmeye koyuver, diyor, derin bir uykuya dalıyor.

VANKA

Üç ay önce kunduracı Alyohin'in yanına çırak verilen dokuz yaşında Vanka Jukov, Noel gecesi daha yatmamıştı. Usta ile kalfaların kiliseye gitmelerini bekledi. Sonra ustanın dolabından mürekkep dolu bir hokka ile ucu paslanmış bir yazı kalemi çıkarıp, buruşuk bir kâğıt parçası açarak yazmaya başladı. İlk harfi yazmadan önce kapıya, pencerelere korka korka baktı. İki yanı üzerinde ayakkabı kalıpları bulunan raflarla çevrilmiş, karanlık köşedeki Meryem Ana tasvirine bir göz attı, derin derin içini çekti. Kâğıdı bir sıranın üstüne koymuştu. Kendisi de sıranın önünde diz çökmüş duruyordu.

"Sevgili dedem Konstantin Makariç..." diye yazmaya başladı. "İşte sana mektup yazıyorum. Noel'inizi tebrik ederim. Allah ne muradınız varsa versin. Benim babam da yok, anneciğim de yok. Benim için yalnız sen varsın."

Vanka mum ışığının aksinin titrediği karanlık pencereye gözlerini çevirdi, Jivarovgillerde gece bekçisi olarak çalışan dedesi Konstantin Makariç'i hayalinde canlandırdı. Makariç ufak tefek zayıf ama pek canlı, hareketli, altmış beş yaşında, güler yüzlü, sarhoş bakışlı bir ihtiyarcıktı. Gündüz uşakların mutfağında yatar yahut da aşçı kadınlarla şakalaşırdı. Gece oldu mu, geniş kaputunu giyip konağın etrafında gezer, sopasıyla sesler çıkarırdı. Peşi sıra, başları önlerinde, ihtiyar Kaştanka ile Viyun gelirlerdi. Viyun'un tüyleri siyah, vücudu uzundu; pek terbiyeli ve uysal görünürdü. Herkese, yabancılara bile, aynı tatlılıkla baktığı halde pek sevilmezdi. Çünkü onun bu sakin, terbiyeli tavırları altında şeytanca bir sinsilik gizleniyordu. Bir kimsenin arkasına tam zamanında yaklaşıp ayağını ısırmak, kilere girmek veya köylünün tavuğunu çalmak gibi işleri becermekte eşi yoktu. Onu, hem de bir defa değil, birkaç defa asmışlardı. Her hafta yarı ölü bir hale gelinceye kadar sopa atarlardı. Ama gene de dirilir, kalkardı.

Şimdi dedesi herhalde büyük kapının önünde durmuş, gözlerini kısıp köy kilisesinin parlak kırmızı pencerelerine bakıyor, soğuktan, olduğu yerde tepiniyordur. Sopası kemerine bağlıdır. Ellerini oğuşturur, soğuktan büzülür, ihtiyar sesiyle gevrek gevrek gülerek kâh hizmetçiyi, kâh aşçı kadını çimdikliyor. Kadınlara enfiye kutusunu uzatarak:

— Biraz enfiye çekmez misiniz? diyor.

Kadınlar da enfiye çekiyor ve aksırıyorlar. Dede anlatılmaz bir sevince kapılarak neşeli kahkahalarla gülüyor:

— Sümüklerin dondu, hadi sil burnunu... diye bağırıyor.

Köpeklere de enfiye koklatılıyor. Kaştanka aksırıyor, başını çevirip güceniklikle uzaklaşıyor. Viyun ise saygılı olduğu için aksırıyor, kuyruğunu sallıyor. Gece öyle güzel ki! Hava sakin, şeffaf serin. Ortalık karanlık. Ama beyaz damlalarıyla, bacalardan çıkan duman şeritleriyle köy, dondan gümüşlü bir renk alan ağaçlar, kar yığınları görülüyor. Gökyüzü neşeli neşeli göz kırpan yıldızlarla dolu. Samanyolu, sanki bayramdan önce karla yıkanıp silinmiş gibi pırıl pırıl pırıldıyor.

Vanka içini çekti. Kalemin ucunu tekrar hokkaya daldırıp mektubuna devam etti:

"Dün gene sopa yedim. Dün usta beni saçlarımdan çeke çeke avluya çıkardı. Çocuklarını beşikte sallarken uyuyup kalmışım. Bunun için beni bir temiz dövdü. Geçen hafta da hanım bana, tuzlu balığı temizlememi söylemişti. Ben de temizlemeye kuyruktan başladım. O da balığı aldı eline... Balığın başıyla yüzüme dürtmeye başladı. Kalfalar alay ediyorlar benimle... Votka aldırmak için meyhaneye gönderiyorlar. Ustadan salata turşusu çalmamı emrediyorlar. Usta da eline ne geçirirse onunla dövüyor beni. Sonra hiç yemek yok. Sabahleyin ekmek veriyorlar, öğleyin bulgur lâpası, akşama gene ekmek. Çayı, çorbayı kendileri tıkınıyorlar. Sofada yatmamı söylüyorlar. Bir de çocukları ağlarsa hiç uyumuyorum, beşiği sallıyorum. Sevgili dedeciğim, Allah aşkına beni buradan eve, köye aldır. Artık dayanamayacağım... Ayağına kapanarak yalvarıyorum. Senin için ömrüm oldukça dua ederim. Beni al buradan, götür beni buradan. Yoksa öleceğim..."

Vanka ağzını çarpıttı, kirli yumruğuyla gözlerini ovuşturdu, hıçkırdı:

"Sana tütün kıyarım. Allah’a dua ederim. Bir suç işlesem eşek sudan gelinciye kadar döv beni. Eğer orada bana iş yok diye düşünüyorsan yalvarır yakarır, kâhyanın potinlerini ben boyarım. Yahut da Fedka'nın yerine çoban yamağı olurum. Sevgili dedeciğim, daha fazla dayanamayacağım, öleceğim. Köye yürüye yürüye kaçıp gelmek istedim, ama pabuçlarım yok ki. Soğuktan korkuyorum. Büyüdüğüm zaman bu iyiliğini unutmam, sana bakarım. Kimseyi sana dokundurtmam. Ölürsen ruhun için dua ederim. Pelageya anneme yaptığım gibi...

"Bu Moskova kocaman şehir. Evler hep bey evleri. Atlar da çok. Ama koyun yok. Köpekler de ısırmıyor. Çocuklar burada yıldızlara bakıp yol bulamazlar. Kimseyi kilisede ilâhi söylemeye bırakmıyorlar. Bir defa bir dükkânın penceresinde balık oltası gördüm, satıyorlar. Bu oltalarla her balık tutulur. Bir tanesi öyle büyüktü ki... Beş batmanlık som balığını bile tutar. Sonra öyle dükkânlar gördüm ki, orada tüfekler hep bey tüfekleri. Tanesi herhalde yüz rubledir. Kasaplarda yaban tavuğu da, çulluk da, tavşan da var, ama tezgâhtarlar onları nerede vurduklarını söylemiyorlar.

"Sevgili dedeciğim, beylerin evinde hediyelerle süslü Noel ağacı yapıldığı zaman bana yaldızlı ceviz al, yeşil sandığa sakla. Bayan Olga İgnatiyevna'dan işte. Vanka için de."

Vanka heyecanla göğüs geçirdi, yeniden gözlerini pencereye dikti. Beylere ağaç kesmek için dedesinin ormana gittiği, beraberinde kendisini de götürdüğü zamanları hatırladı. Ne neşeli zamanlardı o zamanlar... Dede karların üzerinde gıcırtılar çıkararak önden gider, ayaz da ses verir, Vanka'da gıcır gıcır yürürdü. Noel ağacını kesmeden önce dedesi çubuğunu içer, uzun uzun enfiye çeker, üşüyen Vanka ile alay eder... Buz tutmuş genç çamlar hareketsiz durur, hangimiz öleceğiz diye beklerlerdi. Birdenbire nereden çıktığı belli olmayan bir tavşan, ok gibi kar yığınlarının arasından geçer... Dede kendisini tutamaz: "Tut, tut, tut..." diye bağırır, "Ah, seni şeytan seni!.."

Dede kesilen ağacı, bey evine çeke çeke götürürdü. Eve gelince de ağacı süslemek işi başlardı. Bu işle Vanka'nın en çok sevdiği insan, Olga İgnatiyevna uğraşırdı. Vanka'nın annesi Pelageya hayattayken, beylerin evinde oda hizmetlisi olarak çalıştığı zamanlar Olga Ignatiyevna Vanka'yı bonbon ile beslerdi. İşi gücü olmadığı için ona okuma, yazma, yüze kadar saymayı, hatta kadril oynamayı bile öğretmişti. Pelageya ölünce öksüz Vanka'yı uşakların mutfağına, dedesinin yanına gönderdiler. Oradan da Moskova'ya, kunduracı Alyehin'e uğurladılar.

Vanka mektubuna devam ederek:

"Ne olur, gel sevgili dedeciğim." diye yazıyordu. "Tanrı için yalvarıyorum: beni al buradan. Acı bana, zavallı öksüze! Yoksa beni dövüyorlar. Çok da açım. Canım öyle sıkılıyor ki, anlatamam sana hep ağlıyorum. Demin de usta kalıpla başıma öyle bir vurdu ki, yere düştüm, kendime zor geldim. Yandı benim hayatım, köpekten daha beter... Alyona'ya, tekgöz Yegorka'ya, bir de arabacıya selâm ederim, armoniğimi de kimseye verme. Torunun İvan Jukov, sevgili dedeciğim gel."

Vanka yazdığı mektubu dörde katladı, bir gün önce bir kapiğe satın aldığı zarfa koydu. Biraz düşündükten sonra kalemini mürekkebe batırdı, adresi yazdı:

Köye, dedeme:

Sonra biraz başını kaşıdı, düşündü, ilâve etti:

"Konstantin Makariç'e".

Bu mektubu yazmasına engel olmadıkları için memnunluk duyan Vanka, şapkasını başına geçirdi. Arkasına palto giymeden, gömlekle sokağa fırladı. Bir gün önce bir şey sorduğu kasabın dükkanındaki tezgâhtarlar, ona mektupların posta kutularına atıldığını ve oradan sarhoş arabacı ile çın çın öten çıngıraklı troykalarla bütün dünyaya yayıldığını söylemişlerdi. Vanka, ilk kutuya kadar koştu, sonra kıymetli mektubu delikten içeri attı...

Tatlı ümitler içinde uykuya dalan Vanka, bir saat sonra derin bir uykuya dalmıştı... Rüyasında büyük ev fırınını görüyordu. Dedesi fırının üstünde çıplak ayaklarını sallandırarak, mektubu aşçı kadınlara okuyordu. Ocağın yanında Viyun dolaşıyor, kuyruğunu sallıyordu...

ŞARKICI KIZ

Bir zamanlar, daha genç, daha güzel, sesinin daha gür olduğu bir devirde, dostu Nikolay Petroviç Kolpakov'la birlikte bir gün bir sayfiye evinin zemin katında oturuyorlardı. Çok sıcak boğucu bir hava vardı. Kolpakov, yemeğini henüz bitirmiş, kötü cinsten bir şişe de Porto şarabı yuvarlamıştı. İkisinin de canı sıkılıyor, dışarı çıkmak için havanın serinlemesini bekliyorlardı. Ansızın sofanın zili çalındı. Ceketsiz, terlikle oturan Kolpakov, birden sıçradı. Acaba kim diye sorar gibi Paşa'nın yüzüne baktı. Şarkıcı kız:

— Postacı yahut arkadaşlarından biri olmalı, dedi.

Kolpakov, ne Paşa'nın arkadaşlarından ne de postacıdan çekinirdi, ama ne olur ne olmaz diye elbiselerini toplayıp arka odaya geçti. Paşa da kapıya koştu. Kapıyı açınca şaşırdı. Çünkü gelen, ne postacı, ne de arkadaşlarından biriydi. Kapının önünde bir kadın duruyordu. Genç, güzel bir kadın. İyi giyinmişti. Kibar bir kadın olduğu her halinden belliydi. Yüzü solgundu, sanki yüksek bir merdiven çıkmış gibi güçlükle nefes alıyordu. Paşa:

— Bir emriniz mi var? dedi.

Kadın, hemen cevap vermedi. Bir adım attı, sonra yavaş yavaş odaya bir göz gezdirdi sanki yorgunluktan yahut rahatsızlıktan ayakta duramıyormuş gibi gidip bir sandalyeye oturdu; bir şeyler söylemeye çalışıyormuş gibi de uzun uzun solgun dudaklarını kıpırdattı. Nihayet, ağlamaktan kızarmış göz kapaklarını kaldırarak:

— Kocam burada mı? diye sordu.

Paşa:

— Nasıl koca? diye mırıldandı. İçine müthiş bir korku düşmüş, elleri, ayakları buz kesilmişti. Titrek bir sesle: "Nasıl koca?" diye tekrarladı.

Kocam, Nikolay Petroviç Kolpakov?

— Hayır... Hayır hanımefendi... Ben koca falan tanımıyorum.

Bir dakika sessizlik içinde geçti. Yabancı kadın birkaç kere mendilini solgun dudaklarına götürdü, heyecanını bastırmak için nefesini tuttu. Paşa ise karşısında taş kesilmiş gibi duruyor, korku ile şaşkınlıkla yabancı kadına bakıyordu.

Kadın, garip bir şekilde gülümseyip, emin bir sesle:

— Demek burada değil ha! dedi.

— Ben... Ben... Kimin için sorduğunuzu anlayamadım.

Kadın, Paşa'yı iğrenerek, nefretle süzdükten sonra:

— Aşağılık mahlûk! diye bağırdı. Bayağı mahlûk! Sefil mahlûk! Evet, evet, siz sefil bir mahlûksunuz. Nihayet bunu yüzünüze haykırabildiğime çok memnunum.

Paşa, bu asık yüzlü, uzun beyaz parmaklı, siyahlar giymiş kadın üzerinde aşağılık, çirkin bir insan tesiri bıraktığını hissetti; birdenbire dolgun kırmızı yanaklarından, burnunun üzerindeki benden, bir türlü yukarıya taranamayan kâküllerinden utanç duydu. Şayet, zayıf, pudrasız olsaydı, kâkülleri olmasaydı, karşısındaki kadından kendisinin hafif bir mahlûk olduğunu saklamak kabil olurdu; o zaman bu yabancı, esrarlı kadının yanında bu kadar korku, utanç duymazdı. Kadın sözüne devam ederek:

— Söyleyin, kocam nerede? diye tekrarladı. Ama onun burada olması da, olmaması da bence bir. Size şu kadarını haber vereyim ki, bir ihtilâs meydana çıkarıldı, Nikolay Petroviç'i arıyorlar, yakalayacaklar. İşte görün marifetinizi.

Kibar kadın ayağa kalktı, müthiş bir heyecan içinde dolaşmaya başladı. Paşa korkusundan, meseleyi iyice kavrayamıyordu. Kadın:

— Bugün yakalayacaklar, dedi, hıçkırmaya başladı. Bu hıçkırıklarda hem üzüntü, hem de hakarete uğramışların acısı gizliydi.

— Biliyorum, onu bu korkunç şeyi yapmaya kimin sürüklediğini biliyorum. Aşağılık, bayağı kadın! Satılık mahlûk!

Kadının dudakları acı acı burkuldu, burnu küçümseme ile kırıştı:

— Ben zayıfım... Beni iyi dinleyin alçak mahlûk! Ben zayıfım... Siz benden kuvvetlisiniz. Ama unutmayın ki, beni de, çocuklarımı da koruyacak biri vardır! Tanrı her şeyi görür! Âdildir! Döktüğüm gözyaşlarının, uykusuz geçen gecelerimin intikamını alacaktır. Bir gün gelecek beni hatırlayacaksınız! Evet hatırlayacaksınız!

Odaya gene bir sessizlik çöktü. Kadın, odada bir aşağı bir yukarı gidip geliyor, Paşa, hiç ses çıkarmadan şaşkın şaşkın ona bakıyor, işi kavrayamıyor, kadından korkunç bir hareket bekliyordu:

— Ben, dedi, ben hanımefendi hiçbir şey bilmiyorum. Birden ağlamaya başladı.

Kadın:

— Yalan söylüyorsunuz, diye bağırdı, gözleri kinle parladı. Ben her şeyi biliyorum, hem çoktan biliyorum. Biliyorum, şu son ay içinde Tanrının her günü buraya geliyordu.

— Evet, ne çıkar bundan? Benim gelip gidenim çoktur. Zorla gelin demiyorum ya, canı isteyen gelir, istemeyen gelmez.

— Size tekrar ediyorum, bir ihtilas meydana çıktı. Kendisine ait olmayan bir parayı yemiş. Sizin gibi birisi için, sizin yüzünüzden böyle bir suç işledi. -Paşa'nın önünde durarak kesin bir sesle- Dinleyiniz beni, dedi. Sizin gibilerin prensipleri olmaz, siz, yalnız başkalarına kötülük etmek için yaşarsınız. Sizin hedefiniz budur. Ama içinizde bütün insanlık duygularının büsbütün izi kalmayacak kadar alçalacağınıza inanmak istemem. Evet, onun bir karısı, çocukları var. Onu mahkûm edip sürerlerse, karısıyla çocukları açlıktan ölür... Anlayınız bunu! Onu da, bizi de sefaletten, rezaletten kurtarmak için henüz bir çare var. Bugün dokuz yüz ruble yatırırsam yakasını bırakacaklar. Yalnız dokuz yüz ruble.

Paşa, işitilir işitilmez bir sesle:

— Hangi dokuz yüz ruble? dedi. Ben... Ben bilmem... Almadım bu parayı.

— Sizden dokuz yüz ruble istemiyorum. Biliyorum, paranız yok. Hem olsa da istemem. Ben başka bir şey istemiyorum: Sizin gibi kadınlara erkekler umumiyetle hediyeler alırlar. Siz bana, kocamın aldıklarını geri verin yeter.

Paşa, yavaş yavaş işi kavramaya başladı. İplik gibi uzayan bir sesle:

— Bana hiçbir şey almadı, diye bağırdı.

— Öyle ise paralar nereye gitti? Hem kendi parasını, hem benimkileri, hem de kendisine ait olmayan parayı harcadı. Nasıl harcar bu kadar parayı tek başına? Dinleyiniz beni, sizden rica ediyorum: demin çok sinirliydim, ileri geri konuştum. Ama özür diliyorum şimdi. Herhalde benden nefret etmişsinizdir, biliyorum, ama bir parça merhamet duygunuz varsa beni anlarsınız. Size yalvarıyorum, aldığınız şeyleri geri verin!

Paşa:

— Hım, dedi, omuzlarını silkti. Size seve seve verirdim ama Allah cezamı versin yalan söylüyorsam, vallahi inanınız bana... -Sonra biraz şaşırarak- Ha, doğrusunu söyleyeyim, bir gün nasılsa iki küçük şey getirmişti, isterseniz bunları vereyim size.

Paşa, tuvalet masasının bir gözünü çekti, bir altın bilezikle, yakut bir yüzük çıkarıp kadına uzatarak:

— Buyurun, dedi.

Yabancı kadın kıpkırmızı kesilerek titremeye başladı. Kendisine hakaret edildiği belliydi:

— Bana bunları niçin veriyorsunuz? dedi. Ben sadaka istemiyorum... Vaziyetinizden faydalanıp şu bedbaht, zavallı kocamdan kopardıklarınızı istiyorum... Perşembe günü sizi kocamla birlikte iskelede gördüğüm zaman, üstünüz başınız iğnelerle, bileziklerle doluydu. Masum bir kuzu rolü oynamaya ne lüzum var. Size son defa söylüyorum: bana onları verecek misiniz, vermeyecek misiniz?

Paşa, artık kızmaya başlamıştı:

— Amma da insansınız, diyordu. Sizin temin ediyorum ki, Nikolay Petroviç'inizin başka bir şeyini görmedim. Bana ancak pasta falan getirdi.

Yabancı kadın acı acı gülümseyerek:

— Pasta falan ha! dedi. Evinde çocukları aç, o size pasta getiriyor. Katî olarak mücevherleri vermeyecek misiniz?

Bu sual cevapsız kaldı. Kadın oturdu, gözlerini bir noktaya dikerek bir şeyler düşündükten sonra:

— Şimdi ne yapmalı? diye mırıldandı. Şayet bu dokuz yüz rubleyi, bulamazsam halimiz yaman. Bu kadını ne yapmalı, öldürmeli mi, yoksa bu aşağılık mahlûkun önünde dize mi gelmeli?

Kadın, mendilini gözlerine götürdü, ağlamaya başladı:

— Kocamı sefahate siz sürüklediniz, onu mahveden sizsiniz, dedi. Gene siz kurtarın onu. Ona acımıyorsunuz, ama çocuklar... Çocuklar... Onların ne suçu var.

Paşa'nın gözleri önüne sokakta ağlayarak dilenen küçük çocuklar geldi, o da ağlamağa başladı:

— Elimden ne gelir benim hanımefendi, diyordu. Size kalırsa ben aşağılık bir mahlûkum, Nikolay Petroviç'in parasını ben yedim. Tanrı şahidim olsun, size yeminle söylüyorum, ondan bir çıkarım yoktu... Bizim koroda ancak Motya'nın zengin bir dostu var. Biz, peynir ekmekle karınlarını doyuran zavallılarız. Nikolay Petroviç tahsil terbiye görmüş, kibar bir adamdır. Onu evime kabul ediyorum. Zaten biz başka türlü hareket edemeyiz ki.

— Sizden tekrar rica ediyorum, verin bana mücevherleri! Ben onları istiyorum, rica ediyorum, mücevherleri istiyorum. Bakın, önünüzde ağlıyor, küçülüyorum... İsterseniz dize gelip yalvarayım...

Paşa, korkusundan, haykırdı. Sanki bu hareketine engel olmak istiyormuş gibi ellerini salladı. Piyeslerdeki gibi kibar konuşan bu güzel kadının kendi önünde dize gelebileceğini anlıyordu. Bunu sırf gururundan, kibarlığından, kendisini yüceltmek, şarkıcı kızı küçük düşürmek için yapar mı yapar. Paşa, bir yandan gözlerini siliyor, bir yandan çırpınıp duruyordu:

— Peki, peki, dedi. Vereceğim. Yalnız şu kadarını bilin ki onları Nikolay Petroviç değil, başka misafirlerim hediye etmişti. Nasıl kabul ederseniz edin.

Paşa, konsolun üst gözünü çekti, oradan elmas bir iğne, mercan bir kolye, birkaç yüzükle, bilezik çıkardı, getirip yabancı kadına uzattı:

— İsterseniz alın, dedi. Yalnız iyi bilin ki, kocanızın değil bunlar. -Dize gelmek tehdidinden gururu kırılan Paşa- Alın, zengin olun, diye ilâve etti. Ama siz onun meşru karısı, kibar bir kadın idiyseniz, niye onu dizinizin dibinden ayırdınız! Onu ben davet etmedim, kendisi geldi bana...

Kadın, gözyaşları arasından uzatılan mücevherlere bakıp:

— Hepsi bu kadar değil, dedi. Bunlar beş yüz ruble bile tutmaz.

Paşa, gözden, sinirli bir hareketle altın saatler, altın bir sigara tabakası, kol düğmesi çıkarıp fırlattı. Ellerini açarak:

— Hepsi bu kadar dedi. Verecek başka bir şeyim kalmadı, isterseniz kendiniz arayın.

Kadın, bir ah çekti, titreyen ellerle mücevherleri bir mendile sardı,tek kelime söylemeden, hatta başını bile çevirmeden, çıkıp gitti.

O anda bitişik odanın kapısı açıldı, Kolpakov içeri girdi. Yüzü kireç gibiydi, sanki biraz önce pek acı bir şey yemiş gibi sinirli sinirli başını sallıyor, gözlerinde yaşlar parlıyordu. Paşa, onun üstüne atılarak:

— Bana hangi mücevheri aldın? dedi. Söyleyin bakalım ne zaman? Söyleyin lütfen, cevap verin, ne zaman?

Kolkapov:

— Mücevher mi? Bırak şu mücevherleri diye söyleniyor, başını sallıyordu. Tanrım, o senin önünde gözyaşı döküyor, küçülüyordu.

Paşa:

— Soruyorum size, bana hangi mücevheri aldınız? diye bağırıyordu.

— Tanrım, o, namuslu, mağrur, temiz bir kadın, bunun önünde... Bu kızın önünde dize gelmek istedi. Onu bu hale getiren benim. Ben buna müsaade ettim. -Başını elleri arasına alarak inledi- Hayır, kendimi hiçbir zaman affetmeyeceğim, affetmeyeceğim. -İğrenere - Çekil karşımdan pis mahlûk, diye bağırdı. -Paşa'yı titreyen elleriyle iterek geri geri gitti- Dize gelmek istedi... Hem de, kimin önünde? Senin önünde ha! Ah Allah’ım!..

Sonra çabuk çabuk giyindi, sanki Paşa'dan iğreniyormuş gibi, çıkıp gitti.

Paşa, kendini yatağın üstüne attı, ağlamaya başladı. Düşünmeden verdiği mücevherlerine acıyor, gördüğü hakaretten içi parçalanıyordu. Üç yıl önce, hiç sebep yokken bir tüccardan nasıl dayak yediğini hatırlıyor, daha yüksek sesle hıçkırıyordu.

DEĞİRMENDE

Orta yaşlı, sağlam yapılı bir adam olan Değirmenci Aleksey Birikov, kulübesinin eşiğinde olurmuş tembel tembel sönmüş piposunu çekiştiriyordu. Yüzü, bütün vücudu, hani çocukların Jules Verne'i okuduktan sonra, rüyalarında gördükleri o güçlü kuvvetli, kalın derili, ağır ağır, yere yüklene yüklene basarak yürüyen gemicilerine benziyordu. Kaba asker kumaşından yapılmış boz renkli bir pantolonla kocaman, ağır çizmeler giymişti. Ama dışarıda rutubetli soğuk bir güz havası olmasına rağmen ceketi de şapkası da yoktu, açık yeleğine rutubet serbestçe giriyordu. Ama değirmencinin nasır gibi sertleşmiş koca vücudu herhalde soğuğu duymuyordu. Kırmızı, etli yüzü her zamanki gibi gevşek, kayıtsızdı. Sanki uykudan yeni kalkmıştı. Dolgun yüzü, içinde kaybolan küçük gözlerinin altından sert sert kâh etrafına, kâh bana, sonra çatılara, yaşlı eğri büğrü söğüt ağacına bakıyordu.

Ambarların önünde manastırdan yeni gelen iki keşiş telâşlı koşuşup duruyorlardı. Biri, Kleona, cüppesi çamur içinde, uzun boylu, kır saçlı bir ihtiyardı; öteki Diodor ise kara sakallı, esmer yüzlüydü. Herhalde Gürcü olan bu adam bayağı bir köy gocuğu giymişti. İkisi de arabalardan öğütülmek üzere getirdikleri çavdar dolu çuvalları indiriyorlardı. Onlardan biraz ötede, çamurlu, kirli bir hal alan otların üstünde ırgat Yevsey oturuyordu. Yevsey gençti, bıyıksızdı, gocuğu yırtık pırtıktı, adam akıllı da sarhoş bir haldeydi. Elinde bir balık ağı tutuyor, sanki onu tamir ediyormuş gibi yapıyordu.

Değirmenci uzun uzun etrafına bakıyor, susuyordu. Sonra gözlerini çuvalları taşıyan keşişlere dikti, kalın bir sesle:

— Hey, keşişler, ne diye çayda balık tutuyorsunuz? Kimden izin aldınız? diye bağırdı.

Keşişler hiç cevap vermediler, değirmenciye bakmadılar bile.. O da biraz sustu, çubuğunu tüttürdü. Sonra sözüne devam ederek:

— Bir de kalkar köylülere balık tutmak için izin verirsiniz, dedi. Ben çayı sizden kira ile tuttum, bunun için size para veriyorum. Demek ki balıklar da benim. Hiç kimse burada istediği gibi balık tutamaz. Tanrıya dua ediyorsunuz ama hırsızlık etmeyi günah saymıyorsunuz.

Değirmenci esnedi, sustu, homurdanmaya devam ederek:

— Bak sen, yeni yeni icatlar çıkarıyorlar, dedi. Keşiş olmuş, evliyalığa adaylığını koymuşlar diye kimse onlarla başa çıkamaz sanıyorlar. Mahkemeye verirsem görürsünüz gününüzü. Yargıç, cüppene bakmaz, tıkar deliğe. O yapmasa bile ben yapacağımı bilirim. Çayda bir rastlarsam, öyle bir temiz döverim ki, kıyamete kadar balık yemek istemezsiniz.

Kleope hafif bir tenor sesiyle:

— Niye böyle söylüyorsunuz Aleksey Dorofeyiç, dedi. Tanrıdan korkanlar bu gibi sözleri köpeğe bile söylemezler. Biz ise keşişiz.

Değirmenci alayla:

— Keşişmişler! dedi. Balığa mı ihtiyacın var? Gel benden satın al, hırsızlık etme!

Kleopa yüzünü buruşturarak:

— Yarabbi, biz hırsızlık mı yapıyoruz? Ne diye böyle sözler sarf ediyorsun. Bizim çömezler balık tutmuşlar, doğru. Ama bunu yapmak için başpapazdan izin almışlardır. Başpapaza göre sizden aldığı para bütün ırmak için değil, yalnız bizim kıyıda ağ germeniz için. Yoksa bütün ırmak size verilmiş değildir. Irmak ne sizin, ne de bizimdir, Tanrınındır.

Değirmenci piposunu çizmesine vurarak:

— Başpapazın da senden farkı yok, diye homurdandı. O da kazık atmayı sever. Ama ben ince eleyip sık dokumam. Benim için ha başpapaz, ha sen, ha şu Yevsey... Hiç ayırt etmem. Irmakta rastlarsam ona da bir temiz sopa çekerim...

— Rahipleri dövmek sizin bileceğiniz iş. Öteki dünyada bizim için daha iyi olur. Siz zaten Vissaryon'u, Antipiy'yi dövmüşsünüz, ötekileri de dövün...

Diodor, Kleopa'yı elbisesinin kolundan çekti:

— Sus, dedi, onu kışkırtma...

Kleopa, kendini topladı, gene çuvalları taşımaya koyuldu; değirmenci ise küfretmekte devam ediyordu. Ama tembel tembel sövüp sayıyor, her cümleden sonra piposunu çekiyor, tükürüyordu. Balık meselesi bittikten sonra keşişlerin bir zaman önce kendisinden "dolandırdıkları" iki çuvalı hatırladı. Bunun için de atıp tutmaya başladı. Sonra Yevsey'in sarhoş olduğunu, çalışmadığını fark ederek, keşişleri rahat bıraktı. Yakası açılmadık küfürlerle ırgatlara saldırdı.

Keşişler önceleri kendilerini tutuyor, sadece yüksek sesle göğüs geçiriyorlardı. Ama çok geçmeden Kleopa dayanamadı... Ellerini kavuşturdu, ağlayan bir sesle:

— Ulu Tanrım, dedi, benim için değirmene gelmek kadar ağır bir şey yoktur. Cehennem azabıdır bu, sahici bir cehennem...

Değirmenci:

— Gelme öyle ise, diye sert sert cevap verdi.

— Yarabbi, buraya gelmezdik ama başka değirmen nerde bulalım. Sen de bilirsin ki, bu bölgede seninkinden başka değirmen yok. Ya açlıktan ölmeli yahut da öğütülmemiş buğday yemeli.

Değirmenci susmuyor, etrafına küfürler savurmaya devam ediyordu. Belliydi ki, bu homurdanmalar, küfürler onun için piposunu çekmek gibi alışılmış bir şeydi. Kleopa, şaşkın şaşkın gözlerini kırparak yalvarıyordu:

— Hiç olmazsa "şeytan"ın adını anma, sus, Allah aşkına sus!

Aradan çok geçmeden değirmenci sustu, ama bunu Kleopa yalvardığı için yapmadı... Bentte küçük, tostoparlak, yüzünden iyilik akan ihtiyar bir kadın göründü. Arkasına, böcek sırtına benzer, acayip çizgili bir yeldirme giymişti. Elinde küçük bir çıkın vardı, küçük bir değneğe dayana dayana yürüyordu. Keşişlere yerlere kadar eğilerek selâm verdi:

— Merhaba keşiş efendiler, dedi, kolay gelsin! Merhaba Alyoşinka, merhaba Yefseyuşka...

Değirmenci ihtiyara bakmadan, kaşlarını çatarak:

— Merhaba anneciğim, diye mırıldandı.

İhtiyar kadın gülümsedi, değirmencinin yüzüne şefkatle bakarak:

— Ben de sana misafir geldim, dedi. Seni görmeyeli çok oldu. Galiba Uspenyev yortusundan beri... Beni gördüğüne sevindin mi, sevinmedin mi, bilmiyorum, ama kabul etmelisin... Hem sen biraz zayıflamışsın galiba...

Kocakarı değirmencinin yanına oturdu, bu dev gibi adamın yanında yeldirmesiyle daha da çok böceğe benzemeye başladı.

Sözüne devamla:

— Evet seni Uspenyev yortusundan beri görmedim. Artık göreceğim gelmişti, dedi. Seni göremediğim için azap duyuyordum. Ama buraya gelmeye kaç defa niyet ettiysem hep ya yağmur yağdı yahut da hastalandım.

Değirmenci canı sıkılarak:

— Şimdi köyden mi geliyorsunuz? diye sordu.

— Evet.. Evden.

— Hastalığınıza, keyifsizliğinize bakılacak olursa şimdi misafirliğe gelmek değil evde oturmanız gereklidir. Hem ne diye geldiniz? Pabuçlarınıza acımıyor musunuz?

— Seni görmek için geldim.

İhtiyar kadın keşişlere dönerek:

— İki oğlum var dedi. Biri bu... Biri de köyde oturan Vasili, iki tanecik... Ben yaşıyor muyum, yaşamıyor muyum? Umurlarında bile değil ama benim öz evlâtlarım tek tesellim onlar... Onlar bensiz yaşarlar ama ben onlar olmadan bir gün bile yaşayamam... Ama işte keşişler, artık ihtiyarladım da onların ayağına gitmek zor geliyor bana.

Ortaya sessizlik çöktü. Rahipler ambara son çuvalı da götürdüler ve biraz dinlenmek üzere arabaya oturdular.

Sarhoş Yevşev hâlâ elleriyle balık ağını karıştırıyor, mıncıklıyor, başı iki de bir göğsüne düşüyordu. Değirmenci:

— İyi zamanda gelmediniz anneciğim, dedi, şimdi Karyajine'ya gitmem gerek.

İhtiyar kadın:

— Git güle güle! dedi, yolun açık olsun! Benim için işini gücünü bırakacak değilsin ya... Bir saat kadar oturup dinlenir, sonra geriye dönerim. Vasya ile çocuklarının sana selâmları var. Alyoşinka...

— Gene votkayı çekiyor mu?

— Eh.. Pek fazla değilse de gene de içiyor. Günahı saklamaya ne lüzum var. İçiyor işte.. Sen de bilirsin ya, çok içmeye zaten kesesi elvermez. İşte ara sıra öteki beriki, dostları çağırıyorlar... Ah onunki de hayat mı? Kötü, çok kötü... Onun bu haline çok üzülüyorum... Yiyecek namına bir şey yok. Çocukların ne üstlerinde var, ne başlarında, sokağa çıkmaya utanıyor. Pantolonu delik, pabucu yok... Altı kişiyiz, hep bir odada yatıp kalkıyoruz, öyle bir sefalet ki bundan daha acısı olamaz... İşte biraz yardım edersin diye sana geldim... Alyoşinka ben ihtiyarı kırma, Vasili'ye yardım et... Ne olsa kardeşin!

Değirmenci susmuş, bir tarafa bakıyordu.

— O, yoksul, seninse, Allah’a şükür, halin vaktin yerinde! Değirmen senin, sebze bahçelerin var, balıkçılık ediyorsun. Eh, Allah sana akıl da verdi, herkesin içinde sivriltti, karnını doyurdu... Hem de yalnızsın. Vasya'nın ise dört teme çocuğu var. Ben talihsiz de ona yüküm. Maaşı ancak yedi ruble. Bu para ile o kadar canı nasıl besler? Sen yardım et...

Değirmenci susuyor, itina ile piposunu dolduruyordu. Kadın:

— Bir şey verecek misin? diye sordu.

Değirmenci, sanki ağzı su ile dolu imiş gibi, susuyordu. Onun cevabını beklemeden yaşlı kadın bir "Ah..." çekti. Gözlerini rahiplerin, Yevsey'in üzerinde gezdirdi. Sonra ayağa kalkarak dedi ki:

— İstersen verme. Zaten vermeyeceğini biliyordum... Ben daha çok Nazar Andreyiç'in yüzünden buraya kadar geldim. Pek yalvarıyor, Alyoşinka. Hep ellerimi öpüyor, gelip senden rica etmem için yalvarıyor

— Ne istiyor?

— Borcunu veresin diye rica ediyor.. Ona öğütmek için çavdar gönderdim, geri vermedi, diyor.

Değirmenci:

— Anneciğim siz başkasının işine karışmayın. Sizin işiniz Allah’a dua etmektir.

— Dua ediyorum, ediyorum ama Allah dualarımı dinlemiyor ki... Vasili yoksul.. Bak, başkalarının yeldirmesi ile geziyorum. Sense iyi yaşıyorsun ama senin ne biçim ruhun olduğunu Allah bilir. Ah Alyoşinka, nazar değdi sana! Her şeyin var; zekisin, yakışıklısın. Yaman tüccarsın. Ama şu kadarcık olsun insanlığın yok! Yüzün gülmez, çatık kaşlısın, tatlı bir lâf söylemezsin, merhametin yok. Sanki bir canavar gibisin. Şu yüzüne bak bir defa!... Ya senin hakkında neler anlatıyorlar bir bilsen, aman aman.. Keşiş efendilere sor istersen! Neler uyduruyorlar? Halkın kanını emiyormuşsun, geceleyin o haydut kılıklı ırgatlarınla gelip geçenleri soyuyormuşsun, at çalıyormuşsun. Bu değirmenin sanki lânetlenmiş bir yer.. Kızlar, çocuklar değirmene yaklaşmaktan korkuyorlar, bütün canlı yaratıklar senden kaçıyor. Sana Kâbil, yezit, diyorlar.

— Saçmalıyorsunuz, anneciğim!

— Ayağını bastığın yerden ot bitmez. Nefes aldığın yerde sinek uçmaz. Nereye gitsem duyduğum lâf şu: "Ah, onu birisi öldürürse, yahut hapse tıksalar." Bir ana için bunları dinlemek ne acı biliyor musun? Sen benim öz çocuğumsun. Benim kanımdansın.

Değirmenci ayağa kalkarak:

— Eh artık gitmem gerek, Allah’a ısmarladık, anneciğim! dedi.

Ambardan iterek bir araba, sonra at çıkardı. Atı arabanın iki oku arasına küçük bir köpek gibi itti, koşumlarını takmaya başladı. İhtiyar kadın onun etrafında dönüyor, yüzüne bakıyor, ağlar gibi gözlerini kırpıştırıyordu.

Oğlu, acele acele kaftanını giyerken:

— Hadi, Allah’a ısmarladık, dedi, Allah seni korusun. Bizi unutma.

Sonra sesini alçaltıp elindeki çıkını çözmeye başlayarak:

— Dur, dur... Sana hediye getirdim, dedi. Dün zangocun karısına gitmiştim de orada ikram ettiler. Ben de sana getireyim diye sakladım.

İhtiyar kadın, oğluna naneli küçük bir kuru pasta uzattı.

Değirmenci:

— Bırakın beni, diye bağırdı, eliyle anasının elini itti.

İhtiyar kadın utandı. Pastayı yere düşürdü, yavaş yavaş bende doğru yollandı... Bu sahne oradakilere çok dokunmuştu. Keşişler bağırıştılar, dehşet içinde ellerini açtılar. Sarhoş Yevsey bile taş gibi dondu, efendisine korku ile baktı. Değirmenci, keşişlerle ırgadın yüzlerindeki ifadeleri mi anlamıştı? Yoksa göğsünde çoktan beri uyuklayan bir his mi uyanmıştı? Nedense yüzünde korkuya benzeyen bir şey belirdi.

— Anneciğim, diye bağırdı.

İhtiyar kadın irkildi, başını çevirdi. Değirmenci hızlı hızlı elini cebine soktu; kocaman, dolu bir para çantası çıkardı, içindeki kâğıt ve gümüş paralardan bir avuç aldı:

— Alın bunu... dedi.

Değirmenci bu bir avuç parayı elinde evirip çevirdi. Kâğıtları buruşturdu. Nedense keşişlere baktı. Sonra gene buruşturdu. Kâğıt ve gümüş paralar parmakları arasından geçerek birbiri ardından tekrar çantasının içine düştü, elinde ancak 20 kapiklik bir gümüş para kaldı... Değirmenci bu paraya bir defa baktı. Parmaklarıyla sildi, sonra yüzü kıpkırmızı, boğuk bir ses çıkararak parayı annesine uzattı.

KIRDA BİR GÜN

(Bir sahne)

Saat sabahın dokuzu.

Gökyüzü karanlık. Koyu kurşuni bir bulut yığını hızla kayıyor. Yığının şurasında burasında kırmızı zikzaklar yaparak şimşekler çakıyor. Uzaktan gök gürültüsü işitiliyor. Otların üzerinden ılık bir rüzgâr esiyor, ağaçları bir yana yatırıyor, toz kaldırıyor. Biraz sonra mayıs yağmuru başlayacak, gerçek bir fırtına kopacak. Köyde altı yaşlarında kadar görünen küçük dilenci kız Fiokla, şuraya buraya koşuyor, kunduracı Terenti'yi arıyor. Açık sarı saçlı, solgun yüzlü, küçük yalınayaktır. Gözleri dört dönüyor, dudakları titriyor. Her rastladığına:

— Amcacığım, Terenti'yi gördün mü? diye soruyor.

Ama ona kimsenin aldırış ettiği yok, herkes yaklaşan fırtına ile meşgul, herkes kulübelerinde başını sokacak kuytu yerler arıyor. Nihayet, Terenti'nin dostu kilise kutsal eşya muhafızı Silenti Siliç'e rastlıyor: rüzgârda sallana sallana yürümektedir:

— Amcacığım, Terenti'yi gördün mü?

Silenti:

— Evet, diyor, sebze bahçesinde.

Küçük dilenci, kulübelerin arkasındaki sebze bahçelerine doğru koşuyor, Terenti'yi buluyor. Kunduracı, uzun boylu, upuzun bacakları olan, çiçekbozuğu, zayıf yüzlü bir ihtiyardır. Yalınayaktır, üzerinde yırtık pırtık bir kadın blûzu vardır. Küçük çitlerin yanında duruyor, sarhoş bakışlarıyla kapkara buluta bakıyor. Uzun, leylek bacakları rüzgârda bir kamış gibi sallanıyor. Sarı saçlı küçük dilenci:

— Terenti amca, sevgili amcacığım... diyor.

Terenti, Fiokla'ya doğru eğiliyor, sarhoş, sert yüzünü bir gülümseme kaplıyor, insanoğlunda bu gülümseme, küçük, budala, güldürücü, ama çok sevilen bir şey görüldüğü zaman belirir. Tatlı bir eda ile:

— A... diyor, Tanrı kulu Fiokla, nereden çıktın karşıma?

Fiokla hıçkıra hıçkıra kunduracının pantolonundan yakalıyor:

— Terenti amca, diyor, bir felâket, kardeş Danilka'nın başına bir felâket geldi. Haydi gidelim.

— Ne felâketi? Uff, amma da gürlüyor. Allah korusun! Allah korusun! Ne imiş o felâket dediğin?

— Danilka elini kontların ormanında bir ağaç yarığına soktu, şimdi de çıkaramıyor. Aman amcacığım ne olur kurtarın onu.

— Nasıl oldu da soktu, niye soktu?

— Bana bir ağaçkakan yumurtası alıverecekti.

— Sabah sabah bu iş mi geldi başınıza? Ne yapmalı şimdi? Çaresiz, gitmem lâzım. Yoksa sizin gibi haşarı çocukları kurt kapar sonra. Haydi düş önüme, küçük öksüzüm.

Terenti, sebze bahçesinden çıkıyor, leylek bacaklarını uzun uzun açarak yürümeye başlıyor. Sanki arkasından biri kovalıyor yahut itiyormuş gibi çabuk çabuk yürüyor, dört bir yanını görmüyor. Fiokla ona zor yetişiyor.

Köyden çıkıp tozlu yoldan yürümeye başlıyor. Uzaktan uzağa mavi mavi görünen ağaçlarıyla kontun ormanına doğru yürüyorlar. İki kilometreden daha az tutar bu orman.

Bulut güneşi kapıyor, çok geçmeden gökyüzünde tek mavilik görünmüyor, kapkara bulutlar kaplamış. Fiokla da Terenti de boyuna:

— Allah korusun! Allah korusun! diye mırıldanıyorlar.

Damların üstünde, tozlu yolda ilk iri ve ağır yağmur damlaları siyah noktalar halinde beliriyor. İri bir damla Fiokla'nın tam yanağının üstüne düşüyor, bir gözyaşı halinde çenesine doğru kayıyor. Kunduracı, çıplak ve iri ayaklarıyla yoldan toz kaldırarak:

— Yağmur başladı, diye mırıldanıyor. Tanrıya bin şükür Fiokla kardeş. Bizim nasıl ekmekle karnımız doyuyorsa, otlarla ağaçların karınları da yağmurla doyar. Gök gürültüsüne gelince, hiç korkma benim küçük öksüzüm, neye senin gibi bir küçüğü öldürsün.

Yağmur başlayınca rüzgâr sakinleşiyor. Kupkuru uzun yolda henüz yeşeren çavdar tarlalarına düşen yağmurun sesi duyuluyor.

Kunduracı:

— İyice ıslanacağız Fiokla, diyor, sırsıklam olacağız. Huh, huh, kız... Of, tam boynuma bir damla düştü... Korkma küçük budala... Ot da kurur, toprak da kurur, sen de, ben de kururuz. Güneş herkes için birdir.

Biraz ötede başlarının üstünde bir şimşek çakıyor, müthiş bir gök gürültüsü duyuluyor. Fiokla'ya öyle geliyor ki, sanki kocaman, ağır, yuvarlak bir şey yuvarlanıyor, tam başının üstüne düşüp, göğsüyle başını deliyor. Terenti içini çekerek:

— Allah korusun! Allah korusun! diyor. Korkma Fiokla, küçük öksüz, kininden değil gürleyişi.

Kunduracı ile Fiokla'nın çıplak ayakları ağır, killi çamurdan görünmez oluyor. Yürümek zorlaşıyor, çünkü ayak kayıyor. Ama Terenti gittikçe yürüyüşünü hızlandırıyor, küçük, zayıf dilenci kız, ona yetişeyim diye nefes nefese geliyor, nerdeyse yuvarlanacak.

Nihayet, kontun ormanına giriyorlar. Rüzgâr esince ıslak ağaçlardan Terenti ile Fiokla'nın üstüne yağmur damlaları serpiliyor. Ayakları kesik ağaç diplerine çarpan Terenti, yürüyüşünü yavaşlatıyor:

— Nerde Danişka? diye soruyor. Oraya götür beni.

Fiokla onu orman açıklığından geçiriyor, biraz daha yürüdükten sonra kardeşi Danilka'yı gösteriyor.

Danilka, sekiz yaşlarında kadar görünen bir çocuktur. Saçları toprak boyası gibi sarıdır, yüzü solgun hastalıklıdır. Ağaca yaslanmış, başını bir tarafa eğmiş gökyüzünü seyrediyor. Bir elinde eskimiş bir kasket tutuyor, öteki eli ihtiyar bir ıhlamur ağacına sıkışmış. Çocuk herhalde gürleyen gökyüzüne bakakalmış, felâketinin farkında değil, önce ayak seslerini duyup sonra da Terenti'yi görünce hasta hasta gülümsüyor:

— Gök amma da gürlüyor Terenti, diyor, ömrümde böylesini duymadım.

— Peki, nerede öbür elin?

— Ağacın içinde. Ne olur kurtarıver.

Çocuğun eli ağacın yarığına sıkışmış. Kovuğa doğru uzatabiliyor, ama çekmek kabil değil. Terenti, kovuğun ağzını parçalıyor, morarmış, buruşmuş küçük eli kurtarıyor. Çocuk elini kaşıyarak:

— Amma da gürlüyor, diyor. Niye gürlüyor böyle Terenti?

Kunduracı:

— Bulut bulut üstüne biniyor da ondan, diye cevap veriyor.

Dostlar, ormanın kenarından yürüyerek tarlaların arasında kapkara görünen yola çıkıyorlar. Gök gürültüsü azalıyor, köyün üzerinden doğru geliyor. Danilka, hâlâ elini ovuşturarak:

— Geçenlerde burada Terenti, diyor, yaban ördekleri gördüm. Herhalde Gnirih Zaymışçah bataklığına gidiyorlardı. Fiokla istersen sana bir bülbül yuvası göstereyim.

Terenti, kasketinin suyunu sıkarak:

— A, bu olmaz, diyor. Tedirgin etmeyin onu. Bülbül güzel güzel öten masum bir kuştur. Tanrıyı övsün, insanları neşelendirsin diye yaratıldı. Onu tedirgin etmek günahtır.

— Ya serçe kuşuna ne dersin?

— O olur bak. Kurnaz, kötü bir kuştur serçe. Hep hırsızlık düşünür. Hiçbir zaman insanların iyi olduklarını istemez. İsa çarmıha gerildiği vakit çıfıtlara boyuna çivi taşıyor: "daha sağ, daha sağ" diye ötüyordu.

Gökyüzünde açık mavi bir leke görünüyor, Terenti:

— Bakın, diyor, bir karınca yuvasını su basmış. Hayvancıklar boğulmuş.

Dostlar, eğilip karınca yuvasına bakıyorlar. Kimisi boğulmuş, kimisi çamurdan kurtulmaya çabalıyor. Kunduracı gülümseyerek:

— Hadi, hadi gebermezsiniz siz, diyor. Güneş şöyle bir görünsün yeter. Budalalar, bu size ders olsun, bir daha çukur yere yuva yapmayın.

Gene yürüyorlar. Danilka, genç bir meşe göstererek:

— Bakın, diyor, bir arı oğulu.

Gerçekten dalda ıslak vücutlarını birbirine dayamış, soğuktan büzüşmüş binlerce arı duruyor. O kadar çoklar ki, ne kondukları dalın altındaki yaprak, ne de dal görünüyor, hatta bazıları birbirinin üstüne konmuş. Terenti:

— Evet bu bir arı oğulu, diye anlatıyor. Yağmur yağmaya başlayınca gelip bu ağaca konmuşlar. Zaten bir oğulu yakalamak için ıslatmak yeter. Şimdi bu oğulu almak istiyorsan bir çuval getir, kondukları dalı çuvala sok, sonra dalı silkele, hepsi de çuvala düşerler.

Küçük Fiokla birden yüzünü buruşturup boynunu kaşımaya başlıyor. Ağabeysi çocuğun boynuna bakıyor, büyücek bir kızartı görüyor. Kunduracı:

— Hi, hi, diye gülüyor. Fiokla kardeş niçin çıkmış o kabarcık biliyor musun? Herhalde ağaçlardan birinde zehirli bir sinek vardı, onun üzerinden kayan bir damla boynuna düştü, sen de kaşıdın, ondan.

Güneş, bulutların arasından sıyrılıyor, ormanı, tarlaları, dostlarımızı ısıtıyor. O kapkara korkutucu bulut çoktan uzaklara gitmiş, fırtınayı da beraber götürmüştü. Hava gittikçe ısınıyor, toprak kokusuyla karışık inci çiçeklerinin, ak dikenlerin, böğürtlenlerin kokusu havayı dolduruyordu. Terenti, tüylü bir çiçek göstererek:

— Bunu, diyordu, burun kanamasında kullanırlar. İyi gelir.

Uzaktan bir düdük sesi, sonra bir gürültü işitiliyor. Ama bu biraz önce bulutların götürdüğü gürültü değildir, önlerinden bir marşandiz treni geçiyor. Lokomotif, kara dumanlarını salıvererek, puflaya puflaya yirmi vagondan fazlasını sürüklüyor. Belli ki çok kuvvetli. Çocuklar, canlı olmadığı atlar da çekemediğine göre, lokomotifin kendi kendine nasıl gittiğini, bu kadar yükü nasıl taşıdığını merak ediyorlar. Terenti onu da anlatıyor:

— Bütün iş burada çocuklar, diyor. Buhar yapıyor bütün işi. O, tekerleklerin yanlarında bir şey var ya, işte onu dürtüyor, o yanındakini, yanındaki de öbürünü, böylece hareket ediyor. Yolcular demir yolunu geçiyor, şarampole inerek ırmağa doğru yürüyorlar, önlerine neresi çıkarsa oraya gidiyorlar. Danilka soruyor, Terenti cevap veriyor.

Terenti, ne sorulursa sorulsun cevapsız bırakmıyor. Terenti'yi müşkül duruma sokacak tabiatın hiçbir sırrı yoktur. Her şeyi biliyor, tarlalardaki otların hepsini, hayvanların taşların adlarını. Hangi otlarla hangi hastalıkların tedavi edildiğini, atın veya ineğin kaç yaşında olduğunu hemen biliveriyor. Güneşe, aya, kuşlara bakarak ertesi gün havanın nasıl olabileceğini söyleyebiliyor. Bu kadar akıllı olan yalnız Terenti değildir, Silenti Siliç de, meyhaneci de, sebzeci de, çoban da, hatta bütün köy onun kadar biliyor. Bu adamlar bütün onları kitaptan değil, tarlalarda, ormanda, ırmak kenarında öğrenmişlerdir, öten kuşlardan, arkasında erguvanı bir renk bırakıp batan güneşten, ağaçlardan, otlardan öğreniyorlar bunu.

Danilka, dikkatle trene bakıyor, Terenti'nin bir kelimesini bile kaçırmamak için can kulağıyla onu dinliyor. İlkbaharda, havanın sıcaklığı, tarlaların biteviye yeşili henüz can sıkmadığı günlerde, her şeyin taze taze koktuğu, yeni olduğu günlerde, altın sarısı mayıs böcekleri, henüz başak bağlamaya başlayan buğday tarlaları, çağlayan dereler hakkında söylenen şeyleri kim dinlemek istemez?

Danilka ile Terenti, tarlalar boyunca yürüyor, bir türlü yorulmuyorlar. Bıraksan, bütün dünyayı dolaşabilirler. Yürüyor, dünyanın güzelliği üstüne konuşmaya dalarak, zavallı, zayıf dilenci kızın, onlara yetişmek için nasıl zorluk çektiğini fark etmiyorlar bile. Kız ağır ağır yürüyor, nefesi tıkanıyor, gözlerinden yaşlar boşanıyordu. Bu, yorulmak bilmeyen yolcuları çoktan bırakırdı ama, neylesin, ne, başını sokacak bir evi, ne de hısım akrabası var. İster istemez yürü! Konuşulanları dinle!

Öğle üzeri, üçü suyun kenarına oturdular. Danilka, torbasından, yağmurdan ekmek maması haline gelen ekmeğini çıkarıyor, bölüşüyorlar. Terenti, ekmeğini yedikten sonra, Tanrıya şükrediyor, sonra kumlara uzanıyor, derin bir uykuya dalıyor. Danilka suya bakıp düşünüyor. Kafasında birçok şey var: az önce, fırtınayı, arıları, karınca yuvasını, treni gördü. Şimdi ise gözlerinin önünde balıklar oynaşıyor: kimi bir parmak boyunda, kimi bir tırnak kadar küçük. Başını, suyun üstüne kaldırarak bir yakadan öbür yakaya bir engerek yılanı geçiyor.

Dostlarımız, ancak akşama doğru köye dönüyorlar. Çocuklar, geceyi geçirmek üzere, şimdi terk edilmiş, vaktiyle köyün buğdayını koydukları ambara doğru yürüyorlar, Terenti ise meyhanenin yolunu tutuyor. İki kardeş birbirine sarılıp samanın üzerine yatıyorlar. Danilka'yı uyku tutmuyor. Gözlerini karanlığa dikiyor, gündüzün gördüğü şeyleri, bulutları, parlak güneşi, kuşları, balıkları, uzun boylu Terenti'yi gene görür gibi oluyor. İntihaların çokluğu, yorgunluk, açlık, hepsi birden hücum ediyorlar. Vücudunu bir ateş kaplıyor, bir yandan öbür yana dönüyor. Şimdi karanlıkta gördüklerini, ruhunu heyecana getiren ne varsa onları anlatmak istiyor, ama kime anlatsın? Fiokla daha çok küçük, kendisini anlayamaz. "Yarın sabah Terenti'ye anlatırım" diye düşünüyor.

Çocuklar, evi barkı olmayan kunduracıyı düşünerek uykuya dalıyorlar. Gece olunca Terenti usulcacık onların yanına geliyor, istavroz çıkarıyor, başlarının altına ekmeklerini koyuyor. Bu sevgiyi kimsecikler görmüyor. Belki yalnız, delik saman damından metruk ambara bakan ay görüyor.

OĞLAN ÇOCUKLAR

Avluda biri:

— Volodya gelmiş, diye bağırdı.

Natalya, koşa koşa yemek odasına giderek:

— Volodya geldi, diye haykırdı, aman Allah’ım...

Volodya'larını her saat bekleyen bütün Korolev ailesi pencerelere üşüştü. Dış kapının önünde, büyük bir kızak duruyor, üç beyaz attan koyu bir duman çıkıyordu. Kızak boştu. Çünkü Volodya çoktan sofaya girmiş, soğuktan donan kırmızı parmaklarıyla başlığını çözüyordu. Okul paltosu, kasketi, lâstikleri, şakağındaki saçlar çiğ içindeydi. Başından ayağına kadar öyle tatlı bir ayaz kokusu geliyordu ki, insan ona bakarken üşümek isteği duyuyor, içinden "Vuuuu" demek istiyordu. Annesi, teyzesi, onu kucaklamaya, öpmeye başladılar. Natalya da diz çöküp keçe çizmelerini çıkarmaya başladı. Kız kardeşleri bir çığlık kopardılar. Kapılar kapanıp açılıyor, gıcırdıyordu, sırtında yalnız yelek, elinde bir makasla koşarak sofaya gelen, Volodya'nın babası meraklı bir sesle:

— Biz seni dün bekliyorduk. Rahat mı geldin bari? Yolculuğun iyi geçti mi? Aman Yarabbi canım bırakın, babasına da bir merhaba desin. Yoksa ben babası değil miyim, diye söyleniyordu.

Kocaman siyah bir köpek olan Mylord "Hav! Havi" diye havlıyor, kuyruğuyla duvara, eşyaya vuruyordu.

Her şey iki dakika kadar süren bir tek sevinç gürültüsü içinde karışıverdi. İlk sevinç hamlesi bitince Korolev ailesi sofada şal, başlık ve atkıya sarılmış, çiğ içindeki Volodya'dan başka ufak tefek birini gördüler. Bu küçük, duvara asılı kocaman bir tilki kürkünün altında hareketsiz duruyordu

Annesi yavaşça:

— Volodya, bu da kim? diye sordu.

Volodya kendine gelerek:

— Ah... Size takdim edeyim, arkadaşım Çeçevitsin. İkinci sınıf talebesi. Bize davet ettim. Misafirimiz olacak.

Babası sevinçle:

— Çok memnun oldum. Hoş geldiniz, dedi. Kılığımı, kıyafetimi mazur görün, ne yaparsınız ev hali... Haydi Natalya... Mösyö Çeçevitsin'in paltosunu çıkarmasına yardım etsene! Ah Yarabbi, şu köpeği kovsanıza! Ne Allah’ın belâsı şey bu.

Biraz sonra Volodya ile arkadaşı Çeçevitsin, bu gürültülü kabulün şaşkınlığı içinde, yanakları soğuktan hâlâ pembe pembe masaya oturup, çaylarını içmeye başladılar. Kış güneşi pencerelerdeki karların, süslerin arasından geçerek, semaver üzerinde titriyor, temiz ışıklarını semaverin yanında duran temiz su dolu sürahinin içinde yıkıyordu.

Oda sıcaktı. Çocuklar, donmuş vücutlarının, birbirine yenilmek istemeyen hicapla soğuğun gıdıklamalarını duyuyorlardı. Baba, bakır rengi tütünden bir sigara sararak, ahenkli bir sesle:

— E... İşte Noel de geliyor, dedi. Ama hatırlıyor musun, daha o zaman yazdı, seni geçirmek için istasyona gelen annen gözyaşı döküyordu, bak işte gene geldin, böyle birader, zaman çabuk geçiyor. Ha demeden ihtiyarlık bastırıverir. Bay Çibisov yemek yesenize... Sıkılmayın bizde teklif tekellüf yoktur.

Volodya'nın üç kız kardeşi Katya, Sonya, Maşa (en büyüğü on bir yaşındaydı) masanın etrafına oturmuşlar, gözlerini yeni gelenden ayırmıyorlardı. Çeçevitsin, Volodya'nın yaşındaydı, boyu onun kadardı. Ama onun gibi etine dolgun, beyaz tenli değildi. Zayıf, esmer, çilliydi. Saçları sert, gözleri çekik, dudakları kalındı. Kısacası çirkindi. Üstünde okul elbisesi olmasaydı, bir aşçı kadının oğlu sanılabilirdi. Asık suratlıydı. Boyuna susuyordu, bir defa bile gülümsemedi. Kızlar ona bakarken, derhal bilgili, zeki bir adam olması gerektiğinde karar kıldılar. Boyuna bir şeyler düşünüyor, kendisinden bir şey sorulduğu zaman ürperiyor, başını sallıyor, sorunun tekrarlanmasını rica ediyordu.

Kızlar, öteden beri neşeli, konuşkan olan Volodya'nın bu sefer biraz durgunlaştığına hiç gülümsemediğine, eve gelişinden sanki hiç memnun olmamış gibi göründüğüne dikkat ettiler.

Çay masasında otururken, kız kardeşleriyle ancak bir defa konuştu. Hem de pek garip sözler söyledi... Semaveri parmağıyla göstererek, dedi ki:

— Kaliforniya'da çay yerine cin içiyorlar.

O da arkadaşı gibi bazı düşüncelere dalmıştı ve Çeçevitsin ile zaman zaman bakıştıklarına göre, ikisinin de düşünceleri aynı idi.

Çaydan sonra çocuk odasına girdiler. Baba ile kızları, oğlan çocukların gelişiyle kesilmiş olan işlerine döndüler. Noel ağacı için renk renk kâğıtlardan çiçekler yapıyorlardı. Bu, hem çekici, hem de gürültülü bir işti. Her yapılan yeni çiçeği kızlar sevinç, hatta dehşet çığlıklarıyla karşılıyorlardı; sanki çiçek gökten düşmüştü... Babaları da gençlerin heyecanına iştirak ediyor:

— Bu makas amma da kör, diyerek zaman zaman makası yere atıyordu.

Çocukların annesi de çocuk odasına ciddî bir yüzle koşarak geliyor:

— Makasımı kim aldı; gene sen mi aldın İvan Nikolayiç? diye söyleniyordu.

İvan Nikolayiç ağlayan bir sesle:

— Yarabbim insana makas bile vermiyorlar, diyor, sandalyesinin arkasına yaslanarak küskün hal alıyor, ama bir dakika geçmeden coşkunluğu yeniden başlıyordu.

Bundan önceki gelişmelerde Volodya da Noel ağacı hazırlıklarına katılır yahut da avluya koşup orada arabacı ile çobanın nasıl kar yığını yaptıklarına bakardı. Ama bu sefer Volodya ile Çeçevitsin renkli kâğıtlara aldırış bile etmediler, bir defa olsun ahıra koşmadılar. Pencerenin önünde oturup birbirlerine bir şeyler fısıldamaya başladılar. Sonra bir coğrafya atlası açarak bir haritaya baktılar. Çeçevitsin yavaş bir sesle diyordu ki:

— İlkönce Perm şehrine, sonra Tümen'e, oradan Tomsk'a... Sonra, sonra, Kamçatka'ya... Orada Eskimolar bizi sandallarla Behring boğazından geçirirler, işte böylece Amerika'ya gelmiş oluruz... Orada birçok vahşi hayvan vardır. Volodya:

— Ya Kaliforniya? diye sordu.

— Kaliforniya daha aşağıda... Canım mesele Amerika'ya varmak. Ondan sonra Kaliforniya uzak değil. Yemeğimizi avlanarak, haydutluk ederek çıkarırız.

Çeçevitsin bütün gün kızlardan uzak durdu, onlara yan yan baktı. Akşam çayından sonra beş dakika kadar kızlar yalnız kaldı. Susmak tuhaf oluyordu. Ciddî ciddî öksürdü. Sağ eliyle sol elini ovuşturdu. Katya'ya sert sert bakarak dedi ki:

— Mayne Read'ı okudunuz mu?

— Hayır okumadım... Peki, siz paten kullanmayı bilir misiniz?

Düşüncelere dalmış olan Çeçevitsin bu soruya cevap vermedi. Yalnız yanaklarını şişirdi, sanki sıcak basmış gibi içini çekti, sonra gözlerini Katya'ya dikerek dedi ki:

— Bizon sürüleri pampaslardan koştukları zaman yer titrer, korku içinde kalan mustanglar dört bir yana çifteler atarak kişnerler.

Çeçevitsin mahzun mahzun gülümseyerek ilâve etti:

— Kızıl derililer trenlere de hücum eder, fakat en kötüsü sivrisineklerle termitlerdir.

— Ne biçim şey bu termitler?

— Bunlar karıncaya benzer. Yalnız kanatları vardır. Pek kuvvetli ısırırlar. Benim kim olduğumu biliyor musunuz?

Bay Çeçevitsin.

— Hayır, ben yenilmezlerin başı, Montegino Atmaca Pençe'yim.

Kızların en küçüğü olan Maşa ona şöyle bir baktı, akşam karanlığından kararmaya başlayan pencereye bir göz attıktan sonra düşünceli düşünceli:

— Biz de dün mercimek yedik [Çeçevitsin, Rusça mercimek oğlu demektir.]. dedi.

Çeçevitsin'in baştan başa anlaşılmayan sözleri, Volodya ile fısıldaşarak konuşması, Volodya'nın hiç oyun oynamayıp, hep bir şeyler düşünmesi... Bütün bunlar, esrarlı, garip şeylerdi. Büyük kızlar, Katya ile Sonya, çocukları dikkatle süzmeye başladılar. Gece çocuklar yatarken kızlar yavaş yavaş onların kapısının yanına sokulup konuştuklarını dinlediler. Ah, neler neler öğrendiler. Çocuklar, altın aramak için Amerika'ya kaçmaya hazırlanıyorlardı. Yol için bütün hazırlıklar tamamlanmıştı. Tabanca, iki bıçak, peksimet, ateş yakmak için bir pertavsız, pusula, para olarak da dört rubleleri vardı. Kızlar, çocukların birkaç bin kilometre yol yürümeleri gerektiğini, yollarda kaplanlarla, vahşilerle mücadele etmek zorunda kalacaklarını, sonra altın ile fildişi toplayacaklarını, düşmanları öldüreceklerini, korsan olacaklarını, cin içeceklerini, nihayet güzel kızlarla evlenip, çiftlik sahibi olacaklarını öğrendiler. Volodya ile Çeçevitsin hararetle konuşuyor, ikide birde birbirlerinin sözlerini kesiyorlardı. Konuşma esnasında Çeçevitsin kendisine: "Montigomo - Atmaca Pençesi" adını veriyor, Volodya'ya da "Beyaz yüzlü kardeşim" diyordu.

Yatmaya giderlerken Katya, Sonya'ya:

— Sakın anneme bir şey söyleme, dedi. Volodya bize Amerika'dan altın ile fildişi getirecek. Sen söylersen onu bırakmazlar.

Noel'den bir gün önce Çeçevitsin bütün gün bir Asya haritasına baktı, bir şeyler not etti. Volodya ise, bir yerini arı sokmuş gibi, şişkin, mahzun, asık bir yüzle, odada bir aşağı bir yukarı dolaşıyor, yemek yemiyordu. Hatta bir defa çocuk odasındaki kutsal tasvirin önünde durdu. İstavroz çıkardı:

— Allah’ım, günahlarımı bağışla! Allah’ım, zavallı, bahtsız annemi koru! diye yalvardı.

Akşama doğru ağlamaya başladı. Yatmaya giderken babasını, annesini, kız kardeşlerini uzun uzun kucakladı. Katya ile Sonya meselenin içyüzünü biliyorlar, küçük Maşa ise hiçbir şey anlamıyordu. Yalnız Çeçevitsin'e bakarak düşünceye dalıyor, iç çekerek söyleniyordu:

— Dadım diyor ki, oruç ayı gelince nohutla mercimek yemeliymişiz.

Sabahleyin Katya ile Sonya yataklarından usulcacık kalktılar, çocukların Amerika’ya nasıl kaçtıklarını görmeye gittiler. Kapıya sessizce yaklaşınca Çeçevitsin'in kızgın sesini duydular:

— Demek gitmek istemiyorsun? Söyle, gitmeyecek misin?

Volodya hafif hafif ağlayarak:

— Allah’ım nasıl gideyim, diyordu, anneme acıyorum.

— Beyaz yüzlü kardeşim, rica ediyorum, gidelim. Sen hep gidelim diyordun. Beni bile kandırdın. Şimdi de tam gitmek gerektiği sırada korktun.

— Ben, ben korkmadım, ben anneme acıyorum.

— Söyle bakalım, gidecek misin, gitmeyecek misin?

— Gideceğim, gideceğim, ancak biraz bekle. Evimde biraz daha yaşamak istiyorum.

Çeçevitsin azimli bir sesle karar vererek:

— Öyle ise tek başıma gideceğim, dedi. Bu işi sensiz de yapabilirim. Bir de kaplan avlamak, savaşa gitmek istiyordun, öyle ise fişeklerimi geri ver.

Volodya öyle acı acı ağlamaya başladı ki, kız kardeşleri dayanamadılar, onlar da ağladılar. Ortalığa bir sessizlik çöktü. Çeçevitsin bir kere daha:

— Yani gelmeyecek misin? diye sordu.

— Ge... Geleceğim.

— Öyle ise giyin!

Çeçevitsin, Volodya'yı kandırmak için Amerika’yı övüyor, kaplan gibi böğürüyor, vapur taklidi yapıyor, küfrediyor, Volodya'ya bütün fildişileriyle aslan, kaplan postlarını vermeyi vaat ediyordu. Sert saçları, çilleriyle bu küçük esmer çocuk kızların gözüne fevkalâde, müthiş bir adam gibi görünüyordu. O bir kahramandı. Kararlı, korkusuz bir erkektir, öyle de kükrüyordu ki, kapının arkasında kim olsa odada gerçekten bir kaplanın yahut aslanın bulunduğuna inanırdı.

Kızlar, odalarına dönüp giyinmeye başladıkları sırada, Katya, gözleri yaşla dolu:

— Ah, çok korkuyorum! dedi.

Saat iki de yemeğe oturuncaya kadar evde her şey sakindi. Ama yemek zamanı oğlan çocukların evde olmadığı anlaşıldı. Uşakların tarafına, ahıra kâhyanın evine adam gönderildi. Orada da kimse yoktu. Köyde aradılar, orada da bulamadılar. İkindi çayı onlarsız içildi. Akşam yemeği gelince anne adam akıllı telâşa düşmüştü, hatta ağlıyordu. Gece tekrar köye gidildi. Her yer arandı. Fenerlerle dere araştırıldı. Aman Allah’ım, her şey yerinden oynadı!

Ertesi gün komiser geldi. Yemek odasında bir kâğıt yazıldı. Anne ağlıyordu.

Ama o sırada büyük kapının önünde bir kızak durdu. Üç beyaz attan koyu buhar çıkıyordu. Avluda biri:

— Volodya geldi, diye bağırdı.

Natalya:

— Volodya geldi, diye haykırdı, haykırdı.

Sonra yemek odasına koşarak:

— Volodiçka geldi, diye tekrarladı.

Mylord da kalın sesiyle havladı. Anlaşıldığına göre çocuklar şehirdeki handa yakalanmışlardı. (Handa dolaşıyor, barut nerede satılır, diye soruyorlarmış). Volodya sofraya girer girmez ağlamaya başladı, annesinin boynuna sarıldı. Kızlar titreyerek dehşet içinde "şimdi ne olacak?" diye düşünüyorlardı. Babalarının Volodya ile Çeçevitsin'i çalışma odasına götürüp onlarla uzun uzun konuştuğunu, annelerinin de bir şeyler söyleyip ağladığını işittiler. Baba kandırıcı bir sesle:

— Böyle şey olur mu canım? diyordu. Allah saklasın, okuldan duyacak olurlarsa sizi kovarlar. Ayıp size bay Çeçevitsin, yaptığınız şey hiç de iyi bir şey değil. Bu iş sizin başınızın altından çıkmış. Annenizin babanızın sizi cezalandıracağını umarım. Böyle şey olur mu hiç? Geceyi nerede geçirdiniz?

Çeçevitsin gururla:

— İstasyonda, dedi.

Volodya bundan sonra yatağa yattı, başına sirkeye sokulmuş ıslak havlular kondu. Bir yere telgraf çekildi. Daha ertesi gün Çeçevitsin'in annesi olan bayan geldi. Çocuğunu aldı götürdü.

Giderken Çeçevitsin'in yüzü ciddî, vakarlı idi. Kızlarla vedalaşırken bir tek söz bile söylemedi. Yalnız Katya'nın defterini aldı, hatıra olarak: "Montigomo atmaca pençesi" diye yazdı.

ŞAMPANYA

(Bir avarenin hikâyesi)

Hikâyemin başladığı yıl güneybatı demiryollarımızdan birinde küçük bir istasyonun şefiydim. Yirmi kilometre etrafta ne bir ev, ne bir kadın, ne de iyi bir meyhane olmadığını söylersem istasyonda neşeli yahut sıkıcı bir hayat sürdüğümü anlayacağınızı sanırım. Bense o zamanlar sağlam yapılı, ateşli, şımarık, budala bir gençtim. Biricik eğlencem, yolcu trenlerinin pencerelerine bakmak, afyonlu yahudi votkası içmekti, öyle anlar olurdu ki, vagonun penceresinde gördüğüm bir kadın başına bir heykel gibi durup nefes almadan bakar, treni belli belirsiz bir nokta haline gelinceye kadar gözlerimle takip ederim yahut iğrenç votkayı içebildiğim kadar içer, sızarak uzun günlerin, saatlerin nasıl geçtiğini fark etmezdim. Ben kuzeyliydim, stepin manzarası bana bakımsız bir Tatar mezarlığını hatırladı. Yazın onun ihtişamlı sessizliği, çekirgelerinin hiç kesilmeyen cızırtısı, kendisinden kaçıp bir yere saklanmaya imkân olmayan parlak ay ışığı bana müthiş bir hüzün verirdi. Kışın da stepin o bakir beyazlığı, soğuk ufukları, uzun geceleri, kurtların uluması beni ağır kâbuslarla ezerdi.

İstasyonda birkaç kişi oturuyorduk. Karım ile ben, sağır, saralı telgrafçı, üç de bekçi. Genç, veremli bir adam olan muavinim tedavi edilmek için hep şehre gider, aylığından faydalanmak şartıyla görevlerini bana bırakarak, orada aylarca kalırdı. Çocuğumuz yoktu, misafirleri hiçbir vaatle bize gelmeleri için kandırmaya imkân bulamazdık, kendim de ancak aynı şebekede çalışan arkadaşlara misafirliğe gidebiliyordum, o da ayda en çok bir defa. Kısacası pek sıkıcı bir hayat sürüyordum.

Hatırlıyorum, karımla yeni yılı kutlamaya hazırlanıyorduk. Masanın başına geçmiştik, yemeğimizi tembel tembel yiyerek bitişik odada aletini tıkırdatan sağır telgrafçıyı dinliyorduk. Ben, artık afyonlu votkadan beş kadeh kadar içmiştim. Ağırlaşan başımı yumruğuma dayayıp sonu geleceğe benzemeyen bu can sıkıntısını düşünüyordum; karşımda oturan karım da gözlerini yüzümden ayırmıyordu. Bu geçici dünyada güzel kocasından başka hiçbir şeyi olmayan bir kadın gözüyle bana bakıyordu. Beni delice, bir köle aşkıyla seviyordu; yalnız güzelliğimi yahut ruhumu değil, bütün günahlarımı, kusurlarımı, kızgınlığımı, can sıkıntımı, hatta sarhoş olup gözlerim kararınca öfkemi kimden alacağımı bilmeyerek kendisini sitemlerimle hırpalayışımı bile seviyordu.

İçimizi kemiren can sıkıntısına bakmadan yeni yılı pek parlak kutlamaya hazırlanıyor, gece yarısının gelmesini bir çeşit sabırsızlıkla bekliyorduk. Çünkü elimizde Dul Kliko etiketli en iyi cinsten iki şişe şampanya vardı, sırf o güne saklamıştık; bu hazineyi güzün komşu istasyonun şefinden bir bahis sonunda kazanmıştım. Matematik derslerinde bazen can sıkıntısından hava bile donup buz haline gelirken bahçeden sınıfa bir kelebek uçarak girer; çocuklar başlarını kaldırır, uçan şeyi, kelebek değil de yeni acayip bir yaratıkmış gibi, merakla seyretmeye başlarlar; işte tıpkı bunun gibi, bizim can sıkıcı küçük istasyona düşen bayağı bir şampanya da bizi eğlendiriyordu. Konuşmadan oturuyor, kâh saate, kâh şişelere bakıyorduk.

Saatin yelkovanı on ikiye beş kaldığını gösterdiği sırada yavaş yavaş şişeyi açmaya başladım Bilmem içtiğim votka takatimi mi kesmişti, yoksa şişenin dışı fazla mı ıslaktı, sadece şunu hatırlıyorum ki, mantar patlayarak havaya uçarken şişe elimden kaydı, yere düştü. Şarabın yalnız bir bardak kadarı yere dökülmüştü, çünkü şişeyi elimle yakalamış, köpüren deliğe parmağımı tıkamıştım.

İki kadehe şampanya doldurarak:

— Haydi, yeni yılımız kutlu olsun, dedim. İç bakalım.

Karım, kadehi eline aldı, ama korku dolu gözlerini de bana dikti. Yüzü sararmıştı, dehşet okunuyordu yüzünde.

— Şişeyi düşürdün değil mi? diye sordu.

— Evet, düşürdüm. Bundan ne çıkar?

Kadehini masanın üstüne koyarak:

— Çok kötü, dedi, daha çok sarardı. Kötüye alâmet. Yeni yıl içinde başımıza bir felâket geleceğine işarettir.

— Ne kadar basit düşünceli şeysin, diyerek içimi çektim. Akıllı bir kadın olacaksın, bir de ihtiyar süt nine gibi sayıklıyorsun. İç haydi.

— Allah vere de sayıklamış olsam, ama... mutlaka bir şey olacak! Bak görürsün!

Kadehine dudağını bile sürmedi, bir kenara çekildi, düşüncelere daldı. Boş inanışlar üzerinde durarak birkaç söz söyledim, şişenin yarısını içtim, köşeden köşeye birkaç defa gezindikten sonra dışarı çıktım.

Dışarıda, sakin, ayazlı gece, bütün o soğuk, sessiz güzelliğiyle hüküm sürüyordu. Ay ile onun yanındaki pamuktan iki bulut birbirine yapışmış gibi istasyonun tepesinde, yüksekte hareketsiz duruyor, sanki bir şey bekliyorlardı. Bulutların arasından hafif, şeffaf bir ışık sızıyor, bembeyaz yere iffetine dokunmadan korkuyormuş gibi hafifçe dokunarak kar yığınlarını, demiryolunu aydınlatıyordu... Ortalık sessizdi.

Demiryolu üzerinden yürüyordum. Parlak yıldızlarla serpili gökyüzüne bakarak:

"Budala kadın! diye düşünüyordum. Bazı alâmetlerin bazen doğru çıktığını kabul etsek bile başımıza ne gibi bir felâket gelebilir? Şimdiye kadar çekilen ıstıraplarla şimdi de devam edegelen bahtsızlıklar o kadar çok ki, daha kötü bir felâketi insan aklına bile getiremez. Oltayla tutulup yağda kızartıldıktan sonra salçalanarak masaya konan bir balığın başına daha ne gibi bir felâket gelebilir"

Dalları karlarla kapalı uzun kavak ağacı, mavimtırak karanlıkta kefene bürünmüş bir dev gibi karşımda duruyordu. Kederle, hüzünle, bana bakıyordu, sanki o da yalnızlığın ne demek olduğunu biliyordu. Uzun zaman gözlerimi ondan ayıramadım.

Düşüncelerime devam ederek:

"Gençliğim, kimseye lüzumu olmayan bir izmarit gibi, boş yere yok oldu gitti. Henüz çok küçükken annemi, babamı kaybettim, liseden kovuldum. Asil olarak doğdum, ama ne terbiye, ne tahsil gördüm, bilgilerim de herhangi bir şimendifer yağcısının bilgilerinden fazla değil. Ne bir yuvam, ne akrabam, ne dostlarım, ne de sevdiğim bir işim var. Elimden hiçbir iş gelmez, gençliğimin en verimli çağında küçük bir istasyona şef olmaktan başka bir şeye yaramadım. Başarısızlıklarla musibetlerden başka hayatımda hiçbir şey görmedim. Daha ne gibi bir felâket olabilir?"

Uzakta kırmızı ışıklar göründü. Bana doğru bir tren geliyordu. Uykuya dalan step, onun gürültüsünü dinliyordu. Düşüncelerim o kadar acıydı ki, yüksek sesle kendi kendime konuşuyordum; telgrafın inleyişi, trenin uzaktan gelen gürültüsü de sanki benim düşüncelerimi anlatmak istiyordu...

Kendi kendime:

"Daha ne gibi bir felâket olabilir? Karımı mı kaybedeceğim? diye soruyordum. Bu da o kadar korkunç bir şey değil. İnsan kendi vicdanından bir şey gizleyemez: karımı sevmiyorum! Onunla evlenirken henüz bir çocuktum. Şimdi genç, sağlam yapılı, dinç bir erkeğim, o ise çöktü, ihtiyarladı, aptallaştı, içi dışı boş inanışlarla dolu. Sırnaşık sevgisinde, çökmüş göğsünde, sönük bakışlarında ne güzellik var? Kendisine katlanıyorum, ama sevmiyorum onu. Daha ne olabilir? Gençliğim boşu boşuna geçip gidiyor. Vagon pencerelerinde görünen kadınlar, kuyruklu yıldızlar gibi önümden geçip kayboluyorlar. Aşk denilen o hayat suyundan içmedim, içmiyorum da... Erkekliğim, dinçliğim kalbim harap olup gidiyor... Hepsi bir süprüntü gibi çürüyor, bendeki bu hazineler burada, bu stepte metelik bile etmiyor."

Tren uçar gibi gürültüyle yanımdan geçti, kızıl pencerelerinden sızan kayıtsız ışığıyla beni aydınlattı. Küçük istasyonumuzun yeşil ışıkları önünde yavaşladığını, bir dakika kadar durup gene yoluna devam ettiğini görüyordum. İki kilometre kadar yürüdükten sonra geri döndüm. Hüzünlü düşünceler kafamdan çıkmıyordu. O kadar acı duymama rağmen, hatırlıyorum, düşüncelerimin elden geldiği kadar hüzünlü, karanlık olmasına ayrıca gayret ediyordum. Bilir misiniz, uzağı göremeyen, onurlarına düşkün insanların öyle anları olur ki, bahtsızlıklarını düşünmek onlara bir çeşit zevk verir, hatta çektikleri cefaları etrafa yayarak kendi kendilerini pohpohlarlar. Düşüncelerim arasında birçok gerçekler olmakla beraber, birçok manasızlıklar, övünçler de vardı. Benim:

"Daha ne gibi bir felâket olabilir?" diye sormamda çocukça bir böbürlenme göze çarpıyordu.

Dönüşte de kendime:

"Peki, daha ne olabilir? diye soruyordum. Galiba yaşanmayan bir şey kalmadı. Hastalık da çektim, para da kaybettim, âmirlerimden her gün ihtar da alıyorum, açlık çekiyorum, istasyon bahçesine kuduz bir kurt da hücum etti. Daha ne olsun? Hakaret görüyorum, küçük düşürülüyorum, ben de hayatımda birçok kimselere hakaret ettim. Yalnız hiçbir zaman cani olmadım, ama galiba cinayet elimden gelmez, mahkemeye gelince ondan hiç korkum yok."

İki küçük bulut, artık ayın yanından uzaklaşmış, biraz ötede öyle bir biçim almışlardı ki, ayın bilmemesi gereken bir sırrı sanki birbirlerine fısıldıyorlardı.

Karım beni evin eşiğinde karşıladı. Gözleri neşe ile parlıyor, bütün yüzü saadet ifade ediyordu.

— Sana bir haber vereceğim! diye fısıldadı. Çabuk odana git de yeni redingotunu giy: bize bir kadın misafir geldi!

— Hangi kadın misafir?

— Şimdi trenle yengem Natalya Petrovna geldi.

— Natalya Petrovna da kim?

— Amcam Semion Feodoroviç'in karısı. Sen tanımazsın, çok iyi kalpli güzel bir kadındır...

Galiba somurtmuştum, çünkü karımın yüzü ciddileşti. Acele acele fısıldadı:

— Tabii onun bize gelişi garip, ama Nikolay, sakın somurtma, alçakgönüllülük göster. Ne yapsın, bahtsız bir kadın. Amcam Semion Feodoroviç, gerçekten zalim, müstebit bir adamdır, kendisiyle bir arada yaşamak çok zor. Yengem bizde üç gün, kardeşinden mektup gelinceye kadar kalacakmış.

Karım müstebit amcaya, bütün insanların ayrıca da genç evli kadınların zayıf taraflarına dair uzun uzadıya saçma sapan şeyler fısıldadı.

Bu sözlerden bir şey anlamadım, ama yeni redingotumu giydim, yenge hanımla tanışmaya gittim.

Masanın başında iri siyah gözlü, çıtı pıtı bir kadın oturuyordu. Masamız, boz renkli duvarlar, doğramacı yapısı kanepe... Galiba her şey, en ufak bir toz parçası bile, bu yeni gelen genç, kendine göre bir güzel koku saçan, nefis, bozuk ahlâklı kadının varlığıyla gençleşmiş, neşelenmiş, güzelleşmişti. Misafirin bozuk ahlâklı bir kadın olduğunu, gülümsemesinden, kokusundan, kendisine göre bakışından, kirpiklerini titretmesinden, namuslu bir kadın olan karımla konuşurken sesine verdiği ahenkten anlamıştım... Kocasından kaçtığını, kocasının hem ihtiyar, hem de müstebit bir adam, kendisinin de iyi kalpli, şen tabiatlı bir kadın olduğunu söylemesine lüzum yoktu. Daha ilk bakışta her şeyi anlamıştım, hem de sanmam ki, Avrupa'da o tabiattaki kadınları ilk bakışta anlayamayacak erkekler bulunsun.

Cici yenge elini bana uzattı, gülümseyerek:

— Yeğenimin bu kadar iri bir erkek olacağını aklımdan bile geçirmemiştim! dedi.

— Ben de bu kadar güzel bir yengem olduğunu bilmiyordum! diye cevap verdim.

Yemeği tazeledik. İkinci şişenin mantarı da gülümseyerek havaya uçtu. Yenge hanım bir yudumda kadehin yarısını içti; karım bir aralık bir yere gittiği zaman yenge hanım, artık nazlanmadı, dolu bir kadehi boşalttı. Hem içtiğim şarabın, hem de bu kadının yakınlığının tesiriyle büsbütün mest olmuştum. Şu meşhur şarkıyı hatırlar mısınız?

Siyah gözler, şehvetli gözler,

Yakıcı, lâtif gözler!

Sizi ben ne kadar seviyorum,

Sizden ne kadar korkuyorum.

Ondan sonra ne olduğunu ben de bilmiyorum. Aşkın nasıl başladığını bilmek isteyen varsın roman, hikâye okusun, bana gelince, pek az şey söyleyeceğim, o da gene aynı budalaca şarkının sözleriyle:

Anladım ki, sizi gördüğüm gün,

Uğurlu bir gün değilmiş...

Her şey altüst oldu. Beni bir tüy gibi döndürerek uçuran korkunç, kudurmuş kasırgayı hatırlıyorum. Kasırga beni uzun zaman döndürdü, yeryüzünden karımı da yengeyi de, benim kuvvetimi de süpürüp götürdü. Ondan sonra stepin küçük istasyonundan alıp bu karanlık sokağa fırlatıp, attı.

Şimdi söyleyiniz: başıma daha ne gibi bir felâket gelebilir?

VOLODYA

Yazın bir pazar günü, akşam üstü saat beşe doğru on yedi yaşında, çirkin, hastalıklı, sıkılgan bir delikanlı olan Volodya, Şmuhin'lerin sayfiyedeki evlerinin kameriyesinde oturmuş, canı sıkılıyordu. Hüzünlü düşünceleri üçe ayrılıyordu: bir defa ertesi gün, yani pazartesi günü matematikten sınav vermesi lâzımdı. Biliyordu ki, yarın, yazılı meseleyi çözemediği takdirde okuldan kovulacaktı. Çünkü altıncı sınıfta üst üste iki yıl kalmıştı. Bu yıl da cebirden aldığı notların ortalaması 2.75’ti. Sıkıntısının ikinci sebebine gelince, zengin, aristokratlığa özenen Şmuhin'lerde oturması her an onurunu yaralıyordu. Ona öyle geliyordu ki, madam Şmuhin ile yeğenleri, Volodya ile annesine yoksul bir akraba, bir sığıntı gibi bakıyorlar, üstelik annesine, gereken saygıyı göstermeyip onunla alay ediyorlardı. Bir kere tesadüfen madam Şmuhina'nın, kuzeni Anna Feyedorovna ile bir konuşmasını dinlemişti. Bu konuşma arasında madam Şmuhina, Volodya'nın annesinden bahsederken, onun hâlâ genç görünmek istediğini, süslenip püslendiğini, kâğıt oyunlarındaki kayıplarını hiçbir zaman ödemediğini, başkalarının pabuçlarıyla tütünlerine zaaf duyduğunu söylemişti. Volodya her gün annesine, Şmuhin'lere gitmemesini rica ediyor, onun bu evde ne kadar onu yaralayıcı bir durumda bulunduğunu anlatıyor, kandırmaya çalışıyor, saygısız sözler söylüyordu. Ama düşüncesiz, şımarık, kendisinin de kocasının da servetini har vurup harman savurmuş, her zaman yüksek sosyete düşkünü bir kadın olan annesi onu anlamıyor, bu yüzden Volodya haftada bir iki defa bu nefret ettiği sayfiye evine gitmek üzere annesine arkadaşlık etmek zorunda kalıyordu.

Üçüncü sebep ise şu idi: delikanlı, kendisine tamamıyla yeni doğan garip, hoşuna gitmeyen bir duygudan bir an olsun kurtulamıyordu... Ona öyle geliyordu ki, kendisi madam Şmuhina'nın misafiri, kuzeni olan Anna Fiyodorovna'ya âşıktı. Bu, otuz yaşlarında, sıhhatli, sağlam yapılı, yuvarlak omuzlu, yuvarlak, yağlı bir gerdanı olan, ince dudakları her zaman gülümseyen, hareketli, gür sesli, neşeli bir bayandı. Hem güzel değildi, hem de genç sayılmazdı. Volodya onu pek iyi biliyordu, böyle olmakla beraber nedense onu düşünmeden yapamıyordu. Anna Fiyodorovna kriket oynadığı zaman yuvarlak omuzlarını oynatıyor, düzgün sırtını hareket ettiriyor yahut da uzun bir gülmeden veya merdivenlerden koştuktan sonra kendini bir koltuğa atıyor, gözlerini kapayıp ağır ağır nefes alıyordu. Sanki göğsü tıkanıyor, nefes alamıyormuş gibi yapıyordu... Volodya ona bakmamazlık edemiyordu. Anna Fiyodorovna evliydi, ağırbaşlı bir mimar olan kocası haftada bir sayfiyeye geliyor, rahat rahat uyuyor, gene şehre dönüyordu. Volodya'nın garip duygusu şöyle başlamıştı: hiç yoktan bu mimardan nefret ediyor, adamın şehre gitmesine seviniyordu.

Şimdi de kameriyede oturmuş sınavını ve alaya alınan annesini düşünürken Niyuta'yı (Şmuhin'ler Anna Fiyedorovna'yı bu adla çağırırlardı) görmek, gülüşünü, entarisinin hışırtısını duymak için içinde kuvvetli bir istek vardı. Bu istek, romanlardan öğrendiği, her gece yattığı zaman düşündüğü o şairane sevgilere benzemiyordu... Bu, garip, anlaşılmaz bir duygu idi. Volodya pek fena, kötü bir şey olduğunu bildiği, kendisine bile itiraftan çekindiği bu duygudan sıkılıyor, korkuyordu.

Kendi kendine:

"Bu aşk değil... diyordu. İnsan otuz yaşındaki evli bir kadına âşık olamaz. Bu düpedüz küçük bir macera. Evet bir macera..."

Volodya bu küçük macerayı düşünürken, yenilmez sıkılganlığını, bıyıksızlığını, çillerini, çekik gözlerini hatırlıyor, hayalinde kendisini Niyuta ile yan yana koyuyor, bu çift ona çekilmez bir şey olarak görünüyordu. O zaman kendisini güzel, cesur, ince zekâlı, son modaya göre giyinmiş bir adam olarak gözlerinin önüne getirmeye kalkışıyordu.

Tam bu düşüncelere dalarak kameriyenin karanlık bir köşesine büzülüp yere baktığı sırada hafif bir ayak sesi duydu. Birisi ağır ağır ağaçlı yoldan geliyordu. Çok geçmeden ayak sesi kesildi, kameriyenin kapısında bir şey belirdi. Bir kadın sesi:

— Burada kimse var mı? diye sordu.

Volodya bu sesi tanıdı, korku içinde başını kaldırdı. Niyuta kameriyeye girerken:

— Kim var burada? diye tekrarladı... O, siz misiniz, Volodya! Ne yapıyorsunuz burada? Bir şey mi düşünüyorsunuz? Böyle durmadan düşünülür mü? Düşün, düşün, düşün... İnsan delirir vallahi...

Volodya ayağa kalktı, Niyuta'ya şaşkın şaşkın baktı. O, banyodan yeni dönmüştü. Omuzlarında bir çarşaf ile ıslak, tüylü bir havlu vardı. Başındaki beyaz ipek örtünün altından alnına yapışmış ıslak saçları görünüyordu. Vücudundan suyun, badem sabununun rutubetli, serin kokusu geliyordu. Hızlı yürüdüğü için nefes nefese kalmıştı. Blûzunun üst düğmesi açıktı, öyle ki, delikanlı, kadının boynu ile göğsünü görebiliyordu.

Volodya'ya bakarak:

— Niye susuyorsunuz? dedi. Bir bayan sizinle konuşurken susmak nezaketsizliktir. Amma da sümsüksünüz ha tıpkı fok balığına benziyorsunuz!.. Hep oturur, susar, düşünürsünüz. Sanki filozofsunuz. İçinizde hayat yok, ateş yok. Vallahi insanın içini karartıyorsunuz. Sizin yaşınızda bir genç yaşamalı, zıplamalı gevezelik etmeli, kadınlara kur yapmalı, âşık olmalı...

Volodya beyaz, tombul elin tuttuğu çarşafa bakıyor, düşünüyordu. Niyuta hayretle:

— Hâlâ susuyor... Bu artık çok garip doğrusu... Beni dinleyin; biraz erkekleşin! Gülümseyin bari!.. Ooof... Amma da sevimsiz bir filozofsunuz! diyerek güldü. Ama niçin böyle sümsük olduğunuzu biliyor musunuz Volodya? Kadınlara kur yapmıyorsunuz da ondan. Niye kur yapmıyorsunuz? Doğru burada genç kız yok. Ama bayanlara kur yapmaktan sizi alıkoyan yok ki! Niçin meselâ bana kur yapmıyorsunuz?

Volodya dinliyor, ağır, gergin bir düşünce içinde şakağını kaşıyordu. Niyuta onun elini şakağından çekerek:

— Çok gururlu insanlar böyle susar, ve yalnızlığı severler dedi. Siz pek gururlusunuz Volodya. Niçin bana böyle kaş altından bakıyorsunuz; doğru baksanıza!.. Haydi canım haydi!

Volodya konuşmaya karar verdi. Gülümsemek isteyerek, alt dudağını kıpırdattı, gözlerini kırptı, gene elini şakağına götürdü:

— Ben... ben... sizi seviyorum! dedi.

Niyuta hayretle kaşlarını kaldırdı, güldü. Opera artistlerinin korkunç bir şey duydukları zaman yaptıkları gibi şarkı söyleyerek:

— Neler işitiyorum? dedi. Ne? Ne dediniz? Bir daha söyleyin bakayım...

Volodya bir daha:

— Ben... Sizi seviyorum ,dedi.

Artık kendi iradesi olmadan, hiçbir şey anlamadan ve düşünmeden Niyuta'ya doğru yarım adım attı, elini bileğinden tuttu. Gözleri karardı, gözyaşlarıyla doldu. Bütün dünya banyo kokan büyük, tüylü bir havlu oluvermişti. Volodya o anda neşeli bir kahkaha arasından:

"— Bravo... bravoo, sözlerini duydu. Niye susuyorsunuz? Konuşmanızı istiyorum. Haydi konuşun!"

Volodya, Niyuta'nın elini tutmasına engel olmadığını görerek, onun yüzüne baktı, beceriksizce iki eliyle belinden yakaladı. Bu sırada iki kolunun bileği arkasında kavuştu. Volodya iki eliyle onu belinden tutuyordu, Niyuta da ellerini ensesine atıp dirseklerinin çukurcuklarını göstererek baş örtüsünün altında saçlarını düzeltiyor ve sakin bir sesle:

— Volodya insan becerikli, sevimli, nazik olmalı. Bu da ancak kadınların tesiriyle elde edilebilir. Ama yüzünüz niye bu kadar fena, bu kadar kızgın. Konuşmalı, gülmeli... Evet Volodya, somurtkan olmayın. Daha gençsiniz, felsefe yapmaya daha çok vaktiniz olur. Haydi bırakın şimdi beni, gitmem lâzım. Bıraksanıza canım!

Zorluk çekmeden belini kurtardı, bir türkü tutturarak kameriyeden çıktı. Volodya tek başına kalmıştı. Saçlarını düzeltti. Gülümsedi. Bir köşeden öteki köşeye iki üç defa gitti, geldi. Sonra sıraya oturdu, bir defa daha gülümsedi. Dayanılmaz bir utanç duyuyordu, öyle ki, bir insanın utanma duygusunun bu kadar keskin, bu kadar kuvvetli oluşuna hayret ediyordu. Utancından gülümsüyor, birbiriyle ilgisiz sözler söylüyor, hareketler yapıyordu.

Kendisine karşı biraz önce bir çocuk gibi davrandığı, sıkılganlığı, ama daha çok namuslu, evli bir kadını belinden tuttuğu için utanç duyuyordu. Ne yaşının, ne güzelliğinin, ne de toplumsal durumunun böyle bir harekette bulunmak için kendisine bir hak vermediğini sanıyordu.

Yerinden fırladı. Kameriyeden çıktı, arkasına bakmadan evden uzaklaştı, bahçenin derinliklerine daldı. Başını elleri arasına alarak: "Ah, buradan hemen gidebilsek... Allah’ım, çabuk gitsek" diye düşündü.

Volodya'nın annesiyle beraber gidecekleri tren sekizi kırk geçe hareket ediyordu. Demek ki, üç saat daha beklemek lâzımdı. Fakat o, annesini beklemeden şimdiden seve seve istasyona giderdi.

Saat sekize doğru eve yaklaştı. Kesin kararını vermiş bir insan hali vardı. Ne olursa olsun, cesaretle içeri girmeye, dosdoğru bakmaya, yüksek sesle konuşmaya karar vermişti.

Taraçayı, sofayı, salonu geçti. Nefes almak için salonda biraz durdu. Buradan yemek odasında çay içildiği duyuluyordu. Madam Şmuhina, annesi, Niyuta bir şeyler konuşuyor, gülüyorlardı. Volodya kulak kabarttı. Niyuta:

— Sizi temin ederim! diyordu. Gözlerime inanamadım! Bana ilânı aşk ettiği zaman, hatta düşünün, beni belimden tuttuğu zaman kendisini tanıyamadım. Biliyor musunuz? Orijinal bir çocuk. Bana âşık olduğunu söylerken yüzünde Çerkezlerinki gibi vahşi bir ifade vardı.

Annesi uzun bir kahkaha ile gülerek:

— Ne diyorsunuz? Bana nasıl da babasını hatırlatıyor, tasavvur edemezsiniz, dedi.

Volodya hemen koşarak geri döndü, kendisini dışarı attı. Ellerini ovuşturuyor, dehşet içinde gökyüzüne bakarak:

"Bu mesele üzerinde böyle yüksek sesle nasıl konuşabiliyorlar, diye düşünüyor, azap duyuyordu. Böyle soğukkanlılıkla, yüksek sesle konuşuyorlar. Annem de gülüyor... Annem... Allah’ım niye bana böyle bir anne verdin? Niye?"

Ama ne olursa olsun eve dönmesi lâzımdı. Ağaçlı yolda iki üç defa gitti, geldi. Biraz sakinleşti, eve girdi. Madam Şmuhina sert bir sesle:

— Niçin vaktinde çay içmeye gelmiyorsunuz? diye sordu.

Volodya gözlerini kaldırmadan:

— Affedersiniz. Vakit geldi, benim gitmem lâzım, diye mırıldandı. Anne, saat sekiz!

Annesi baygın bir sesle:

— Sen yalnız git kuzum, dedi, ben bu geceyi Lili'de geçireceğim, güle güle oğlum... Dur istavroz çıkarayım.

İstavroz çıkardı, sonra Niyuta'ya seslenerek, Fransızca:

— Biraz Lermontov'a benziyor... Değil mi? dedi.

Volodya, hiç kimsenin yüzüne bakmadan, yarım yamalak veda etti, yemek odasından çıktı. On dakika sonra istasyona giden yolda yürüyor, bundan memnunluk duyuyordu. Artık ne korku, ne utanç duyuyordu, hafif, serbest nefes alıyordu.

İstasyona yarım kilometre kala bir taşa oturdu, yarısından fazlası dolma tepenin arkasında saklanmış olan güneşi seyretmeye başladı. İstasyonda, tek tük ışıklar yandı. Donuk, yeşil bir ışık parladı. Ama tren görünürde yoktu. Volodya kımıldamadan akşamın yavaş yavaş yaklaştığını duyarak oturmayı çok hoş buluyordu. Kameriyenin boşluğu, ayak sesleri, banyo kokusu, gülmeler, kadın beli bütün bunlar hayalinde şaşılacak bir açıklıkla canlandı. Hiçbiri artık eskisi kadar önemli, eskisi kadar korkunç değildi.

"Saçma... Belinden tuttuğum zaman elimi itmedi hem de gülüyordu, demek ki hoşlandı. Hoşlanmasaydı kızardı." diye düşündü.

Şimdi de Volodya kameriyede yeter derecede cesaretli olmadığı için pişmanlık duyuyordu. Böyle budalaca ayrılıp gitmek ona manasız geliyordu. Aynı şey bir daha başına gelse, meseleye daha cesaretle, daha basit bir şekilde bakacağına emindi.

Tesadüfleri tekrarlamak da zor değildi. Şmuhin'lerde akşam yemeğinden sonra uzun süren bir gezintiye çıkılırdı. Volodya Niyuta ile karanlık bahçede gezmeye giderse bu tesadüf pekâlâ yaratılmış olurdu!

"Döneyim" diye düşündü. "Yarın sabah treniyle giderim.. Onlara da trenimi kaçırdım derim."

Geri döndü... Madam Şmuhina, annesi, Niyuta, yeğenlerden birisi taraçada oturmuş kâğıt oynuyorlardı. Volodya onlara "Treni kaçırdım" diye yalan söylediği zaman, ertesi gün sınava geç kalması ihtimalini ileri sürerek endişeye düştüler ve sabahleyin erken kalkmasını tavsiye ettiler. Onlar iskambil oynarken Volodya kenarda oturuyor, Niyuta'ya istekle bakıyor, bekliyordu... Kafasında, plân hazırdı. Karanlıkta Niyuta'ya yaklaşacak, elinden tutacak, sonra da kucaklayacaktı. Bir şeyler söylemesine de lüzum yoktu. Çünkü ikisi de konuşmaya hiç ihtiyaç olmadan her şeyi anlayacaklardı.

Ama yemekten sonra bayanlar bahçede gezmeye çıkmadılar; iskambile devam ettiler. Oyun gece saat bire kadar sürdü. Sonra da yatmak üzere dağıldılar.

Volodya yatağına yattıktan sonra canı sıkılarak: "Bütün bunlar ne kadar budalaca şeyler! Ne ise, yarını beklerim. Yarın tekrar kameriyede... ne ise..." diye düşündü.

Uyumaya çalışmıyor, iki elini dizlerinde kavuşturarak yatakta oturmuş düşünüyordu. Sınavı düşünmek ona pek tatsız geliyordu. Artık okuldan kovulacağına adamakıllı aklı yatmıştı.. Kovulmadan da hiçbir korkunç tarafı yoktu. Aksine, böyle bir şey pek iyi de olurdu. Bir gün sonra, bir kuş gibi serbest kalacak, üniformasını atacak, herkesin yanında sigara içebilecek, buraya gelip istediği zaman Niyuta'ya kur yapacak, artık bir talebe değil, "bir delikanlı" olacaktı. Geriye istikbal ile bir meslek tutmak endişesi kalıyordu ki, bu noktada da alınacak karar belli idi. Volodya gönüllü asker, telgrafçı olabilir, bir eczaneye girip eczacılığa kadar yükselebilirdi. Bu dünyada az mı iş vardı? Bir iki saat böylece geçti. O hâlâ oturmuş düşünüyordu...

Saat üçe doğru, şafak sökerken kapı hafifçe gıcırdadı. Odaya annesi girdi. Esneye esneye:

— Uyumuyor musun? dedi. Uyu, uyu, ben bir dakika için geldim. Damla alacaktım...

— Damla mı? Niçin?

— Zavallı L.ili'nin gene sinir buhranı başladı. Uyusana, yavrum, yarın sınava gireceksin...

Annesi dolaptan bir şişe çıkardı. Pencereye yaklaştı. Şişenin üzerindeki etiketi okudu. Bir dakika sonra Volodya bir kadın sesi işitti:

— Mariya Leoniyevna, istediğimiz damla bu değil. Bu çiçeksuyu. Lili morfin istiyor. Oğlunuz uyuyor mu? Söyleyin de arasın bulsun...

Bu Niyuta'nın sesiydi. Volodya ürperdi. Acele acele pantolonunu giydi, omuzlarına paltosunu attı, kapıya doğru yürüdü. Niyuta fısıldayarak annesine anlatıyordu:

— Morfin aldınız mı? Üzerinde Lâtince yazılıdır. Volodya'yı uyandırın; o bulur...

Annesi kapıyı açtı. O zaman Volodya Niyuta'yı gördü. Üzerinde banyoya gittiği günlük blûzu vardı. Dağınık taranmamış saçları omuzlarına sarkıyordu. Yüzü uykulu idi; alacakaranlıkta esmer gibi görünüyordu.

— Hah... İşte Volodya uyandı, dedi. Volodya, kuzum, dolapta morfini arar mısınız? Bu Lili başımıza dert... Her zaman bir şeyi olur.

Annesi bir şeyler mırıldandı, esnedi, ve çıktı. Niyuta:

— Hadi arasanıza, niye duruyorsunuz? diye sordu.

Volodya dolaba yaklaştı. Diz çöktü, ilâç dolu şişelerle kutuları karıştırmaya başladı. Elleri titriyor, göğsünde karnında öyle bir şey duyuyordu ki sanki içinde soğuk dalgalar birbirini kovalıyordu. Eter asitfenik, hiç lüzum yokken titreyen elleriyle tuttuğu için dökülen çeşit çeşit otların kokusundan boğulur gibi oluyor, başı dönüyordu.

"Galiba annem dışarı çıktı" diye düşünüyordu. "iyi, iyi."

Niyuta sesini uzatarak:

— E... Buldunuz mu? diye sordu.

Volodya bir etiketin üzerinde "Morf..." Yazısını okuyarak:

— Şimdi... Hah işte bu galiba morfin, diye söylendi. Buyurun!..

Niyuta kapı aralığında duruyordu. Bir ayağı koridorda, bir ayağı odada idi. Saçlarını toplamak istiyor, ama saçları uzun, sık olduğu için kolayca düzeltemiyor, Volodya'ya dalgın dalgın bakıyordu. Beyaz, ama hâlâ güneşin aydınlatmadığı gökten odaya giren o zayıf ışık altında, geniş blûzu içinde, uykulu uykulu, saçları dağınık duran Niyuta , Volodya'ya pek çekici, ihtişamlı görünüyordu. Sihirlenmiş bir haldeydi, bütün vücuduyla titriyordu, kameriyede bu lâtif vücudu nasıl kucaklandığını zevkle hatırlayarak morfini ona uzattı:

— Siz ne kadar... dedi.

— Ne?

Niyuta odaya girdi, tekrar gülümseyerek:

— Ne? diye sordu.

Volodya susarak ona baktı, sonra da kameriyedeki gibi elini tuttu. Niyuta ona bakıyor, gülümsüyor, bakalım daha ne olacak, diye bekliyordu. Volodya fısıltı ile:

— Sizi seviyorum... dedi.

Niyuta gülümsemeyi bıraktı, düşündü:

— Durun, galiba biri geliyor, dedi. Ah şu talebeler yok mu! konuşarak kapıya yaklaştı, koridora baktı:

— Hayır, hiç kimse yok...

Niyuta geri döndü...

Sonra Volodya odanın, Niyuta'nın, şafağın, hatta kendisinin hep birden keskin, fevkalâde, görülmemiş bir saadet duygusu içinde birleşiverdiğini sandı; insanın bütün hayatını verebileceği, uğrunda sonsuz ıstırapları bile göze alabileceği bir saadet duygusuydu bu... Ama yarım dakika geçti geçmedi, bütün bunlar yok oldu. Volodya ancak dolgun, çirkin, iğrenme ifadesiyle çarpılmış bir yüz görüyordu. Kendisi de birdenbire bu olan şeye karşı nefret duydu. Niyuta Volodya'yı gene iğrenerek süzdü:

— Artık gitmem lâzım, dedi. Öf, ne kadar çirkin, zavallı... Pis ördek yavrusu!

Volodya'ya da onun uzun saçları, geniş blûzu, adımlar, sesi şimdi ne kadar çirkin görünüyordu! Niyuta gittikten sonra:

"Pis ördek yavrusu..." diye düşündü. "Gerçekten pisim... Her şey pis."

Dışarıda güneş doğuyor, yüksek sesle cıvıldaşıyordu. Bahçeden bahçİvanın ayak sesiyle el arabasının gıcırtısı duyuluyordu. Biraz sonra inek böğürtüleriyle çobanın kaval sesi işitildi. Güneş ışığı, sesler, bu dünyada temiz, ince, şairane bir hayatın mevcut olduğunu söylüyorlardı. Ama nerede bu hayat? Böyle bir hayattan Volodya'ya ne annesi, ne de çevresinde bulunan başka bir kimse bahsetmemişti.

Uşak onu sabah trenine uyandırmaya geldiği zaman, uykudaymış gibi yaptı.

"Aman, hepsinin canı cehenneme" diye düşünüyordu.

Yataktan saat on birde kalktı. Aynanın önünde saçlarını düzeltirken, uykusuz geceden solmuş, çirkin yüzüne bakarak:

— Gerçekte öyle... Pis ördek yavrusu, diye düşündü.

Annesi onu görünce, sınava yetişemeyeceği düşüncesiyle telâşa düştü. Volodya:

— Uyuya kalmışım, anne, dedi. Ama siz merak etmeyin, doktordan bir rapor götüreceğim.

Madam Şmuhina ile Niyuta saat bire doğru uyandılar. Volodya uyanan madam Şmuhina'nın pencereyi gürültüyle açtığını, kaba sesine Niyuta'nın kahkaha ile cevap verdiğini işitti. Kapının açıldığını, bir sürü yeğenlerle sığıntıların (bunlar arasında annesi de vardı) salondan yemek odasına doğru yürüdüklerini, Nivuta'nın yıkanmış güler yüzünü, onun yanında henüz gelmiş olan mimarın karakaşlarını, sakalını gördü.

Niyuta, kendisine hiç yakışmayan, belki de daha hantal bir hale sokan bir Ukrayna kostümü giymişti. Mimar kötü, bayağı bir tarzda nükteler yapıyordu. Kahvaltıda verilen köftelerin içinde fazla soğan vardı. Yahut da Volodya'ya öyle gelmişti. Niyuta'nın kasten kahkaha ile güldüğünü, kendisine baktığını sanıyordu. Niyuta, böylece Volodya'ya geceye ait hatıraların kendisini hiç rahatsız etmediğini, pis ördek yavrusuna masada bulunuşunu hiç fark etmediğini anlatmak istiyordu.

Saat dörde doğru Volodya annesiyle beraber istasyona yollandı. Kötü hatıralar, uykusuz gece, okuldan kovulma düşüncesi, vicdan azabı bütün bunlar onun içinde ağır bir duygu, kötü bir kızgınlık uyandırıyordu. Annesinin profiline, küçük burnuna, Niyuta'nın hediyesi olan yün hırkaya bakıyor, mırıldanıyordu:

— Niye pudra sürüyorsunuz? Hiç de yaşınıza uygun değil. Yüzünüzü boyuyorsunuz, ama oyunda kaybettiğiniz paraları ödemiyorsunuz. Başkalarının tütününü içiyorsunuz. Öööf... İğrenç şeyler bunlar. Sizi sevmiyorum, sevmiyorum!

Volodya, annesine ağır sözler söylüyor, annesi de gözlerini korku ile açarak, ellerini ovuşturuyor, dehşet içinde mırıldanıyordu:

— Ne oluyor sana oğlum? Aman Allah’ım, arabacı duyacak... Sus, yoksa duyacak! O, her şeyi işitiyor!

Volodya nefes nefese:

— Sizi sevmiyorum... sevmiyorum... diyordu. Siz ahlâksızsınız, vicdansızsınız. Bu yün hırkayı giymeyeceksiniz. İşitiyor musunuz? Yoksa onu paramparça ederim.

Annesi ağlayarak:

— Kendine gel oğlum, arabacı duyacak, diyordu.

— Ya babamın serveti ne oldu? Paranız nerede? Hepsini har vurup harman savurdunuz. Ben fakirliğimden utanmıyorum ama böyle bir annem olduğu için utanıyorum. Arkadaşlarım bana sizi sorunca her zaman yüzüm kızarıyor.

Trenle şehre varabilmek için iki istasyon geçmek gerekiyordu. Yolculuk bitinceye kadar Volodya sahanlıkta durdu, tir tir titredi. Vagona girmek istemedi, çünkü orada nefret ettiği annesi duruyordu. Kendisinden, kondüktörlerden, lokomotifin dumanından, titremesine sebep olduğunu sandığı soğuktan nefret ediyordu... içi karardıkça, bu dünyanın kim bilir neresinde, bilmem hangi insanların, sevgi, şefkat, neşe, canlılık dolu temiz, asil, sıcak, zarif bir hayat geçirmekte olduklarını daha kuvvetle duyuyordu...

Bunu duyuyor, duydukça öyle dehşetli kederleniyordu ki, bir yolcu, yüzüne dikkatle bakarak:

— Dişiniz mi ağrıyor? diye sordu.

Annesiyle Volodya, şehirde asillerden bir bayan olan Marya Petrovna'nın evinde oturuyorlardı. Bu bayan, büyük bir daire tutuyor, odaları ayrı ayrı kiraya veriyordu. Annesi iki oda tutuyordu. Penceresi olan odada yatağı duruyordu, duvarlarda yaldızlı çerçeveler içinde iki tablo vardı. Küçük, karanlık olan öteki odada ise Volodya oturuyordu. Bu odada Volodya'nın yattığı kanepe dururdu. Eşya namına da başka bir şey yoktu. Bütün oda elbise dolu sepetlerle, şapka kartonlarıyla, annesinin niçin sakladığı belli olmayan bir sürü ıvır zıvırla doluydu. Volodya, derslerine annesinin odasında yahut da yemek esnasında, akşamleyin bütün kiracıların toplandığı "ortak" adını taşıyan büyük odada çalışırdı.

Eve dönünce Volodya, kanepesine uzandı, titremesini durdurmak için üstüne yorgan örttü. Şapka kutuları, sepetler, öteberi, her şey ona kendi odası, annesinden, annesinin misafirlerinden ve şimdi ortak odadan gelen seslerden saklanabileceği bir sığınağı olmadığını kendisine hatırlatıyordu. Köşelerde dağınık bir vaziyette duran okul çantasını, kitaplarını gördükçe, gitmediği sınav aklına geliyordu... Nedense hiç sebep yokken, yedi yaşındayken rahmetli babasıyla beraber oturdukları Mantona şehrini hatırladı: sonra Biarich'te kumda beraberce koştuğu iki İngiliz kızı aklına geldi... Hayalinde o zamanki ruh haletini, dalgaların yüksekliğini, okyanus'un, göğün renklerini tekrar canlandırmak istedi, ama muvaffak olamadı. Yalnız İngiliz kızları canlı gibi gözlerinin önüne geldi. Geri kalan şeyler birbirine karışıp, intizamsızlık içinde dağıldılar.

Volodya, "Hayır... Burası soğuk," diye düşündü. Paltosunu giydi, "müşterek" odaya gitti.

"Müşterek" odada çay içiliyordu. Semaverin önünde üç kişi oturuyordu. Annesi, kelebek bağa gözlük takan ihtiyar müzik öğretmeni, bir de ıtriyat fabrikasında çalışan yaşlı, pek şişman bir Fransız olan Augustin Mihayloviç vardı. Annesi:

— Bugün yemek yemedim, diyordu, hizmetçiyi ekmek almaya göndermeli.

Fransız:

— Dunyaş, diye bağırdı. Ama ev sahibinin hizmetçiyi bir yere göndermiş olduğu anlaşıldı. Fransız:

— O, bunun önemi yok, dedi. Ben kendim giderim! Zarar yok!

Fransız sert, kötü bir koku saçan purosunu göze görünür bir yere koydu, şapkasını giyerek, dışarı çıktı. Ondan sonra Volodya'nın annesi musiki öğretmenine, Şmuhin'lerde nasıl misafir kaldığını, kendisine orada iyi bir kabul gösterdiklerini anlatmaya başladı.

— Lili Şmuhin akrabamdır, diyordu. Merhum kocası general Şmuhin, kocamla kardeş çocuğuydular. Lili'nin de kızlık adı Barones Kolb'dur...

Volodya, öfkeli öfkeli:

— Anne, bu söyledikleriniz yalan, dedi; niye yalan söylüyorsunuz?

Ama annesinin doğru söylediğini pek iyi biliyordu. General Şmuhin ile barones Kolb'a dair anlattıklarında gerçeğe aykırı bir tek söz yoktu. Ama gene de yalan söylediğini düşünüyordu. Yalan onun konuşma tarzında, yüzünün ifadesinde, bakışında, her şeyinde duyuluyordu.

Volodya:

— Yalan söylüyorsunuz, diye tekrarlarken masaya öyle bir yumruk indirdi ki, masanın üstündeki çanak çömlek yerinden oynadı, annesinin bardağındaki çay döküldü. Ne diye generallerden, baronlardan konuşuyorsunuz? Bütün bunlar yalan.

Musiki öğretmeni şaşırdı, çay genzine kaçmış gibi mendilini çıkarıp öksürmeye koyuldu. Annesi ağlamaya başladı. Volodya:

"Nereye gideyim?" diye düşündü.

Sokaktan daha yeni gelmişti. Arkadaşlarına gitmekten utanıyordu. Gene sebep yokken iki genç İngiliz kızını hatırladı.

"Ortak" odada bir köşeden öteki köşeye gitti, geldi. Sonra Augustin Mihailoviç'in odasına girdi. Burası, keskin eterle gliserin kokuyordu. Masanın üstünde, pencere kenarlarında, içleri çeşitli, renk renk sularla dolu birçok şişe, bardak, kadeh duruyordu. Volodya, masanın üstünden bir gazete aldı, adını okudu "Figaro"... Gazeteden kuvvetli, hoş bir koku geliyordu. Sonra orada duran tabancayı aldı...

Yandaki odada musiki öğretmeni annesini yatıştırmaya çalışıyordu:

— Canım ehemmiyeti yok... Aldırış etmeyin! diyordu. Henüz pek genç. Onun yaşındaki delikanlılar hep böyle taşkınlıklar yaparlar. Buna boyun eğmek lâzım.

Annesi sesini uzatarak:

— Hayır, Evgenya Andreyevna, diyordu, fazla şımardı da ondan. Başında bir büyüğü yok ki. Bense zayıfım, hiçbir şey de yapamıyorum. A... ne kadar bahtsızım.

Volodya tabancanın namlusunu ağzına soktu. Tetiğe yahut horoza benzeyen bir şeyi yokladı, parmağıyla bastı... Sonra bir çıkıntı daha buldu, bir defa daha bastırdı. Ondan sonra namluyu ağzından çıkardı, paltosunun eteğine sildi. Mekanizmayı gözden geçirdi. O güne kadar hayatında hiç eline silâh almamıştı:

"Herhalde bunu kaldırmak lâzım, diye düşünüyordu, evet herhalde böyle..."

"Ortak" odaya Augustin Mihailoviç girmiş, kahkaha ile gülerek bir şeyler anlatmaya başlamıştı. Volodya gene namluyu ağzına soktu. Dişleriyle sıktı, sonra tabancanın bir yerini parmağıyla çekti. Silâh patladı... Bir şey müthiş bir kuvvetle Volodya'yı ensesinden itti, o masanın, şişelerle kadehlerin üzerine yüzükoyun düştü. Sonra rahmetli babası Montan'da iken bir bayan için yas tuttuğu sırada giydiği silindir şapkası üzerindeki geniş siyah bir kordelâ ile birdenbire önüne çıktı, onu iki eliyle kucakladı, sonra, ikisi beraber karanlık, derin bir uçuruma uçtular...

Sonra her şey karıştı, kayboldu.

ATILMIŞ ÇOCUK

Her akşamki gezintisini yapan yargıç muavini Miguyev, telgraf direğinin yanında durarak içini çekti. Tam bir hafta önce, gene böyle akşam gezintisinden eve dönerken burada eski hizmetçileri Agniya arkasından yetişmiş, hırsla şunları söylemişti:

— Sabret! Hele bir yuvanı yapayım da o zaman masum kızları baştan çıkarmanın ne demek olduğunu anlarsın! Çocuğu da kapının önüne bırakacağım, mahkemeye de başvuracağım, karına da her şeyi olduğu gibi anlatacağım.

Bu tehdit dolu sözlerin arkasından kendi adına bir bankaya beş bin ruble yatırmasını istemişti. Miguyev bunları hatırladı, gene içini çekti bu kadar derde, üzüntüye mal olan şu bir dakikalık hevese kapıldığı için kendi kendine bütün kalbiyle sitem etti.

Oturdukları köşke gelince dinlenmek üzere merdiven başında oturdu. Saat tam ondu, bulutların arkasından ayın bir parçası görünüyordu. Sokakta, sayfiye evlerinin çevresinde kimsecikler yoktu: yaşlı sayfiyeliler yatmak üzereydiler, gençlerse fundalıkta geziyorlardı. Miguyev sigarasını yakmak için ceplerinde kibrit ararken dirseğiyle yumuşak bir şeye çarptı; merak ederek sağ dirseğinin altına baktı. Birdenbire yüzü duyduğu dehşetten çarpıldı, sanki yanında yılan görmüştü. Merdiven başında, tam kapının önünde bir bohça duruyordu. Uzunca bir nesne bir şeye sarılıydı, elle dokununca bir yorgana da benziyordu. Bohçanın bir kenarı biraz açılmıştı. Yargıç muavini elini oraya soktu, eli sıcak nemli bir şeye dokundu. Bu bir çocuk kundağıydı. Miuguyev dehşet içinde yerinden fırlayarak zabıtadan kaçmaya hazırlanan bir cani gibi etrafına bakındı.

Yumruklarını sıkarak dişleri arasından hırsla mırıldandı:

"Attı demek! işte burada... zina çocuğu yatıyor! Aman yarabbi!"

Korkusundan, hırsından, utancından ne yapacağını şaşırdı... Şimdi ne yapmalıydı? Karısı bunu öğrenince ne diyecekti? Memur arkadaşları ne diyecekler?

Şimdi sayın başkan, herhalde, göğsüne elinin tersiyle vuracak, kıkır kıkır gülerek: "tebrik ederim. He-he-he... Kırkından sonra azanı teneşir paklar, derler... Ne çapkın şeymişsin, Semion Erastoviç!" diyecektir. Bütün sayfiyeliler esrarım öğrenecekler, belki saygı değer aile anaları onu evlerine bile sokmayacaklardı. Atılmış çocuklardan bütün gazetelerde bahsedilir, böylelikle Miguyev’in mütevazı adı bütün Rusya'ya yayılacaktır...

Köşkün ortadaki penceresi açıktı. Karısı Anna Filopovna'nın akşam yemeği için masayı hazırladığı açıkça işitiliyordu, avluda, hemen kapının arkasında kapıcı Yermolay, balalaykasını hazin hazin tımbırdatıyordu... Bu esrarını herkesin bilmesi için çocuğun uyanarak viyaklaması yeterdi. Miguyev yenilmez bir acele etmek isteği duydu.

"Çabuk, çabuk... diye mırıldanıyordu. Hemencecik, hiç kimse görmeden bir yere götürüp birisinin kapısı önüne bırakmalı..."

Miguyev kundağı eline aldı, şüpheli görünmemek için yavaş yavaş, düzgün adımlarla sokakta yürümeye başladı... Kayıtsız bir tavır takınmaya çalışarak:

"Şaşılacak kadar kötü bir durum, diye düşünüyordu. Yargıç muavini elinde çocuk sokakta dolaşıyor! Aman yarabbi, birisi görür de meseleyi anlarsa mahvoldum gitti... Şu kapının önüne bırakıvereyim... Hayır, olmaz, burada pencereler açık, belki birisi bakıyordur. Nereye götürsem acaba? Hah, aklıma geldi, tüccar Melkin'in köşküne götürüp bırakırım... Tüccarlar hem zengin, hem de merhametli olurlar; üstelik belki teşekkür bile ederler, terbiye etmek için evlerinde alıkorlar."

Miguyev, tüccarın köşkü sayfiye yerinin arka sokaklarından birinde, derenin kenarında olduğu halde çocuğu mutlaka onlara bırakmaya karar verdi.

Yargıç muavini:

"Allah vere de zırlayarak bohçadan düşmese, diye düşünüyordu. Doğrusu teşekkür ederim, hiç beklemiyordum! Canlı bir insanı bir portföy gibi koltuğumun altında taşıyorum. Halbuki onun da canı, ruhu, kendine göre duyguları var... Olur da Melkinler terbiye etmeye alırlarsa, belki ondan şöyle bir şey... belki bir profesör, general, yazar çıkar... Bu dünyada neler olmuyor ki! Şimdi bana bir pislik gibi görünüyor, ama otuz-kırk yıl sonra belki karşısında el pençe dİvan durmak gerekir..."

Miguyev dar, ıssız sokakta uzun çitlerin yanından, kavak ağaçlarının koyu, siyah gölgeleri altında yürürken birdenbire kendisini kötü bir suç işliyormuş gibi hissetti.

"Ama aslına bakılınca yapmak istediğim şey ne kadar alçakça bir hareket! diye düşünüyordu. Bundan daha alçakça bir hareket insanın aklından bile geçemez... Peki, zavallı yavruyu niçin o kapıdan bu kapıya fırlatıyorsunuz? Dünyaya gelmek bir suç mu? Ne alçak insanlarız... Keyfini biz sürüyoruz, cefasını da masum çocuklara yüklüyoruz... Bütün bu meseleyi şöyle etraflıca düşünmek yeter. Ben çapkınlık ettim, çocuğu ise zalim bir kader bekliyor... Onu Melkin'lere atacağım, onlar da, çocuk bakımevine gönderirler, oradada herkes yabancı, her şey beylik... ne bir şefkat, ne bir sevgi, ne de şımarmak var... Sonra bir kunduracının yanına çırak verirler... ayyaş, küfürbaz olur, açlıktan nefesi kokar... Kunduracı çırağı ha? Oysa yargıç muavininin oğlu, asil bir insanın çocuğu... Damarlarındaki kan, benim kanım..."

Miguyev kavakların gölgeliğinden, ay ışığı altında parlayan yola çıktı, kundağı açarak çocuğun yüzüne baktı.

"Uyuyor, diye fısıldadı. Bak sen, keratanın burnu da babasınınki gibi semerli... Uyuyor, babasının yüzüne baktığının farkında bile değil... Facia, birader, ne yapalım, hoş gör... Demek ki, kader böyleymiş..."

Yargıç muavini gözlerini kırpıştırdı, karıncaya benzeyen bir şeyin yanaklarından aşağı kaydığını duydu... Çocuğu sardı, koltuğunun altına kıstırarak yoluna devam etti. Melkin'in köşküne varıncaya kadar kafasında sosyal meseleler kaynaştı, vicdanı göğsünü tırmalamaya devam etti.

"Temiz ahlâklı, namuslu bir insan olsaydım, diye düşünüyordu, hiçbir şeye aldırmaz, bu yavrucakla beraber Anna Filipovna'ya gider, diz çöker: Bağışla! Suçluyum! Beni parça parça et, ama masum yavruya kıymayalım. Kendi çocuğumuz yok, onu yanımıza alıp terbiye edelim! diye söylerdim. İyi bir kadıncağızdır, razı olurdu... O zaman çocuğum da yanımda kalırdı... Hey, gidi hey!"

Melkin'lerin köşküne yaklaşınca tereddüt içinde durdu... Hayalinde şu manzara canlanmıştı: salonda oturmuş gazete okuyor, yanında da semer burunlu çocuk ona sürünüyor, robunun püskülleriyle oynuyor; ama aynı zamanda da göz kırpan memur arkadaşlarını, kıkır kıkır gülen, elinin tersiyle karnına vuran sayın başkanı gözünün önüne getirmekten kendini alamıyordu. Kalbindeyse, sevinçle yan yana şefkatli, ılık, hüzünlü bir duygu yer almıştı...

Yargıç muavini yavruyu yavaşça taraçanın basamağına koydu, kolunu silkti. Yüzünde gene yukardan aşağıya doğru karıncalar kaymaya başladı...

"Bağışla, yavrum benim, gibi bir alçağı bağışla! diye mırıldandı. Hakkını helâl et!"

Geriye doğru bir adım attı, ama hemen o anda kesin kararını vererek öksürdü:

"Eh, oldu olacak! Dünya umurumda değil! Ben onu alayım da insanlar varsın istediklerini söylesinler!"

Miguyev, çocuğu alarak hızlı adımlarla geri döndü.

"Varsın istediklerini söylesinler, diye düşünüyordu. Şimdi gidip önünde diz çökerek: Anna Filipovna! derim, iyi kalpli bir kadındır, anlar... çocuğu terbiye etmeye başlarız... çocuk erkekse adını Vladimir koyarız, kızsa Anna... hiç olmazsa ihtiyarlığımızda bize bir teselli olur..."

Verdiği kararı yerine getirdi. Ağlıyordu. Korkusundan, utancından titreyerek, ümitle belirsiz bir övünme duygusuyla köşküne girdi, karısına doğru yürüdü, önünde diz çöktü...

Hıçkırarak çocuğu yere bıraktı:

— Anna Filipovna! dedi. Boynum kıldan incedir, ama önce beni dinle... Suçluyum! Bu çocuk benimdir... Agnuşkayı hatırlarsın, işte oldu bir kere... Şeytana uydum....

Sonra korkusundan, utancından ne yapacağını bilmeyerek, cevap beklemeden yerinden fırladı, dayak yemiş gibi dışarı koştu...

"Kendisi çağırıncaya kadar burada dururum, diye düşünüyordu. Biraz kendine gelip meseleyi etraflıca düşünsün..."

Kapıcı Yermolay elinde balalayka Miguyev'in yanından geçti, yüzüne baktı, omuzlarını silkti... Bir dakika sonra gene oradan geçti, gene omuzlarını silkti. Nihayet gülümseyerek:

— Bu ne iştir, Allah, Allah! diye mırıldandı. Şimdi, Semion Erastoviç, buraya çamaşırcı Aksinya gelmişti. Budala kadın, çocuğunu merdiven başına koymuş, kendisi içerde benim yanımda otururken, birisi çocuğu alıp götürmüş... Gördünüz mü felâketi?!

Miguyev avazı çıktığı kadar bağırdı:

— Ne?! Ne dedin?!

Yermolay, efendisinin kızmasını başka türlü yorumlayarak ensesini kaşıyıp, içini çekti:

— Beni bağışlayın, Semion Erastoviç, dedi. Ama zatınızın da bildiğiniz gibi şimdi sayfiye mevsimindeyiz... Bu olmadan olmuyor... Kadınsız demek istiyorum yani...

Efendisinin kızgınlıktan, şaşkınlıktan büyümüş gözlerine bakarak, suçlu suçlu ohladı, sözüne devam etti:

— Bu tabii günah, ama ne yaparsın... Yabancı kadınları içeri almamamı tembih etmiştiniz, çok doğru, ama kendimizinkileri nereden bulalım. Eskiden Agnuşka buradayken yabancıları içeri almıyordum, çünkü o yabancı değildi. Şimdiyse kendiniz de görüyorsunuz... Yabancı kadın gelmeden olmuyor... Hem Agnuşka buradayken, doğrusunu söylemeli, hiçbir düzensizlik olmuyordu, çünkü...

Miguyev ona:

— Defol karşımdan alçak! diye bağırarak odaya koştu...

Anna Filipovna, şaşkınlık, kızgınlık içinde oturuyor, ağlamaktan kızarmış gözlerini çocuktan ayırmıyordu...

Yüzü sararan Miguyev, dudağını gülümsemeyle çarpıtarak:

— Hadi, hadi... diye mırıldandı. Şaka ettim... Bu benim değil... Çamaşırcı Aksinya'nın çocuğu. Ben... ben şaka ettim... Onu al götür, kapıcıya ver.

LEKELİ HUMMA

Petersburg'tan Moskova'ya giden posta treninin sigara içilmeye mahsus kompartımanında genç teğmen Krimov oturuyordu, karşısında da, sinekkaydı tıraşlı, yaşlıca bir adam vardı. Herhalde, hali vakti yerinde bir Finlandiyalı yahut İsveçli olacaktı. Yol boyunca boyuna piposunu emiyor, hep aynı şeyleri tekrarlıyordu:

— Ya, demek subaysınız, biraderim de subaydır, ama o denizci. Kronştat'ta hizmet ediyor. Moskova'ya niçin gidiyorsunuz?

— Vazifem orada da.

— Ya, evli misiniz?

— Hayır, bir kız kardeşimle bir teyzem var, onlarla beraber oturuyorum.

— Benim birader de subay, deniz subayı, ama o evli, üç de çocuğu var.

— Ya...

Finlandiyalı, söylenen her şeye şaşıyor, budalaca her "ya" değişinde ağzı kulaklarına varıncaya kadar sırıtıyor, durmadan kötü kokan piposunu tüttürüyordu. Rahatsız olan, üst üste sorulan suallere cevap bulmakta güçlük çeken Krimov, karşısındakinden alabildiğine tiksinmeye başlamıştı. Şu tıslayan pipoyu elinden alıp kanepenin altına atsa, Finlandiyalıyı da, yakasından tuttuğu gibi, vagondan fırlatsa pek iyi olacaktı hani.

"Şu Finlandiyalılar iğrenç mahlûklar, diye düşündü. Yunanlılar da öyle. Lüzumsuz, hiçbir işe yaramayan bir millet doğrusu. Yeryüzünde boşu boşuna bir yer işgal ediyorlar, o kadar. Neye yararlar sanki."

Bu düşünceler içinde garip bir öğürme duygusu uyandırdı. Bunlara karşılık Fransızlarla İtalyanları alayım dedi. Ama onlar da, ancak akordiyon çalan erkekler, çırılçıplak kadınlar, teyzesinin evinde konsolun üstünde asılı duran yabancı memleketlerden gelme gravürleri hatırlamaktan ileri geçmedi.

Zaten subay kendisini bir tuhaf hissediyordu. Bütün kanepe boydan boya boş olmasına rağmen elini kolunu uzatıp rahatça oturamıyor, susuzluktan dili damağına yapışıyordu. Başının içinde ağır bir sis tabakası vardı, sanki düşünceleri yalnız kafasının içinde değil, kanepelerin arasında da gece karanlığına bürünüp gezinmektedirler. Uykuda imiş gibi, bu darma dağınık düşünceler arasında birtakım mırıldanmalar, tekerleklerin dönerken çıkardıkları sesler, kapıların açılıp kapanışını duyuyordu. Kampana sesleri, kondüktörlerin düdükleri, yolcuların, plâtformda telâşlı telâşlı koşuşmaları, olduğundan daha kuvvetli duyuluyordu. Zaman da, farkına varılmayacak kadar, çabuk geçiyordu; bunun için de, sanki tren bir dakikada bir istasyon değiştiriyor, dakika başına şu madenî ses duyuluyordu:

— Posta tamam mı?

— Tamam.

Ona öyle geliyordu ki, vagonların sıcaklığını kontrol eden adam, boyuna vagona girip çıkıyor, termometreye bakıyor; durmadan, ters istikametten gelen trenin gürültüsünü, köprüden geçerken tekerleklerin boğuk uğultusunu duyuyordu. Gürültü, düdük sesleri, Finlandiyalı, tütün dumanı, bütün bunlar, sağlam bir kimsenin bile özelliklerini hatırlayamayacağı bir sis halinde şekillerin tehdit ve işaretleriyle karışarak Krimov'un üzerine dayanılmaz bir kâbus halinde çöküyordu. Korkunç bir can sıkıntısı içinde gittikçe ağırlaşan başını kaldırıyor, gölgelerin, dumanlı lekelerin birbirini kovalarcasına döndüğü fener ışığına bakıyor, su istemeye niyet ediyor, fakat kuruyan dili ağzında güçlükle hareket ediyor, ancak Finlândiyalının suallerine cevap vermeye gücü yetiyordu. Şöyle rahatça uzanıp uyumak istiyor, ama uyuyamıyordu; Finlândiyalı ise uyuyup uyanıyor, piposunu tüttürüyor, "Ya, ya" diye ona bir şeyler söylüyor, gene uykuya dalıyordu; teğmen bir türlü ayaklarını rahatça kanepeye uzatamıyor, gözlerinin önünde boyuna tehdit eden şekiller dolaşıyordu. Spirov'a gelince, su içmek için trenden indi. Bazılarının, masaların başına geçip çabuk çabuk bir şeyler atıştırdıklarını gördü. Kızarmış et kokusuyla dolu havayı teneffüs etmemeye, yemek yiyen ağızlara bakmamaya çalışarak — ikisi de kendisine kusacak kadar iğrenç geliyordu— "Nasıl da yiyebiliyorlar?" diye düşündü.

Güzel bir bayan, kırmızı kasket giymiş bir subayla yüksek sesle konuşuyor, gülümseyerek bembeyaz dişlerini gösteriyordu. Bu gülümseyiş, beyaz dişler, bayanın kendisi de Krimov'un üzerinde, kızarmış etle öteki yemekler gibi, kötü tesir yapmıştı. Nasıl oluyor da bu kırmızı kasketli subay, bu kadının yanında oturuyor, onun sıhhatli, gülümseyen yüzüne bakmak canını sıkmıyor, bunu bir türlü anlamıyordu.

Su içip, vagona döndüğü zaman Finlandiyalıyı piposunu içerken buldu. Tütün, yağmurlu bir havada delik lâstikler gibi tıslıyor, inip kalkıyordu. Gene:

— Ya, diye şaştı, bu hangi istasyon?

Krimov, kanepeye uzanıp, keskin tütün kokusunu yutmamak için ağzını kapayarak:

— Bilmiyorum, dedi.

— Tvert'e ne zaman varacağız?

— Bilmem... Affedersiniz ben... Cevap verecek halde değilim. Hastayım, soğuk almışım.

Finlândiyalı, piposunu pencerenin kenarına bir kere vurduktan sonra gene deniz subayı olan biraderinden bahsetmeye başladı.

Krimov, artık onu dinlemiyor, rahat, yumuşak yatağını, soğuk su dolu sürahisini, yatarken ona hizmet etmek, su vermek, sakinleştirmek hünerini bilen kız kardeşi Katya'yı hatırlıyordu.

Hayaline, efendisinin ağır, sıkıcı çizmelerini çeken, sürahi; doldurup getiren emir eri Pavel gelince gülümsedi bile. Yatağına bir uzanıp, bir bardak su içse her şey geçecek. O zaman kâbus yerini, derin, sağlam bir uykuya bırakacak. Uzaktan uzağa boğuk bir ses:

— Posta tamam mı? diye soruyor.

Pencerenin hemen altında başka bir ses:

— Tamam, diye cevap veriyor.

Bu, Spirov'tan sonra ikinci yahut üçüncü istasyondur. Zaman sanki uçarak geçiyor. İnsana öyle geliyor ki, kampana, düdük seslerinin bitip tükeneceği yoktur. Krimov, tasa ile başını kanepenin kenarına dayıyor, başını elleri arasına alıyor, gene kız kardeşi Katya ile emir eri Pavel'i düşünmeye başlıyor. Ama kız kardeşi de emir eri de belirsiz şekillerle karışmış, onlarla beraber dönmeye başlamış, yok olmuşlardır. Kanepenin arkasına çarpıp geri dönen sıcak nefesi yüzünü yakıyor, ayaklarını uzatamadığı için rahatsız, pencereden ensesine doğru bir rüzgâr esiyor, ama ne olursa olsun içinden vaziyetini değiştirmek gelmiyor... Ağır, kâbuslu bir uyuşukluk onu büsbütün sarıyor, bütün vücudunu sanki zincire vuruyor.

Başını kaldırdığı zaman ortalık iyiden iyiye ağarmıştı. Yolcular kürklerini giyip trenden iniyorlardı. Tren durmuştu. Beyaz önlükler takmış, numaralı tunç plâkalı hamallar yolcuların yanlarında didinip duruyor, ellerinden çantalarını alıyorlardı. Krimov da kürkünü giydi, ne yaptığının kendisi de farkında olmadan öteki yolcuların ardından yürüdü. Sanki kendisinin yerinde bir yabancı varmış gibiydi. Sanki bu vagondan onunla birlikte, ateşi, susuzluğu, bütün gece gözünü kırptırmayan o korkutucu şekiller de beraber çıkmıştır. Ne yaptığının farkında olmadan çantasını alıyor arabacıya sesleniyor. Arabacı, Povorski'ye kadar bir ruble yirmi beş kapik istiyor. Onun umurunda mı, bir şey söylemeden kabul ediyor, kızağa oturuyor. Rakam farklarını hâlâ anlıyor ama artık paranın onun için hiçbir kıymeti yoktur. Krimov'u evde, teyzesi ile on sekiz yaşlarındaki kız kardeşi Katya karşılıyor. Katya'nın elinde defter kalem vardır. Bunları görünce kız kardeşinin öğretmen olmak için imtihana gireceğini hatırlıyor. Hoşgeldinlere, sorulan şeylere cevap vermeden, ateşten çabuk çabuk nefes alarak, sebepsiz yere bütün odaları dolaşıyor. Yatağına varınca, yastığının üzerine yığılıyor: Finlândiyalı, kırmızı kasket, bembeyaz dişli bayan, kızarmış et kokusu, gözlerinin önünde uçuşan lekeler bütün şuurunu kaplıyor, artık ne nerede olduğunu biliyor, ne de heyecanlı sesler işitiyor.

Kendisine geldiği zaman soyunmuş bir halde yatakta idi. Sürahiyi, Pavel'i seçti, ama bu yüzden, ne bir serinlik hissetti, ne de daha rahat, daha yumuşak bir yatakta olduğunu anladı. Ayakları da elleri de gene eskisi gibi bir türlü rahat bir yer bulamıyor, dili damağına yapışıyor, Finlandiyalının piposunun fısıltısını duyuyordu... Yatağın yanında, geniş sırtı ile Pavel'i iterek, sağlam yapılı, kara sakallı bir doktor didinip duruyor:

— Hiçbir şeyciğin yok, hiçbir şeyciğin yok delikanlı, diye mırıldanıyordu? Mükemmel, mükemmel... Büyle, işte büyle...

Doktor Krimov'a delikanlı, diyor, "böyle" diyecek yerde "büyle," "evet" yerine "avat" diyor...

— Avat, avat, avat, diye sıralıyordu. Üyle, üyle. Mükemmel, delikanlı yeise kapılma.

Doktorun çabuk, biraz lâubalice konuşması, dolgun yüzü, lâubalice söylenen "delikanlı" kelimesi Krimov'un asabını bozdu. Ahlayıp puflayarak:

— Neye bana delikanlı diyorsunuz? diye çıkıştı. Bu ne biçim lâubalilik. Tüh Allah kahretsin.

Krimov, kendi sesinden korktu. Bu ses öylesine kısık, zayıf, uzayarak çıkmıştı ki, tanımak mümkün değildi. Doktor hiç kırılmadan:

— Mükemmel, mükemmel, diye mırıldandı. Kızmayın! avat, avat, avat.

Evde de zaman, trende olduğu gibi şaşılacak bir hızla uçuyordu. Gün ışığı yatak odasında durmadan yerini karanlığa bırakıyordu. Krimov'a öyle geliyordu ki, doktor yatağının başından hiç ayrılmıyor, her dakika "avat, avat, avat" dediği duyuluyordu. Yatak odasında durmadan birtakım şeyler, şekiller gelip geçiyordu: Pavel, Finlandiyalı, yüzbaşı Yaroşeviç, gedikli Maksimenkov, kırmızı kasket, bembeyaz dişli bayan, doktor, hepsi de konuşuyor, ellerini sallıyor, sigara içiyor, yemek yiyorlardı. Bir keresinde güpegündüz Krimov, alay papazı Aleksandr babayı, dinî elbisesini giymiş, elinde yatağının başında durduğunu, o güne kadar asla rastlamadığı ciddî bir tavırla bir şeyler mırıldandığını gördü. Teğmen, Aleksandr babanın, bütün Katolik subaylara dostça Lehli adını verdiğini hatırlayarak kendisini güldürmek için:

— Baba, Lehya Yaroceviç, ehlidir ehli, dedi.

— Ama neşeli, şakacı bir adam olan Aleksandr baba gülmedi, aksine daha da ciddileşti. Krimov'a haç çıkardı. Geceleri sessizce iki gölge odaya girip çıkıyordu. Bunlar, teyzesiyle kız kardeşinin gölgeleriydi. Kız kardeşinin gölgesi diz çöküyor, dua ediyordu. Kutsal tasvirlerin önünde eğildiği zaman, duvardaki gri gölge de diz çöküyordu. Sanki Tanrıya iki gölge dua ediyordu. Boyuna kızarmış et ile Finlandiyalının pipo kokusu duyuyordu. Ama bir kere Krimov'un burnuna keskin bir günlük kokusu geldi. Midesi döndü, bağırmaya başladı:

— Günlük kokusu bu, götürün şunu...

Cevap veren olmadı. Yalnız bir taraftan papazların pek hafif bir sesle söyledikleri şarkı ile, merdivenlerden çabuk çabuk çıkan birinin ayak sesleri geliyordu.

Krimov kendine geldiği zaman odada kimsecikler yoktu. Sabah güneşi indirilmiş perde ile pencere kenarının arasından geçiyor, bir bıçak ağzı kadar ince, titrek, güzel ışınlar sürahinin üzerinde oynuyordu. Dışarıdan tekerleklerin gürültüsü geliyor, demek sokaklarda karlar erimiş. Teğmen, ışıklara, aşina mobilyaya, kapıya baktı, ilk iş olarak gülmeye başladı. Göğsü, midesi, tatlı, neşeli, gıdıklayan bir gülüşle titredi. Bütün varlığını, dişinden tırnağına kadar, sonsuz bir saadet, bir yaşama sevinci duygusu kapladı. İlk insan yaratıldığı, ilk defa dünyayı gördüğü zaman herhalde böyle bir şey duymuştur. Krimov, var kuvvetiyle hareket etmek, insan yüzü görmek, konuşmak istedi. Vücudu hareket etmiyor, kımıldayan yalnız elleri, ama o bunu hemen hemen fark etmiyor, bütün dikkatini küçük şeylere çeviriyor. Nefes alıp verişinden, gülmesinden sevinç, sürahinin, tavanın, ışıkların, perdedeki kordonun mevcut oluşundan saadet duyuyordu. Bir yatak odası kadar küçük bir yerde bile Tanrının dünyası kendisine fevkalâde güzel, çeşitli, yüce görünüyordu. Doktor geldiği zaman teğmen, tıbbın ne kadar faydalı, doktorun da ne kadar hoş, sevimli bir adam olduğunu, bütün insanların da ne kadar iyi, alâka çekici olduklarını düşünüyordu. Doktor, arka arkaya:

— Avat, avat, avat, diyordu. Mükemmel, mükemmel. Artık iyileştin.

Teğmen dinliyor, neşeli neşeli gülüyordu. Finlândiyalıyı, bembeyaz dişli bayanı, jambonu hatırladı, canı sigara içmek, yemek yemek istedi:

— Doktor, dedi, emir verin de bana biraz tuz ile çavdar ekmeği, sardalye getirsinler.

Doktor, olmaz, dedi. Pavel, emrini dinleyip ekmek almaya gitmedi. Teğmen bu hale dayanamadı, şımarık bir çocuk gibi ağlamaya başladı. Doktor gülerek:

— Bebecik, dedi. Anne... Be... Mama... İsterim...

Krimov güldü. Doktor gittikten sonra derin bir uykuya daldı. Aynı neşe, aynı saadet duygusuyla uyandı. Yatağın kenarında teyzesi oturuyordu. Neşe ile:

— A, teyzeciğim, diye sordu, neyim vardı benim?

— Lekeli humma.

— Öyle mi? Ama artık tamamıyla iyileştim. Katya nerede?

— Evde yok. Herhalde imtihandan sonra bir yere uğradı.

İhtiyar kadın bunları söylerken elindeki çorabın üstüne eğildi, dudakları titredi, başını çevirdi, birden ağlamaya başladı. Kederden, doktorun yasağını unutarak:

— Ah Katya, Katya, diye mırıldandı. Gitti bizim meleğimiz, artık yok.

Elinden çorabı düşürdü, almak üzere eğilince bu sefer başörtüsü kaydı. Teyzesinin kır saçlarına bakıp bir şey anlamayan Krimov, kız kardeşi için korku duymaya başladı:

— Nerede Katya, teyze? Nerede? diye sordu.

Artık Krimov'u unutup yalnız acısını hatırlayan ihtiyar kadın:

— Senden lekeli hummaya yakalandı, öldü. İki gün önce gömdük, dedi.

Bu korkunç, beklenmeyen haber, Krimov'un ta içine işledi. Ama haber ne kadar korkunç, ne kadar kuvvetli olursa olsun, sıhhatine kavuşmakta olan teğmeni dolduran o hayvani saadeti bastıramadı. Ağlıyor, gülüyor, kendisine yemek vermiyorlar diye çok geçmeden küfür bile ediyordu.

Bir hafta sonra hırkasını giyip Pavel'e dayanarak pencere kenarına gitti. Kapalı ilkbahar göğüne baktı, pencerenin önüne taşınan eski rayların kulak tırmalayan seslerini duyduktan sonra, ancak kalbi acı acı burkuldu. Ağlamaya başladı. Alnı pencere pervazına düştü:

— Ne kadar bedbahtım, diye mırıldandı. Tanrım ne kadar bedbahtım.

Sevinç, her günkü can sıkıntısına, geri gelmeyecek bir kaybın duygusuna yerini verdi.

SAADET

Büyük şose denilen step yolunun kenarında bir koyun sürüsü geceliyordu. Sürüyü iki çoban koruyordu. Birisi seksen yaşlarında dişsiz, titrek yüzlü bir ihtiyardı, dirseklerini yabani hatmi çiçeklerinin yapraklarına dayamış yüzükoyun yatıyordu; öteki kalın kara kaşlı, bıyıksız bir gençti. Arkasındaki elbise çuvallık ucuz kendirden yapılmıştı. Ellerini başının altına koymuş, sırtüstü yatıyordu. Tepesinde, gökyüzünde uzayıp giden samanyoluna orada uyuklayan yıldızlara bakıyordu.

Çobanlar yalnız değillerdi. Bir metre kadar ötede, yolu kaplayan alacakaranlığın içinde eyerli bir at vardı, onun yanında kocaman çizmeli, kısa cepkenli bir adam eyere dayanarak duruyordu. Görünüşe bakılırsa beylerin korucusuydu. Gergin, hareketsiz vücuduna, tavırlarına, çobanlarla atına gösterdiği muameleye bakılacak olursa ciddî, ağırbaşlı, kendi değerini bilen bir adamdı; askerce tavrı, beylerle, vekilharçlarla sık sık görüşme sonunda elde edilen yüksekten alçakgönüllü hali karanlıkta bile göze çarpıyordu.

Koyunlar uyuyordu. Gökyüzünün doğu parçasını kaplamaya başlayan tanyerinin boz zemininde, uyumayan koyunların karaltıları şurada burada görünüyordu; başlarını yere eğerek ayakta durmuş, derin düşüncelere dalmışlardı. Yalnız geniş stepleri, gökyüzünü, günlerle geceleri hayal etmekten doğan çok uzun, çok ağır düşünceleri, herhalde kendilerini de duygusuzluk derecesinde eziyor, sıkıyordu; şimdi yere mıhlanmış gibi dururken ne yabancı bir adamın orada bulunuşunu, ne de köpeklerin gösterdiği huzursuzluğu fark etmiyorlardı.

Uykulu, durgun havada stepin yaz gecelerinde hiç de eksik olmayan biteviye bir gürültü vardı; çekirgeler hiç ara vermeden cırıldıyor, bıldırcınlar ötüyor, sürüden bir kilometre kadar uzakta, kenarlarında söğüt ağaçları büyüyen derenin aktığı yatakta yavru bülbüller tembel tembel çiliyordu.

Korucu, çubuğunu yakmak için ateş istemek üzere durmuştu. Sessizlik içinde çubuğunu yaktı, içip bitirdikten sonra da hiçbir şey söylemeden eyere dayandı, düşünceye daldı. Genç çobansa ona hiç aldırmıyor, yatmaya, gökyüzüne bakmaya devam ediyordu. İhtiyar çoban, korucuyu uzun uzadıya inceledikten sonra sordu:

— Sen, Makarov çiftliğinden Panteley olmayasın?

Korucu:

— Ta kendisi, diye cevap verdi.

— Ben de, kim acaba diye düşünüyordum. Tanıyamadım, zengin olacaksın. Nereden geliyorsun?

— Kovilevskiy arazisinden.

— Epeyce uzak. Araziyi yarıya mı işletiyorsunuz?

— Her türlüsü var. Yarıya da, kiraya da, eh, bostan yapmak için verdiğimiz de oluyor. Ben, daha doğrusu, değirmene gitmiştim.

Kirli beyaz renkli, kabarık tüylü, gözleriyle burnunun çevresinden keçeleşmiş tüy parçaları sarkan kocaman, kart çoban köpeği, yabancılara karşı kayıtsız olduğunu göstermeye çalışarak, iki üç defa sessiz sessiz atın çevresinde dolaştı, sonra birdenbire kızgın, kart sesli bir hırlayışla korucuya arkadan saldırdı, öteki köpekler de kendilerini tutamadılar, yerlerinden fırladılar.

İhtiyar çoban, dirseğine dayanıp kalkarak:

— Hoşt melun! diye bağırdı. Hay, geberesice, hay!

Köpekler sakinleşince ihtiyar çoban, önceki duruşunu aldı, sakin bir sesle:

— Voznesenye günü Kovılevskiy'de Yefim Jmenya öldü. Geceleyin böylelerini anmak günahtır, berbat bir ihtiyardı. Duymuşsundur, belki?

— Hayır, duymadım.

— Yefim Jmenya, demirci Stepka'nın amcası, onu tanımayan yoktur. Aman, ne melun ihtiyardı. Onu altmış yıldır tanırım. Ta Fransızları kovan Çar Aleksandr'ı Taganrog'dan Moskova'ya arabalarla götürdüğümüz zamandan beri... ölü Çarın cenazesini karşılamaya beraber gitmiştik, o zamanlar büyük şose Bahmut'a, Yesavlovsk'tan da Gorodiçe'ye gidiyordu, şimdi Kovıl'in bulunduğu yerde keklik yuvaları vardı, her adım başında bir keklik yuvası. Daha o zaman Jmenya'nın ruhunu mahvettiğini, vücuduna şeytan yerleştiğini anlamıştım. Benim düşüncem şu: mujik dediğin az konuşuyorsa, kocakarı işleriyle uğraşırsa, ondan sonra tek başına yaşamaya çalışırsa bil ki, iyi bir şey değildir. Yefimka gençliğinde hep susardı. Şuna buna yan gözle bakar, hindi gibi kabarır dururdu. Kiliseye gitmek yahut gençlerle beraber sokakta gezmek âdeti değildi, hep yalnız başına oturur yahut kocakarılarla fısıldaşırdı. Genç olduğu halde arıcılık, bostancılık ederdi. Bostanına gelenler, yetiştirdiği kavunlarla karpuzların ıslık çaldığını duymuşlar. Bir defa da herkesin önünde bir turna balığı yakalamış, balık birdenbire: "Ho-ho-ho" diye gülmüş!...

Panteley:

— Bunlar, olağan şeylerdir, dedi.

Genç çoban yana döndü, kara kaşlarını kaldırarak, ihtiyara dikkatle baktı:

— Karpuzların ıslık çaldığını sen duydun mu? diye sordu.

İhtiyar içini çekerek:

— Duymasına duymadım, Tanrı korudu, dedi, başkaları söylüyorlardı. Hem bu, aklın almayacağı bir şey değil ki... Şeytan isterse taşın içinde de ıslık çalar. Köylülerin azat edilme fermanı çıkmazdan önce üç gün, üç gece kaya uğuldamıştı. Kendim duydum. Turna balığının kahkaha atmasına gelince, Jmenya balık yerine şeytanı yakalamıştı da ondan...

İhtiyar bir şeyler hatırlar gibi oldu. Birdenbire diz üstü kalktı, ellerini üşüyormuş gibi sinirli sinirli yenlerine sokup geveze kadınlar gibi burnundan konuşarak çabuk çabuk mırıldandı:

— Ulu Tanrı, sen bizi koru, günahlarımızı bağışla. Bir gün dere kıyısından Novopavlovka'ya gidiyordum. Yağmur yağmak üzereydi, öyle de fırtına vardı ki, Tanrı göstermesin... Var kuvvetimle koşmaya başladım, yoldan da yabani erik ağaçları arasından (o zaman erik ağaçları çiçek açmıştı) beyaz bir öküz gidiyordu. Düşündüm: "Bu kimin öküzü acaba? Burada ne işi var?" öküz hem gidiyor, hem kuyruğunu sallıyor, hem de: "Bö-ö-ö!" diye böğürüyordu. Ama birader, tam peşinden yetiştim, yaklaştım, bir de ne göreyim, Jmenya ölüverdi. Üç defa istavroz çıkardım, o ise gözlerini belerterek bana bakıyor, bir şeyler homurdanıyordu. Dehşetli korktum. Yan yana yürümeye başladık, onunla konuşmaktan korkuyordum. Bu aralık gök gürlüyor, şimşek çakıyor, ağaçların dalları suya kadar eğiliyordu. Birdenbire, yalan söylüyorsam Tanrı cezamı versin, tövbe etmeden öleyim, baktım bir tavşan, yolun bir tarafından öte tarafına geçiyor... Koştu, koştu, durdu, sonra insan sesiyle: "Merhaba, mujikler!" demez mi!

— Hoşt melun! Hay, geberesice seni!

Bu sözleri, gene atın çevresinde dolaşmaya başlayan köpeğe söylemişti. Hâlâ eğere dayanıp hareketsiz duran korucu:

— Olağan şeyler! dedi.

Düşünceye dalan insanlar gibi, ahenksiz, boğuk bir sesle söylemişti. Sonra ciddî, emin bir sesle:

— Olağan şeyler! diye tekrarladı.

İhtiyar, biraz önceki canlılığım kaybederek:

— Aman, ne hınzır ihtiyardı! diye devam etti. Mujiklerin azat edilmesinden beş yıl sonra ona meydan dayağı atmışlardı, o da öç almak için bütün Kovil'e boğaz hastalığı gönderdi. O zaman ölenlerin sayısı belirsizdi, sanki kolera salgını başlamıştı...

Genç çoban biraz sustuktan sonra:

— Peki, boğaz hastalığını nasıl yollamış? diye sordu.

— Nasıl olacak, basbayağı. Bundan kolay ne var? Yeter ki, insan istesin. Jmenya, insanları yılan yağıyla öldürüyordu. Bu öyle bir ilâçtır ki, yağın kendisi değil, kokusu bile öldürmeye yeter.

Panteley:

— Doğru, diye tasdik etti.

— O zaman gençler onu öldürmek istediler, ama ihtiyarlar engel oldular. Onu öldürmeye gelmezdi, çünkü gizli definelerin yerlerini biliyordu. Ondan başka da bilen yoktu. Buradaki defineler tılsımlıdır, bulmasına bulursun, amma göremezsin, o ise görüyordu. Bazen kıyıdan yahut ormandan giderdi, çalılıklarla kayaların altında da birçok ışık görülürdü... Hem ışıklar da kükürt parıltısını andırıyordu... Ben de gördüm. Herkes Jmenya'nın, definelerin saklı olduğu yeri göstereceğini, yahut bunları kendisinin çıkaracağını umuyordu, o ise köpek ne kendi yer, ne de başkasına yedirir, dedikleri gibi öldü gitti, ne kendisi çıkardı, ne de başkasına o yerleri gösterdi.

Korucu çubuğunu yaktı, kocaman bıyıklarıyla sivri, sert, iri burnu bir an aydınlandı. Ufacık ışık benekler elinden şapkasına zıpladı, eyerin üstünden geçerek atın sırtında koşuştuktan sonra, kulaklarının yanında, yelesinin içinde kayboldu.

Korucu:

— Buralarda çok define var, dedi.

Yavaş yavaş gerindikten sonra çevresine bakındı, bakışlarını ağaran tanyerine dikerek, ilâve etti:

— Define vardır.

İhtiyar çoban içini çekerek:

— Elbette, dedi. Bütün alâmetler, olduğunu gösteriyor, ancak, birader, kazıp çıkaracak adam yok. Hiç kimse sahici yerlerini bilmiyor, şimdiki zamana göre bütün defineler herhalde tılsımlıdır. Bulabilmek için insanın elinde muska olması gerekir, muska olmadıkça bir şey yapamazsın, oğul Jmenya da muskalar vardı, ama o iblis oğlu iblisin elinden alabilirsen al. Zaten kimsenin eline geçmesin diye hiç yanından ayırmaz.

Genç çoban yerde sürünerek, ihtiyara birkaç kulaç yaklaştı, başını yumruklarına dayayıp, sabit bakışlarını onun yüzüne dikti. Kara gözlerinde çocukça bir korku ile merak parladı. Bu iki duygu da sanki alacakaranlıkta onun genç, kaba yüzünün iri çizgilerini germiş, inceltmişti. Büyük bir dikkatle dinliyordu.

İhtiyar sözlerine devam ederek:

— Buralarda birçok define olduğu kutsal kitaplarda da yazılı, dedi. Bunun böyle olduğu zaten gün gibi açık. Novopavlosk'lu ihtiyar erlerden birine İvanovka'da bir pusula göstermişler, işte o pusulada definenin yeri, kaç batman altın olduğu, nasıl bir kabın içinde durduğu bile yazılıymış; pusulaya bakarak, çoktan kazıp çıkarırlardı, ama define tılsımlı, yanına yaklaşamıyorlar.

Genç çoban sordu:

— Neden yaklaşamıyorlar, dede?

— Anlaşılan bir sebebi var, er bunu söylemedi. Tılsımlı da ondan olacak... Muska lâzım.

İhtiyar, hevesli hevesli konuşuyordu, sanki yolcuya ruhunu açmak istiyordu. Devamlı, çabuk konuşmaya alışkın olmadığından hım hım ediyor, kekeliyor, bu konuşma eksikliğini kendisi de duyduğu için sözlerini baş, el hareketiyle, zayıf omuzlarının hareketiyle süslemeye çalışıyordu; arkasındaki kaba keten gömlek yaptığı her hareketten sonra kıvrılarak buruşuyor, omuzlarına doğru kayıyor, güneşten, ihtiyarlıktan kararmış sırtını meydana çıkarıyordu. Gömleğini eliyle çekiştiriyor, gömlek de hemen o dakikada gene kayıyordu. Nihayet ihtiyar çoban, gömleğinin bu itaatsizliği yüzünden çileden çıkmış gibi yerinden fırladı, acı bir sesle söylendi:

— Bu dünyada servet var, ama yere gömülü olduktan sonra neye yarar? Böylece o kadar mal, tıpkı ısırgan otu yahut koyun gübresi gibi bir işe yaramadan yok olup gidiyor! Servet, o kadar çok ki, oğul, bütün il halkına yeterdi, ama ne yazık ki, kimse göremiyor! Zaman gelecek, beyler kazıp çıkaracaklar yahut hükümet el koyacak. Beyler eski mezarları kazmaya başladılar bile... Kokuyu aldılar! Mujiğin servetine göz dikiyorlar! Hükümet de az kurnazlardan değil hani. Kanunda, mujiklerden biri define bulursa, âmirlerine teslim etsin, diye yazılıymış. E, affetmişsin sen, yağma yok! Kapıp da kaçar mısın?!

İhtiyar küçümseyen bir tavırla güldü, sonra yere oturdu. Korucu büyük bir dikkatle dinliyor, her şeyi olduğu gibi kabul ediyordu, ama vücudunun duruşuna, tek söz söylemediğine bakılacak olursa ihtiyarın anlattıkları onun için yeni bir şey değildi. Bunlar üzerinde çoktan beri düşündüğü, ihtiyarın bildiklerinden daha çok şey bildiği anlaşılıyordu.

İhtiyar, sıkılgan bir hareketle kaşınarak:

— Ne yalan söyleyeyim, ömrümde ben de on defa kadar servet aradım, dedi. Tam yerlerinde aradım, ama anlaşılan hep tılsımlı definelere rastladım. Babam da aradı, kardeşim de aradı, ama zırnık bile bulamadılar, servete kavuşmadan ölüp gittiler. Kardeşim llya'ya Allah rahmet eylesin, keşişin biri Taganrog'daki kalede bir yerde, üç taşın altında tılsımlı bir define bulunduğunu söylemiş, o zamanlarsa, hatırladığıma göre bu 1838 yılındaydı, Matveyev köyünde oturan bir Ermeni muska satıyordu. Ilya da bir tane muska almış, iki kardeşiyle beraber Taganrog'a gitmiş. Ancak kaledeki o yere yaklaşınca tam orada tüfekli bir nöbetçi durduğunu görmüşler.

Bir ses, durgun havada akisler bırakarak bütün stepe yayıldı. Uzaklarda bir şey şiddetle gümledi, taşa çarptı, sonra: "Tah! tah! tah! tah!" diye çınlayarak stepe doğru koştu. Ses kesilince ihtiyar çoban, soru dolu gözlerini kayıtsız, hareketsiz duran Panteley'e dikti.

Genç çoban biraz düşündükten sonra:

— Kömür ocaklarında kova koptu, dedi.

Ortalık aydınlanıyordu. Samanyolu gittikçe soluyor, eski çizgilerini kaybederek, yavaş yavaş kar gibi eriyordu. Gökyüzü somurtkan, bulanık bir hal alıyordu. Böyle zamanlarda havanın açık mı, kapalı mı olduğunu anlayamazsın, ancak doğuda görünen berrak, parlak çizgiye, bazı yerlerde henüz sönmeyen yıldızlara bakınca ne olduğunu anlarsın.

Sabahın ilk hafif rüzgârı geçen yıldan kalma otlarla böğürtlenleri hiçbir hışırtı yapmadan usulca kımıldatarak yol kenarından koştu geçti.

Korucu düşüncelerinden sıyrıldı, başını salladı. İki eliyle eğeri sarstı, kolonları yokladı, ata binmeye cesaret edemiyormuş gibi, gene düşünceli düşünceli durdu.

— Evet, dedi, dirsek yakın, ama ısıramazsın... Servet var, ama onu arayacak akıl yok.

Bunları söylerken yüzünü çobanlara çevirdi. Sert yüzünde, hayal kırıklığına uğramış gibi, hem hüzünlü, hem de alaylı bir ifade okunuyordu.

Sol ayağını üzengiye götürürken teker teker:

— İşte böylece servetin nasıl bir şey olduğunu göremeden ölür gidersin... diye söylendi. Gençler, belki de görürler, bize gelince, artık düşünmekten bile vazgeçmeliyiz.

Çiğle kaplı uzun bıyıklarını sıvazlayarak ağır ağır atma bindi, bir şey unutmuş yahut söylemek istediği şeyleri söyleyememiş gibi gözlerini kısarak uzaklara baktı. Gözle görülebilen tepeciklerin en sonuncusunun sise karıştığı mavimtırak ufukta, her şey durgundu; ufukla sınırsız stepin üzerinde şurada burada yükselen nöbet tepeleriyle kurganlar, cansız devler gibi duruyorlardı; onların hareketsizliğinde, sessizliğinde yüzyıllara, insanlara karşı tam bir kayıtsızlık seziliyordu; gene binlerce yıl geçecek, milyonlarla insan ölecek, onlarsa ölenlere hiç acımadan, yaşayanlarla hiç ilgilenmeden gene böylece duracaklar, kimse de onların burada niçin durduklarını, altlarında stepin hangi esrarını sakladıklarını bilmeyecek.

Uyanan kargalar, sessiz sessiz, teker teker toprak üzerinde uçuyordu. Ne bu uzun ömürlü kuşların uçuşunda, ne de her yirmi dört saatte bir, hiç şaşmadan tekrarlanan sabahta, ne stepin sınırsızlığında, ne de başka şeylerde bir mana yoktu. Korucu gülümsedi.

— Ne engin yer, yarabbi! dedi. Git de saadeti bul bakalım!

Sonra sesini alçaltıp yüzüne ciddî bir ifade vererek:

— Burada, diye ilâve etti, burada iki definin gömülü olduğu muhakkak. Beylerin haberi yok, ihtiyar mujikler, daha ziyade erler, yerlerini iyice biliyorlar. Şurada, işte şu tepeciklerin bir yerinde (korucu kamçısıyla yan tarafta bir yeri gösterdi), bir zamanlar, haydutlar altın yüklü bir kervana baskın yapmışlar; bu altınlar, o zaman Voronej'de gemi yapan Büyük Petro'ya Petersburg'tan geliyormuş. Haydutlar sürücüleri tepelemişler, altınları yere gömmüşler, sonra o yeri bir daha bulamamışlar, öteki defineyi de bizim don kazakları gömmüşler. 1812 yılında Fransızlardan bir sürü mal, gümüş, altın vurmuşlar. Evlerine dönerlerken üstlerinin bütün altınlarla gümüşleri ellerinden alacaklarını öğrenmişler. İşte onlar da malları boşu boşuna âmirlerine vermektense hiç olmazsa çocuklarımıza kalsın diye tutmuşlar, gömmüşler, ama nereye gömdükleri bilinmiyor.

İhtiyar somurtarak:

— Ben de bu definelerden konuşulduğunu duymuştum, diye mırıldandı.

Panteley, gene düşünceye dalarak:

— Evet, dedi. öyle...

Ortalığa sessizlik çöktü. Korucu düşünceli düşünceli uzaklara baktı, gülümsedi. Yüzünde hep o, bir şeyi unutmuş yahut söyleyememiş gibi bir ifadeyle yuları çekti. At isteksiz isteksiz yürümeye başladı. Panteley yüz adım kadar gittikten sonra başını sertçe sarstı, düşüncelerinden sıyrıldı, atını kamçılayarak dörtnala sürdü.

Çobanlar yalnız kaldılar.

İhtiyar:

— Bu adam, Makarov çiftliğinden Panteley'dir, dedi. Yemek içmek efendilerden, yılda yüz elli alıyor. Okumuş adam...

Uyanan koyunlar (üç bin baş kadar vardı), sırf yapacak başka işleri olmadığı için, alçak, yarı yarıya basılmış otları, isteksiz isteksiz yemeye başladılar. Güneş daha doğmamıştı, ama stepteki bütün tepecikler, uzaktan bakınca, bir buluta benzeyen sivri tepeli Savur Höyük görünüyordu. Bu höyüğün üstüne çıkılınca oradan gökyüzü gibi düz, ucu bucağı olmayan bir step, bey evleri, Nemçe ve Molakan çiftlikleri, köyler görünür, keskin gözlü bir Kalmık ise şehri de trenleri de görebilir. Ancak bu tepeden, bu dünyada sessiz steple, yüzyıllık mezarlarla, gömülü servet ve koyun düşünceleriyle hiçbir ilgisi olmayan büsbütün başka bir hayat olduğu görülür.

İhtiyar çoban, yanı başında duran kancalı sopasını yoklayıp ayağa kalktı. Susuyor, düşünüyordu. Genç çobanın yüzündeki çocukça korku, merak ifadesi henüz kaybolmamıştı. Hâlâ dinlediği şeylerin tesiri altındaydı, sabırsızlıkla yeni hikâyeler bekliyordu.

Ayağa kalktı, yerden değneğini alırken:

— Dede, kardeşin llya o ere ne yapmış? diye sordu.

İhtiyar, soruyu duymamıştı. Dalgın gözlerle gencin yüzüne baktı, dudaklarını şapırdatarak:

— Sanka, ben hep İvanovka'da ere gösterdikleri pusulayı düşünüyorum. Panteley'e söyledim, neme gerek, pusuladaysa öyle bir yer gösterilmiş ki, çocuk gitse bulabilir. Biliyor musun neresi? Bogataya Baloçka da, hani sel yatağı kaz ayazı gibi üç küçük yatağa ayrılıyor ya, işte define orta yatakta.

— E, peki kazacak mısın?

— Talihimi deneyeceğim...

— Dede, bulunca ne yapacaksın?

İhtiyar:

— Ben mi? diyerek gülümsedi. Hım.. Hele bir bulayım da... hepsine gösteririm hanyayı, Konyayı... Ne yapacağımı ben bilirim...

İhtiyar, defineyi bulursa ne yapacağını bir türlü anlatamadı. Hayatında belki ilk defa bu soru ona bu sabah sorulmuştu, yüzündeki hafif, kayıtsız ifadeye göre de önemli, üzerinde düşünmeye değer bir mesele değildi. Sanka'nın kafasında bir tereddüt daha kıpırdıyordu: Neden yalnız ihtiyarlar define arıyorlardı, dünya saadeti her gün ölebilecek olan bu yaşlı insanların nesine gerekti? Ama bu tereddüdü soruya dökmek. Sanka'nın elinden gelmiyordu, sormuş olsaydı bile ihtiyarın buna cevap verebileceğini sanmıyorum.

Hafif bir bulanıklıkla çevrili al güneş göründü. Henüz soğuk geniş ışık kuşakları çiğle kaplı otların içinde yıkanarak, gerinerek, sanki bu işten bıkmadıklarını belirtmek için neşeli görünerek yerlere serilmeye başladı. Gümüşlü pelin, açık mavi çiğdemler, sarı kolza, kantaron çiçekleri, bütün bunlar güneşin ışığını kendi gülümsemelerine bir karşılık gibi kabul ederek sevinçle parıldadılar.

İhtiyar çobanla Sanka birbirlerinden ayrılarak sürünün yan taraflarında durdular. İkisi de kımıldamadan yere bakıp düşüncelere dalarak birer sütun gibi duruyorlardı. Birincisi servet düşüncesinin tesirinden bir türlü kurtulamıyor, ötekiyse geceleyin söylenenleri düşünüyordu; onu asıl ilgilendiren kendisine hiç lüzumu olmayan aklının ermediği bu saadet denilen şey değil, insan saadetinin böyle hayalî, masal gibi oluşuydu.

Yüzlerce koyun hep birden ürperip anlaşılmayan bir dehşet içinde, bir yerden emir almış gibi, sürüden ayrılarak yan tarafa ayrıldı. Sanka da bir an için sanki koyunların o uzun, ezici düşüncelerini öğrenmişti, o da aynı anlaşılmaz, hayvanca bir dehşet içinde yan tarafa atıldı, ama hemen kendini toparladı, bağırdı:

— Tuv, mendeburlar! Kudurdunuz mu? Yere batasıcalar!

Güneş yenilmez, devamlı, boğucu bir sıcaklık vaat ederek yeryüzünü kavurmaya başlayınca geceleyin kımıldıysan, sesler çıkaran bütün canlılar, yarı uykuya daldılar. İhtiyarla Sanka ellerinde sopalarıyla sürünün iki yanında Hintli fakirler gibi kımıldamadan duruyor, derin derin düşünüyorlardı. Artık birbirlerini göremiyorlardı, her biri kendi hayatını yaşıyordu. Koyunlar da sonsuz düşünceler içindeydi...

BİR MESELE

Uskov'ların aile sırrının, evden dışarı çıkmaması için en sıkı tedbirler alınmıştı. Hizmetçilerin yarısı tiyatroya ve sirke gönderilmiş, geri kalanlar ise mutfağa tıkılmıştı. Hiç kimsenin eve alınmaması için de emir verilmişti. Albay amcanın karısı, kız kardeşi ve mürebbiye bu sırrı bildikleri halde hiçbir şey bilmez gibi görünüyorlar; yemek odasında oturuyor, ne salonda, ne de sofrada ortaya çıkmıyorlardı.

Bütün bu karışıklığın sebebi olan yirmi beş yaşındaki Saşa Uskov çoktan beri evde idi. Koruyucusu, iyi kalpli İvan Markoviç dayının tavsiyesi üzerine, çalışma odasına açılan kapının yanında, sessiz sedasız oturuyor ve kendisini samimî bir itirafa hazırlıyordu.

Kapının arkasında, çalışma odasında bir aile konuşması geçiyordu. Bu konuşma pek nahoş ve nazik bir mesele üzerindeydi. Saşa Uskov bir sarraftan bir müddet önce, sahte bir bono kırdırmıştı. Üç gün önce bu bononun vadesi gelmişti. İşte şimdi amcasıyla dayısı İvan Markoviç bu meseleyi hal ile meşguldüler.

Bonoyu ödeyip aile namusunu kurtarmak mı, yoksa ellerini kavuşturup, meselenin mahkemeye intikal etmesine göz yummak mı lâzımdı? Yabancı olup ta bu meseleyle yakından ilgilenmeyenler için bu gibi işler halli kolay gibi görünür. Ama böyle meseleleri halletmek felâketine düşen insanlar için vaziyet pek ciddî ve pek zordur. Amcalarla dayı çoktan beri görüşüyorlar ama meselenin halli bir adım bile ilerlemiyordu. Albay olan amca:

— Baylar, diyordu ve sesinde bir yorgunluk, bir acı seziliyordu.

— Baylar, aile namusunun bir ön yargı olduğunu kim söylemiş? Ben hiç de böyle bir şey söylemedim. Ben yalnız sizi, yanlış bir görüşe düşmemeniz için ikaz ediyorum. Tamir kabul etmez bir hataya düşmeniz ihtimalini hatırlatmak istiyorum. Bunu nasıl olup ta anlamıyorsunuz? Sizinle Çince değil, Rusça konuşuyorum.

İvan Markoviç yumuşak bir eda ile:

— Anlıyoruz kardeşim, anlıyoruz, diyordu.

— Benim aile namusunu kabul etmediğim söylediğinize göre, demek ki, anlamıyorsunuz. Gene söylüyorum, yanlış anlaşılmış... Aile namusu bir ön yargıdır. Yanlış anlaşılmış... İşte benim dediğim bu. Herhangi bir sebepten bir dolandırıcıyı müdafaa etmek ve onu göreceği cezadan kurtarmak, bu dolandırıcı kim olursa olsun, gayrikanunî ve namuslu bir insana yakışmayan bir harekettir. Bu aile namusunu kurtarmak değil, medeni cesaretsizliktir! Bakın, orduyu misal olarak alalım... Ordunun şerefi, bizim için bütün şereflerden üstündür. Ama biz gene de suçlu olan mensuplarımızı saklamıyoruz, suçlarını örtbas etmiyoruz. Onları mahkemeye veriyoruz. Bundan ne çıkar? Ordunun şerefi bu yüzden kaybediyor mu? Hiç de değil, aksine.

Temyiz mahkemesinde çalışmakta olan öteki amca sessiz sedasız, pek akıllı olmayan, romatizmalı bir zattı. Susuyor yahut da bir dava açıldığı takdirde Uskov'larm gazetelere düşeceğini söylüyordu.

Onca bu işi baştan kapatmak ve yayılmasına mâni olmak lâzımdı. Fakat gazetelere dair fikirlerinden ayrı olarak, noktai nazarını başka bir şeye istinat ettirmiyordu.

Saşa'nın dayısı, iyi kalpli İvan Markoviç rahat rahat, tatlı tatlı ve sesinde hafif bir titreme ile konuşuyordu. O, işi şuradan alıyordu; gençliğin hakkı vardır, diyordu, kendini kaptırması onun özelliklerindendir, hangimiz genç olmadık ve hangimiz kendimizi kaptırmadık. Alelâde insanlardan bahsetmiyorum: Büyük adamlar bile gençliklerinde yanlış hareketlerden ve birtakım kötülüklere kapılmaktan uzak kalamamışlardır. Büyük yazarların hayatlarını ele alın: hangisi gençken kumarda para kaybetmemiş, içmemiş, makul düşünen insanların kızgınlıklarını kendi üzerine çekmemiştir. Eğer Saşa'nın böyle bir şeye kapılması bir cürüm haline geliyorsa unutmamak lâzım ki, Saşa, hemen hemen hiç terbiye görmemiştir. Kendisi lisenin dokuzuncu sınıfından kovulmuştur. Annesini ve babasını ise çocukken kaybetti. Ve böylece en nazik yaşlarında kendisine yol gösterilmedi, faydalı tesirlerden uzak kaldı. Saşa gayet sinirli, kolay feveran eden bir adam olmuştur. Sağlam bir temeli yoktur. Ve en mühimi de talihsizdir. Suçu varsa da, herhalde müsamahaya ve her merhametli insanın sevgisine lâyıktır. Şüphesiz onu cezalandırmak lâzımdır. Ama o, bizzat kendi vicdanı ve yakınlarının kararını beklerken, çektiği ıstıraplar yüzünden zaten cezasını görmüştür. Albayın ordu ile yaptığı mukayese pek güzeldir ve bu onun zekâsının yüksekliğini gösteriyor. Sosyal vazifeden bahsedişi onun ruhundaki asaleti belli ediyor. Fakat unutmayalım ki, her ferdin içinde bir vatandaş, bir de Hıristiyan vardır, ve İvan Markoviç coşarak:

— Eğer biz, mücrim çocuğu cezalandırmak yerine ona yardım elimizi uzatırsak vatandaşlık vazifemize ihanet mi edeceğiz? diye bağırdı.

Bundan sonra İvan Markoviç aile namusundan bahsetmeye başladı. O, filhakika Uskov'ların soyuna mensup olmak şerefine nail değildi. Fakat bu ünlü soyun 13’üncü yüzyıldan beri mevcut olduğunu gayet iyi biliyor; ayrıca da bir dakika bile olsun hatırasını unutamadığı pek sevgili kız kardeşinin, bu soyun mümessillerinden birinin karısı olduğunu da hatırından çıkarmıyordu. Bir kelimeyle bu soy birçok sebepten dolayı kendisi için pek kıymetliydi. 1500 ruble için bu her şeyden üstün olması gereken şecere üstüne bir gölge düşmesi fikrini asla kabul edemiyordu. Bütün bu sayıp dökülen sebepler yetmediği takdirde. İvan Markoviç, son olarak dinleyicilerden kendi kendilerine şunu sormalarını teklif etti: esas itibariyle cinayet nedir? Cinayet, kötü niyetle yapılan ahlâksızca bir harekettir. Fakat insanların iradesi serbest midir? İlim, bu mesele hakkında hâlâ müspet bir cevap bulmuş değildir, ilim adamları bu hususta birbirinden ayrı kanaatler taşırlar. Meselâ, en yeni Lombrozzo Okulu [bkz. Cesare Lombroso], serbest bir iradeyi kabul etmiyor ve her cinayeti ferdin anatomik hususiyetlerinin mahsulü sayıyordu. Albay yalvararak:

— İvan Markoviç, dedi, biz burada ciddî bir işten bahsediyoruz; siz ise Lombrozzo'yu karıştırıyorsunuz. Zeki bir insan olduğunuza şüphe yok. Ama bunlardan bahsetmeye ne lüzum var. Yoksa bütün bu lâfların, bu belâgatin meseleyi halledeceğini mi sanıyorsunuz?

Saşa Uskov kapısının önünde oturmuş dinliyordu. Ne korku, ne utanç, ne sıkıntı, yalnız yorgunluk ve bir ruh boşluğu duyuyordu. Ona göre, affedilmesiyle edilmemesi arasında bir fark yoktu. Kendisi buraya sadece verilecek hükmü dinlemek, gerekirse izahatta bulunmak üzere gelmişti. Ama bunu da iyi kalpli İvan Markoviç'in ricası üzerine razı olmuştu. Başına gelecek şeyden bir korkusu yoktu. Ha bu oda, ha hapishane, ha Sibirya, onun için hepsi birdi. (Sibirya ise Sibirya... Allah belâsını versin.)

Hayattan bıkmıştı. Gerçekten hayat ona pek ağır geliyordu. Gırtlağına kadar borca batmıştı. Cebinde meteliği yoktu. Akrabalarından buz gibi soğumuştu. Dostlarından ve kadınlardan er geç ayrılması icap edecekti. Çünkü onlar şimdiden, onun beleşçiliğine istihfafla bakmaya başlamışlardı. Doğrusu, geleceği pek karanlıktı.

Saşa kayıtsızdı. Onu yalnız bir tek şey; bu kapının arkasında kendisi için cani denmesi heyecanlandırıyordu. Her an yerinden fırlamak, bu odaya girmek ve albayın o madenî bet sesine karşı:

— Yalan söylüyorsunuz, diye bağırmak istiyordu.

Bu cani sözü korkunç bir sözdü. Bu kelime, katiller, haydutlar, hırsızlar için kullanılır. Bir kelime ile ahlâksız, kötü insanlar için. Saşa ise o gibi insanlardan çok uzaktı. Doğrusu borcu çoktu. Ödeme kabiliyeti de yoktu. Ama borç cinayet değildi ya. Borcu olmayan insan da pek azdı. Albayla İvan Markoviç de borç içindeydiler.

Saşa, benim günahım ne, diye düşünüyordu. O, sahte bir bonoyu kırdırmıştı. Fakat bütün tanıdığı arkadaşları pekâlâ bu gibi işleri yapıyorlardı. Meselâ Handrikof ve Von Burst, ne zaman parasız kalsalar, akrabaları veya dostları adına sahte bonolar tanzim edip, kırdırırlar ve evlerinden para gelir gelmez bu bonoları müddeti dolmadan geri alırlardı. Saşa da aynı şeyi yapmıştı. Fakat Andrikof kendisine vaat ettiği parayı vermeyince bonoyu geri alamamıştı. Kabahati Saşa'da değil, aksi tesadüflerde aramak lâzımdı. Başkanın imzasını kullanmak, suçlu bir hareket sayılırdı, ama gene de bir cinayet değildi. Herkesin kullandığı bir usul, çirkin bir haldi.

Fakat kimseye de hiçbir bakımdan zararı yoktu. Çünkü Saşa, albayın imzasını taklit ederken ona bir kötülük geleceğini, onu zarara sokacağını hatırına bile getirmemişti. Saşa, "Hayır, bu benim bir cani olduğumu göstermez." diye düşünüyordu. "Benim karakterim cinayete müsait değildir. Ben hisli, iyi kalpli bir insanım. Param olunca fakirlere yardım ederim..." İşte Saşa böyle düşünürken kapının arkasında konuşmalar hâlâ devam ediyordu.

Albay gittikçe hiddetlenerek:

— Ama baylar bu işin sonu yoktur. Düşünün bir defa, farz edelim ki, affettik ve bonoyu ödedik. O zaman Saşa yine bu yolsuz hayata devam eder, yeni yeni borçlara girer, parasını boşu boşuna harcar, bizim terzilerimize gidip, namımıza kendisi için kostümler ısmarlar. Yaptığı işin, son kabahati olduğunu garanti edebilir misiniz? Bana gelince, ben onun düzeleceğine hiç de inanmıyorum.

Temyiz mahkemesi memuru cevap olarak bir şeyler mırıldanıyor, sonra da İvan Markoviç tatlı tatlı ve sühuletle konuşmaya başlıyordu. Albay sandalyesini sabırsızlıkla oradan oraya çekiyor ve madenî bet sesiyle İvan Markoviç'in sözlerini kapatıyordu. Nihayet kapı açıldı ve İvan Markoviç dışarı çıktı. Zayıf, sakalsız yüzü yer yer kıpkırmızı olmuştu. Saşa'yı elinden tutarak:

— Gel, dedi, samimiyetle her şeyi itiraf et... Onurunu kır da açıkça, itaatkâr bir şekilde konuş.

Saşa odaya girdi. Temyiz mahkemesinde çalışan amca oturuyor, albay ellerini ceplerine sokmuş bir ayağını sandalyeye dayamış, masanın önünde duruyordu. Oda sigara dumanıyla dolu ve havasızdı. Saşa ne memura ne de albay baktı. Birdenbire bir utanç duydu, canı sıkıldı. Endişeyle İvan Markoviç'e döndü ve:

— Ödeyeceğim... Vereceğim, diye mırıldandı.

Madenî ses:

— Bu bonoları kırdırırken, sonunu düşünmedin mi? diye sordu.

— Ben... Bana... o zaman Handrikof borç para vereceğini vaat etmişti. Saşa, bundan başka bir şey söyleyemedi. Odadan çıktı. Tekrar kapının yanındaki sandalyeye oturdu.

O anda çekip gitmeyi çok isterdi. Fakat içinden taşan nefret onu boğuyor gibiydi, albayın sözünü kesmek, ona hakaret etmek için kalmak lâzım geldiğini düşünüyordu. Oturmuş, nefret ettiği amcasına söylenecek şöyle adamakıllı, ağır bir söz ararken, karanlığa gömülmüş olan misafir odasının kapısında bir misafir belirdi. Bu albayın karısıydı. Kadın, Saşa'yı yanına çağırdı. Parmaklarını çatlatarak, ağlaya ağlaya:

— Aleksandr, biliyorum, beni sevmiyorsunuz, dedi, ama rica ederim dinleyin, beni dinleyin. Dostum bu nasıl oldu? Bu korkunç, korkunç bir şey. Allah aşkına onlara rica edin, kendinizi temize çıkarın, yalvarın.

Saşa, onun kalkıp inen omuzlarına, yanaklarından dökülen yaşlara bakıyor, kapı arkasından yorgun, bitkin insanların donuk, sinirli seslerini duyuyor ve omuzlarını silkiyordu. Saşa asil şovunun, 1500 ruble için bu kadar gürültü patırtı çıkaracağını hiç tahmin etmezdi. Ne bu gözyaşlarına, ne de duyduğu seslerin titreyişine bir mana verebiliyordu.

Bir saat sonra albayın, kendi fikrini kabul ettirdiğini işitti... Amcalar ve dayısı işi mahkemeye götürmeye karar vermişlerdi. Albay içini çekerek:

— Karar, dedi, tamam, bitti artık.

Bu karardan sonra amcalarda ve dayıda, hatta kararda ısrar eden albayda bile, hissedilir bir çözülme başladı. Odaya bir sessizlik çökmüştü. İvan Markoviç ah çekerek:

— Ah Yarabbim... Zavallı kız kardeşim, dedi. Ve o zaman kız kardeşinin o sırada mutlaka göze görünmez bir şekilde odada bulunduğunu anlatmaya başladı. Herhalde o zavallı, muhterem, bedbaht kadının şimdi ağladığını, oğlu için yalvardığını söyledi. Onun öteki dünyadaki rahatı İçin Saşa’yı affetmek lâzımdı.

Hıçkırıklar duyuluyor, İvan Markoviç ağlıyor ve kapının arkasından işitilmesi mümkün olmayan birtakım sözler mırıldanıyordu. Albay ayağa kalkıyor, odada bir aşağı bir yukarı dolaşıyor ve uzun konuşma tekrar başlıyordu.

Tam bu sırada misafir odasında saat ikiyi vurdu. Aile meclisi bitmişti. Albay, kendisinin bu kadar âsabını bozan adamı görmemek için çalışma odasından misafir odasına gelmedi de sofadan geçti... İvan Markoviç ise odasına girdi. Heyecanlı idi. Ellerini neşe ile ovuşturuyor, ağlamış gözleriyle neşeli neşeli bakıyordu. Dudaklarında bir gülümseme peyda olmuştu. Saşay'ya:

— Vaziyet iyi, dedi, Allah’a şükür... Sen artık evine gidip rahat rahat uyuyabilirsin. Biz bonoyu ödemeyi kararlaştırdık. Fakat şu şartla ki, pişmanlık getireceksin ve hemen yarından tezi yok köyüne gidip işle güçle uğraşacaksın.

Bir dakika sonra İvan Markoviç ile Saşa paltolarını, şapkalarını giymişler, merdivenden iniyorlardı. Dayı nasihatler veriyor, Saşa ise onu dinlemiyor ve omuzlarından yavaş yavaş ağır ve kasvetli bir şeyin kalktığını hissediyordu. Affedilmişti. Artık serbestti! Neşe bir rüzgâr gibi göğsünü dolduruyor ve kalbinde tatlı bir ürperme hissediyordu. Nefes almak, çabuk yürümek, yaşamak istiyordu! Sokak fenerlerine, kararmış gökyüzüne bakarak, bugün "Ayı" adındaki lokantada Von Vurst, isim gününü kutluyor, diye düşündü. Ve neşe tekrar ruhunu kapladı.

— Gideceğim, diye karar verdi. Fakat bu anda, cebinde bir kapik bile olmadığını hatırladı. Şimdi yanlarına gideceği arkadaşlarının parasızlığından ötürü onu hor gördüklerini düşündü. Ne olursa olsun mutlaka para bulmak lâzım, İvan Markoviç'e:

— Dayı bana yüz ruble ödünç versene, dedi. Dayısı ona şaşkın şaşkın bakarak, arka arka fener direğine doğru gitti. Saşa sabırsızlıkla ayak değiştirerek ve nefes nefese:

— Dayı rica ederim, şu yüz rubleyi ver, dedi, sonra yüzü değişti, titremeye başladı. Dayısına doğru yürüdü. Onun hâlâ meseleyi anlamadığını, hep öyle şaşkın şaşkın durduğunu görerek:

— Vermeyecek misin? diye sordu. Dikkat et, eğer vermezsen yarın gidip polise teslim olurum. Bonoyu ödemenize vakit bırakmam. Yarın yeni bir sahte bono yazarım.

Şaşırmış olan İvan Markoviç dehşet içinde, anlaşılmaz birtakım laflar mırıldanarak para çantasından yüz rublelik bir kâğıt çıkardı ve Saşa'ya uzattı. Saşa parayı derhal kaptı ve dayısından uzaklaştı...

Arabaya bindikten sonra, Saşa sakinleşmiş ve içinde neşenin tekrar canlandığını hissetmişti. İyi kalpli İvan Markoviç'in aile meclisinde bahsettiği o gençlik hakları, içinde uyanmış ve konuşmaya başlamışlardı. Saşa gideceği içki âlemini düşünüyor ve kafasındaki şişeler, kadınlar ve dostlar arasında şu fikir dönüyordu:

— Şimdi görüyorum ki ben bir caniyim. Evet caniyim.

YAĞMURLU HAVALAR

İri iri yağmur damlaları karanlık camları kamçılıyordu. Bu yağmur, bir defa başladıktan sonra, nihayet soğuktan donan sayfiyeli alışıp büsbütün kayıtsız kalıncaya kadar günlerce, haftalarca sürüp giden sayfiye yağmurlarındandı. Soğuktu. Havada keskin, hoşa gitmeyen bir rutubet kokusu vardı. Avukat Kvaşin'in kaynanasıyla karısı, ikisi de hırkalarını giyip şallara sarılmışlar, yemek odasında, masanın başında oturuyorlardı, ihtiyar kadının yüzünde: çok şükür karnım tok, sağlığım yerinde, biricik kızımı da iyi bir erkeğe verdim, şimdi artık müsterih bir vicdanla iskambil falı açmaya hakkım var, ifadesi okunuyordu. Orta boylu, tombul, yirmi yaşlarında, uysal yüzlü, solgun benizli bir kadın olan kızı, dirseklerini masaya dayamış kitap okuyordu; ama gözlerine bakınca kitapla değil de kitapta yazılı olmayan kendi düşünceleriyle ilgilendiği anlaşılabilirdi. Kadınlar susuyorlardı. Yağmurun gürültüsü, aşçı kadının derinlerden, mutfaktan gelen sesi onlara kadar geliyordu.

Kvaşin evde yoktu. O, yağmurlu havalarda sayfiyeye gelmez, şehirde kalırdı; rutubetli sayfiye havası bronşitine pek fena tesir ettiği için çalışmasına engel oluyordu. Kanaatince boz renkli havanın soğuk manzarası, yağmurun pencerelerde bıraktığı gözyaşı izleri, kuvvetini alıyor, ona can sıkıntısı veriyordu. Rahat yaşamaya daha elverişli olan şehirdeyse, yağmurlu günler hemen hemen fark edilmeden geçiyordu.

İhtiyar kadın iki defa fal açtıktan sonra, iskambil kâğıtlarını karıştırdı, kızına:

— Yarın hava iyi olacak mı, bizim Aleksey Stepanoviç gelecek mi, diye fal açtım. Gelmeyeli bugün tam beş gün oluyor... dedi. Ne hava, Yarabbi...

Nadejda Filipovna kayıtsız gözlerle annesini süzerek yerinden kalktı, oda içinde bir köşeden bir köşeye gidip gelmeye başladı. Kendi düşüncelerine devam ederek:

— Barometre dün yükseliyordu, dedi, bugünse gene düşüyormuş!

İhtiyar kadın iskambil kâğıtlarını uzun sıralar halinde dizdikten sonra başını salladı.

Kızına bakarak:

— Göreceğin mi geldi? diye sordu.

— Elbette.

— Nasıl göreceğin gelmez? Buraya uğramayalı bugün beş gün oluyor. Mayısta en çok iki, bazen üç gün gelmezdi, şimdiyse, dile kolay, tam beş gün! Benim bile karısı olmadığım halde, göreceğim geldi. Dün bana, barometre düşüyor, dediler, ben de sırf Aleksey Stepanoviç için piliç keserek, balıkları temizlemelerini söylemiştim. O, pilici, balığı sever. Rahmetli baban, balığı görmeye bile tahammül edemezdi, ama Aleks Stepanoviç seviyor. Her zaman iştahla yiyor.

Kızı:

— Onu düşünürken kalbim sızlıyor, dedi. Bizim bile canımız sıkılıyor, onun elbette daha çok sıkılır, anneciğim!

— Sıkılmaz olur mu? Bütün gününü mahkemede geçiriyor, gece de yapayalnız baykuş gibi boş evde yatıyor.

— Beni en çok korkutan nedir biliyor musunuz, anne, orada yapayalnız, hizmetçisiz kalışı. Ne semaver koyacak, ne su verecek kimsesi var. Yaz ayları için neden bir uşak tutmamalı? Hem de o sevmedikten sonra bu sayfiyeye ne lüzum var? Ona, istemez demiştim, ama dinletemedim. "Senin sağlığın için lâzım," dedi. Ama bende sağlık ne gezer? Zaten hastalığımın başlıca sebebi onun bu cefalara benim için katlanmış olmasıdır.

Annesinin arkasından durup bakan Nadejda Filipovna, açılan falda bir yanlışlık gördü, masaya eğilip düzeltmeye başladı. Ortalığa gene bir sessizlik çöktü. İkisi de kâğıtlara bakarken sevgili Aleksey Stepanoviç'in şu dakikada şehirde karanlık, boş odada yapayalnız oturduğunu; aç, yorgun bir halde aile hasretiyle yanıp tutuşarak, masası başında çalıştığını düşünüyorlardı.

Nadejda Filipovna'nın birdenbire gözleri parladı:

— Biliyor musun, anne? dedi. Hava yarın da böyle olursa sabah treniyle şehre, onu ziyaret etmeye gideceğim! Hiç olmazsa sağlık durumunu öğrenir, yüzüne doya doya bakar, çayını içiririm.

Bu kadar basit, yerine getirilmesi de pek kolay olan bir düşüncenin o ana kadar akıllarına gelmediğine ikisi de şaşakaldılar.

Şehir, sayfiyeden yarım saat kadar uzaktaydı, trenden indikten sonra da yirmi dakika kadar arabayla gitmek gerekiyordu. Ana kız biraz daha konuştuktan sonra ikisi de memnun, aynı odada uykuya yattılar.

Salondaki saat gecenin ikisini vurduğu zaman ihtiyar kadın:

— Of-of... Yarabbi, biz günahkâr kullarını bağışla! diyerek içini çekti. Hiç uykum yok!

Kızı, fısıltıyla:

— Uyumuyor musun, anne? diye sordu. Ben de hep Alyoşa'yı düşünüyorum. Şehirde sağlığı bozulmasa bari! Kim bilir ne biçim lokantalarda, aşçı dükkânlarında yemek yiyordur.

İhtiyar kadın içini çekti:

— Ben de bunları düşünüyordum. Yarabbi, sen onu koru. Ya bu yağmura ne buyrulur?

Sabahleyin yağmur, artık pencereleri dövmüyordu. Ağaçlar hüzünlü hüzünlü duruyor, rüzgârın her esişinde yapraklarında biriken yağmur damlalarını yere serpiyorlardı. Çamurlu yollarda insanların ayak izleri, araba tekerleklerinin oyduğu yollar, hendekler, çukurlar su doluyor. Nadejda Filipovna yola çıkmaya karar verdi.

İhtiyar kadın, kızını şallarla sarıp sarmalarken:

— Benden selâm götür, diyordu. Hem de söyle, ona pek öyle mahkeme mahkeme dolaşmasın... İnsana dinlenme de lâzım. Sokağa çıkarken boynuna atkı sarmayı unutmasın: havaların durumu belli. Tanrı korusun! Pilici de al, ona götür; ev yemeği soğuk da olsa gene aşçı yemeğinden iyidir.

Kızı, akşam treniyle yahut sabahleyin döneceğini söyleyerek gitti.

Ama söylediğinden çok daha erken, öğle yemeğine doğru geri döndü. O geldiği sırada ihtiyar kadın, kendi odasında, sandığın üstünde uyuklarken, akşam yemeği için damat beye acaba ne kızartsam? diye düşünüyordu.

Kızı, solgun bir yüzle, darmadağınık saçlarla annesinin odasına girdi, hiçbir şey söylemeden şapkasını çıkarmadan yatağa yığıldı, başını yastıklar arasına gömdü.

İhtiyar kadın şaşırıp kalmıştı:

— Ne oldun? diye söylendi. Niçin bu kadar çabuk döndün? Aleksey Stepanoviç nerede?

Nadejda Filipovna başını kaldırdı, kuru, yalvaran gözlerle annesinin yüzüne baktı.

Nihayet:

— O, bizi aldatıyor, anne! diyebildi.

İhtiyar kadın korku dolu bir sesle:

— Ne diyorsun, Tanrı lâyığını versin! dedi, gecelik hotozu başından yana kaydı. Bizi kim aldatmaya kalkışır? Allah’ım, sen bizi koru!

Kızı:

— Bizi aldatıyor, anne! diye tekrarlarken çenesi titredi.

İhtiyar kadın sarardı:

— Bunu da nereden çıkardın? diye bağırdı.

— Şehre gidince dairemizi kapalı buldum. Kapıcı, Alyoşa'nın bu beş gün içinde bir defa bile eve gelmediğini söyledi. Evde oturmuyor! Oturmuyor! Oturmuyor!

Nadejda Filipovna ellerini salladı, hıçkırarak ağlamaya başladı. Hem ağlıyor, hem de:

— Oturmuyor! Oturmuyor! diye tekrar ediyordu.

Sinir buhranları başladı. İhtiyar kadın korku içinde kalarak:

— Bu nasıl şey? diye mırıldanıyordu. Daha üç gün önce gönderdiği mektupta evden dışarı çıkmadığını yazıyordu! Peki geceleri nerede yatıyor? Yarabbi sen bilirsin!

Nadejda Filipovna halsiz düşmüştü, hatta şapkasını bile çıkaramıyordu. Afyon yutmuş gibi manasız gözlerle etrafına bakınıyor, sinirden gerilen parmaklarıyla annesinin eline yapışıyordu.

İhtiyar kadın, kızının yanında telâşlı telâşlı dolaşıyordu:

— Tam inanacak adamı bulmuşsun, insan kapıcının sözlerine inanır mı? diye ağlamaklı bir sesle söylendi. Ne kadar kıskanç şeymişsin! O, bizi aldatmaz... Hem de bizi aldatmaya nasıl cesaret eder? Biz şöyle böyle insanlardan mıyız? Tüccar soyundan olsak bile gene böyle bir şey yapmaya hakkı yoktur, çünkü sen nikâhlı karısısın! Biz gereken yere şikâyet de edebiliriz! Seninle evlendiği zaman çeyiz olarak tam yirmi bin altın verdim! Sen çeyizsizin biri değilsin ki!

Bu sözleri söyler söylemez, kendisi de ağlamaya başladı, sonra kolunu silkti; kendisi de halsiz düştü, sandığın üstüne yattı. Bu sırada gökyüzünde mavi lekeler görünmüş bahçede ıslak otlar üzerinden ilk güneş ışığı yavaşça kaymış, neşelenen serçeler, gökyüzünde koşuşan bulutların gölgelerinin aksettiği su birikintileri etrafında cıvıldaşarak, zıplamaya başlamışlardı, ama ana kız, hiçbir şeyin farkında değillerdi.

Akşamüzeri Kvaşin geldi. Şehirden ayrılmadan önce eve uğramış, kapıcıdan, kendisi yokken karısının geldiğini öğrenmişti.

Neşeli neşeli kaynanasının odasına girdi, onların yaşlarla dolu gözlerini, somurtkan yüzlerini görmüyormuş gibi davranarak:

— İşte, ben de geldim! dedi. İşte ben de geldim! Tam beş gündür görülmedik!

Aceleyle karısının, kaynanasının ellerini öptü, ağır bir işi başardığı için memnunluk duyan bir insan tavrıyla kendisini koltuğa attı.

Ciğerlerindeki bütün havayı dışarı çıkararak:

— Of! dedi. O kadar bitkinim ki, sormayın, zorla oturuyorum! Hemen hemen beş gün... geceli gündüzlü sanki iğne üzerinde oturuyormuşum gibi yaşadım! Bu zaman içinde eve bir kere bile uğramadım! Hep Şipunov ile İvançikov'un müsabakasıyla uğraştım. Galdeyev'in mağazasının üstündeki büroda çalışmak zorunda kaldım... Yemedim, içmedim, bir sıranın üstünde yattım, dondum, bittim... Bir dakika bile boş durmadım, eve gitmeye bile vakit bulamadım. İşte Nadyuşa bu yüzden eve uğrayamadım...

Bu sözleri söyledikten sonra Kvaşin, fazla çalışmaktan belkemiği ağrıyormuş gibi ellerini kalçasına dayadı, yalanının yahut kendisinin dediği gibi, diplomatlığının nasıl bir tesir bıraktığını anlamak için yan gözle karısının, sonra kaynananın yüzüne baktı. Kaynanasıyla karısı, kaybettikleri kıymetli bir şeyi hiç beklemedikleri, ummadıkları bir zamanda bulan insanlar gibi sevinçle birbirlerine bakıştılar... Yüzleri parlıyor, gözleri yanıyordu...

Kaynanası, yerinden fırlayarak:

— Aziz yavrum, diye bağırdı. Ah, Yarabbi, ben ne diye burada oturuyorum? Çabuk çay hazırlasınlar! Belki karnın da açtır?

Karısı, sirkeyle ıslatılan mendili başından çekip atarak:

— Elbette açtır! dedi. Anne, çabuk şarapla mezeleri getirin! Natalya, sofrayı hazırla! Ah, Yarabbi hiçbir şey hazır değil!

İkisi de mesut, bahtiyar, odalarda telâşla koşuşmaya, uğraşmaya başladılar...

Biraz sonra masa hazırlanmıştı. İçi dışı Madera şarabı, likör kokan, tokluktan güçlükle nefes alan Kvaşin, durmadan açlıktan şikâyet ediyor, yemekleri zorla çiğniyor, durmadan Şipunov ile İvançikov'un müsabakasından söz ediyordu.

Karısı da, kaynanası da gözlerini onun yüzünden ayırmayarak düşünüyorlardı:

"Ne akıllı, ne nezaketli adam! Hem de ne güzel erkek!"

Akşam yemeğinden sonra Kvaşin kocaman, yumuşacık kuş tüyü yatağına yatarken:

"Bu pek önemli! diye düşünüyordu. Gerçi tüccar soyundan, cehalet kokan insanlardır, ama kendilerine göre ayrı bir güzellikleri olduğu da inkâr edilmez. İnsan haftanın bir iki gününü burada zevkle geçirebilir."

Yorganı başından aşağı çekti, ısındı, uykuya dalarken:

"Bu pek önemli!" diye mırıldandı.

ARABALIK

Akşamleyin saat ona geliyordu. Arabacı Stepan, kapıcı Mihaylo köyünden dedesine misafirliğe gelen arabacının torunu Alyoşka ve her akşam evin avlusuna tuzlu balık satmaya gelen yetmişlik bir ihtiyar Nikandr arabalıkta bir fener etrafına oturmuş, papaz oyunu oynuyordu. Ardına kadar açık olan kapıdan bütün avlu, ev sahiplerinin oturduğu büyük ev, avlu kapısı, kilerler, kapıcı dairesi görünüyordu. Bütün bunlar, gece karanlığıyla örtülüydü. Yalnız içinde bir kiracı oturan küçük evin dört penceresi pırıl pırıl parlıyordu. Arabaların, kızakların kalkık oklarının gölgeleri, duvarlardan kapıya doğru uzanıyor, fenerden, oyunculardan gelen gölgelerle karışıyor, titriyordu... Ambarı ahırdan ayıran ince ara duvar arkasında beygirler vardı. Etraf ot kokuyor, ihtiyar Nikandr'dan nahoş bir tuzlu balık kokusu geliyordu. Arabacı, kral [Kâğıt oyunlarında papaza verilen ad.] olmuştu; kendisince kırlara yakışır bir tavır takınmıştı; kırmızı, kareli bir mendile gürültülü bir şekilde hapşırdıktan sonra:

— Şimdi istediğimin kafasını keserim, diyordu.

Sekiz yaşlarında, çoktan makas görmemiş açık sarı saçlı bir oğlan çocuğu olan Alyoşka, arabacıya sert sert, kıskançlıkla baktı, kendisinin de kral olmasına az kalmıştı. Bunun için de suratını asmış, kaşlarını çatmıştı. Kâğıtlara düşünceli düşünceli bakarak:

— Dede, dedi, ben senden sonra oynayacağım. Biliyorum sende kupa kızı var.

— Haydi budala, bu kadar düşünme oyna bakalım.

Alyoşka, çekine çekine kupa oğlanını oynadı. Bu anda avludan çıngırak sesi işitildi. Kapıcı ayağa kalkarak:

— Hay Allah müstahakkını versin, dedi, haydi kral. Git de kapıyı aç şimdi.

Biraz sonra geri döndüğü zaman, oyunda Alyoşka prens, tuzlu balık satıcısı, asker, arabacı da köylü olmuşlardı. Arabacı tekrar oyuna oturarak :

— Vaziyet kötü gidiyor, dedi. Şimdi doktorlar çıktı, kapıyı açtım çıkaramadılar.

— Nerde, çıkarmak kolay mı? Herhalde yalnız beynini altüst etmişlerdir, o kadar. Kurşun kafaya girdiyse ne yapsalar para etmez.

Arabacı devamla:

— Kendini kaybetti, dedi. Herhalde ölecek. Alyoşka, it oğlu it, kâğıtlarıma bakma, yoksa kulaklarını çekerim ha. Evet, doktorları dışarıya çıktı, annesi babası da içeri girdi... Şimdi geldiler, öyle bağıra bağıra ağlıyorlar ki, yürekler acısı. "Biricik oğlumuz" diyorlar.. Felâket işte.

Oyuna dalmış olan Alyoşka'dan başka herkes iyice aydınlatılmış olan evin pencerelerine baktılar. Arabacı:

— Yarın karakola gitmek lâzımmış, dedi. İfade alacaklar... Ben ne söyleyebilirim ki? Görmedim ki? Bu sabah çağırdılar beni, bir mektup uzatıp "Bunu posta kutusuna atar mısın" dedi. Ağlamış olduğu gözlerinden belliydi. Karısı, çocukları evde yoktu, gezmeye çıkmışlardı... İşte ben mektubu götürürken o da tabanca ile şakağına bir kurşun sıkmış. Geldiğim zaman da aşçı kadın var kuvvetiyle imdat çağırıyordu.

Tuzlu balık satıcısı kısık bir sesle:

— Büyük bir günah, dedi, başını çevirdi. Büyük günah.

Arabacı, bir kâğıdı daha büyük bir kâğıtla kırarak:

— Fazla okumuşluğundan. dedi. Kaçırdı işte. Bazen bütün gece oturur, boyuna yazar dururdu... Hey, köylü, oynasana!.. Ama gösterişli bir efendiydi doğrusu. Beyaz tenli, uzun boylu bir adamdı. İyi de kiracı idi.

Arabacı, dokuzlu kozla bir kupa papazı alarak:

— Hep kadın milleti yüzünden, dedi. Başka birinin karısına tutulmuş, karısından da soğumuşmuş. Olur, böyle şeyler. Kral kızmaya başlıyor ha.

Bu sırada tekrar kapı açıldı, öfkelenen kral, canı sıkılmış gibi bir tükürdü, dışarıya çıktı. Aydınlanmış pencerelerde dans eden çiftlere benzeyen gölgeler göründü. Avluda heyecanlı sesler acele adımlar işitildi. Arabacı:

— Herhalde gene doktorlar geldi, dedi. Yorulacak bugün Mihaylo.

Bir an için ulumayı andıran garip bir ses işitildi. Alyoşka, korkuyla dedesine, sonra pencerelere baktı, dedi ki:

— Dün kapının yanında başımı okşadı. Çocuk nerelisin sen? dedi. Dede şimdi böyle uluyan kimdi?

Dede cevap vermedi, yalnız fenerin fitilini düzeltti. Biraz sonra:

— Gitti adam, dedi ve esnedi. Kendisi dr mahvoldu, çocukları da. Şimdi bütün hayatları boyunca çocukları bu ayıptan kurtulamazlar.

Arabacı döndü, fenerin yanma oturdu:

— Öldü, dedi. Darülacezeye haber gönderildi, ihtiyar kadınlar gelsin diye.

Arabacı istavroz çıkardı:

— Allah rahmet eylesin, diye mırıldandı.

Alyoşka da dedesine bakarak istavroz çıkardı.

Tuzlu balık satıcısı:

— Onun gibiler böyle anılmaz, dedi.

— Niye?

— Günah işte.

Arabacı ona hak verdi:

— Doğru, dedi, şimdi ruhu doğrudan doğruya cehenneme gidecek. Şeytanın eline geçecek.

Satıcı:

— Günah, diye tekrarladı. Böyleleri ne gömülür, ne onlar için ayin yapılır. Onlara bir leş gibi muamele edilir. Hiçbir merasim yapılmaz.

İhtiyar, kasketini giyip ayağa kalktı:

— Bizim general karısının da böyle bir şey başına geldi, dedi. Kasketini aşağıya doğru çekti. Biz o zaman hâlâ köle idik, general karısının küçük oğlu, o da herhalde fazla okumuşluğundan olacak, ağzına bir kurşun sıktı. Dinî kanunlarımıza göre, onu papazsız, ayinsiz, mezarlığın öte tarafına gömmek lâzımdı. Ama hanımefendi, ele güne ayıp olmasın diye, polislere, doktorlara rüşvet vermiş, oğlu, bu işi buhran içinde, kendisini bilmez bir halde işlemiş gibi kâğıt almış. Para ile her şey yapılır. Böylece onu, papazlarla, bando ile yani gereken merasimle gömdüler. Hem de kilisenin altına gömdüler. Sonra rahmetli general, bu kiliseyi kendi parasıyla tamir ettirdi, ailesinden kim ölmüşse şimdi orada yatıyor. Bu gömmeden sonra bir iki ay geçiyor, her şey yoluna giriyor. Ama üçüncü aya basınca, bir gün kilisenin bekçileri, general karısının kendilerini kabul etmelerini rica ediyorlar. Ne istiyorlar? Huzuruna çıkınca kadının ayaklarına kapanıyorlar: "Bizi affedin hanımefendi, diyorlar, ama daha fazla kilisede çalışamayız. Başka bekçiler bulun, bizi lütfen bu işten affedin." Hanımefendi: "Niçin?" diye soruyor "Tahammülümüz kalmadı, diye cevap veriyorlar, oğlunuz, bütün gece kabir altında uluyor."

Alyoşka bundan ürperdi, pencereleri görmemek için yüzünü arabacının sırtına dayadı. İhtiyar devamla:

— General karısı ilkönce buna hiç inanmak istememiş. "Bütün bunlar, demiş, sizde, cahil halkta kendi kendinizi inandırmanızdan." Bir müddet sonra bekçiler gene ona gittiler, hem bu sefer zangoçla birlikte. Onun, o da uluduğunu duymuş. General karısı işlerin sarpa sardığını gördü. Bekçilerle birlikte yatak odasına kapandı, dedi ki: "İşte dostlarım size yirmi beş ruble, siz bu gece usulca şu bahtsız oğlumu topraktan çıkarın, kabristanın arkasına gömün." Herhalde onlara birer kadeh de votka ikram etti. Bekçiler de dediğini yaptılar, üstü yazılı mezar taşı hâlâ kilisenin altındadır. General oğlu ise, kabristan arkasında.

Tuzlu balık satıcısı:

— Hey Allah’ım affet günahlarımızı, diye ah çekti. Yılın ancak bir gününde böyleleri için dua edilir. Üçleme yortusunun cumartesi günü. Onların ruhu için fakirlere sadaka verilmez, günahtır. Ama ruhlarının selâmeti için kuşlara yem dağıtılabilir. General karısı, her üç günde bir dört yol ağzına çıkar, kuşlara yem dağıtırdı. Bir defa dört yol ağzında, nereden geldiği belli olmayan siyah bir köpek ortaya atladı, ekmeği kaptı, sonra kaybolup gitti... Tabii bu köpeğin ne biçim köpek olduğu belli. Bundan sonra general karısı beş gün ne yedi, ne içti, yarı deli bir halde gezdi... Birdenbire bahçede diz çöküyor uzun uzun dua ediyordu. Eh, Allaha ısmarladık kardeşler, Allah yardımcınız olsun. Gel Mihayloşka bana kapıyı açıver.

Tuzlu balık satıcısıyla kapıcı dışarı çıktılar. Arabalıkta kalmamak için arabacıyla Alyoşka da çıktılar. Arabacı, hâlâ gölgeleri bir görünüp bir kaybolan pencerelere bakarak:

— İşte, bizim gibi yaşıyordu, öldü. Bu sabah avluda geziyordu, şimdi ise ölü yatıyor, dedi.

Arabacı, tuzlu balık satıcısıyla yürüyerek:

— Gün gelir, biz de ölürüz, dedi.

İkisi de karanlıkta kayboldular. Arabacı, arkasından da Alyoşka, ışıklı pencerelere çekine çekine yaklaştılar. Uzun uzun ağlamış olan pek solgun bir bayan, kır saçlı yakışıklı bir erkek, odanın ortasında iki oyun masasını çekiyorlardı. Herhalde ölüyü, üstüne koyacaklardı. Masaların yeşil çuhası üzerinde hâlâ tebeşirle yazılmış rakamlar görünüyordu. Sabahleyin avluda koşup bağıran, bir sandalye üzerinde duruyor, elini uzatarak yatak örtüleriyle bir aynayı örtmeye çalışıyordu. Alyoşka, fısıldayarak:

— Büyük baba, ne yapıyorlar? diye sordu.

İhtiyar:

— Şimdi onu masaların üstüne koyacaklar, dedi. Haydi gidelim oğlum, yatma zamanı geldi.

Arabacıyla Alyoşka, arabalığa döndüler, Allaha dua edip ayakkabılarını çıkardılar. Stepan, döşeme üzerinde bir köşede, Alyoşka ise kızakta yattı. Arabalığın kapılan artık kapanmıştı. Söndürülmüş fenerden kuvvetli bir is kokusu geliyordu. Biraz sonra Alyoşka başını kaldırdı, etrafına baktı, kapı aralığından aynı dört pencereden ışık görünüyordu:

— Dedeciğim, korkuyorum, dedi.

— Hadi, uyu, uyu.

— Dedim ya, korkuyorum.

— Ne korkuyorsun? Amma da şımardın ha. İkisi de sustular.

Alyoşka birdenbire kızağın üstüne sıçradı. Hıçkıra hıçkıra ağlayarak dedesine doğru koştu. Arabacı da kalkarak:

— Ne var, ne oluyor? diye sordu.

— Uluyor. Korkuyorum, dedeciğim... İşitmiyor musun?

Arabacı kulak kabarttı:

— Ağlıyor, dedi. Hadi git yat, budala. Acıları var, ağlıyorlar.

Torun, hıçkırarak, baştan aşağı titreyerek:

— Köye gitmek istiyorum dede, dedi. Anneme gidelim, köye gidelim. Gidelim, canım dedeciğim, sevaba girersin.

— Ne budala çocuk. Hadi, sus, sus. Ben de feneri yakayım, budala!

Arabacı, aranarak kibriti buldu, feneri yaktı. Ama ışık Alyoşka'yı sakinleştirmedi. Ağlayarak:

— Stepan dedeciğim, köye gidelim, dedi. Buradan korkuyorum, çok korkuyorum. Mendebur, beni niye köyden getirdin?

— Kim mendebur? İnsan öz dedesine böyle söyler mi? Döverim seni ha.

— Döv, döv, döv, eşek sudan gelinceye kadar döv amma, Allah aşkına beni anneme götür.

Arabacı, tatlı tatlı fısıldayarak:

— Hadi oğlum, hadi sus, korkma... Dedi. Ben de korkuyorum ya. Allah’a dua et.

Kapı gıcırdadı, kapıcının başı göründü:

— Uyumuyor musun Stepan? dedi. Bense bütün gece uyuyacağım. İçeri girdi. Bütün gece pencereyi bir aç bir kapa. Sen Alyoşka niçin ağlıyorsun?

Arabacı, onun yerine cevap vererek:

— Korkuyor, dedi.

Tekrar kısa bir zaman için bir uluma işitildi. Arabacı dedi ki:

— Ağlıyorlar. Annesi gözlerine inanmak istemiyor. Acıdan helâk oluyorlar.

— Babası da burada mı?

— Burada... Bir kenara oturup susuyor. Çocukları da akrabalarına götürdüler... Eh Stepan, biraz iskambil oynasak mı dersin?

Arabacı başını kaşıyarak:

— Olur, dedi. Sen Alyoşka, git uyu. Evlenecek zamanın geldi, hâlâ tutup ağlıyorsun, budala. Hadi git, sersem git.

Kapıcının odada bulunuşu Alyoşka'yı yatıştırdı. Çekine çekine kızağa gitti, yattı. Uyku arasında fısıltılar duyuyordu. Dedesi:

— Kırıp alıyorum, diyordu.

Kapıcı da:

— Kırıp alıyorum, diyerek tekrarlıyordu.

Avluda çıngırak çaldı, kapı gıcırdadı. O da sanki "Kırıp alıyorum" diyordu. Alyoşka, rüyasında efendiyi gördü, gözlerinden korkup ağlayarak sıçrayıp kalktığı zaman artık sabah olmuştu Bir yanda dedesi horluyor, arabalık artık ona korkunç gelmiyordu.

BAYAN. N. 'NİN HİKÂYESİ

Bundan dokuz yıl kadar önce, bir akşamüzeri sorgu yargıcı Pyotr Sergeyeviç ile birlikte mektuplarımızı almak için atla istasyona gitmiştik.

Hava çok güzeldi, ama dönüşte gök gürültüleri duyuldu; kızıl bakır renkli bir bulutun üzerimize doğru geldiğini gördük. Bulut bize, biz de ona yaklaşıyorduk.

Bulutun kapkara yerinde bizim ev ile kilise beliriyor, uzun kavak ağaçları da gümüşle yaldızlanmış gibi parlıyordu. Havada yağmurla karışık biçilmiş ot kokusu vardı. Yol arkadaşım heyecanlıydı. Durmadan gülüyor, saçma sapan şeyler söylüyordu. Diyordu ki: birdenbire yolumuz üstüne surları dişli, sarmaşıklarla örtülü, baykuşlarla dolu ortaçağdan kalma bir şato çıksa, yağmurdan kaçıp oraya sığınsak, sonra yıldırım bizi öldürse ne güzel olurdu.

Ama işte ilk dalga, çavdar, yulaf tarlalarından hızla geçti. Rüzgâr bir hamle yaptı, tozlar havalandı. Pyotr Sergeyeviç güldü, atını mahmuzlarken:

— Ne güzel! diye bağırdı. Ne güzel!

Neşesi bana da geçmişti; bir anda iliklerime kadar ıslanacağımı, yıldırım çarpmasıyla ölebileceğimi düşünerek gülmeye başladım.

Kasırgada at üstünde dörtnala giderken, rüzgârdan boğulur gibi uçtuğunu hissetmek, insanın ruhuna heyecan veriyor, göğsünü gıcıklıyor. Evimizin avlusuna girdiğimiz zaman rüzgâr, artık dinmişti, iri yağmur damlaları, otları, çatıları dövüyordu. Ahırın yanında kimse yoktu.

Pyotr Sergeyeviç, eyerlerini indirdikten sonra atları ahıra çekti. Onun, bu işleri bitirmesini bekleyerek eşikte duruyor, yağmurun çapraz çizgilerini seyrediyordum; tatlı, iç gıcıklayan bir ot kokusu, burada kırdakinden daha kuvvetli duyuluyordu; bulutlardan, yağmurdan ortalık kararmıştı.

Gökyüzünün yarıldığını sandıracak kadar şiddetli, çatırtılı bir gök gürlemesinden sonra yanıma yaklaşan Pyotr Sergeyeviç:

— İşte gök gürlemesi dediğin böyle olur! diye bağırdı. Nasıl, ha?

Yanımda, eşikte duruyordu, biraz önceki hızlı koşunun tesiriyle ağır ağır nefes alarak beni seyrediyordu.

— Natalya Viladimirovna, dedi, uzun zaman böyle durup size bakabilmek için her şeyimi verirdim. Bugün çok güzelsiniz.

Hayranlık ifade eden, yalvaran gözlerle bana bakıyordu, yüzü solgundu, sakalıyla bıyıklarında pırıldaşan yağmur damlaları da sanki muhabbetle beni seyrediyorlardı.

Pyotr Sergeyeviç, sözlerine devam ederek:

— Sizi seviyorum, dedi. Evet, seviyorum, sizi karşımda gördüğüm için bahtlı bir insanım, karım olmayacağınızı biliyorum, ama zarar yok, bir şey de istemiyorum, hiçbir isteğim yok, sevdiğimi bilmeniz bana yeter. Susun, cevap vermeyin, yeter ki, benim için dünyada her şeyden değerli olduğunuzu bilin, size bakmama izin verin.

Hayranlığı bana da geçmişti. Heyecanlı yüzüne bakarak, yağmur gürültüsüne karışan sesini dinliyor, büyülenmiş gibi hiç kımıldamadan duruyordum.

O ışıl ışıl gözlere doya doya bakmak, sesini ebediyete kadar dinlemek istiyordum.

Pyotr Sergeyeviç:

— Susuyorsunuz, peki! dedi. Susmakta devam edin.

Kendimi o kadar iyi hissediyordum ki, sevincimden güldüm, bütün hızıyla yağan yağmurun altında eve doğru koştum; o da güldü, su birikintilerine basmamak için zıplaya zıplaya arkamdan koştu.

Çocuklar gibi gürültü patırtı ederek koşa koşa merdivenlerden çıktık, hızla odaya girdik. Sırsıklam olmuş, koşmaktan nefes nefese kalmıştık.

Beni neşeli görmeye alışkın olmayan babamla ağabeyim, şaşkın şaşkın yüzüme baktılar, onlar da gülmeye başladılar.

Fırtına bulutları dağılmış, gök gürültüsü kesilmişti, Pyotr Sergeyeviç'in sakalındaki yağmur damlalarıysa hâlâ pırıldıyordu. Akşam yemeğine kadar durmadan şarkı söyledi, ıslık çaldı, gürültü ederek köpekle oynadı, onu odadan odaya kovaladı, az kalsın semaveri getiren uşağı devirecekti. Yemek yenirken de çok yiyor, saçma sapan konuşuyor, kışın taze hıyar yiyince insanın ağzında bahar kokusu duyacağını iddia ediyordu.

Gece yatağıma yatarken mumu yakarak penceremi arkasına kadar açtım; tarif edilmesine imkân olmayan bir duygu bütün ruhumu sardı. Hür, sıhhatli, asil, zengin olduğumu, sevildiğimi hatırladım, ama en önemlisi asil, zengin oluşumdu, Yarabbi, hem asil, hem zengin olmak, ne hoş bir şeydi. Sonra yatağımın içinde şebnemle beraber odama dolan hafif soğuktan büzülürken, Pyotr Sergeyeviç'i sevip sevmediğimi anlamaya çalıştım... Ama bir şey anlayamadım, uyuyup kalmışım.

Sabahleyin yatağımın üstünde titreşen güneş lekelerini, kavak dallarının gölgelerini gördüğüm zaman, bir gün önce olup bitenlerin hepsi hayalimde canlandı. Hayat bana zengin, bin bir renkli, pek lâtif göründü. Şarkı söyleyerek, acele acele giyinip bahçeye koştum...

— Peki, sonra ne oldu? Hiç. Kışın şehirde oturduğumuz zaman Pyotr Sergeyeviç, ara sıra köyden bize geliyordu. Köylü ahbaplar, yalnız köyde, o da yazın sevimli olurlar, şehirde, kışın sevimliliklerinin yarısını kaybederler. Şehirde onlara çay ikram ederken, giydikleri redingotun başkasının sırtından alındığını, çaylarını gerektiğinden fazla karıştırdıklarını sanırsınız. Pyotr Sergeyeviç, şehirde de aşkından konuşuyordu, ama bu, köydekine hiç benzemiyordu. Burada bizi birbirimizden ayıran duvarı daha çok hissediyorduk: Ben asildim, zengindim, o ise yoksuldu, asil bile olmayan bir papazın oğlu, sorgu yargıçlığı eden bir kişiydi, o kadar; ikimizde (ben genç olduğum için, o da Tanrı bilir neden) bu duvarı hem çok yüksek, hem de kalın buluyorduk; şehirde bize geldiği zaman zoraki gülümsüyor, toplumu tenkit ediyordu. Salonda yabancı birisi olduğu zaman da somurtarak susuyordu. Aşılmasına imkân olmayan hiçbir duvar yoktur, ama çok iyi tanıdığım zamanımızın roman kahramanları, fazla sıkılgan, gevşek, tembel insanlardır, kendilerine güvenleri yoktur. Başarısızlığa, hayatın kendilerini aldattığı düşüncesine pek çabuk boyun eğiyorlar; mücadele etmek varken topluma adilik damgası vuruyor, onu tenkit etmeye kalkışıyorlar, asıl kendi tenkitlerinin yavaş yavaş adileştiğini fark etmiyorlar.

Seviliyordum, saadet pek yakınımdaydı, benimle omuz omuza yaşadığını sanıyordum; kendimi anlamaya çalışmadan hayattan ne beklediğimi, ne istediğimi bilmeden gamsız, kedersiz yaşıyordum, zamansa yürüyor, yürüyordu... İnsanlar, asklarıyla yanımdan gelip geçiyor, parlak günler, ılık geceler birbirini takip ediyor, bülbüller ötüyor, kuru ot kokuları havayı dolduruyordu. Şimdi yalnız hatıraları kalan bütün bu lâtif, güzel anlar herkeste olduğu gibi bende de iz bırakmadan hızla geçiyor, değeri bilinmiyor, sis gibi kaybolup gidiyordu... Şimdi bütün bunlar nerede?

Babam öldü, ben ihtiyarladım; beğenilen, okşayan, ümit veren bir şey, yağmur sesleri, gök gürlemeleri, saadet düşüncesi, aşkın sesleri, bütün bunlar ancak birer hatıra olarak kaldı. Şimdi önümde düz, ıssız bir çöl görüyorum: orada canlı bir tek mahlûk yok, uzak ufukta her şey karanlık korkunç...

İşte çıngırak çalınıyor, Pyotr Sergeyeviç gelmiş olacak. Kışın ağaçları görünce, yazın yalnız benim için yeşerdiklerini hatırlıyor, kendimi tutamayarak fısıldıyorum:

"Ah, benim sevgililerim!"

Baharımı beraber geçirdiğim insanları gördüğüm zaman da hüzün, ılıklık duyuyorum, onlara da aynı şeyleri fısıldıyorum.

Pyotr Sergeyeviç, babamın tavsiyesiyle çoktan şehre nakledildi. Biraz ihtiyarladı, biraz çöktü. Çoktan beri aşktan konuşmaz oldu, artık saçma şeyler söylemiyor, memurluğu sevmiyor, gizli bir ıstırabı var, anlayamadığım bir şey onu hayal kırıklığına uğratmış, hayattan ümidini kesmiş... İstemeyerek yaşadığı belli, işte şöminenin karşısına geçip oturdu; sessiz sessiz ateşe bakıyor... Ne söyleyeceğimi bilmeyerek sordum:

— Ne var?

— Hiç... diye cevap verdi.

Ortalığa gene sessizlik çöktü. Ateşin kızıl ışığı hüzünlü yüzünde zıplamaya başladı. Geçmiş günleri hatırladım, birdenbire omuzlarım sarsıldı, başım göğsüme düştü, acı acı ağladım. Kendime, bu adama karşı tahammül edilemeyecek kadar büyük bir acıma duyuyordum, şimdi hayatın bize vermekten kaçındığı o geçmiş şeyleri sonsuz bir iştiyakla istiyordum. Şimdi, artık asilliğimi, zenginliğimi düşünmüyordum.

Ellerimi şakaklarıma bastırarak, yüksek sesle hıçkırıyor, mırıldanıyordum:

— Tanrım, tanrım, hayatımız mahvoldu...

O ise oturmuş susuyordu, bana: "Ağlamayın" demiyordu. Bu ağlamanın gerektiğini, zamanın geldiğini biliyordu. Onun da bana acıdığını gözlerinden anlıyordum; ben de ona acıyor, bir yandan da ne benim, ne de kendisinin hayatını düzene sokamayan bu sıkılgan adama içerliyordum.

Kendisini uğurladığım zaman, öyle hissettim ki, holde kürkünü mahsus yavaş yavaş giymeye çalışıyordu. Bir iki defa sessizce elimi öptü, yaşlarla ıslanan yüzüme uzun uzun baktı, öyle sanıyorum ki, o dakikada fırtınayı, yağmurun çapraz çizgilerini, bizim kahkahalarımızı, benim o zamanki yüzümü hatırlamıştı. Bana bir şeyler söylemek istiyordu, söylemek için can atıyordu, ama bir şey söylemedi, yalnız başını salladı, kuvvetle elimi sıktı. Allah selâmet versin!

Onu uğurladıktan sonra salona döndüm, gene şöminenin önündeki halının üstüne oturdum.

Kızıl ateşler küllenip kararmaya başladı. Ayaz, büyük bir şiddetle pencereye vuruyor, rüzgâr da şöminenin bacasında bilinmeyen bir şarkı söylüyordu.

Hizmetçi salona girdi, yerde uyukladığımı sanarak bana seslendi...

KAYITSIZLIK

Uzun marşandiz treni, çoktan beri istasyonda duruyor, lokomotiften, sanki sönmüş gibi, hiçbir ses çıkmıyor. Trenin yanında, istasyon kapılarında kimsecikler görünmüyor.

Bir vagondan solgun bir ışık şeridi çıkıyor, manevra rayları üzerine kayıyor. Vagon içinde, yere serilmiş bir keçe üzerinde iki kişi oturuyor, biri geniş kır sakallı, kalpağı andıran uzun bir kürk şapka, kürklü kısa palto giymiş ihtiyar bir adam; öbürü, daha bıyıkları terlememiş bir genç. Üstünde yünlü kumaştan lime lime bir ceket, ayağında çamurlu çizmeler var. İkisi de marşandiz ile hayvan götürüyorlar. İhtiyar ayaklarını öne doğru uzatmış, susarak oturuyor, bir şeyler düşünüyor. Genç ise yarı uzanmış, elindeki armonikle oynuyor, hafif hafif, işitilir işitilmez, sesler çıkarıyor. Yanlarında, içinde bir yağ mumu olan bir fener asılı duruyor.

Vagon, tıka basa dolu. İnsan fenerin donuk ışığı altında, vagon içindeki şeylere dikkatli dikkatli bakmaya başlarsa ilk ağızda gözleri önünde canlı, olduğu belli ama çok acayip, biçimsiz şeyler belirir. Bu mahlûklar, birbiriyle itişip kakışan, sessizce kaygan duvardan yukarıya, tavana doğru tırmanan dev yengeçleri andırıyor.

Yalnız, biraz daha dikkatli bakılınca karanlık içinde boynuzlar, boynuz gölgeleri, upuzun, kemikleri çıkmış sırtlar, kirli deriler, kuyruklar, gözler görülüyor. Bu şekiller, öküzlerle gölgeleridir. Bazıları başlarını çevirip insanlara bakıyor, kuyruklarını sallıyor, bazıları yatmaya yahut ayakta daha rahat durmaya çalışıyorlar. Yerleri dar. Bazıları yatınca, öbürleri ayakta durmak, birbirlerini sıkıştırmak zorunda kalıyor. Ne yemlikleri, ne saman döşekleri, ne de bir tutam otları var. [Rusya’da o zaman birçok demiryollarında yangın çıkmasın diye vagonlarda ot bulundurulmazdı. Bunun için yollanan hayvanlar bütün yol boyunca yiyeceksiz kalırlardı.]

Uzun bir susuştan sonra ihtiyar, cebinden kapaklı bir saat çıkarır; saat ikiyi çeyrek geçiyor:

— Aşağı yukarı iki saattir bekleyip duruyoruz. Gidip biraz dürtüklemeli, yoksa sabaha kadar burada kalırız. Uykuya mı daldılar, nedir, Allah bilir.

İhtiyar, ayağa kalkıyor, uzun gölgesiyle vagondan dikkatli dikkatli aşağıya, karanlığın içine iniyor. Tren boyunca lokomotife doğru yürüyor. Yirmi kadar vagon geçtikten sonra kızıl bir ocak görüyor. Ocağın önüne biri oturmuş, hiç kımıldamadan duruyor, kasketinin güneşliği, burnu, dizleri, kırmızı bir renkle aydınlanmış. Geri kalan tarafları kapkara; karanlıkta zor fark ediliyor.

İhtiyar:

— Daha çok mu bekleyeceğiz? diye soruyor.

Ses yok. Hiç kımıldamayan adam herhalde uyuyor. İhtiyar, sabırsızca gırtlağını temizliyor. İnsanın iliklerine kadar işleyen nemli hava altında büzülüyor. Lokomotif etrafında dönüyor. Bu sırada da iki fenerin kuvvetli ışığı, bir an gözlerini kamaştırıyor. Bu yüzden gece ona daha da karanlık geliyor.

Küçük istasyon binasına doğru gidiyor.

Peron basamakları ıslaktır, şurada burada yeni düşmüş eriyen karlar, beyaz beyaz, küme küme görülüyor.

İstasyon binasının içiyse aydınlıktır, bir hamam gibi sıcaktır, içerde gaz kokusu vardır. Bir baskülden, üstünde bir kondüktör üniforması duran sarı bir kanepeden başka bir şey yok. Solunda ardına kadar açık iki kapı vardır. Birinde telgraf masası, yeşil kalpaklı bir lâmba görülür, öbürü, koyu renge boyalı kocaman bir dolapla yarı yarıya dolmuş bir odaya açılır. İçerde başlı kondüktörle makinist, pencere pervazı üzerine oturmuşlar, ellerinde bir şapka, boyuna tartışıyorlar. Makinist:

— Sahici kunduz değil, Polonya kunduzu, diyor. Sahici kunduz böyle olmaz. Ne kadar eder öğrenmek ister misiniz, beş rubleden fazla etmez.

Başkondüktör öfkeli öfkeli:

— Bu işlerden pek de çakarsınız ya, diye cevap verir. Beş ruble olur mu hiç? Durun şu tüccardan soralım. (İhtiyara dönerek) Bay Malahin, siz ne dersiniz, sahici kunduz mu bu, yoksa Lehistan kunduzu mu?

İhtiyar Malahin, kalpağını eline alır, tam bir uzman tavrıyla kürkü yoklar, üzerine üfler, koklar, öfkeli yüzünde birden küçümseyen bir gülümseme belirir, keyifli keyifli:

— Evet, Lehistan kunduzu bu, Lehistan kunduzu, der.

Gene bir tartışmadır başlar. Başkondüktör şapkanın sahici kunduz olduğunda direnir, makinistle Malahin böyle olmadığına onu kandırmayı çalışırlar. Tartışma sırasında ihtiyar, birdenbire buraya niçin geldiğini hatırlar:

— Kunduz, kunduz, şapka şapka ama tren de duruyor, baylar; nedir, ne bekliyoruz, gidelim artık.

Başkondüktör:

— Gidelim, der. Bir sigara daha içelim de gidelim. Ama aceleye de lüzum yok. Nasıl olsa bizi istasyonda durdururlar.

— Ne münasebet, neye durdursunlar?

— E, öyle işte. Bir istasyonda geç kalıncı öbür istasyonlarda da durdururlar. Karşıdan gelen trenlere yol vermek için. Şimdi gitsek de bir, sabahleyin gitsek de. Ne yapsak artık 14 numarayı alamayız; herhalde 23 numarayı verirler.

— O, sizin diliniz de ne biçim dil bu canımç

E— h, böyle işte, bizim dilimiz.

Malahin, başkondüktörü dikkatli dikkatli süzer. Bir düşünür, sanki kendi kendine konuşuyormuş gibi mırıldanır:

— Allah belâsını versin yalan söylüyorsam. Hesap ettim, not defterime bile yazdım. Bütün yol boyunca tam otuz saat kaybettik. İşi öyle bir hale sokuyorsunuz ki, baylar, bu gidişle ya öküzler geberir, yahut da yerine varınca etleri iki ruble bile etmez. Bu, yolculuk değil, batak işi.

Başkondüktör kaşlarını kaldırır, doğru ama elden ne gelir der gibi derin bir ah çeker. Makinist susar, düşünceli düşünceli kalpağa bakar. İkisinin yüzünde de gizli bir düşünce okunur. Açığa vurmazlar ama gizlenmek istendiğinden değil, bu gibi düşünceleri sessizlik, sözden daha iyi anlattığı içindir, ihtiyar anlar. Elini cebine atar. Bir on rublelik çıkarır. Hiçbir giriş yapmadan, sesinin perdesini, yüzünün ifadesini asla değiştirmeden, rüşvet alıp verirken ancak Ruslarda görülen bir güvenle, açıklıkla parayı başkondüktöre uzatır. O da sessizce alır, dörde katlar, ağır ağır cebine kor. Sonra üçü de odadan çıkarlar, yolda, uyuyan kondüktörü uyandırıp perona giderler. Başkondüktör elini silkerek:

— Püf, amma da hava, göz gözü görmüyor. Kurt havası diye söylenir.

Pencereden yeşil lâmba, telgraf masası başında telgrafçının sarı saçlı başı görülür. Onun yanı başında başka biri daha vardır: sakallı, kırmızı saçlı bir adam, istasyon şefi. İstasyon şefi, masaya eğilmiş mavi kâğıtta bir şeyler okuyor, sigarasıyla satırları çabuk çabuk güder... Malahin vagonuna doğru yürür. Yol arkadaşı olan genç, gene eskisi gibi yan uzanmıştır, armonikten, güç işitilir sesler çıkarır. Bıyıkları henüz terlememiştir, çocuk denecek kadar gençtir. Geniş sakallı beyaz yüzünde bir çocuk düşünceliliği vardır. Gözleri, büyüklerde olduğu gibi değil, uysal, tasalı bakışlarla bakarlar. Ama o da ihtiyar gibi iri, sağlam yapılı, ağır, kaba vücutludur. Sanki ağır vücudunu oynatmak elinden gelmiyormuş gibi kımıldamaz, duruşunu değiştirmez. İnsana, kımıldayınca üzerinde bir şey patlayacak, öküzleri de, kendisini de ürkütecek kadar bir gürültü çıkaracak gibi gelir. Kalın iri parmakları armonik düğmeleri üzerinde beceriksizce oynar, aletten birtakım hafif, pes sesler çıkar, biteviye, basit bir motif içinde birleşir. Kendisi dikkatle dinler, herhalde çalgısından pek memnundur.

Bir kampana sesi işitilir ama o kadar boğuk gelir ki, sanki yakında değil, pek uzaklardadır. Arkasından ikinci, üçüncü zil işitilir, sonra baskondüktörün düdük sesi duyulur. Bir dakika kadar derin bir sessizlik içinde geçer. Vagon hareket etmez, yerinde durur, ama altından birtakım belirsiz sesler, ayak altında çiğnenen kar gıcırtısını andıran sesler gelir. Vagon birden ürperir, sesler durur. Tekrar bir sessizlik çöker.

Ama birdenbire kuvvetli bir itişten dolayı vagon sanki zıplayacakmış gibi sarsılır, bütün öküzler birbiri üzerine düşer. İhtiyar, bu itiliş yüzünden ensesine düşen yüksek şapkasını düzelterek

— Öbür dünyada da inşallah senin başına böylesi gelir, diye homurdanır. Bütün hayvanlarımı gebertecek.

Yaşa, sessizce ayağa kalkar, yere düşen bir öküzü boynuzundan tutar, ayağa kalkmasına yardım eder. Bu itilişten sonra tekrar sessizlik çöker. Vagon altında gıcırdayan karın sesi işitilir. İnsana öyle gelir ki, tren geriye doğru hafifçe kımıldamıştır. İhtiyar:

— Şimdi gene çeker, der.

Gerçekte bütün tren bir çırpınış geçirir, bir çatırtı işitilir. Vagon, tekrar sarsılır, öküzler birbiri üzerine düşer. Yaşa kulağını dikerek:

— Kolay değil, der. Herhalde tren pek yüklü. Lokomotif çekemiyor.

— Eskiden ağır değildi de şimdi mi oldu? Yok kardeş, bu, şu demektir, başkondüktör, makiniste paradan bir pay ayırmamış. Git şunu götür, yoksa sabaha kadar treni çekiştirir, durur.

Yaşa, ihtiyardan bir üç rublelik alır, vagondan atlar. Ağır adımları vagonun dışında tok sesler çıkarır, sonra yavaş yavaş kesilmeye yüz tutar. Sessizlik... Bitişik vagonda bir öküz uzun uzun, yavaş yavaş, sanki şarkı söylüyormuş gibi, böğürür. Yaşa, döner. Vagon içine nemli, soğuk bir rüzgâr girer. İhtiyar:

— Yaşa, kapıyı kapa da yatalım, der. Mum, boşuna yanmasın.

Yaşa, ağır kapıyı iter, kapatır... Lokomotifin düdüğü işitilir, tren yola koyulur, ihtiyar, uzanır, başını çıkını üzerine koyarak:

— Soğuk, diye mırıldanır. Evin hali başka. Her şey sıcacık, tertemiz, yumuşacıktır, ibadet edilecek yerler de vardır. Burada ise insan domuzdan daha kötü bir durumda. Dört gün oldu, çizmelerimizi çıkarmadık.

Yaşa, vagonun sallantısından sağa sola yalpa vurarak feneri açar, ıslak parmaklarıyla fitile bastırır, mum parlar, bir tava gibi cızırdar, sonra söner. Malahin, Yaşa'nın yanına yattığını, kocaman sırtıyla sırtına yaslandığını duyarak:

— Ya, kardeş, der. Soğuk. Her aralıktan rüzgâr işliyor. Annenle kardeşin burada bir gece kalsalar, sabahleyin kıkırdayıp giderler. Böyle işte kardeş, sen kardeşlerin gibi okumak istemediğin için babamla birlikte öküz götüreceksin. Kabahat sende kendi kendinden şikâyet et. Kardeşlerin şimdi yataklarında yatıyorlar, üzerleri yorganla örtülü. Sen ise, haylaz, zavallı bir çocuksun. Öküzlerle bir durumdasın.

Tren gürültüsünden ihtiyarın sözleri işitilmez, ama o daha uzun zaman bir şeyler mırıldanır, ah çeker, homurdanır. Vagondaki soğuk hava, gittikçe daha çok ağırlaşır, bozulur. Taze gübre kokusuyla mumun isi, havayı öyle berbat, öyle keskin bir hale getirir ki, uykuya dalmak üzere olan Yaşa'nın boğazı, göğsü yanar, öksürmeye, hapşırmaya başlar. Böyle şeylere alışmış olan ihtiyar ise —bir şey olmamış gibi— bütün göğsüyle nefes alır, gene horuldar. Vagonun sallanmasına, tekerleklerin vuruşuna bakılırsa, tren değişen bir hızla, ama gene de çabuk gider. Lokomotif, ağır ağır soluk alır, trenin gürültüsünden farklı bir şekilde pıslar, kısacası bir gürültü patırtıdır gider. Öküzler sinirli sinirli birbirine sokulup, boynuzlarını duvarlara vururlar. İhtiyar uyandığı zaman vagonun açık küçük penceresinden, aralıklarından erken bir sabahın mavi göğünü görür. Dayanılmaz bir soğuk vardır. İnsanın en çok sırtını, ayaklarını dondurur. Tren durur. Uykulu, asık suratlı Yaşa, öküzlerin yanında durup etrafına bakar.

İhtiyar, uyandığı zaman keyfi pek yerinde değildir. Suratı asık, kaşları çatıktır. Sert sert geğirir. Yaşa'ya göz altından bakar. Yaşa ise kocaman omzunu öküzlerin karnı altına dayamış, onu hafifçe kaldırarak, ayaklarını çözmeye çalışır. İhtiyar homurdanır:

— Dün ipler uzun demiştim, hayır babacığım değil, dedin. Bir türlü söz dinlemiyorsun ki, hep kendi bildiğini okuyorsun. Budala!

Kapıyı öfkeli öfkeli iter. Vagon içine birden ışık yayılır. Kapının tam önünde bir yolcu treni durur. Arkada da evin çatısı olan kırmızı bir bina vardır. Burası da büfeli büyük bir istasyondur. Vagonların damları, peronlar, toprak, raylar, her şey, incecik, yeni düşmüş tuz gibi bir karla örtülüdür.

Yolcu treninin vagonlarında yolcuların nasıl uyukladıkları, kırmızı yüzlü, kızıl saçlı bir jandarmanın nasıl gezindiği görülür. Frak ve kar gibi beyaz bir gömlek giymiş bir uşak perondan koşar, bir tepsi üzerinde iki peksimetle bir çay bardağı götürür. Uşağın iyi uyumadığı, üşüdüğü, hayatından da pek memnun olmadığı bellidir.

İhtiyar, ayağa kalkar, doğuya doğru bakarak dua etmeye başlar. Yaşa, öküzle işini bitirince küreği vagonun bir köşesine kor, ihtiyarın yanında yer alır, dua etmeye başlar. Sadece dudaklarını kıpırdatır, haç çıkarır. Babası ise yüksek sesle mırıldanır. Duanın sonunda yüksek sesle, gayet açık olarak:

—... Allah uzun ömürler versin, amin der.

Derin nefes alır, hemen başka bir duaya başlar. Son cümleyi de açık, belirli bir şekilde söyler: Mihrabına kurbanlar sunalım!

Yaşa, duasını bitirdikten sonra acele acele haç çıkararak:

— Lütfen beş kapik verir misiniz? der.

Beş kapiği aldıktan sonra kırmızı bakır çaydanlığı alır, sıcak su almak üzere istasyona koşar. Traversler, raylar üzerinden geniş adımlarla atlayarak taze kar üzerinde koca izler bırakarak yürür. Yolda çaydanlıktan dünkü çayı döker, büfeye varır, beş kapikle çaydanlığa gürültülü gürültülü vurur, vagondan, büfecinin eliyle büyük çaydanlığı ittiğini, semaverin hemen hemen yarısını beş kapiğe doldurmak istediği fark edilebilir. Ama Yaşa, kendi eliyle musluğu açar, işine engel olmamaları için dirseklerini gerer, sıcak suyla çaydanlığı iyice doldurur. Koşa koşa vagona dönerken büfeci:

— Allah belânı versin melun, diye bağırır.

Çay içerken ihtiyar Malahin'in asık yüzü biraz açılır:

— Yiyip içmeyi biliriz, ama işlerimizi unutuyoruz. Dün bütün gün yedik içtik, başka bir şey yapmadık. Gel gelelim, masrafları yazmayı unuttuk. Yarabbi ne kafa.

İhtiyar dünkü masrafları yüksek sesle hatırlamaya çalışır, kullanıla kullanıla eskimiş bir not defterine kondüktöre, makiniste, yağcılara ne kadar para verdiğini yazar. Bu sırada yolcu treni çoktan gitmiş, açılan yolda bir aşağı bir yukarı hiç maksatsız, sanki yalnız hürriyetine seviniyormuş gibi, servis lokomotifi gelir gider.

Güneş doğmuş kar üzerinde oynamaktadır: istasyonun ön saçağından, vagonların damlarından berrak damlalar düşer.

İhtiyar, çayını içtikten sonra vagondan istasyona doğru tembel tembel yürür. Birinci sınıf bekleme salonu ortasında daha önce tanıdığımız başkondüktörle istasyon müdürü durur. Müdür, güzel, küçük bir sakal bırakmış, pek şık, hışır hışır bir palto giymiştir. Genç adam herhalde hep bir yerde durmaya alışık olmadığından, iyi bir yarış atı gibi, ince bir hareketle boyuna ayak değiştirir, dört bir yanına bakınır, yanından geçenleri askerce selâmlar, gülümser, gözlerini bir kısıp bir açar. Kırmızı benizli, sapsağlam, neşeli bir adamdır. Yüzünden sanki biraz önce taze karla beraber gökten düşmüş gibi canlı bir tazelik taşar. Başkondüktör, Malahin'i görünce kabahatli kabahatli ah çeker, ellerini açar:

— Artık 14 üncü numara ile gitmek bize kısmet değil. Pek geç kaldık. Başka bir tren bu numara ile şimdi yerine varmıştır bile.

İstasyon şefi, birtakım evrakı çabuk çabuk gözden geçirir. Gök mavisi gözlerini Malahin'e heyecanla diker, gülümseyerek, yüzünün bütün tazeliğini üzerine üfleyerek ona birtakım sualler sormaya başlar:

— Aa, siz misiniz, bay Malahin, Sizin öküzleriniz var değil mi? Sekiz vagon kadar ha! Ne yapsak acaba? Geç kaldınız. 14 üncü numara ise geceleyin bir trene verilmiş. Şimdi ne yapabiliriz?

Genç adam, iki pembe parmağıyla Malahin'in kısa kürkünden tutar, boyuna ayak değiştirerek kandırıcı, nazik bir şekilde anlatmaya başlar:

— Şu numaralar gitti, şu numaralar daha gidecek.

Kendisini ise Malahin'e elinden geleni yapacağına söz vermiştir.

Gerçekten yüzünde yalnız Malahin'e değil, bütün dünyaya iyilik etmek isteği okunur. Öyle bahtiyar, öyle memnun, sevinçli bir hali vardır ki, ihtiyar, dinler, marşandiz trenlerinin biraz karışık gidip gelişlerinden bir şey anlamadığı halde, doğru der gibi baş sallar. Kendisi de iki parmağıyla sık paltosunun havını yoklar. Kibar, tatlı sözlü bir genci dinlemek hoşuna gider. Ona olan sevgisini göstermek için cebinden bir on rublelik çıkarır, yanına iki ruble daha kor, istasyon şefine verir, öteki de askerce selâmlar, ince bir hareketle parayı cebine atar. Kafasında birdenbire parlak bir fikir doğan istasyon şefi:

— Baylar, der, şöyle bir şey yapsak mı acaba? Asker treni geç kaldı. Bakın, hâlâ görünürde yok. Sizi şu asker treninin numarasıyla mı göndersek dersiniz. Askerî treni de 28 numara ile göndeririz. Ne dersiniz?

Başkondüktör:

— Olabilir, diye kabul eder.

İstasyon şefi de memnun memnun:

— Mükemmel, âlâ... öyle ise burada beklemeye lüzum yok. Sizi hemen yollatırım. Mükemmel oldu.

Malahin'i askerce selâmlar. Yolda evrakı okuyarak dairesine koşar. İhtiyar, sona eren bu konuşmalardan pek memnundur, gülümser, sanki burada başka hoş bir şey yok mu diye aranır gibi etrafına bakar, başkondüktörü kolundan tutarak:

— Ama bir şeyler içsek, der.

— İçmek için biraz erken değil mi?

— Yok, dostluğumuza dayanarak size ikram etmeme müsaade edin.

Büfeye giderler. Biraz içtikten sonra bir şeyler yemek için uzun uzun seçerler. Kondüktör, oldukça ihtiyar, şişman mı şişman, rengini kaybetmiş şiş yüzlü bir adamdır. Hantal bir şişmanlığı vardır, çok içen, vaktinde yatıp uyumayan insanlarda olduğu gibi rengi sapsarıdır.

Malahin:

— Şimdi ikinci kadehi de yuvarlayabiliriz, der. Hava soğuk, içmek günah sayılmaz. Lütfen bir şey alsanıza. Demek ki başkondüktör, artık size güvenebilirim. İnşallah yolda bir düzensizlik olmaz. Bilirsiniz bizim sığır işlerinde bir saatin bile önemi vardır. Bugün bir bakarsın başka, yarın başka. Bir iki gün geç kaldın mı, fiyatlar değişir, pantolonsuz dönersiniz. Lütfen bir şey alır mısınız?... Artık size güveniyorum bay kondüktör. İkrama gelince yahut başka bir arzunuz varsa her zaman emrinize amadeyim.

Başkondüktörü ağırladıktan sonra Malahin vagona döner:

Ş— imdi bir askerî numara aldık, artık çabuk gideriz. Kondüktör, hep bu numara ile gidersek, yarın akşam sekizde varırız, dedi. İnsan çalışmazsa bir şey elde edemez. Bak da ibret al.

Birinci kampanadan sonra vagon kapısına vücudu isle kapkara kesilmiş, gömlekli, pis, lime lime pantolonlu bir adam yaklaşır; bu adam biraz önce vagonların altına giren, çekiciyle tekerleklere vuran yağcıdır.

— Baylar, bu öküz vagonları sizin mi?

— Ne olacak?

— İki vagon hasta da. İşleyemez. Burada tamir etmek lâzım.

— Hadi uydurma canım. Canın içmek istiyor, bahşiş alacaksın. Şunun doğrusunu söylesene.

— Siz bilirsiniz, ama benim de rapor etmem lâzım...

Malahin, hiç öfkelenmeden, itiraz etmeden, gayet sakin, sanki içinden gelmiş gibi cebinden yirmi kapik çıkarır, yağcıya verir. O da sessizce alır, ihtiyara tatlı tatlı bakarak, konuşmaya başlar:

— Demek et işi için gidiyorsunuz. İş herhalde yolunda olsa gerek.

Malahin, içini çeker, sükûnetle yağcının siyah yüzüne bakar, öküz ticaretinin gerçekten bir zamanlar kârlı bir iş olduğunu anlatır, şimdi ise tehlikeli, zararlı bir iş olduğunu söyler. Yağcı onun sözünü keserek:

— Burada arkadaşım var, bay tüccarlar ona da bir şeyler ikram etseniz...

Malahin, arkadaşı için de bir şeyler verir. Askeri tren çabuk gider. İstasyonlarda oldukça az kalır. İhtiyar memnundur. Şık paltolu adam onun üzerinde kuvvetli bir tesir bırakmıştır, içtiği votka başını hafifçe döndürmüştür. Hava, pek güzeldir. Kısacası her şey yolunda gider. İhtiyar, durmadan konuşur. Trenin her duruşunda büfeye koşar. Dinletecek adam arayan Malahin, büfeye kimi başkondüktörü, kimi makinisti götürür. İçerken birden içmez, uzun uzun kadeh tokuşturarak, şerefe sözler söyleyerek içer. Tatlı tatlı gülümser:

— Sizin işiniz başka, bizimki başka, der. Allah size de, bize de kısmetimizi versin. İstediğimiz gibi, Allah’ın istediği gibi olsun.

Votkanın tesiriyle yavaş yavaş heyecanlanır. İş hırsına kapılır. Didinmek, bir şeylerle uğraşmak, acele ettirmek, birtakım bilgiler edinmek, durmadan konuşmak ister. Kâh ceplerinde, kâh çıkınlarında evraklar arar, kâh bir şeyler hatırlamak ister, bir türlü hatırlayamaz, kâh cüzdanını çıkartır, hiç lüzum yokken parasını sayar. Çırpınır durur, ah çeker, müthiş telâşlanır, ellerini şaplatır. Başkentin et tüccarlarının mektuplarını, telgraflarını, hesaplarını, posta, telefon makbuzlarını, evrakları, not defterini önüne koyarak yüksek sesle düşünmeye başlar, sözlerini Yaşa’nın da dinlemesini ister. Evrak okumaktan, fiyatlardan bahsetmekten usanınca, istasyonlarda öküz vagonundan çıkar, hiçbir şey yapmadan ellerini kavuşturur, dehşetle heyecanlanır. Sızlanan bir sesle:

— Hey Allah’ım, der, hey aziz Vlasiy! Doğru, sığırdır, hayvandır, ama o da insan gibi yiyip içmek ister. Tam dört gün oluyor, ağızlarına bir şey koymadılar. Hey Allah’ım, Allah’ım,

Uysal bir oğlan olan Yaşa, onun ardından giderek, emirlerini yerine getirir. Babasının ikide bir büfeye koşması, hoşuna gitmez. Babasından korkarsa da, bunu işaret etmekten de kendini alamaz. İhtiyarı sert sert süzerek:

— Ah, başladınız gene, der. Nereden geliyor bu neşe? Bugün isim gününüz mü acaba?

— Sen öz babana öyle dil uzatmaya kalkışma!

— Amma da moda tutturdunuz ha!

Yaşa, babasının arkasından gitmeye lüzum yoksa hiç kımıldamadan keçesinin üstünde oturur, armoniği dımbırdatır. Bazen vagondan çıkar, tren yolunda tembel tembel dolaşır. Lokomotif önünde durur. Uzun uzun, hareketsizce kâh tekerleklere, kâh kömür vagonuna odun atan işçilere bakar. Sıcak lokomotif tıslar, atılan odunlar, vagon içine düşer gibi sağlam, yaş odunların sesini çıkarırlar; pek soğukkanlı, vurdumduymaz bir insan olan makinistle yardımcısı birtakım anlaşılmaz hareketler yaparlar, hiç acele etmezler. Yaşa, lokomotif önünde biraz durakladıktan sonra tembel tembel istasyona gider, büfede duran yiyeceklere bir bakar, hiç de merak edilecek bir tarafı olmayan bir ilânı kendi kendine yüksek sesle okur, sonra yavaş yavaş vagonuna döner. Yüzünde ne can sıkıntısı, ne de herhangi bir arzu okunmaz. Onca ha evde olmuş, ha vagonda, ha lokomotif yanında durmuş fark etmez.

Akşama doğru tren büyük bir istasyonda durur. Işıklar raylar üzerinde yeni yanmıştır. Mavileşen zemin üzerinde serin, şeffaf hava içinde ışıklar, yıldız gibi soluk renkli görülürler, ama açıkça seçilirler. Artık iyice kararan istasyon çatısı altındaki fenerler, kırmızı, bol ışıklıdır. Bütün yollar vagonlarla doludur. İnsana, yeni bir tren gelse yer bulamayacak gibi gelir. Yaşa, akşam çayı için sıcak su almak üzere istasyona koşar, peronda güzel giyinmiş bayanlar, öğrenciler gezinir. Perondan bakılınca istasyonun iki yanında akşam karanlığı içinde, uzaklarda ışıklar görünür, görülen yer şehirdir. Hangi şehir? Yaşa bunu merak etmez. O yalnız donuk renkli ışıklar görür, istasyon arkasında zavallı binalar görür, arabacıların seslerini işitir, yüzünde soğuk, keskin rüzgârı duyar, bu şehir rahat değildir, sıcaktır diye düşünür.

Çay içerken karanlık tamamıyla basıp vagon duvarına gene fener asılınca, tren hafif bir itilişle sarsılır, yavaş yavaş geriye doğru gider, biraz sonra durur; birtakım belirsiz sesler işitilir. Birisi vagonları birbirine bağlamaya uğraşır: "tamam" diye bağırır. Tren hareket eder, tekrar ilerler. On dakika sonra tekrar geriye döner.

Vagondan çıkan Malahin trenini tanıyamaz, öküz dolu sekiz vagon eskiden trende olmayan platform vagonlarıyla yan yana durur. İki üç platformda yük vardır, öbürleri ise boştur. Trenin yanında birtakım yabancı kondüktörler görülür. Suallere isteksiz isteksiz karşılık verirler. Onların da pek Malahin'le uğraşacak vakitleri yoktur. Treni çabucak hazırlayıp bir an önce sıcak bir yere dönmek isterler.

Malahin:

— Bu trenin numarası kaç? diye sorar.

— 18.

— Peki askeri tren nerede? Bizi ne diye askerî trenden ayırdılar?

Cevap alamayınca istasyona girer. İlk tanıdığı başkondüktörü arar, bulamayınca istasyon şefine koşar. Şef masası başına oturmuş, parmaklarıyla birtakım evrakı karıştırır, işi vardır. Gireni fark etmemiş gibi davranır. Görünüşü pek heybetlidir. Siyah saçları kesik, kepçe kulaklıdır, burnu uzun ve kemerlidir; sanki hakarete uğramış gibi suratı asıktır. Malahin, uzun uzun şikâyetlerini anlatmaya başlar. İstasyon şefi:

— Ne, ne, der.

Sonra sandalyesine yaslanarak, öfkeli öfkeli:

— Ne, der, neye 18 numara ile gidemezmişsiniz? Açık konuşun, sözlerinizden hiçbir şey anlamıyorum. Ne dediniz? Her işe ben bakabilir miyim?

Durmadan sualler sorar, belli bir sebep olmadığı halde boyuna sertleşir.

Malahin, artık çantasını çıkarmak için cebine el atar, ama istasyon şefi, neye kırıldığı anlaşılmadan sandalyesinden sıçrayıp odasından dışarı fırlar. Malahin, omuzlarını silkip dışarı çıkar. Konuşacak birini arar.

Can sıkıntısından mı, kaygılı bir güne yeni bir kaygı daha katmak düşüncesiyle mi, yoksa üstünde "Telgraf" sözü yazılı pencereyi gördüğünden mi nedir pencereye yaklaşır, telgraf çekmek istediğini söyler. Kalemi eline aldıktan sonra düşünür, mavi bir kâğıt üzerine şu sözleri yazar: "Acele, Hareket Müdürlüğüne. Sekiz vagon canlı mal. Her istasyonda durduruyorlar. Süratle gidecek bir numara vermenizi rica ederim. Cevaplı. Malahin." Telgrafı gönderdikten sonra tekrar istasyon şefinin odasına girer. Burada kurşuni bir kumaşla kaplı bir kanepe üzerinde, yakışıklı, favorili, gözlüklü şapkalı bir adam oturur. Sırtında acayip bir kürk vardır, kadın kürklerine benzer, kordonları da kürklüdür, şeritlidir, kolları yırtmaçlıdır. Karşısında kontrolör üniforması giymiş, kuru yüzlü, iri kemikli biri vardır. Kontrolör, şu acayip kürklü baya dönerek:

— Bakın size öyle bir vaka anlatacağım ki, şaşırıp kalacaksınız, der. "Z" demiryolu kumpanyası, "N" demiryolu kumpanyasından kaşla göz arasında üç yüz marşandiz vagonu aşırır. Yemin ederim ki, olmuş bu. Vagonları kendi hattına alır, boyar, üstlerine kendi markasını kor. İşi böyle düzenler. "N" kumpanyası, her yana adamlarını gönderir, arar, tarar, bir gün "Z" kumpanyasının bozuk bir vagonu eline düşer. Vagonu kendi atölyelerinde tamir eder. Birden, tekerleklerin mihverinde kendi markasını görür. E, ne dersiniz, buna? Ben böyle bir şey yapsaydım Sibirya'ya gönderirlerdi. Ama demiryolu kumpanyası yapınca bir şey olmuyor.

Kültürlü, aydın adamlarla konuşmaktan hoşlanan Malahin, sakalını yavaşça sıvazlar, ağır ağır konuşmaya karışır:

— Meselâ, der, şu meseleyi ele alalım: iste ben öküz götürüyorum, sekiz vagon. Kabul. Benden her vagon için, içinde altı yüz pud ağırlığında mal varmış gibi ücret alıyorlar. Halbuki her vagonda sekiz öküz var, altı yüz pud gelmez, daha azdır, ama demiryolu idaresi, buna hiç dikkat etmez.

Bu sırada odaya, babasını arayan Yaşa girer, konuşmayı dinler, sandalyeye oturmak ister. Ama herhalde vücudunun ağırlığını hatırlayarak, pencereye doğru ilerler, pencere kenarına ilişir.

Malahin, devamla:

— Buna asla dikkat etmezler, der. Üstelik de oğlumla benden öküzlerle birlikte yolculuk ettiğimiz için üçüncü mevkide gidiyormuşuz gibi ücret alırlar. İşte oğlum Yako. Evde iki oğlum daha var ama onlar bilim yolu tuttular. Demiryollarının hayvan tüccarlarını nasıl batırdıklarını şimdi anlıyorum. Eskiden hayvanlar kara yolundan götürülürdü.

İhtiyar, uzun uzun, yavaş yavaş konuşur. Her cümleden sonra, bak, zeki insanlarla nasıl konuşuyorum, demek istermiş gibi Yaşa'ya bakar. Kontrolör sözlerini keserek:

— Düşünün, hiç kimse bu işlere kızmıyor, hiç kimse tenkit etmiyor, der. Neye? Sebep gayet basit: çünkü kepazelik, ancak düzeni bozduğu zamandır ki, rastgele gözlerine çarpar, öfke uyandırır. Burada ise çoktan beri programa girmiş, düzenin ta kendisi olmuştur. Her travers, onun izini taşır, kokusunu verir. Bunun içindir ki, kolayca alışkanlık haline gelir. Evet öyle.

İkinci kampana çalar, acayip kürklü adam, ayağa kalkar, kontrolör koluna girer. Heyecanlı heyecanlı konuşmaya devam ederek, onunla beraber plâtforma çıkar. Üçüncü kampanadan sonra odaya koşa koşa istasyon şefi girer. Malahin:

— Söyleyin, hangi numara ile gideyim? der.

İstasyon şefi, evraka bakar, öfkeli öfkeli:

— Siz Malahin misiniz? diye sorar. Sekiz vagon öyle mi? Pulunuz yok değil mi? Vagon başına bir ruble, ayrıca pul için altı ruble yirmi kapik, demek on dört ruble yirmi kapik vereceksiniz.

Parayı aldıktan sonra bir şeyler yazar, üstüne kum serper. Masadan bir evrak tomarını öfkeli öfkeli çekip alarak, odadan hızlı hızlı çıkar.

Gece saat onda Malahin, hareket müdürünün cevabını alır. Ona önce gitmek hakkı verilir. Telgrafı okuduktan sonra ihtiyar, gözlerini kırpar, büyük bir memnunlukla cebine kor, Yaşa'ya:

— Bak da öğren, der.

Gece yarısı tren, yoluna devam eder. Gece, bir gün önceki gibi, karanlıktır, soğuktur, duruşlar daha uzundur. Yaşa, keçe üzerinde oturur, durmadan, rahat rahat armonikasını çalar, ihtiyar ise hâlâ birtakım işler görmek ister. İstasyonların birinde bir tutanak yazdırmak lüzumunu duyar. Dileği üzerine jandarma oturup şunu yazar: 188. yılının 10 Kasım günü demiryolunun Z kısmı gediklisi llya Çered, 18 Mayıs 1871 yılı kanununun 11 inci maddesi gereğince x istasyonunda şu zaptı tuttum. "Söyleyin daha ne yazayım? der. Malahin onun önüne birtakım yazılar, posta, telgraf makbuzları, hesaplan kor. Jandarmadan ne istediğini kendisi de pek iyi bilmez. O, tutanakta ayrı bir olay değil, bütün yolculuğunu, bütün zararlarını, istasyon şefleriyle konuşmalarını anlatmak, hem de uzun uzun, iğneli bir dille anlatmak ister:

— "Z" istasyonu için lütfen şunu yazın: istasyon şefi, yüzüm hoşuna gitmediği için beni asker treninden ayırdı, der.

Malahin, jandarmanın mutlaka bu yüz meselesinden bahsetmesini ister. Jandarma ise yorgun yorgun dinler. Daha söz bitmeden yazmaya devam eder. Tutanağını da şöylece bitirir: "Yukarda yazılı olan şeyleri ben gedikli Çered yazıp tutanağı "Z" kısım şefine vermek üzere aldım, bir suretini de tüccar Gavrila Malahin'e verdim." ihtiyar, sureti alır, yan cebini dolduran evraka ekler, pek memnun olarak vagonuna döner.

Sabahleyin, Malahin tekrar canı sıkkın uyanır, şuna bu defa öfkesini Yaşa'dan değil, öküzlerden çıkarır. Homurdanarak:

— Mahvoldu bu öküzler, mahvoldu, Allah belâsını versin, hepsi geberecek, hepsi. Pfüü.

Çoktan beri su içmeyen öküzler, duvarlardaki kırağı damlalarını yalarlar. Malahin yanlarına yaklaşınca onun soğuk kısa kürkünü de yalamaya başlarlar. Susuzluktan, vagon sarsıntısından bitkin düştükleri, açık renkli, yaşlı gözlerinden bellidir. Karınları açtır, üzüntü içindedirler. Malahin homurdanarak:

— Şu melunları taşımak yok mu? Bir an önce geberseler bari. Size bakmak insanın içine dokunuyor.

Öğleyin tren, büyük bir istasyonda durur. Orada, yönetmelik gereğince Malahin'in öküzlerine su verilir. Ama öküzler içmez. Su onlara çok soğuk gelir...

Aradan iki gün, iki gece daha geçer. Nihayet uzaktan kara bir sis içinde başkent görünür.

Yolculuk, sona erer. Tren asıl istasyona varmadan yük istasyonunda durur. Vagonlardan çıkan öküzler, sanki buz üzerinde yürüyorlarmış gibi sağa sola yalpa vurarak kayarlar. Malahin ile Yaşa, yük boşaltma, veteriner muayenesi işlerini bitirdikten sonra, şehir kenarında pis, ucuz bir han odasına yerleşirler. Han, öküz pazarının tam üstündedir. Orada pislik içinde otururlar. Evlerinde hiç yemedikleri kötü yemekleri yerler. Gece gündüz otelin altındaki meyhanede çalan bir orkestranın çığırtkan sesleri arasında uyurlar. İhtiyar, sabahleyin erken erken bir yerlere gidip alıcı arar. Yaşa ise bütün gün otelde odasında kalır yahut sokağa çıkıp başkenti gezer. Pis, tezekle dolu meydanı, meyhane tabelâlarını, sis içinde manastırın dış duvarlarını görür. Arada bir sokağın öte tarafına geçer. Bir bakkalın penceresine bakar. Renk renk kuru pasta dolu kavanozları alık alık süzer, esner, tembel tembel odasına yürür. Başkent onun ilgisini çekmez.

Nihayet öküzler bir tüccara satılır. Malahin, sürücüler tutar. Bütün öküzleri onar onar gruplara ayırır. Şehrin öte tarafına geçilir. Öküzler, başlarını indirip, yorgun yorgun gürültülü sokaklardan geçer, hayatlarında ilk ve son defa olarak görecekleri şeylere, kayıtsızca bakarlar. Üstleri başları yırtık pırtık sürücüler, başlarını eğip arkadan yürürler, onların da canı sıkılır. Arada bir sürücülerden biri düşüncelerinden ayılır, önünde kendisine emanet edilen öküzlerin gittiğini hatırlar, işi olan bir adam olduğunu göstermek için var gücüyle bir öküzün sırtına vurur, öküz acıdan, düşer gibi olur. On adım kadar koşar, sanki yabancılar önünde dövülmekten utanıyormuş gibi her yanına bakınır. Malahin'le Yaşa, öküzleri satıp, aile için kendi kasabalarında da alabilecekleri şekerleri aldıktan sonra dönmeye hazırlanırlar.

Trenin hareketinden üç saat önce alıcı ile beraber içmiş, bundan dolayı da bir şeyler yapmak isteyen ihtiyar, Yaşa ile birlikte aşağıya, hanın gazinosuna iner. Çay içmeye koyulur. Bütün taşralılar gibi tek başına yemek yiyip, içki içemez. Yanında arkadaş ister. Kendisi kadar tez canlı, konuşmayı seven arkadaşlar ister. Garsona:

— Patronu çağırsana, der. Nezaket icabı ona bir şey ikram etmek istediğimi söyle.

Gazino sahibi, tokgözlü, müşterilerine karşı tamamıyla kayıtsız olan bir adamdır, gelip masaya oturur, Malahin gülerek:

— Eh, işi yaptık, der. Keçi verdik, şahin aldık. Buraya hareket ettiğimiz zaman etin fiyatı 3,90’dı, geldiğimiz zaman 3,25’e indi. Geç kaldınız, dediler. Üç gün önce olsaydı olurdu, şimdi et için pek istek yok. Filip perhizi başladı. Olur, şey değil, öküz başına on dört ruble kaybım var. Bir öküzün nakliyesi kaça gelir, artık siz düşünün. Tarife on beş ruble. Ayrıca da her öküz için rüşvet, ikramlar, türlü dalavereler için altı ruble. Yani...

Gazino sahibi, nezaketle dinler, isteksiz isteksiz çayını içer, Malahin, oflayıp puflar, ellerini şaplatır. Başarısızlığıyla alay eder. Ama kaybının onu pek heyecanlandırmadığı bellidir. Onun için, ister kâr olsun ister zarar, fark yoktur. Yeter ki, karşısında bir dinleyicisi olsun. Uğraşacak işi olsun, bir de treni kaçırmış olmasın.

Bir saat sonra Malahin'le Yaşa bavullarını, çuvallarını alarak odalarından inerler. Arabaya binip istasyona gideceklerdir. Otel sahibi, garsonlar, birtakım kadınlar, onlarla birlikte gelir. İhtiyar, pek heyecanlıdır. Her yana ufaklık paralar savurur. Sözleri uzata uzata:

— Allah’a ısmarladık, der. Sağlıcakla kalın. Allah size yardım etsin. İnşallah sağ kalırsak tekrar Büyük Perhizde buraya geliriz. Allah’a ısmarladık... İnşallah...

Kızağa oturduktan sonra ihtiyar, şapkasını çıkarır. Uzun zaman sis içinde manastır duvarlarının karardığı tarafa doğru haç çıkarır. Yaşa, onun yanında, oturacak yerin kenarında oturur. Ayaklarını yan tarafa sarkıtır. Yüzü, eski gibi heyecansızdır, ne can sıkıntısı, ne bir arzu gösterir. Eve gitmekten sevinç duyar, başkenti gezmediğine pişman değildir.

— Sür!

Arabacı, atları kırbaçlar, başını arkaya çevirerek, ağır, havaleli bagaj için söylenir.

SARHOŞLAR

Yakışıklı, esmer, top sakallı, yumuşak, kadife bakışlı bir adam olan fabrikatör Frolov ile vekili orta yaşlı, kocaman kafalı, sert saçlı avukat Almer, şehir dışında bir lokantanın salonunda eğleniyorlardı. İkisi de balodan doğru lokantaya geldikleri için arkalarında frak vardı, beyaz boyunbağı takmışlardı. Salonda ikisinden ve kapı önündeki garsonlardan başka kimse yoktu; Frolov'un emri üzerine içeriye müşteri alınmıyordu.

İçkiye birer büyük kadeh votkayla başlayarak istiridyeyi meze yaptılar.

Almer:

— Güzel, dedi. İstiridye ile meze yapmak modasını ben çıkardım, azizim. Votka boğazını yakar, kavurur, arkasından şöyle bir istiridye yuttun mu, boğazında tatlı bir serinlik duyarsın, öyle değil mi?

Bıyıkları tıraş edilmiş, kırlaşmış favorili bir garson masanın üstüne salça tabağını koydu.

Frolov:

— O getirdiğin ne? diye sordu.

— Balığın üzerine dökmek için mayonez...

Fabrikatör salça tabağına bakmadan:

— Ya? Böyle mi konur? diye bağırdı. Bu ne biçim mayonez? Hizmet etmesini bilmiyorsun, hayvan!

Frolov'un kadife gözlerinde şimşekler çaktı. Masa örtüsünün bir ucunu parmağına doladı, hafif bir hareket yapınca mezeler, şamdanlar, şişeler, masanın üstünde ne varsa şangır şungur yere yuvarlandı.

Bu gibi kazalarda öteden beri alışık olan garsonlar, masaya doğru koşarak, ameliyat yapan operatörler gibi, ciddî ciddî, ağır ağır cam kırıklarını toplamaya başladılar.

Almer:

— Onlara ne güzel muamele ediyorsun, diyerek güldü. Ama... masanın yanından çekil, yoksa havyara basacaksın.

Frolov:

— Mühendisi çağırın buraya! diye bağırdı.

Mühendis, bir zamanlar gerçekten hem mühendis, hem zengin bir adam olan ekşi suratlı, sarsak bir ihtiyardı; bütün servetini israf etmişti; şimdi, ihtiyar yaşında bu lokantaya düşmüştü, garsonlarla şarkıcı kızları idare ediyor, icabında muhabbet tellâllığı da yapıyordu. Çağrılınca gelen mühendis, büyük bir saygıyla başını yana eğdi.

Frolov ona dönerek:

— Bana bak, azizim, dedi, bu ne kepazelik? Adamların ne biçim hizmet ediyorlar? Böyle şeylerden hoşlanmadığımı bilmiyor musun? Allah cezanı versin, buraya gelmem sonra!

Mühendis:

— Affınızı rica ederim, Aleksey Semioniç! dedi. Hemen gereken tedbirleri alacağım! En küçük istekleriniz, en iyi şekilde, çabucak yerine getirilecektir.

— Peki, haydi git...

Mühendis yerlere kadar eğildi, iki büklüm geri geri çekildi, kol düğmelerini, parmaklarındaki yalancı pırlantaları son defa pırıldatarak kapının arkasında kayboldu.

Meze masası yeniden donatılmıştı. Almer kırmızı şarap içiyor, taze mantarla kuş eti yiyordu. Sonra balık salatasıyla tatlı su kefali kızartması ısmarladı. Frolov yalnız votka içiyor, ekmekle meze yapıyordu. Durmadan yüzünü elleriyle ovuşturuyor, somurtuyor, oflayıp pufluyordu. Keyfi yerinde olmadığı belliydi. İkisi de konuşmadan oturuyorlardı. Salonda da çıt yoktu. Mat abajurlu iki elektrik feneri pırıl pırıl yanıyor, bir şeye kızıyormuş gibi fısıldıyordu. Kapı arkasında çingeneler hafif sesle şarkı söyleyerek dolaşıyorlardı.

Frolov:

— İçiyorum, ama neşelenemiyorum, dedi. İçtikçe ayılıyorum, başkalarına votka neşe verir, bendeyse tersine kızgınlık, iğrenç düşünceler, uykusuzluk doğuruyor. Neden, birader, içkisiz, sefahatsiz bir eğlence bulunamıyor? Bu, insana tiksinti veriyor!

— Öyleyse çingeneleri çağır!

— Canları cehenneme!

Koridor kapısından ihtiyar bir çingene karısı başını uzattı.

— Aleksey Semioniç, çingeneler çayla konyak istiyorlar, dedi. Ismarlasınlar mı?

Frolov:

— Peki, diye cevap verdi. Biliyor musun, müşterilerden ziyafet istedikleri için lokantacıdan yüzde şu kadar alıyorlar. Zamanımızda bahşiş isteyenlere bile inanılmıyor. Hepsi alçak, sefil, şımarık mahlûklar. Meselâ şu garsonları ele alalım. Suratları profesörlere benziyor, saçları ağarmış ayda ikişer yüz ruble kazanır, kendi evlerinde oturur, kızlarını zadegân okullarında okuturlar, ama onlara istediğin kadar küfredip kafa tutabilirsin. Mühendis on ruble verince bir kavanoz hardal yer, horoz taklidi yapar, içlerinden birisi alınıp gücense vallahi bin ruble bağışlardım!

Almer şaşkın şaşkın onun yüzüne bakarak:

— Peki ama neyin var senin? dedi. Bu kötümserliğinin sebebi ne? Yüzün kıpkırmızı, vahşi... Neyin var kuzum?

— Fenayım. Kafama bir şey girdi, rahat vermiyor. Bir çivi gibi saplandı, artık oradan ne yapsan çıkaramazsın.

Salona kısa boylu, yusyuvarlak, şişman bir ihtiyar girdi. Benekli bir ceketle leylâk rengi yelek giymişti, elinde de gitar vardı. Alık alık baktı, asker gibi vaziyet alıp selâm verdi.

Frolov:

— Ha, parazit! dedi. Takdim ederim: domuz taklidi yaparak servet kazanmıştır. Gel bakalım buraya!

Fabrikatör bir bardağa votka, şarap, konyak doldurdu, üzerine tuz, biber ekti, hepsini karıştırarak parazite verdi. O da içerek yiğitçe öksürdü.

Frolov:

— Bulaşık suyu içmeye o kadar alışmış ki, saf şaraptan midesi bulanır, dedi. Haydi, parazit, otur da şarkı söyle.

Parazit oturdu, tombul parmaklarıyla gitarın tellerine dokundu, şarkısına başladı: tpçik, mipçik Margarit'çik...

Frolov şampanya içince sarhoş oldu. Masaya yumruğuyla vurarak söylendi:

— Evet, kafama bir şey yerleşti! Bir dakika bile rahat vermiyor!

— Peki ama ne gibi bir şey?

— Söyleyemem. Sır. Bu öyle bir sır ki, ancak dua ederken söyleyebiliyorum. Ama istersen, dostça, aramızda kalmak şartıyla... Yalnız sakın kimseye söyleyeyim deme... Sakın, ha... Sana söylersem belki içim açılır ama sen... Allah aşkına dinle, sonra da unut...

Frolov. Almer'in kulağına doğru eğildi, yarım dakika kadar kulağının içine nefes alıp verdikten sonra:

— Karımdan nefret ediyorum, dedi.

Avukat ona şaşkın şaşkın baktı.

Frolov kızararak:

— Evet, evet, karım Marya Mihaylovna'dan nefret ediyorum, diye mırıldandı. Nefret ediyorum, işte o kadar.

— Sebep?

— Kendim de bilmiyorum! Evleneli ancak iki yıl oluyor, bilirsin, severek evlendim, şimdiyse bir düşman; işte şu, affedersin, parazitten nasıl nefret ediyorsam, ondan da öyle nefret ediyorum. Ortada bir sebep de yok! Yanımda oturduğu, yemek yediği yahut konuştuğu zaman ruhumu öyle bir öfke kaplıyor ki, kaba bir şey söylememek için kendimi zor tutuyorum. İçimde sözle anlatamayacağım bir şey oluyor. Ondan ayrılmak yahut gerçeği olduğu gibi kendisine söylemek imkânsız, çünkü rezalet çıkar, ama onunla bir çatı altında oturmak benim için cehennemden beter. Evde oturamıyorum! İşte bunun için gündüzleri işlerimle uğraşıyor, yemeğimi lokantalarda yiyorum, geceleri de batakhanelerde vakit öldürüyorum. Bu nefret duygusunu nasıl yorumlarsın? Şöyle böyle bir kadın da değil ki, güzel, zeki, sessiz.

Parazit, ayağını yere vurarak şarkısına devam ediyordu:

Subaylarla dolaştım,

Öpüştüm, koklaştım...

Almer, biraz sustuktan sonra:

— İtiraf ederim ki. Marya Mihaylovna'nın sana denk olmadığını her zaman düşünürdüm, diyerek içini çekti.

— Yani okumuş mu demek istiyorsun? Bana bak... Ben de ticaret okulunu altın madalya ile bitirdim, üç dört defa Paris'e gittim. Tabii senden daha akıllı değilim, ama karımdan da budala olmadığım muhakkak. Hayır, birader, asıl mesele okumuşlukta değil! Bütün bu zırıltının nasıl başladığını anlatayım da gör. Bak nasıl oldu: bir gün birdenbire karımın benimle severek değil de zenginliğime göz koyduğu için evlendiğini düşünmeye başladım. Bu düşünce kafama yerleşti. Ne yapsam, ne etsem, nafile, kafamdan bir türlü çıkmıyor! Tam o sıralarda karıma bir hırs geldi. Yoksulluktan sonra altın küpün içerisine düşmüştü, sağa sola para saçmaya başladı. Zıvanadan çıktı, kendisini o kadar unuttu ki, her ay harcadığı paranın tutarı yirmi bini buldu. Bense yaradılıştan şüpheci bir insanım. Kimseye inanmam, herkesten şüphe ederim. Sen bana ne kadar şefkat gösterirsen ben o kadar azap duyarım, öyle sanıyorum ki, herkes bana param için yaltaklanıyor. Hiç kimseye inanmıyorum! Sıkıcı bir insanım, birader, çok sıkıcı!

Frolov, bir bardak şarabı bir yudumda içerek devam etti:

— Ama bütün bunlar saçma, dedi. Söylemem doğru değildi, ahmaklık ettim. Sarhoşlukla ağzımdan kaçırdım, sen de şimdi bana avukat gözüyle bakıyorsun, başkasının sırrını öğrendiğin için memnunluk duyuyorsun. Haydi, haydi... bu konuyu kapatalım, içmeye devam edelim!

Garsona seslenerek:

— Bana bak dedi, Mustafa burada mı? Çağır da gelsin!

Biraz sonra salona on iki yaşlarında fraklı, beyaz eldivenli bir çocuk girdi.

Frolov:

— Buraya gel! dedi. Bize şu gerçeği açıkla bakalım. Bir zamanlar siz, Tatarlar, bize hükmediyor, haraç alıyordunuz, şimdi de Ruslara hizmet ediyor, bornoz satarak geçiniyorsunuz. Bu değişikliği nasıl açıklamalı?

Mustafa, kaşlarını yukarı kaldırdı, ince bir sesle cevap verdi:

— Feleğin cilvesi!

Almer, çocuğun ciddî yüzüne baktı, kahkahayı attı.

Frolov:

— Haydi, ona bir ruble ver! dedi. Bu feleğin cilvesiyle servet yapıyor. Yalnız bu iki söz için onu burada tutuyorlar. İç bakalım, Mustafa! İlerde büyük bir kerata olacaksın! Yani zenginlerin yanında geçinen parazitler o kadar çoğaldı ki, şaşılacak şey! Siz bıçaksız, tabancasız haydutlar, soyguncular öyle çoğaldınız ki, elinizden yakasını kurtarana aşk olsun! Çingeneleri de çağıralım mı? Ha? Getir buraya çingeneleri!

Çoktan beri koridorlarda sıkılan çingeneler, bağrışarak salona saldırdılar, vahşi bir eğlence başladı.

Frolov onlara:

— İçin! diye bağırıyordu. İç, iç Firavun soyu! Şarkı söyleyin! Heyt!

Kış günüydü... He-e-yt... Kızaklar uçuyordu...

Çingeneler şarkı söylüyor, ıslık çalıyor, oynuyorlardı. Frolov, çok zengin, şımarık, "geniş mizaçlı" kimselerin bazen kapıldığı taşkınlık etme sevdasıyla delilikler yapmaya başladı. Çingenelere yemekle şampanya verilmesini emretti, fenerlerden birinin mat abajurunu kırdı, duvarda asılı duran tablolara, aynalara şişeleri fırlattı; bunları yaparken hiçbir zevk duymadığı belliydi, çünkü hep somurtuyor, adamlara öfkeli öfkeli bağırıyor, gözlerinde, hareketlerinde nefret okunuyordu. Mühendise solo söyletiyor, basolara şarap, votka, yağ halitası içiriyordu...

Sabahleyin saat altıda hesabı getirdiler.

Almer:

— 925 ruble 40 kapik! diyerek omuzlarını silkti. Niçin? Yok, yok, dur, kontrol etmek lâzım!

Frolov cüzdanını çıkardı:

— Vazgeç! diye mırıldandı. Varsın soysunlar... Beni soymayıp da kimi soyacaklar... Parazitler olmadan... Olmaz.. İşte sen, avukatımsın... Yılda altı bin ruble alıyorsun... Niçin? Ama affet... Ne söylediğimi kendim de bilmiyorum.

Almer'le beraber eve dönerken Frolov mırıldanıyordu:

— Şimdi benim için eve gitmek, cehenneme gitmek kadar güç! Evet... Ruhumu açabileceğim kimsem yok... Hepsi soyguncu... Herkes hain... Sırrımı ne diye sana açtım? Ni...çin? Söyle: niçin?

Evinin kapısına geldikleri zaman Moskovalıların herkesle, her yerde öpüşmek âdetine uyarak Almer'e doğru uzandı, yerinde sallanarak, dudaklarından öptü:

— Allah’a ısmarladık... Ben sıkıcı, kötü bir insanım, dedi. Bu sürdüğümüz hayat kötü, sarhoş, yüz kızartıcı bir hayat! Sen okumuş, zeki bir insansın, böyle olmakla beraber yalnız gülümsüyor, benimle beraber içki içmekten başka bir şey yapmıyorsun... Hiçbirinizden hayır yok... Sen gerçek dost, namuslu bir insan olsaydın şöyle demen gerekirdi: "Sen, alçak, kötü bir adamsın! İğrenç bir mahlûksun!"

Almer:

— Haydi, haydi... diye mırıldandı. Git, yat artık.

— Sizden hayır yok. Ancak bir tek ümidim kalıyor, yazın sayfiyeye gidince kıra çıkacağım, fırtına kopacak, gök gürleyecek, bir şimşek çakıp oracıkta canımı alacak, ben de kurtulacağım... Allah’a ısmarladık...

Frolov, Almer'Ie gene öpüştü; ayakta uyuyarak, bir şeyler mırıldanarak, iki uşağın yardımıyla merdivenlerden çıkmaya başladı.

KAŞTANKA

I

YARAMAZLIK

Yüzü tilkiye benzeyen, genç, kula renginde, zağar melezi bir köpek kaldırımda bir aşağı bir yukarı koşuyor, endişeyle etrafına bakmıyordu. Ara sıra duruyor, üşüyen ayaklarından kâh birini, kâh ötekini kaldırıyor, ağlayarak kendi kendine şunu soruyordu: nasıl oldu da yolumu şaşırdım?

O günü nasıl geçirdiğini, sonunda bu hiç tanımadığı kaldırıma nasıl düştüğünü pek iyi hatırlıyordu.

Gün şöyle başlamıştı: sahibi Luka Aleksandriç şapkasını giyip koltuğunun altına; kırmızı bir mendile sarılı tahtadan bir şey almış:

— Haydi Kaştanka gidelim! diye bağırmıştı.

Çağırıldığını duyan köpek, tezgâh altında uyuduğu yongaların arasından çıktı; tatlı tatlı gerindi, sahibinin peşi sıra koştu. Luka Aleksandriç'in müşterileri çok uzakta oturuyorlardı. Bu yüzden her birinin evine varmadan önce marangoz, birkaç defa meyhaneye girip ateş almak zorunda kalıyordu. Kaştanka, yolda pek edepsizce hareket ettiğini hatırlıyordu. Gezmeye çıkardıkları için o kadar sevinmişti ki, durmadan zıplıyor, havlayarak, atlı tramvaylara saldırıyor, evlerin avlularına girip çıkıyor, köpeklerin peşinden koşuyordu. Marangoz, çok defa Kaştanka'yı gözden kaçırıyor, durup sert sert çağırıyordu. Hatta bir keresinde, yüzü hiddetten değişerek onun tilki kulağını avucunun içine alıp çekti, kesik kesik:

— Geber inşallah hınzır dedi.

Müşterilerini dolaştıktan sonra Luka Aleksandriç, bir dakika için, çoğu zaman yemek yediği, içki içtiği, kız kardeşinin evine uğradı. Kız kardeşinden çıktıktan sonra tanıdığı bir ciltçiye, oradan meyhaneye, daha sonra da bir dostuna uğradı. İş böyle devam etti. Kaştanka, bu tanımadığı kaldırıma geldiği zaman karanlık basmış, marangoz da fitil gibi sarhoş olmuştu. Ellerini, kollarını sallıyor, derin derin iç çekerek mırıldanıyordu:

— Ah, ah, insanlar günahkâr doğar, günahkâr yaşar. Ah günahkâr kullar, günahkâr kullar... Şimdi sokaklarda geziyoruz, fenerlere bakıyoruz, ama bir de öldük mü, cehennem ateşinde yanacağız.

Bazen babacan bir tavır alıyor ve Kaştanka'yı yanına çağırıp diyordu ki:

— Sen, Kaştanka, böcekten başka bir şey değilsin... Doğramacı marangozun yanında ne ise, sen de insana göre osun.

İşte marangoz, Kaştanka ile böyle konuşurken ortalığı bir bando sesi kaplayıverdi. Kaştanka, şöyle bir bakınca, üstüne doğru bir alay asker geldiğini fark etti. Zaten mızıkaya hiç tahammül edemezdi; sinirleri bozulurdu. Bu yüzden sağa sola koştu, ulumaya başladı. Ama marangoz hiç de onun gibi davranmadı. Kaştanka hayretler içinde gördü ki, sahibi ne umduğu gibi korktu, ne uludu, ne de havladı. Esas vaziyeti aldı. Ağzı kulaklarına vararak, elini kasketine götürdü, selâm durdu. Sahibinin kızmadığını gören Kaştanka, daha yüksek bir sesle uludu, ne yaptığını fark etmeden sokağın öte yanına fırladı.

Kendine geldiği zaman bando artık çalmıyordu. Alay ortalıkta görünmüyordu. Sokağı geçerek, sahibini bıraktığı yere koştu. Ama marangoz oralarda yoktu. Bir sağa, bir sola atıldı; sokağı bir defa daha dolandı; sanki yer yarılmış, marangoz içine girmişti Kaştanka, kokusuyla sahibini bulacağını umarak, sokağı koklamaya başladı. Ama alçağın biri, biraz önce yeni kauçuk lastiklerle oradan geçmiş, böylelikle bütün hafif kokular o kuvvetli kauçuk kokusuyla karışmıştı. Artık bir kokuyu ötekinden ayırmak kabil değildi.

Kaştanka sahibini bulamadan bir aşağı bir yukarı koşuyordu. Bu sırada hava da kararmaya başlamıştı. Sokağın iki yanında fenerler yandı; evlerin pencerelerinde ışıklar göründü. Kar lapa lapa yağıyor ve sokağı, atların sırtını, arabacıların şapkalarını beyaza boyuyordu. Hava karardıkça etraf daha beyaz görünüyordu. Kaştanka'nın önünden, boyuna görüş sahasını kapayarak ayaklarıyla iten tanımadığı birtakım müşteriler geçiyordu. (Kaştanka için bütün insanlık, bir eşit olmayan iki büyük kısma ayrılıyordu: Sahiplerle müşteriler. Aralarında şu esaslı fark vardı: Birincilerin onu dövmek haklarıydı, ikincilere gelince, onları da Kaştanka'nın bacaklarından ısırmak hakkına sahipti) Müşteriler bir yere yetişmek için acele ediyor, Kaştanka'ya hiç aldırış etmiyorlardı.

Hava büsbütün karardığı zaman Kaştanka telâşa, üzüntüye düştü. Bir kapı eşiğine dayanarak acı acı ağlamaya başladı. Luka Aleksandriç ile yaptığı o günkü gezintiden yorgun düşmüştü. Bütün gün ancak iki kere ağzına bir şey koyabilmişti. Ciltçide biraz tutkal, meyhanelerin birinde de tezgâhın yanında bir parçacık salam derisi bulmuştu. O kadar...Kaştanka insan olsaydı herhalde. "Böyle yaşamak mı olur, beynime bir kurşun sıksam daha iyi..." diye düşünürdü.

II

ESRARLI BİR YABANCI

Ama Kaştanka bir şey düşünmüyor, sadece ağlıyordu. Lapa lapa yağan yumuşak kar, sırtı ile başını büsbütün örttüğü, o da bitkinlikten ağır bir uykuya daldığı sırada dayandığı kapı gıcırdayarak açıldı ve yanına çarptı. Kaştanka yerinden fırladı. Açılan kapıdan müşteri cinsinden bir adam çıktı. Kaştanka, bağırıp ayağına çarptığı için adamın tabii dikkatini çekti. Adam eğilerek:

— Nereden geldin buraya köpekçik? diye sordu. Bir yerini mi acıttım? Vah, zavallı... Hadi kızma, suç benim...

Kaştanka, kirpiklerinden sarkan kar taneleri arasından yabancıya baktı, önünde, kısa boylu, şişmanca, yüzü tombul, sakalı tıraş edilmiş bir adam duruyordu. Başında silindir şapka vardı. Kürkünün önü açıktı. Parmaklarıyla Kaştanka'nm sırtındaki karları temizleyerek:

— Niye böyle hırlıyorsun? diye sordu. Sahibin nerede? Herhalde yolunu şaşırdın. Vah zavallı köpekçik... Şimdi ne yapacağız?

Kaştanka yabancının sesinde sıcak, içli bir eda duyunca elini yaladı, daha acıklı inlemeye başladı. Yabancı:

— Meğer sen güzel, gülünç bir köpekmişsin... dedi. Tıpkı tilkiye benziyorsun. Ne ise yapılacak bir şey yok. Benimle gel. Belki de bir işe yararsın. Haydi gel, füüt!..

Adam dudaklarını şaplattı, "benimle gel" manasına, eliyle bir işaret yaptı. Kaştanka arkasından yürüdü.

Aradan yarım saat geçmemişti ki, Kaştanka büyük, aydınlık bir odada, yerde oturuyordu. Başını biraz yana eğmiş, masada oturan ve yemek yiyen yabancıya merakla, dikkatle bakıyordu. Adam hem yiyor hem de Kaştanka'ya öteberi atıyordu, önce ekmekle peynirin yeşil kabuğunu, sonra biraz et, yarım börek, tavuk kemikleri verdi. Kaştanka açlıktan bütün bunları öyle acele yedi ki, hepsinin tadını ayrı ayrı alamadı. Sanki yedikçe acıkıyordu. Yabancı, Kaştanka'nın atılan parçaları müthiş bir iştah ile çiğnemeden yutuşuna bakarak:

— Sahiplerin seni pek kötü besliyorlarmış, diyordu. Ne kadar da zayıfsın. Bir deri, bir kemik kalmışsın.

Kaştanka adamakıllı yedi. Ama gene de doymadı. Yalnız sarhoş gibi olmuştu. Yemek bittikten sonra odanın ortasına yattı. Ayaklarını uzattı, vücudunda tatlı bir uyuşukluk duyarak kuyruğunu salladı. Yeni sahibi koltuğuna rahatça yerleşip purosunu içerken Kaştanka da kuyruğunu sallayarak şu meseleyi çözmeye çalışıyordu: Burası mı daha iyi, yoksa marangozun evi mi? Buradaki eşyalar bambaşka idi, çirkindi. Odada koltuk, kanepe, lâmba ile halılardan başka bir şeycik yoktu. Adeta bomboş görünüyordu. Marangozun evi ise eşya ile hınca hınç doluydu. Masa, tezgâh, bir yığın yonga, rende, oyma kalemi, testere kafes içinde kuş, leğen... Sonra yabancının evinde hiçbir koku duyulmuyordu. Marangozun evi ise hep duman içinde olur, tutkal, cilâ, talaş kokuları mis gibi kokardı. Ama bu yabancının gene de pek önemli bir üstünlüğü vardı. Adamakıllı yemek veriyordu. Hakikati olduğu gibi söylemek lâzım gelirse Kaştanka masanın önünde oturup ona tatlı tatlı baktığı zaman adamcağız bir defa bile vurmamış, ayaklarını yere vurarak onu ürkütmemiş. Bir defa bile:

— Defol, kahrolasıca... diye bağırmamıştı.

Yeni efendisi purosunu içtikten sonra dışarı çıktı, çok geçmeden elinde küçük bir şilte ile geri döndü. Şilteyi kanepenin yanında bir yere koyarak:

— Küçük, küçük... Gel bakayım, yat buraya, uyu!

Bu sözleri söyledikten sonra lâmbayı söndürdü, dışarı çıktı. Kaştanka yatağına yattı, gözlerini kapadı. O sırada sokaktan bir havlama geldi. Kaştanka, bu sese cevap vermek isteği duydu. Ama birdenbire içine bir üzüntü çöktü. Luka Aleksandriç'le oğlu Fedyuşka'yı, tezgâh altındaki rahat yerini hatırladı. Uzun kış geceleri, marangozun tahtaları rendelediği yahut yüksek sesle gazete okuduğu zamanlarda Fedyuşka'nın çoğu zaman kendisiyle oynadığı aklına geldi. Fedyuşka, onu tezgâhın altından arka ayaklarından tutarak çekip çıkarır, öyle oyunlar oynardı ki, Kaştanka'nın gözleri kararır, bütün mafsalları ağrımaya başlardı.

Fedyuşka, Kaştanka'yı arka ayakları üstünde yürümeye, çan oyunu oynamaya zorlardı. Bu öyle bir oyundu ki, Fedyuşka, kuyruğundan kuvvetle çeker, o da bunun üzerine inler, havlardı. Bazen da tütün koklatırdı. Ama bir oyun daha vardı ki, çok ıstırap vericiydi. Fedyuşka, bir et parçasını bir ipliğe bağlar, Kaştanka'ya verirdi. Kaştanka bu et parçasını yuttuktan sonra Fedyuşka kahkaha ile gülerek, midesinden geri çekerdi. Bu hatıralar canlandıkça Kaştanka daha yüksek, daha hazin bir sesle inlemeye başladı. Ama çok geçmeden yorgunluk ve odanın sıcaklığı kederinden daha ağır bastı. Uyuklamaya başladı. Hayalinden köpekler gelip geçiyordu. Bunların arasında o gün sokakta gördüğü ihtiyar, uzun tüylü bir Poodle vardı, bir gözüne ak düşmüştü, burnunun çevresinde uzun uzun tüyler vardı. Rüyasında, Fedyuşka elinde marangoz kalemiyle köpeğin peşine düşüyordu, sonra birdenbire kendisi de tüyleniveriyor, neşeli neşeli havlayarak, Kaştanka'nın yanına geliyordu. İkisi burun buruna gelip koklaşıyor, sokağa fırlıyorlardı.

III

YENİ, PEK HOŞ BİR TANIŞMA

Kaştanka uyandığı zaman ortalık aydınlanmıştı. Sokaktan yalnız gündüze mahsus gürültüler geliyordu. Odada kimsecikler yoktu. Kaştanka gerindi, esnedi, can sıkıntısı içinde, kızgın, asık suratla odayı dolaştı. Köşe bucağı, eşyaları kokladı. Sofaya bir göz attı. Ama ilgilenecek bir şeye rastlamadı. Orada sofaya açılan kapıdan başka bir kapı daha vardı. Kaştanka biraz düşündükten sonra iki ayağıyla kapıyı tırmaladı, açtı ve odaya girdi. Yatakta yorganın altında bir müşteri yatıyordu. Bu adamın, bir gün önceki yabancı olduğunu hemen anladı. İlkin Hırrrr... diye kızgınlık gösterdi. Ama sonradan bir gün önceki yemekleri hatırlayınca kuyruğunu salladı.

Yabancının elbisesini, fotinlerini koklamaya başladı. Bu fotinlerde at kokusuna benzer bir koku bulunduğuna dikkat etti. Yatak odasında kapalı duran bir kapı daha vardı. Kaştanka, bu kapıyı da tırmaladı; göğsüyle itti, açtı. Ama içinde garip, şüphe uyandırıcı bir korku vardı. Pek de hoşlanmayacağı bir şeyle karşılaşacağını hissederek, homurdana homurdana çevresine bakına bakına Kaştanka kirli duvar kâğıtlarıyla kaplı küçük bir odaya girdi. Ama girmesiyle korku içinde dışarı fırlaması bir oldu. Gerçekten hiç beklemediği, korkunç bir şeyle karşılaşmıştı. Başını, boynunu yere eğerek, kanatlarını gere gere bej renkte bir kaz, tıslayarak üzerine yürüyüvermişti. Kazın biraz ötesinde beyaz bir kedi yatıyordu. Kedi, Kaştanka'yı görür görmez ayağa fırladı. Sırtını kalkan gibi yükseltti; kuyruğunu dikti; tüylerini kabarttı, o da tısladı. Köpek iyice korkmuştu, ama korktuğunu belli etmek istemediği için yüksek sesle havladı, kedinin üzerine saldırdı... Kedi sırtını biraz daha kabartarak tısladı, pençesiyle Kaştanka'nın kafasına vurdu. Kaştanka geriye sıçradı; yere oturdu, başını kediye doğru uzatarak tiz bir sesle, var kuvvetiyle havlamaya başladı. Bu sırada kaz, Kaştanka'nın arkasına sokulmuş, gagasıyla pek acıtarak sırtına vurmuştu. Kaştanka, yerinden fırlayıp kazın üzerine atıldı...

Bu sırada: "Ne oluyor?" diyen sert bir ses duyuldu. Arkasından da, sırtına bir hırka giymiş olan yabancı, ağzında bir puro ile odaya girdi:

— Ne oluyor? Hadi yerinize bakayım!

Adam, kediye yaklaştı, kabarmış sırtına bir fiske vurarak:

— Fedor Timofeyiç, bu ne demek? Kavgaya mı başladınız? Ah, seni ihtiyar kerata... Yat bakayım! dedi.

Sonra kaza dönerek:

— İvan İvaniç yerine... diye bağırdı. Kedi uysallık ederek yatağına yattı, gözlerini kapadı. Yüzünün, bıyıklarının ifadesine bakılacak olursa kızıp kavga ettiği için kendi de memnun değildi. Kaştanka gücenik bir sesle homurdandı. Kaz da, boynunu uzatarak, bir iş hakkında acele acele, canlı, pek açık, ama gene de anlaşılmaz bir tarzda konuşmaya başladı.

Bunun üzerine ev sahibi esneyerek:

— Peki, peki! dedi. Ama iyi geçinmeli ha! Dostça, barış içinde yaşamalısınız.

Kaştanka'yı eliyle okşayarak:

— Hadi, kızıl tüylü, korkma... dedi. İyi arkadaşlara düştün. Kötülük etmezler sana. Dur bakalım sana ne ad takacağız. Böyle adsız olmaz ya...

Biraz düşündükten sonra dedi ki:

— Hah... Sana da Teyze adını takalım, anlıyor musun? Teyze!

"Teyze" sözünü birkaç defa tekrarladıktan sonra dışarı çıktı. Kaştanka oturup etrafına bakmaya başladı. Kedi, şiltenin üstünde hareketsiz duruyor, uyuyormuş gibi yapıyordu. Kaz boynunu uzatmış, olduğu yerde tepinerek gene bir mesele hakkında çabuk çabuk, heyecanla konuşmaya devam ediyordu. Bunun çok zeki bir kaz olduğu belliydi. Uzun bir söylevden sonra, her seferinde sanki bir şeye şaşmış gibi geri geri gidiyor, sanki söylediği söylevden hayranlık duyduğunu anlatmak istiyordu. Kaştanka, onu biraz dinleyip: "Hırrrr..." diye cevap verdikten sonra köşe bucağı koklamaya başladı. Bir köşede küçük bir tekne duruyordu. Kabın içinde haşlanmış nohutla ıslatılmış çavdar ekmeği parçaları vardı. Kaştanka, nohuttan tattı, ama hoşlanmadı. Ekmek kabuğundan bir parça alınca yemeğe koyuldu. Kaz, kendisi için hazırlanan bir yemeğin yabancı bir köpek tarafından yenmesine hiç sinirlenmedi. Tersine, daha büyük bir heyecanla konuşmaya başladı. Hatta köpeğe, emniyet duymaya başladığını göstermek için tekneye yaklaştı; birkaç tane nohut yedi.

IV

PARMAK ISIRTACAK ŞEYLER

Biraz sonra ev sahibi gene içeri girdi, beraberinden hem kapıya, hem de II şekline benzeyen garip bir şey getirdi. Odundan, pek kaba saba yapılmış olan bu şeyin yukarı kısmına bir çan, bir de tabanca asılmıştı. Çanın tokmağından ve tabancanın tetiğinden ipler sarkıyordu. Ev sahibi bu şeyi odanın ortasına koydu. Uzun uzun bir şeyler çözüp bağladı. Sonra kaza bakarak: — Buyurun, İvan lvaniç... dedi.

Kaz da onun yanına gelip bir an bekleyerek durdu.

— Haydi, işe baştan başlayalım. Önce başını eğ, selâm ver! Haydi, çabuk!

lvan İvaniç boynunu uzattı, dört bir yana salladı, sonra ayaklarını birbirine çarptı.

— Aferin sana!.. Şimdi öl bakalım!

Kaz sırtüstü yattı, ayaklarını yukarı dikti. Buna benzer birkaç önemsiz marifet yaptıktan sonra sahibi birdenbire başını elleriyle tutarak dehşet içinde bağırmaya başladı:

— İmdat! Yangın var! Yanıyoruz!

lvan İvaniç bunun üzerine biraz önce getirilen kapı şeklindeki şeye doğru koştu. İpi gagasıyla çekerek çanı çalmaya başladı.

Ev sahibi bu işten pek memnun kalmıştı. Kazın boynunu okşayarak:

— Aferin, lvan İvaniç! dedi. Şimdi bir kuyumcu olduğunu farz et... Altın, pırlanta gibi şeyler satıyorsun. Mağazana geldiğin zaman bakıyorsun ki... dükkânda hırsızlar var. Bu durumda ne yaparsın?

Kaz öteki ipi gagasıyla yakaladı, çekti. Bunun üzerine tabanca gümleyerek patladı. Kaştanka, çan sesinden pek hoşlanmıştı, patlamadan da öyle mest olmuştu ki, II şeklindeki şeyin etrafında havlayarak koşmaya başladı. Ev sahibi:

— Teyze, hadi yerine! Sus bakayım, diye bağırdı.

lvan lvaniç'in işi, tabancayı patlatmakla bitmiş değildi. Ev sahibi, tam bir saat onu ip üstünde koşturup üzerinde kırbaç şaklattı. Bu arada kaz mania atladı, çemberin içinden geçti, kuyruğunun üstüne oturup ayaklarını salladı. Kaştanka, lvan İvaniç'ten gözlerini ayırmıyor, sevincinden uluyordu. Birkaç defa da yüksek sesle havlayarak onun peşinden koşmaya kalkıştı. Ev sahibi kendini de, kazı da epeyce yorduktan sonra alnında biriken terleri sildi ve:

— Marya, Havronya İvanovna'yı buraya getir, diye seslendi.

Bir dakika sonra bir domuz sesi duyuldu... Kaştanka yerinden fırladı. Pek cesur bir tavır takındı, sonra ne olur ne olmaz diye düşünerek, ev sahibinin yanına sokuldu. Kapı açıldı. İçeriye ihtiyar bir kadın başı uzandı. Kadın bir şeyler söyleyerek siyah, çok çirkin bir domuzu odaya bıraktı. Domuz, Kaştanka'nın hırlamasına hiç kulak asmadan burnunu yukarı kaldırdı, neşeli neşeli birtakım sesler çıkardı. Sahibini, kediyi, lvan İvaniç'i görmekten çok hoşlandığı belliydi. Yuvarlak burnuyla kedinin karnını dürttükten sonra kazla hafiften konuşurken hareketlerinde, sesinde, kuyruğunun titremesinde çok babacan bir hal vardı. Kaştanka hemen anladı ki, böyle kimselere havlayıp homurdanmanın hiç faydası yoktu. Ev sahibi, odanın ortasında duran II işaretini kaldırdı ve:

Fedor Timofeyiç buyurun, dedi.

Kedi kalktı. Tembel tembel gerindi, istemeye istemeye, sanki bir lütufta bulunacakmış gibi domuza yaklaştı. Ev sahibi:

— Haydi bakalım, dedi, Mısır ehramından başlayalım.

Uzun uzun bir şeyler anlattı. Sonra da: "Bir, iki, üç!" diye komuta verdi. lvan İvaniç, "üç" sözünü duyar duymaz, kanatlarını çırptı, domuzun sırtına atladı... Kanatları, boynu ile muvazenesini bulup domuzun sert kılları üstüne sağlamca yerleştikten sonra Fedor Timofeyiç tembel tembel, görünür bir küçümsemeyle, sanki bu sanattan nefret ediyor, hiç değer vermiyormuş gibi domuzun sırtına çıktı. Sonra gene isteksiz bir tavırla kazın arkasına sıçradı ve arka ayakları üzerinde durdu. Böylece ve sahibinin Mısır ehramı dediği şey ortaya çıkmış oluyordu. Kaştanka, sevincinden ince bir sesle uludu. Ama bu sırada ihtiyar kedi esnedi, muvazenesini kaybederek, kazın sırtından yere yuvarlandı, lvan İvaniç de sallandı, o da aşağı yuvarlandı. Ev sahibi bağırdı, ellerini salladı, bir şeyler açıklamaya başladı. Ehramla bir saat uğraştıktan sonra yorgunluk nedir bilmeyen adam, lvan İvaniç'e kedinin sırtına binmeyi, daha sonra kediye puro içmeyi filân öğretti.

Nihayet ders bitti. Ev sahibi alnını sildi, dışarı çıktı. Fedor Timofeyiç, bir şeyden iğrenmiş gibi tısladı. Sonra şiltesine yatıp gözlerini kapadı, lvan İvaniç ise tekneye yaklaştı. İhtiyar kadın da domuzu alıp götürdü. Yeni izlemlerin çokluğu yüzünden gün Kaştanka için pek çabuk geçti. Akşam üstü de şiltesiyle beraber, duvarları kirli kağıtla kaplı odaya yerleştirildi. Orada Fedor Timofeyiç'le, kazla bir arada geceyi geçirdi.

V

İSTİDAT! İSTİDAT!

Aradan bir ay geçti.

Kaştanka artık her akşam iyi yemekler yemeye, kendine takılan Teyze adına alışmıştı. Ev sahibine de, yeni kapı yoldaşlarına da ısınmıştı. Kısacası işler tıkırında gidiyordu.

Günler hep aynı tarzda başlıyordu, lvan İvaniç çoğu hepsinden önce uyanıyor, uyanır uyanmaz da hemen Teyze'ye veya kediye yaklaşarak boynunu uzatıyor, bir mesele hakkında heyecanlı heyecanlı, inandırıcı, ama gene de eskisi gibi anlaşılmaz bir tarzda konuşmaya başlıyordu. Bazen başını yukarı kaldırarak, uzun söylevlere girişiyordu. Tanışıklığın ilk günlerinde Kaştanka onun, aklının fazlalığından bu kadar çok konuştuğunu sanmıştı. Ama çok geçmeden ona karşı her türlü saygısını kaybetti. Artık kaz uzun söylevlerle yanına yaklaştığı zaman Kaştanka kuyruğunu sallamıyor, herkesi uykusuz bırakan can sıkıcı bir geveze gibi karşılıyor, teklifsizce "Hırrr..." diye cevap veriyordu.

Fedor Timofeyiç ise bambaşka bir zattı. Uyandığı zaman hiç ses çıkarmıyor, hareket etmiyor, gözlerini bile açmıyordu. Hiç uyanmasa daha memnun olacağa benziyordu. Yaşamayı pek sevmediği belliydi. Hiçbir şey onu ilgilendirmiyor, her şeye karşı tembel, kayıtsız davranıyordu. Her şeyi hor görüyor, hatta lezzetli yemeğini yerken bile tiksine tiksine tıslıyordu.

Kaştanka uyanınca odaları dolaşmaya, köşeleri koklamaya başlıyordu. Evin bütün odalarını gezmek hakkı bir ona, bir de kediye verilmişti. Kazın ise kirli duvar kâğıtlarıyla kaplı odanın eşiğini bile aşmaya hakkı yoktu. Havronya İvanovna'ya gelince, avludaki küçük kulübesinde oturuyor, ancak ders zamanında ortaya çıkıyordu. Ev sahibi geç uyanırdı; çayını içtikten sonra hemen marifetlerine başlardı. Her gün II şeklindeki alet, kamçı, çemberler odaya getiriliyor, hemen hemen hep aynı şeyler yapılıyordu. Dersler üç, dört saat sürüyordu, öyle ki, Fedor Timofeyiç bazen yorgunluktan bir sarhoş gibi sallanarak yürüyordu. lvan İvaniç, gagasını açarak derin derin nefes alıyor, ev sahibi ise yüzü kıpkırmızı, alnındaki terleri bile bir türlü silemiyordu.

Dersler ve öğle yemeği bütün günü dolduruyordu. Akşamlar ise pek can sıkıcı geçiyordu. Ev sahibi akşamları, çoğu zaman kazla kediyi yanına alarak bir yere gidiyordu. Tek başına kalan Teyze, şilteye yatıyor, hüzünlere dalıyordu. Hüzün, içine görünmez bir şekilde doluyor, bir odayı karanlık nasıl sararsa tıpkı öyle, yavaş yavaş sarıyordu. İlkönce havlamak, yemek yemek, odalarda koşmak isteğini kaybediyordu. Sonra hayalinde belli belirsiz iki şekil beliriyordu. Köpek desem değil, insan desem değil... Yüzleri sevimli, cana yakın, tatlı, ama gene de iyi seçilemiyor. Onları görünce Teyze kuyruğunu sallamaya başlıyordu. Bu hayalleri eskiden bir yerde görmüş, sevmiş gibi geliyordu. Uykuya daldığı zaman bu hayallerden tutkal, talaş, cilâ kokuları geldiğini hissediyordu.

Yeni hayatına iyice alıştıktan, kemikleri çıkmış zayıf bir sokak köpeği iken besili, karnı tok bir ev köpeği haline geldikten sonra ev sahibi bir gün dersten önce onu okşadı, dedi ki:

— Ee... Teyze, işe başlamanın zamanı geldi artık. Havyar kestiğin yeter. Seni bir artist yapmak istiyorum. Artist olmak ister misin?

Bunun üzerine ev sahibi ona birtakım oyunlar öğretmeye başladı. Köpek, ilk derste arka ayakları üzerinde durup yürümeyi, ev sahibinin pek yüksekte tuttuğu şekeri yakalamayı öğrendi. Bundan sonraki derslerde ise dans etmeyi, ip üzerinde koşmayı, müzik çalarken ulumayı, çan çalmayı, tabanca atmayı öğrendi. Bir ay geçmeden Fedor Timofeyiç, "Mısır ehramındaki" yerini başarı ile tutabildi. Derslerinden çok hoşlanıyor, başarılarından memnun oluyordu. Dilini çıkarıp, ip üzerinde koşmak, çemberin içinden sıçrayarak geçmek, ihtiyar Fedor Timofeyiç'in sırtına binmek ona büyük bir zevk veriyordu. Başarı gösterdiği her oyundan sonra gürültülü, sevinçli bir şekilde havlıyordu, öğretmeni de hayretler içinde kalıyor, seviniyor, ellerini ovuşturuyordu.

— İstidat! İstidat!... Şüphesiz büyük bir istidadı var. Mutlaka başarı kazanacaksın.

Teyze, bu istidat sözüne öyle alışmıştı ki, sahibi bu sözü her söyleyişinde ayağa kalkıyor, sanki adını duymuş gibi etrafına bakınıyordu.

VI

RAHATSIZ BİR GECE

Teyze, bir köpek rüyası gördü, sanki kapıcı elinde bir çalı süpürgesiyle onu kovalıyordu, korku içinde uyandı.

Oda sakin, karanlık ve pek sıcaktı, ötesini berisini pireler ısırıyordu. Teyze, o güne kadar hiç karanlıktan korkmamıştı. Ama o anda nedense üzerine bir sıkıntı çöktü, havlamak isteği duydu. Yandaki odada sahibi yüksek sesle içini çekti. Biraz sonra da domuz, kulübesinde horuldadı. Sonra her şey eski, sakin haline döndü. Yemek düşününce ruha bir hafiflik gelir. İşte teyze de o gün Fedor Timofeyiç'ten bir tavuk ayağını nasıl çaldığını, salonda, duvarla dolabın arasında, tozların, örümcek yuvalarının bulunduğu bir yere nasıl sakladığını düşünmeye başladı. Bu kemiğin hâlâ orada durup durmadığını anlamak için gidip baksa fena olmayacaktı. Ev sahibinin de kemiği orada bulup yemesi pek mümkündü. Ama sabah olmadan odadan çıkmak yasaktı, usul böyleydi. Teyze, hemen uyuyabilmek için gözlerini kapadı. Çünkü tecrübeyle biliyordu ki, ne kadar çabuk uyursa, sabah da o kadar çabuk oluyordu. Ama birdenbire çok yakınında garip bir ses duydu. Teyze ürperdi, ayağa kalktı. Bu sesi lvan İvaniç çıkarmıştı. Ama o her zamanki geveze, kandırıcı ses değildi. Daha çok vahşi bir çığlığa benzeyen tabii olmayan, kapı gıcırtısı gibi bir sesti. Teyze, karanlıkta bir şey göremediği, hiçbir şey anlayamadığı için daha da korktu, "Hırrr..." diye homurdandı. Aradan uzun bir zaman geçti. İyice bir parçayı tamamen temizlemeye yetecek kadar bir zaman... Artık sesi bir daha duyulmadı. Teyze yavaş yavaş sakinleşti, uykuya daldı. Rüyasında iki büyük, kara köpek gördü, yanlarında, arkalarından geçen yıldan kalma tüyler sarkıyordu. Büyük bir leğenin içinden, büyük bir iştah ile bulaşık sularını yutuyorlardı. Bulaşık suyundan beyaz bir buharla pek iştah açıcı bir koku yükseliyordu. Arada bir teyzeye bakıp dişlerini göstererek: "Sana vermeyeceğim işte!" diye homurdanıyorlardı. Ama o sırada evden gocuklu bir köylü çıktı, köpekleri kamçı ile kaçırdı. Bunun üzerine teyze leğene yaklaşıp yemeğe başladı. Ama köylü uzaklaşır uzaklaşmaz, o iki kara köpek, korkunç bir homurtu ile üzerine atıldı, bu sırada gene o çığlığa benzer bir ses işitildi.

lvan İvanoviç:

— Gırr... Gırr... diye bağırıyordu.

Teyze uyandı, şiltesinden çıkmadan var kuvvetiyle ulumaya başladı. Ona öyle geldi ki, bağıran artık lvan İvanoviç değil, başka bir kimse, bir yabancı idi. Nedense domuz da kulübesinde bir defa daha horuldadı.

Bunun üzerine bir terlik sesi duyuldu, üstünde hırka, elinde bir mumla ev sahibi odaya girdi. Titreyen ışık, pis duvar kâğıtlarının üzerinde, tavanda oynadı, karanlığı dağıttı. Teyze, o zaman odada, yabancı olmadığını gördü, lvan İvanoviç yerde oturuyor, uyumuyordu. Kanatları sarkmış, gagası açılmıştı. Sanki çok yorulmuş da susamış gibi bir hali vardı. İhtiyar Feodor Timofeyiç de uyumuyordu. Anlaşılan o da bu sesten uyanmıştı. Ev sahibi kaza:

— lvan İvaniç, sana ne oluyor, ne bağırıyorsun? Hasta mısın? diye sordu.

Kaz susuyordu. Sahibi eliyle onun boynuna dokundu. Sırtını okşadı ve dedi ki:

— Amma da tuhaf hayvansın. Hem kendin uyumuyorsun, hem de başkalarını uyutmuyorsun.

Ev sahibi dışarı çıkıp, ışığı beraberinde götürünce odaya tekrar karanlık çöktü. Teyze, gene korku içindeydi. Kaz bağırmıyordu. Ama köpeğe karanlıkta bir yabancı varmış gibi geliyordu. İşin daha korkunç tarafı şu idi ki, bu yabancıyı ısırmak da mümkün değildi. Çünkü göze görünmüyordu, şekli de yoktu. Nedense ona bu gece, mutlaka kötü bir şey olacakmış gibi geliyordu. Fedor Timofeyiç de rahat değildi. Teyze, onun şiltesinde kıpırdandığını, esnediğini veya başını salladığını duyuyordu.

Sokakta bir yerde bir kapıya vuruldu, domuz, kulübesinde tekrar homurdandı. Teyze dişlerini gösterdi, ön ayaklarını uzattı, başını üzerine koydu. Kapının vuruluşunda, her nedense uyumayan domuzun homurtusunda, karanlıkta ve sessizlikte ona lvan İvaniç’in bağırırına benzeyen hüzünlü, korkunç bir şey varmış gibi geldi. Her şey endişe, dehşet vericiydi. Ama neden? Bu görünmeyen yabancı kimdi? İşte o sırada birdenbire Teyze'nin yanında iki yeşil, donuk ışık yandı. Tanışmalarından beri ilk defa olarak Fedor Timofeyiç yanına yaklaştı. Ne istiyordu? Teyze, kedinin ayağını yaladı, niye geldiğini sormadan hafif hafif, değişik seslerle ulumaya başladı.

lvan İvanoviç:

— K..kre!... diye bağırdı.

Kapı tekrar açıldı. Elinde mumla ev sahibi içeri birdi. Kaz eski vaziyette, gagası açılmış, kanatları sarkık, oturuyordu. Gözleri kapalı idi. Ev sahibi:

"lvan İvaniç" diye seslendi.

Kaz kımıldadı. Bunun üzerine adam onun önüne, yere çöktü. Bir dakika kadar sessizce baktıktan sonra:

— Ne oluyor lvan İvanoviç? Ölüyor musun ne? Ah!.. Şimdi anlıyorum, şimdi anlıyorum, diye bağırdı, elleriyle başını tuttu:

— Niye böyle olduğunu anlıyorum. Bugün üzerine bir at bastı da ondan!.. Ah Allah’ım, Allah’ım!

Teyze sahibinin neler söylediğini anlamıyordu. Ama onun da korkunç bir şey beklemekte olduğu yüzünden belliydi. Başını, bir yabancının baktığını sandığı karanlık pencereye çevirdi, ulumaya başladı. Ev sahibi ellerini ovuşturarak:

— Aman ölüyor. Teyze, ölüyor! dedi. Odanıza ölüm girdi, ne yapacağız?

Rengi uçmuş, heyecan içinde bulunan ev sahibi ah çekerek, başını sallayarak yatak odasına döndü. Teyze karanlıkta kalmaktan korktuğu için arkasından yollandı. Sahibi yatağına oturdu, birkaç defa:

— Allah’ım, Allah’ım şimdi ne yapmalı?

Teyze sahibinin ayaklarının dibinden uzaklaşmıyor, niye bu kadar kederlendiğini, herkesin niye bu kadar endişe içinde olduğunu anlamayarak, ama anlamaya çalışarak her hareketini takip ediyordu. Şiltesini pek seyrek bırakan Fedor Timofeyiç bile sahibinin yatak odasına girdi, ayaklarına sürtünmeye başladı. Kedi, sanki ağır düşüncelerini atmak istiyormuş gibi başını sallıyor karyolanın altına şüpheli şüpheli bakıyordu. Sahibi bir çukur tabak aldı, musluktan su doldurdu, tekrar kazın yanına gitti. Tabağı önüne koyarak, tatlı bir sesle:

— İç lvan İvaniç, iç canım... dedi.

Ama lvan İvaniç ne bir hareket yapıyor, ne de gözlerini açıyordu. Sahibi onun başını tabağa doğru iterek gagasını suya daldırdı ise de kaz içmiyordu. Kanatları daha da çok sarkmıştı. Başı olduğu gibi tabağın içine düştü, kaldı. Ev sahibi:

— Hayır, artık bir şey yapılamaz, diye bir ah çekti. Artık her şey bitti, lvan lvanic'ten hayır kalmadı!

Yanaklarından aşağı, yağmur yağarken pencerelerde görünen parlak damlalar dökülmeye başladı. Ne olup bittiğini iyice anlamayan Teyze ile Fedor Timofeyiç sahiplerine sokuldular, korku içinde kaza bakmaya başladılar. Ev sahibi hüzünlü hüzünlü iç çekerek:

— Zavallı lvan İvaniç, dedi. Ben de bahar gelince seni sayfiyeye götüreceğimi, beraberce yeşil çimenler üzerinde gezeceğimizi hayal ediyordum. Sevgili hayvancık! İyi arkadaşım! Sen artık yoksun! Sensiz ben ne yapacağım?

Teyze'nin içine, kendi başına da böyle bir şey geleceği korkusu çöküyordu. O bilinmeyen bir sebepten ötürü gözlerini kapayacak, ayaklarını uzatacak, dişleri meydana çıkacak, herkes de ona dehşetle bakacaktı. Herhalde Fedor Timofeyiç'in kafasından da buna benzer şeyler geçiyordu. İhtiyar kedi, hiçbir zaman, o andaki kadar somurtkan, kederli olmamıştı.

Şafak söküyordu. Teyzeyi o kadar korkutan, o görünmez yabancı artık odada değildi. Ortalık adamakıllı aydınlandıktan sonra kapıcı geldi. Kazı ayağından tutup bir yere götürdü. Biraz sonra da ihtiyar kadın göründü, tekneyi alıp dışarı çıktı.

Teyze, salona gitti, dolabın arkasına baktı. Sahibi, tavuk budunu yememişti. Bıraktığı gibi, tozların, örümcek ağlarının arasında duruyordu. Ama Teyze hüzün, keder içindeydi. Ağlamak istiyordu. Kemiği koklamadı bile. Kanepenin altına girdi. Orada oturdu, hafif, ince bir sesle inlemeye başladı:

— Vuu... Vuu... Vu...

VII

BAŞARISIZ BİR BAŞLANGIÇ

Bir akşam ev sahibi, duvarı pis kâğıtla örtülü odaya girdi. Ellerini ovuşturarak:

— Eh... dedi. Bir şeyler daha söylemek istediyse de söylemeden çıktı. Ders sırasında yüzünün ifadesini pek güzel inceleyen Teyze, sahibinin heyecan içinde, kuruntulu, hatta kızgın olduğunu fark etti. Sahibi biraz sonra odaya döndü ve dedi ki:

— Bugün yanıma Teyze ile Fedor Timofeyiç'i alacağım. Mısır ehramında, sen Teyze, bugün ölü lvan lvaniç'in yerini tutacaksın. Durun, berbat! Hiçbir şey hazır değil. Pek az prova yapıldı. Roller öğrenilmedi. Rezil, kepaze olacağız.

Sonra gene dışarı çıktı, çok geçmeden kürk paltosu, silindir şapkasıyla odaya döndü. Kediye yaklaşarak ön ayaklarından yukarı kaldırdı. Göğsüne, kürkünün içine sakladı. Bu hareket yapılırken Fedor Timofeyiç pek ilgisiz görünüyor, gözlerini kapamak zahmetine bile katlanmıyordu. Belliydi ki, onun için yatmak, ayaklarından tutulup, şilte üzerine uzanmak yahut da kürk altında sahibinin göğsüne yaslanmak, hepsi birdi.

Sahibi:

— Teyze buraya gel, dedi.

Teyze bir şey anlamadan, kuyruğunu sallayarak arkasından gitti. Biraz sonra kızağın içinde sahibinin ayakları dibinde oturuyor, onun soğuktan ve heyecandan büzülerek:

— Ayıp olacak, rezil olacağız, dediğini işitiyordu.

Kızak, ters yüzü çevrilmiş bir çorba kâsesine benzeyen büyük, garip evin önünde durdu. Evin, camlı, üç kapılı uzun antresi bir düzine parlak fenerle aydınlatılmıştı. Kapılar gıcırdayarak açılıyor, antre de dolaşan insanları bir ağız gibi yutuyordu. İçerde epeyce kalabalık vardı. Evin yan tarafına sık sık atlar da geliyordu. Ama görünürde hiç köpek yoktu.

Ev sahibi Teyze'yi eline aldı, Fedor Timofeyiç'in bulunduğu kürkün altına, göğsüne soktu. Burası karanlık, havasızdı, ama sıcak bir yerdi. Bir an için iki yeşil donuk ışık parladı. Bu ışık yanındakinin soğuk, sert ayaklarına dokunduğu için endişeye düşen kedinin açılan gözleriydi. Teyze, kedinin kulağını yaladı, elden geldiği kadar rahat oturmak istediği için bir hayli kıpırdadı. Kediyi soğuk ayaklarıyla altına aldı. Kazara, kafasını kürkten dışarı çıkardı. Ama hemen kızgın kızgın hırladı, başını gene kürkün altına soktu. Ona öyle geldi ki, çok büyük, kötü bir şekilde aydınlatılmış, içi ucubelerle dolu bir oda görmüştü. Odanın iki tarafında uzanan bölmelerden, parmaklıklar arasından korkunç suratlar görünüyordu. Bunlar atların, boynuzlu, uzun kulaklı hayvanların suratlarıydı, bir de kocaman bir surat vardı ki, burnunun yerinden kuyruk sarkıyor, ağzından iki uzun, iyice kemirilmiş kemik uzuyordu.

Kedi teyze'nin ayakları altında kısık kısık miyavladı. Ama bu sırada bir anda kürk açıldı. Sahibi "Hop!" dedi. Fedor Timofeyiç ile Teyze yere atladılar. Küçük, kurşun rengi tahta duvarlı bir odada idiler. Burada aynalı küçük bir masadan, bir iskemleden, köşelerde asılı birtakım elbise ile bezlerden başka eşya yoktu. Lâmba veya mum yerine de yelpaze şeklinde parlak bir ışık yanıyordu. Bu ışık duvara sokulmuş küçük bir borudan çıkıyordu. Fedor Timofeyiç, Teyze'nin bozduğu tüylerini yaladı. İskemlenin altına girip yattı. Hâlâ heyecan içinde olan sahibi ellerini ovuşturarak soyunmaya başladı... Tıpkı evinde, yorganının altına girmek üzere yaptığı gibi soyunmaya başladı. Sonra iskemleye oturdu, aynaya bakarak birtakım garip işler yapmaya koyuldu. Önce başına bir peruka geçirdi. Ortasından ikiye ayrılmış olan perukanın boynuza benzeyen iki çıkıntısı vardı. Sonra yüzünü beyaz bir şeyle boyadı, bu beyaz boya üzerine de kaş, bıyık yaptı; yanağını kırmızıya boyadı. İşi bununla da bitmedi. Yüzünü, boynunu kirlettikten sonra garip, hiçbir şeye benzemeyen, Teyze'nin evde de, sokakta da görmediği bir elbise giymeye başladı. Kocaman çiçekli basmadan yapılmış pek bol bir pantolon düşünün. Basma orta halli evlerde perde ile mobilya örtüsü olarak kullanılan cinstendi. Pantolon ise, ta koltuk altlarına kadar çıkıyordu.

Bir ayağı kahverengi, öteki de sarı renkteydi. Adam bu pantolon içinde kaybolduktan sonra bir de üzerine basmadan kısa bir ceket giydi. Bu ceketin yakası büyük, kenarı testere dişi gibiydi. Arkasında altın rengi bir yıldız vardı. Sonra ayağına iki ayrı renkten çoraplar ve yeşil bir pabuç geçirdi.

Teyzenin gözleri, ruhu bu renklerden kamaşmıştı. Çuval gibi geniş, hantal vücuttan gene de tanıdığı o koku geliyordu; sesi de sahibinin sesiydi. Ama bazı anlarda teyze şüpheye düşüyordu. İşte o zaman havlamak, bu renk renk şekillerden kaçmak isteği duyuyordu. Yeni oda, yelpaze şeklindeki ışık, kokular, sahibinin geçirdiği değişiklikler... Bütün bunlar ona belli belirsiz bir korku veriyordu, ön duyusu biraz sonra mutlaka korkunç bir şey, meselâ burun yerinde kuyruğu olan kocaman suratı göreceğini söylüyordu. Duvarın arkasında, biraz uzakta o nefret ettiği mızıka hâlâ çalıyordu. Zaman zaman anlaşılmaz bir böğürme işitiliyordu. Ama bir tek şey köpeği biraz teskin ediyordu: Fedor Timofeyiç'in kayıtsızlığı. İskemlenin altında rahat rahat uyukluyor, iskemleyi oynattıkları zaman bile gözlerini açmıyordu. Fraklı, beyaz yelekli biri odaya başını uzatarak:

— Şimdi mis Arabella'nın sırası, ondan sonra sizin! dedi.

Sahibi hiç cevap vermedi. Masanın altından küçük bir bavul çıkardı, oturup beklemeye başladı. Dudaklarından, ellerinden heyecan içinde olduğu belliydi. Teyze, onun nefesinin titrediğini duyuyordu. Kapının arkasından biri:

— Mösyö Jorj buyurun! diye bağırdı,

Sahibi kalktı. Üç defa istavroz çıkardı. Sonra iskemlenin altındaki kediyi alarak bavula koydu. Hafif bir sesle:

— Teyze, gel! dedi.

Teyze, bir şey anlamadan ellerine yaklaştı. Sahibi başından öptü. Fedor Timofeyiç ile yan yana koydu. Bundan sonra bir karanlık çöktü... Teyze kedinin üzerine basmaya başladı. Bavulun yanlarını tırmaladı. Korkudan sesini bile çıkaramıyordu. Bavul sanki deniz üstündeymiş gibi dalgalanıyordu. Sahibi yüksek sesle:

— İşte ben de geldim! diye bağırdı. İşte ben de geldim.

Teyze, bu bağırıştan sonra bavulun sert bir şeye çarptığını, sonra hareketsiz kaldığını duydu. O anda kuvvetli, kalın bir böğürme işitildi. Bir hayvana vuruluyormuş gibiydi. Bu hayvan da herhalde burun yerinde kuyruğu olan o kocaman suratlı hayvandı. O kadar korkunç bir şekilde böğürüyor, gülüyordu ki, bavulun kilitleri sarsıldı. Bu böğürmeye cevap olarak sahibinin ince, keskin gülüşü işitildi. Evde hiç böyle güldüğü işitilmemişti. Sahibi bu böğürmeyi bastırmaya çalışarak :

— Va-a!... diye seslendi. Sayın seyirciler! Şimdi istasyondan geliyorum. Büyük annem geberdi. Bana miras bıraktı. Bavulda pek ağır bir şey var... Herhalde altın olmalı. Hah... Hah... Ya burada bir milyon varsa. Açalım da bakalım...

Bavulun kilidi açıldı. Keskin bir ışık Teyze'nin gözlerine çarptı. Köpek hemen bavuldan dışarı atladı, böğürmelerden sağırlaşmış gibi hızlı hızlı sahibinin etrafında koşuşmaya, var kuvvetiyle havlamaya başladı. Sahibi:

— Vay!... diye bağırdı. Amcam Fedor Timofeyiç, sevgili Teyze'm. Sevgili akrabalarım. Allah belânızı versin.

Bunları söyledikten sonra kendini yüzükoyun kumun üstüne attı, kediyle Teyze'yi tuttu, kucakladı. Sahibinin kolları arasında bulunduğu sırada Teyze kaderin kendisini sürüklediği bu yeni dünyayı gözden geçirdi, onun büyüklüğüne şaşarak, hayretinden ve sevincinden bir dakika kadar dona kaldı. Sonra sahibinin kolları arasından kurtuldu, izlemlerin tesirinin kuvvetinden olduğu yerde bir topaç gibi dönmeye başladı. İçine girdiği bu yeni dünya büyüktü, keskin bir aydınlık içindeydi. İnsan nereye baksa, döşemeden tavana kadar yalnız yüzler görünüyordu. Sahibi:

— Teyze'ciğim, lütfen oturun, dedi.

Bu sözün manasını anlayan Teyze hemen sandalyeye sıçradı. Oturduktan sonra sahibine bir göz attı. Sahibinin gözleri her zamanki gibi ciddî ve tatlı bakıyordu. Ama yüzü, ayrıca da ağzı ve dişleri geniş, değişmeyen bir gülümsemeyle çirkinleşmişti. Kahkahalarla gülüyor, zıplıyor, omuzlarını silkiyor, binlerce yüzün önünde neşe duyduğunu göstermek istiyordu. Teyze de onun neşesine kapıldı. Birdenbire bütün vücuduyla bu binlerce yüzün kendisine baktığını hissetti. Tilkiye benzeyen kafasını yukarı doğru uzattı, sevinçle uludu Sahibi:

— Teyze'ciğim siz oturun, biz de amcamla biraz dans edelim, dedi.

Fedor Timofeyiç, kendisine birtakım budalalıklar yaptıracakları zamanı bekleyerek ayakta duruyor, dört tarafa kayıtsızca bakıyordu. Dansını pek tembelce, kayıtsızca, asık suratla yapıyordu; hareketlerinden, kuyruğundan, bıyıklarından kalabalığı da, keskin ışığı da, sahibini de, kendisini de pek hor gördüğü belliydi... Payına düşen dansı bitirdikten sonra esnedi, oturdu. Sahibi:

— Eh, Teyze'ciğim... dedi, önce sizinle bir şarkı söyleyelim. Sonra dans ederiz, olur mu?

Bunun üzerine cebinden bir flüt çıkararak, çalmaya başladı. Müzikten hiç hoşlanmayan Teyze, sandalye üzerinde endişeli endişeli hareketler yapmaya başladı ve uludu. Her taraftan bağrışmalar alkışlar işitildi. Sahibi seyircileri selâmladı, gene sessizlik çökünce yeniden çalmaya koyuldu. Tiz perdeden bir nota çalındığı sırada yukarda, seyirciler arasında biri yüksek sele "Ah..." diye seslendi.

Bir çocuk sesi:

— Babacığım, diye bağırdı. Bu Kaştanka değil mi?

Sarhoş, titrek bir tenor ses:

— Evet, ta kendisi Kaştanka! diye tekrarladı. Fedyuşka vallahi, billahi bu Kaştanka! Fü-üfük!

Galeriden ıslık çalındı, biri çocuk, öteki erkek iki sus kuvvetle:

— Kaştanka! diye bağırdı.

Teyze ürperdi, seslerin geldiği yana baktı. İki yüz, biri kıllı, sarhoş, gülümseyen, öteki biraz dolgun, kırmızı yanaklı ve korku ifade eden iki insan yüzü, daha önce keskin ışığın çarptığı gibi gözlerine çarptı... Birdenbire hatırladı. Sandalyeden düştü, kumun üzerinde çırpınmaya başladı. Sonra ayağa sıçradı, sevinçli bir çığlıkla bu yüzlere doğru fırladı. Müthiş bir bağrışma işitildi. Bu bağrışma içinde ıslıklarla tiz bir çocuk sesi duyuluyordu:

— Kaştanka! Kaştanka!

Teyze, tahta perdenin üzerinden atladı. Sonra bir omuzdan geçti, kendisini bir locada buldu. Ondan sonra yüksek bir duvar geliyordu. Teyze, buraya da atladı, ama geçemedi, duvardan aşağı kayıp düştü, ondan sonra elden ele geçti birtakım yüzler, eller yaladı. Hep daha yükseğe, daha yukarıya doğru çıkarak, nihayet galeriye vardı...

Yarım saat sonra Kaştanka artık sokakta tutkal ve cilâ kokan insanların ardından yürüyordu. Luka Aleksandriç sallanıyor, geçirdiği tecrübelerden ders almışçasına, ön duyu ile yol kenarındaki hendekten biraz uzakta yürümeye çalışıyor, bu arada:

— Günahım büyük, günahım büyük.., diye söyleniyordu. Sen de Kaştanka ne olduğu belirsiz birisin. Doğramacı marangoz yanında ne ise sen de insanın yanında öylesin.

Onun yanında yürümekte olan Fedyuşka babasının kasketini giymişti. Kaştanka ikisinin sırtlarına bakıyor, çoktan beri böyle arkalarında yürüdüğünü, hayatının bir an bile değişmediğini, kesilmediğini düşünerek seviniyordu.

Kirli duvar kâğıdıyla kaplı olan odayı, kazı, Fedor Timofeyiç'i, lezzetli yemekleri, dersleri sirki hatırladı. Ama bütün bunlar ona şimdi uzun, karışık, ağır bir rüya gibi geliyordu...

DÜŞMANLAR

Karanlık bir eylül akşamının saat onunda, hükümet doktoru Kirillov'un altı yaşındaki oğlu Andrey ölmüştü. Doktorun karısı ölü çocuğunun karyolası önünde yere diz çöküp yasının ilk nöbetine kapıldığı sırada holden şiddetli bir çıngırak sesi duyuldu.

Difteri hastalığı yüzünden hizmetçilerin hepsine daha sabahleyin izin verilmişti, hepsi evlerine gönderilmişti. Kirillov ceketsiz, yeleğinin düğmeleri çözük bir halde ıslak yüzünü, asit fenikten yanmış ellerini silmeden kapıyı açmaya gitti. Hol karanlıktı. İçeri giren adamın yalnız orta boylu olduğunu, boynundaki beyaz atkıyı, çok solgun yüzünü görebiliyordu, öyle ki bu yüzün holde belirmesiyle burası aydınlanır gibi olmuştu...

İçeri giren adam acele acele:

— Doktor evde mi? diye sordu.

Kirillov:

— Evdeyim, diye cevap verdi. Ne istiyorsunuz?

Yeni gelen sevinçle bağırdı:

— Ya, sizsiniz demek?

Bunun arkasından karanlıkta doktorun elini aramaya başladı, bulunca da şiddetle sıktı.

— Çok... çok sevindim! Sizinle tanışıyoruz! Ben, Abogin'im... sizi yazın Gnuçev'lerde görmek şerefine ermiştim... Evde bulduğuma o kadar sevindim ki!.. Allah aşkına şimdi benimle gelmek zahmetine katlanın... Karım tehlikeli surette hastalandı... Arabamı da getirdim...

Gelenin sesinden, hareketlerinden büyük bir heyecan geçirdiği anlaşılıyordu. Yangından yahut kuduz köpekten korkmuş bir insana benziyordu, sık sık nefes almaktan kendini zor tutuyordu, titrek bir sesle acele acele konuşuyordu. Sesinde taklitsiz içli, çocukça ürkek bir ifade vardı, Bir şeyden korkunca şaşıran bütün insanlar gibi kısa, kesik cümlelerle konuşuyor, işle ilgisi olmayan birçok lüzumsuz söz kullanıyordu.

— Ya evde bulamazsam, diye korkuyordum. Buraya gelinceye kadar bütün ruhum büyük bir ıstırap içindeydi... Allah aşkına giyininiz de gidelim... Bakın nasıl oldu. Sizin de tanıdığınız Aleksandr İvanoviç Popçinskıy bize gelmişti... Oturmuş konuşuyorduk... Sonra çay içmeye oturduk; karım birdenbire haykırdı, göğsünü tutarak sandalyesinde yığıldı kaldı. Onu karyolaya kadar götürdük... Şakaklarını nisadır ruhuyla ovuşturdum, yüzüne su serptim, fayda vermedi... ölü gibi yatıyor... Damar çatlaması olmasından korkuyorum... Gidelim... Babası da damar çatlamasından ölmüştü...

Kirillov dinliyor, Rusça anlamıyormuş gibi susuyordu.

Abogin gene Popçinskiy'den, karısının babasından konuşmaya, gene karanlıkta doktorun elini aramaya başlayınca doktor, birdenbire başını salladı, her sözü uzata uzata:

— Affedersiniz, ben gidemem... Beş dakika önce... Oğlum öldü...

Abogin:

— Sahi mi? diye fısıldayarak bir adım geriledi. Aman Yarabbi, ne uğursuz bir zamanda gelmişim! Şaşılacak kadar talihsiz bir gün... şaşılacak kadar! Ne tesadüf... sanki mahsus.

Abogin elini kapı tokmağına götürdü, düşünceli düşünceli başını önüne eğdi. Anlaşılan kararsızlık içindeydi, ne yapacağını bilmiyordu: gitmeli mi, yoksa doktora yalvarmaya devam etmeli miydi?

Kirillov'un kolunu yakalayarak ateşli ateşli:

— Beni dinleyin, dedi, durumunuzu çok iyi anlıyorum! Allah şahidimdir, böyle bir zamanda dikkatinizi çekmeye çalıştığım için utanıyorum, ama ne yapabilirim? Kendiniz takdir buyurun, kime gidebilirim? Buralarda sizden başka doktor yok ki! Allah aşkına gidelim! Kendim için rica etmiyorum... Hasta ben değilim!

Ortalığa bir sessizlik çöktü. Kirillov arkasını Abogin'e çevirdi, biraz durdu, sonra ağır adımlarla holden salona geçti. Kararsız kararsız, bir makine gibi yürüdüğüne, salondan geçerken kullanılmayan lâmbanın saçaklı abajurunu büyük bir itina ile düzelttiğine, masanın üstünde duran kalın kitabı karıştırdığına bakılacak olursa o dakikada ne bir niyeti, ne bir isteği vardı, hiçbir şey düşünmüyordu, herhalde dışarıda yabancı bir adamın kendisini beklediğini unutmuştu bile. Alacakaranlık, salonun sessizliği galiba şaşkınlığını büsbütün arttırmıştı. Salondan çalışma odasına geçerken, sağ ayağını gerektiğinden fazla yukarı kaldırıyor, eliyle kapı çerçevesini arıyordu, o anda bütün varlığında bir çeşit kararsızlık duyuluyordu, sanki yabancı bir eve girmişti, yahut hayatında ilk defa sarhoş olmuştu, şimdi .şaşkınlık içinde kendisini bu yeni duygunun tesirine bırakmıştı. Kitap dolaplarının arkasından gelen geniş bir ışık sızıntısı, çalışma odasının bir duvarında uzayıp gidiyordu, bu ışık, asitfenikle eter'in ağır, ezici kokusuyla birlikte çalışma odasından yatak odasına geçilen kapının aralığından sızıyordu... Doktor, kendisini masanın önündeki koltuğa bıraktı; uykulu gözleriyle bir dakika aydınlatılmış kitaplarına baktı, sonra kalkıp yatak odasına gitti.

Yatak odasında ölü bir sessizlik hüküm sürüyordu. En küçük eşyaya varıncaya kadar her şey biraz önce yaşanılan kasırgayı, yorgunluğu açıkça anlatıyordu. Şimdi her şey dinleniyordu, iskemlenin üstünde bir yığın tüpün, kutunun, kavanozun arasında duran mumla konsolun üstündeki büyük lâmba bütün odayı parlak bir aydınlığa boğuyordu. Pencerenin tam önündeki karyolada gözleri açık, yüzü şaşkınlık ifade eden bir erkek çocuk yatıyordu. Hiç kımıldamıyordu, ama açık gözleri sanki her an daha ziyade karararak kafatasının içine doğru çekiliyordu. Ellerini çocuğunun cansız vücuduna koyup, yüzünü yatağın kıvrımları arasına gizleyen zavallı anne, karyolanın önüne diz çökmüştü. O da çocuğu gibi kımıldamadan duruyordu, ama vücudunun kıvrılışında, kollarının duruşunda o kadar canlılık görülüyordu ki! Bütün varlığıyla, kuvvetiyle, hırsıyla karyolaya doğru eğilmişti, sanki yorgun vücudu için nihayet bulmaya muvaffak olduğu bu sakin, rahat duruşu bozmaktan korkuyordu. Yorganlar, bez parçalan, leğenler, yerdeki su birikintileri, her tarafa atılmış fırçalar, kaşıklar, içinde kireç suyu bulunan şişe, boğucu ağır hava, her şey donmuş, sanki dinlenmeye dalmıştı.

Doktor karısının yanında durdu, ellerini pantolonunun ceplerine sokarak başını yana eğdi, gözlerini oğluna dikti. Yüzü kayıtsızlık ifade ediyordu, ancak sakalında pırıldayan çiğ damlaları onun biraz önce ağladığını belli ediyordu.

Ölümden söz açıldığı zaman akla gelen o tiksinti verici dehşet, yatak odasında yoktu. Bütün o durgunlukta, annenin duruşunda, doktorun kayıtsız yüzünde çekici, içe dokunan bir şey vardı; işte bu insan kederinin gözle görülmesine imkân olmayan güzelliğini insanlar anlamayı, anlatmayı daha uzun zaman öğrenemeyeceklerdir, bu duygu, galiba, ancak musiki ifade edebilirdi. Gamlı sessizliğin de bir güzelliği vardı. Kirillov ile karısı ağlamıyorlardı, sanki bu kaybın ağırlığından başka durumlarının bütün nazikliğini de anlıyorlardı: Bir zamanlar gençlikleri geçip gittiği gibi şimdi bu çocukla birlikte artık çocuk sahibi olmak hakları da ebediyete karışıyordu. Doktor 44 yaşındaydı, saçları ağarmıştı, kendisi de ihtiyar görünüyordu; soluk benizli hasta karısının yaşı da 35’ti. Andrey ilk ve son çocuklarıydı.

Doktor karısı gibi değildi, ruhları ıstırap çektiği zaman hareket etmek ihtiyacı duyan insanlardandı. Karısının yanında beş dakika kadar durduktan sonra sağ ayağını yukarı kaldırarak yatak odasından, yarısını büyük geniş kanepe kaplayan küçük odaya, oradan da mutfağa geçti. Ocağın, aşçı kadının yatağı yanında dolaştı, sonra eğilerek küçük kapıdan hole çıktı.

Orada gene beyaz boyun atkısını, solgun yüzü gördü.

Abogin:

— Nihayet geldiniz! diyerek içini çekti, kapının tokmağını tuttu. Gidelim, lütfen!

Doktor birden titredi, karşısındakinin yüzüne baktı, hatırladı...

Canlanarak:

— Beni dinleyin, gitmeme imkân olmadığını size söylemiştim! dedi. Ne tuhaf şey!

Abogin yalvaran bir sesle:

— Doktor, ben ruhsuz bir eşya değilim, durumunuzu pek iyi anlıyorum... Kederinizi paylaşıyorum! diyerek elini boyun atkısı üstüne koydu. Biliyorsunuz, kendim için istemiyorum... Karım ölüyor! Feryadını işitmiş, yüzünü görmüş olsaydınız, ısrarımın sebebini anlardınız! Yarabbi, bense giyinmeye gittiğinizi sanıyordum! Doktor vaktimiz kıymetlidir! Gidelim, rica ederim gidelim!

Kirilov sözleri teker teker söyleyerek:

— Gidemem! dedi, salona doğru bir adım attı.

Abogin, peşini bırakmadı, kolunu yakaladı. Bir dilenci gibi yalvarmaya başladı:

— Kederiniz var, anlıyorum, ama biliyorsunuz ki sizi diş tedavisine, konsültasyona değil, bir insanın hayatını kurtarmaya çağırıyorum. Bu hayat herhangi şahsî kederden üstündür! Peki ben cesaret, fedakârlık istiyorum! İnsanlık adına!

Kirillov sinirlenerek:

— İnsanlık denilen şey iki uçlu değnektir dedi. Ben de aynı insanlık adına beni götürmemenizi rica ediyorum. Vallahi çok tuhaf! Benim ayakta duracak halim yok, sizde tutmuş beni insanlıkla korkutuyorsunuz! Şimdi ben hiçbir işe yaramam ki... İmkânı yok gidemem, hem karımı kime bırakayım? Hayır, hayır...

Kirillov ellerini sallayarak kapıya doğru geriledi. Korku dolu bir sesle:

— Hiç... hiç rica etmeyin, diye devam etti. Beni af buyurun... Düsturun XIII üncü cildi gereğince gitmek zorundayım, siz de beni yakamdan tutup sürükleyebilirsiniz... Buyurun, sürükleyin, ama... işe yaramam ki... Hatta konuşacak durumda değilim... Af buyurun...

Abogin gene doktorun kolunu tuttu.

— Boş yere benimle böyle konuşuyorsunuz doktor, dedi. XIII üncü ciltten söz eden kim? İradenizi zorlamaya hakkım yoktur. İsterseniz gelin, istemezseniz gelmeyin, siz bilirsiniz, anın ben iradenize değil, duygularınıza başvuruyorum. Genç bir kadın ölüm halinde! Şimdi oğlunuz öldüğünü söylüyorsunuz, duyduğum dehşeti siz anlamazsanız kim anlar?

Abogin'in sesi heyecandan titriyordu; bu titremede, sesin ahenginde sözlerden daha fazla inandırıcı bir şey vardı. Abogin içliydi, ama söylediği bütün sözler beylik, ruhsuz, yersiz, lüzumsuz görünüyor, hatta doktorun evindeki havayı, öte tarafta ölüm halinde bulunan kadını tahkir ediyordu. Kendisi de bunu duyuyor değildi, anlaşılmamaktan korktuğu için sözlerle olmazsa ses ahenginin içliliğiyle kandırabilmek için sesine elden geldiği kadar yumuşaklık, tatlılık, vererek doktoru inandırmaya çalışıyordu. Sözler her bakımdan ne kadar derin, ne kadar güzel olursa olsun, ancak kayıtsız insanlara tesir eder ama mesut yahut bahtsız olanları her zaman tatmin edemez, çünkü saadetin yahut bahtsızlığın en yüksek ifadesi çoğu zaman susmaktır; aşıklar sustukları zaman birbirlerini daha iyi anlarlar, mezar başında söylenen sıcak, coşkun sözler, ancak yabancılara tesir eder, ölünün karısıyla çocuklarına hem soğuk, hem önemsiz gelir.

Kirillov susuyordu. Abogin doktorluğu yüksek, insanî gayelerine, fedakârlığa v.s. dair birkaç söz söyleyince doktor ağır bir sesle:

— Gideceğimiz yer uzak mı? diye sordu.

— On beş yirmi kilometre kadar bir şey. Atlarım çok iyidir! Namusum üzerine söz veriyorum ki, sizi bir saate kadar götürüp getiririm. Yalnız bir saat!

Son sözler doktora insanlıkla doktorluğun gayelerinden daha ziyade tesir etti. Biraz düşündükten sonra içini çekerek:

— Peki, gidelim! dedi.

Hızlı, hem bu defa emin adımlarla çalışma odasına doğru yürüdü. Biraz sonra uzun redingotunu giyerek geri döndü. Sevinç duyan Abogin, onun yanında sık, kısa adımlarla yürümeye başladı, ayakları birbirine dolaşarak paltosunu giymesine yardım etti; beraberce dışarı çıktılar.

Dışarısı karanlık olmakla beraber holden biraz aydınlıktı. Karanlık zeminde doktorun uzun, iri yapılı vücudu, uzun ince sakalı, kartal burnu açıkça beliriyordu. Şimdi Abogin'in solgun yüzünden başka kocaman kafasıyla tepesinde duran kasketi de görünüyordu. Beyaz boyun atkısı yalnız önden görünüyordu, arka taraftaysa uzun saçlarının altında gizleniyordu.

Abogin doktorun faytona binmesine yardım ederken:

— İnanın ki bu âlicenaplığınızı takdir etmesini bileceğim, diye mırıldanıyordu. Hemen oraya gideriz. Sen de, Luka, yavrum, elden geldiği kadar hızlı gitmeye gayret et! Lütfen!

Araba hızlı gidiyordu, önce hastane avlusuyla bir hizadaki biçimsiz yapılar uzanıyordu; her yer karanlıktı, yalnız avlunun iç taraflarından, bahçedeki ağaçların arasından bir ışık sızıyordu, hastane binasının üst kat pencerelerinden üçü havanın renginden daha solgun görünüyordu. Daha sonra araba zifiri karanlıklara daldı; buralarda mantar küfü kokuyor, ağaçların hışırtısı duyuluyordu; tekerleklerin gürültüsünden uyanan kargalar, yaprakların arasında kımıldayarak acı acı gaklamaya başladılar, sanki onlar da doktorun oğlunun öldüğünü, Abogin'in de karısı hasta olduğunu biliyorlardı. Ama işte tek tük ağaçlar, çalılar gelip geçmeye başladı; üzerinde siyah, büyük gölgeler uyuyan gölcük, donuk bir parıltıyla ışıldadı, fayton düz ovada gitmeye başladı. Kargaların sesleri, artık gerilerden, çok uzaktan boğuk boğuk işitiliyordu, biraz sonra büsbütün kesildi.

Hemen hemen bütün yolculuğun devamınca Kirillov ile Abogin konuşmadılar. Ancak bir defa Abogin derin derin içini çekerek mırıldandı:

— Ezici bir hâl! İnsan hiçbir zaman yakınlarım kaybetmek tehlikesiyle karşılaştığı zamanki kadar sevmez.

Fayton yavaş yavaş dereyi geçerken Kirillov, su şırıltısından korkmuş gibi birdenbire silkindi, kımıldanmaya başladı.

Kederli bir sesle:

— Baksanıza, beni bırakın, dedi. Size sonra gelirim. Karımın yanına hastabakıcıyı göndermek isterdim. Orada yapayalnız kaldı!

Abogin susuyordu. Fayton sallanıp yalpa vurarak, taşlara çarparak kumsal kıyıya geçti, yoluna devam etti. Kirillov, kederiyle baş başa kalmıştı, çevresine bakındı. Arkada yıldızların zayıf ışığı altında yol ile karanlıkların içine gizlenen kıyıdaki söğüt ağaçları görünüyordu. Sağda gökyüzü gibi düz, sınırsız bir ova serilmişti; onun üstünde uzakta şurada burada, herhalde yanar şist bataklıklarında, donuk ateşler yanıyordu. Solda yol ile aynı hizada, çalılıklarla kaplı bir tepecik uzanıyordu, tepeciğin üzerinde hafif sisle örtülü, küçük bulutlarla çevrili kocaman kırmızı hilâl, hareketsiz duruyordu. Bulutlar, sanki onu her taraftan gözetliyorlardı, kaçmasın diye gözaltına almışlardı.

Bütün tabiatta ümitsizliğe, hastalığa benzer bir şey hissediliyordu; toprak, karanlık odasında yalnız başına oturup geçmiş günleri düşünmemeye çalışan düşkün bir kadın gibi, baharın, yazın hatıralarını canlandırıyor, kaçınılmasına imkân olmayan kışı, yeis içinde bekliyordu. Ne tarafa baksanız her yerde tabiat, karanlık, çok derin, soğuk bir çukuru andırıyordu, öyle derin bir çukur ki, içinden ne Kirillov, ne Abogin, ne de kırmızı hilâl çıkamayacaklardı...

Araba eve yaklaştıkça Abogin'in sabırsızlığı artıyordu. Durmadan kımıldanıyor, yerinden fırlıyor, arabacının arkasından başını uzatarak, ileriye bakıyordu. Nihayet araba, üstü çizgili yelken beziyle güzel bir tarzda kapanmış bir merdivenin önünde durdu, Abogin ikinci katın ışıkla aydınlanan pencerelerine baktığı zaman nefesinin titrediği duyuluyordu.

Doktorla beraber hole girerken sinirli sinirli ellerini ovuşturuyordu.

— Bir şey olursa... ben bu darbeye dayanamam, dedi.

Sessizliğe kulak verdi. Ama gürültü falan işitilmediğine göre, şimdilik her şey yolunda demektir.

Holden ne bir ayak sesi, ne de telâşlı ayak patırtısı işitilmiyordu, parlak aydınlığa rağmen bütün ev derin bir uykuya dalmış gibi görünüyordu. O zamana kadar hep karanlıkta kalan doktorla Abogin, artık birbirlerini tetkik edebilirlerdi. Doktor uzun boylu, geniş yapılı, itinasız giyinmiş bir adamdı, yüzü çirkindi. Zenci dudağını andıran kalın dudakları, kartal burnu, pörsük cildi, kayıtsız bakışları, hoşa gitmeyen, şefkatsiz, seri bir ifade taşıyordu. Taranmamış saçları, çökük şakakları, arasından çenesi görünen vaktinden önce kır düşmüş ince sakalı, cildinin solgun boz rengi, ihmalci, kaba hareketleri, kısacası bütün bunların sertliği, hayatının yokluk içinde geçtiğini, hayata insanlara karşı bıkkınlık duyduğunu anlatıyordu. Kuru vücuduna bakarak bu adamın karısı olabileceğine, bir çocuk için ağlayacağına inanmak zordu. Abogin ise büsbütün başka tipte bir insandı. Etine dolgun, iri yapılı, kocaman kafalı, sarışın bir erkekti, yüz çizgileri geniş olmakla beraber yumuşaktı, zevkle, en son modaya uygun giyinmişti. Duruşunda, düğmeleri baştan aşağı ilikli redingotunda, kabarık saçlarında, yüzünde, asil bir aslanı andıran heybetli bir şey duyuluyordu; başı yukarda, göğsünü kabartarak yürüyor, kulağa hoş gelen bariton bir sesle konuşuyordu. Boyun atkısını çıkardığı zaman yahut saçlarını düzeltirken yaptığı el hareketlerinden ince, hemen hemen kadınca bir zariflik akıyordu. Hatta yüzünün solgunluğu, paltosunu çıkarırken yukarıya merdivene çocukça bir korkuyla bakması, bütün vücudunda sezilen asil tavırlarını bozmuyor, ona tok, sıhhatli, metin görünüşünden hiçbir şey kaybettirmiyordu.

Merdivenleri çıkarken:

— Kimseler görünmüyor, bir şey de işitilmiyor, dedi. Telâş, gürültü yok. inşallah her şey yolundadır.

Doktoru holden geçirerek, kuyruklu piyanonun siyah şekli görünen, tavanında beyaz kılıflı bir avize duran salona götürdü, buradan ikisi de küçük, pek konforlu, lâtif pembe bir ışıkla hafifçe aydınlatılmış misafir odasına geçtiler.

Abogin:

— Burada biraz oturunuz, doktor, dedi, ben de... şimdi gelirim. Gidip bakayım da size haber vereyim.

Kirillov yalnız kaldı. Misafir odasının şıklığı, lâtif yarı karanlık bir macera geçiriyormuş gibi yabancı, hiç tanımadığı bir evde bulunması, ona galiba hiç tesir etmiyordu. Kanepede oturmuş, asit- fenikten yanan ellerini süzüyordu. Yalnız göz ucuyla çevresine bakarak açık kırmızı abajuru, viyolonsel kutusunu gördü. Yan gözle saat tik takının geldiği tarafa baktı, burada Abogin gibi iri, tok görünüşlü bir kurt korkuluğu vardı.

Ortalıkta çıt yoktu... Bitişik odalardan birinde, çok uzakta birisinin yüksek sesle: "A-a!" diye bağırdığı, camlı bir kapının şıngırdadığı duyuldu, (herhalde camlı dolap kapısıydı), sonra her şey gene sessizliğe gömüldü. Beş dakika kadar bekledikten sonra ellerini gözden geçirmeyi bıraktı, gözlerini Abogin'in çıktığı kapıya çevirdi.

Eşikte Abogin duruyordu, ama biraz önce çıkan Abogin değildi. Üzerindeki tokluk, incelik ifadesi kaybolmuştu. Yüzü, elleri, tavırları değişmiş, bütün varlığı eziyet verici bedenî bir ağrı gibi bir şeyin tesiriyle altüst olmuştu. Burnu, dudakları, bıyıkları, yüzünün bütün çizgileri ayrı ayrı kımıldıyor, sanki yüzünden kopup düşmek isliyordu, gözleriyse acının tesiriyle gülüyordu...

Abogin ağır, geniş adımlarla misafir odasının ortasına doğru yürüdü, eğildi, inledi, yumruklarını salladı:

— Aldattı! diye bağırırken "tı" ekini kuvvetle söylüyordu. Aldattı! Gitti! Şu Popçinskiy soytarısıyla kaçmak için hasta rolü oynayarak beni doktor çağırmaya göndermiş! Yarabbi!

Abogin ağır adımlarla doktora doğru ilerledi, beyaz, yumuşak yumruklarını onun yüzüne doğru uzattı, yumruklarını sarsarak bağırmaya devam etti:

— Gitti! Aldattı! Peki, bu yalana ne lüzum vardı?! Yarabbi! Yarabbi! Bu çirkin, kalpazanca hokkabazlığa, bu şeytanca, iğrenç oyuna ne lüzum vardı? Ben ona ne yaptım ki? Gitti!

Gözlerinden yaşlar boşandı. Bir ayağı üzerinde döndü, sonra misafir odasında dolaşmaya başladı. Şimdi kısa redingotu, modaya uygun dar pantolon içinde vücuduna göre kısa görünen ayakları, kocaman kafası, kabarık saçlarıyla bir aslanı andırıyordu. Doktorun kayıtsız yüzünde bir merak ışığı parladı. Yerinden kalkıp Abogin'i süzdü.

— Peki ama hasta nerede? diye sordu.

Abogin hem gülüyor, hem ağlıyor, hem de yumruklarını sallamaya devam ediyordu.

— Hasta! Hasta! diye bağırdı. Bu hasta değil, melun! Alçaklık! Rezillik öyle bir rezillik ki, bundan daha çirkin bir hareket şeytanın bile aklına gelmezdi! O soytarı ile ahmakla, paskalla, o hokkabazla kaçmak için beni evden uzaklaştırdı! Ah yarabbi, keşke ölseydi, daha iyi olurdu! Ben buna tahammül edemem! Edemem!

Doktor doğruldu. Gözlerini kırptı, gözleri yaşlarla doldu, ince sakalıyla, çenesiyle sağa sola dönmeye başladı.

Çevresine merakla bakınarak:

— Müsaade edin, bu nasıl şey? diye sordu. Benim çocuğum öldü, karım keder içinde, evde yapayalnız... kendim güçlükle ayakta duruyorum, üç gecedir uyumadım... sonra da ne görüyorum? Beni adi bir komedyada ruhsuz bir eşya rolü oynamak zorunda bırakıyorlar! Anla... anlamıyorum!

Abogin yumruğunu açtı, buruşmuş bir kâğıdı yere fırlattı, üzerine ezmek istenilen bir böceğe basar gibi bastı.

Yumruğunu yüzünün yanında sallayarak, nasırına basılmış bir insan gibi dişleri arasından söylenmeye başladı:

— Bense görmüyor... anlamıyordum! Her gün buraya geldiğinin farkına varmıyordum, bugün de kupa arabasıyla niçin geldiğini anlamadım! Neden kupa arabasıyla geliyor? Bense görmüyordum! Aptal!

Doktor:

— Anla... anlamıyorum! diye homurdanıyordu. Bu ne demek! Bu insana hakaret, insan ıstırabıyla alay etmek demektir! Bu... bu imkânsız bir şey... hayatımda ilk defa görüyorum.

Kendisine ağır bir şekilde hakaret ettiklerini daha yeni anlayan bir insan tavrıyla şaşkın şaşkın omuzlarını silkti, ellerini iki yana açtı, ne söyleyip, ne yapmak gerektiğini kestiremeyerek, yorgun bir halde koltuğa yığıldı.

Abogin ağlayan bir sesle:

— Peki, benden bıktın, başkasını sevdin, anladık, ama bu yalana, bu alçakça, haince teşebbüse ne lüzum vardı? Neye? Niçin? Ben sana ne yaptım?

Kirillov'a yaklaşarak ateşli bir sesle:

— Beni dinleyin, doktor. Siz benim bahtsızlığımı istemeyerek, şahidi oldunuz, ben de sizden gerçeği saklayacak değilim. Size yemin ederim ki, bu kadını seviyor, ilâhî bir aşkla, bir köle gibi seviyordum! Onun uğruna her şeyimi feda ettim; akrabalarımla bozuştum, memurluğu, musikiyi bıraktım, anneme, kız kardeşime bağışlanmayacağım şeyleri ona bağlıyordum... Bir gün olsun fena gözle bakmadım... Böyle bir şeye sebebiyet vermedim! Bu yalan neye? Ben aşk istemiyorum, ama bu iğrenç hıyanet neye? Sevmiyorsan açıkça, namusluca söyle, çünkü bu mesele hakkındaki görüşümün ne olduğunu da açıkça biliyorsun...

Abogin, yaşlı gözlerle, bütün vücuduyla titreyerek içli içli ruhunu doktora açıyordu. İki elini göğsüne bastırmış, ateşli bir sesle konuşuyor, hiç çekinmeden aile sırlarını ortaya döküyordu, sanki bu sırların nihayet dışarı atıldığına seviniyordu. Bir, iki saat böyle konuşsa, ruhunu büsbütün açsaydı, muhakkak ki, kendini hafiflemiş hissedecekti. Kim bilir, doktor onu sonuna kadar dinlese, dostça ilgi gösterseydi, belki çoğu zaman olduğu gibi, hiç itiraz etmeden, budalalık etmeden kadere boyun eğerdi... Ama başka bir şey oldu. Abogin söylerken, hakarete uğrayan doktor, gözle görülecek kadar değişmişti. Yüzündeki kayıtsızlık, şaşkınlık ifadesi, yavaş yavaş yerini acı hakarete, öfkeye, kızgınlığa bırakıyordu. Yüz çizgileri daha sert, kaba, hoşa gitmeyen bir şekil aldı. Abogin, güzel, ama rahibeye benziyken kuru, manasız yüzlü bir genç kadının resmini doktorun gözlerine doğru uzatıp, bu yüze bakarak onun yalan söyleyebileceğine inanmak mümkün mü, diye sorduğu zaman doktor, birdenbire ayağa fırladı, gözlerinde şimşekler çaktı. Her sözü kaba kaba, örse vurur gibi söyleyerek:

— Bunları, bana ne diye anlatıyorsunuz? Dinlemek istemiyorum! İstemiyorum! diye bağırarak yumruğunu masaya indirdi. Sizin bayağı sırlarınıza ihtiyacım yok, canı cehennem! Bu bayağı şeyleri bana söylemeye hakkınız yoktur! Yoksa yetecek kadar hakaret görmediğimi mi sanıyorsunuz? Kendisine sonuna kadar hakaret edilebilecek bir uşak mıyım ben? Ha?

Abogin, Kirillov'un yanından geri geri çekildi, şaşkınlık dolu gözlerini ona dikti.

Doktor, sakalını oynatarak:

— Beni buraya niçin getirdiniz? diye devam ediyordu. Keyfiniz gelince evleniyor, keyfiniz gelince kuduruyor, melodram oynuyorsanız bundan bana ne? Sizin maceralarınızla benim ne alıp vereceğim var? Beni rahat bırakın! Asil görünmeye çalışın, insanca ülkülerinizle gösteriş yapın, (viyolonsel kutusuna göz attı), kontrbas, trombon çalın, ıblıklar gibi semirin, ama insana hakaret etmeye hakkınız yoktur! Ona saygı göstermesini bilmiyorsanız, hiç olmazsa dikkatinizi de üzerine çekmeyin!

Abogin kızararak:

— Peki ama bütün bunlar ne demek? diye sordu.

— Bu, şu demek ki, insanları böyle oyuncak yerine koymak alçaklık, rezilliktir! Ben doktorum, siz doktorları, kendilerinden lavanta, fuhuş kokusu gelmeyen bütün işçileri, uşak ve vasıta sanırsınız, varsın öyle olsun ama ıstırap içinde kıvranan bir insanı ruhsuz bir eşya gibi kullanmak, hakkını size kimse vermemiştir!

Abogin hafif sesle:

— Bana bunları söylemeye nasıl cesaret ediyorsunuz? diye sordu, yüzü gene öfkeden titredi.

Doktor:

— Hayır, keder içinde olduğumu bildiğiniz halde nasıl beni buraya bayağılıklarınızı dinlemeye getirmek cesaretini gösterdiniz? diye bağırarak, yumruğunu tekrar masaya vurdu. Başkasının kederiyle böyle alay etmek hakkını size kim verdi?

Abogin:

— Siz delirmişsiniz! diye bağırdı. Bu âlicenaplığa yakışmaz! Ben kendim de son derece bahtsızım ve... ve...

Doktor, alaylı alaylı gülümseyerek:

— Bahtsızmış, dedi. Bu söze dokunmayın, o size ait değildir. Bono karşılığında para bulamayan haylazlar da bahtsızız, diyorlar. Fazla semizlikten nefes alamayan ıblık da bahtsızdır. Sefil insanlar!

Abogin tiz bir sesle:

— Sayın bay, siz kendinizi kaybediyorsunuz! diye bağırdı. Böyle sözler için... tokat atılır! Anlıyor musunuz?

Bunun arkasından elini acele iç cebine soktu, para çantasını çıkardı, iki banknot çekip alarak, masanın üstüne fırlattı.

Burun deliklerini oynatarak:

— İşte vizite paranız! dedi. Hakkınız ödenmiştir!

Doktor:

— Bana para teklif edemezsiniz! diye bağırdı, banknotları eliyle masanın üstünden yere süpürdü. Hakaret için para verilmez!

Abogin ile doktor karşı karşıya duruyor, hak etmedikleri hakaretleri öfke içinde birbirlerine savuruyorlardı. Herhalde hayatlarında hiçbir zaman, hatta sayıklarken bile bu kadar haksız, acı, manasız söz söylememişlerdir. Her ikisinde de bahtsız insanların bencilliği baş göstermişti. Bahtsızlar, bencil, garezci, haksız, merhametsiz olurlar, deliler kadar bile birbirlerini anlayamazlar. Bahtsızlık, insanları birleştirmez, ayırır, hatta kederleri aynı cinsten olduğu için birbirlerine bağlı olmaları gerekeceğini sandığınız yerlerde bile, hallerinden oldukça memnun insanların muhitinden daha çok haksızlık, kötülük yapılmaktadır.

Doktor, boğulur gibi:

— Beni hemen evime gönderiniz! diye bağırdı.

Abogin, sert bir hareketle çıngırağı çaldı. Çağırışına kimse gelmeyince gene çaldı, sonra çıngırağı öfke ile yere fırlattı, çıngırak halıya çarparak, boğuk bir ses çıkardı, can çekişir gibi acıklı acıklı inledi. Uşak geldi.

Abogin yumruklarını sıkarak, onun üzerine yürüdü:

— Nereye saklandınız, kahrolasıca herifler?! Sen neredeydin? Git söyle, bu efendiye faytonu bana da kupa arabasını hazırlasınlar!

Uşak gitmek üzere yüz geri döndüğü sırada:

— Dur! diye bağırdı. Yarın evde hiçbir hain kalmayacak! Hepiniz defolun! Yenilerini tutacağım! Alçaklar!

Arabaların hazırlanmasını beklerken Abogin de, doktor da susuyorlardı. Abogin, gene tokluk halini, gene eski inceliğini, zarifliğini takınmıştı. Şimdi misafir odasında dolaşıyor, zarif bir tarzda başını sarsıyor, herhalde bu sırada bir şeyler kuruyordu. Kızgınlığı henüz geçmemişti, ama düşmanını fark etmediğini göstermeye çalışıyordu... Doktor da ayakta duruyor, bir eliyle masanın kenarına dayanıyor, onu, karşılarında tokluk, zariflik gören kederli, yoksul insanların bakabilecekleri derin, biraz hayâsız, çirkin, küçümseme dolu gözlerle süzüyordu.

Biraz sonra doktor, faytona binip gittiği zaman gözlerinde aynı küçümseme okunuyordu. Ortalık, bir saat öncekinden daha karanlıktı. Kızıl hilâl, artık tepenin arkasına kaçmıştı, onu muhafaza altında tutan bulutlar da yıldızların yanında kara noktalar halinde duruyordu. Kırmızı fenerli kupa arabası şosede gürültü çıkararak, doktorun arabasını arkada bıraktı, geçip gitti. Abogin itiraz etmek, budalalıklar yapmak üzere gidiyordu...

Doktor yolda giderken karısını, Andrey'i değil, Abogin'i, biraz önce ayrıldığı evde yaşayan insanları düşünüyordu. Düşünceleri haksız, insanlığa yakışmayacak kadar merhametsizdi. Abogin'i de, karısını da, Popçinskiy'i de, pembe yarı karanlıkta yaşayan, lâvanta kokan insanların hepsini de mahkûm etmişti; yol boyunca onları düşünürken nefret duyuyor, kalbinin derinliklerine kadar onlardan iğreniyordu. Kafasında bu insanlar hakkında sarsılmaz bir inanış yerleşmişti.

Zaman geçecek, Kirillov'un kederi de geçecektir, ama bu haksız, insan kalbine yaraşmayan inanış, sarsılmayacak, doktorun aklından mezara kadar çıkmayacaktır.

POSTACI

Gecenin saat üçü... Postacı, yola çıkmak üzere tamamıyla hazırlanmıştı. Paltosunu, kasketini giymiş, elinde paslanmış kılıcını tutuyordu. Kapının önünde duruyor, arabacıların, henüz koşulmuş olan troykaya postayı yükletmelerini bekliyordu. Gözlerinden uyku akan posta memuru, tezgâhı andıran bir masa üzerinde resmî kâğıda bir şeyler yazıyor:

Üniversite talebesi yeğenim, diye söze başladı, istasyona gitmek istiyor, posta arabasına yabancı almak yasak ama ne yapalım, sen onu troykana al da götürüver. Ayrıca at kiralayacağımıza, bedava gitsin, daha iyi.

Avludan:

— Hazır, diye bir ses işitildi.

Memur:

— Hadi sağlıcakla git, dedi. Hangi arabacı gidiyor?

— Semyon Glazin.

— Gel, imzala.

Postacı imza etti, dışarı çıktı. Kapının önünde bir troyka kara kara görünüyordu. Atlar, hiç kımıldamıyordu. Yandakilerden biri, ayaklarını sinirli sinirli değiştiriyor, başını sallıyordu. Bu yüzden boynundaki ziller ara sıra hafif hafif şıngırdıyordu. Yükle dolu araba kara bir leke gibi duruyor, yanında tembel tembel iki hayal kımıldıyordu: elinde bavul tutan üniversite talebesiyle arabacı. Arabacı, bir pipo tüttürüyordu. Piponun ateşi, karanlık içinde hareket ediyor, kâh sönüyor, kâh parlıyor, bir an için bir ceket kolunun parçasını yahut bakır kırmızı iri burnuyla pos bıyıklarını, aşağı sarkan çatık kaşlarını aydınlatıyordu.

Postacı, elleriyle çuvalları tartakladı, üzerine kılıcını koydu, arabaya atladı. Talebe, kararsız kararsız arka taraftan arabaya bindi. İstemeyerek postacıyı dirseğiyle ittiği için utangaç, nezaketli bir tavırla:

— Affedersiniz, dedi.

Pipo söndü. Posta memuru, olduğu gibi, yani yeleğiyle, terlikleriyle dışarıya çıktı. Gecenin nemli havası yüzünden büzülerek arabanın önüne geçti:

— Hadi güle güle, dedi. Mihaylo, annene selâm söyle, herkese selâm söyle. Sen de Ignatiy, Bistratsov'a paketi vermeyi unutma. Hadi, deh, yürü.

Arabacı, dizginleri bir eline aldı, burnunu temizledi. Oturduğu yerin altını düzelterek, ağzını şaplattı. Posta memuru:

— Hadi, selâm söyle, diye tekrarladı.

Çıngırak, zillere bir şeyler söyledi, ziller de ona tatlı tatlı cevap verdi. Araba, gıcırdayarak yerinden kımıldadı. Çıngırak ağlamaya, ziller de gülmeye başladı. Arabacı, yerinde biraz doğruldu, kırbacını yandaki sinirli ata iki defa şaklattı, troyka da tozlu yoldan boğuk bir gürültü ile ilerlemeye başladı. Kasaba uyuyordu. Geniş sokağın iki yanında evler, ağaçlar, kara kara görünüyordu. Hiçbir yerde bir ışık yoktu. Yıldızların serpildiği gökyüzünde, yer yer ince uzun bulutlar vardı, biraz sonra tanyerinin ağaracağı tarafta ayın incecik orağı görünüyordu. Ama ne sayısız yıldızlar, ne de beyaz gibi görünen hilâl, gecenin karanlığını açmıyordu. Hava soğuktu, nemliydi, sonbahar kokuyordu.

Kendisini yanına almayı kabul eden bir adamla tatlı tatlı konuşmayı bir nezaket borcu bilen talebe söze başladı:

— Yazın bu saatlerde aydınlık olur. Simdi ise daha tanyeri bile ağarmıyor. Geçmiş yaz artık, geçmiş. —Talebe, gökyüzüne söyle bir bakarak devam etti — Sonbaharın geldiği gökyüzünden bile anlaşılıyor. Sağa bir bakın. Orada bir hizada duran üç yıldız görüyorsunuz, değil mi? Bu yıldız kümesi, bizim yarı küremizde ancak eylül ayında görülen Oreon yıldız kümesidir.

Ellerini paltosunun yenleri içine çekmiş, başını yakası içine, kulaklarına kadar sokmuş olan adam, ne bir harekette bulundu, ne de göğe baktı. Oreon kümesinin onu hiçte ilgilendirmediği besbelliydi. Yıldızları görmeye alışmış, çoktan bıkmış olsa gerekti. Talebe, biraz sustuktan sonra:

— Hava soğuk, dedi. Tanyeri bir adarsa. Güneş kaçta doğuyor acaba?

— Ne? Ne dediniz?

— Güneş kaçta doğuyor?

— Altıda.

Troyka şehirden çıktı. İki tarafta yalnız sebze bahçelerinin çitleri, tek tük söğüt ağaçları göze çarpıyor, önde ise karanlık, her şeyi kapatıyordu. Burada, açık havada hilâl daha büyük, yıldızlar daha parlak görünüyordu. Bir ara havanın nemli kokusu geldi; postacı yakası içine daha çok büzüldü, üniversiteli, ilkönce ayakları yanından sonra posta çuvallarının üstünden, ellerinden, yüzünden hoşa gitmeyen bir soğuğun geçtiğini duydu. Troyka yavaşladı, zil de, üşümüş gibi sustu. Bir su şırıltısı işitildi, atların ayakları altında, arabanın tekerlekleri yanında, suda yıldızların akisleri oynaşmaya başladı.

Aradan on dakika geçmiş geçmemişti, öyle karanlık bastı ki, ne yıldızlar, ne de hilâl görünüyordu. Troyka ormana girmişti. Köknar ağaçlarının dikenli dalları durmadan üniversitelinin kasketine çarpıyor, örümcek ağları yüzüne yapışıyordu. Tekerlekler, atların nalları, yan köklere çarpıyor, araba sarhoş gibi sağa sola yalpa vuruyordu. Postacı, öfkeli öfkeli:

— Yoldan git, dedi, neye hep kenardan gidiyorsun. Dallar suratımı tırmaladı. Sağa al, sağa.

Ama bu anda nerede ise bir felâket olacaktı. Araba birdenbire, sanki ürpererek zıpladı, titredi, müthiş bir gıcırtıyla bir sağa bir sola adam akıllı eğilerek baş döndürücü bir hızla dar yola atıldı.

Atlar bir şeyden ürktüler, başlarını alıp yürüdüler. Arabacı korku ile: "Pırr, pırr, sizi şeytanlar sizi." diye bağırıyordu.

Yerinde boyuna zıplayan talebe, muvazenesini kaybedip arabadan düşmemek için öne eğildi, tutunacak bir şey aradı. Ama bavullar kayıyordu, üniversiteli bir an arabacının kayışını tutmak istedi, ama arabacı da boyuna zıpladığı için düşebilirdi. Tekerleklerin gürültüsü, okların gıcırtısı arasında düşen kılıcın yere nasıl çarptığı işitildi, ondan sonra araba arkasında iki şeyin boğuk sesler çıkararak, yere vurduğu duyuldu. Arabacı, arkasına doğru eğilerek: "Pırr, dur." diye kulak tırmalayıcı bir sesle bağırıyordu.

Üniversitelinin yüzü arabacının oturduğu yere çarptı, alnı sıyrıldı. Birden arkaya doğru itildi, sırtı, arabanın arkalığına çarptı. Kendi kendine "düşüyorum" diye düşündü. Ama o anda troyka ormandan çıkıp açık kıra girmişti. Birdenbire sağa doğru döndü, kalas köprü üzerinden gürültüyle geçerek birden, taş kesilmiş gibi durdu. Ansızın duruş yüzünden üniversiteli, fizik kanununa göre öne itildi. Arabacı da, üniversiteli de soluk soluğa idiler. Arabada postacı yoktu. Kılıçla, talebenin torbası, ayrıca bir torba ile birlikte uçup gitmişti. Ormandan postacının: "Dur, namussuz." sesleri geliyordu. Arabaya doğru koşarak: "Melun herif" diye bağırıyordu. Sesinde acılık, kızgınlık vardı. Arabacının yanına sıçradı, ona yumruğuyla gözdağı vererek: "Geber inşallah" diye bağırdı. Arabacı, kabahatli kabahatli, atların burnu yanında bir şeyler düzelterek: "Allah’ım, nedir bu başımıza gelenler." diyordu. "Hep şu melun yan at yüzünden. Henüz tay, arabaya koşulalı bir hafta oluyor. Fena gitmiyor, ama dik aşağı olunca yandık, iki, üç sopa yerse bir daha böyle yaramazlık etmez. Dur, şeytan, dur."

Arabacı, atları düzenleyip bavulu, torbayı, kılıcı ararken postacı, öfke ile vızlayan ağlamaklı bir sesle, ona boyuna sövüp sayıyordu. Hazinelerini arayıp bulduktan sonra atları, hiç lüzum yokken, yüz adım kadar yetti, rahat durmayan yan ata biraz sövdü, sonra yerine sıçradı. Korkusu geçtikten sonra talebe, neşelendi, içinden gülmek geliyordu. Hayatında ilk defa, gece bir posta arabasında yolculuk ediyordu. Geçirdiği sarsılmalar, postacının yere düşüşü, sırtındaki ağrı, kendisine pek meraklı maceralar gibi geldi. Bir sigara tüttürdü, alaylı alaylı dedi ki:

— İnsanın böylece kafası da kırılır mı kırılır! Az kalsın ben de düşüyordum. Sizin nasıl düştüğünüzü görmedim bile. Sonbaharda böyle bir yolculuğun nasıl olacağını gözümün önüne getiriyorum da...

Postacı susuyordu. Üniversiteli:

— Siz, posta ile çoktan beri mi gidip geliyorsunuz? diye sordu.

— On bir yıldır.

— Allah, Allah, her gün mü?

— Her gün. Postayı götürür, geri dönerim, Ne olacakmış yani?

On bir yıldır her gün yapılan bu yolculukla postacının başına herhalde merak uyandırıcı birçok şeyler gelmiştir. Aydınlık yaz gecelerinde, o sert sonbahar gecelerinde, yahut da amansız kar fırtınası troyka etrafında anaforlar yaptığı zamanlarda insan korkudan, sıkıntıdan kendisini zor kurtarır. Herhalde atlar çok defa gemi azıya alıp giderler. Çok defa araba çamur içine batar, haydutların hücumuna uğrar, fırtına yüzünden yolunu sapıtır...

— Bu on bir yıl içinde kim bilir başınızdan neler geçmiştir? dedi. Böyle yolculuk etmek, korkunç olsa gerek.

Üniversiteli, konuşuyor, postacının kendisine birtakım şeyler anlatmasını bekliyordu. Ama postacı, suratını asmış, susuyor, yakasının içine büzüldükçe büzülüyordu. Bu arada tanyeri ağarmaya başlamıştı. Göğün nasıl renk değiştirdiği belli olmuyordu; gök, gene de karanlık gibiydi. Ama atlar, arabacı, yol, artık görünmeye başlamıştı. Hilâl, durmadan ağarıyor, altındaki kundaklı bir topu andıran bulut, alt ucundan hafif hafif sararıyordu. Çok geçmeden postacının yüzü de göründü, çiğden ıslanmıştı. Bir ölü yüzü gibi hareketsiz, renksizdi. Üzerinde haşin, sürekli bir öfkenin izi donmuş gibi duruyordu, sanki hâlâ acı duyuyor, arabacıya kızmaya devam ediyordu. Üniversiteli, postacının kızgın, üşümüş yüzüne bakarak:

— Çok şükür, artık hava aydınlanıyor, dedi. Ben büsbütün buz kesildim. Eylülde geceler ayaz olur ama güneş çıkar çıkmaz, hava ısınıverir sanki hiç soğuk yokmuş gibi olur. İstasyona çabuk varır mıyız?

Postacı, yüzünü buruşturdu, ağlamaklı bir tavır takındı:

— Ne de çok konuşmak istiyorsunuz. İnsan konuşmadan, sessiz sessiz de gidemez mi canım? diye sordu.

Üniversiteli, utandı, artık yol boyunca ağzını açıp bir şey söylemedi. Sabah çabuk çabuk yaklaşıyordu. Hilâl, donuklaştı, bulanık, kurşuni gökle bir oldu. Bulut, büsbütün sarardı. Yıldızlar, söndü. Ama doğu tarafı, hâlâ soğuktu, baştan başa gök rengindeydi, öyle ki, arkasında güneşin saklı olduğuna insanın inanacağı gelmiyordu.

Postacının suratlı hali, sabah soğuğu, yavaş yavaş buz kesilen üniversiteliye geçti. Tabiata aldırışsızca bakıyor, gün ışığına bakıyor, yalnız zavallı ağaçların, otların bu soğuk geceleri nasıl korku ile ürpere ürpere geçirdiklerini düşünüyordu. Güneş, uykulu, soğuk, donuk bir halde doğdu. Her zaman yazıldığı gibi, ağaçların uçları, doğan güneşle hiç de yaldızlanmamıştı. Işınlar, toprak üzerinde kayıyordu. Uykulu kuşların uçuşunda sevinç okunuyordu. Soğuk, geceleyin nasılsa, güneş doğunca da gene öyle kalmıştı.

Üniversiteli, önünden geçtikleri büyücek bir evin inik perdeli pencerelerine uykulu, asık suratıyla baktı. Bu pencerelerin arkasında insanlar herhalde, pek tatlı sabah uykusunu uyuyorlardır, ne posta zillerini işitiyor, ne soğuğu duyuyor, ne de postacının öfkeli suratını görüyorlardır, diye düşünüyordu. Küçük bayan, çıngırak sesiyle uyansa bile gene öbür yanına dönüp fazla sıcaktan, rahatlıktan gülümser, ayaklarını altına alır, elini yanağına koyarak daha derin bir uykuya dalar.

Üniversiteli, evin önünde ışıldayan havuza baktı, soğuk su içinde yaşayabilen turna balıklarını, sazan balıklarını düşündü.

Postacı birdenbire:

— Yabancı taşımak yasak. Böyle olunca ne diye biniyorlar sanki doğru, bana vız gelir. Yalnız böyle şeyleri ne severim, ne isterim.

— Mademki hoşunuza gitmiyor, neye daha önce söylemediniz.

Postacı gene öfke ile pek dostça olmayan bir bakışla bakmaya devam etti. Biraz sonra Troyka, istasyonun kenarında durunca üniversiteli teşekkür edip arabadan indi. Posta treni hâlâ gelmemişti. Manevra yolunda uzun bir marşandiz treni duruyordu. Kömür vagonunda yüzleri çiğden ıslanmış makinistle yardımcısı, pis bir teneke çaydanlıktan çay içiyorlardı. Vagonlar, peron, sıralar, ıslaktı, soğuktu. Tren gelinceye kadar üniversiteli, büfe önünde durup çayını içti. Postacı ise ellerini yenlerine sokmuş, yüzünde hâlâ öfke okunuyor, peronda başının önüne eğmiş, yalnız başına bir aşağı bir yukarı gidip geliyordu. Kime kızıyordu? İnsanlara mı? Yoksulluğa mı? Sonbahar gecelerine mi?

DİLENCİ

— Sayın bayım! Zavallı, aç bir insana yardım edin! Üç gündür açım... Handa yatmak için verecek beş kapiğim bile yok... Vallahi! Sekiz yıl köy öğretmenliği ettim, yerimi kaymakamın iftiraları, desiseleri yüzünden kaybettim. Bir ihbara kurban gittim. İşte bir yıldan beri işsiz, güçsüz dolaşıyorum.

Avukat Skvortsov, dilencinin esmer, çiçekbozuğu yüzüne, bulanık sarhoş bakışlı gözlerine, yanaklarındaki kırmızı beneklere baktı, bu adamı daha önce de bir yerde gördüğünü hatırlar gibi oldu.

Dilenci devam ediyordu:

— Şimdi Kaluga ilinde bir iş teklif ediyorlar, ama oraya gidecek param yok. Lütfen yardım edin! Dilenmek ayıp, ama... ne yapayım, çaresizlik.

Skvortsov, ricacının ayağındaki biri alçak, biri yüksek olan lâstiklere bakınca birdenbire hatırladı.

— Baksanıza, size üç gün önce galiba Sadovoy caddesinde rast gelmiştim, dedi, ama o zaman köy öğretmeni değil, enstitüden kovulmuş bir talebe olduğunuzu söylüyordunuz. Hatırlıyor musunuz?

Ricacı bozularak:

— Ha...yır, imkânı yok! diye mırıldandı. Ben, köy öğretmeniyim, isterseniz belgelerimi de gösterebilirim.

— Yalan söylemeyin! Talebe olduğunuzu iddia ediyordunuz, hatta niçin kovulduğunuzu da anlatmıştınız. Hatırladınız mı?

Skvortsov, öfke ile büyük bir tiksintiyle yırtık pırtık elbiseli adamın yanından çekildi.

Kızgın kızgın:

— Bu alçaklıktır, sayın bay! diye bağırdı. Sizi polise teslim ederim, Allah cezanızı versin! Yoksul, aç olabilirsiniz, ama bu size saygısızca, vicdansızca yalan söylemek hakkını vermez!

Yırtık elbiseli adam, kapı tokmağını tuttu, suçüstünde yakalanan bir hırsız gibi şaşkın şaşkın evin taşlığına baktı.

— Ben... ben yalan söylemiyorum... diye kekeledi. Belgelerimi gösterebilirim.

Skvortsov, kızmaya devam ederek:

— Kim size inanır? dedi. Toplumun köy öğretmenlerine, talebelere karşı duyduğu sevgiyi kötüye kullanmak kadar alçakça, bayağıca, iğrenç, pis bir şey akla gelemez. Ayıptır.

Skvortsov köpürmüştü, ricacıyı hiç acımadan haşladı. Bu serseri, saygısızca yalanlarıyla onda tiksinti, nefret uyandırmıştı. O kadar değer verdiği iyilikseverlik duygularına, içli kalbine, bahtsızlara acıma duygularına hakaret etmişti; "kişi" yalan söyleyip merhametine saldırmakla yoksullara vermeyi sevdiği sadakayı kirletmişti. Serseri, önce kendisini savunmaya çalıştı, yemin etti, ama sonra sustu, utancından başını yere eğdi.

Elini kalbinin üstüne koyarak:

— Bayım! dedi. Gerçekten ben... yalan söyledim! Ne talebeyim, ne köy öğretmeni. Hepsi uydurma! Rus korosunda çalışıyordum, sarhoşluk yüzünden kovuldum. Ama ne yapayım? Vallahi, yalan söylemeden olmuyor! Gerçeği söyleyince kimse sadaka vermiyor! Gerçeğe güvenirsen açlıktan ölür, yatacak yer bulamazsın! Sözleriniz çok doğru, anlıyorum, ama ne... yapabilirim?

Skvortsov ona yaklaşarak:

— Ne mi yapabilirsiniz? diye bağırdı. Çalışınız, yapılacak şey bu! Çalışmak gerek!

— Çalışmak, bunu ben de biliyorum, ama iş nerede?

— Boş söz! Gençsiniz, sağlığınız, kuvvetiniz yerinde; her zaman iş bulabilirsiniz, yeter ki, istek olsun. Ama tembelsiniz, şımartılmışsınız, sarhoşsunuz! Ağzınızdan, meyhaneden gelir gibi, votka kokusu savruluyor! Yalana alışmışsınız, yalan iliklerinize kadar işlemiş, şimdi elinizden ancak dilenmek geliyor! Bir gün çalışma denen şeye tenezzül etseniz bile size kalem odasında kâtiplik, Rus korosunda şarkıcılık, daha bilmem neler olmalı. Maksat çalışmak değil, havadan para kazanmak! Ya beden çalışmasına ne buyrulur, ha? Kapıcılığa yahut fabrika işçiliğine tenezzül etmezsiniz. Hemen itiraz hazırdır!

Ricacı:

— Ne tuhaf konuşuyorsunuz... diye mırıldanarak acı acı gülümsedi. Beden işini nerede bulayım? Tezgâhtarlık benden geçti, çünkü ticaretle uğraşmak için çekirdekten yetişmek gerek, kapıcılığa beni kimse almaz, çünkü bana "sen" diye seslenemezler... Fabrikaya almazlar, çünkü oraya girmek için sanat bilmek lâzım, bense bir şey bilmiyorum.

— Saçma! Sizin gibiler daima kendilerini haklı gösterecek sebep bulurlar. Peki, ya odun kırmak istemez misiniz?

— Kabul etmem demiyorum, ama bugün sanatları odunculuk olanlar bile yiyecek ekmek bulamıyor.

— Evet, evet bütün tembeller böyle konuşurlar. Bir iş teklif ettin mi, hemen ret cevabı hazırdır. Peki ya benim evimdeki odunları yarmak istemez misiniz?

— Hay hay yararım...

— Peki bakalım... Pek güzel... Görelim!

Skvortsov, acele acele, bu arada bir çeşit de kin duyarak, mutfaktan aşçı kadını çağırdı.

— Olga, dedi, bu bayı odunluğa götür, odun yarsın.

Serseri, bu işe akıl erdiremiyormuş gibi, omuzlarını silkip cesaretsiz adımlarla aşçı kadının peşinden gitti. Yürüyüşüne bakılacak olursa, odun kırmayı açlık yüzünden, para kazanmak için değil de bir onur meselesi saydığı, verdiği sözden dönmemek için kabul ettiği anlaşılıyordu. Aynı zamanda içki yüzünden çok zayıf düştüğü, hasta olduğu, çalışmaya hiç niyeti olmadığı da halinden belliydi.

Skvortsov acele acele yemek odasına gitti. Buradan, avluya bakan pencerelerden odunlukla avluda olup bitenler görünüyordu. Pencere önünde duran Skvrotsov, aşçı kadınla serserinin arka kapıdan avluya çıktıklarını, çamurlaşmış karları çiğneyerek odunluğa doğru gittiklerini görüyordu. Olga yanındakini öfkeli bakışlarla süzdü, dirsekleriyle iki tarafa çarparak odunluğu açtı, kapıyı öfkeli öfkeli duvara çarptı.

Skvortsov:

"Galiba hatunun keyifle kahve içmesine engel olduk, diye düşündü. Ne şirret kadın."

Ondan sonra yalancı öğretmenin, yalancı talebenin bir kütük üstüne oturduğunu, kırmızı yanaklarını ellerine dayayarak, düşünceye daldığını gördü. Aşçı kadın, baltayı onun ayaklarına doğru fırlattı, öfkeli öfkeli yere tükürdü, sonra, dudaklarındaki ifadeden anlaşıldığına göre, sövüp saymaya başladı. Serseri, odunlardan bir tanesini kararsız kararsız kendine doğru çekti, soğuktan donan ellerini hohladı, oduna gene yavaşça vurdu, bu hareketi sakına sakına yapıyordu, sanki lâstiğini kesmekten yahut ayağının parmaklarını koparmaktan korkuyordu. Odun gene devrildi.

Skvortsov'un öfkesi artık geçmişti. Şımarık, ayyaş, belki de hasta bir adamı soğukta çalışmak zorunda bıraktığı için bir çeşit azap, utanç duymaya başladı.

Yemek odasından çalışma odasına geçerken:

"Zarar yok, varsın çalışsın... diye düşündü kendi iyiliği için yapıyorum."

Bir saat sonra Olga geldi, odunların yarılmış olduğunu bildirdi.

Skvortsov:

— Al şu elli kapiği, ona ver, dedi. İsterse her ayın birinde odun yarmaya gelsin. İş her zaman bulunur.

Ayın birinde serseri geldi, gene elli kapik kazandı, ama öyle içmişti ki, ayakta güç duruyordu. Ondan sonra avluda sık sık görünmeye başladı, her zaman yapacağı bir iş bulunuyordu: kâh karları öbek öbek topluyor, kâh odunluğu düzenliyor, kâh halıların, yatakların tozunu silkiyordu. Bu işlere karşılık her defa 20-40 kapik alıyordu, hatta bir kere pantolon bile verdiler.

Başka bir eve taşınırlarken Skvortsov, onu eşyaları yükletmeye, taşımaya yardım etsin, diye tutmuştu. Serseri, o gün ayık, somurtkan, sessizdi; elini eşyalara hemen hiç sürmüyor, arabaların arkasından başını önüne eğerek yürüyordu, hatta çalışkan görünmeye bile gayret etmiyordu, daha ziyade soğuktan büzülüyor, arabacılar tembelliği, kuvvetsizliği, yırtık paltosuyla alay ettikleri zaman, pek sıkılıyordu. Eşyaların taşınma işi sona erdiği zaman Skvortsov, onu yanına çağırdı, bir ruble uzatırken:

— Sözlerimin üzerinizde iyi tesir yaptığını görüyorum, dedi. Çalışmanıza karşılık şu parayı alınız. Görüyorum ki, ayıksınız, çalışmak da istiyorsunuz, adınız ne sizin?

— Luşkov.

— Luşkov, şimdi size daha temiz bir iş teklif edebilirim. Yazı yazmasını bilir misiniz?

— Bilirim, efendim.

— Öyleyse yarın bu mektupla benim arkadaşıma gider, temize çekmek için yazı alırsınız. Çalışın, içki içmeyin, sözlerimi de unutmayın. Haydi, Allah selâmet versin!

Skvortsov, bir insanı iyi yola sürüklediğine memnundu, Luşkov'un omzunu okşadı, hatta ayrılırken ona elini uzattı. Luşkov mektubu aldı, gitti, bir daha da avluya iş istemeye gelmedi.

Aradan iki yıl geçti. Bir gün Skvortsov, tiyatro bilet gişesi önünde aldığı biletin parasını verirken yanında duran kısa boylu, kuzu derisi yakalı, eski kunduz derisi şapkalı bir adam gördü. Adam, çekingen bir sesle gişe memurundan bir parodi bileti istedi, biletin parasını da beşer kapiklik mangırlarla ödedi.

Skvortsov, onun yüzüne bakınca eski oduncusunu tanıdı.

— Vay, siz misiniz, Luşkov? diye sordu. E, nasılsınız? Ne yapıyorsunuz? İyi misiniz?

— Eh, şöyle böyle... Şimdi noterin yanında çalışıyorum, ayda otuz beş ruble alıyorum.

— Tanrıya çok şükür. Çok iyi! Sizin için seviniyorum. Memnun oldum, pek memnun oldum, Luşkov! Siz, benim bir çeşit vaftiz oğlum sayılırsınız. Biliyorsunuz ya, sizi ben iyi yola çıkardım. Hatırlıyor musunuz, nasıl haşlamıştım, ha? O zaman yer yarılsa yere girecektiniz. Söylediklerimi unutmadığınız için teşekkür ederim.

Luşkov:

— Asıl ben size teşekkür etmeliyim, dedi. O zaman size gelmeseydim, belki bugüne kadar ya öğretmen, ya talebe kalırdım. Evet, sayenizde kurtuldum, girdaptan çıktım.

— Memnun oldum, memnun oldum. Öğütlerinize, yardımınıza teşekkür ederim. O gün çok iyi söylemiştiniz. Size de, sizin aşçı kadına da (o iyi kalpli, asil kadına Tanrı selâmet versin) minnettarım. O zaman çok güzel söylemiştiniz, tabii size ölünceye kadar minnettarım, ama beni asıl kurtaran aşçınız Olga’dır.

— Yani nasıl?

— Basbayağı. Size odun yarmaya geldiğim zaman hemen başlardı: "Ah, seni sarhoş! Melun herif! Bari Tanrı canını alsa da kurtulsan!" Sonra karşıma geçip oturur, kederlenir, yüzüme bakarak ağlamaya başlardı: "Sen bahtsız bir insansın! Bu dünyada rahat yüzü görmeyeceksin, öbür dünyada da rahmete kavuşmayacaksın! Bahtsız adamsın sen!" Hep bu tarzda söylenir dururdu, anlıyor musunuz? Benim yüzümden o kadar üzüldü, o kadar gözyaşı döktü ki, tasavvur edemezsiniz. Ama en önemlisi, benim yerime odunları o kırıyordu! Biliyor musunuz, bayım, sizin evde bir tek odun kırmadım, her zaman o kırardı. Beni niçin kurtardı, neden ona bakarak değiştim, niçin içkiyi bıraktım, bunları size açıklayamam. Ancak şunu biliyorum ki, onun sözleri, asil hareketleri ruhumda bir değişiklik yaptı, beni iyi yola o çevirdi bunu hiçbir zaman unutamam. Galiba vakit geldi, gonga vuruyorlar.

— Luşkov, saygıyla eğilerek selâm verdi, parodiye doğru yürüdü.

POLINKA

Öğleden sonra saat ikiye doğru, pasajdaki "Paris Çeşitleri" mağazasında alışveriş bütün hızıyla devam ediyor. Tezgâhtar seslerinin biteviye uğultusu işitiliyor. Bu uğultu, okulda, öğretmen talebelerine bir ağızdan yüksek sesle bir şey ezberlettiği zaman çıkan uğultuyu andırır. Bu biteviye gürültü, ne bayanların gülüşmeleriyle, ne camlı giriş kapısının çarpışlarıyla, ne de tezgâhtar çocukların bir oraya, bir buraya koşuşmalarıyla kesilmiyor.

Mağazanın ortasında dikiş atölyesi sahibi kadının, Maria Andreneevna'nın kızı Polinka duruyor, ufak tefek, zayıfça, sarışın bir kız, gözleriyle birini arıyor. Kara kaşlı bir çocuk ona doğru koşuyor, ciddî ciddî bakarak:

— Ne istiyorsunuz hanımefendi? diyor?

Polinka:

— Bana hep Nikolay Timofeyiç bakar, diye karşılık veriyor.

Tezgâhtar Nikolay Timofeyiç, boylu poslu, kıvırcık saçlı bir adamdır, en son modaya göre giyinmiştir, kravatında büyük bir iğne vardır. Şimdiden tezgâhın önünü temizlemiş, boynunu uzatmıştır, gülümseyerek Polinka'ya bakar.

Hoş, gür bariton sesiyle:

— Hoş geldiniz Pelageya Sergeyevna, buyurun diyor.

Polinka onun yanına yaklaşarak:

— Oo, merhaba, bakın gene geldim size, bana ipek şerit verir misiniz? diye soruyor.

— Peki ama ne için?

— Sutyen için, arkası için, yani tam bir garnitür.

Şimdi, şimdi.

Nikolay Timofeyiç, Polinka'nın önüne bir kat çeşit ipek şerit kor. O da yavaş yavaş seçmeye başlar. Pazarlığa girişir, tezgâhtar iltifatlı bir gülümsemeyle:

— Efendim, bir rubleye hiç de pahalı değil, diye kandırmaya çalışır. Fransız malı, sekiz benekli. Rica ederim, bunun aşağısı da var. Arşını yetmiş beş kapik. Ama hiç de aynı kalitede değil. Rica ederim.

Polinka, şeritlerin üzerine eğilerek nedense içini çeker:

— Ayrıca yanlar için kara kehribar renginde fantezi düğmeler de lâzım. Sizde bu renge uygun çeşitler var mı?

— Var.

Polinka, tezgâh üzerine daha çok eğilir. Hafif bir sesle:

— Nikolay Timofeyiç, perşembe günü neye bizden o kadar erken çıktınız?

Tezgâhtar gülümseyerek:

— Şaşılacak şey, nasıl da farkına varmışsınız, üniversiteli bayla pek meşguldünüz de, diye cevap verir. Nasıl da farkına varmışsınız, hayret!

Polinka kıpkırmızı kesilir, susar, tezgâhtar, sinirli sinirli titreyen parmaklarıyla kutuları kapatır, hiç lüzumu olmadığı halde birbiri üstüne kor. Bir dakika sessizlik içinde geçer. Polinka, suçlu suçlu tezgâhtara bakarak:

— Ayrıca siyah renkli iplik dantelâlar da lâzım, der.

— Ne çeşit dantelâ istiyorsunuz? Tül üzerine işlenmiş olanlar modaya en uygun çeşittir.

— Fiyatı ne kadar?

— Düz siyahı seksen kapik, renklisi iki buçuk ruble.

Nikolay Timofeyiç zayıf bir sesle:

— Size bir daha hiç gelmeyeceğim, diye ilâve ediyor.

— Niye?

— Niye mi? Bunu bilmeyecek ne var? Anlamanız gerek. Neye kendimi üzüp durayım? Olur şey değil, yoksa bu üniversite talebesinin yanınızda nasıl rol yaptığını görmem hoş bir şey mi sanıyorsunuz? Ben her şeyi görüp anlıyorum. Sonbahardan beri size adamakıllı kur yapıyor. Hemen her gün onunla dolaşıyorsunuz. Size misafir geldiği zaman gözlerinizi ondan hiç ayırmıyorsunuz, sanki melekmiş gibi... Onu seviyorsunuz. Sizin için onun üstüne kimse yok. Varsın öyle olsun, daha fazla ne diye konuşmalı...

Polinka, hiç ses çıkarmaz, şaşkınlıkla parmağını tezgâh üzerinde yürütür. Tezgâhtar devam eder:

— Her şeyi açıkça görüyorum. Niçin size gideyim? Benim onurum var. Dış kapının dış mandalı olmak herkesin hoşuna gitmez. Daha ne istemiştiniz efendim?

— Anneciğim bir sürü şeyler ısmarladı ama unuttum.. Tüy de lâzım.

— Hangisinden istiyorsunuz?

— Modaya en uygun olanını.

— En son moda kuş tüyleridir. İsterseniz pek moda olan kanarya sarısı renginden vereyim. Şarabi ile sarı karışık olanı da var. Çeşitlerimiz çok. Bu işin de nereye varacağını bir türlü anlayamıyorum. Bakın, seviyorsunuz. Güzel, ama sonu ne olacak?

Nikolay Timofeyiç'in yüzünde, gözlerine yakın kırmızı lekeler belirir. Elindeki ince havlu kumaşı buruşturarak, mırıldanmaya devam eder:

— Onunla evleneceğinizi mi sanıyorsunuz? Hiç hayale kapılmayın. Üniversite talebelerinin evlenmesi yasaktır. Sonra o, bu işi sanki namusluca bitirmek için mi size geliyor sanıyorsunuz, öyle ha! Onlar bizi insan yerine koymazlar. Onlar, tüccarlara, terzilere, cahillikleriyle alay etmek, içki içmek için giderler. Kendi evlerinde, kibar evlerde içmek ayıptır. Ama bizim gibi basit, cahil insanlardan sıkılmazlar. Bizim evlerimizde baş aşağı da yürüyebilirler. Ya, öyle! Peki, hangi tülü alacaksınız? Size kur yapıyor, aşk oyunu oynuyorsa, niçin böyle yaptığı besbelli... Doktor, avukat olduğu zaman şöyle bir aklından geçirir: "Eh, der, bir zamanlar sarışın bir kız vardı, nerde şimdi acaba? Kim bilir, belki şimdiden talebe arkadaşları arasında caka satar, bir terzi kıza göz koydum," der.

Polinka sandalyeye oturur. Beyaz kutu yığınına düşünceli düşünceli bakar, iç çekerek:

— Yok, şu tüyleri almayacağım. Annem istediğini alsın, belki yanılırım. Siz bana diplomat için arşını 40 kapik olandan altı arşın saçaklı şerit verin. Gene aynı elbise için de Hindistancevizi düğme istiyorum. Yandan kulaklı olsun, daha sağlamdır.

Nikolay Timofeyiç, kumaşı saçaklı şeridi de, düğmeleri de sarar. Polinka, onun yüzüne suçlu suçlu bakar. Belli ki, konuşmaya devam etmeyi bekliyor. Ama öteki somurtarak susar, tüyleri düzeltir. Polinka, kısa bir zaman sustuktan sonra, solgun dudaklarını mendiliyle silerek:

— Aman, manto düğmesi almayı da unutmayayım, der.

— Hangi renk olsun?

— Bir tüccar karısı için. Pek aşağı bir şey olmasın da.

— Tüccar karısı ise, göze çarpan bir renk olmalı. Alın işte. Burada, mavi, kırmızı, sonra pek moda olan yaldızlı renkler kaynaşmıştır. Tam göz alıcı renkler. Daha kibarlar siyah mat, bir de etrafında tek parlak çizgisi olan düğmeleri alırlar. Yalnız şunu anlamıyorum. Kendiniz düşünemiyor musunuz canım? Bütün bu gezintileriniz nereye varacak?

Polinka, zayıf bir sesle, düğmeler üzerine eğilerek:

— Ah, ben de bilmiyorum, ne yaptığımı ben de bilmiyorum, diye fısıldar.

Nikolay Timofeyiç'in arkasından kendisini tezgâha sıkıştıran, iri yarı, favorili bir tezgâhtar geçer. Yüzünde pek ince bir nezaket ifadesiyle şöyle bağırır:

— Buyurun bayan, lütfen bu tarafa buyurun! Üç çeşit jarse bluzlarımız var. Düz şeritli, siyah dantelalı. Hangisini istersiniz?

Bu sırada Polinka'nın yanından şişman bir bayan geçer. Bu bayan, bas sayılabilecek kalın bir sesle:

— Bluzlar dikişli değil, dokunmuş olsun, düğmelikleri içeriden bastırılmış olmalı.

Nikolay Timofeyiç, Polinka'ya eğilip zoraki bir gülümsemeyle:

— Aman bir şeylere bakıyormuş gibi davranın. Allah aşkına kendinize bakın. Ne kadar hasta, ne kadar solgun görünüyorsunuz. Yüzünüz büsbütün değişmiş. Bırakır sizi o, Polageya Sergeevna, bırakır. Evlense bile sevdiği için değil, açlıktan evlenir, paranıza tamah ederek evlenir. Çeyizinizle evini döşer. Sonra sizden utanmaya başlar. Sizi misafirleri, arkadaşları yanına çıkarmaz. Çünkü siz, okumuş değilsiniz. Bizim hatun der geçer. Siz kendinizi bu doktorlar, avukatlar arasında gereği gibi idare edebilir misiniz? Siz, onlar için cahil bir terzi kızsınız.

Mağazanın bir köşesinden biri:

— Nikolay Timofeyiç, diye bağırır. Bak, küçük hanım üç arşın atlas kurdele istiyor .Sizde var mı?

Nikolay Timofeyiç, başını o yana çevirir, yüzünde bir yılışma belirir:

— Var, var, diye bağırır. Atlaslı otoman, hareli atlas kurdeleler var.

Polinka:

— Az kalsın unutuyordum, der. Olya, kendisine bir korsa almamı söylemişti.

Nikolay Timofeyiç korku ile:

— Ah, gözleriniz yaşlı. Neye böyle yapıyorsunuz? Hadi şu korsa dairesine gidelim, orada sizi bir şeyin arkasına gizlerim. Yoksa pek hoş olmaz.

Tezgâhtar, zoraki bir gülümseme ile aşırı bir kayıtsızlıkla Polinka'yı korsa dairesine götürür. Orada kutulardan meydana gelme yüksek bir ehramın arkasına gizler. Yüksek sesle:

— Nasıl korsa istiyorsunuz? —sonra hafifçe fısıldar: gözlerinizi silin! —

— Kırk sekiz santimlik lâzım! Yalnız iki kat, astarlı hakiki balinalı olsun... Sizinle konuşmam gerek Nikolay Timofeyiç, bize gelir misiniz?

— Ne konuşacağız? Konuşacak bir şey yok ki.

— Beni yalnız siz seviyorsunuz. Sizden başka kimse ile konuşamıyorum.

— Kamış değil, kemik değil, hakiki balina... Peki ama ne konuşalım? Konuşacak bir şey yok ki! Onunla bugün gezmeye gideceksiniz, değil mi?

— Evet... Gideceğim.

— Öyle ise neden konuşalım? Konuşmak bir işe yaramaz ki! Onu seviyorsunuz, değil mi?

Polinka cesaretsizce:

— Evet, diye fısıldar. Gözlerinden iri iri damlalar akmaya başlar.

Nikolay Timofeyiç; omuzlarını sinirli sinirli silker, yüzü birdenbire solar:

— Konuşacak bir şeyimiz kalmadı ki, diye mırıldanır. Bir şey konuşamayız. Gözlerinizi silin. Ben... Hiçbir şey istemiyorum...

Bu sırada kutu ehramına doğru uzun boylu, zayıf bir tezgâhtar yaklaşır, alıcı bayana:

— Çorap bağı için fevkalâde bir lâstik istemez misiniz? der. Kanın akışını durdurmaz, tıbben kabul edilmiştir.

Nikolay Timofeyiç, Polinka'nın önüne geçer. Onun da, kendisinin de heyecanını gizlemeye çalışarak, yüzünü gülümser gibi buruşturur, yüksek sesle:

— İki çeşit dantelâ vardır, hanımefendi, der. İpekten, ketenden. Oryantal, Britanya, Valânsiyen, kroşe, torşon, bunlar ketendendir... Rokoko, sutajet, kambre ipektendir... Allah aşkınıza gözlerinizi silin, buraya geliyorlar!

Göz yaşlarının hâlâ dinmediğini görünce, daha yüksek sesle devam eder:

— İspanya dantelleri, rokoko, sutajet, kambre... Fildekoz çoraplar, keten, ipek çoraplar...

ZİNOÇKA

Bir avcı kafilesi, köy kulübesinde, yeni biçilmiş kuru otların üstünde geceyi geçirmeye hazırlanıyordu. Ay ışığı, pencerelerden içeriye vuruyor, sokakta da hazin hazin armonika çalınıyordu. Kulübeyi dolduran kuru ot yığılı, etrafa tatlı, hafif, iç gıcıklayıcı bir koku saçıyordu. Avcılar köpeklerden, kadınlardan, ilk aşklarından, yabani ördeklerden konuşuyorlardı. Tanıdık bütün bayanların en ince özellikleri tahlil edilip, yüze yakın hikâye anlatıldıktan sonra, alacakaranlıkta kendisi de kocaman bir ot yığınını andıran, kurmay subaylarda sık sık görülen kalın, kısık bir sesle konuşan en şişman avcı, yüksek sesle esneyerek:

— Sevilmek, pek öyle büyük bir şey değildir. Bayanlar, zaten bizleri sevmek için yaratılmışlardır. İçinizden biri kendisinden şiddetle, kudurmuşçasına nefret edildiğine şahit oldu mu? Biriniz nefretin bağışladığı tatlı duyguları incelediniz mi? Ha?

Cevap veren olmadı.

Kurmay subayın kalın sesi:

— Hiç incelemediniz, öyle mi, baylar? Bana gelince, güzel bir kız, benden nefret etti, ilk nefretin alâmetlerini kendi üzerimde inceledim, ilk diyorum, baylar, çünkü bu ilk aşkın tersine benzeyen bir şeydi. Ama şimdi anlatacağım olay, daha ne aşktan, ne de nefret denilen duygudan bir şey anlamadığım bir yaşta geçmişti. O zaman sekiz yaşındaydım, ama bunun önemi yok, çünkü baylar, burada önemli kişi erkek değil, kadındır. Şimdi dikkatinizi rica edeceğim. Güzel bir yaz akşamı, güneş batarken bize girmeden bir ay kadar önce enstitüyü bitiren, pek sevimli, şiir kadar lâtif bir mahlûk olan mürebbiyem Zinoçka ile benim odamda oturuyorduk. İkimiz de derse çalışıyorduk. Zinoçka, dalgın dalgın pencereye bakarak, söylüyordu:

— Evet. Nefes alırken oksijen yutarız. Şimdi de siz söyleyin, Petya, nefes verirken ne çıkarırız.

— Karbon, diye cevap veriyordum.

Zinoçka:

— Doğru, diye kabul ediyordu. Ürünlerse tersine: karbon alır, oksijen çıkarırlar. Karbon gazozda, semaver ateşinde vardır... Bu pek zararlı bir gazdır. Napoli'ye yakın bir yerde "Köpek mağarası" denilen bir mağara vardır, içi karbonla doludur, buraya bırakılan bir köpek, hemen boğulup ölür.

Napoli yakınlarındaki bu bahtsız "Köpek mağarası", bilgilerin temelidir, hiçbir mürebbiye de ondan bir adım öteye gitmek cesaretini gösteremez. Zinoçka, her zaman, doğa bilimlerinin faydalarından ateşli ateşli bahsederdi, ama kimya bahsinde bu mağaradan başka bir şey bildiğini sanmıyorum.

İşte efendim, Zinoçka tekrarlamamı söyledi. Tekrarladım. Ufuk nedir? diye sordu. Cevap verdim. Biz ufukla mağarayı gevelerken, avluda babam, ava gitmeye hazırlanıyordu. Köpekler durmadan havlıyor, atlar yerlerinde duramayarak sabırsızlanıyor, arabacılara cilve yapıyorlardı. Uşaklar da yük arabasına paketleri, başka öteberiyi yüklüyorlardı. Yük arabasının yanında fayton duruyordu, buna lvanitski'lere doğum gününü kutlamaya gitmek üzere annemle kız kardeşlerim biniyorlardı. Evde yalnız ben, Zinoçka, dişleri ağrıyan üniversiteli ağabeyim kalıyorduk. Bu durum karşısında bendeki hasetle can sıkıntısını artık siz tasavvur ediniz!

Zinoçka, pencereden dışarı bakarak:

— Şimdi söyleyiniz bakayım, nefes alırken ne yutuyoruz? diye sordu.

— Oksijen...

— Evet, toprağın gökle birleştiğini sandığımız yere de ufuk derler...

Ama işte yük arabası yola koyuldu, onun arkasından da fayton... Bu aralık, Zinoçka'nın, cebinden bir kâğıt çıkardığını, sonra sinirli sinirli buruşturarak, şakağına bastırdığını görüyordum. Daha sonra birdenbire kızararak, saate baktığını gördüm.

— Unutmayın, dedi, Napoli yakınlarında "Köpek mağarası" denilen bir yer vardır...

Gene saate bakıp devam etti:

— Toprağın gökle birleştiğini sandığımız yere...

Zavallıcık, büyük bir telâş, heyecan içinde odada dolaşmaya başladı, sonra bir daha saate baktı. Dersin bitmesine daha yarım saatten fazla bir zaman vardı.

Güçlükle nefes aldı, titreyen elleriyle aritmetik kitabını karıştırdı:

— Şimdi aritmetiğe başlıyoruz, dedi. İste 325 numaralı şu vazifeyi yaparsınız, ben de... şimdi gelirim...

Odadan çıktı. Merdivenlerden aşağı uçar gibi koştuğunu duydum, sonra açık mavi entarisinin avluda pırıldayıp, bahçe kapısından geçerek kaybolduğunu pencereden gördüm. Hareketlerinin çabukluğu, yüzünün kızarması, gösterdiği telâş, merakımı uyandırmıştı. Nereye, niçin koşuyordu? Ben yaştaki bir çocukta umulmayacak bir zekâm olduğu için hemen anlayıverdim, her şeyi kavradım: sert tabiatlı olan annemle babamın burada bulunmayışından faydalanarak bahçeye koşmuştu! Demek ki, çilek yahut kiraz koparacaktı! O gider de ben durur muyum? Elbette ben de kiraz yemeye giderim, Tanrı cezasını versin! Aritmetik kitabını bir yana fırlattım, bahçeye koştum, kiraz ağaçlarına atıldım, ama Zinoçka orada yoktu. Çilek tarlasını, böğürtlenliği, bekçi kulübesini geçtikten sonra en hafif gürültüden ürkerek, sararıp, solarak bostandan çıktığını, göle doğru ilerlediğini gördüm. Peşine düştüm, şu manzarayla karşılaştım. Gölün kenarında, iki ihtiyar söğüt ağacının kalın gövdeleri arasında ağabeyim Saşa duruyordu; dişleri ağrıdığı yüzünden hiç de belli değildi. Kendisine doğru gelen Zinoçka'ya bakıyordu, bütün benliği güneşle aydınlanmış gibi saadetle parlıyordu. Zinoçka da, sanki kendisini "Köpek mağarası"na sürükleyerek, karbon yutmaya zorluyorlarmış gibi, güçlükle yürüyor, ağır ağır nefes alıyor, ağabeyime doğru ilerliyordu... Bütün bunlar hayatında ilk defa buluşmaya geldiğini gösteriyordu. Ama işte yaklaştı... Yarım dakika sessizce bakıştılar, sanki gözlerine inanamıyorlardı. Sonra görünmeyen bir kuvvet Zinoçka'yı itti. Ellerini Saşa'nın omzuna koydu, başını önüne eğdi. Saşa gülüyor, anlaşılamayan bir şeyler mırıldanıyor, çok âşık bir insanın beceriksizliğiyle her iki avucunu Zinoçka'nın yüzünde gezdiriyordu. Hava da öyle güzeldi ki, baylar... Güneşin, arkasında saklanmaya hazırlandığı tepe, iki söğüt ağacı, yeşil kıyılar, mavi gökyüzü. Saşa ile Zinoçka'nın gölgeleri, gölün ayna gibi düz, sakin yüzünde aksediyorlardı. Her yanda sessizlik hüküm sürüyordu. Kavak ağacının tepesinde uzun bıyıklı milyonlarca kelebek uçuşuyor, bahçenin öte yanında da meleyen davar sürüleri ağıla dönüyordu. Sözün kısası, fırçayı al, resim yap.

Bütün bu gördüklerimden, ancak Saşa'nın Zinoçka ile öpüştüğünü anladım. Bu çok ayıp bir şeydi. Annem öğrenecek olursa ikisine de gösterir! Bilmem neden utanç duydum, buluşmanın sonunu beklemeden odama döndüm. Sonra aritmetik kitabını elime aldım, düşünmeye, fikir yürütmeye başladım. Yüzümde muzaffer bir gülümseme dolaştığının farkındaydım. Bir yandan başkalarına ait bir sırrı bilmek hoşuma gidiyor, öte yandan Saşa ile Zinoçka gibi yetkili kimseleri istediğim dakikada adabı muaşerete aykırı hareketle suçlandıracağımı bilmek daha ziyade hoşuma gidiyordu. Artık elimdeydiler, onların rahatı büsbütün benim iyi kalpliliğime bağlıydı, öyleyse sabredin, ben size gösteririm!

Ben yatmaya hazırlanırken Zinoçka her zaman olduğu gibi elbiselerimi çıkarmadan yatıp yatmadığımı, dua edip etmediğimi anlamak için odama geldi. Onun çok güzel, mesut yüzüne baktım, gülümsedim, öğrendiğim sır, beni içerden dürtüyor, dışarı çıkmak istiyordu. Şöyle bir çıtlatıp yapacağı tesirin tadını anlamak gerekti.

Gülümseyerek:

— Ama ben biliyorum! dedim. Hı-hı-hı!

— Ne biliyorsunuz?

— Hı-hı! Saşa ile söğütlerin altında öpüştüğünüzü gördüm. Peşinizden gitmiştim, her şeyi gördüm...

Zinoçka titredi, yüzü kıpkırmızı oldu. Sözlerim onun üzerinde yıldırım tesiri yapmıştı. Ayakta duracak takati kalmayarak üstünde su ile dolu bardakla şamdan duran sandalyeye yığılır gibi oturdu.

İçin için güldüm, onun şaşkınlığından zevk duyuyordum.

— Sizin öpüştüğünüzü... gördüm... diye tekrarladım. Anneme söylersem görürsünüz!

Cinsiyet bakımından korkak bir mahlûk olan Zinoçka, uzun uzun yüzüme baktı, her şeyi bildiğimi anlayınca sert bir hareketle elimi yakaladı, titrek bir fısıltıyla:

— Petya, bu alçaklık olur... dedi. Size yalvarırım, Allah aşkına... erkek olun... kimseye bir şey söylemeyin... asil insanlar hafiyelik etmez. Bu en büyük alçaklıktır... yalvarırım size...

Zavallı Zinoçka, hem erdemli, hem de sert tabiatlı bir kadın olan annemden, ateşten korkar gibi korkuyordu. Bu bir; ikincisi pişmiş kelle gibi sırıtan yüzüm onun bu ilk, temiz, şairane aşkını kirletmemezlik edemezdi, bunun için onun ruh halini tahmin edeceğinizi sanırım. Benim yüzümden bütün gece gözüne uyku girmemişti, sabah çayına geldiği zaman gözlerinin altında siyah halkalar vardı... Çaydan sonra Saşa ile karşılaştığım zaman, kendimi övünmekten, sırıtmaktan alamadım:

— Ama ben biliyorum! Dün Zinoçka ile öpüştüğünüzü gördüm!

O, Zinoçka gibi korkak değildi, bunun için beklediğim tesiri görmeye muvaffak olamadım. Bu, beni daha ziyade kışkırttı. Mademki Saşa korkmamıştı, demek ki, her şeyi gördüğüme, bildiğime inanmıyordu; öyleyse sabret, sana ispat ederim!

Zinoçka, öğleye kadar ders verirken yüzüme bakmıyor, kekeliyordu. Beni korkutacak yerde, her fırsatta gözüme girmeye çalışarak, her dersten beş numara atıyor, yaramazlık ediyor, diye babama şikâyet etmiyordu. Yaşımdan umulmayacak kadar zeki olduğumdan onun sırrını istediğim gibi sömürüyordum: derslerimi yapmıyor sınıfta takla atıyor, sorulan sorulara saygısızca cevap veriyordum. Sözün kısası bugüne kadar öyle devam etseydim, iyi bir şantajcı olurdum, işte efendim, aradan bir hafta geçti. Başkasının sırrı, beni tahrik ediyor, ruhuma batan bir diken gibi eziyet veriyordu. Ne olursa olsun onu açığa vurmak, yapacağı tesiri görmek istiyordum, işte bir gün öğle yemeğinde, birçok misafirin de hazır bulunduğu bir sırada alık alık sırıttım, şeytanlık dolu gözlerle Zinoçka'yı süzerek:

— Ben bir şey biliyorum... Hı-hı! Ben gördüm... dedim.

Annem:

— Ne biliyorsun? diye sordu.

Daha büyük bir şeytanlıkla Zinoçka'ya, sonra Saşa'ya baktım. Kızcağızın kızarışını, Saşa'nın öfke dolu bakışlarını görmeliydiniz! Dilimi ısırdım, sustum. Zinoçka yavaş yavaş sarardı, dişlerini sıktı, artık bir şey yemedi. Gene o gün, akşam dersleri arasında Zinoçka'nın yüzü değişmişti. Bu yüz daha haşin, daha soğuktu, bir mermeri andırıyordu. Gözleri, bakışları acayipti, doğrudan doğruya yüzüme çevrilmişti. Namusum üzerine yemin ederim ki, kurdun peşine düşen, dişlerini onun gırtlağına geçirmeye hazırlanan köpeklerde bile hiçbir zaman böyle ezici, yok edici gözler görmedim! Ders arasında Zinoçka, birdenbire dişlerini sıkıp, şunları fısıldadığı zaman, bu bakışın ifade etmek istediği manayı pek iyi anladım:

— Nefret ediyorum! Çirkin, iğrenç mahlûk, sizden ne kadar nefret ettiğimi, tıraş edilmiş kafanızdan, bayağı kepçe kulaklarınızdan ne kadar iğrendiğimi bilseniz!

Ama o anda bu sözlerinden kendisi de korktu:

— Bunları size söylemiyorum, rolümü tekrarlıyorum... dedi.

Sonra, baylar, gece yarısı yatağıma yaklaştığını, gözlerini ayırmadan uzun uzun yüzüme baktığını gördüm. Bütün kalbiyle benden nefret ediyor, artık bensiz yaşayamıyordu. İğrenç suratımı görmek; onun için bir ihtiyaç olmuştu. Güzel bir yaz akşamını çok iyi hatırlıyorum. Etraf kuru ot kokuyordu, ortalıkta hiç ses yoktu v.s. Mehtap vardı. Ağaçlık yolda dolaşarak, vişne reçelini düşünüyordum. Birdenbire solgun yüzlü güzel Zinoçka yanıma yaklaştı, kolumu yakaladı, boğulur gibi fısıldadı:

— Senden o kadar nefret ediyorum ki! Sana dilediğim kötülüğü, daha hiç kimseye dilemedim! Bunu anla! Bunu anlamanı istiyorum!

Biliyor musunuz mehtap, şehvet dolu, solgun bir yüz, sessizlik... hatta ben keratanın bile hoşuna gitmişti... Onun sesini dinliyor, parlayan gözlerine bakıyordum... İlk anlarda bu, benim için hoş, yeni bir şeydi, ama sonra beni bir korku aldı, haykırdım, bastığım yeri göremeyerek, bir deli gibi eve doğru koştum.

Anneme şikâyet etmekten başka çare yoktu. Ben de şikâyet ettim, bu arada, Saşa ile Zinoçka'nın öpüştüklerini söylemeyi de unutmadım. Budala olduğum için bunun doğuracağı sonuçları bilmiyordum, yoksa bu sırrı açmazdım. Annem beni dinledikten sonra öfkesinden kızardı:

— Bunu söylemek sana düşmez, sen daha küçüksün... Ama çocuklar için ne güzel bir örnek! dedi.

Annem hem erdemli, hem yol yordam bilen bir kadındı. Bir rezalete meydan vermemek için Zinoçka'yı birdenbire değil de, çoğu zaman asil olmakla beraber evde kalmaları istemeyen insanları kovdukları gibi, yavaş yavaş evden gitmek zorunda bıraktı. Hatırlıyorum Zinoçka bizden ayrılırken evimize baktı, son bakışı, önünde oturduğum pencereye çevrilmişti; sizi temin ederim ki o bakışı hâlâ hatırlıyorum.

Zinoçka bir müddet sonra ağabeyimle evlendi. O, sizin de tanıdığınız Zinaida Nikolayevna'dır. Sonra Harbiyeliyken onunla karşılaştım. Bütün gayretlerine rağmen bıyıklı Harbiyeliyle nefret ettiği Petya arasında bir yakınlık bulamadı, ama gene de bana akrabaca muamele etmedi... Hatta şimdi bile, artık uslandığıma şahadet eden dazlak kafama, göbeğime, uysal görünüşüme rağmen ağabeyimi görmeye gittiğim zaman hâlâ bana yan gözle bakar, orada bulunmam rahatını kaçırır. Anlaşılan nefret de aşk gibi kolay kolay unutulmuyor... Durun bakayım! Galiba horoz ötüyor! Geceleriniz hayırlı olsun! Mylord. haydi yerine!

VEROÇKA

lvan Alekseyiç Ognev o ağustos akşamı camlı kapıyı nasıl gürültüyle açtığını, taraçaya nasıl çıktığını hâlâ hatırlar. O akşam, üstünde hafif bir ceket, başında geniş kenarlı hasır bir şapka vardı. Bugün çizmeleriyle o hasır şapka da hâlâ yatağının altında, toz içinde duruyor. Bir elinde büyücek bir kitapla defter paketini, öteki elinde kalın, boğumlu bir baston taşıyordu.

Kapının arkasında elinde bir lâmba ile Ognev'in yolunu aydınlatan ev sahibi Kuzniyetsov duruyordu. Dazlak kafalı, beyaz, uzun sakallı bir ihtiyardı. Kar gibi beyaz pikeden bir ceket giymişti. Tatlı tatlı gülümsüyor, başını sallıyordu.

Ognev:

— Allaha ısmarladık beybaba diye seslendi.

Kuzniyetsov lâmbayı masanın üzerine koydu, taraçaya çıktı, iki uzun, dar gölge basamakları aştı, çiçek kümelerine doğru yürüdü, sallandı; başları ıhlamur ağaçlarının gölgelerine dayandı.

lvan Alekseyiç:

— Allaha ısmarladık, tekrar tekrar teşekkür ederim iki gözüm, dedi gösterdiğiniz konuk severlik, iyilik, dostluk için teşekkürler... Konukseverliğinizi hiç unutmayacağım. Siz iyi kalpli bir insansınız. Kızınız da iyi kalpli bir insan. Zaten burada, hepiniz iyi, samimî, neşeli insanlarsınız. Hepiniz öyle iyisiniz ki sözle anlatamam.

Duygululuğunun artmasından, biraz önce, içtiği likörün tesirinden Ognev vazeder gibi ahenkli bir sesle konuşuyordu. O kadar duyguluydu ki içinden geçenleri sözlerle değil de daha çok göz kırpmalarıyla, omuz hareketleriyle anlatıyordu. Gene böyle biraz içmiş, duygulu bir halde olan Kuzniyetsov da genç adama doğru uzandı; öpüştüler. Ognev:

— Size çok alışmıştım, dedi; hemen hemen her gün evinize geldim. Belki on gece burada kaldım. O kadar çok likör içtim ki, şimdi hatırladıkça içime korku basıyor. Ama daha çok Gavril Petroviç, bana gösterdiğiniz yardıma, benimle iş birliği etmenize teşekkür ederim. Siz olmasaydınız istatistiğimi yapmak için burada ekime kadar didinip durmak zorunda kalacaktım. Kitabımın önsözünde şöyle diyeceğim : "Burada, bana can ve gönülden yardım eden, N... kazasının, ziraat Müdürü Kuzniyetsov'a minnettarlığımı ifade etmeği borç bilirim." İstatistiğin parlak bir geleceği var! Vera Gavrilovna'ya en içten selâmımı bildirin. Doktorlara, sorgu yargıçlarına, kâtibinize yardımlarını hiçbir zaman unutmayacağımı lütfen söyleyin! Şimdi de bey babacığım birbirimizi kucaklayalım, son defa olarak öpüşelim.

Duygulanmış olan Ognev, ihtiyarla bir defa daha öpüştükten sonra, merdivenden inmeye bağladı. Son basamakta başını arkaya çevirip:

— Acaba bir daha görüşecek miyiz? diye sordu.

İhtiyar:

— Allah bilir! dedi, ama sanırım ki, hiçbir zaman...

— Evet, doğru. Size dünyaları versek Petersburg’a gelmezsiniz. Benim ise bu kazaya bir defa daha düşeceğim pek şüpheli. Hadi Allaha ısmarladık.

Kuzniyetsov:

— Bari şu kitapları burada bıraksaydınız, diye seslendi. Bu koca yükü taşımak ne zorunuza. Yarın size bir adamla yollardım.

Ama Ognev, artık dinlemiyor, hızlı adımlarla evden uzaklaşıyordu. Şarapla ısınmış ruhunda neşe, sıcaklık, hüzün vardı... Yürüyor ve düşünüyordu: Hayatta iyi insanlarla karşılaşmak ne kadar sık mümkün oluyor. Ama bu karşılaşmalardan geriye yalnız hatıralar kalıyor, ne yazık! Hani, bazen ufukta turnalar görünür, hafif bir rüzgâr onların sevinç, şikâyet dolu seslerini getirir... Ama bir an sonra insan mavi ufuklara ne kadar dikkatle bakarsa baksın, bir nokta bile görmez, bir ses işitmez... İşte bunun gibi, insanlar yüzleri ve konuşmalarıyla hayattan gelip geçerler, arkalarında hafızamıza silik izlerden başka bir şey bırakmayarak, geçmişe gömülürler. Bahardan beri N... kazasında oturan, hemen her gün konuksever Kuzniyetsov'lara uğrayan lvan Alekseyiç, ihtiyara, kızına, hizmetçilere akrabaları imiş gibi alışmıştı. Bütün evi, şu rahat taraçayı, ağaçlı yolların kıvrımlarını, mutfakla banyo dairesi önündeki ağaçların gölgelerini, hepsini hepsini en küçük ayrıntısına kadar öğrenmişti; ama şimdi bahçe kapısından çıkar çıkmaz, bütün bunlar birer hatıra haline gelecek, onun için gerçek manalarını ebediyen kaybedeceklerdi. Aradan bir iki yıl daha geçecek, bütün bu sevimli hatıralar, hayalinin yarattığı şeylerle beraber şuurunun içinde gitgide sönükleşecekti.

Ağaçlı yoldan bahçe kapısına doğru yürüyen, duygulu bir ruh hali içinde olan Ognev: "Dünyada insanlardan kıymetli hiçbir şey yoktur." diye düşünüyordu. "Hiçbir şey yoktur..."

Bahçede hava sakindi, ılıktı. Tütün, muhabbet çiçeği ve hâlâ solmamış olan gün çiçeklerinin kokuları duyuluyordu. Ağaç gövdeleriyle küçük fundalıkların arası sisle doluydu. Ama bu sis o kadar kesif değildi; ince, sanki ay ışığıyla dolu bir sisti... Ognev'in hatırasında uzun zaman kalan şey, işte bu hayaletlere benzeyen sis parçalarının yavaş yavaş, ama gözle fark edilebilecek bir şekilde birbirlerinin arkasından ağaçlı yollardan geçip gitmeleriydi. Ay, bahçenin üstünde, çok yükseklerde duruyordu. Onun altından doğuya doğru şeffaf sis lekeleri uçuyordu. Bütün dünya sanki siyah şekillerle ve serseri beyaz gölgelerden ibaretti. Belki de sisi ilk defa bu mehtaplı ağustos gecesinde dikkat eden Ognev, tabiatla değil de bir dekorla karşı karşıya bulunduğunu sezdi. Öyle bir dekor ki; sanki havai fişekleri yakan acemi teknisyenler, bahçeyi Bengal ateşiyle aydınlatmak isteyerek, fundalıkların arkasına oturmuşlar, bu aydınlıkla beraber havaya beyaz bir duman da kaçırıvermişlerdi.

Ognev, bahçe kapısına yaklaşırken, alçak çitten karanlık bir gölge ayrıldı, ona doğru yürüdü. Ognev sevinçle:

— Vera Gavrilovna, dedi, siz burada mısınız? Bense sizi aramadık yer bırakmadım. Ve dolaşmak istiyordum... Allaha ısmarladık, gidiyorum.

— Bu kadar erken mi? Saat daha on bir...

— Hayır vakittir, gitmem gerek. Beş kilometre kadar yürüyeceğim, sonra eşyalarımı toplayacağım; yarın sabah da erken kalkmak var...

Ognev'in önünde Kuzniyetsov'un kızı Vera duruyordu. Yirmi bir yaşında, her zaman hüzünlü, rastgele giyinmiş güzel bir kızdı. Çok düşünen, bütün gün yatağa uzanıp ellerine geçirdikleri her şeyi tembel tembel okuyan can sıkıntısı çeken hüzünlü kızlar zaten hep böyle rastgele giyinirler. Hele tabiattan zevk, güzellik duygusu almış olanlara kıyafetlerindeki bu ihmal daha da fazla bir çekicilik verir. Ognev, sonraları şu güzel Veroçka'yı, belinde kocaman pililer yaptığı halde gene de vücuduna dokunmayan geniş bluzunu; yukarı doğru taranmış saçlarından ayrılıp alnına düşen buklesini; akşam üstü, sakin havalarda durgun bir bayrak gibi omuzlarını örten, gündüzleri sofada, erkek şapkaları yanında buruşuk bir halde duran yahut da ihtiyar kedinin yemek odasındaki sandığın üzerinde görüp, pek saygısızca üstüne uzandığa kenarları saçaklı küçük, kırmızı, el örgüsü şalını düşünmeden hatırlayamıyordu. Bu küçük saldan, bu bluzun pililerinden rahat bir tembellik, bir ev hali, bir içlilik sızıyordu. Ognev, belki de Vera'dan hoşlandığı için olacak, elbisesinin her kıvrımında sıcak, içli, saf, hatta iyi, şairane bir şey buluyordu. Bu öyle bir şeydi ki, içli olmayan, güzellik duygusundan uzak, soğuk tabiatlı kadınlarda bulunmazdı...

Veroçka, mütenasip vücutlu bir kızdı. Yüzünün çizgileri düzgün, bukleli saçları güzeldi. Hayatında pek az kız tanımış olan Ognev'e Veroçka çok güzel görünüyordu. Bahçe kapısının yanında onunla vedalaşırken:

— Gidiyorum! dedi, hakkınızı helâl edin! Bana yaptığınız iyiliklere teşekkür ederim!

Tıpkı ihtiyarla konuşurken yaptığı gibi vaaz eder gibi sesle, aynı göz kırpmaları, aynı omuz hareketleriyle Vera'ya, gösterdiği konukseverlik, içlilik, dostluk için teşekkür etmeye başladı:

— Anneme sizden her mektubumda bahsettim, dedi. Herkes sizin ve babanız gibi olsaydı bu dünya cennete dönerdi. Zaten burada herkes iyi, içli, sade...

Vera:

— Siz şimdi nereye gidiyorsunuz? Diye sordu.

— Annemin yanına, Oriol'a gidiyorum. Orada bir iki hafta kalıp Petersburg'a, işimin başına döneceğim.

— Ya sonra?

— Sonra mı? Bütün kış çalışacağım. Bahar gelince, gene bir kazaya gidip bilgi toplayacağım. Haydi, size saadetler, uzun ömürler dilerim. Hakkınızı helâl edin. Belki de bir daha hiç görüşemeyiz.

Ognev eğildi, Veroçka'nın elini öptü. Sonra sessiz bir heyecan içinde arkasındaki pelerini düzeltti. Kitap paketini daha rahatça koltuğunun altına yerleştirdi. Sustu ve sonra dedi ki:

— Ne de çok sis var.

— Evet... Bizim evde bir şey unutmuş olmayasınız?

— Yooo, sanmam...

Ognev, birkaç saniye sessizce durdu. Sonra beceriksiz bir hareketle bahçe kapısına doğru döndü, bahçeden çıktı. Vera, onun arkasından çıkarak:

— Durun biraz, sizi ormana kadar götüreyim, dedi.

Yolda yürümeye başladılar. Buralarda artık ağaçlar ortalığı kapamıyor, gökyüzüyle uzakları, dört bir yanı görmek mümkün oluyordu. Sanki bir peçeyle örtülmüş olan tabiat şeffaf, donuk bir duman arkasında saklanıyor, ama bütün güzelliği bu peçenin arkasından neşeli neşeli bakıyordu. Daha kalın, daha beyaz olan sis parçaları, şurada burada fundalıkların veya ağaçların yanında uyuyor, yahut da parça parça yollarda yürüyor, toprağa sığmıyordu, sanki açık havaya yer vermek istiyordu. Sisin orasından ormana kadar bütün yol görünüyordu. Yolun iki tarafındaki karanlık hendekten, sisin serbestçe dolaşmasına engel olan küçük çalılar çıkıyordu. Bahçe kapısına yarım kilometre uzakta Kuzniyetsov’a ait ormanın başladığı yer kararıyordu. Ognev, "Niye benimle beraber geldi? Onu tekrar geri götürmek zorunda kalacağım." diye düşünüyordu. Ama yandan Vera'nın yüzüne biraz baktıktan sonra tatlı tatlı gülümsedi:

— Bu kadar güzel bir havada ayrılıp gitmeye insanın içi razı olmuyor, dedi. Tam romantik bir akşam; mehtap, sessizlik, her şey... her şey... Biliyor musunuz, Vera Gavrilovna, yirmi dokuz yıldan beri bu dünyada yaşıyorum, bir tek maceram yok... Randevuları, âşıklar yolunda öpüşmeleri ancak kulaktan duydum. Bu tabii bir hal değil, insan şehirde, otel odasında oturduğu müddetçe bu eksikliği fark etmiyor, ama burada açık havada bu istek çok kuvvetle duyuluyor, insanın buna canı sıkılıyor, doğrusu.

— Peki niçin böylesiniz?

— Bilmem. Herhalde bütün ömrümce vakit bulamadım. Kim bilir, belki de beni şey edecek... tipte kadınlara rastlamadım. Zaten çok az tanıdığım var. Bir yere de gidip gelmiyorum.

Gençler, iki, üç yüz adım kadar sessizce yürüdüler. Ognev, Veroçka'nın açık başına, küçük şalına baktı. Ruhunda birbiri ardınca bahar, sonra yaz günleri canlandı. Petersburg'taki karanlık otel odasından uzakta, iyi insanların dostça hareketlerinden, tabiattan, sevdiği işten zevk alarak, şafakların nasıl gün batışına döndüğünü fark etmeden, yazın sona erdiğini haber vermek için, önce bülbüllerin, sonra bıldırcınların, öteki kuşların ötmekten vazgeçtiklerini anlamaya vakit bulamadan geçirdiği günler... Zamanın nasıl geçtiği fark edilmediğine göre, demek ki, o günler rahat, iyi yaşanmış günlerdi. Ondan sonra Ognev, nisanın sonunda bu N... kazasına nasıl isteksiz isteksiz geldiğini hatırladı. Fazla parası yoktu, insanlara, yolculuğa alışık değildi. Burada da can sıkıntısıyla, yalnızlıkla karşılaşacağını, kendi düşüncesine göre bilimler arasında şimdi en yüksek bir yer alan istatistik bilimine karşı bir kayıtsızlıkla karşılaşacağını sanıyordu. Nisan ayında bir pazar sabahı N... kazasına geldiği zaman starover [17. yüzyıl başında Rusya'da, din kitapları üzerinde ve ibadet şekillerinde, aslına dönüş için yapılan düzeltmeleri kabul etmeyen mezhebe mensup olan] Riyabuhin'in hanına indi. Ona günde yirmi kapik karşılığında temiz, aydınlık bir oda verdiler. Koşulan tek şart, sigarasını dışarıda içmesiydi. Önce dinlenip Kaza Tarım Müdürünün kim olduğunu öğrendikten sonra hemen yürüyerek Gavrila Petroviç'e gitti, ihtişamlı korular, genç ormanlar arasından dört kilometre kadar yürüdü. Bulutların altında, havayı gümüş sesleriyle dolduran turnalar dalgalanıyor, yeşile çalan otlaklar üzerinden çayırkuşları kanatlarını vakarla sallayarak uçuyorlardı.

Ognev o zaman hayret içinde:

— Allah’ım! diye düşünmüştü, burada her zaman mı bu hava teneffüs edilir? Yoksa yalnız bugün, benim gelişim şerefine mi ortalık böyle mis gibi kokuyor?

Kuzniyetsov'larda, resmî bir kabul, iş için yapılan bir ziyaret nasıl karşılanırsa öyle bir karşılanış bekleyen Ognev içeri cesaretsiz, cesaretsiz girdi, önüne bakarak, sıkılgan bir halde sakalıyla oynuyordu. İhtiyar, önce alnını buruşturdu. Tarım Müdürlüğünün bu genç adama, istatistiğe hangi bakımdan faydalı olacağını anlayamadı. Ama Ognev, kendisine istatistik bilgilerinin ne olduğunu, nerelerden toplandığını etraflıca anlattıktan sonra, Gavril Petroviç canlandı; gülümsedi, bir çocuk merakıyla onun defterlerine bakmaya başladı. O günün akşamı Ognev, Kuzniyetsov' larda yemeğe kaldı. İçtiği sert likörden gittikçe sarhoş oluyor, yeni tanıdığı bu insanların sakin yüzlerine, tembel hareketlerine bakarak, bütün vücudunda tatlı, uyuşuk bir tembellik duyuyordu. Bu öyle bir haldir ki, insana uyumak, gerinmek, gülümsemek isteği verir. Yeni tanıdıkları ise onu dostça süzüyor, annesinin babasının sağ olup olmadığını, ayda kaç para kazandığını, tiyatroya sık sık gidip gitmediğini soruyorlardı...

Ognev, o çevrede yaptığı gezintileri, kır eğlencelerini, balık avlarını, kazanın ileri gelenleriyle beraber Kızlar Manastırına ve her misafire boncuklu bir para çantası hediye eden Narfa anaya yaptıkları ziyaretleri; o tam Ruslara has ateşli, bitmek, tükenmek bilmeyen tartışmaları hatırladı.

Tartışanlar, kızgınlıkla masaya yumruklarını vururlar, birbirlerini anlamazlar, sözlerini keserler, hemen hemen her cümlede hiç farkına varmadan kendi kendilerini yalanlarlar, durmadan konu değiştirir, iki, üç saat tartıştıktan sonra gülerek:

— Biz tartışmaya niye girdik, Allah aşkına? Mangal tahtasından başladık, bayram haftasında bitirdik, derler.

Ormana yaklaştıkları sırada lvan Alekseyiç, Vera'ya şunları söylüyordu:

— Hatırlıyor musunuz? Doktorla beraber Şertav'ya nasıl gitmiştik. Hani o gün yolda bir ermişe rastlamıştık. Ben ona bir beşlik vermiştim. O da üç defa istavroz çıkarmış, beşliği çavdar tarlasına atmıştı. Allah’ım, beraberimde o kadar çok hatıra götürüyorum ki, eğer onları bir araya toplayabilsek güzel bir altın külçe olurdu! Anlamıyorum, bu kadar zeki, duygulu insan büyük şehirlerde niye burun buruna yaşamaya razı olurlar da buralara gelmezler. Nevski'de, o büyük rutubetli evlerde buradan daha çok rahatlık, daha çok gerçek mi var? Vallahi baştan başa ressamlarla, bilginlerle, gazetecilerle dolu olan o mobilyalı odalar bana hiçbir zaman çekici gelmedi.

Ormanın yirmi adım kadar yakınında, yol üstünde, küçük, dar, kenarları direkli bir köprücük vardı. Akşam gezintileri sırasında burası Kuzniyetsov'larla, misafirleri için her zaman küçük bir durak yeri olurdu. İsteyenler burada, ormanın yankısıyla eğlenirlerdi. Bu noktadan yolun, orman içinde nasıl kaybolduğu görülürdü. Ognev:

— İşte küçük köprüye geldik, artık buradan dönmelisiniz, dedi.

Vera durdu, biraz dinlendi. Sonra küçük direklerden birinin üstüne oturarak:

— Biraz oturalım, dedi. Ayrılmadan önce vedalaşırken oturulur.

Ognev, onun yanına, kitap paketinin üstüne yerleşti, konuşmaya devam etti. Vera, yol yürümekten ağır ağır nefes alıyor, lvan Alekseyiç'e değil de, başka bir yana bakıyordu. Bundan ötürü Ognev, onun yüzünü göremiyordu. Ognev:

— Bir de düşünün, diyordu, on yıl sonra bir yerde karşılaşıvermişiz. O zaman, kim bilir, ne biçim insanlar olacağız? Siz sayın bir aile anası olacaksınız. Ben de, şimdiye kadar çıkarılmış olan kırk bin cilt istatistik kitaplarından birinin, hiç kimseye lüzumu olmayan kalın bir istatistik kitabının yazarı olacağım. Görüşüp, eski zamanları hatırlayacağız... Şimdi biz bugünü duyuyoruz, o bizi dolduruyor, heyecanlandırıyor... O zamansa birbirimize rastlayınca bu köprücükte son defa ne zaman görüştüğümüzü, günü, ayı, yılı hatırlayamayacağız. Siz herhalde değişeceksiniz... Söyleyin bakayım, değişecek misiniz?

Vera ürperdi, yüzünü ona çevirerek sordu:

— Ne, ne diyorsunuz?

— Şunu soruyorum...

— Affedersiniz, söylediklerinizi duymadım.

İşte ancak o anda Ognev, Vera'da bir değişiklik olduğunu gördü. Kızın yüzü solgundu. Sık sık nefes alıyordu. Nefesinin titreyişi ellerinden, dudaklarından, başından belli oluyordu. Saçlarından, her seferki gibi, alnına bir bukle değil, iki bukle düşüyordu. Besbelli Ognev'in gözlerine bakmaktan çekiniyor, heyecanını gizlemeye çalışarak, kâh boynu sıkılmış gibi yakasını düzeltiyor, kâh kırmızı şalını bir omzundan öbür omzuna geçiriyordu.

Ognev:

— Üşüdünüz galiba? diye sordu. Bu sis içinde oturmak pek sıhhî bir şey değil. Durun ben sizi eve kadar götüreyim.

Vera susuyordu, lvan Alekseyiç gülümseyerek:

— Ne oldunuz? diye sordu. Susuyorsunuz, sorularıma cevap vermiyorsunuz. Rahatsız mısınız? Yoksa kızıyor musunuz? Söylesenize.

Vera, Ognev'in tarafındaki yanağının üstüne avucunu kuvvetle bastırdı. Sonra sert bir hareketle geri çekti.

Yüzünde büyük bir ıstırap okunuyordu. Fısıltıyla:

— Kötü bir durum... diye mırıldandı. Pek kötü.

Ognev, omuzlarını silkti, sıkılganlığını gizlemeden:

— Neden kötü olsun? Mesele ne? diye sordu.

Hâlâ ağır ağır nefes alan, omuzları titreyen Vera, Ognev'e sırtını çevirdi. Yarım dakika kadar gökyüzüne baktıktan sonra:

— Sizinle konuşmam gerek, İvan Alekseyiç, dedi.

— Buyurun, sizi dinliyorum.

— Belki size garip gelecek, Şaşacaksınız... Ama bu benim umurumda bile değil.

Ognev, bir defa daha omuzlarını silkti, dinlemeğe hazırlandı.

Veroçka başını eğip parmağıyla şalının püskülünü kıvırarak:

— Bakın, dedi. Ben size bir şey... bir şey söylemek istiyorum... Size garip gelecek, saçma bir şey gibi gelecek ama ben... ben... daha fazlasına tahammülüm kalmadı.

Vera'nın konuşması anlaşılmaz bir mırıltıya döndü, birden bir ağlama ile kesildi. Kız, yüzünü atkısıyla örttü. Başını daha çok eğdi. Acı acı ağlamaya başladı, lvan Alekseyiç şaşırmıştı. Ne yapmak, ne söylemek gerektiğini bilmeden ümitsizce etrafına bakmaya başladı. Ağlamalara, gözyaşlarına alışık olmadığı için kendi gözleri de yanmaya, yaşarmaya başlamıştı. Şaşkınlık içinde:

— Amma da yaptınız, diye mırıldandı. Vera Gavrilovna bu da ne demek? Niçin ağlıyorsunuz? Söyleyin bana. Kuzum hasta mısınız? Yoksa biri sizi gücendirdi mi? Söyleyin... Belki bir şey... Size bir yardımım dokunur.

Ognev, Vera'yı yatıştırmak için ellerini yüzünden hafifçe çekmeye teşebbüs edince genç kız gözyaşları içinde gülümsedi:

— Ben sizi... Sizi seviyorum! dedi.

Bu basit ve alelade sözler, sade bir dille söylenmişti. Ama büyük bir utanç duyan Ognev, Vera'dan yüzünü çevirdi, ayağa kaktı, sıkılganlıktan sonra korku duymaya başladı.

Vedalaşmanın, likörün, ruhunda uyandırdığı o hüzün, sıcaklık ve duygulu halin yerine, kuvvetli, hoşa gitmeyen bir sıkıntı başladı. Ruhu sanki altüst olmuştu. Yan gözle Vera'ya bakıyordu. Aşkını itiraf etmekle erkeklerin gözünde kadınları güzelleştiren o yasak bölge halinden çıktıktan sonra genç kız, ona şimdi daha kısa boylu, daha basit, daha soluk görünüyordu.

Dehşet içinde kalan Ognev kendi kendine:

"Bu ne biçim şey? Acaba ben onu seviyor muyum, sevmiyor muyum? Gel de işin içinden çık," diye soruyordu. . .

Kıza gelince, sanki en önemli, en ağır olan şeyi söylediğinden, artık hafif, rahat rahat nefes alıyordu. O da ayağa kalkıp, İvan Alekseyiç'in yüzüne bakarak, çabuk çabuk, ateşli, durdurulamayacak bir tarzda konuşmaya başladı.

Birdenbire korkuya kapılan bir adam, kendisini şaşırtan felâketin gürültülerini nasıl birer birer, sırasıyla hatırlayamazsa Ognev de, tıpkı öyle, sonraları Vera'nın sözlerinden, cümlelerinden hiçbirini hatırlayamadı. Yalnız bu sözlerin neye dair olduğunu, Vera'nın kendini, söylediklerinin tesirini hatırlıyordu. Kızın heyecandan biraz boğuk, kısık sesini, ifadesindeki ahengi, ateşliliği hâlâ o andaki gibi duruyordu. Vera gülerek ağlayarak, kirpiklerindeki göz yaşlarını pırıldatarak, tanıştıkları ilk günden beri Ognev'in kendine göre özel halleriyle, akıllılığı ile iyi, zeki gözleri, hayattaki meseleleri, gayeleriyle kendisine nasıl tesir ettiğini, onu nasıl delicesine, derinden, ihtirasla sevdiğini anlattı; yazın bahçeden içeri girdiği yahut sofada pelerinini gördüğü zaman veya uzaktan sesini işittiği anlarda kalbine, saadetin ön duygusu olan bir ürperme dolduğunu, onun saçma şakalarının bile kendisini güldürdüğünü, defterlerindeki rakamların her birinde pek mantıklı, büyük bir mana bulduğunu, budaklı değneğini bütün ağaçlardan daha güzel gördüğünü söyledi.

Orman, sis parçaları ve yol kenarındaki su yolları, sanki kızı dinlemek için susmuşlardı. Ognev'in ruhunda ise kötü, tuhaf bir şey oluyordu... Aşkını anlatırken Vera, insanı sihirleyecek kadar çekiciydi. Güzel ve ihtirasla konuşuyordu. Ama Ognev bütün iyi niyetine rağmen bir zevk, bir saadet duymuyor, yalnız Vera'ya karşı bir acıma, iyi bir insanın kendisi için ıstırap çektiğini bilmekten gelen bir azap, teessür duyuyordu. Bu, kitap mantığıyla düşündüğünden mi böyleydi? Yoksa çoğu zaman insanların hayata karışmalarına engel olan o objektif olmak alışkanlığından mıydı? Gerçek olan şu idi ki Ognev, Vera'nın sevinçlerine, ıstıraplarına ciddî bir gözle bakamıyor, onlarda bir sunilik buluyordu. Ama gene de içinde bir duygu canlanıyor, ona gördüğü, dinlediği bu şeylerin, tabiat, kişi saadeti bakımından bütün istatistiklerden, kitaplardan, gerçeklerden daha derin, daha ciddî bir şey olduğunu fısıldıyordu. Bu yüzden Ognev de kendini suçlu görüyor, kızıyor, ama gene de bunun ne biçim bir suç olduğunu anlayamıyordu.

Neler söylemek gerektiğini hiç bilmemesi de bu güç durumu daha güzelleştiriyordu. Ama bir şeyler söylemek gerekti. Düpedüz "Ben sizi sevmiyorum" diye karşılık vermek elinden gelmezdi Ama "evet" de diyemezdi, çünkü o kadar aradığı halde ruhunda, bir kıvılcım bile bulamıyordu...

Ognev susuyor; Vera ise, onu görmekte o anda bile nereye isterse peşi sıra gitmekten, karısı, yardımcısı olmaktan daha büyük bir saadet düşünmediğini, şimdi ayrılacak olurlarsa sıkıntıda öleceğini anlatıyordu. Parmaklarını çatlatarak:

— Burada kalmam, diyordu, bu ev, bu orman, bu hava bana manasız geliyor. Bu devamlı sükûnete, bu gayesiz hayata, burada oturan, birbirlerine iki damla su gibi benzeyen solgun, renksiz insanlara, artık tahammül edemiyorum... Hepsi iyi kalpli, içli insanlar... Çünkü karınları tok ıstırap çekmeyen, mücadele etmeyen insanlar. Bense sefaletten, işten ruhları sertleşmiş insanların ıstırap çektiği o büyük, rutubetli evlere gitmek istiyorum.

Bu sözler de Ognev'e ciddî görünmüyor, yapmacık gibi geliyordu. Vera, sözlerini bitirdiği halde o hâlâ ne diyeceğini bilemiyordu. Ama susmak da imkânsızdı. Mırıldanarak:

— Ben Vera Gavrilovna, dedi, size çok müteşekkirim, ama ben... Hiçbir bakımdan böyle bir duyguya lâyık bir insan değilim. İkincisi, namuslu bir adam olarak size söylemeliyim ki, saadet muvazene üzerine kurulur. Yani iki taraf aynı şekilde... Sevildikleri zaman...

Ama Ognev, mırıldandığı bu sözlerden hemen utandı, sustu. O anda yüzünde budalalık, suçluluk, bayağılık okunduğunu hissediyordu. Bütün ifadesi gergindi, tabii değildi... Vera, her halde yüzündeki gerçek ifadeyi okumuş olacak ki, birdenbire ciddîleşti. Rengi uçtu, başını eğdi. Sessizliğe dayanamayan Ognev:

— Beni bağışlayın, dedi, size o kadar saygım var ki... içim sızlıyor!

Vera şiddetle döndü, hızlı hızlı eve doğru yürüdü. Ognev de peşinden gitti. Vera, elinin bileğiyle ona bir işaret yaparak:

— Hayır, lüzum yok, dedi, gelmeyin, kendim de giderim...

— Hayır, olmaz, sizi götürmeliyim, olmaz...

Söylediği her söz ona bayağı, çirkin geliyordu. Her adım attıkça kendini daha suçlu buluyordu. Kendi kendine kızıyor, yumruklarını sıkıyor, soğukluğuna, kadınlara nasıl muamele edileceğini bilmediğine içerliyordu. Ruhunda bir heyecan yaratmaya çalışarak Veroçka'nın güzel boyuna posuna, saç örgüsüne, tozlu yolda küçük ayaklarının bıraktığı izlere bakıyor, onun sözlerini, gözyaşlarını hatırlıyordu, bütün bunlar onu ancak rikkate getiriyor, ama ruhunu ateşlendirmiyordu.

Bir yandan: "Ama insan zorla sevemez ya" diye kendini iknaya çalışıyor, bir yandan da:

"Peki, ama zorla olmazsa ben ne zaman seveceğim." diye düşünüyordu. "Otuz yaşıma geliyorum, Vera'dan daha iyi bir kadına rastlamadım, hiçbir zaman da rastlamayacağım... Ah şu melun ihtiyar tabiatım!... Otuz yaşında da ihtiyar olunur mu? "

Vera, biraz daha hızlı yürüyor, başını eğmiş, arkasına bakmıyordu. Ognev'e, kızcağız sanki kederinden küçülmüş, omuzları daralmış gibi geldi.

"Şimdi onun arkasından bakarak ruhunda neler geçtiğini tasavvur ediyorum" diyordu. "Herhalde ölecek kadar utanıyor, ıstırap çekiyor... Allah’ım bütün bunlarda o kadar şiir, hayat, mana var ki, taş olsa gene duygulanır. Ben ise ne budala, ne manasız bir insanım..."

Bahçe kapısı önünde Vera ona bir defa göz ucuyla baktı, boynunu büküp, atkısına sarınarak, ağaçlı yoldan acele acele yürüdü.

lvan Alekseyiç tek başına kalmıştı. Ormana dönerken yavaş yavaş yürüyor, ikide bir durup bahçe kapısına bakıyordu. Yüzünde, sanki başından geçenlere kendisi de inanmıyormuş gibi bir ifade vardı. Yolda Veroçka'nın ayak izlerini arıyor, o kadar hoşlandığı bu genç kızın biraz önce kendisine âşık olduğunu söylediğine, kendisinin de onu beceriksizce, manasızca reddettiğine inanamıyordu. Hayatta insanların, iyi niyetlerine ne kadar az tâbi olabildiklerini ilk defa tecrübeyle öğrenmiş oluyor, ne kadar namuslu, iyi kalpli olurlarsa olsunlar, istemeye istemeye başkalarını nasıl büyük, hiç de hak etmedikleri ıstıraplara düşürebileceklerini kendi misaliyle anlıyordu.

Vicdan azabı duyuyordu. Vera, gözden kaybolunca, sanki çok yakın, çok kıymetli, bir daha bulamayacağı bir şeyi kaybetmiş gibi oldu. Gençliğinin bir parçası, sanki Vera ile yok olup gitmişti. Bu kadar manasızca yaşadığı dakikaların, artık bir daha geri gelmeyeceğini hissediyordu.

Küçük köprüye gelince durdu, düşünceye daldı. Kızcağıza bu kadar garip, soğuk davranmış olmasının sebebini bulmak istiyordu. Bu sebebin dışarıda değil, kendi içinde olduğu belliydi. Kendi kendine şunu itiraf etti: bu soğukluk, zeki adamların o kadar övündükleri mantığın soğukluğu değildi; egoist bir budalanın soğukluğu da değildi. Bu bir ruh zaafı, güzelliği derinden derine duymak kabiliyetsizliğiydi. Terbiyeden, ekmek parası için girişilen karmakarışık bir hayat mücadelesinden, otel odalarında kimsesiz yaşamaktan gelen erken ihtiyarlama idi.

Küçük köprüden yavaş yavaş, sanki istemeyerek ormana girdi. Koyu bir karanlık içinde, ötede beride kuvvetli, pırıl pırıl parlayan lekeler halinde ay ışığı ışıldıyordu. Ama Ognev, kafasının içindekilerden başka bir şeyle ilgili değildi. Kaybettiği şeyi yeniden elde etmek isteği duydu.

lvan Alekseyiç tekrar eve döndüğünü hatırlıyordu.

Ruhunu biraz önceki hatıralarla heyecanlandırmaya, Vera’yı zorla hayalinde yaşatmaya çalışarak bahçeden hızlı hızlı yürüyordu. Yolda ve bahçede artık sisten eser kalmamıştı. Parlak ay sanki yıkanmış gibi gökyüzünden ona bakıyor, yalnız doğu yönü sisleniyor, kararıyordu. Ognev dikkatle attığı adımları, karanlık pencereleri, gün çiçekleriyle muhabbet çiçeklerinin kesif kokularını hâlâ hatırlar. Kendisine alışık olan Karo kuyruğunu ahbapça sallayarak yanına yaklaşmış, elini koklamıştı... Ognev'in evin etrafında iki defa dolaştığını, Vera'nın karanlık penceresi önünde bir müddet durduğunu, sonra elini sallayıp derin bir iç çekerek bahçeden çıktığını gören bir tek canlı yaratık da bu köpekti.

Bir saat sonra kasabaya varmıştı. Vücudunu, yanan yüzünü yorgun argın hanın kapısına dayayarak tokmağı vurdu. Kasabanın bir yerinde bir köpek uyku sersemliğiyle, havlıyor, sanki tokmağı vuruşuna bir karşılık imiş gibi kilisenin yanında tunç bir gonga vuruluyordu.

Adeta bir kadın geceliğine benzeyen upuzun bir entari giymiş olan hancı kapıyı açmış:

— Geceleri boyuna sürtüyorsun... Bu kadar sürteceğine Allah’ına dua etsen daha iyi olur... diye homurdanıyordu.

Odasına giren lvan Alekseyiç yatağına yığıldı. Uzun uzun ateşe baktı. Sonra başını salladı, eşyasını toplamaya koyuldu...

ESKİ EV

Eski evi yıkıp yerine yenisini yapmak lâzım geldi. Mimara boş odaları gezdirirken iş arasında türlü şeyler anlatıyordum. Yer yer kopmuş sarkmış duvar kâğıtları, donuk camlı pencereler, kararmış tuğla sobalar, her şey daha pek yakında burada insan yaşadığını gösteriyor, onlara ait hatıraları canlandırıyordu. İşte meselâ bir gün sarhoş adamlar şu merdivenlerden ölüyü indirirlerken ayakları kaydı, tabutla beraber merdivenden aşağı yuvarlandılar; canlıları her tarafları yara bere içinde kaldı, ölü ise sanki hiçbir şey olmamış gibi, ciddî ciddî duruyor, yerden kaldırıp tabuta koydukları zaman başını sallıyordu. İşte sırayla üç kapı: burada sık sık misafir kabul eden bunun için herkesten daha iyi giyinen, ev kirasını da zamanında ödeyen üç kız oturuyordu. Koridorun sonundaki şu kapı çamaşırhaneye açılır, orada gündüz çamaşır yıkarlar, geceleyin de gürültü ederek bira içerlerdi. Şu üç odalı dairedeyse her yer basillerle, bakterilerle doludur. Kötü bir yer! Burada birçok kiracı mahvoldu. Kesin kanaatime göre bu daire bir zaman birisi tarafından lânetlenmiştir, çünkü burada kiracılarla beraber daha birisi, gözle görünmeyen birisi yaşıyordu. Burada oturan kiracılardan bir ailenin akıbetini pek iyi hatırlıyorum. Anası, karısı, dört çocuğu olan, göze çarpacak hiçbir özelliği bulunmayan bir adamı gözleriniz önüne getirin. Bu adamın soyadı Potuhin idi, yoksuldu, bir noterin yanında kâtipti, ayda otuz beş ruble kazanıyordu. İçki içmez, dinine çok bağlı, ciddî bir insandı. Bana ev kirasını getirdiği zaman üstü başı düzgün olmadığı, kirayı beş gün geciktirdiği için özür dilerdi. Aylığı aldığına dair senet verdiğim zaman sâf sâf gülümseyerek: "Amma da yaptınız ha! Sevmem ben bu senetleri!" derdi. Yoksuldu, ama temiz yaşıyordu. Ortadaki şu odada dört çocukla beraber nineleri otururdu. Buradaysa yemek pişirirler, yatarlar, misafirlerini kabul ederlerdi, hatta dans bile ettikleri olurdu. Bu odada Potuhin otururdu; raporlar, roller v.s. gibi özel işleri temize çekmeye çalıştığı bir de masası vardı. Şurada, sağ tarafta onun kiracısı, tesviyeci Yegoriç oturuyordu. Ağırbaşlı, ama içki kullanan bir adamdı; hep sıcaktan şikâyet eder, bunun için her zaman yalın ayak, yalnız yelekle dolaşırdı. Yegoriç kilit, tabanca, çocuk bisikletleri tamir eder, ucuz duvar saatlerini tamir etmekten de çekinmezdi; çocuklara yirmi beş kapiğe kayak yapar, ama bütün bu yaptığı işlerden iğrenirdi. Asıl sanatının musiki aletleri ustalığı olduğunu söylerdi... Masasının üstünde hurda çelikle demir parçalarının arasında her zaman tuşlarından biri eksik bir akordeon yahut kenarları eğrilmiş bir boru görmek kabildi. Potuhin'e oda kirası olarak iki buçuk ruble verir, hep tezgâhının başında bulunurdu. Dışarı, ancak sobaya bir demir parçası sokmak için çıkardı.

Bazı akşamlar ki, bu pek seyrek olurdu, içeri girdiğim zaman şu manzarayla karşılaşırdım: Potuhin, masasının başında bir kâğıdı temize çekmeye çalışırdı, annesiyle zayıf, yorgun yüzlü karısı lâmbanın önünde oturur, dikiş dikerlerdi, Yegoriç de eğesini gıcırdatırdı. Sönmeye yüz tutan soba, ortalığa boğucu bir sıcaklık saçardı; ağır havada tuzlu lâhana çorbası, çocuk bezi, Yegoriç'in kendine has kokusu hissedilirdi. Yoksulluk, ağır hava içinde de olsa çalışan insanların yüzleri, sobanın çevresine sıralanmış çocuk donları, Yegoriç'in demir parçaları, bütün bunlar bu evde huzur, sevgi, memnunluk hüküm sürdüğünü gösteriyordu... Kapının arkasında koridorda, saçları taranmış, neşeli çocuklar koşuşurlardı. Onlar bu dünyada her şeyin iyi gittiğinden, sabahleyin, bir de akşam yatarken Tanrıya dua ettikten sonra ebediyete kadar böyle sürüp gideceğinden emindiler.

Şimdi işte bu odanın ortasında, sobadan bir, iki adım ötede bir tabut, onun içinde de Potuhin'in karısını gözleriniz önüne getirin. Karısı ebediyete kadar yaşayan hiçbir koca yoktur, ama ölümün buraya girmesi bambaşka bir şeydi.

Ayin yapıldığı sırada Potuhin'in ciddî yüzüne, sertlik ifade eden gözlerine bakınca:

"Ehe, birader!" diye düşündüm.

Potuhin'in, çocukların, ninenin, Yegoriç'in bu dairede kendileriyle beraber yaşayan o görünmeyen şey tarafından damgalandıklarını hissediyordum. Ben, boş inanışlara bütün varlığıyla inanan insanlardanım, bu, belki ev sahibi olduğum, kırk yıldan beri kiracılarla iş gördüğüm için böyledir. Meselâ, kâğıt oyununun başlangıcında talihiniz yoksa sonuna kadar kaybedeceğinize inanırım; kader, yeryüzünden sizi ve ailenizi silip, süpürmek istiyorsa, insafsızca peşinize düşer, ilk bahtsızlık her zaman uzun bir zincirin ancak başlangıcı sayılır... Bahtsızlıklar da, bir çeşit taşlara benzer. Yüksek kıyıdaki taşlardan yalnız bir tanesinin düşmesi, ötekilerin de onun arkasından yuvarlanması için yetişir. Sözün kısası ayinden sonra Potuhin'in dairesinden çıkarken onun da, ailesinin de kendilerini bekleyen akıbetten kurtulamayacaklarına inanıyordum.

Gerçekten de bir hafta geçmiş geçmemişti ki, yanında çalıştığı noter, ansızın işine son vermiş, yerine bir kız oturtmuştu. Ne dersiniz? Potuhin'in kırıldığı şey, işinden olmaktan ziyade, yerine bir erkek değil de, kız alınmış olsaydı. Neden kız oluyormuş? Onuruna o kadar dokundu ki, eve dönünce çocukların hepsini sopadan geçirdi, anasına küfretti, zil zurna sarhoş oluncaya kadar içti. İçkiye Yegoriç de katılmıştı.

Potuhin bana ev kirasını getirdi, ama on sekiz gün geciktirdiği halde artık özür dilemiyordu; senedi alırken de susuyordu. İkinci ay parayı annesi getirdi; kiranın yalnız yarısını verdi, geriye kalanını bir hafta sonra getireceğini söyledi. Üçüncü ay metelik bile alamadım; kapıcı 23 numaralı dairede oturan kiracıların "yakışık almayacak bir tarzda" hareket ettiklerinden şikâyet etmeye başladı. Bunlar kötü alâmetlerdi.

Gözlerinizin önüne şöyle bir manzara getirin. Somurtkan yüzlü Petersburg sabahı bu donuk pencerelerden içeriye bakıyor. Kocakarı, sobanın yanında çocuklara çay içiriyor. Yalnız büyük torunu Vasya bardaktan içiyor, ötekiler çayı doğrudan doğruya çaydanlıktan tabaklara döküyorlar. Sobanın önünde Yegoriç çömelmiş duruyor, elindeki demiri ateşe sokmaya çalışıyor. Dün geceki içkiden sonra başı kurşun gibi ağırlaşmış, gözleri donuk; ofluyor, titriyor, durmadan da öksürüyor.

Büsbütün baştan çıkardı, iblis oğlu iblis! diye homurdanıyor. Kendisinin zıkkımlandığı yetmiyormuş gibi, başkalarını da günaha sokuyor.

Potuhin kendi odasında, üstünde artık ne yorgan, ne de yastık bulunmayan karyolasında oturuyor, parmaklarını saçlarına geçirmiş, donuk gözleriyle ayaklarının altına bakıyor. Üstü başı yırtık, saçları hayli zamandır tarak yüzü görmemiş, kendisi hasta.

Kocakarı, Vasya'ya acele etmesini söylüyor:

— İç, çabuk iç, yoksa okula geç kalacaksın. Vakit geldi, ben de çıfıtlara tahta silmeye gideceğim...

Bütün evde yalnız kocakarı yeise kapılmıyor. Geçmiş günleri hatırlayarak gündelikle çalışıyor. Cuma günleri faizci Yahudilerin bürosunda tahtaları yıkıyor, cumartesileri tüccarlara çamaşıra gidiyor, pazarları da şehirde sokak sokak dolaşarak hayırsever bayanlar arıyor. Onun her günü bir işe ayrılmıştır. Çamaşır da, tahta da yıkıyor, doğumlara da gidiyor, görücülük de ediyor, dileniyor da. Ama o da içmeden yapamıyor, sarhoşken gene işini unutuyor. Rusya'da böyle sağlam kocakarılar çoktur, hem de birçok mesut yuvaların temelidirler!

Çayını bitiren Vasya, kitaplarını çantasına yerleştirerek sobanın arkasına giriyor; orada ninesinin entarisinin yanında paltosu asılı durur. Bir dakika sonra oradan çıkıp soruyor:

— Ya benim paltom nerede?

Nine ile öteki çocuklar hep beraber paltoyu aramaya başlıyorlar, uzun zaman arıyorlar, ama palto sanki sır olmuş. Nereye gider? Ninenin Vasya'nın yüzleri sararıyor, korku ifade ediyor. Yegoriç bile şaşkınlık içinde. Yalnız Potuhin hareketsiz, sessiz duruyor. Başka zaman herhangi bir şeyi hemen fark ederken şimdi hiçbir şey görmüyor bir şey işitmiyor. Bu durum şüpheli.

Yegoriç:

— O satıp içti! diye işaret ediyor.

Potuhin'de ses yok, demek ki Yegoriç doğru söylüyor. Vasya dehşet içinde kalıyor. Paltosu, rahmetli annesinin çuha elbisesinden dikilen, nefis saten astarlı güzel paltosu satılarak parası meyhaneye verilmiş! Paltoyla beraber yan cepteki mavi kalem, kabında altın harflerle "Nota Bene" yazılı bloknot da meyhane yoluna kurban gitmişti! Bloknotun kenarında ucu lastikli başka bir kalem, bundan başka çıkartmalar da vardı.

Vasya'nın içinden kana kana ağlamak gelir, ama olmaz ki! Başı ağrıyan babası ağladığını duyarsa bağırır, tepinir, dayak atmaya başlar, hem de akşamdan kaldığı zamanlar fena döver. Nine Vasya'yı korur, babası nineye de vurur; nihayet kavgaya Yegoriç de karışır, babasının boğazına sarılır, ikisi birden yere düşerler. Yerde yuvarlanır, tepinir, sarhoş insanların hayvani hırsıyla birbirlerine saldırırlar, Nine ağlamaya başlar, çocuklar bağrışırlar, komşular kapıcıyı çağırırlar.

Ağlamak isyan etmek kabil olmadığından Vasya homurdanır, ellerini kırarcasına sıkar, tepinir yahut ceketinin yenini ısırarak köpeğin tavşanı tartakladığı gibi uzun müddet kendi kolunu tartaklar. Gözlerinin feri sönmüş, yüzü ümitsizlikten gerilmiş, çarpılmıştır. Onun bu halini gören nine, birdenbire başındaki şalı çekip alır, gözlerini bir noktaya dikerek elleriyle, ayaklarıyla tuhaf hareketler yapmaya başlar. O anda, öyle sanıyorum ki, çocuk da, kocakarı da, hayatlarının mahvolduğunu, gelecek için artık hiçbir ümit kalmadığını anlamışlardır...

Potuhin ağladıklarını duymaz, ama olan bitenleri odasından görür. Yarım saat sonra ninesinin şalına bürünen Vasya okula gidince o, size anlatmak için söz bulamadığım bir yüzle sokağa fırlayarak, oğlunun peşinden gider. Çocuğuna seslenmek, onu teselli etmek, özür dilemek, rahmetli annesini şahit tutarak, namusu üzerine söz vermek ister, ama göğsünden hıçkırıktan başka bir şey çıkmaz. Sabahleyin hava nemli, soğuk.

Okula yaklaşan Vasya, arkadaşları kadına benziyor demesinler diye, şalı çıkarıp yalnız ceketle okulun kapısından içeri girer. Potuhin eve dönünce hıçkırır, bir şeyler mırıldanır, annesinin, Yegoriç'in, onun tezgâhının önünde yerlere kadar eğilir. Sonra biraz kendine gelince koşarak benim yanıma gelir, nefes nefese Allah rızası için benden bir iş ister. Tabii ona ümit veririm.

Potuhin:

— Nihayet kendime gelebildim! diye mırıldanır. Artık aklımı başıma toplamalıyım. Bu rezalete bir son vermeliyim.

Sevinir, bana teşekkür eder, ben de ev sahibi oldum olalı bu kiracı bayları inceden inceye tetkik ettiğim, içyüzlerini bildiğim için ona bakarak:

— Çok geç, azizim! Sen artık bir ölüsün! demek isterim.

Yanımdan çıkan Potuhin doğruca okula koşar. Orada bir aşağı, bir yukarı dolaşarak çocuğunun okuldan çıkmasını bekler.

Nihayet Vasya çıkınca:

— Bana bak, Vasya, oğlum! der. Bana şimdi bir iş vaat ettiler. Sabret, sana mükemmel bir kürk alacağım... Seni lisede okutacağım! Anlıyor musun? Lisede! Seni asil bir insan yapacağım! Bir daha içki içmeyeceğim. Namusum üzerine söz veriyorum ki, içmeyeceğim.

Bunları söylerken bütün kalbiyle aydın geleceğe inanır. Ama işte akşam olur. Çıfıtlardan aldığı yirmi kapikle yorgun argın eve dönen kocakarı, çocukların çamaşırlarını yıkamaya koyulur. Vasya bir kenara çekilmiş, hesap problemlerini çözmeye çalışır. Yegoriç çalışmaz. Potuhin'in himmetiyle kendini büsbütün içkiye vermiştir, o anda yenilmez bir içki içmek isteğiyle kıvranır. Odalar sıcak, hava boğucu. Kocakarının çamaşır yıkadığı tekneden ortalığa buhar yayılıyor.

Yegoriç somurtkan bir yüzle:

— Haydi, gidelim mi? diye sorar.

Benim kiracı susar. Verdiği söz yüzünden canı pek sıkılır. İçmek isteğiyle, can sıkıntısıyla mücadele eder... ve tabiatıyla can sıkıntısı galebe çalar. Ondan sonrası belli...

Gece yarısı Yegoriç ile Potuhin çıkıp giderler, sabahleyin de Vasya ninesinin şalının yerinde yeller estiğini görür.

İşte anlattığım olay bu dairede olmuştu. Şalın parasını içkiye veren Potuhin bir daha eve dönmedi. Nereye gittiğini bilmiyorum. O, kayıplara karıştıktan sonra kocakarı büsbütün içmeye başladı, ondan sonra yatağa düştü. Hastaneye kaldırdılar, küçük çocukları akrabadan birisi alıp götürdü. Vasya da işte şu çamaşırhaneye girdi. Gündüzleri ütülere ateş kor, geceleri de bira taşırdı. Çamaşırhaneden kovulunca öteki üç kızdan birinin yanına girdi. Aldığı emirleri yerine getirmek için bütün gece sokaklarda dolaşıyordu, artık ona "tavcı" diyorlardı. Daha sonra ne oldu bilmiyorum. İşte bu odada da bir dilenci çalgıcı tam on yıl oturmuştu, öldüğü zaman yatağının içersinden tam yirmi bin ruble çıktı.

BABA

— Eh doğrusu biraz içtim... Kusura bakma, geçerken bir tezgâh başı yapayım, dedim. Hava sıcak da. İki küçük şişe yuvarladım. Ne yapalım? Sıcak kardeş.

İhtiyar Musatov, cebinden bir bez parçası çıkardı. Tıraşlı, görmüş geçirmiş yüzünü sildi. Oğluna bakmadan sözlerine devam etti:

— Sana kuzucuğum, bir dakika geldim. Pek önemli bir iş için. Kusura bakma, belki seni rahatsız ediyorum. Salıya kadar bana on ruble verebilir misin? Anlıyorsun tabii. Dün işte ev kirası verilecekti de. Para da yok. Kafamı kesseler yok, yok.

Genç Musatov, bir söz söylemeden dışarıya çıktı, kapı arkasında yazlık evinin sahibiyle, evde beraber oturdukları meslek arkadaşlarıyla bir şeyler fısıldaştı. Üç dakika sonra döndü. Gene bir şey söylemeden babasına on rublelik bir kâğıt uzattı, ihtiyar Musatov, kâğıda bakmadan kayıtsızca cebine soktu:

— Mersi, dedi. Eh, nasılsın bakalım, çoktan beri görüşemedik.

— Evet çok oluyor. Ta Paskalya'dan beri.

— Ben, dört, beş defa sana gelmeye niyetlendim ama bir türlü vaktim olmadı, işim başımdan aşkın. Hoş, söylediklerim de doğru değil ya. Boyuna yalan söylüyorum. Sen bana inanma Borinka. Salı günü on rubleyi veririm dedim ya, inanma. Tek bir sözüme bile inanma. Hiçbir işim yok. Yalnız haylazlık, sarhoşluk. Sonra bu kılıkla sokağa çıkmak da ayıp oluyor. Sen Borinka, affet beni. İki, üç defa küçük kızı gönderip senden para istedim, acıklı mektuplar yazdım. Paraya teşekkür ederim, yalnız mektuplara inanma, hep yalan söylüyorum. Seni soymaktan da sıkılmıyor değilim kuzucuğum. Biliyorum, sen de iki ucunu bir araya zor getiriyor, zeytin ekmek yiyorsun. Ama şu yüzsüzlüğümle ne yapayım, öyle yüzsüzüm ki, eşim benzerim yoktur... Affet beni Borinka, sana gerçeği apaçık söylüyorum, çünkü şu melek yüzüne içim sızlamadan bakamıyorum.

Bir dakika sessizlik içinde geçti, ihtiyar, derin derin göğüs geçirdi, sonra:

— Bana bir bira ikram etsene kuzum, dedi.

Oğlu dışarıya çıktı. Kapı arkasında tekrar fısıldaşmalar işitildi. Biraz sonra birayı götürdükleri zaman ihtiyar, şişeyi görünce canlandı, edasını tamamıyla değiştirdi. Gözlerini fal taşı gibi açarak:

— Demin yarışlara gitmiştim, dedi. Üç kişiydik. Şustra üzerine üç ruble koyduk. Allaha şükür şu Şustra'ya. Bir rubleye otuz iki ruble verdi. Ne yapayım kardeşim, yarışta oynamadan edemem. Hem de kibarca bir zevktir. Bizim hatuncuk, yarışlara her gidişimde bana adamakıllı çıkışır, ama gene giderim. Ne yapayım heves bu.

Sarı saçlı süzgün yüzlü genç adam, Boris, bir köşeden öbürüne sessizce gidip geliyor, hiçbir kelime söylemeden dinliyordu. İhtiyar, öksürmek için konuşmasını kesince ona yaklaştı dedi ki:

— Geçenlerde babacığım, bir çift fotin almıştım, bana biraz dar geliyor. Sen almaz mısın? Ucuza veririm.

İhtiyar, yüzünü buruşturarak:

— Olur, dedi. Yalnız aynı fiyata olsun. Hiç indirme kabul etmem.

— Pekâlâ sana veresiye veririm.

Oğlu, yatağın altına girdi, oradan yeni fotinlerini çıkardı. Babası hantal, kahverengi, kendisinin olmadığı belli olan çizmelerini çıkardı, yeni fotinleri giymeye başladı:

— Tamam, tamam geliyor. Kabul. Bende kalsın. Sah günü emekli maaşımı alınca sana parasını gönderirim.

Sonra birdenbire gene ağlamaklı haliyle:

— Yalan söylüyorum, at yarışları da emekli maaşı da yalan. Sen de beni aldatıyorsun Borinka... Senin cömert siyasetini anlıyorum, beyninin içini okuyorum. Fotinler dar gelmiş kalbin geniş de ondan. Ah Boriya, Boriya! Her şeyi anlıyorum, her şeyi görüyorum.

Sarhoşun oğlu, konuşmayı değiştirmek için:

— Siz yeni daireye taşındınız mı? diye sordu.

— Evet kardeş, taşındık. Her ay taşınıyoruz ya. Hatunun huyu böyle, bir yerde fazla kalamaz. Bir defa eski evinize gittim, sizi sayfiyeye çağırmak istedim. Sıhhatiniz için biraz temiz havada yaşamak fena olmaz.

İhtiyar elini silkip sallayarak:

— Olmaz, dedi. Hatun bırakmaz, kendim de istemem ya. Yüz defa beni uçurumdan çıkarmaya çalıştınız. Ben de çalıştım. Ama boşuna. Bırakın artık. Koy, uçurumda geberip kalayım. İşte burada seninle oturuyorum, senin melek yüzüne bakıyorum, ama gene de bir şey beni eve, o uçuruma çekiyor, Alınyazım böyleymiş demek. Bok böceğini zorla gül fidanına götüremezsin. Hayır kardeş, olmaz. Eh, gitme zamanı da geldi. Hava kararıyor.

— Durun, ben sizi biraz geçireyim. Benim de şehre gitmem lâzım.

İhtiyar ile genç paltolarını giyip dışarıya çıktılar. Biraz sonra araba yola koyulduğu zaman hava iyice kararmıştı, pencerelerde ışıklar görünüyordu.

Baba:

— Dolandırdım seni, Borinka, diye mırıldanıyordu. Zavallı, zavallı çocuklar, insanın böyle bir babası olması herhalde büyük bir felâkettir. Yüzünü görünce yalan söyleyemiyorum. Affet beni... Allah’ım şu yüzsüzlüğüm nereye kadar varacak... Şu halimle seni utandırıyorum. Kardeşlerini de seni de soyuyorum. Ama dün beni bir görseydin, Borinka senden gizleyecek değilim ya. Dün bizim hatuna konu komşu ıvır zıvır geldi. Onlarla beraber içtim. Çocuklarıma adamakıllı veriştirdim. Sövdüm saydım, beni bıraktılar, diye ağlandım. Birtakım sarhoş kadınları kendime acındırmak istedim. Kendimi zavallı bir baba göstermek istedim. İşte âdetim böyle. Kusurlarımı gizlemek isteyince bütün kabahati masum çocuklarıma yüklüyorum. Ama Borinka sana yalan söyleyemem, senden bir şey saklayamam. Sözde yukardan alacaktım, seni görünce, uysallığını, iyi kalpliliğini görünce dilim tutuldu, içim değişti.

— Ne ise babacığım, bırak şunları da, başka bir şeyden söz açalım.

— Allah’ım, ne çocuklarım var, Allah bana lütfetti, ne çocuklar verdi. Böyle çocukları benim gibi serseriye değil, kalbi olan, duyguları olan bir insana vermeliydi. Ben onlara lâyık değilim.

İhtiyar, tepesi düğmeli kasketini eline aldı, birkaç istavroz çıkardı. Sonra ah çekip, sanki dinî tasvirler arıyormuş gibi etrafına bakınarak: "Allaha çok şükür" dedi. "Mükemmel, eşi bulunmaz çocuklar. Üç oğlum var, birbirinden iyi. Hiçbiri ağzına içki koymaz, ağırbaşlı, işten anlayan, kafalı insanlar. Arabacı, bilsen ne kafalı çocuklardır. Şu Grigory yok mu, öyle bir zekâsı vardır ki, on kişiye yeter, öyle bir konuşur ki, avukatlar halt etsin yanında. Fransızca da konuşur, Almanca da konuşur. İnsan, dinlemekten kendini alamaz. Çocuklarım, benim olduğunuza inanamıyorum. Sen Borinka, çok çilekeş evlâtsın, seni batırıyorum, batırmaya da devam edeceğim... Bana boyuna para veriyorsun. Bir şeye yaramadığını bile bile. Demin sana merhamet dileyen bir mektup gönderdim. Hastalığımdan dem vurdum. Düpedüz yalan söyledim. Senden, rom içmek için para istedim. Sen de, yok deyip de beni kırmaktan çekindiğin için boyuna veriyorsun. Bütün bunları biliyorum, farkındayım. Grişa da çilekeşin biri. Perşembe günü kardeş, dairesine gittim. Sarhoştum, üstüm başım kirliydi, elbiselerim yırtık pırtıktı, meyhane gibi votka kokuyordum. Birtakım kabaca sözlerle doğru masasına yaklaştım. Oysa ki, etrafında arkadaşları, müdürü, arzuhalcilere vardı. Ona, bütün hayatı boyunca temizleyemeyeceği bir leke sürdüm. O ise hiç utanmadı. Yalnız biraz sarardı, ama sonra gülümsedi. Bir şey olmamış gibi bana yaklaştı, hatta beni arkadaşlarıyla tanıştırdı, sonra evime kadar getirdi. Ağzını açıp bir söz söylemedi, sızlanmadı. Onu senden fazla soyuyorum. Ya kardeşin Saşa'ya ne dersin? O da çilekeş. Bilirsin, asil bir aileden bir albay kızıyla evlendi. Çeyizi de var. Benimle pek ilgilenmemesi lâzım, ama hiç de öyle değildi, kardeş. Evlenir evlenmez, nikâhtan sonra genç karısıyla beraber ilk önce beni ziyaret etti. Şu oturduğum çukurda... Vallahi...

İhtiyar ağlar gibi bir hal aldı, sonra hemen güldü:

— O anda da sanki mahsus yapıyormuşuz gibi kvasla rendelenmiş turp yiyorduk, balık kızartmıştık. Evde öyle bir koku vardı ki, şeytana bile fenalık gelirdi. İçmiş, bir yana uzanmıştım, karım, yüzü kıpkırmızı, gençleri karşılamaya çıktı. Sözün kısası, rezalet vesselam. Saşa gene her şeyi hoş gördü.

Boris:

— Evet, bizim Saşa iyi adamdır, dedi.

— Fevkalâde iyi adam. Hepiniz altın gibi çocuklarsınız. Sen de, Saşa da, Sonya da. Hepinize neler çektirmiyorum. Ben, yüzünüzü kızartıyorum, üzüyorum, soyuyorum sizi. Şimdiye kadar sizden bir tek şikâyet sözü işitmedim, bana hiçbir zaman fena gözle bakmadınız. İyi bir baba olsaydım ne ise, ama ne gezer! Siz, benden kötülükten başka bir şey görmediniz. Ben kötü, ahlâksız bir adamım. Şimdi Allaha şükür yatıştım, artık kendime güvenim kalmadı. Halbuki eskiden siz küçükken kendime müthiş güvenirdim. O zaman ne yapsam, ne söylesem, hep bana öylesi lâzımmış gibi gelirdi. Kimi zaman, geceleri kulüpten eve dönerim, sarhoş hali, hemen huysuzluğa başlardım, rahmetli annene, fazla masraf ediyorsun, diye çıkışırdım, bütün gece dırdır başının etini yerdim, hem de böyle yapmak lâzımmış gibi düşünürdüm. Kimi zaman, sabahlan siz kalkıp okula giderdiniz, ben de ona hâlâ söylenir dururdum. Nur içinde yatsın, çok çektirdim zavallıya. Okuldan döndüğünüz zaman, ben uykuda olurdum. Siz de ben kalkmadan yemeğe oturmaya cesaret edemezdiniz. Yemekte tekrar aynı terane başlardı. Hatırlarsın herhalde. Allah, kimseye böyle baba vermesin. Allah, beni büyüklüğünüz belli olsun diye gönderdi. Evet, böyledir, öyle ise çocuklar sonuna kadar dayanın. Babanı say, çok yaşarsın derler. Belki de gösterdiğiniz büyüklük için Allah size uzun ömür verir. Arabacı dur!

İhtiyar, arabadan atladı, gene bir ayak üstü meyhanesine daldı. Yarım saat sonra geri döndü. Sarhoş sarhoş bir çığlık attı. Gene oğlunun yanına oturdu:

— Sonya nerede? diye sordu. Hâlâ yatılı okulda mı?

— Hayır, mayısta bitirdi. Şimdi Saşa'nın kaynanası yanında oturuyor.

İhtiyar:

— Allah Allah, diye şaşa kaldı. Yaman kız, demek ağabeylerine benzemiş. Eh Borinka, annesi yok ki, sevinsin. Dinle Borinka... O... Nasıl yaşadığımı biliyor mu? Ha!

Boris, hiç karşılık vermedi, beş dakika kadar derin bir sessizlikle geçti. İhtiyar ağlamaya başladı. Küçük bez parçasıyla gözlerini sildi:

— Severim onu Borinka, dedi, severim! Biricik kızım, ihtiyarlıkta insanı en iyi avutacak kızıdır. Onu bir görebilsem. Olur mu dersin Borinka, görebilir miyim?

— Tabii, istediğiniz zaman.

— Sahi mi? Bir şey demez mi acaba?

— Yok canım, görüşmek için kendisi sizi aramıştı.

— Doğru mu söylüyorsun? Ama ne çocuklar! İşitiyor musun arabacı? Borinka, ne olur, bu işi düzenle. O, artık bir matmazeldir. Delikatestir, konsomedir, ben de bu kötü kılığımla kendimi ona göstermek istemem. Biz, Borinka, bu işi şöyle düzenleyelim: üç gün kadar içkiden el çekerim, şu melun sarhoş yüzüm biraz kendine gelsin. Sonra sana gelirim, sen de, bir zaman için, elbiselerinden birini bana verirsin; tıraş olurum, saçlarımı kestiririm. Sonra sen gider, onu kendi evine getirirsin. Olur mu?

— Hay hay.

— Arabacı dur!

— İhtiyar tekrar arabadan atladı, meyhaneye koştu. Boris'le beraber eve gelinceye kadar böylece bir, iki defa daha arabadan atladı. Boris onu hep sessiz sessiz, sabırla bekledi, ihtiyar, arabayı savdıktan sonra uzun pis bir sokaktan hatununun evine doğru giderken, müthiş utanmış, kabahatli bir yüz takınmıştı. Sıkılgan bir tavırla homurdandı, dudaklarını diliyle ıslatarak, rica eder gibi:

— Borinka, dedi. Şayet hatun, ileri geri söylenirse sen hiç aldırış etme. Elden geldiği kadar iyi davran. O cahildir, küstahtır, ama gene de iyi kadındır. Göğsünde iyi, sıcak bir kalp çarpar.

Uzun avluyu geçtiler. Boris, karanlık bir sofa gördü. Kapı gıcırdadı. Mutfak kokusu, semaver dumanları geldi. Birtakım keskin sesler işitildi. Sofadan mutfağa geçerken Boris, sadece koyu bir duman, üstüne çamaşır asılı bir ip, deliklerinden kıvılcım saçan bir semaver borusu gördü. İhtiyar, mutfağa yakın olduğu için, havası pek bozulmuş alçak tavanlı küçük bir odaya eğilerek girerken:

— İşte hücrem, dedi.

İçerde, masa başında, üç kadın oturmuş, kahvaltı ediyorlardı. Misafiri görünce birbirine bakıştılar, yemeyi kestiler. Herhalde ihtiyarın hatunu olan bir kadın, sert sert:

— E, buldun mu bakalım? dedi.

— Buldum, buldum. Boris, lütfen otur. Ya, delikanlı, bizde işler basittir; biz böyle basitlik içinde yaşarız.

Anlaşılmaz hareketlerle didinip duruyordu. Hem oğlundan sıkılıyor, hem de kadınların yanında her zamanki gibi yüksekten atmak, kendini zavallı, bırakılmış bir baba gibi göstermek istiyordu:

— Evet, kardeş, işte böyle basit, gösterişsiz yaşarız. Biz, delikanlı, basit insanlarız. Sizin gibi göz boyamayı sevmeyiz. Ya, biraz votka içelim mi?

Kadınlardan biri (bir yabancı yanında içmekten utanıyordu) içini çekti, dedi ki:

— Ben de mantarla biraz içerim... Ama ne mantar, insan içmeden duramaz." lvan Gerasimoviç, beyefendiye de ikram edin. Belki içerler.

Sonuncu kelimeyi kadın eçirler şeklinde söylemişti, ihtiyar, oğluna bakmadan:

— İçsenize delikanlı, dedi. Bizde kardeş şarap, likör bulunmaz. Biz böyle basit yaşarız.

Hatun içini çekerek:

— Evimizden hoşlanmazlar tabii, dedi.

— Yok, canım yok, içer, içer.

Boris, babasını incitmemek için kadehi aldı, sessizce içti. Semaver geldiği zaman da süzgün yüzüyle ihtiyara yaranmak için berbat çaydan iki bardak içti. Hatunun, bu dünyada ana, babalarını bırakan, dinsiz, katı yürekli çocuklar konusu üzerindeki iğneli konuşmasını sessizce dinliyordu. Kafayı tutmuş olan ihtiyar, her zamanki coşkun sarhoşluk haline girerek:

Biliyorum, şimdi neler düşünüyorsun, diyordu. Benim düşkün, zavallı, kirli bir adam olduğumu düşünüyorsun. Bana gelince delikanlı, şu yaşadığım sade hayat, senin hayatından çok daha normaldir. Hiç kimseye ihtiyacım yok benim. Ve... Ve... Kimsenin önünde alçalmak niyetinde değilim. Bana acıyarak bakan çocuklara müthiş kızarım.

Çaydan sonra tuzlu balığı kızdırıp, üzerine hevesli soğan serperken öyle duygulandı ki, gözleri yaşardı.

Tekrar yarışlardan, kazançlardan, dün on altı ruble verdiği bir hasır panama şapkadan konuşmaya başladı. Tuzlu balığa, içkiye duyduğu aynı iştahla yalan söylüyordu. Oğlu, sessiz sessiz bir saat oturdu, sonra gitmek için ayağa kalktı, ihtiyar ona yüksekten bakarak:

— Sizi daha fazla tutmak istemem, dedi. İstediğiniz gibi yaşamıyorsam, kusura bakmayın delikanlı.

Şöyle bir kabardı, böbürlene böbürlene pufladı, kadınlara göz attı. Oğlunu sofaya kadar götürerek:

— Güle güle beyefendi, dedi. Atande.

Karanlık sofada ise, birdenbire yüzünü oğlunun yüzüne dayadı, hıçkırmaya başladı:

— Sonya'cığı bir görsem, diye mırıldandı. Bu işi düzenle, Borinka, kuzucuğum. Tıraş olur, elbiseni giyerim... Yüzüme bir ciddîlik veririm... Onun yanında sessizce dururum. Vallahi hiç ses çıkarmam.

Ardından, kadın sesleri gelen kapıya ürkek ürkek baktı. Hıçkırıklarını kesti, yüksek sesle:

— Güle güle, beyefendi, dedi. Atande!

GÜZELLER

I

Hâlâ hatırlarım; sekizinci mi dokuzuncu mu sınıfta ne idim, dedemle beraber Don bölgesindeki Bolşoy Krepkoy köyünden Don Rostov'una gidiyorduk. Müthiş sıcak, sıkıcı, yorucu bir ağustos günü idi. Sıcaktan, yüzümde taze bulutları savuran kuru, yakıcı rüzgârdan göz kapaklarımız birbirine yapışıyor, ağzımız kuruyordu; ne etrafımıza bakmak, ne de konuşmak istiyorduk. Boyuna uyuklayan arabacımız Ukrayna'lı Karpo'nun atların üzerinde şaklattığı kırbacı kasketime dokunduğu zaman bile sesimi çıkaramıyor, itiraz etmiyordum. Yalnız bu yarı uykulu halden kendime gelerek isteksiz isteksiz, uysal uysal uzaklara bakıyordum: Acaba bu toz bulutları arasında köyü görebilir miyim? Atlarımızı doyurmak için Bahçi-Salah isimli büyük bir Ermeni köyünde, dedemin tanıdığı zengin bir Ermeninin evi önünde durduk. Hayatımda bu Ermeni kadar karikatüre benzeyen bir insan görmemiştim. Küçük, saçları kesik, gür ve sarkık kaşlı, gaga burunlu, uzun, kır bıyıklı, dudakları arasında kiraz ağacından yapılmış uzun bir çubuk bulunan kocaman ağızlı bir baş tasavvur edin; bu baş, zayıf, kambur, acayip urbalı bir vücudun üzerine kondurulmuştur. Gerçekten de üstünde kırmızı bir ceketle, parlak, mavi bir şalvar vardı. Ermeni, ayaklarını dışa doğru aça aça ve pabuçlarını sürterek yürüyordu. Ağzından çubuğunu çıkarmadan konuşuyor, gayet vakarlı davranıyordu... Gülümsemiyor, kaşlarını çatıyor, misafirleriyle mümkün olduğu kadar az meşgul olmaya çalışıyordu.

Ermeninin evinde rüzgâr ve toz yoktu ama içerisi step ve yol kadar nahoş, sıkıcı, boğucuydu. Hâlâ hatırlarım; toz, toprak içinde, sıcaktan bitkin bir halde, bir köşede, yeşil bir sandığın üstünde oturuyordum. Ahşap, boyasız duvarlardan, mobilya ve döşemeden, güneşle yanmış kuru bir ağaç kokusu çıkıyordu. Nereye baksan dört bir tarafta sinek doluydu; sinek, sinek, sinek... Dedemle Ermeni, alçak bir sesle işten güçten, davardan bahsediyorlardı... Semaverin hazırlanmasının bir saat kadar süreceğini biliyordum. Dedem de en az bir saat boyuna çay içer, sonra da iki, üç saat kadar yatardı. Böylece günümün dörtte biri beklemekle geçecek, sonra yeniden yolun sıcağı, tozu, arabanın sarsıntısı başlayacaktı. İki sesin mırıltısını işitiyordum. Bana Ermeniyi, içinde yemek takımları bulunan dolabı, sinekleri, üstüne güneş vurmuş olan pencereyi çoktan beri görüyormuşum gibi geldi; onları görmekten ancak uzak bir gelecekte kurtulabileceğimi sanıyordum. Bu bozkıra, bu güneşe, bu sineklere karşı müthiş bir nefret hissettim...

Başörtülü bir köylü kadın, üzerinde çay takımı bulunan bir tepsiyle içeri girdi. Sonra da semaveri getirdi. Ermeni ağır ağır sofaya çıktı ve:

— Maşa... diye çağırdı, gel çay koy! Neredesin Maşa?

Acele acele yürüyen birinin ayak sesleri duyuldu, odaya on altı yaşlarında bir kız girdi. Üstünde sade basma bir elbise, başında beyaz bir atkı vardı. Çay fincanlarını yıkayıp içlerine çay korken arkası dönük duruyor, yalnız ince beli, yalınayakları, aşağı kadar inen pantolonunun çıplak topuklarını kapadığı görülüyordu.

Ev sahibi beni çaya çağırdı. Masaya otururken bana bardağı uzatan kızın yüzüne baktım, birdenbire sanki ruhumda bir rüzgâr esmiş de günün bütün intibalarını, sıkıntılarını, tozunu toprağını ruhumdan silip götürmüş gibi bir hisse kapıldım. Hayatımda gördüğüm yahut rüyalarımda tahayyül ettiğim en güzel yüzün harikulâde çizgilerini karşımda buldum. Gözümün önünde bir dilber duruyordu. Bunu daha ilk anda, sanki insanın şimşeği görmesi gibi anlayıverdim.

Maşa’nın yahut da, babasının dediği gibi, Maşa'nın gerçekten bir dilber olduğuna yemin etmeye hazırım. Fakat bunu ispat edemem. Bazen ufukta bulutlar darmadağınık bir halde karışıverir, arkalarında saklanan güneş onları, gökyüzünü türlü türlü renklerle boyar. Turuncu, altın rengi, kızıl, eflâtun, tozpembe... Bulutlardan kimi keşişe, kimi balığa, kimi sarıklı bir müslümana benzer. Ateş, gökyüzünün üçte birini kaplar, kilisenin haçında, çiftlik evinin pencerelerinde parlar, nehirde, su birikintilerinde akisler yapar, ağaçlarda titrer durur; uzakta, ta uzakta gurub aydınlığı içinde yabani ördekler, sürü halinde, geceleyecekleri yerlere doğru uçarlar... İnekleri güden küçük çoban, bendin üstünden arabayla geçen kadastrocu, hava almaya çıkan baylar... Herkes guruba bakar, hepsi de istisnasız onu fevkalâde güzel bulur, fakat hiç kimse bu güzelliğin sırrını çözemez, anlatamaz.

Ermeni kızını güzel bulan yalnız ben değilim. Seksen yaşında, sert, kadınların, tabiatın güzelliklerine karşı kayıtsız bir ihtiyar olan dedem Maşa'ya bir dakika kadar muhabbetle baktıktan sonra:

— Kızınız mı? diye sordu. Avet Nazariç?

— Evet, kızım...

Dedem onu överek:

— Güzel kız doğrusu, dedi.

Bir ressam bu kızın güzelliğini klâsik, ağırbaşlı bulurdu. Bu öyle güzellikti ki, ona bakmak insanda nedense şu fikri uyandırıyordu: Bu insanın çizgileri muntazamdı; saçları, gözleri, burnu, ağzı, boynu, göğsü, genç vücudunun bütün hareketleri ahenkliydi, öyle bir ahenk ki, tabiat bu işte tek yanlış bile yapmamıştı. Nedense insanda, ideal güzellikte bir kadının da mutlaka Maşa'nın burnu gibi hafif kemerli bir burnu olacağı kanaati uyanıyordu. Gözleri de onunki gibi büyük, kara, kirpikleri onunkiler gibi uzun, bakışları gene onun baygın bakışları olmalıydı. Yeşil bir saz sakin bir çaya nasıl yakışırsa, onun, simsiyah, dalgalı saçları da, kaşları da yanaklarının, alnının beyaz tenine öyle yakışıyordu. Maşa'nın beyaz boynu ile taze göğsü yeni yeni gelişmekteydi. Fakat bunları çınlatmak için insana, müthiş bir sanat lâzımdır gibi gelirdi. İnsanda yavaş yavaş, içten, güzel, onun kadar güzel, bir söz söylemek arzusu uyanırdı.

İlk önce Maşa'nın bana hiç dikkat etmediğinden, gözlerini boyuna önüne eğmesinden canım sıkılıyordu; kırılmıştım. Sanki kızın etrafındaki mesut, mağrur bir hava onu benden ayırıyor, kıskançlıkla bakışlarımdan koruyordu. Bu belki de üstümün, başımın toz toprak içinde oluşundan yahut yüzümün yanıklığından yahut da çocuk olduğundan ileri geliyor diye düşündüm.

Fakat yavaş yavaş kendimi unuttum, bu güzellik duygusu içinde kayboldum. Artık o stepin verdiği can sıkıntısını, tozu, sineklerin vızıltısını hatırlamıyor, çayın tadını alamıyor, yalnız masanın öte yanında güzel bir kızın bulunduğunu hissediyordum.

Bu güzelliği garip bir şekilde duyuyordum, ama bende istek, zevk, mest olmak arzusu değil, yalnız ağır, fakat hoş bir hüzün uyandırıyordu. Bu, müphem, karışık, rüyaya benzeyen bir hüzündü. Nedense kendime, dedeme, Ermeniye, bu genç Ermeni kızına acıyordum. Bana öyle geliyordu ki, dördümüz de çok mühim, hayat için lüzumlu, bir daha bulamayacağımız bir şeyler kaybetmiş gibiydik. Dedem de mahzunlaşmıştı. Artık ekinlerden, koyunlardan bahsetmiyor, boyuna susuyor, Maşa'ya düşünceli düşünceli bakıyordu.

Çaydan sonra dedem yatmaya gitti. Ben de evden çıkıp avluda oturdum. Ev, Bahçi-Salah'taki bütün evler gibi güneşe karşı idi; ne ağaç, ne de gölge veren başka bir şey vardı. Karapazı, daha buna benzer şeylerle dolu olan büyük avluda, müthiş sıcağa rağmen canlılık ve neşe vardı. Bu avluyu şurasından burasından kesen alçak çitlerden birinin yanında harman vardı. Harman yerinin tam ortasındaki bir direğin etrafında birbirinin arkasından on iki at koşuyordu. Yanlarında da uzun bir yelek ve şalvar giymiş bir köylü yürüyor, kamçısını arada bir, havada şaklatıyor, sanki atlarla alay etmek, onlar üzerindeki hâkimiyetinden gururlanmak istiyormuş gibi:

— Allah belânızı versin, diye bağırıyordu. Haydi bakayım.

Beyaz, kır, doru atlar niye böyle bir nokta etrafında dönmek, niye buğdayları ezmek gerektiğini anlamadan istemeye istemeye, sanki kendilerinden, güçlerinden başka bir şey isteniyormuş gibi koşuyor, dargın dargın kuyruklarını sallıyorlardı. Nalları altında rüzgâr, altın rengindeki saman tozlarından bulutlar kaldırıyor, çitler uzaklara götürüyordu.

Yüksek, yeni yapılmış yığınların yanında, ellerinde tırpanlar bulunan kadınlar uğraşıp duruyor, arabalar gidip geliyor, bu yığınların arkasındaki avluda gene bir direk etrafında buna benzer bir düzüne at koşuyor, buna benzeyen bir köylü kırbacını şaklatıp, atlarla eğleniyordu.

Oturduğum basamak sıcaktı. Seyrek tırabzanlarda, pencerelerin çerçevelerinde sıcaktan yer yer reçineler eriyordu; basamaklarla panjurların altındaki gölgeliklerinde birbiri içine girmiş kırmızı yosunlar vardı. Güneş başımı, göğsümü, arkamı yakıyordu. Fakat ben bu sıcağı hissetmiyor, yalnız arkamda, sofada, odalarda, çıplak ayakların sesini duyuyordum. Çay takımını kaldırdıktan sonra Maşa, yanımdan geçip arkasında hafif, kokulu bir rüzgâr bırakarak basamaklardan fırladı. Kızarmış koyun kokusuyla bir Ermeninin sesi duyulan, küçük, kararmış bir binaya doğru kuş gibi uçtu. Burası herhalde mutfak olmalıydı. Maşa, karanlık kapıdan girip kayboldu. Onun yerine, kapının eşiğinde, ihtiyar, kırmızı yüzlü, yeşil şalvarlı kamburca bir Ermeni kadını gözüktü. İhtiyar, bir şeye kızmış, küfrediyordu. Biraz sonra eşikte tekrar Maşa göründü. Mutfağın sıcaklığından kızarmıştı. Omzunda büyük siyah bir ekmek vardı.

Ekmeğin ağırlığı yüzünden, vücudunu kıvıra kıvıra avludan harman yerine doğru koştu. Çitin üzerinden atladı, altın renginde bir saman tozu bulutuna bürünerek arabaların arkasında kayboldu. Atları kullanan köylü, kırbacını indirdi. Sustu, bir dakika kadar sessiz arabaların olduğu yere baktı; sonra kız, atların yanında tekrar görünüp çiti atladığı zaman onu gözleriyle takip etti, sanki atlara çok canı sıkılmış gibi:

— Allah belâsını versin, keratalar... diye bağırdı.

Artık hep onun çıplak ayaklarının sesini duyuyordum. Ciddî, düşünceli yüzüyle avludan koştuğunu gördüm. Kâh arkasında rüzgâr bırakarak basamaklardan geçiyor, kâh mutfağa giriyor, kâh harmandan geçiyor, kâh büyük avlu kapılarından girip çıkıyordu. Ben de başımı dört bir yana döndürerek, onu güç halle takip edebiliyordum.

Böyle güzelliğiyle gözlerimin önünden gelip geçerken, hüznüm artıyordu. Kendime de, ona da, arabalara doğru her koşusunda onu mahzun gözlerle takip eden köylüye de acıyordum. Güzelliğini mi kıskanıyordum, bu kızın benim olmadığını, hiçbir zaman da olmayacağını, onun için bir yabancı olduğumu bildiğimden mi canım sıkılıyordu? Yoksa onun bu az bulunur güzelliği bir tesadüf eseridir de, hiçbir şeye yaramaz, dünyadaki her şey gibi o da uzun sürmez diye müphem bir his içinde miydim? Yahut bu hüznüm, gerçek güzelliğin insanda yarattığı o bambaşka duygunun ta kendisi miydi? Allah bilir.

Orada, o üç saatin nasıl geçtiğini hiç fark etmedim. Bana öyle geliyordu ki, daha Maşa'ya bakmaya doyamadan Karpo nehre gitmiş, atı yıkamış, arabayı hazırlamaya başlamıştı. Islak hayvan, neşesinden kişniyor, ayaklarıyla yeri eşeliyordu.

Karpo:

— Bas geri... diye bağırıyordu.

Dedem uyanmıştı. Maşa, avlunun büyük kapılarını gıcırdata gıcırdata açtı. Arabaya bindik, avludan çıktık. Sanki birbirimize dargınmışız gibi hiç konuşmadan yol alıyorduk.

Aradan iki veya üç saat kadar geçip de uzakta Rostov ve Nahiçeven göründüğü zaman boyuna susmakta olan Karpo, başını geri çevirip dedi ki:

— Şu Ermeninin kızı güzel kızdı doğrusu...

Kamçısını atın üzerinde şaklattı.

II

Aradan zaman geçti, artık genç bir üniversite talebesi olarak trenle güneye gidiyordum. Mayıs ayı idi. İstasyonun birinde, galiba Belgorod ile Harkov arasında, peronda biraz dolaşmak için vagondan indim.

İstasyonun küçük bahçesine, perona, tarlalara akşam loşluğu çökmüştü; istasyon binası gurubu kapatıyordu. Fakat lokomotiften çıkan dumanın üstündeki tatlı pembe renk, güneşin büsbütün batmadığını gösteriyordu.

Peronda dolaşırken, yolculardan çoğunun, bir ikinci mevki vagonun önünde dönüp durduklarını fark ettim. Hallerinden, bu vagonda mühim bir kimsenin bulunduğu anlaşılıyordu. Bunların arasında yol arkadaşım olan bir topçu subayı da vardı. Bu subay, yolda tesadüfen, kısa bir an içinde tanıştığımız insanlar gibi, zeki, cama yakın, sevimli.

— Kime bakıyorsunuz? diye sordum.

Subay cevap vermedi, yalnız gözleriyle bir kadını işaret etti. Bu on yedi, on sekiz yaşlarında genç bir kızdı. Üzerinde bir Rus elbisesi vardı, başı açıktı. Bir omzuna ihmalkâr bir şekilde bir ceket atmıştı. Bu bir yolcu değildi, herhalde istasyon şefinin kızı yahut kız kardeşi falan olmalıydı. Vagon penceresinin önünde duruyor, ihtiyar bir yolcu kadınla konuşuyordu. Daha vaziyeti iyice kavramadan, o Ermeni köyünde kapıldığım duyguya kapılmışım. Kız, fevkalâde güzeldi. Ne benim, ne de benimle beraber onu seyredenlerin bunda şüphesi vardı.

Şayet her zaman yapıldığı gibi onun güzelliğini parça parça tasvir etmeye kalkarsak, onun en güzel yerinin gür, dalgalı saçları olduğunu söyleyebiliriz. Bu saçlar gelişigüzel omuzlarına düşüyordu. Başının üstünde siyah bir kurdele ile bağlanmıştı. Kızın öteki tarafları pek muntazam değildi. Yahut da alelâde sayılırdı. Gözleri, ya cilveden yahut da uzağı göremediği için yarı kapalıydı. Burnu ise yukarıya kalkıktı. Ağzı küçüktü. Yandan bakıldığı zaman yüzünün çizgileri keskin değildi. Omuzları, yaşına göre, dardı. Ama bütün bunlara rağmen kız hakikaten güzeldi. Ona bakarken, bizim memleketin kadınlarının güzel görünmeleri için yüz çizgilerinin hiç de muntazam olmasına lüzum yok diye düşündüm. Hatta diyebilirim ki, kızın kalkık burnu yerine biçimli, Ermeni kızının burnu gibi hatasız bir burnu olsaydı herhalde bu yüz büsbütün güzelliğini kaybederdi.

Pencerenin önünde konuşan genç kız akşam serinliğinde üşüyüp büzülüyor, dönüp bize bakıyor, saçlarını düzeltmek için ellerini başına götürüyor, konuşuyor, gülüyor, yüzünde kâh hayret, kâh dehşet ifadesi beliriyor, vücudu da, yüzü de bir an bile rahat durmuyordu. Güzelliğinin sırrı, sihri, gerçekten de bu küçük, bu zarif hareketlerinde, gülümsemesinde, yüzünün mimiklerinde, bize fırlattığı bakışlarında gizliydi. Bu güzellik, kızın zarif hareketleri, gençliği, sesinde, gülüşünde okunan masumlukla çocuklarda, kuşlarda, karacalarda, fidanlarda görüp sevdiğimiz o kendini koruyamamak halinin birleşmesinden ileri geliyordu.

Bu güzellik, hareketli bir güzellikti. Ona dans etmek, bahçelerde koşuşmak, boyuna gülmek, neşe yaraşırdı. Bu güzellik ciddî fikirlerle, hüzünle, rahatlıkla uyuşamazdı. İnsana öyle geliyordu ki, bu peronda kuvvetli bir rüzgâr esse yahut yağmur yağsa bu zayıf vücut birdenbire solacak, bu oyuncak güzellik, bir çiçek gibi toz olup uçuverecekti. İkinci kampanadan sonra vagonumuza doğru yürüdüğümüz zaman subay iç çekerek:

— Böyle işte... diye mırıldandı. Bu "böyle işte..." sözünün manasını izah etmek işini üzerime almayacağım.

Belki mahzundu, güzel genç kızdan, ilkbahar akşamından uzaklaşıp sıkıntılı vagonuna dönmek istemiyordu. Belki de benim gibi o da güzel kıza, bana, kendisine, tembel tembel, isteksiz isteksiz vagonlarına giden bütün yolculara acıyordu.

İstasyon binasının pencereleri önünden geçerken telgraf başında, solgun, kırmızı kıvırcık saçlı, rengi uçuk, elmacık kemikleri çıkık telgrafçıyı gördük. Subay içini çekerek dedi ki:

— Bahse girerim ki, bu telgrafçı, o güzel kıza âşıktır. Böyle dağ başında melek gibi bir kızla bir dam altında oturup da âşık olmamak, insan gücünü aşar. Ama dostum çalışmaktan kamburu çıkmış, fakir, soluk, namuslu, zekice bir adamın böyle güzel bir aptalcığa, kimseye aldırış etmeyen böyle bir kıza âşık olması ne felâkettir; ne gülünç şeydir, bilir misiniz? Bir de daha kötüsünü düşünün: düşünün ki, bu telgrafçı hem âşık, hem de evlidir, karısı da onun gibi kamburu çıkmış, hırpani, namuslu bir kadındır. Istırap vallahi, ıstırap...

Kondüktör, vagonumuzun yanında, sahanlığın parmaklığına dayanmış, güzel kızın durduğu yere bakıyordu. Görmüş geçirmiş, pörsümüş, çökmüş, uykusuz gecelerden, vagonun sarsıntılarından yorulmuş, sevimsizce dolgun yüzünde şefkat, derin bir hüzün okunuyordu; sanki bu kızda, gençliğini, saadetini, içki kullanmadığı zamanlarını, saflığını, karısını, çocuklarını görüyordu. Sanki pişmanlık duyuyor, bütün varlığıyla bu genç kızın kendisine ait olmadığını, kendisine vaktinden önce gelen ihtiyarlığı, hantallığı, yağlı yüzüyle tabii, insanî olan yolcu saadetinden gökyüzü kadar uzak olduğunu hissediyordu.

Üçüncü kampana da çaldı. Düdükler öttü, tren ağır ağır hareket etti. Penceremizden ilk önce kondüktör, sonra istasyon şefi, bahçe, harikulâde, çocukça, kurnazca gülümseyişle o güzel kız göründü.

Başını pencereden uzatıp geriye bakarak, onun gözleriyle treni takip ettikten sonra, peronda telgrafçının penceresi önünden nasıl geçtiğini, saçlarını düzelttiğini, bahçeye koştuğunu gördüm.

İstasyon binası, artık gurubu örtmüyordu. Ova apaçık önümüzdeydi. Fakat güneş batmıştı; trenin dumanı kara kara, yeşil kadife gibi güz ekinleri üzerine yayılıyordu. İlkbahar havasında kararmaya başlayan gökyüzünde, vagonumuzda hüzün vardı.

Kondüktör vagona girdi, mumları yakmaya başladı.