DÜŞÜNÜYORUM ÖYLEYSE VURUN

İLHAN SELÇUK

(24. Basım)

:::::::::::::::::

DÜŞÜNÜYORUM, ÖYLEYSE VURUN!..

Makedonya Kralı Filipos, oğlu İskender'in ne akıllı

bir kişi olacağını ilk ne zaman sezmiş?

Bir at varmış, öylesine azılıymış ki kimse sırtına

binemiyormuş. Hayvan, bütün binicilerini üstünden

atıp benzetmiş; kiminin kafasını, kiminin çenesini, kiminin

kolunu, kiminin bacağını kırmış. Hani şu Amerikan

filmlerinde rodeo denilen zanaatın ustalarını

izliyoruz ya; onlara benzer ne kadar Makedonya kovboyu

varsa azgın atı bir kez deneyip derslerini almışlar;

toprağı öpmüşler.

İskender, atla binicilerini izlerken görmüş ki, hayvan

gölgesinden ürktüğü için azıyor. Bunun üzerine

atın sırtına atlayıp güneşe doğru sürmüş.

Arkaya düşen gölgeyi görmediğinden ürkmemiş

beygir, durulmuş, İskender'in buyruğuna girmiş; herkes

bu işe şaşıp kalmış.

Kral Filipos düşünmüş:

-Benim ne akıllı bir oğlum var, demiş, ünlü bilgeleri

öğretmen olarak görevlendirip kendisine iyi bir

eğitim vereyim.

O çağın en ünlü bilgesi Aristoteles olduğundan

Kral Filipos'un emriyle İskender'i yetiştirmeye çalışmış.

İskender büyük yeteneklerini geliştirmiş; ama

"cihangirlik" tutkularına saplanmış; dünyayı avcunun

içine almaya çalışmış; ordusunu ardına takmış,

gidebildiğince gitmiş; önüne kim çıkarsa ezmiş geçmiş.

---

Çoğu zaman yalnız at değil insanoğlu da kendi

gölgesinden korkup azgınlaşır.

Böyle durumlarda en iyisi sanırım yüzünü güneşe

karşı dönmektir. Çünkü kendi gölgesinden korkan

adam, güneşe, bir başka deyişle aydınlığa, (daha başka

bir deyişle gerçeğe) sırtını dönen kimsedir.

Ürküp azgınlaşması da bundandır.

---

Aristoteles'in İskender'i olgun bir insan olarak

yetiştirebildiği kanısında değilim.

Büyük İskender yaman bir savaşçı, ünlü bir

"cihangir" olabilir. Lisenin ilk sınıf edebiyat kitabında

Aristoteles ile İskender'e ilişkin söylenceleri okumuştuk.

Anımsadığıma göre savaş meydanında yatan ölüler

arasında dolaşan İskender, hocasına sorar:

-Aristo bu nedir?

Bilge yanıt verir:

-Zafer veya hiç!..

Okul kitaplarında Cengiz Han'dan Atilla'ya, İskender'den

Sezar'a değin nice "cihangir"in neden ordularının

başına geçip yer yuvarlağını ele geçirmeye

çalıştıkları anlatılmaz, ama insan okuldan ayrıldıktan

sonra merak edip kendisine sorabilir:

-Bu adamlar, niçin koskoca ordularla ülkeden

ülkeye dolaşıp dünyayı ele geçirmeye çabalamışlar?

Bu sorunun yanıtını kurcaladıkça kişioğlu bilinçlenir;

her bir savaşın ardında hangi nedenin yattığını

öğrenip anlar; savaşçılığın iyi bir şey olmadığını algılar;

ama iş işten geçmiş olur.

---

Eflatun demiş ki:

-Ancak krallar filozof ya da filozoflar kral olursa

devletler mutlu olabilir.

Günümüz koşullarında pek akıllıca sayılmasa da

insanı düşünmeye yönelten bir yanı vardır bu sözün;

çünkü devlet yönetiminde düşüncenin, fikrin, mantığın

ağır basmasını istiyor Eflatun.

Oysa tarih boyunca devlet yönetimlerinde mantığın

pek az payı olmuştur.

Descartes'ın ünlü özdeyişini anımsayın:

-Düşünüyorum, öyleyse varım.

Bu özdeyiş çoğu yerde şöyle anlaşılmış:

-Düşünüyorum, öyleyse vurun.

Çağımızda fikir özgürlüğüne karşı çıkanlar da

böyle davranmıyorlar mı?

:::::::::::::::::

DALKAVUK VE SOYTARI

Dalkavuk Doğu'nun ürünüdür, soytarı Batı'nın...

Her ikisi de eski çağlardan beri kurumsallaşmıştır.

---

Kralın soytarısı sarayda özel yeri olan bir kişiliktir,

tahtın yamacına konmuştur, protokolün hem içindedir

hem dışında...

Bir bakarsın ki soylu törenlerin en görkemli dakikasında

soytarı yerde yatıp yuvarlanmaya başlamış,

prenslerin, düklerin, baronların, kontların, nazırların,

rektörlerin, kardinallerin kırmızı bayram balonu gibi

şişirilmiş ciddiyetlerini sivri yergileriyle delerek ortalığı

birbirine katmış, öfkeleri, kahkahaları, fısıltıları,

kaygıları soytarılığın sarmalına dolayıp saray halısı gibi

salona yayıvermiş.

Soytarı "evet efendimci" değildir.

Kimi zaman efendisini bile mizahın gergefinde iğneleme

yetkilerini benliğinde duyabilir. Batı dünyasının

hoşgörü kuyusundan çıkrıkla çekebildiği kadarınca

yergilerini bağlı bulunduğu egemenin yüzüne karşı söyleyebilir.

Böyle durumlarda kralın suratı asılır bir an, ama

aldırmaz görünür.

-Canım bir soytarının söylediğinin soytarılıktan

gayrı ne anlamı olabilir ki?..

Soytarı, zanaatının koşullarında, kişilere ve olaylara

yönelik yergileri gülmeceye dönüştürüp taşı gediğine

koymasını bilen kişidir.

Egemenlik güçlü halktan değil Tanrı'dan kaynaklanan

kralların saraylarında cins ev köpekleri gibi cins

soytarıların bulunduğunu tarihler yazarlar. Öyle bir

av köpeğidir ki soytarı, kralın çevresindeki soyluları

kokularından tanıyıp gülünç yanlarını ortaya çıkarır,

alayla karışık, şakayla barışık biçimde vurgular.

---

Dalkavuk Doğu'ya özgüdür.

Ne iğnesi vardır dalkavuğun ne yergisi ne de eleştirisi...

Dalkavuğun görevi ya "evet efendim" ya da

"sepet efendim "le bağlanır.

Osmanlı tarihinde bol bol dalkavukluk vardır da,

soytarılığa ilişkin kurumsallık oluşamamıştır. Çünkü

soytarılık Batı tarihinin hoşgörü geleneğiyle bağdaşır,

dalkavukluk Doğu tarihinin küt kafalı egemenlerine

yaraşır.

---

Soytarı balonları iğneler.

Dalkavuk balonları şişirir.

Ne olursa olsun, ister bir yüksek makamda otursun,

ister bir yargı kurumunda bulunsun, ister bilim

adamı kılığına bürünsün, ister kalem erbabından sayılsın

dalkavuğun soytarıdan besbeter olduğunu tarihler

yazarlar.

Çünkü soytarının zaman zaman efendisini uyardığı

görülmüştür de dalkavuğun şişirdiği balonlara tutunarak

yükselmek kimseye nasip olmamıştır.

Hey gidi dalkavuk...

Sana soytarı bile denemez, çünkü soytarılık senin

için rütbe sayılır. Sen dalkavukluk için belini kırıp

ikiye katlanırken, senin görüntüne bile katlanmak

ne büyük acı...

:::::::::::::::::

GÖBEK ATMAK

Her yıl sonuna doğru basından başlayıp topluma

sıçrayan bir tartışma başlıyor:

"-Bu yılbaşında ekrana dansöz çıkacak mı?"

Ne demek bu?

Türkçemizde kimi sözcükler belirli anlamlar kazandılar.

Toplumun büyük bir kesiminde "dansöz"

dediniz mi göbek atıp gerdan titreten çengi akla geliyor.

Televizyon yayınlarını "ciddi adamlar" düzenledikleri

için tartışmanın boyutları genişliyor, derinleşiyor.

Türkiye'nin devlet televizyonunda "göbek dansı"

sergilensin mi? Yoksa bu iş geleneklerimize, göreneklerimize,

ulusal ahlakımıza ters mi düşer? Yetişme çağındaki

kuşaklara kötü örnek mi olur?

---

Oysa çalgılı meyhanelerde, lüks gazinolarda, o biçim

pavyonlarda, modern kulüplerde, zengin düğünlerinde

göbek atılıyor. Hem göbeği yalnız "oryantal

dansöz"ler atmıyorlar ki! Ülkemize gelen Amerikan

işadamları, IMF yetkilileri, OECD denetçileri, yabancı

NATO subayları da gittikleri eğlence yerlerinde iki kadeh

içince aşka gelip piste fırlıyorlar; başlıyorlar göbek

atmaya...

Gazetelerin foto muhabirleri de şipşak resim çekiyorlar.

Ertesi günü birinci sayfalarda fotoğraflarını görüyoruz:

-Ülkemizin ekonomisini denetlemek üzere Ankara'ya

gelen heyetin başkanı Dr. Kildare dansözün

çağrısına uyup piste çıktı; sabaha kadar göbek attı.

İki şişe rakıyı bitiren Dr. Kildare, hesap pusulasını

görünce; "Türkiye dünyanın en ucuz ülkesidir" dedi.

Ayrıca Türk ekonomisinin doğru yolda olduğunu

söyleyen Dr. Kildare; "Yakında köşeyi döneceksiniz"

diye bir de müjde verdi.

Göbek dansını benimsemiş bir toplumuz.

Diyelim ki bir holdingin kızıyla, komşu holdingin

oğlu Sheraton'da evleniyor; bütün büyükler göbek

atmıyorlar mı?

---

Oysa "eskiden" böyle değildi.

"Eskiden" derken cumhuriyetin ilk dönemini vurguluyorum.

İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna dek büyük

kentlerin "seçkin" gazinolarında yabancı "artistler"

çalıp söylemiş, dans etmişlerdir. İstanbul'da, Ankara'da,

İzmir'de piyasayı tutan üç-beş gazinoda göbek

oyunu hor görülürdü. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra

ünlü "oryantal dansöz" Nana göbek dansını gazino

sahnelerine çıkardı. Ardından İnci Birol piyasayı

tuttu. Taşra sermayesi büyük kentlerin köşebaşlarına

yerleşiyor, eğlence piyasası canlanıyordu. Anadolu'da

gizli gizli "karı oynatan" erkeklik eğilimi Türkiye'nin

ekonomi politiğine egemen olunca "göbek

dansı" salgını başladı. Gecenin bir vaktinde kafalar

dumanlanınca ve rakı şişelerinin dibi görününce gelsin

göbek oyunu... İşadamı, yabancı diplomat, Amerikan

askeri-misyon şefi doğru piste...

İş bu kadarla da kalmadı; ülkemizdeki Amerikan

sivil ve askeri görevlilerinin eşleri (karıları) bizim

eski kulağı kesiklerden göbek dansını öğrenmek için

ders almaya başladılar.

Bir salgın ki sormayın...

---

Göbek dansı insanın içini gıcıklar.

Ya arabesk?

Ruhumuzun en ince tellerine can alıcı mızrabıyla

dokunan bu müzik de neden horlanıyor canım? Toplum

baştan başa göbek dansıyla donanıp arabeskle sarmalanmadı

mı? Günde beş vakit Ezan-ı Muhammedi'yi

en güçlü hoparlörlerden dinleyen bu toplum, on beş

vakit de arabeske kulak vermiyor mu? Toplumun en

saygın, en paralı, en pullu kişileri göbek atmıyor mu?

---

Öyleyse her yılın. sonuna doğru niçin bu tartışma:

-Televizyonda göbek atılacak mı?

Öneminden ötürü mü televizyonda yılda bir kez

göbek atılıyor? Yoksa göbek atmak çok ayıp da yılda

bir kez hepimiz televizyonda bu ayıbı izleyip sonra

ekranı 364 gün kapatıyoruz?

Ben bu işi anlamıyorum; büyüklerimizin mantığına

aklım ermiyor.

:::::::::::::::::

FELİCİTA

Çiçek adları insanın gönlünü açar. Leylak, ortanca,

şakayık, gündüzsefası, karanfil, gül, gülhatmi,

filbahar, kamelya, kasımpatı, papatya, gelincik, açelya,

lale, zambak, yıldız çiçeği diye saymaya başladın mı,

içinde ruhsal bir dönüşüm başlar. İster daracık bir hücrede

bulun, ister dumanlı bir koğuşta; ister karanlık

bir gecede, ister yapışkan sislerin ortasında; düşlem

gücü, devinime geçer; gündüzsefası gelir gözünün önüne,

kasımpatı açılıverir; menekşe kokusu duyarsın, gelincik

kırmızısı kamaştırır gözünü, yıldız çiçeği serpilir

çevrene..

İçinden yinelediğin sözcükler somutlaşır; daha önce

yaşamını kapsayan çiçekler, renkleriyle, kokularıyla,

yapraklarıyla belirginleşirler.

Hayatın ürünleridir düşlemler.

Gelincikleri okuldan kaçtığın bir ilkyaz günü kırlarda

algılayıp unutmamışsın; hasta dostuna gül götürmüşsün;

yitik sokaklarda dolaşırken unutulmuş bir

bahçede yıldız çiçekleri gözüne çarpmış; sevdiğine kırmızı

karanfil almışsın bir çiçeklikten...

---

Felicitanın hiçbir anısı yoktu.

Soyut bir sözcüğün çağrışımları da felicitayı sevmeye

yetmiyordu: Latince kökenli felicita; uzun, dingin,

sürekli, durağan mutluluğu vurguluyordu.

Bir dost, yabancı bir ülkeden yollamıştı; beş santim

çapında, on santim boyunda mumlu bir kütüktü

felicita; söylencelerini birlikte getirmişti: Latin

Amerikasın'da yetişen bu bitki dünyanın her yerinde

açarmış; yeter ki kendisine iyi bakılsın, horlanmasın, küçük

görülmesin, azımsanmasın, sevildiğini anlasın, duygunu

algılasın.

Gözü tokmuş felicitanın...

Küçücük bir kap içinde bir parmak su felicitaya

yeter de artarmış.

---

Değirmi bir sigara tablasının ortasına yerleştirildi

felicita, masanın üstüne kondu.

Yanından geçtikçe gözüm takılıyor; mumdan kütük

insana soğuk bir ürperti veriyordu. Sarmaşığı tanırdım,

mine çiçeklerini sağda solda görürdüm; daha

önceleri felicitayla birlikte hiç yaşamamıştım. Masanın

üstünde duran mumlu kütük parçası, yapmacık

zenginliklerin salonlarında yıvışık partiler verirken yakılan

biçimsiz orantılarda mumlara benziyordu.

Günler, haftalar, aylar geçiyordu.

Felicitada bir kımıltı yok.

Dışarıda fırtınalar kopuyor, karlar yağıyor, sisler

basıyor, dolu ve yağmur birbirini kovalıyordu; felicita

suskun, cansız, soğuk, ölüydü.

---

Bahar geldi.

Adını bilmediğim ağaçların tanımsız çiçeklerine

baktıkça felicitayı düşünüyordum. Yemyeşil oldu

toprak; doğanın gücü her yandan fışkırıyordu. Soğuk

renkler, yerlerini sıcak renklere bıraktılar, yeşilin,

kırmızının, sarının her türü sarmaş dolaş olmuş, çevreyi

boyamıştı.

Felicita, soğumuş ölü yüzünü andıran mumlu kütüğüyle

masanın üstünde susuyordu.

---

Sonra akıl almaz bir şey oldu.

Bir sabah felicitanın durgun yüzünde bir kımıltıyı

duyar gibi oldum.

Ve ertesi sabah hapishanenin demir parmaklıklı

penceresinden güneşe uzanan bir el gibi küçücük bir

yeşil yaprağın ucu soğuk mumu yarıp gün ışığına çıktı.

Felicita kendine geliyor, uyanıyordu. Dünyanın

uzak yerlerinden taşınan söylence gerçek miydi? Felicita

bilinçleniyor muydu? Bir yaprak, bir yapraktı;

ama doğanın bedenindeki gizli ve gizemli sonsuz gücü

vurguluyordu.

---

Artık felicita kendine geliyor, bilinçleniyor, uyanıyor,

küçücük yaprakları doğanın önüne geçilemez

gücünü bana yansıtan bildiriler gibi yeşilleniyor.

Mutluyum; felicita mutluluk demek değil mi? Bildiğim

çiçek adlarının yanına felicitayı da yazdım.

:::::::::::::::::

MÜCAHİT YAZAR

Mücahit, savaşan kişiye denir; militan anlamına

gelir. Yeni kuşaklar bu Osmanlıca sözcüğü tanıyorlar:

çünkü gazetelerde sık sık geçiyor; Afganlı, İranlı,

Filistinli mücahitlerden söz açılıyor.

Ne yar ki mücahitlik yalnız elde silahla savaşmak                               `

kapsamında kalmıyor; kalem savaşını bütün yaşamında

yeğleyen yazarlar da vardır. Bu tipin en çarpıcı örneği

Hüseyin Cahit'tir. Geçenlerde Hilmi Yücebaş'ın bir

kitabı elime geçti; kapağına göz attım; ne yazıyor:

"Büyük Mücahit Hüseyin Cahit!.."

Gerçekten Hüseyin Cahit savaşkan (daha doğrusu

kavgacı) bir yazardı; ama neyin kavgasını yapar dı?

Sanırım bu soruyu kendisi de yanıtlayamadı.

Özgürlük için savaştığını söylerdi de özgürlüğü bir türlü

çağdaş anlamıyla toplumsal tabanına oturtamadı;

soyutta kaldı; kaldıkça da hırçınlaştı; hırçınlaştıkça

kavgalaştı; taa 82 yaşında ölünceye dek...

Halil Nihat, Hüseyin Cahit için şu dizeleri yazmış:

"Değilsin başmuharrir, pehlivansın

Amandan anlamazsın bi amansın"

---

Hüseyin Cahit, 1918'de İngilizlerin Malta'ya sürdüğü

bir yazardır. İki kez İstiklal Mahkemesi'ne verilmiş,

birincisinde kurtulmuş, ikincisinde Çorum'a

sürgün edilmiştir. 1954'te zamanın iktidarının şimşeklerini

üzerine çektiğinden 80 yaşında mahpushaneye

girmiş ve gık dememiştir.

Önemli bir ölçüdür bu.

Yazarlık yaşamında mücahitliğe özenen kişi kabadayı

olmalıdır, külhanbeyi değil.

---

Kabadayı ile külhanbeyi arasındaki ayrım nedir?

Külhanbeyi çığırtkan, şirret, geveze, şantajcı, ona

buna çatan, bulaşık bir adamdır. Sırtını güçlüye dayayıp

gözüne kestirdiği kişinin üstüne yürür; ama kavgada

ilk tokadı yedi mi nereden geldiğini şaşırıp

yalvarmaya başlar; üstüne vardılar mı, isteri nöbetleri

geçirip yerlerde debelenir.

Polis, kabadayı ile külhanbeyi arasındaki ayrımı

iyi bilir; ikisine değişik biçimde davranır.

---

"Mücahit yazar" tipi artık geçmişte kalmıştır; ne

var ki kimilerinin mücahit yazarlığa özendikleri görülüyor.

Adam kalemi eline aldı mı "namus, din, demokrasi,

özgürlük, vatan, millet" üstüne baba hindi

gibi kabara kabara öyle bir döşeniyor ki satırlar tavus

kuşunun kuyruğu gibi açılıyor. İçeriği boş yazının

içinde böbürlenmeden geçilmiyor:

-Biz başımızı bu yola koyduk. Namus erbabının

kılıcı gibidir kalemimiz; ve başları secdeye varmamış

vatan hainlerinin başına Azrail kesilmek için

yemin ettik..

Breh, breh, breh...

Bu tür yazarlar, sırtlarını zamanın iktidarına

dayadıklarında büsbütün azgınlaşırlar; paraya pula

garkoldukları için de işleri iştir.

---

Ama bunca saçıp savuran ve ona buna bulaşan

kişi mahkemeye de düşebilir; çark-ı felek piyangosundan

kendisine bir hapis cezası da çıkabilir; değil mi?

İşte o zaman bizim aslan mücahit kendisini bağışlatmak

için çalmadık kapı bırakmaz, ayaklarına yüz

sürmediği "büyük" kalmaz; tıpkı bir külhanbeyi gibi

yerlerde debelenip isteri nöbetleri geçirir.

Taa ki birisi kendisini kurtarıncaya kadar...

"Mücahit yazar" tipi çoktan aşıldı; Türkiye'de

artık, fikir alanında kimin neyin nesi, kimin fesi olduğu

açıklığa kavuştu. Buna karşın mücahitliğe sıvanan

külhanbeyi ruhlara Babıali'nin köşelerinde bugün

de rastlamak olasıdır.

"Büyük Mücahit Hüseyin Cahit" kabadayı idi;

bugünkülere bakıyorum, hepsi külhanbeyi...

:::::::::::::::::

KONUŞMAK VE İLETİŞİM

Kimi zaman çarşıda, pazarda, yolda, sokakta kendi

kendine konuşanlara rastlarız; yaşlıca bir bey ya

da hanımın dudakları kıpırdamaktadır; yanından geçerken

sesini duyarsınız.

Tepki ne olur?

-Deli mi ne?

Konuşmak için iki ya da daha çok kişiye gerek

vardır; bu da konuşmadaki sosyal içeriği vurgular.

"İnsan konuşan hayvandır" derken tekil insandan değil,

çoğul anlamında insandan söz açıldığı belirgindir.

Atalarımız "Hayvanlar koklaşa koklaşa, insanlar

konuşa konuşa anlaşırlar" demiyorlar mı?

---

Ne var ki konuşmanın her zaman anlaşmaya değil,

anlaşmazlığa yol açtığını da izliyoruz; anlaşmaktan

çok anlaşmazlık için konuştuğumuz oluyor.

Geleneksel tiyatroda bu yöntem bir güldürü oyunudur.

-Be adam sesini kes diyorum!..

-Başımdaki kırmızı fes mi diyorsun?

-Sen beni duymuyor musun?

-Pekala uyuyorum.

Tuluat sanatçılarının kullandıkları bu yöntemi

dünyayı yönetenler de uygularlar. Sözgelişi stratejik

füze konusundaki "süper" tartışmalar aşağı yukarı

böyledir.

Diplomaside herkes, karşısındaki bir şey söylediği

zaman düşünür:

-Acaba kafasının arkasında yatan nedir?

Günlük çarşı pazarlığında satıcı ile alıcı arasındaki

karşılıklı söyleşme, gerçek fiyata yaklaşmak için

olağandışı ve gereksiz çabaların ürünü değil midir?

---

İnsanın söylediğiyle düşündüğünün eş olmaması,

bir bakıma diplomasidir; bir bakıma pazarlık gereğidir;

bir bakıma yalancılıktır; bir bakıma ustalıktır.

Toplum düzenleri yozlaştıkça çevre ormanlaşır,

insan hayvanlaşır; kendini koruma güdüsü ya da

karşısındakini kazıklama dürtüsü artar. Eskiden "içi dışı

bir olmak" erdemdi. Şimdi "safoşluk" sayılıyor.

Bizim Babıali'de çok yaygındır; kurnaz olan susar,

enayiler dökülür:

-Bir-iki olta atıp sustum; açtı ağzını inek nesi

var nesi yoksa kustu.

Mesleğimizde hepimiz çok kurnazlaştık; öylesine

ustalaştık ki her söylediğimiz düşündüğümüzden gayrı,

her düşündüğümüz söylediğimizden ayrı oldu. Bu kurnazlık,

yalnız meslek ilişkilerinde kalmıyor; dostluk,

arkadaşlık ilişkilerini de kapsıyor; dil, artık başka biçimde

kullanılıyor; içtenlik aptallıkla eşdeğerli sayılıyor.

Konferans masasında kendi devletinin çıkarlarını

koruyan birer diplomata döndük.

İnsanların konuşmalarında içtenliklerini yitirmeleri

acaba ruh sağlığının bozulmasıyla eş anlamlı değil

mi? Genel ya da özel yaşamda birbirinin ayağını

kaydırıp çıkar sağlamaya çalışanların topluluğu olmak,

bütüncül bir salgının herkesin benliğini çürütmesine

yol açmayacak mı?

Çürüme kadın-erkek ilişkilerine de yansıdığında

sevgi olanaksızlaşmaz mı? Sen söylediğin sözün ardına

sığınıyorsun; o söylediği sözün arkasına gizleniyer.

Romeo ile Julyet arasındaki iletişim, Hazreti İsa'nın

çarmıha gerilmesi gibi tarihsel düşleme dönüşmedi mi?

İki insan, konuşmalarında ruhların hapishane duvarlarını

örerek birbirlerini özgürce nasıl sevebilirler?

Toplumsal düzende kişinin gelişmesi sağlıklı bir

yolda yürümüyorsa konuşma bile olanaksızlaşıyor ve

"insan konuşan hayvandır" tanımı, yerini "insan

hayvandır" yargısına bırakmak tehlikesiyle karşılaşıyor.

:::::::::::::::::

YAKMAK

Hitler'in Başbakanlığı ele geçirişinden dört buçuk

ay sonra, 1933 yılının 10 mayıs akşamı, Berlin Üniversitesi

meydanında kitapların yakılması töreni izlendi.

Binlerce genç Nazi Partisi'nin ileri gelenlerinden

Goebbels ve Göring'in gözetimi altında meydanda yığılmış

kitapların üstüne ellerindeki meşaleleri attılar;

yirmi bin kadar kitap yakıldı.

"Kitap yakma töreni" başka kentlere de sıçradı; yukardan

aşağıya doğru emir ve kumanda zincirine göre

eylemler düzenleniyordu.

Hangi kitaplar yakılıyordu? Thomas Mann, Erich

Maria Remarque, Jack London, Sigmund Freud, Emile

Zola, Marcel Proust, H.G. Wells, Andre Gide, Upton

Sinclair, Albert Einstein, Stefan Zweig'dan

başlayarak dünya kültürüne ve bilimine katkıda bulunmuş

ne kadar yazar varsa, ürünleri yok ediliyordu.

Genç Naziler bildiri yayımlamışlardı:

"-Geleceğimizi sinsice tehlikeye sokan, ya da Alman

düşüncesinin, Alman ailesinin ve halkımızın itici

güçlerinin kaynağını bozan kitaplar yakılmalıdır."

Propaganda Bakanı Dr. Goebbels, kitap yakanlara

yeşil ışık yakıyordu:

"-Artık Alman halkının ruhu, kendi anlatımını yeniden

bulabilir; bu alevler yalnız eski bir çağın sonunu

aydınlatmakla kalmıyor, aynı zamanda yeni bir

çağa ışık tutuyor."

---

22 Eylül 1933'te çıkarılan bir yasayla Dr. Goebbels'in

başkanlığında ve emrinde bir "Kültür Odası" kurulmuş;

amacı şöyle saptanmıştı:

"-Bir Alman kültür politikası izleyebilmek için bütün

alanlardaki sanatçıların Alman hükümetinin önderliğinde

birleşik örgüt niteliğine dönüştürülmesi gerekir."

Güzel sanatların her dalında; müzik, tiyatro, basın,

edebiyat, radyo, film yayınlarında sakıncalı kişileri

dışlayan bir örgütlenme yürüyordu. Basın tam,

anlamında uşaklaşmış, köpekçe bir yayın sürecine girmişti.

1934 yılında basının aşırı dalkavukluğu öylesine

bunalım yarattı ki Dr. Goebbels yakınmaya başladı:

-Basının bugünkü tekdüzeliği hükümetin aldığı önlemler

sonucu değildir, bizim isteğimiz bu değildi...

Propaganda Bakanlığı'yla Sinema Odası, bütün yabancı

ve yerli filmleri denetliyorlar; tam anlamında

sansürü uyguluyorlardı; bu nedenle kitap yakılması

gibi film yakılmasına gerek kalmıyordu.

Ancak faşizmin alabildiğine salgınlaştığı ve toplum

hastalığına dönüştüğü Almanya, bu çılgınlığın faturasını

tarihte hiçbir ulusun görmediği kadar ağır biçimde

ödeyecek; İkinci Dünya Savaşı'nda seferber

edilen 5 milyon Almandan 3.5 milyonu yaşamını yitirecekti.

Sivil kesimdeki yitiklerin hesabı bilinmiyordu.

Almanya, ikiye bölünecek; bugün bile süregelen

horlanma ve aşağılanma sürecini yaşayacaktı. Koca

ülke tam bir yangın yerine dönüşecek, alevler bütün

ülkeyi yalayacaktı.

1933 yılında meydanlarda yakılan kitaplar intikam

mı alıyorlardı?

Uygarlığın ürünlerini yakmak isteyenler, tarihte hep

yanmışlardır.

Filmleri, kitapları, resimleri, şiirleri, bilim yapıtlarını

ortadan kaldırmak, yasaklamak, yok etmekle hiçbir

yere varılamaz.

Ortaçağda insan yakarlardı; çağımızda insan yakmasalar

bile sanat ve fikir ürünlerini yakmak hastalığı

ne yazık ki sürüyor.

:::::::::::::::::

"TARİHİN MÜSVEDDESİ"

Nerede olduğunu şimdi anımsayamıyorum, bir

yerde okudum, hoşuma gitti:

"-Gazete tarihin ilk müsveddesidir."

Bu tanımlama ilk bakışta hoşuma gitmekle birlikte

"müsvedde" sözcüğünü yadırgadım; "müsvedde" yerine

"karalama" veya "taslak" denebilir; sanırım fikir

o zaman yerli yerine daha iyi oturur.

---

Ne var ki düşündükçe ilk bakışta hoşuma giden

tanımlamada bana ters gelen bir yan olduğunu da sezdim.

Çünkü gazeteyi edilgin bir araç gibi hiç düşünmemiştim.

Gerçekte bir gazete, çağının tanığıdır; ama

geleceği yoğuran gazetelere az da olsa rastlanabilir.

Gazete yazarlığını bu bakımdan önemsiyorum.

20'nci yüzyılın bu vaktinde, Türkiye gibi gümbürtülü

bir toplumda, yazarlık soluk kesici bir yaşamın

tadını insana verebilir; yeter ki o insan işlevinin

hakkını versin.

---

Bir gazete yazarı 24 saat yeryüzünün tüm boyutlarında

yaşayabilir.

İranlı askerle Hacı Ümran önündedir gazete yazarı;

Ankara'da bankacıların toplantısındadır; Portekiz

vurucu timiyle Lizbon'daki Türk Elçiliği'ndedir;

Amerikan donanmasıyla Nikaragua'ya gövde gösterisi

yapmaktadır; kamyon şoförleriyle Santiago'da protesto

yürüyüşüne çıkmıştır; Sri Lanka'da ayrılıkçı

çatışmaların silah seslerini duymaktadır; Batı Şeria'da

yükselen gerilim içindedir; Londra Borsası'nda

Amerikan Doları'nın tırmanışını izler; Helsinki'de dünya

atletizm şampiyonasına hazırlanmaktadır; Çad çöllerinde

gerilla savaşına katılır; Avam Kamarası'nda

idam cezasına ilişkin oylamada boy gösterir; Türkiye

mahpushanelerinde bir yatakta yatan üç kişiden birisidir.

---

Cumhuriyetimizin kuruluşunda gazete yazarlığının

kendine özgü bir yeri var.

Yunus Nadi, Falih Rıfkı, Ruşen Eşref, Yakup

Kadri, Ali Kemal, Refik Halit, Refi Cevat, Ahmet

Emin, Mehmet Zekeriya, Necmettin Sadak, Sadri Ertem,

Aka Gündüz, Ali Naci, Vala Nurettin, Abidin

Daver, Peyami Safa ve benzeri eski dönemlerin ünlü

gazete yazarları idiler; dünya görüşleri değişikti;

değerleri ayrı ayrı tartılmalıdır; bunların arasında Ulusal

Bağımsızlık Savaşı'na ters düşmek talihsizliğine

uğramış olanlar da vardır.

Ama her biri kendine göre yazardı.

Gazete ayrımlarında olduğu gibi gazete yazarlığında

kullanılan klasik (belki de biraz kaba) ölçüler

vardır. Yazarın kimi sosyalist, kimi kapitalist dünya

görüşünü benimseyebilir; küçük burjuva, büyük burjuva,

emekçi eğilimlerinde kalem sallayan yazarlar bulunabilir.

Çok renkli, çok yanar-söner, çok çeşitli bir

dünyada rotatifler uğulduyor; kuşkusuz çeşitli gazete

ve gazete vazarı olacak.

---

Ne var ki Babıali'nin son yıllarında bütün bunların

dışında akıl almaz bir dönüşüm izleniyor.

Türkiye tarihinde gazete yazarının bütün moral

ölçüleri ve ayıp duygularını bir yana bırakarak para

gücüne böylesine bağlandığı ve işadamlarının doğrudan

doğruya hizmetine girdiği bir dönemi anımsamak

olası değil.

Holdingleşen boyalı basınımızda hiçbir kaygı duymadan,

hiç utanmadan, çıkar ilişkilerine göre yazabilen

kalemlerin sınır tanımazlığı, uzaya fırlatılmış

uyduların ivmesini aşıyor.

Geceleri görgüsüzlüğün kulvarlarında ıstakoz yarıştırıp

şampanya patlattıktan sonra ertesi sabah filanca

patronun veya falanca holdingin çıkarını savunmak

insanın midesini bulandırmaz mı, kendisine saygısını

yok etmez mi?

Basın emekçileri (hatta patronlar) bu sorunu düşünmek

zorundadırlar.

Açık konuşayım:

Önemli köşelerdeki gazete yazarlarının birer birer

holding yazarı kimliğine büründüğünü izledikçe

mesleğimizi savunmaya ve yüceltmeye artık gönlüm

elvermiyor.

Biz Babıali'de kendi içimizde moral değerlerimizi

savunamazsak bu gidişle "tarihin müsveddesi" değil,

"müsveddenin tarihi" olacağa benzeriz.

:::::::::::::::::

ACININ SARKACI

Kebapçıya girdim, masaya oturdum.

-Buyur abi.

-Bir buçuk Adana.

-Acılı mı?

-Acılı.

Seslendi:

-Bir buçuk Adana, acılı...

Geldi Adana acılı, çatalımın ucuyla ağzıma atınca

genzim yandı, yüreğim kalktı.

İnsanın gönlü, evreni kapsayan radar gibidir; soğan

keserken gözyaşı dökersin ve acılı kebap yerken

gırtlağından geçmez olur lokmalar.

Acıdır, acılı kebap.

---

Acının kuyusu karanlıktır göz gözü görmemecesine

ve derindir, inersin inebildiğince.

Acının memeleri doludur...

Em emebildiğince.

Acı, durmuş saatin sarkacıdır; sallanır gün ağarırken;

ve horozlar ötmez olurlar vakitsiz öten horoza

saygılarından.

Nasırlaşır acının acısı can kafesinde; yürekler

bağnazlığın döküm kalıplarında taşlaşır; köpekler dolaşır

ortalıkta kaz adımlarıyla.

Kitabın yaprağı sonbahardır; sararmış benziyle vurur

aklın kapısını:

-Kim ooo?

-Ben... diyemezsin, "biz" diyemedikten sonra

yalnızlığın acısında kıvranarak.

Gözyaşının elmasını deler sabahın ilk ışığı.

Öter fabrikaların düdükleri; bacalar savurur

emekçinin kara soluğunu, göklerin yedinci katına. En

az ücretin hesabında küçülür banknotlar utancından.

Özgürlüğün sirenlerini çala çala koşar cankurtaranlar.

Bilinçsiz kalabalık yol verir taş arabasına. Yığınlar

büyür kadınsı erkeklerle erkeksi kadınların

çokluğunda.

Dikerler acının şamdanına haksızlığın mumunu;

cılız aydınlığın gölgesi dört duvara vurur.

---

Acı çırpınır ana yüreğinin salladığı beşikte.

Uyusun da büyüsün yavrum.

Acının hamur tahtasında açılan yufka, büyüyüp

yürek olur incecik.

İncecikten bir kar yağar umutlara.

Gün ağarırken utanmaz suratların makyajı başlar

güneşi aldatmak için. Yüreğin atışı duyulmaz avuç

içi kaşınınca. Altından çakmaklarla onurunu yakarlar

insanın; dumanını savururlar havaya. En yüksek

faizin orantısında erdemler sıfırlaşır. Yoksa zincirinin

halkaları, gemi hangi limana demir atabilir? Yelkenden

yoksunsa yürek, hangi kıyıdan denize açılabilir?

Olumsuz utkunun altını çizer sıradan kişinin duyarsızlığı;

ama kaba parmaklar banknot sayarken parmak uçları duyarlıdır.

---

Ve acının duyarlığı uçup gider aklın gücü egemenleştikçe;

savaşımın güdüsü tüm benliği sarıp bencilliği dağıtınca.

---

Acılı Adana bitti.

Dikildi başıma garson:

-Abi tatlı ister misin?

-İsterim, ne var?

-Künefe var, hoşaf var.

-Getir bir hoşaf.

Künfe kenefle çağrışım yapıyor, hoşaf eşekle. Acı

ne ki? Tatlı yiyip tatlı konuşacaksın.

:::::::::::::::::

AVUKATLIK DEDİĞİN NE Kİ

Avukatlık bol sirkeli, sarı zeytinyağlı, kırmızı domatesli,

yeşil hıyarlı, gözyaşartan soğanlı, acı biberli meslektir;

bütün meslekler gibi... Yücelerden yücedir,

cücelerden cücedir; bütün meslekler gibi... Avukatın da

iyisi, kötüsü, doğrusu, çarpığı bulunur; bütün mesleklerde

olduğu gibi... Kendini paraya satan ve de çıkarların

maşası olanlar, namusunu banknota dönüştürmekten

kaçanlar hep bir arada bulunur avukatlık mesleğinde;

bütün mesleklerdeki gibi...

Kimi avukat vardır; holding danışmanlığında sömürüden

payını alıp keyfeder; yasaların boşluklarından yararlanıp

üçkağıt açmak için tek ayak üzerinde kırk düzen

kurar. Kimi avukat vardır, yoksulun biri kim vurduya

gitmesin diye yemez içmez, adaletin koridorlarında volta

atmaktan ayakkabılarını aşındırır ki yeri cennetliktir.

---

Ama öyle de olsa, böyle de olsa adaletin üçgeni,

avukat olmadan oluşmaz.

Nedir o üçgendeki üç köşe?

Birinci köşe: Yargıç.

İkinci köşe: Savcı.

Üçüncü köşe: Avukat.

Yani?

Dava bir nokta değildir.

Bir düz çizgi değildir.

Bir üçgendir.

Bir nokta, bir noktadır. Bir düz çizgi iki nokta arasındaki

en kısa yoldur. Ama bir üçgen için üç köşe gerekir;

üç köse için de üç nokta...

Ya üçüncü nokta olmazsa?

Dava, cimin karnında bir nokta olur.

Çin'i Maçin'den Bohemya'ya, Patagonya'dan Begonya'ya

değin bütün dünyada adaletin üç köşesi böylece

oluşur. Ama iki köşeli üçgen icat etmek iddiasında

birileri varsa, diyeceğimiz yoktur.

Böylece avukatın ne denli gerekli bir kişi olduğu ortaya

çıkar. Gerçekte keşke davalar noktalı ya da düz çizgili

olsaydı da işler uzamasaydı, adına avukat denen adam

baş ağrıtmasaydı...

Ne yaparsınız?

Dünyanın adaleti böyle kurulmuş, Ruz-i mahşerde

nasıl kurulur? Bilemem. Avukatlar cennete mi gidecekler,

cehenneme mi? Sanırım şu geçici dünyada yaptıkları

işlere göre her iki yana da serpilecekler.

Avukatın da her meslekte olduğu gibi ustası vardır,

acemisi vardır.

Ben de vaktiyle biraz avukatlık yapmıştım. Sonra

da otuz yıl boyunca yazar olarak sanık sandalyesine sürekli

oturduğumdan, dava nedir, iddianame nedir, yargıç

nedir, savcı nedir öğrendim. İster sanık sandalyesinde

gün görmüş olsun, ister avukatlık sırasında dirsek çürütmüş

bulunsun; bir usta eline iddianame aldı mı nereye bakar?

Bence usta avukat, iddianamenin suçlama bölümüne

değil önce kanıtlar (deliller) bölümüne göz atan kişidir:

Eğer bir iddianamede kanıtlar bölümü fasafisoysa,

sen istediğin kadar suçla, eninde sonunda davanın dönüp

dolaşıp noktalanacağı yer kanıtlar bölümünün sayfalarıdır.

Üçgenin üçüncü köşesi bilir bunu...

---

Çürük kanıt, çürük anıta benzer; ne kadar büyük

törenle açılırsa açılsın, çökmeye mahkumdur.

:::::::::::::::::

OSMAN KÖKSAL

Açık renk gözleri, uçuk saçları, pembeye dönük

yüz rengi, yapılı bedeniyle Osman Köksal, hemen göze

çarpan-serinkanlı bir insandı. Çoğu asker kişide görülen

"ihtiyat" payını gözeterek ve düşünerek konuşurdu.

Tam anlamıyla yurtsever bir subaydı. Durduğu

yerde duran adamlardan değildi; çağımızın baş döndürücü

değişiminden uzakta yaşayamazdı.

Ve yaşamadı.

Köksal kendisine yeni bir şey söylendi mi duraksar,

sigara paketini çıkarır, kafasında hemen bir

tartışma kapısı açardı.

Son yıllarda kendisini göremedim.

Kimbilir?

Belki sigarayı bırakmıştı.

---

Celal Bayar'ın cumhurbaşkanlığı 27 Mayıs eylemiyle

noktalanmış; bir özgürlük devrimine yol açılmıştır.

Bu tarihsel olayda Çankaya'daki Muhafız Alay

Komutanı Kurmay Albay Osman Köksal'dır. Köksal

daha sonra 27 Mayıs devriminin yürütme kurulu işlevini

üstlenen Milli Birlik Komitesi üyesi olacaktır.

---

1960 mayısının ortasında Cumhurbaşkanı Celal

Bayar'a şöyle bir mektup gelir:

"-Sayın Reisicumhurum, bu mektup elinize geçtiğinde

Muhafız Alay Kumandanınız Osman Köksal

ile Milli Müdafaa Bakanı Yaveri Adnan Çelikoğlu hükümet

darbesini eğer yapmamış iseler, ellerinizden öperim."

Bayar, bir yandan mektubu görevlilere verip araştırma

yaptırırken öte yandan Köksal'ın ağzını arar:

"-Kumandan, bizim alayın Halk Partililerin eline

geçtiğine dair söylentiler artmaya başladı, ne dersin?"

Köksal:

"-Efendim, böyle bir bilgim yok. Ama karışık

zamanlarda çok şeyler söylenir. Bunun amacı alayı

baştan aşağı değiştirip Köşk'ün savunmasını zayıflatmaktır.

Beni değiştirip yerime kendi adamlarını getirmek

isteyebilirler."

Cumhurbaşkanıyla Muhafız Alayı Komutanı arasında

geçen bu konuşma, ülkenin zaten şirazesinden

çıktığını vurgulamaktadır. Nitekim birkaç hafta sonra

27 Mayıs gündeme girmiş; olayın kişileri tarihin

sayfalarına yazılmışlardır.

Ama hangi sicille?

Zamanın kum saati aktıkça duygular durulur; kinlerin,

tepkilerin zehirleri uçar; kişisel kavgalar bir yana

bırakılır; geçmişte yaşananların doğrusu eğrisi

aranır. 22 yıl sonra bugün 27 Mayıs devrimine dönük

sorulara daha serinkanlılıkla yanıt verilemez mi?

-Acaba yaşanan olayın anlamı neydi? Kişilerin

etkinlikleri ne ölçüde geçerliydi?

Çağdaş insanlığın hızlı yaşamında 27 Mayıs'ı gerçekleştirmiş

olanların eylemlerini evrensel bir ölçüye

vurmak gerekiyor. Kendi içimizdeki küçük çatışmalar,

kavgalar, çekişmeler, kıskançlıklar; insanların ve

olayların tarih karşısındaki konumunu değiştirmez ki...

Eğer seçimle gelen bir iktidarın diktaya dönüşme

yolunda baskı rejimini koyulaştırması söz konusuysa

27 Mayıs eylemlerini tarih alkışlamak zorundadır. Bir

askeri eylemi çağdaş ölçüleriyle özgürlük rejimine

çevirebilenler ölürken de yücelirler.

İnsan yaşadığı sürece yaptıklarıyla anılır. Osman

Köksal 27 Mayıs devriminin anlamında kişiliğini pekiştirmiş

bir askerdir.

Hiç kimse bu rütbeyi onun omuzlarından sökemez.

:::::::::::::::::

EGE'NİN İKİ YAKASI

Büyükelçi Semih Günver'in "Anılar ve Portreler"

adlı yazı dizisi Cumhuriyet'te sürüyor. Sayın Günver,

10 Nisan 1983 günü Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir'in

1973 temmuzunda kendisine yolladığı bir mektubu

yayımladı. Halikarnas Balıkçısı (ya da kısaca

Balıkçı) bütün yaşamında savunduğu bir düşünceyi bu

mektubunda da vurgulamış; Ege uygarlığında "Atinalıları,

Spartalıları ve Anadolu İyonyası"nı birbirinden

kesinlikle ayırmış:

"-Bunları" diyor, "bir çuvala sokmanın anlamı yoktur?"

Neden?

Halikarnas Balıkçısı'na göre Anadolu İyonyası'nda

"İnsanlık tarihinde siftah olarak, her türlü mitolojik

etkiden tamamen arınmış modern fennin"

temelleri atılmıştır. "Thales, Anaximen, Anaximander,

Leuciprus, Heraclit, Anaxagore ve Democrite"

bu temelleri atmışlardır. Balıkçı diyor ki:

"-Bugün Ay'a gidilebiliyorsa -Ay'a gitmek bir

fenni olaydır- bu adamlar sayesindedir. Çünkü Socrat,

Platon ve Aristotel'le Ay'a gidilmez, Lunatique

(Ay'ın evrelerine göre huy değiştiren ya da dengesiz)

olunur."

---

Çoğumuz, Halikarnas Balıkçısı'nın saydığı adları

yeterince değerlendiremeyiz; Thales'i veya Heraklitos'u

okul kitaplarından şöyle böyle tanırız; ama

öğretim düzenimizde Batı'nın klasik değer yargıları ağır

bastığından, Sokrates'in, Aristotales'in, Eflatun'un

(Platon) büyüklüğüne inanırız. Cevat Şakir bunları Atina

uygarlığını simgeleyen kişiler olarak vurguluyor;

Anadolu'yu ayırıyor.

İlk bakışta koskoca Aristo'yu azımsamak insana

aykırı geliyor. Ne var ki bu "bilgi"yi azımsayan yalnız

Balıkçı mı? Bertrand Russell "Bilimden

Beklediklerimiz" adlı kitabında Aristo'ya (ya da Aristoteles'e)

ilişkin olarak şunları söylüyor:

"-Modern zamanların öteki yenilikçileri gibi

Darwin de Aristoteles'in otoritesi ile savaşıma girmek

zorunda kalmıştır. Aristoteles'in insanlığa musallat

püsküllü belalardan biri olduğunu söylemek gerek. Bugün

üniversitelerin çoğunda mantık öğretimi hezeyanla

(saçmalıkla) doludur; bundan sorumlu olan da Aristoteles'tir."

Gerçekten Atina uygarlığında gelişen "biçimsel

mantık" çoğu küt kafalının 20'inci yüzyılda bile beynini

kalıplı fese çevirir; dinamik mantığın kurallarını öğrenmek

için bu kalıbı kırmakta güçlükle çekilir.

---

Ege'nin iki yakasında iki düşünce nasıl oluşmuş?

Bir yanda bilgelik, bir yanda bilimsellik nasıl ağır basmış?

Kuşkusuz bilgeliği azımsamak da yanılgıdır. Bilimselliğin

kurallarını yadsımadan sağduyu ve sezgilerle

gerçeklere yaklaşma yöntemi tarih boyunca büyük

değerler yaratmıştır. Ortaçağ bağnazlığının yıkılışı ve

Uyanış Çağı'nın başlaması, Batı'da her tür özgürlüğe

kapıların açılması demektir. Bu kapılar açılırken Montaigne,

Rabelais gibi bilge yazarlar yetişti. Ne rastlantıdır

ki (belki rastlantı değil) bu yazarları Türkçe'ye

aktaran Sabahattin Eyüboğlu da bilimselliği benimsemekle

birlikte, bilge sezgileriyle "doğru"ları yakalar, gerçeklere

yaklaşırdı. Ege uygarlıklarına dönük bakışında Eyüboğlu'nun

Halikarnas Balıkçısı gibi düşündüğünü biliyoruz.

Cevat Şakir'in, Eyüboğlu'nun ve arkadaşlarının

Anadolu toprağında boy atmış uygarlıkları Ege'nin

karşı yakasından ayırmaları ve özelliklerini aramaları

bir başlangıçtır. Her şeyin kökenini eski Yunan'a bağlayan

klasik Batı düşüncesinin önyargılarına karşı

Türkiye'de bilimsel bir karşı-tutuma gereksinme var.

Bu karşı-tutum ise salt bilgelikle yürümez; yeni kuşaklar

bilimsel yöntemlerle işin doğrusunu eğrisini ortaya

koyacak çalışma ve çabalara girişmelidirler.

:::::::::::::::::

ROBOTLAR ÇAĞI

Üretim sürecinin belirli aşamalarında işçi yerine

robot kullanılması çağını yaşıyoruz.

Kimi aydının kafasında bu yeni oluşum kargaşa

ve kuşku yaratmaktadır. Öyle ya, bir yeni dünya düşünün

ki artık işçiye gereksinme kalmayacaktır; bir

fabrika düşleyin ki içinde canlı yaratık çalışmıyor; traktörü,

otomobili, kamyonu üreten robotlardır. Bu fabrikada

artık patron-işçi ilişkisi yok; ne toplusözleşme

ne grev söz konusudur; ücret kavgaları tarihin yaprakları

arasında solmuştur...

Peki, bu durumda emek - sermaye çelişkisi ne olacak?

Bu çelişki üstüne oturtulan kuramlar aşılmayacak mı?

Sömürü edebiyatı geçmişin kitaplığını süslemeyecek mi?

---

Sanayileşmemiş bir toplumda ve milyonlarca işsizin

ortalıkta dolaştığı bir ülkede bu gibi konuların

tartışılması belki aykırı görünebilir; ama değildir.

İletişim ağının yoğunlaşması bütün dünyayı iç içe

yaşamaya zorluyor; feodalite, kapitalizm, sosyalizm

göstergeleri ülkelerde birbirine dolanıp sarmallaşıyor.

En geri ülkelerin ordularında, bilgisayarlı silahları

kullanma hevesleri boy atarken, çağımızı bütünüyle

kapsayan bir yaklaşımla geleceği düşünmek kaçınılmaz

oluyor.

Peki, gelecek nasıl olacak?

Biçimsel mantığın düşlemlerine kendimizi kaptırırsak,

geleceği şöyle tasarlayabiliriz:

Fabrikalarda milyonlarca robot çalışıyor; fabrika

sahiplerinin hiçbir derdi kalmamış; üretimi hızlandırıp

yavaşlatmak birer düğmeye basmakla olasıdır.

Ama bu arada halk yığınları ne yapıyor? Sokakları

dolduran insanlar nasıl yaşayacak? Fabrikalarda

sermaye sahibinin emirlerine göre çalışan robotların

ürettikleri mallar kimlere satılacak?

Robotlar dünyasında işsizlikten komaya giren halk

yığınları bu gelişimi sessiz ve boynu eğik izleyecekler

mi? Ya da robotların çalıştığı dünyadan paylarını isteyecekler

mi? Ya bu yığınlar fabrikalara ortak olmak

eğilimine kendilerini kaptırırlarsa? Robotlar da

fabrikalardaki makinelerin birer parçası veya uzantısı

değil midir? Daha doğrusu robotlar da birer makineden

başka nedir?

---

Sanayide yeni gelişmeler, emek - sermaye ilişkisinin

özüne değin bir değişimi gündeme getirmiyor;

ama toplumsal sorunların yeni aşamalarını hayata yansıtıyor.

Nitekim robot çağına girmiş bulunan Japonya'da

sendikacılar işçi-işveren ilişkilerini robotlu

üretim dünyasının gerçeklerine göre değerlendirmeye

bırakmışlardır.

1580'de Danzig'de altı parça kumaşı birden dokuyan

makineyi icat eden kişi, belediye başkanının emriyle

boğdurulmuş. Çünkü bu makinenin bir sürü işçiyi

ve sonuçta aileyi işsiz bırakacağından korkulmuş;

yeni buluşun kullanılmasına 1765'te resmi izin

çıkarılabilmiş.

1580 ile 1765 arasında yaklaşık 200 yıl var. Baskı

makineleri de Türkiye'ye yuvarlak hesap 250 yıl

sonra girebilmiştir. Bilim ve teknolojide her yeni adımın

zorla ve gecikerek yürürlüğe girmesi, kurulu düzeni

korumaya çalışan tutucuları direnişe itmesi doğaldır.

Robotların endüstri üretimine girmesi de korkulara,

kuşkulara, yanılgılara yol açacaktır.

Ama yasa değişmeyecektir.

---

Yasa nedir?

Geçmişten geleceğe doğru insanlık değişimine baktığımızda

toplumsal ilişkilerin, "daha az sömürüye ve

daha çok özgürlüğe" doğru dönüştüğünü görüyoruz;

bilim ve teknolojinin ilerlemesi bu yasanın hızlanmasını

pompalamıştır.

Geleceğin dünyasında robotlarıyla birlikte fildişi

kulesinde yalnızlaşan patronlar görmek aptallıktır. Patronlar

da robotlar da üretim ilişkilerinin yasalarına

bağlıdırlar ve o yasalardan bağımsızlaşmaları olanaksızdır.

:::::::::::::::::

SİZİ İYİ GÖRÜYORUM

Yaşlanmaya başlayan dostlar birbirleriyle karşılaşınca

destek atışına girişirler:

- Seni iyi gördüm.

- Ben de seni.

Genç iken kimse kimseye "seni iyi gördüm" demez.

Azrail'in yaşam yollarına döşediği mayınlar arasında

dolaşmaya başlayan kuşaklar arasında böyle sözler

geçerlidir. Bakarsın ki adamın gözlerinin feri kaçmış,

beti benzi uçmuş, göbeği boş buğday çuvalı gibi

sarkıyor, göğsü hırıldıyor, ayakta zor duruyor.

Ne diyeceksin?

- Seni iyi gördüm.

- Ben de seni.

---

Bu numara yalnız kişiler arasında geçerli olmakla

kalmıyor ki, yaşamın neresine baksanız benzeri oyun

sürüyor. Ekonomik gidişatı inceleyen holding profesörü

ne diyecek? Eski çağlarda kötü haber getiren habercinin

kafasını uçururlarmış. Bu kuralın kalıtımları sürüyor.

- Durum nasıl?

- Çok iyi.

Kötü desen kimsenin hoşuna gitmez; bu kez sen

kötü olup çıkarsın.

Neme lazım...

Şunu bunu öfkelendireceğine, huyuna suyuna gidersin,

yuvarlak laflar söylersin, en budalaca yaklaşım da

bellidir:

- Efendim, Fransızların bir özdeyişi vardır; kötümser,

yarısına kadar dolu şarap bardağına bakıp "bu

bardak yarısına kadar boş" diye tutturan adamdır.

Bizim durumumuz iyidir, hatta çok iyidir; 24 Ocak

kararlarıyla düze çıkıyoruz.

Ekonomide bu yöntemin yararları sonsuzdur; holding

profesörleri böyle yapıyorlar; paraları da cebe

atıyorlar.

Ülke darboğazdan geçmiyor mu?

Geçiyor.

Ama kimi gazeteler ve dergileri açıyorum; bir çevre

var ki tırlatmış gibi...

Görgüsüzlük, bayağılık, sululuk, savurganlık, şımarıklık

gazetelerin, dergilerin sosyete köşelerinden fışkırıyor.

Kerterizini yitirmiş, pusulasını şaşırmış, yelkenleri

dağıtmış sarhoş gemiciler gibi fotoğraflara yalpa

vuran etkin bir toplum kesiminin varlığını nasıl

yorumlayacağız?

- Çok iyi yaptınız hanımefendi...

- Efkar dağıttınız beyefendi...

- Her şey yolundadır ağam...

---

Bizim toplumun sosyete basınına yansıyan, fısıltı

gazetesini dolduran, halk yığınlarına sergilenen bir

çevresi var ki yaşamlarının yanında ne Dallas dizisi

para eder ne de Flamingo Yolu..

Bunlar bayağı TV dizileridir; ama birer göstergedirler.

İnsan olanın çağımızda nasıl yaşayacağı, eğleneceği,

içeceği, efkar dağıtacağı, yaşamın tadını çıkaracağı

artık belli değil midir? Ruhunun karanlık koridorlarından

bir türlü çıkamayan şaşkınların bayağı yaşantıları hayat mı?

---

Bu çevreler bizi nasıl görüyor, bilemem; ama açıkça

söyleyeyim:

- Ben sizleri iyi görüyorum.

:::::::::::::::::

SORU İLE YANlT BİR BÜTÜNDÜR

Çocuk konuşmasını öğrenirken bıkmadan, usanmadan

soru sormayı sürdürdü:

- Bu ne?

- Cici...

- Bu?

- Teyze...

- Şu?

- Ağaç...

Çevresini tanımak için sorar çocuk; yavaş yavaş

dünyayı algılamaktadır. Boy atıp serpilince, okula gidip

abece'yi sökünce çocuğun soruları değişir:

- Metre ne demek?

- Belediyenin anlamı nedir?

- Cumhuriyet neye denir?

Çocuğun soruları çocukluğunun ürünüdür; doğal

karşılanır; yetişmesi, öğrenmesi, eğitilmesi için soruları

yanıtlanır; çocuğun adamlaşması, sorularla yanıtlarda

bütünleşen bilgi ve bilinç oluşumuyla gerçekleşir.

Ne var ki soru - yanıt ikilisi çocukluğa ilişkin bir

süreçte başlayıp bitmez.

İnsanoğlu bütün yaşamı boyunca sorar ve yanıtlar;

ya da sormaya ve yanıtlamaya çalışır. Bu diyalektik

süreç tükenmez; kuşaktan kuşağa zincirleme sürer

gider. İnsanlığın birikimleri sonsuzluğa uzanır. Sorular

yanıtlandıkça, yanıtların yaratacağı yeni soruların

süreci başlar.

Uygarlık böyle kurulmuştur; böyle sürmektedir.

Her soru gerçekte yanıt gibidir. Diyelim ki bir toplantıda

konuşuluyor. Voltaire'in adı geçti. Orada bulunanlardan

birisi sordu:

- Voltaire de kim?

Çevredekiler az buçuk okumuş yazmışlarsa, sorgucuyu

ayıplarlar. Çünkü biraz mürekkep yalamış herkesin

Voltaire'i tanıması gerekir. Öyleyse Voltaire'i

soran, karşısındakileri sorguya çekmek yerine kendisini

ele vermiştir.

Ortaçağ engizisyon mahkemesi Galile'ye

sormuştu:

-Söyle bakalım Galile; evrenin merkezi dünya

mıdır, yoksa bir başka yıldız mı? Güneş mi dünyanın

çevresinde dönüyor, yoksa dünya mı güneşin çevresinde

deviniyor?

Sorunun içeriği, sorgucunun niteliğini hem tarihe

yazdı hem yobazlığın siciline...

---

Soru vardır, soranı büyütür; soru vardır, soranı

yalnız küçültmez, alçaltır.

Beş yaşında çocuk bahçedeki bir çiçeğe yumuk

ellerini uzatarak sorabilir:

- Bu ne?

- Çiçek, gül...

Sorunun niteliğiyle çocuğun yaşı, bilgisi ve saflığı

arasındaki uyum güzeldir. Ama kazık kadar herifin

her sorusuna benzer hoşgörü gösterilebilir mi? Böyle

durumlarda kocaman adamların olmadık soruları,

ya gelişmemişlik kanıtıdır ya kurnazlık yöntemidir ya

da eskilerin "tecahül-ü arifane" dedikleri soydandır.

Ne olursa olsun, soruların niteliği, soranın kimlik belgesini

oluşturur. Soru sora sora koca adamların ufaldıkları,

küçüldükleri, bilgisizliğin karanlığına gömüldükleri

ve yok oldukları çok görülmüştür.

---

Sorunun karşısında yanıt var.

Yanıt var, yanıtlayanı küçültür; yanıt var, yanıtlayanı

büyütür, devleştirir.

Kimi zaman soru bir yanıt içerir. Soruyla yanıt

ve yanıtlamayla sorgulama arasındaki bütünleşmede

öyle bir gerçek ortaya çıkar ki kimin sorduğunu kimin

yanıtladığını bilemezsiniz; kim kime ne soruyor,

neden soruyor ve neden sordukça küçülüyor diye düşünürsünüz.

:::::::::::::::::

ŞEVKİ ERENCAN'I YÜREĞiMiZE GÖMDÜK...

Mahpushanenin yedi adım boyunda, yedi adım

eninde beton avlusuna iki kapı açılıyordu. Kapının birisinden

Sabahattin Usta çıkıyordu; ötekinden Şevki Usta...

Biri fikir işçisiydi, öteki kol işçisi, Sabahattin

(Eyüboğlu) Şevki'ye (Erencan) saygıyla davranır, adıyla

çağırmaz, kısaca:

- Usta... diye seslenirdi.

Şevki Erencan, gür bıyıklı, kara kaşlı, yağız tenli,

çıplak başlı, dosdoğru, dimdik, gıllıgışsız, akyürekliydi;

can arkadaşımdı benim, dostumdu.

Sabahattin Eyüboğlu'nun Şevki'ye karşı duyarlı

saygısının özü, binlerce yılın deneyiminden düşünle

emeğin kaynaşmasından oluşan bilinçti. Şevki Erencan'a

baktığımızda insanla çocuk, ağaçla yaprak, şarapla

tütün, bulutla gök, güneşle gölge bağıntısı birbirini

çağrıştırır; kardeşlik duygusunun duyarlığı emekçinin

gözlerinde okunurdu. Şevki Usta'ya merhaba demek,

sanki insanlığa merhaba demekti.

Sabahattin Eyüboğlu durup dururken, nedenli nedensiz

bana Şevki Erencan'ı kaç kez göstermiştir:

-Bak işte Usta!..

Kimbilir, belki de Sabahattin, düşün'e dayanan

bilgelikle alınterine dayanan bilgeliğin bir bütün olduğunu

Şevki'nin kimliğinde vurgulamak istiyordu.

Ve yedi adım boyunda, yedi adım eninde beton

avluda iki bilge her sabah merhabalaşıyorlardı.

---

Sabahattin Eyüboğlu'nu yıllarca önce yitirdik.

Şevki Erencan'ı 8 Aralık 1982 Çarşamba günü Yarımca'dan

aldık. Tütünçiftlik sırtlarında gösterişsiz bir

mezarlığa gömdük.

Kendisini yıllardan beri arayıp soramamıştım.

Dostlarla kararlaştırmıştık; bu pazar görmeye gidecektik;

ölüm haberi geldi. Yakınlarının anlattığına göre

bu yıl 1 Mayıs'ta hastalanmış; kendisini toparlayamamış;

1 Mayıs'tan sonra da bir daha işe gidememiş.

Erimiş mum gibi...

Bizler Şevki'nin yakınları ve dostları bir çukurun

başında toplandık. Her şey bildiğiniz gibi oldu. Cenaze

protokolünü bozan yalnız küçük çocuklardı. Çocuklar

da gelmişlerdi törene; ve daha ölümün ne olduğunu

algılamayan küçük insancıklar koşuşup çığrışıyorlar,

anneleri, ablaları sesleniyorlardı:

- Sus yavrum...

Şevki'nin tabutu çukura indirildi. Kazmalar kürekler

çalışmaya başladı. Dostları önce çukura kürediler

toprağı, sonra kalanını üste yığdılar; emekçi arkadaşlar

mezarın baş yanına bir tutam çiçek koydular.

Kürekler kazmalar çalışırken düşünüyordum; benim

bildiğim Şevki şimdi dikiliverir:

- Durun ulan! der, zahmet etmeyin, verin şu küreği

bakayım bana...

Avuçlarına tükürüp başlar çalışmaya, kendi mezarını

kendisi küreyip doldurur.

---

Yakınları dediler ki:

-Öldükten sonra bedeninin tıp fakültesine verilmesini

düşünüyordu; ailenin yaşlıları üzülmesin diye vazgeçti.

---

Şevki Erencan'ı 1982 aralık ayının soğuk, ama

güneşli ve güzel bir gününde yüreğimize gömdük.

Tütünçiftlik'ten İstanbul'a dönerken düşünüyormm:

Kim tanır Türkiye'de Şevki Usta'yı?

Tüm ömrünce alınterinin damlalarını yaşamının

acılı tespihine dizerek çekmiş bu emekçiyi gerçekte herkesin

tanıması gerekir. İnsan değeri, ünle ya da protokolle

ölçülmez; Şevki Erencan'ı Türkiye'nin alınteri tarihinde

anacağız.

:::::::::::::::::

ÇOCUKLA YELKOVAN

Çocukluğumda yaşadığım kentin büyük meydan

saatini izlemeye bayılırdım. Bu eski saat kulesinin

kadranındaki yelkovan, dakika sonunda birdenbire atar;

daha başka deyişle 59 saniye durup son saniyede devinirdi .

Durup beklerdim.

Devinimsiz gibi duran koca saatin gerçekte durağan

olmadığını gözlerimle görmek mi isterdim? Yoksa

yelkovanın atışlarından zamanın nasıl attığını saptamaya

mı çalışırdım? Gizemli bir kavramdı zaman;

tanımı güçtü. Zamanla insan arasındaki ilişkilerden

bir şey anlaşılmıyordu. Çevremdeki büyüklerden

çeşitli sözler duyuyordum; sıkıntılı olduklarında ofluyorlar,

pufluyorlar, patlıyorlardı:

- Offf, zaman bir türlü geçmiyor...

Keyifli saatlerinde zamanı unutuyorlar; sonra birdenbire

telaşlanıyorlardı:

- Ayy zaman ne çabuk geçmiş!..

Saat kulesindeki kocaman yelkovan hep eşit aralıklarla

atıyordu; ama kocaman adamlar zamanın bazen

çabuk aktığını, bazen durduğunu söylüyorlardı.

Hangisi doğruyu vurguluyordu? Kentin kocaman saat

kulesindeki akreple yelkovan mı? Yoksa çevremdeki

büyükler mi?

---

Zaman saatlere ve insanlara göre değişiyor muydu?

Eski kulenin yelkovanı dile gelseydi, belki kendisini

savunurdu; ama yelkovan sessizdi; akrep konuşamazdı.

Akrep zaten yelkovandan ayrıydı; ağırbaşlıydı; yerinden

kımıldadığını göremiyordum. Yelkovanı bazen

yakalamak olasıydı; bazen de sabrım tükeniyor, çevremdeki

bir başka olayla ilgileniyordum; ve gözlerimi

kaydırdığımda yelkovanın yerini değiştirmiş olduğunu

görünce bozuluyordum. Eski saat kulesinin işlemeli

kadranında yelkovanı izlemek; zamanla aramda bir oyundu.

Yakalamak istiyordum zamanı.

---

Aradan uzun yıllar geçti.

Bilmem ki çocukluğumda bir süre yaşadığım kentin

eski saat kulesindeki akreple yelkovan zaman çemberinde

bostan kuyusunun beygiri gibi yine döneniyorlar mı?

Yoksa eskiyip işe yaramaz mı oldular? Kuyunun

suyu bitti mi? Gözleri bağlı at öldü mü? Bostanı

parselleyip sattılar mı? Sebzelerin yetiştiği ve taze

toprak kokusunun yükseldiği yerlere beton apartmanlar

mı dikildi?

Hangi şehre ve ülkeye gitsem, çocukluğumun bir

kesitini yaşadığım o eski kentteki saatin çalıştığını hep

düşünmüşümdür. Zaman duygusunu o eski saatin kocaman

yelkovanı bilincime yazmış.

Oysa zamanı yakalamaya çalışan çocukluk enayiliğinin

bir ömür boyu sürdüğünü sonradan anladım.

- Geç kalıyorum...

- Vakit kalmadı...

- Zamanım yok...

Niçin? Neye yetişmek için? Sen durdukça duran,

sen yürüdükçe yürüyen, sen koştukça koşan; hem senin

dışında hem senin içinde yaşayan zamana karşı

çaresiz değil misin?

---

O çocukluk kentinin eski saat kulesindeki akreple

yelkovan aradan geçen yıllar boyunca hep çalıştılarsa,

kendi pabuçlarını dama atmak için çırpındılar demektir.

Zaman, akrebi ve yelkovanı da sildi. Artık

akreple yelkovan yok; saatlerin kadranında kırmızı

ışıklı sayılar birbiri ardına yanıp sönerek zaman

bildiriyorlar; dakikaları aşarak saniyeleri de vurguluyorlar.

Geçenlerde böyle bir saatin karşısında düşündüm:

Dakikanın nasıl geçtiğini anlamak için beklemeye gerek

yoktu; saniyelerin nasıl aktığını kırmızı sayılar sinir

bozucu, korkutucu, ürkütücü alarm işaretleri gibi

veriyorlardı.

Zamanı yakalamak için eski saat kulesinin karşısında

dikilip duran çocuk meğer boşuna beklemiş. Eskiden

kıpırdamayan yelkovanlar, şimdi kırmızı alarm

işaretleri gibi yanıp sönen saniyelere dönüştüler; büyüyüp

yaşlanan çocuğu kovalıyorlar.

:::::::::::::::::

SIRASI MI?

Dostum terzi Rıfkı, her zaman tam daktilomun

başına oturup yazıya başlayacağım dakika telefon eder.

Yine öyle oldu.

- Nasılsın?

- İyiyim.

- Filanca'nın yazısını bugün okudun mu?

- Okudum.

- Ne dersin?

- Saçmalamış...

- Bir şey yazacak mısın?

- Boşver yahu; adam bunadı artık; zırvalıyor,

yanıt vermeye değer mi?

Telefonu kapadıktan sonra düşündüm.

Köşe yazarlığı; yergi, eleştiri, vurgulama için birebirdir.

Kişilerle uğraşmaktan hoşlanmam; ama kimi

zaman da bir kişinin kişiliğini yermek ya da kınamak

gerekiyor. Ne var ki eleştirilecek ya da yerilecek

kişi (sözgelimi) devletin bir koltuğunda oturmaktadır;

yasalarla donanmış, zırhlanmış, kalemini biraz oynattın

mı...

- Buyur mahkemeye!

- Neden?

- Ceza Kanunu madde 159...

- Ne ilgisi var?

- Bal gibi var.

Geçmişteki otuz yıl bu yüzden mahkemelere taşınmakla

geçti. Sonunda beraat etsen de çile çekiyorsun.

Zaten iktidar koltuklarında oturanlar da ellerindeki

yetkileri Damokles'in kılıcı gibi yazarın başının

üstünde sallandırıyorlar.

- En iyisi bu kişiler iktidar koltuğundan düştüler

mi canlarına okumak değil mi?

---

Ama bu kez de bir başka kaygı başlıyor:

- Yahu, düşmüş adama vurulur mu?

Vurulmaz.

Gerçekten hazret iktidar koltuğundan eşekten düşmüş

karpuz gibi yuvarlanmıştır. Nesini yazacaksın?

Elinde yetki varken her tür kötülüğü, şeytanlığı, rezilliği

yapan mel'un, artık zavallılaşmıştır. Köprülerin

altından çok su geçmiş, bu kez iktidar koltuklarına

başka birileri oturmuştur. Düşenlerle uğraşmak kabadayılığa

sığar mı?

Peki ne yapmalı?

Bu herifin ne mel'un bir kişi olduğunu ne zaman,

nasıl anlatmalı derken adam ölüverir.

---

Cenaze törenleri, çiçekleri, çelenkleri, namazları,

niyazları, ilanları, yazıları...

Hoca sorar:

- Merhumu nasıl bilirsiniz?

- İyi biliriz.

Sorarsın kendi kendine yitip gitmiş olanı düşünerek:

- Ulan, bu ne yalan dolan? Oturup şu adamın

ne mal olduğunu yazsam mı?

- Aman sakın ha!...

- Neden?..

Ölüler hayırla anılır dinimizde...

---

Kimisi ihtiyarlar; bir ayağı çukurdadır, vurmak

ayıp sayılır; kimisi koltuktan düşmüştür, boynu bükülmüştür,

vurmak ayıp sayılır; kimisi ölür, kördür

ama badem gözlü olur, vurmak ayıp sayılır.

Peki, biz bu adamların ne mal olduklarını kamuoyuna

ne zaman açıklayacağız?

:::::::::::::::::

TANRIÇA PAZARLAMASI...

Bir zamanların "seks tanrıçası" Brigitte Bardot,

gününü doldurunca beyazperdeden ayrılmış; Fransa'nın

Akdeniz kıyılarında yüksek duvarlarla çevrili villasında

yaşamaya başlamıştı.

Ne var ki sinema tanrıçalarının yakasını gazeteciler

ömrü billah bırakmazlar. Bulvar basınının foto

"muhabirleri kadıncağızın görkemli konutunun çevresinde

pusu kurmuşlar, eski yıldızı tuzağa düşürmeye

çalışmışlardı. Bardot'nun çırılçıplak güneşlenirken

resimlerini de yayımladılar:

- Brigitte Bardot'nun göğüsleri sarktı, yüzü buruştu;

ne oldum dememeli, ne olacağım demeli...

Sıradan insan için doğal bir şey, sinemanın yarattığı

tanrıçalarda yadırganır. Yaşlanmak istemeyen

seks tanrıçası için bir yol vardır: Kendi kendini öldürmek.

Zavallı Marilyn Monroe öyle yaptı.

Ve hep genç kaldı.

---

Brigitte Bardot 47 yaşına girmiş ve gazetecilere

bir demeç vererek demiş ki:

"-Şimdiye dek üç kez evlendim. Bu da bana

büyük bir ders oldu. Çünkü erkekler beni hep yanlış

tanıdı; hepsi beni bir tanrıça gibi gördü."

Gerçek sinemada; sanatçı çeşitli rollere çıkar, türlü

kılıklara girer, her senaryoda bir başka kişiyi oynar.

Kapitalist dünyanın "Holivut pazarlaması"nda ise bir

kişinin ömür boyu hep aynı kimlikte oynatılması kimi

zaman büyük iş yapar. Marilyn Monroe bu tür

pazarlamaya güzel bir örnektir; Brigitte Bardot ikinci

büyük örnektir. İzleyicinin gözünde ve ruhunda bir

mitos geliştirilir ve yaşam bu mitosun çelişkili ikileminde

sürmeye başlar. Brigitte Bardot dendiğinde akla

ne gelir? Her dakikası cinselliğe dönük, her saati erkek-kadın

ilişkisiyle dolu bir kadın...

Acaba Bardot öyle midir?

Sanat gücünden yoksun olan kimi oyuncular, patronların

elinde bir pazarlama aracı gibi piyasaya sürülüyorlar.

Yıllar süren propaganda yatırımıyla oluşturulan

mitosun kahramanı milyonların sevgilisidir.

Peki, "seks tanrıçası" ya normal bir kadınsa? Beyaz

perdedeki kimliğiyle gerçekteki kimliği birbirine denk

düşmeyen kadıncağız, çifte kimlik arasında kalacaktır.

Hangisidir hayatın gerçeği?

Yalnız stüdyodaki çekimde değil, toplumsal yaşamın

her kesitinde mitosuna uygun davranışlara zorlanmak

ne demektir?

Sıradan insana tanrıça gerekiyorsa ve tanrıçanın

pazarlaması için büyük sermaye yatırımlarına gerek

varsa; yaratılan kişi tanrıça değil bir kukladır.

---

20'inci yüzyılda tanrı ya da tanrıçaların pazarlanması

gittikçe daha yaygın bir nitelik kazanıyor. Rudolf Valentino'dan

başlayarak erkek pazarlaması da söz konusudur.

Çağımızda iletişimin yoğunlaşması işleri kolaylaştırıyor.

Beyaz perde alanından politikaya dek her

yanda perde ardındaki güçlerin kuklaları milyonların

karşısına özel kimlikle çıkarılıyor. Kadın olsun, erkek

olsun çifte kimlikli bir dizi aktör, politikacı, lider

ortalıkta cirit atıyor.

---

Zavallı Brigitte Bardot'nun aklı 47 yaşında mı başına

gelecekti:

"-Erkekler beni hep yanlış tanıdı..."

Geç kalmış sayılmaz Bardot; çifte kimliğinden sıyrılıp

kendisi gibi olmak için Doğulu şairin söylediğini

bellesin:

"Ya olduğun gibi görün...

Ya göründüğün gibi ol..."

:::::::::::::::::

DUYARLI... DUYGULU...

Duygulu insan vardır...

Duygulu makine yoktur.

Ama duyarlı makineden, hayvandan, insandan söz

açılabilir.

Uzak ufukları tararken bilmem kaç kilometrelik

alan içinde bir minik serçenin kanat çırpışını saptayan

dev radar ne kadar duyarlıdır!.. İnsan bedenindeki

kılcal damarların içini bile görebilen aygıtın duyarlığı

ne büyüktür! İnsan kulağının duyamadığı ses

titreşimlerini saptayan duyarlı makinelerin üretildiği

bir dünyada yaşıyoruz. Elektronik çağı duyarlı makineler

aşamasıdır. Sibernetik; makineleri neredeyse canlının

duyarlık düzeyine eriştirecektir.

Ormanın derinliklerindeki çalının dibinde kuşkuyla

bekleyen tavşanı taa uzaklardan sezebilen av köpeğinin

duyarlığı insanca değil, hayvancadır. Gecenin karanlığında

yürüyen sırtlanın duyarlığı hiçbir insanda

bulunamaz.

---

İnsanca duyarlık ayrı şey.

Öyle bir şey ki insanca duyarlık duygulu bir insanda

olmayabilir.

---

Büyük tarihsel savaşlarda yüzbinlerce kişinin ölüm

kalım yazgısını biçimlendiren komutanlardan çoğunun

özel yaşamlarında duygulu oldukları saptanmıştır.

Ne var ki bir asker, emriyle ölüme atılacağı başkomutanın

duygulu değil, duyarlı kişi olması için dua

etmelidir. Çünkü "büyük komutan" düşmanın ne

yapmak istediğini yalnız aklıyla değil, sezgilerinin

radarlarıyla da kavrayabilendir.

Aklın sınırını aşan alanlarda duygulu olmak çoğu

zaman işe yaramaz; duyarlılık geçerlidir.

---

Meyhanenin köşesindeki masada rakı şişesinin dibini

bulan sarhoş...

Sigara dumanında yankılanan arabesk müzik sarhoşun

içini cızlatır. Duygularının alacalı kuyusunda

derviş gibi döner de döner sarhoş; öyle bir sarmaldır

ki bu, içer duygulanırsın, duygulanır içersin.

Ama duyarlı mısın?

Sarhoş, çcğu zaman karşısındakini bezdirir; çünkü

o sıra kimseyle iletişim kuramaz. Alkol kubbelerinde

çın çın öten sesini güzel sanır. Duyguludur da karşındakinin

duygularını ölçecek kadar duyarlı değildir.

---

Yeşilçam'ın sulu ve kanlı melodramlarını izledikçe

duygulanıp hüngür hüngür ağlayan kişi de duyguludur.

Salya sümük mendiline sarıldıkça kaba senaryoların

trajik küllerini yalayıp yutar. Ne var ki Yeşilçam

duygululuğuna kendini kaptırmış yığınların duyarlıkları

ne ölçüdedir?

Duygululuk bir erdem.

Ama duyarsız duygululuk erdem midir?

---

Duygulu insan çoğu kez kendine dönüktür.

Duyarlı karşısındakine...

"Bencilik"ten ve "bencillik"ten uzaklaşmak için

duyarlılıkla duygululuğu bütünleştirmek gerekiyor. İnsanlar

arası sevgi, iletişim sorunudar. Sevip duygulanmak

güzeldir; ama kendine dönük duygululuk, sevginin

kaçınılmaz gereği olan iletişimden kişiyi yoksun

bırakır.

Ne makinenin duyarlığı ne bencilliğin duygululuğu.

İnsanca sevginin insanlar arasında gerçekleşmesi

için duyarlı duygulara gerek var.

:::::::::::::::::

YAŞAR KEMAL'İN CANINA OKUYACAĞIM

Yaşar Kemal'e Mondial del Duca ödülü Paris'te

törenle verildi.

Hürriyet gazetesi, olayı sekiz sütun manşetten göstermek

gibi güzel bir iş yaptı. Televizyonumuz (ne şaşılası

şey!..) haberi kamuoyuna duyurdu.

Yaşar Kemal'i ödüllendiren jürinin üçte ikisi Fransız

Akademisi üyelerinden oluşuyor. Fransız Akademisi,

tutucu (muhafazakar) bir kurumdur. Del Duca

jürisinin üyeleri arasında Maurice Schuman, Edgare

Faure gibi politikacılar da vardır. Edgare Faure, General

de Gaulle döneminde Pompidou'nun kabinesinde

bakanlık yapmıştır. Maurice Schuman ise Chaban Delmas

hükümetinde Dışişleri Bakanlığı'nı üstlenmiştir.

Bizim öküz altında buzağı arayanlarımız şunu bilsinler

ki Yaşar Kemal'e ödül verenlerin çoğunluğu Fransız

burjuvasının politika ve kültürünü simgeleyen kişilerdir.

Böyle bir kurulun bizim Yaşar'a ödül vermesi ne

demek?

Yaşar Kemal'in ödül almasına çok sevindim.

Üstelik keyiflendim.

Bu Yaşar Kemal, Adana'da ortaokulda benimle

aynı sınıfta okuduğunu söyleyip ötekine berikine övünür,

durur; şimdi ben de Mondial del Duca ödülünü

almış gibi şişiniyorum.

Hem Yaşar Kemal köylüdür; Türkiye'de köyü,

köylüyü, "köy romanları"nı kınayıp yererek burjuva

kültürünün fiyakasını yapmak isteyenler de eksik değildir.

Bizim Yaşar Kemal'e Fransız burjuvasının verdiği

değerin anlam ve önemi de böylece başkalaşıyor.

Bizim burjuvamız görgüsüzdür.

Sanayi devrimini gerçekleştiremeyen toplumda

burjuvanın görgüsüzlüğü doğaldır. Batı burjuvası sanatını

ve kültürünü üretmiş; endüstri devriminin koşullarını

yaratmış; siyasal demokrasinin temellerini atmıştır;

Batı şimdi ekonomik demokrasiye geçişin gebeliğini

yaşamaktadır.

Bizde ise parababalarının beslediği kimileri, hem

Batılılık taslamakta hem de sanatçımıza, emekçimize,

işçimize, sendikacımıza durmadan sövmektedir.

---

Sinemada, şiirde, romanda ya da sanatın öteki

dallarında Türkiye'de parlayan kişilere karşı bizim egemen

çevrelerimizde düşmanlığın ağzı köpürüyor; buna

karşılık Batı'da bizim yerin dibine batırdığımız sanatçıları

göklere çıkarıyorlar.

Peki, ne yapacağız?

Bizim parababalarının ne yapacaklarını bilemem;

ama ben ne yapacağımı biliyorum. Hele Göğceli (Adana'da

Yaşar Kemal'i böyle de çağırırlar) bir gelsin;

bizim gazeteye adımını attığında yakalayıp koca gövdesini

silkeleyeceğim:

- Ulan, Anadolu'nun tezekli köyünden çıkmışsın;

deli danalar gibi oradan oraya dolanmışsın; arzuhalcilik,

su bekçiliği, kunduracı çıraklığı yapmışsın;

şimdi Mitterrand'ın özel konuğu olup Fransa'ya gidersin;

Fransız Akademisi'nin "Saygıdeğer" üyelerinden

ödül alırsın, üstelik Türkiye'de "Sakıncalı Yazarlar

Sendikası"na üyesin. Başımıza bela mısın ulan? Sende

hiç "memleket, millet sevgisi" yok mu? Niye köylüyken

köylülüğünü bilmedin, yerinde oturmadın?

Yoksa Nobel ödülünü de alıp tepemize mi çıkacaksın?

Hele gelsin Yaşar Kemal, görür gününü...

:::::::::::::::::

GECELER VE GÜNDÜZLER

Yıl 1956.

Dolmuş adında bir mizah dergisi yönetiyordum.

O dönemin bütün hızlı yazarları ve karikatürcüleri dergide

çalışıyorlardı. Böyle bir derginin siyasal, toplumsal

yergiler toplaması doğal değil midir?

Doğaldır.

Ne var ki bu yergilere öfkelenen siyasal iktidar

kağıdımızı kesti. O yıllarda İzmit Fabrikası Ankara'nın

buyruklarına göre dergilere ve gazetelere kağıt veriyordu.

Bu işlerde yetkili bakan da Emin Kalafat'tı.

Kalkıp Ankara'ya gittim; bakanla görüşmek için

özel kaleme başvurdum. Görüşme dileğim gerçekleşti,

belirli saatte Emin Kalafat'ın yanına girdim.

Bakan gözlüklerinin ardından beni süzüyordu.

Derdimi anlattım; bize her ay "tahsis edilen" kağıdı

kestiklerini söyledim.

Kalafat:

"-Siz" dedi, "Nasıl bir politika izliyorsunuz?

Muhalif misiniz. muvafık mısınız?"

Şaşırdım:

"-Biz" dedim, "tarafsızız."

Emin Kalafat alaylı bir gülücükle bana baktı, yine sordu:

"-Az mı tarafsızsınız, çok mu tarafsızsınız"

Alay ediyordu.

Anlamaz göründüm.

"-Biz mizah dergisiyiz, böyle bir yayın organının

işlevi eleştiridir, yergidir."

Konuşma bitmişti.

---

Kağıt vermediler bizim dergiye, karaborsadan almaya

başladık; hem kağıt pahalıya geliyordu hem de

yasa dışına çıkıyorduk.

1957 seçimlerini bir burun farkıyla Adnan Menderes

kazanmıştı. Ama nasıl? Adnan Bey'in sonradan

söylediği bir söz seçim akşamındaki ruhsal durumunu

açıklar. Menderes demişti ki:

"-Allah bir daha bana o geceyi yaşatmasın."

Adnan Menderes'in yitireceği bir seçim değil miydi?

Ancak kimi zaman insanoğlu mantığını yitiriyor;

iktidar hırsı kişinin sağduyusunu kör ve sağır ediyor.

Seçim bitmişti; Dolmuş'ta "muhalefetimizi" sürdürüyorduk.

Her hafta kapak konusu Adnan Menderes'ti.

Ne var ki dergiyi piyasaya çıkaramıyorduk.

Biz, dergileri dağıtıma vermeden polis basımevinden

alıp gidiyordu. Bir, iki, üç... Baktım ki iş yürümeyecek;

İstanbul Basın Savcısı Hicabi Dinç'e başvurdum.

O zaman Adliye Sirkeci'deki Büyük Postane binasındaydı.

Savcıya dedim ki:

"-Eğer bu hafta da toplatacaksanız, dergiyi çıkarmayalım."

Hicabi Dinç anlayışlı bir tutumla beni dinledi;

sonra dostça bir yaklaşımla:

"-Bak, İlhan Selçuk" dedi, "Sen akıllı bir delikanlıya

benziyorsun. Seçim bitti. Kazanan kazandı.

Artık bir süre 'Beyefendi'nin karikatürünü yayımlamayın."

O ses şimdi bile kulağımda yankılanıyor:

"-Beyefendi'nin karikatürünü yayımlamayın."

Hicabi Dinç'in odasından çıktım. Kapıdaki levhaya

bir göz attım: Siyah üzerine sarı yaldızla "İstanbul

Basın Savcısı" diye yazıyordu.

Kendi kendime düşündüm:

-Neden Hukuk Fakültesi'nde okumuştum?

---

Hicabi Dinç ile Emin Kalafat ne oldular? Bilmiyorum.

"Beyefendi"nin (Adnan Bey'in) başına geleni

biliyorum. Adamcağız keşke 1957 seçimlerini yitirseymiş

de kurtulsaymış.

Çünkü "Allah bana bir daha o geceyi

yaşatmasın" dediği geceden bin beter geceler yaşadı.

:::::::::::::::::

NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Bu yıl Nobel Edebiyat Ödülü, Kolombiyalı yazar

Gabriel Garcia Marquez'e verildi. İsveç Akademisi

açıklamasında yazarın şu niteliklerini vurgulamış:

-Gerçek ile gerçeküstüyü, bir anakaranın yaşamını

ve çelişkilerini yansıtan, zengin bir düş dünyasında

birleştiren roman ve öykülerinden ötürü ödüle hak

kazanmıştır.

Marquez 54 yaşındaymış; yaşamının büyük bölümü

sürgünde geçmiş; önce Paris'te, İspanya'da, sonra

Meksika'da yaşamış, BBC'nin yorumuna göre yazar,

"siyasal konularla yakından ilgilendiği, dikta yönetimlerine

karşı olduğu için Kolombiya baskı yönetiminin

kendisini tutuklamasından çekiniyor"muş.

Türk okuru Marquez'i çok iyi tanıyor; çevirileri

elden ele dolaşıyor.

---

1967 yılında Guatemalalı romancı Miguel Angel

Asturias, 1971'de Şilili ozan Pablo Neruda, Nobel Edebiyat

Ödülü'nü almışlardı. Marquez, ödül kazanan

üçüncü Güney Amerikalı edebiyatçı oluyor.

İlginç bır rastlantı sayılabilir mi? Bilemem; üç sanatçı

da kendi ülkelerindeki baskı yönetimlerince dışlanmış

kişilerdir. Üçü de sürgünlerde yaşamışlardır.

Asturias'ın "Sayın Başkan" adlı yapıtında diktanın

acı gerçekleri yansıtılır. Marquez de "Başkan Babamızın

Sonbaharı"nı yazmıştır. Güney Amerika'daki

askeri başkanlık düzenlerinin ürünleridir bunlar. Üç

sanatçı da Yankee'lerin kompradorlarla birlikte yoksul

halkı nasıl sömürdüklerini anlatmışlardır. Güney

Amerika'da geçerli vahşi kapitalizmin maskesini sanatın

gizemli elleriyle indirmişlerdir.

Şili, Kolombiya, Guatemala; bakır, kahve, pamuk

üzerine dayalı tek ürünlü ekonomileriyle tipik birer

Güney Amerika toplumudurlar. Buralarda yoksullukla

zenginlik çelişkisi alabildiğine vurgulanır ve

Amerikan kökenli askeri darbeler birbirini izler.

Sözün burasında kişinin aklına şöyle bir soru gelebilir:

Acaba Nobel Edebiyat Ödülü niçin Asturias,

Neruda, Marquez gibi adamlara veriliyor? Nobel jürisi

komünistlerden mi oluşuyor? Yoksa işin içinde bir

başka bit yeniği mi var?

Nobel Edebiyat Ödülü'nün kimi zaman Churchill

gibi savaşçılığıyla ün yapmış bir politikacıya verilmesi

çoğu kişiyi şaşırtmıştır. Yine Nobel Barış Ödülü'nün

bütün dünyada "İnsan Kasabı" diye anılan İsrail

Başbakanı Menahem Begin'e verilmesi tepki yaratmıştır.

Gerçi Begin bu ödülü Camp David anlaşmasını

imzaladığı için Enver Sedat'la paylaşmıştır; ama

ne olursa olsun seçimin doğru olduğu söylenemez.

Nobel ödülleri üstüne çok eleştiri yazısı yazılmış;

kitaplar yayımlanmıştır. Bütün bunlara karşın Nobel

Ödülü'nü alan kişi tüm dünyada tanınır, bilinir. Şimdi

yeryüzünde çoğu kişi Kolombiya'yı kimin yönettiğini

bilmez de "Marquez" dediniz mi hemen yanıtlar:

- Haaa, şu Nobel'i kazanan yazar değil mi?

Yeryüzünde halklar, uluslar, ülkeler böyle tanınır;

sevilir; onurlanır.

---

Biz Türkiye'den baktığımızda Marquez'in Kolombiya'ya,

Astruias'ın Guatemala'ya, Neruda'nın Şili'ye

kötülük etmiş birer "vatan haini" oldukları aklımızın

ucundan geçmez; oysa bunlar kendi yönetimlerince

sevilmeyen, dışlanan, horlanan, işkenceden geçirilen

insanlardır.

Ne yapalım ki yazarın gücü, baskı yönetimlerinin

çağdışı politikalarını aşıyor.

Batı dünyasının liberal burjuvası da az gelişmiş

ülkelerin, tu kaka ettikleri sanatçıları bağrına basıp

ödüllendiriyor.

:::::::::::::::::

BİR ÇEVİRMEN OLSAM

Padişah 5'inci Mehmet Reşat, Meşrutiyet ilkelerine

özenle saygı göstermiş bir sultandı. Paytak yürüyüşü,

şişman gövdesi, sarkık bıyıkları, beyaz sakalıyla

sevimli ve kalender bir görünüşü vardı. İttihat ve

Terakki iktidarının sultanı, tüm ömründe bir tek gazeteciyle

konuşmuş.

Saray Başmabeyincisi Lütfi Simavi Bey'in anlattıklarına

bakılırsa "melek gibi bir ihtiyar"mış Sultan

Reşat; çevresine karşı çok iyi davranırmış, kimi zaman

"bir padişaha yakışmayacak kadar alçakgönüllüymüş."

Yaşamında konuştuğu tek gazeteci bir İngilizmiş.

Sultan ile gazeteci arasında çevirmenliği Başmabeyinci

Lütfi Simavi Bey yapmış.

---

Konuşma sırasında İngiliz gazeteci padişahın düşkün

durumuna bakarak Lütfi Simavi Bey'e demiş ki:

"-Doğrusu Haşmetli Sultan'ın bu kadar ihtiyar

olduğunu bilmiyordum..."

Mehmet Reşat meraklanmış:

"-Ne diyor?"

Çevirmen ne desin:

"-Sizi umduğundan genç bulduğunu söylüyor

efendimiz."

Sultan İngilize bakmış:

"-Çok şükür bu kefere gibi çökmüş değilim."

Lütfi Simavi bu kez konuşmayı ilgiyle izleyen İngiliz

gazeteciye dönmüş:

"-Sultan sizin kadar genç olmadığını, devlet

işlerinden yıprandığını söylüyor."

---

Çevirmenlik bir sanattır.

Kimi yabancı ülkelerin üniversitelerinde çeviri kürsüleri

vardır. Bir dilden bir dile roman, öykü, deneme

aktarmak kolay mı? Şiirde çeviri ise olanaksız sayılabilir.

Bir dilde söylenen şiir bir başka dile çevrilince

bir başka şiir olur.

Osmanlıcadan Türkçeye çeviriler de son yıllarda

çoğaldı. Sayın Sadık Deniz'in "Bugünün Diliyle Divan

Şiiri" adında 480 sayfalık bir yapıtı var. İşte oradan

seçtiğim Nabi'den bir dörtlük:

Ayb-ı fukara eder alal-fevr zuhur

Mestur kalır hayli zaman ayb-ı kibar

Pinhan olamaz az ise de, bahye-i kefş

Puşide kalır hezar çak-i destar

Sadık Deniz, Nabi'yi şöyle Türkçeleştirmiş:

Yoksulun ayıbı hemen çıkar ortaya

Örtülü kalır uzun süre ayıbı kibarın

Saklanamaz az olsa da pabuçtaki yırtık

Binlerce yırtığı saklı kalır sarığın.

---

Diplomaside, edebiyatta, alım-satım işlerindeki çevirinin

dışında bir de günlük yaşamda çeviri sanatı

var. Bu çeviri dilden dile değil aynı dilde gereklidir.

Sözgelişi iki kalıplı kıyafetli dost sokakta karşılaşıyor:

- Ooooo beyefendi, bu ne güzel tesadüf...

- Vaay, efendim saygılar...

Konuşma böyle başlıyor; ama acaba söylenen sözler

gerçek düşünceleri yansıtıyor mu? Kimbilir, belki

de bu iki kişi içten içe şöyle düşünüyorlar:

- Ulan namussuz alçak, bugün seni gördüm; artık

işlerim ters gidecek demektir.

- Vaaay eşek herif nereden çıktın karşıma?

Bir çevirmen olsa da aynı dilden konuşmaları gerçek

anlamlarına dönüştürse, toplumsal yaşam altüst

olur; insanlar birbirine girer.

:::::::::::::::::

LORCAN'IN BALKONU

1939 nisanında İspanya Meclisi'nde durum:

SAĞCI PARTİLER:

C.E.A.L. (Özerk Sağcı İspanyol)

Konfederasyonu ... 86

Renovaciton Espanola ... 11

Gelenekçiler ... 8

Katalan Birlik Partisi ... 12

Agraryenler (Tarımcılar) ... 13

Bağımsız Monarşistler ... 2

Milliyetçiler ... 1

Sağcı Bağımsızlar ... 9

MERKEZ PARTİLERİ

Muhafazakar Cumhuriyetçiler ... 3

Radikaller ... 6

İlericiler ... 6

Portella Valadares Merkez Partisi ... 14

Liberal Demokratlar ... 1

Federalistler ... 1

SOLCU PARTİLER:

Cumhuriyetçi Birlik ... 37

Cumhuriyetçi Sol ... 80

Sosyalistler ... 90

Katalan Solu ... 38

Sendikalistler ... 2

Komünistler ... 16

Bağımsız Solcular ... 8

Bask Milliyetçileri ... 9

---

1982 ekiminde İspanya Meclisi'nde durum:

PSOE (İspanyol Sosyalist İşçi Partisi) ... 201

Halkçı Birlik ... 105

UCD (Demokratik Merkez Birliği) ... 11

CIU (Katalanya Birlik Partisi) ... 12

PNV (Ulusal Bask Partisi) ... 8

PCE (İspanya Komünist Partisi) ... 5

UCD-AP (Baskçılar Koalisyonu) ... 2

CDS (Demokratik ve Sosyal Merkez Birliği ... 2

HB (Basklı, Ayrılıkçı Radikaller) ... 2

Euskadibo Eskerra (Bask Solu) ... 1

ERC (Esquearra Republicana Catalana) ... 1

---

Her iki tablo üzerinde uzun uzun düşünmelidir

insan olan kişi...

1939'da (İç Savaş'tan sonra) İspanya'nın dökümü şöyleydi:

Beş yüz bin ev yerle bir edilmiş, 2 milyon mahkum,

183 kent yıkılmış, 500 bin sürgün, 1 milyon ölü...

Ve 40 yıllık Franco diktası...

40 yıllık faşizim.

Ne işe yaradı?

---

Federico Garcia Lorca, İspanya'nın ve insanlığın

büyük şairidir. Faşistler, Lorca'yı (hiçbir siyasal eyleme

girmemesine karşın) 1936'da kurşuna dizdiler.

Lorca'nın "Hoşçakalın" adlı şiirini A. Kadir ile Afşar

Timuçin Türkçeye çevirdiler:

Ölürsem

Açık bırakın balkonu.

Çocuk portakal yer.

(Balkonumdan görürüm onu.)

Orakçı ekin biçer.

(Balkonumdan duyarım onu.)

Ölürsem

Açık bırakın balkonu.

Açıktır Lorca'nın balkonu; görüyor portakal yiyen

çocuğu, duyuyor ekin biçen rençberi ve 1982 seçimlerinde

halkın uğultusunu...

:::::::::::::::::

VİRGÜLLERİN ÇOKLUĞUNA ALDANMAYIN

Herkes yaşamında özlediği şeyleri görmek ister.

Kimisi büyüyen kızına bakıp dua eder:

- Mürüvvetini görmeden ölmeyeyim.

"An" ile "süreç" arasındaki bağıntının kördüğümünden

doğan bir yanılgıdır bu yaklaşım...

Çünkü anaya babaya çok parlak gelen gümüş telli,

beyaz duvaklı düğünden sonra karı-kocanın derin mutsuzluğa

yuvarlanması da olası değil midir? O sırada

ana ya da baba dünyadan ayrılıp evrene karışmışsa

kime ne? Bilinçsizlikle yaşayan kişi çocuğun

"mürüvvetini" görmüştür ya; bu ona yeter.

Gerçekte "bencil" bir yaklaşımdır "mürüvvet"

özlemi; "benci" felsefenin mantığından doğar.

Eski masallarda ya da Holivut filmlerindeki "mutlu

son"larla törpülenip körleştirilmiş insan mantığı,

evrenin sonsuz süreçlerden oluştuğunu unutur.

Gerçekçi ozan ne demiş:

"Ayrılık yaklaşıyor her gün biraz daha

güzelim, dünya elveda,

ve merhaba

kainat."

---

İnsan kısacık yaşamında her şeyi göremez; ama

bakmak ile görmek, görmek ile anlamak, anlamak ile

algılamak arasında, ayrımları öğrenebilir.

Bu öğrenimle başlar mutluluk...

"Öptü beni: -Bunlar kainat gibi gerçek

dudaklardır" dedi.

-Bu ıtır senin icadın değil, saçlarından uçan bahardır

dedi.

"-İster gökyüzünde seyret, ister gözlerimde:

Körler onları görmese de, yıldızlar vardır. "- dedi."

İnsan kısacık yaşamında çok şeyi göremez; ama

her şeyi anlayıp algılayabilir.

Fransız Devrimi'ni kim gördü?

O devrimin içinde yaşayan kuşaklar mı?

Sanmıyorum.

Yaşanan an ile süreç; doğru ile gerçek arasındaki

çizgiyi de içerir. An'ı yaşarken sürecin bilincindeysen

gerçekten yaşıyorsun demektir; gerçeği bilip

de doğruyu seçersen, tam anlamında insansın demektir.

Bu, mutluluğun da tanımıdır.

---

Namık Kemal, ulus için özlediği mutluluğu görmeden

ölürse mezar taşına "Vatan mahzun, ben

mahzun" diye yazılmasını istemişti. Oysa insanlığın

akışıyla insanın yaşam süreci arasında ayrım vardır.

Kimi insan, mutluluğu sandığa ya da kasaya kilitleyip

saklanacak bir şey sanır. Olur mu öyle şey? İnsan

dakika dakika, saat saat, gün gün yaşar; mutluluk

ya da mutsuzluk saydığımız sürelerin yelkovanı

durmadan döner.

Zaman bir noktada durdurulabilseydi o noktada

mutlu olanların tümü sonsuzluğa dek mutlu ve mutsuz

olanların tümü sonsuzluğa dek mutsuz olacaklardı.

İyi ki böyle bir noktalama olanaksızdır.

---

Görmek...

Ama neyi görmek?

Eğer insanın görüşü kısacık ömür sürecinin ötesindeki

ufukları da kapsıyorsa, o insan her şeyi görüyor

demektir. Böyle bir görüş, insanlığın ve Türkiye'nin

geleceğini görmekle eş anlamlıdır ve yaşam-ötesi

bir değer taşır.

Namık Kemal'in yaklaşımı ise yurtseverlik özlemiyle

içine düşülmüş bir yanılgıdır.

Kimse insanın, ülkenin, toplumun geleceğine nokta

koyamaz; bu bağlamda virgüllerin çokluğuna bakıp

mutsuzluğa kapılmak ise çağdaş insana yakışmaz.

:::::::::::::::::

ABDÜLHAK HAMİT BEY DEVRİMLERİ DÜŞÜNEBİLİR MİYDİ?

Okul sıralarında Namık Kemal nasıl tanıtılır? Liseyi

bitirmiş bir yurttaşa sorun:

- Namık Kemal kimdir?

- "Vatan ve hürriyet" şairidir.

Az çok mürekkep yalamış ya da özellikle edebiyata

merak sarmış yaşlı kuşağın belleğine Namık Kemal'in

kimi dizeleri yazılmıştır; belki de kazınmıştır:

Ne mümkün zulm ile bidad ile imha-yı hürriyet

Çalış idraki kaldır, muktedirsen ademiyetten

Ya da:

Muini zalimin dünyada erbab-ı denaettir

Köpektir zevk alan sayyad-ı biinsafa hizmetten

Namık Kemal'in şiirlerini bize ortaokulda Türkçe

öğretmenimiz Zülfikar Ortaç sevdirmişti; çocukluk

anılarımızda silinmez izleri vardır Namık Kemal'in;

ama aradan çok uzun bir süre geçmesine karşın bugün

bile Namık Kemal'in hayatını yaşadığı toplumsal

ortama oturtan doğru dürüst bir inceleme yoktur.

Yalnız Namık Kemal'in mi?

Çoğu edebiyat adamına ilişkin yeterli yapıtı arasanız

tarasanız bulamazsınız.

---

Namık Kemal yaşadığı dönemde ezilmiş, horlanmış,

dışlanmış, sürülmüş, hapsedilmiş; devlet düşmanı

sayılmıştır.

Yalnız şiirlerinden ötürü mü?

Hayır. Namık Kemal gazetelere yazılar yazmış,

toplumsal ve siyasal eleştiriler yapmıştır.

Kısaca ve kimi maddelerini özetlersek bu eleştiriler

şu odaklarda toplanır:

1) Yoksul halka yüklenen vergiler ağırdır, vergi

yöntemleri adaletsizdir. 2) Yabancılara verilen ekonomik

ayrıcalıklar ülkenin zararınadır. 3) Yurtta ayrıcalıklı

çevreler vardır ve toplumsal adaletsizliğin kaynağı

olmaktadırlar. 4) Tanzimat yönetiminin yabancı

devletlere uyduluk politikası utanç vericidir. 5) Batılı

egemenler yurt ekonomisini kıskaca almışlardır. 6) Dış

alım-satım Yunanistan'dan bile aşağıdadır. 7) Özgürlükler

çiğnenmektedir.

Namık Kemal diyor ki:

"-Ayetle, hikmetle, icma (büyüklerin söz birliği)

ile, tecrübe ile, ibretle müsbettir ki insan için ne

hasıl olursa (üretilirse) say (emek) ile olur. İnsan neye

vasıl olursa (ulaşırsa) say (emek) ile olur.

---

Gerçekte bugünden düne bakıldığında Namık Kemal'in

fikirlerinin bir bütünlük ve tutarlık içinde olduğunu

söylemeye olanak yoktur; ama çelişkili biçimde

de olsa bir düşünen kafa o döneme göre yeni istekler,

özlemler dile getirmiş; zamanın egemenlerini tedirgin

etmiş; bu tutumunun faturasını da ödemiştir.

Ozan diyor ki:

Halimizce görmedik biz iltifat

Olmadık ikbale asla aşina

Nezd-i devlette bilinmez kadrimiz.

İki yüzyıllık Batılılaşma sürecinde yazarlarla,

ozanlarla, sanatçılarla devlet yönetiminin bütünleştiği

tek dönem Atatürk'ün sağlığı zamanıdır.

Öylesine ki Atatürk devrimleri kimi yazarın ve

ozanın düşüncelerini de aşmıştı. Devletin yazarlar ve

ozanlar üstüne baskısı, geriye değil, ileriye doğru itici

güç oluşturuyordu.

Devrimleri yadsıyan ve içine sindiremeyen yazara,

ozana çağdaşlığı öğretip benimsetiyordu devlet...

Mehmet Akif'in, Abdülhak Hamit'in, Yahya Kemal'in

yazılarında değil, düşlerinde bile Atatürk devrimlerini

göremeyiz.

Evet, böyle bir süreci de yaşadı Türkiye...

:::::::::::::::::

İP

Hazreti Ömer demiş ki:

"-Eşeğini önce bağla, sonra Tanrı'ya emanet et."

- Eşeği bağlamak için gerekli olan ne?

- İp.

Ama yalnız hayvanları bağlamak için mi kullanılır

ip? Ya insanlar? İnsan görünümünde hayvanlar?

Uzun kulaklılar, kamçı kuyruklular? Güçlü gördüklerinin

karşısında yerlere kapanıp diz çökenler:

- Sayın büyüğüm ben, size bağlıyım... diyenler.

Onların ipi yok mu?

Çıkarlarının ipleriyle birbirine bağlı değil midir

insanlar? İnsancıklar? İpe un serenler, ipe sapa gelmeyenler,

ipini kıranlar, ipin ucunu kaçıranlar, ip cambazları,

ipten kazıktan kurtulmuşlar, ipsizler...

Ve ipiyle övünüp duranlar:

"İpimle kuşağım

Atımla uşağım..."

Yaşamı ipleyenler; iplemeyenler; ipin ucunu başkasının

eline verenler...

---

Marilyn Monroe kendi kendisini öldürmeden üç

gün önce bir dostuna demiş ki:

"-Yaşam ne tuhaf? İnsan tam ipi göğüslediği

an, bakıyor ki yarış yeniden başlamış."

Ölüme dek böyle sürer.

Balıkçı ağını iple örer, tüm kumaşlar iple dokunur,

örümcek ağını iple yapar, ev kadını çamaşırını

ipe serer, kuklacı kuklalarını iplere bağlayıp oynatır,

cambaz ipin üstünde kazanır ekmek parasını...

Ve sözde dostlar; yöneticilere öğüt verirler:

- Aman ipleri elinizde tutun.

Her insanın tutabileceği ve tutamayacağı ipler vardır.

Doğanın sonsuzluğunda ve toplumun karmaşıklığında

bin, milyon, milyar, trilyon ip var. Hangisini

elinde tutacaksın?

Gerçi Hazreti Ömer:

"-Eşeğini önce bağla, sonra Tanrı'ya emanet

et" demiş.

Ama alçak gönüllü bir öğüt bu.

Bir toplumun içinde her insanı bir eşek saysan,

hepsini bir ağaca bağlayacak kadar ipi nerede bulacaksın?

Bağlanan eşek ipini çözemez; ama Tanrı insana

iki el - on parmakla bir akıl vermiş.

İnsan ipini çözer.

İnsan ipin ucunu kaçırmamalı; ama kendi ipinin

ucunu... Başkalarının iplerini de elinde tutmaya

heveslendin mi, ipin ucunu kaçırma tehlikesine düşersin.

Kişioğlunun hırsına son yoktur; sanırsın ki toplumun

bireylerini milyonlarca iple kendine bağlayabilirsin.

Ne var ki böyle bir düş ancak uykuda görülebilir.

Bunun için ne başkasının ipini elde tutmaya

yönelmeli...

Ne de başkalarının ipini çekmeye...

Eski bir özdeyiş diyor ki:

- Asılacaksan İngiliz sicimiyle asıl.

Oysa toplumun en güzel geleceğini, dirliğini ve

dinginliğini dokumak için ne darağacının ipine gerek

var ne İngiliz sicimine ne Amerikan urganına...

:::::::::::::::::

İP CAMBAZI GEVŞEK İPTE YÜRÜYEMEZ...

Eskiden Anadolu'nun yoksul kasabalarına ilkyazla

birlikte gezginci cambazların akını başlardı.

O dönemlerde ne sinema yaygındı ne de televizyon

vardı. Gezginci tiyatro kumpanyaları bile büyükçe

kasabaları yeğler; köy azmanı ilçelere uğramazlardı.

Cambazlar alçak gönüllüydüler; her yerde gösteri

yaparlardı. Soğuk kış gecelerini pinekleyerek geçiren,

güneşsiz günleri saya saya bitiremeyen kasaba halkı

için cambaz, yeşeren doğayla birlikte yazın habercisi

sayılırdı. Kasabaya gelen cambaz, kumpanyanın

reklamını yapmak için iki insan boyunda tahta ayaklar

takar, üstüne upuzun bir kırmızı pantolon geçirir,

eline bir boru alıp sokak sokak dolaşmaya başlardı.

Çocuklar cambazın ardında gürültülü çığlıklar ve dinmeyen

gülüşmeleriyle sevinçli bir kalabalık oluştururlardı.

Çocukken ben de cambazları çok severdim. Kimsenin

yapamadıklarını yapan kişilerdi onlar.

İpin üstünde yürümek olağanüstü bir iş değil miydi?

Numaralar yapan cambaza ağzı açık bakar; çadırların

çevresinde dolanırdım. Hiç unutmam ak saçlı

bir cambazdan duyduğum özdeyişi:

- Cambaz gevşek ipte yürüyemez.

Kulağıma küpe oldu bu söz.

Cambazın sermayesi neydi? İki uzun kazıkla bir

gergin ip, bir de kocaman sopa...

İp gergin olmalıydı.

Kazıklar derine çakılmalıydı.

Sopa elde bulunacaktı.

İple kazık, kazıkla sopa arasında ilginç bir bağıntı

vardı. Kazıklar ne denli derine kakılırsa ip o ölçüde

gerilebilirdi; ipin gerilimiyle eldeki sopa cambazda

bir güvence duygusu yaratıyordu.

Ama cambaz olağanüstü numaralarını tek başına

yapmıyordu. Yardakçıları, yardımcıları vardı. Kimi

cambaz kumpanyasında bir cazbant davulu, bir

klarnet bile bulunurdu. Cambaz ip üstünde yürürken

coşku verici müzik, izleyicileri etkilerdi. Herkes cambaza

bakarken kimi yankesiciler halkın arasında dolaşıp

para çarpmaya çalışırlar, cambazın yardımcıları

da para toplamaya çıkarlardı.

Cambaz, belki on bin kez yaptığı bir numarayı

ip üstünde yinelerken gerilim yaratmak için arada sırada

aşağıya düşer gibi tökezlerdi.

Herkesin yüreği ağzına gelirdi.

---

Aradan yıllar geçti.

Ak saçlı, şişkin pazulu, beyaz atlet fanilalı ip cambazının

özdeyişini unutmadım:

- Cambaz gevşek ipte yürüyemez.

İpler, kazıklar, sopalar cambazın sabit sermayesiydiler;

gerilim işletme sermayesini oluşturuyordu.

Cambazın numaraları birbirine benzese de tekdüze olsa

da izleyiciler ağzı açık bakıyorlardı. Kimi zaman halk

arasından birisi çıkıp olayın püf noktasını açıklamaya

kalkarsa, yanıt hazırdı:

- Aldırma, cambaza bak!

Cambaz, ya yüksek ipin üstünde bir ileri bir geri

gidiyordu ya da tahta ayaklarının üstünde yükseliyordu;

ama ayaklarını toprağa bastığı zaman senin benim

gibi bir kimse oluveriyordu.

---

Ben cambazları severim; çocukluğumdan bu yana

nice cambaz gördüm; bilirim ki ne cambaz hep

ip üstünde kalabilir ne de ip hep gergin durabilir; her

cambaz eninde sonunda ayaklarını toprağa basacaktır.

:::::::::::::::::

GECEYARISI VE ŞAFAK...

Beş yıl önce bir güz mevsimi Ege Üniversitesi Tıp

Fakültesi hastanesinde iki ay yatmıştım.

İnsan hastane ya da hapisane koğuşuna isteğiyle

girmez; hayatın zorlamasıyla düşer; bir gün önce çıkayım

diye sabırsızlanır. Ben de böyle duygular içinde

yaşıyor, geceleri Bornova'nın ışıklarına bakarak sağlığıma

kavuşabilecek miyim diye düşünüyordum.

Şeker Bayramı da yaklaşıyordu.

Yaşam sürdükçe, nerede olursanız olun, bayram

veya yılbaşı gibi günler gelir sizi bulur; çevrenizde kimler

varsa onlarla birlikte sevincinizi paylaşırsınız. Hastane

ya da mapushane gibi yerlere özgü takvim yoktur.

Bütün toplum için tek bir takvimin yaprağı her

sabah çöp tenekesine atılır; saatlerin duygusuz tıkırtısı,

her insanın yürek atışları gibi zamanın akışını

vurgular.

Hastanede iki kişilik bir odada yatıyordum; bayram

gelmiş çatmıştı; arifeden bir gün önce yakınımıza

bir komşu gelmişti. On üç on dört yaşlarında görünecek

kadar çelimsiz, mavi gözlü, saz benizli, saman

saçlı bir kızdı komşumuz; böbreklerinden hastaydı,

ağır olduğu söyleniyordu.

---

Bayram sabahı erken uyandım.

Hemşire geldi, bayramlaştık, odayı temizleyen görevliyle

bayramlaştık, koridora çıkınca rastlaştığımız

komşularla bayramlaşırken gözüm yeni gelen saman

saçlı kızın odasına kaydı.

Kapı açıktı.

Kasketli ve yaşlı bir kişi yatağın yanında oturuyordu.

İçimde bir heves uyandı; gideyim, hem geçmiş

olsun diyeyim hem bayramlaşayım.

Daldım açık kapıdan içeri:

- Merhaba!

Yatağın yanındaki iskemlede yarı büklüm oturmuş

adam doğrulup baktı.

Ben de ona baktım.

Beyaz sakallı, çökük avurtlu, çakır gözlü adam

sanki bin yaşındaydı. Konuşmadı; ama yüzündeki anlam

yeterliydi. Bir saniyenin onda birinde çakan ruhsal

önseziyle yatağa baktım.

Ve gördüm.

Saman saçlı, mavi gözlü, saz benizli göçmen kızı

artık yaşamıyordu.

Yüzgeri çıktım odadan; söyleyeceğim her sözün

hiçbir şey söyleyemeyeceğini anlamak için ölünün yanıbaşında

oturan adamın yüzüne ikinci kez bakmak gereksizdi.

Bayramın herkes için bayram olamayacağını yeniden

öğrenmiştim.

---

Yılbaşı da herkes için yılbaşı değildir ya da herkes

için ayrı yılbaşıdır.

Biliyorum ki bayram ya da yılbaşı günlerinde karamsarlıktan

uzak veya eğlenceli yazılar yayımlamak

Babıali'de kuraldır; hem de iyi bir kuraldır. Çünkü

insanların ölümleri, hastalıkları, mahpuslukları da doğal

sayılmalı; hayatın çözümlenebilecek sorunlarını göğüslemek,

çaresizliklerini soylu bir davranışla sineye

çekmek çağdaş insanın mantığı olmalıdır.

Ama haksızlıkların ve baskıların yoğunlaşıp ağırlaştığı

dünyamızda ortaklaşa yaşanan anlamlı günleri

salt yapay bir neşeyle geçiştirmek zorunda değiliz;

önemli günler önemli sorunları da anımsatmalı.

Dünü bugüne bağlayan gece yarısı, eski yıldan

yeni yıla geçerken, elimdeki kadehi, dünyanın neresinde

olursa olsun insanlığın aydınlığı için emek ve

uğraş veren tanıdığım ve tanımadığım dostlar onuruna

kaldırdım; Türkiyemizin her yanına serpilmiş sevgili

ve yürekli arkadaşlarımı andım.

Biliyordum ki yılbaşı hepimiz için aynı yılbaşı değildi;

değişik koşullardaydık.

Ama duygularımızın bütün uzaklıkları aşarak aynı

anda kesiştiğini bilmek mutluluğunu paylaşabilirdik.

Geceyarısı, yeni yıla girerken bir süre sonra şafağın

sökeceğini ve sabah olacağını hepimiz biliyorduk,

biliyoruz.

:::::::::::::::::

GÖÇERKEN...

- Sen nerelisin?

- Bursa'da doğmuşum, ama babam Yanyalıdır.

- Ya sen?

- Kerkük'ten göçmüşüz, Elazığ'a yerleşmişiz.

- Sen?

- İstanbul'a Priştine'den gelmişiz, ben Kadıköylüyüm.

- Sen?

- Antalyalıyım, ailem Girit'in Kandiyası'ndan

ayrılmak zorunda kalmış.

- Sen?

- Annem Gebzeli, babam Düzceli, büyükbabam

Dağıstan'da doğmuş.

- Sen?

- Bağdat düştükten sonra bizimkiler Adana'ya

taşınmışlar, ben doğma büyüme Ceyhanlıyım.

- Sen?

- Dedemin babasını Osmanlı Devleti Cebelilübnan'a

görevle yollamış, dedem ve babam orada doğmuşlar,

ben İzmirliyim.

- Sen?

- Anam Tatar Türklerinden, babam Bulgaristan

göçmeni, ben Eskişehirliyim...

- Sen?

- Bizimkiler İşkodralı olduklarını söyler, gözlerimi

Edirne'de açtım.

Osmanlı İmparatorluğu geçen yüzyıl içinde, yıkana

yıkana çeken kumaş gibi savaşa savaşa daraldıkça,

serhat kapılarında yaşayan Türkler dayanamayıp

Anadolu'ya göçmüşler.

Göç mesleğimiz değil mi?

Tarih kitaplarındaki kırmızı göç yolları kol kol

bilincimize kazınmış. Sen kalk Orta Asya'dan Anadolu'ya

gel, Anadolu'dan kalk Balkanlara, Adalara,

Arabistan çöllerine...

Ne serüven?...

---

Ama serüven bitmemiş ki...

- Oğlun nerede?

- Almanya'da...

- Neden?

- Çalışmaya gitti...

- Kaç yıl oldu?

- Sekiz.

- Ya senin kız?

- Hollanda'da.

- Ne yapıyor?

- Fabrikada işçi.

- Dönecek mi?

- Bilinmez.

- Amcaoğlundan haber?

- Selamı var.

- Nerede?

- Belçika'da.

- İyi mi?

- Ne de olsa gurbet...

- Küçük oğlan?

- Kaçtı...

- Niçin

- Siyasi...

- Baldız?

- Fransa'da.

- İşi?

- Konfeksiyon.

Dışarıdaki 1.5 milyon gurbetçi, Anadolu'da 1.5

milyon ev ve aile demektir.

Her mahallemizde bir damın üstüne gurbet kuşu

tünemiş.

---

Göç bu kadarla kalıyor mu?

Bir de iç göç var.

Her büyük kentin yarısından çoğu gecekondu.

İstanbul'un, Ankara'nın, İzmir'in ve öteki büyük

kentlerin çepçevre köyden göçenlerle kuşatılması, geleneğimize

uygun bir görenek oluşturuyor.

Kimse tedirgin olmasın, tarihimiz göçle başlamış,

hayatımız göçle sürüyor.

Evliya Çelebi düşünde Hazreti Muhammed'i görmüş,

şaşkınlıktan dili sürçmüş "Şefaat ya Resulallah"

diyeceği yerde "Seyahat ya Resulallah" demiş, tüm

ömrünce ordan oraya dolaşmış durmuş. Biz de Evliya

Çelebi'nin torunları değil miyiz? Evvel ve ahir göçmenliğimiz

ulusal karakterimizdir.

Ne var ki göçmek var, göçmek var...

Asya'dan Önasya'ya, serhatten Anadolu'ya, Anadolu'dan

Avrupa'ya, köyden kente göçmek bir şey değil

de en küçük bir depremde evimiz başımıza göçmüyor mu?

İşte o zaman göçmen millet olduğumuzu acı acı

anlıyoruz.

:::::::::::::::::

KALK AYAĞA

Sıradan hastalık önemli değil; ama ağır hastalık

hem vurgunu yiyeni hem çevresini sarsar.

Sevdiğin biri yatağa düştü mü dostluk ilişkileri

güçleşir; yapaylaşır. Hastayı görmeye gitmeli mi? Doktora

sorarsan bilinen yanıtı verecektir:

- Alaturkalık etmeyin, hastanın dinlenmesi gerekiyor;

şakaya gelmez bu iş...

Uygarca, akıllıca davranıp gitmedin mi hasta alınabilir;

iyileşti mi gönlünde ters duygular oluşmaya başlar:

- Ölüyorduk da gelmedin...

Diyelim hastayı görmeye gittin; kolonya ya da

çiçek alıp odanın kapısını tıklattın; geçmiş olsun dedikten

sonra ne konuşacaksın? Gerçeklerden kaçacaksın:

- Domuz gibisin maşallah...

- Bu kez de ölmedin, sana bir şey olmaz; ulan

senin Azrail'le anlaşman mı var?

---

Hastanın durumu da zordur.

Eğer Aziz Nesin gibi birisine piyango vurursa,

yandı gitti. Çünkü kuyruğu dik tutmak için elinden

ne gelirse yapmaya çalışacaktır; bu iş hastalıktan da

beterdir. Dost çevresi bir yana, toplumun gözleri üstündedir;

hasta yüreğinde kopan fırtınaları, kuşkuları,

soruları, duyguları, istenciyle ördüğü katı kabuğun

ardına saklayarak dünya tiyatrosunun en zor rollerinden

birini üstlenecektir.

- Ho ho... Korkuttum hepinizi değil mi?

- Ha şöyle, kıymetimi bilin biraz...

- İşte çalıştım çabaladım; herkes gibi en sonunda

da ben de hastalanabildim...

- Destur! Ölmedik ulan...

Geniş çevre-mizah yazarından hasta döşeğinde de

mizah bekleyecektir; toplumcu yazardan kabadayılık;

ozandan şairane bir tutum ve davranış.

Aziz Nesin'de bu niteliklerin üçü de bulunduğundan

durumu daha da kötü. Hastalanmak bir şey değil,

omzundaki bu yük adamın canına okur.

---

Aziz'i hastanede görmeye gitmedim. Gazetelerde

okuduklarıma bakılırsa, sağ yanı tutmuyor, ama kuyruğu

dik tutuyor; hem şiir yazıyor hem mizah yapıyor.

Demiş ki:

- Bundan böyle sol elimle yazarım.

Yazar mı yazar.

Aziz kuyruğu dik tutmayı becerebildiğine göre iyileşecek

demektir. Çünkü yaşam, bir ömür boyu süren

tiyatrodur; insan dünyaya gelir; kişiliğini oluşturur;

sonra bu oluşumun yörüngesinden ayrılamaz; kişiliğinin

gerektirdiği tutum ve davranışın dışına çıkamaz.

Aziz Nesin olduğu gibi değil, herkesin olmasını

istediği gibi olmak zorundadır; seçim olanağı yoktur;

bir başka seçenek yaratamayacak kadar toplumsallaşmıştır;

özgür değildir artık; hastayken bile Aziz Nesin

gibi yaşayacaktır.

---

Beş yıl önce bir yürek vurgunu yüzünden Ege Tıp

Fakültesi Hastanesi'nde yatıyordum. İyileşme sürecine

girince eksik olmasınlar, gelen gidenler çoğaldı. Bir

gün yaşlı-başlı (üstelik ağır-başlı) eğitimciler, öğretmenler

"geçmiş olsun"a gelmişlerdi. Biz "ciddi"

konular üzerinde konuşurken kapıdan Aziz Nesin

içeri girdi; bağırdı:

- Kalk ayağa bakayım!..

Sevincimden mi, verilen emre uymak için mi neden

bilmem, yatağın üstünde ayağa kalktım. Yaşlı başlı

eğitimciler biraz şaşkınlıkla olan bitene bakıyorlardı,

gülüşmeye başladık.

Şimdi zamanını bekliyorum -daha o zaman

gelmedi- Aziz kendisini biraz daha kalafata çeksin,

hastaneye varıp odasına girerken bağıracağım:

- Kalk bakayım!..

Hele kalkmasın, görür gününü...

:::::::::::::::::

SİZE DE ÇIKABİLİR!...

Milli Piyango'dan bilet alan kişinin "büyük ikramiye

kazanma şansı nedir?"

Milyonda bir mi?

Çevremde çoğu kişinin Milli Piyango bileti aldığını

izliyorum. Sokakta, çarşıda, pazarda Milli Piyango

kasketi giymiş satıcıların yanından geçerken baştan çıkarıcı

bir ses insanın bilinçaltını gıdıklıyor:

- Size de çıkabilir!

---

Oysa çevremizde Milli Piyango talihlisinden daha

çok günlük yaşamın talihsizi var.

Her Tanrının günü amorti vuran vurana... Gazetelerde

neler okuyoruz. Sokakta yürüyen adamın başına

dördüncü kattan saksı düşmüş... Kaldırımda komşusuyla

yarenlik eden kadına frenleri patlayan taksi

bindirmiş... Ev sahibi sinirlenip kiracısını öldüresiye

dövmüş... Uykulu sürücünün kullandığı kamyon gecekonduya

girip beş kişiyi ezmiş... Televizyon izlerken

birden fenalaşıp hastaneye kaldırılmış... Karısı için ileri

geri konuşan mahalle arkadaşını bıçakla doğrayıp karakola

teslim olmuş... Asılsız ihbarlarla tutuklandıktan

üç yıl sonra aklanmış... Üst geçitin merdivenlerinde

kalp krizi geçirmiş...

İnsanın bu gibi durumlarda gideceği yer neresidir?

İlkyardım merkezi mi? Mahalle karakolu mu? Emniyet

müdürlüğü mü? Tutuklu koğuşu mu? Mahpushane

ranzası mı? Hastane yatağı mı? Nöbetçi mahkeme mi?

Yaşamın kaçınılmaz piyangosunda böyle bir

"ikramiye" -Allah göstermesin- size de çıkabilir ya

da amorti vurabilir.

---

Otuz yıldan beri devlet hizmetinde çalışan bir yargıç

arkadaşımla konuşuyordum. Gece gündüz demeden

çalışıyor, akşamları da evde boş durmuyormuş;

yüzlerce dosya arasında çırpınıyormuş; işlerin ağırlığı

sağlıklı karar vermesini engelliyormuş; her dosyanın

içeriğinde yanıtı verilmemiş soruların çengelleri kafasına

takıldığından geceleri uyuyamıyormuş.

Tedirgindi:

- İyi bir adalet mekanizması kurmayan toplumun

mutlu olması olanaksız.

Yargıç kadroları eksikti; yeni kadrolara gereksinme

vardı: Cezaevlerinde koşullar akıl almaz biçimde

bozuktu; yargıç dostum açıkça yakınıyordu:

- Bir sanığı tutuklamak ya da mahkum etmek

gerektiğinde cezaevlerinin durumunu düşündükçe boğuluyorum;

karar vermekten çekiniyorum.

Yargıç böyleyken hekimlerin vicdan hesaplaşmalarında

daha ağır durum tartışması yapılır. Bir doktor

günde kaç hastaya doğru dürüst bakabilir? Araç

gereç yetersizliği, hastanelerde nitelikli personelin eksikliği,

yatak azlığının yanı sıra hekimlerin omuzlarına

binen yükün ağırlığı altında kaç hastanın hayatı

kaymıştır? Allah kimseyi hastaneye düşürmesin; ama:

- Size de çıkabilir!

---

Peki, durum böyleyken genel seçimlerde (6 Kasım)

en çok "Boğaz Köprüsü" tartışması yapılmasına

ne dersiniz?

"Köprüyü sattım satacağım; yenisini yaptım,

yapacağım" çeşitlemesi günlerce sürdü; gazetelerin birinci

sayfalarını kapladı; televizyon tartışmalarına yansıdı.

Adalet, sağlık, mahkeme, cezaevleri ve hastanelerin

durumu hiç konuşuldu mu? Sanırsınız ki hayat

piyangosunda kendisine "hastane ya da mahpushane

ikramiyesi"nin vuracağını kimse düşünmüyor; herkes

İstanbul Boğazı'nı, köprüden geçmenin keyfini

düşlüyor.

İstanbul Boğazı'na bir değil beş köprü kursan ne

yazar? Bir hastane ya da mahpushane yatağında üç

kişinin yattığı ülkede "köprü tartışması" sağlıklı bir

gösterge midir?

---

İnsanoğlu güçlüyken yaşlanacağını, hastalanabileceğini,

cezaevine ya da mahkemeye düşebileceğini aklına

getirmiyor; bu gibi işler hep başkasının başına gelecekmiş

sanısına kapılıyor. Bir aralık adaleti horlayan,

hukuku dışlayan ve insan haklarını çiğnemek için

epey çaba gösteren eski "ünlüler"in şimdi "hukuk,

insan hakları ve adaletten" söz açtığını işittikçe aklıma

hep Miİli Piyango'nun sloganı geliyor:

- Size de çıkabilir!..

:::::::::::::::::

DOĞAN'I DOĞA'YA VERDİK

5 Kasım 1983 Cumartesi. Bostancı iskelesinde bir

motor. Motorun içinde bir tabut. Tabutun içinde Doğan

Avcıoğlu. Yanında İlhami Soysal. Rıhtımda ben.

İşaretle soruyorum: İster misin, geleyim mi? İlhami

elini sallıyor: Sen git! Biz geliyoruz.

Vapura biniyorum. Gök kurşuni. Hava esintisiz.

Deniz kımıltısız. Görüş uzaklığı görebildiğin kadar. Vapur

Büyükada'ya erken vardı. Doğan'ı taşıyan motor

on dakika sonra rıhtıma yanaştı. Teknenin başında

imam efendi öteki dünyanın kaptanı gibi dikilmiş. Doğan'ın

tabutunu aldılar. İskeleden arabaların durduğu

meydana kadar omuzlarda taşıdılar. Bir faytonun ön

koltuğuna yanlamasına uzattılar. İlhami'yle Nejat arka

koltuğa oturdular. Tabut handiyse kucaklarında.

Dah dedi arabacı atlara. Ada turuna çıkıyorlar sanırsınız.

Peşlerine düştük. Büyükada'nın sokaklarını geçiyoruz.

Sonbahar dört bir köşeden ilkbahar gibi fışkırmış.

Mezarlığın bulunduğu tepenin yokuşu dik. Faytonların

bazıları yolda kaldı. Topluluk soluklana soluklana

yokuşu çıkıyor. Tepeye vardık. Bulutlar daha

da alçalmış gibi. Bir bulut yere yaklaştı. Göğsümüze

abanıp boğazımızı tıkadı.

Doğan'ı doğaya verdik.

Dönerken gök boşandı.

Doğan Avcıoğlu ile arkadaşlığımız 1950'lerin ortalarında

başladı. Yaklaşık otuz yıl sürdü. Belleğimde

bir kitap dolusu anı birikiminin ağırlığı var. Doğan,

bir köşe yazısına sığacak adam değildir.

Otuz yıl süren dostluğumuzun bir ekseni oldu:

1950'lerin Ankarası'nda hep Türkiye'yi konuşur, çağdaşlaşma,

bağımsızlaşma, uygarlaşma atılımının nasıl

gerçekleşeceğini tartışırdık. Ölümünü bilinçle beklerken

bu gündem değişmedi.

Bir dostum içtenlikle şöyle demişti:

- Ben Avcıoğlu'nun yazdıklarının yarısı kadar

ürün versem mutlu ölürdüm.

Ama Doğan'ın gözleri arkada kaldı.

Çünkü yaptıklarını ve yazdıklarını yeterli görmüyordu.

Çalışmaya doyamayan bir insandı. Türkiye'deki

uyanış hızıyla Doğan'ın yüreğinin atışları arasındaki

ters orantı, yaşamının temel gerilimini yaratıyordu.

Bilincinin son ışığı Avcıoğlu'nun beyninde sönünceye

kadar bu gerilim sürmüştür.

---

Doğan yeryüzündeki çatışmaların omurgasını oluşturan

"daha az sömürü, daha çok özgürlük" kavgasının

bir insan ömrüne sığmayacak süreçlerini çok iyi

bilirdi. Avcıoğlu'nun sabırsızlığı yalnız yurtseverliğinin

itici gücünden doğmuyordu. Tarihimizi neredeyse

"özümsemiş" diyebileceğim Doğan, toplumsal potansiyellerimizin

ülkeyi çağdaşlık düzeyine ulaştıracak atılımlar

için yeterli olduğuna inanıyor, gecikmelerin büyük

tehlikeleri gündeme getireceğini hesaplıyordu.

"Ekonomik Sevr" deyimi onun son yazılarından birinde

ortaya atılmıştır. Ortadoğu haritasını yeniden çizmeye

kararlı görünen dış güçlerin ancak "Ekonomik

Sevr"le zayıf düşmüş bir Türkiye'ye siyasal Sevr'in

sayfalarını yeniden açmak yolunda baskı yapabileceklerini

Avcıoğlu çok öncesinden görmüş; her gecikmenin

sorunlarımızı çözümsüzlüğe sürükleyeceğini anlamıştır.

---

Doğan 57 yıllık yaşamına 10 insanın hayatını sığ-

dırdı; günlerini aylara, aylarını yıllara dönüştürdü; dopdolu

bir yürekle gözlerini kapadı.

Büyükada'nın doruğunda Doğan'ı uğurladıktan

sonra aşağıya doğru yürümeye başladık. Yağmur, toprağın

kokusunu buharlaştırmıştı. Güz yapraklarının

rengi içimizdeki hüzünle uyumlu yankılar oluşturuyordu.

İskeleye vardığımızda ilk vapurun kalkışına iki buçuk

saat olduğunu öğrendik. İçimizden kimileri Doğan'ın

rakıyı sevdiğini anımsayarak dediler ki:

- Doğan'a içelim.

Bir boş lokanta bulup girdik, rakıları söyledik,

ilk kadehleri kaldırdık.

- Devrimciler ölmez; ruhları birbirine geçer, birbirlerinin

gözleriyle bakarlar, birbirlerini sevecenlikle

anarlar, birbirlerinin yürekleriyle duyarlar.

:::::::::::::::::

YUSUF ZİYA'DAN

Yusuf Ziya Ortaç, tiril tiril giyinir; takacağı kravatı,

yiyeceği yemeği, söyleyeceği sözü özenle seçerdi.

Taşı gediğine koymaktan hoşlanır; ama tartışmadan

kaçınır, gerekçesini içtenlikle açıklardı:

"-Tartrşmayı sevmem; çünkü tartışma bittikten

sonra da kavga içimde sürer."

Abdullah Efendi ile Pandeli'nin lokantaları arasında

mekik dokur, kimi zaman Emin Efendi'ye, Konyalı'ya

uğrardı. Yiyeceği yemekleri kuyumcu dükkanında

değerli taş seçercesine seçer; bizim kuşağa acırdı:

"-Siz sandviç nesliniz!"

Türkçe damağının tadıydı; doğruyu yansıtmasa da

yergiye bayılır, gerçeği çarpıtsa da nükteyi yeğler; bir

tümceyle bir kitaplık lafı özetlerdi.

---

Bir ara oldukça ağır kalp krizi geçirdi; uzun süre

hastanede yattı. Adnan Menderes'le arası iyiydi. Zamanın

Başbakanı, her gün Yusuf Ziya'yı aratır, sordurur,

bir isteği olup olmadığını öğrenmek isterdi. Bu

ilgi Yusuf Ziya'yı etkiledi; İsmet Paşa ile Adnan Bey

arasında karşılaştırmalar yapar, yine tek tümcede sonucu

vurgulardı:

"-Biri gönül adamı, öteki akıl adamı..."

Menderes Yassıada'da yargılanırken Yusuf Ziya Ortaç'ın

tanıklığına başvurmak istediler; kaçındı, gitmedi;

kalbinin zayıflığını ileri sürerek doktor raporu gönderdi.

O günlerde tedirgindi; yeni yönetimle çatışmak

istemiyor, Adnan Bey'i açıkça suçlamaya gönlü elvermiyordu.

Menderes sonunda asıldı.

Aradan yıllar geçti; Yusuf Ziya'nın iç dünyasını

bildiğimden bir gün sordum:

Çok mu üzüldünüz?

Hemen yanıt vermedi; gözlüklerinin arkasından

parlayan bakışları durgunlaştı; bir süre sonra yiyeceği

yemekleri lokantanın listesinde saptamışçasına rahatladı;

kullanacağı sözcükleri bulmuştu:

"-Ne diyorsıın İlhan!.. Yüreğimde sallandı."

---

Yusuf Ziya yazının iyisini kötüsünü hemen anlar;

bu konuda hatır gönül dinlemezdi. Ünlü bir yazarın

yazısını beğenmemişti; ama nedenini bulamıyordu; düşündü,

taşındı; sonunda gerekçesini özetledi:

"-Bu yazı gazete yazısı olmuş, ben dergi çıkarıyorum;

dergi yazısı isterim."

Gazete için çalakalem yazılırdı; dergi için özen isterdi.

Kendisi de haftalık başyazısını yazarken zorlanırdı:

"-Yazdığım yazı yazabileceğim en iyi yazıdır,

yoksa yayımlamam."

---

Adnan Bey'i sever, İsmet Paşa'yı sayar, Celal Bayar'dan

çekinir, gerisine boşverirdi. Yusuf Ziya'nın Akbaba'sı

birini gagaladı mı başkent kulislerine yansırdı.

Mizah, nükte, yergi, öykü, çizgi dünyasında yaşardı

Yusuf Ziya; ama politikada Menderes'i ne denli gözetse,

İsmet Paşa'nın "devlet" olduğunun bilincindeydi.

Çok sevip sık sık yinelediği bir özdeyişi vardı:

"-İsmet Paşa'nın arkasında İnönü Meydan Muharebesi

var, Adnan Bey'in arkasında Terzi İzzet'in ceketi var."

---

1940'ların sonlarına doğru Orhan Veli "Yaprak"

adıyla tek yapraklık bir edebiyat dergisi çıkarmıştı Yusuf

Ziya'nın eleştirisi yine tek tümce idi:

"-Zavallı Orhan, eline bir yaprak almış, kendini

ormanda sanıyor."

Zaman Ortaç'ın değer yargılarını değiştirdi.

1962'de bir şiir kitabı çıkardı Yusuf Ziya; önsözüne

şunu yazdı:

"- Ben şiirin en iddiasız adamıyım. O büyük işe

benim gücüm yetmez. (...) Eğer yarının büyük heykelini

yapacaklara biraz kum, biraz taş hazırlayabildimse,

bahtiyar olmama yeter."

Kitaptan bir dörtlük:

"Bir gün basacak beni de

Göğsüne bu anne toprak

Görecekler ellerimi

Bir çınarla yaprak yaprak..."

:::::::::::::::::

NARİSKİN'İN SAZI...

Puşkin döneminde Çarlık Rusyası, eş zamandaki

Batı Avrupa'dan çok gerideydi.

Bu söylediğim süreç 19'uncu yüzyılın başlarında

yaşanıyor; Puşkin; soylu bir aileden gelmesine karşın

"liberal" fikirleri daha ilk şiirlerinde dile getirdiğinden

Besarabya'ya sürülüyor. O yılların toplumsal yapısında

kölelik düzeninin kalıtımı küçümsenmeyecek

ölçüde güçlüdür; kilisenin desteğiyle sürdürülür; soyluların

uçsuz bucaksız topraklarında çalışan köylüler

köle kimliğinden ötede kişiliğe kavuşamazlar.

Puşkin'i bu düzene karşı çıkması için kimse zorlamamıştı;

ama soylu olmasına karşın hangi şeytan dürttü

şairi? Bu ünlü yazar neden dili olmayanların dili

olmaya çalıştı?

Soyluluğun rahatı bir yerine mi batmıştı?

---

"Puşkin'in Rusyası"nda soylulardan Nariskin, kölelerden

oluşan bir orkestra kurmuş. Her bir köle piyanonun

bir tuşunu oluşturuyor varsayın. İnsanlardan

meydana gelen bu tuhaf çalgıyı koroyla birbirine karıştırmamak

gereğini unutmayalım. Çünkü Nariskin'in

sazında her köle bir, yalnız bir notayı dile getirir;

her biri görevli olduğu notanın adını taşır; bu ad ile

çağrılırmış.

Zaman geçtikçe, adamların gerçek adları unutulmuş,

sokakta görüldükleri zaman.

- Bakın, denirmiş, Nariskin'in fa'sı geçiyor.

- İşte Nariskin'in do'su.

- Hey!.. Nariskin'in mi'si, baksana buraya!..

- Nariskin'in re'si nasılsın?

Nariskin'in köleleri birer nota olmayı benimsemişler;

bu işlevi yerine getirebilmek için yetenek ister; ayrıca

tarlada toprakta beygir ya da öküz gibi kullanılmaktan

daha iyi bir görev değil mi! Köylülerin hiçbirinde

direnme görülmüyor, kendilerine sorulduğunda:

- Sen kimsin?

- Nariskin'in fa'sıyım.

Ya da:

- Nariskin'in si'siyim.

Bir yaşam boyu hep aynı sesi çıkararak yaşayıp

ölmek, kimileri için alınyazısı mı?

---

Konuya eğilirken iki noktayı unutmaktan sakınmalıyız.

Çünkü olayın iki yanı var.

Nariskin'in tuhaf çalgısından hep belirli sesler çıkması,

Puşkin'in ve Puşkin'lerin ortaya çıkmasını engellemiyor.

Puşkin, Fransız Devrimi'nin ve İnsan Hakları

Bildirisi'nin coşkular yarattığı bir dünyanın aydınıdır.

Nariskin'in insanlardan oluşan çalgısı, sazı ya da

"aleti" hangi sesleri çıkarırsa çıkarsın, Puşkin'i etkilemiyor.

Tarihi biçimlendirecek olan, yeni düşüncelerin ve

akımların insanıdır, şairidir, yazarıdır. Puşkin; biliyor

ki Nariskin'in do'su, la'sı, fa'sı tepki göstermese de doğruyu

aramak ve söylemek kendisine düşer.

Puşkin kendisine düşeni yapıyor.

---

Olayın ikinci yanı nedir?

Kölelik ille de prangalar, kelepçeler,, demir parmaklıklar

ve taş duvarlarla somutlaşan bir kurum değildir.

Nitekim, Nariskin'in do'su, re'si, fa'sı, mi'si ve

öteki notalarının ellerinde kelepçe ve ayaklarında bukağı

yoktu; uygarlığın bugün bile övündüğü sanat

ürünlerini seslendiriyorlar, Bach'tan, Vivaldi'den, Couperin'den,

Hendel'den parçalar söylüyorlardı; ama

yaptıkları iş benliklerini kölelikten kurtarmak için yeterli

değildi.

---

Çağımızda bu türde çok insan vardır.

O insan egemenin buyruğunda do-re-mi-fa olmakla

iş yaptığını sanır; ancak bir alettir. Çünkü özgürce

düşünmekten, dünyayı kavramaktan, bağımsız eleştiriden,

bilimsel kuşkuculuktan yoksundur; kelepçe onun

kafasına takılmış, bukağı beynine vurulmuştur.

:::::::::::::::::

LAMARTİNE NE DEMİŞ?

Ünlü Fransız ozanı Alphonse de Lamartine 1833'te

yazdığı "Doğuya Gezi" kitabında diyor ki:

"-Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması durumunda

Avrupa ülkelerinden her hiri, kongrelerin kendilerine

gösterecekleri, imparatorluğun bir kısmını himayeleri

altına alacaklardır. Avrupa'nın hakkı olarak

düşünülecek bu egemenlik biçimi, genel olarak toprağın

veya kıyıların bir bölümüne sahip çıkarak buralarda

ya serbest şehirler yahut Avrupa'ya bağlı sömürge

alanları yahut da ticaret limanları veya iskeleleri kurmak

şeklinde belirecektir. Her Avrupalı devletin kendi

himayesi altına aldığı bölgede uygulayacağı politika

silahlı ve uygarlaştırıcı bir el koyma olacaktır."

Eleştirmen Sainte-Bauve'ün "ruhundan başka hiç

bir şeyi bilmeyen bilgisiz" diye tanımladığı Lamartine,

diplomat ve politikacıydı; çağına göre çok şey bildiği

yazdığı kitaplardan bellidir; hele Osmanlı İmparatorluğu'nun

geleceği konusundaki öngörüsü büyük

oranda gerçekleşmiştir. Parçaladıkları imparatorluğun

bölümlerini Avrupa devletleri paylaşmışlar, sömürge

alanları oluşturmuşlar, serbest bölgeler kurmuşlar, sözümona,

"uygarlaştırıcı" politikayı silahla yürürlüğe koymuşlar.

Planın en çarpıcı örneği de şimdi yeniden bölünen

Lübnan'dır. Batı emperyalizmi daha önce Osmanlı

İmparatorluğu'na uyguladığı politikayı Birinci Dünya

Savaşı'nda siyasal haritaları Londra ve Paris'te çizilen

yapay devletlerde yinelenmektedir; bu kez Fransa'nın

ve İngiltere'nin yerini (dünyanın çoğu bölgesinde olduğu

gibi) dolduran ABD, "böl ve yönet" formülünü

elinden geldiğince kullanmaktadır.

---

İnsan çoğu kez tarih kitaplarını kendisinin dışındaki

bir dünyanın öyküsü gibi okur; tarihin içinde yaşadığını

düşünmez.

Oysa hepimiz tarihsel devinimin birer parçasıyız.

Burnumuzun dibinde Ortadoğu haritasının yeniden çizildiğini

görmüyor muyuz? Türkiye haritasını kendilerine

göre değiştirmek isteyenlerin varlığı yadsınabilir

mi? Okul kitaplarında Osmanlı devletinin nasıl parçalandığı

açıkça yazılıdır; Lamartine'in vurguladığı

"serbest şehirler"; Avrupa'ya bağlı sömürge alanları

"ticaret limanları"nın anlamını bilmiyor muyuz? Nasıl

oluyor da tarihin bize öğrettiğini unutarak Türkiye'de

yeniden serbest bölgeler, ticaret limanları oluşturmaya

çalışıyoruz? Acaba bu unutkanlık neden? Osmanlı

devletinde enerji güçleri, yeraltı kaynakları, demiryolları,

bankalar yabancı sermayenin güdümünde değil

miydi? Nasıl oluyor da bugün "yabancı sermaye

ideolojisi" ülke içinde bunca yandaş bulabiliyor?

Yanıt kolay:

- Türkiye'de kimi çevrelerin Tanrısı para ve kardır,

bunlar tarihin derslerini ulusal bellekten silerek

her türlü gelişmeyi kar motorunun sağlayacağına herkesi

inandırmak istiyorlar; para hırsı öylesine gözlerini

bürümüştür ki yabancılarla ortaklıkta kendi ülkelerini

de kullanarak amaçlarına ulaşmayı yeğlemektedirler.

Ne var ki bu para ve kar güdüsünün son otuz

yılda Türkiye'ye getirdiği yerde çığlıklar duyuyoruz.

Birileri bağırıyorlar:

- Sevr'i hortlatacağız.

Ermeni terörü perde arkasındaki güçlerin siyasetine

dönüşüyor; Panhelenizm Doğu Akdeniz'e sarkıyor:

Siyonizm Amerika'nın Ortadoğu politikasının adı

oluyor. Yakındoğu haritaları yeniden çizilirken ve İsrail

Türkiye'yi "güvenlik alanı" içinde ilan ederken Siyonizmin

parasal gücüne Türkiye'nin tüm kaynaklarını

ve alanlarını açmak, tarihten ders almamak demektir.

---

Türkiye'yi düşünürken, Ortadoğu'daki konumunu

unutmak aymazlıktır. Dünyanın bir başka yerinde

geçerli gibi görünen yöntemlerin bu bölgede paylaşım

politikasının ekonomisi olabileceğini anlamayan kişi

ya aptaldır ya da anladığını anlamaz görünmektedir.

Politikadan soyutlanmış bir ekonomiyi yeryüzünde

arasanız tarasınız bulamazsınız.

Lamartine, ekonomist değildi; 1833'te onun gördüğü

gerçeği 1983'te yeniden kcşfetmek hepimiz için

ayıp olmaz mı?

:::::::::::::::::

İNSAN NEDEN BUNALIYOR?

Yazının başlığındaki koskoca soruyu şu avuç içi

kadar köşede nasıl yanıtlayacağım sorunu bir ikinci

soru oluşturur; ama işim kolay...

Çünkü insanın neden bunaldığını daha önce Jacques

Prevert açıklamış:

"On iki lokma ekmeğe kazanılmış

On iki konak içinde

On iki adam ağlıyor hıncından

On iki banyo teknesi içinde

Kötü bir telgraf almışlar

Kötü bir memleketten

Kötü bir haber

Yerlinin biri

O memlekette

Kalkmış ayağa birden çeltik tarlasında

Ve acı acı gülerken

Bir avuç pirinç savurmuş

Göklere doğru"

---

Jacques Prevert'in şiirinde insanların neden bunaldığı

yalın biçimde anlatılmıştır. Artık dünyanın uzak

bir yerinde bir adamın parmağında dolama çıktı mı,

taa dünyanın ötesinde acısı duyuluyor. Kimi ülkede

baskı düzenlerini, kimi ülkede süregelen iç ve dış savaşları

yakından izliyoruz; dünya küçülmüştür.

Küçülen dünyada insan bunalmasın da ne yapsın?

---

"Banka ve Ekonomik Yorumlar" dergisinin Ekim

1982 sayısında Prof. Dr. Zeyyat Hatiboğlu'nun bir başyazısı

var; Sayın Prof. "24 Ocak Kararları ve Ekonomimizin

Geleceği"ne ilişkin fikirlerini sergiliyor; üzerinde

durulması ve tartışılması gereken önerilerini bir

yana bırakarak altını çizdiğim şu satırları köşeme

aktarıyorum:

"-Türkiye ekonomisinde yangın vardır, eğer bunu

söndürmezsek ekonomi yok olup gidecektir.

- Birçok kimseler Türkiye'de emek gelirinin 24

Ocak'tan sonra azalmasını eleştiri konusu yapıyor. Halbuki

son yıllardaki en büyük başarı bu olmuştur. Nitekim

24 Ocak'tan evvel günlük ortalama ücretler 10

dolar iken şimdi bu rakam 6-7 dolara inmiştir; işte

Türkiye ihracatını arttırmış ise bu sayede olmuştur."

---

Sayın Profesör içtenlikle konuşuyor.

Alınterinin karşılığı 24 Ocak'tan bu yana azalmıştır;

işçi günde 10 dolar alırken şimdi 6-7 dolara çalışıyor;

dışsatım bu yüzden yükselmiştir.

Eh, bu durumda insan bunalmaz mı? Yalnız emekçiler

değil; emekçinin ücretini kesip de dışsatımı gerçekleştirenler

de elbet bunalacaklar. Bunalımın ne düzeye

tırmandığı sayın Profesör Hatiboğlu'nun şu tümcesiyle

vurgulanıyor:

"-Türkiye ekonomisinde yangın vardır; eğer bunu

söndürmezsek ekonomi yok olup gidecektir."

Peki, ne yapmalı?

24 Ocak felsefesiyle emek gelirlerini daha da düşürmeli,

24 Ocak'tan önce 10 dolar alan emekçi şimdi

6-7 dolar mı alıyor? Bu ücreti 3-4 dolara indirmeli.

Ama bu kez Çukurova'da bir emekçi acı acı gülerekten

çeltik tarlasında bir avuç pirinci göklere savurursa

Amerika'daki "dolar babası", "kötü haber geldi

Türkiye'den" diye bunalmaz mı?

---

Sanırım yazının başlığındaki soruya yanıt verebildim:

İşte dünyada insan bu yüzden bunalıyor.

:::::::::::::::::

PAYLAŞIM...

Bir öğretmen okurum yazıyor:

"Bugün çiçeklerin, ağaçların yüzü güldü. Benim

de... Dört, beş aylık ayrılıktan sonra 'merhaba' dedi

yağmur. Sabah kahvaltıda duydum şapırtıyı; ama inanamadım.

Çayımı kaptığım gibi fırladım balkona. Gerçekten

yağıyor be... Yarı güneşlik gök. Doğal değil

sanki yağışı. Bir gelip bir geçiveriyor dakikada. 'Hadi

hadi, biraz daha' diyorum içimden. Islattı baya. Tozları

yıkadı. Işıl ışıl, pırıl pırıl her yer.

'Çiçeklerin yüzü güldü' dedim kardeşime.

'Pamukların da ağladı' dedi.

Doğru.

Gerçekten beyaz buluta döndü tarlalar. Pamuk

toplama zamanı geldi çattı. İşçiler yavaş yavaş akın

etmekteler. Ne yazacak görünümler olur bu koca ovada.

Öğleden sonra şimdi.

Balkonda yazıyorum.

Toprağın kokusunu özlemişim, çiçeklerin gülüşünü

göresim var. Masada bir sini dolusu ezilmiş kırmızı

biber, kokusu geliyor burnuma. Anam yağmurdan

kaçırmış sabah. Henüz tam kurumadığından dışarı koymuş

yine. Yağmur yağdı diye tüm sevgim dışıma vurdu bugün."

---

Güneyin sıcak bir ovasından gelen bu mektubun

küçük mutluluğunu okurlarımla paylaşayım istedim.

Öğretmen okurumun güzel duygularını kendime saklasaydım,

hakça davranmış olmazdım.

Paylaşım, mutluluğun bereketidir.

Kimi zaman güneş ışınlarıyla yağmur damlaları

birlikte toprağa inerlerken gökkuşağı oluşur. Bu öyle

bir andır ki güzelliğini insan kardeşlerimizle paylaşmak

için gökkuşağının ya resmini yapmak ya fotoğrafını

çekmek ya da yazısını yazmak gerekir. Sanat bu

yolda oluşur, paylaşım güdüsünden güç alır.

Bir sanatçı salt kendisi için üretmez, yarattığını

insanlarla paylaşmak isteği, bilincin derinliğinde yatmaktadır.

Mutluluğun temelini paylaşım kavramı oluşturur;

ama bu paylaşımı yalnız güzellikleri paylaşma boyutuna

indirgeyemeyiz.

Ne diyor öğretmen okurum:

"-Bugün çiçeklerin yüzü güldü... Merhaba dedi

yağmur... Işıl ışıl, pırıl pırıl her yer... Toprağın

kokusunu özlemişim.."

Yaşanan bir anın yazıyla somutlaştırılmasıdır bu;

ama o anla eşzamanlı nice anlar yaşanmaktadır

dünyada...

Evde, işyerinde, hastanede, mahpushanede, alacakaranlıkta,

dört duvar arasında soluk alıp veren kişi

güneyin sıcak ovasından güz yağmuruyla yükselen toprak

kokusunu duyar mı?

Duyar.

Sen onun acısını ve kaygısını paylaşmasını bilirsen

de o da sen duyar.

Anların anlarla harmanlaştığı yaşamda paylaşım,

hayatın tüm biçimlerinde geçerli ve kapsamlıysa değerlidir...

Gerçek mutluluk bütün insanlığın altına çekilen

toplam çizgisindeki duyarlıktan oluşur.

Bunun için istedim ki öğretmen okurumun sıcak

ve yeşil ovaya inen yağmurla birlikte özümsediği duygular,

bir mahpushane penceresinin demir parmaklığından

içeri atılan mektup olsun.

---

Ancak yazımı yalnız insan duyarlılığının çizgisinde

bitirecek kadar duygulu değilim.

Mantık ne diyor?

Paylaşım kavramı çağımızda toplumsal mutluluk

felsefesinin ortadireğidir, nesnel anlamı elle tutulurcasına

maddeleşmiştir, alınteriyle yaratılan üretimini

hakçasına paylaşmasını bilemeyen ülkelerde mutluluk

değil bunalım türemektedir.

İnsanoğlu paylaşım mutluluğunu paylaşım kavgasına

dönüştürdükçe bunalımdan kurtulabilir mi?

:::::::::::::::::

TUZ EKMEK HAKKI...

Yıl 1595.

Eflak Beyleri'nin başkenti olan Bükreş'te o sıra

Mihal Bey'den alacaklı olanların sayısı 4 bini aşkınmış;

bunların da çoğu yeniçeri ve Müslümanmış.

Mihal, borçlarını ödemezmiş.

Alacaklılar bunalınca Mihal'in konağını taşa tutar,

kimi yerlerini yıkar, yağmalar, adamlarını dövüp

yaralarlarmış. Sonunda bu durum "Mel'un Mihal"in

canına tak etmiş, hepsini toplamış:

- Beni öldürürseniz paralarınızı tümüyle yitirirsiniz;

gelin sözümü dinleyin. Benim bir adamıma siz de

birkaç adam katarak her kadılığa birer kurul yollayın,

topladığınız parayı getirin, içinizden payınız kadarını

alın!

Uzun bir tartışmadan sonra alacaklılarını razı etmiş,

beş yüz kadar adamı bu işe ayırmış.

---

Eflak'a yayılanlar bir süre sonra dönmüşler; bu

kez toplanan paranın borçlarını tümüyle karşılamayacağı

görülmüş.

Demişler ki:

- Önce borcu hesaplayalım, sonra alacaklara göre

eşit oranda bölüşelim.

Hesabı yapmak için birisi arandığında Mihal:

- Yerköyü Kadısı gelsin! Ne zaman Eflak'ta Müslümanlara

ilişkin bir dava çıkarsa Yerköyü Kadısı'nın

çözümlemesi için padişah buyruğu vardır.

Yerköyü Kadısı'na araba ve adam gönderilmiş. Kadı

rahatsızmış, yerine vekili Alican Efendi görevlendirilmiş.

Bükreş'e varan Alican Hoca hesaplarla uğraşmış.

Ne var ki hesap uzamış. Çünkü sözgelimi bir

adam çıkıp 60 akçelik senet gösterdiğinde Mihal dermiş ki:

- Doğrudur, senet benimdir; ama bu senet karşılığında

sen bana ne verdin, say!

Mihal'in diretmesi üzerine alacaklı sayarmış:

- On akçe nakit için bir altın işlemeli hançer;

bir eyer takımı ki yirmi akçe eder...

Mihal:

- Sen Müslümansın, dermiş, ikimiz de biliriz ki

bana her verdiğin şeyi üç dört kat fazlasına vermiştin;

yirmi akçeye verdiğin hançeri sana beş akçeye vereyim.

Binbir türlü tartışmadan sonra altmış akçe borcu

otuza indirip kayda geçiren Mihal, on akçeden aşağı

borçları hesaptan saymazmış; böylece tüm borçlarını

yedi bin akçeye indirmiş.

İş bitince Kadı naibi Alican Efendi dışarı çıkmış,

eskiden beri dostu olan bir kafire rastlamış.

Kafir yanaşmış:

- Alican Hoca kaç yıldan beri seninle tuz ekmek yeriz?

- Yirmi yıl olmalı...

Kafir:

- Ah, şimdi tuz ekmek hakkını yerine getireyim;

sana söyleyeceklerimi dinle!

- N'ola?

- Eğer sözümü tutarsan burada ikindiye kalma,

hemen çıkıp git ve Yerköyü'ne varıp düşünceye dalma!

Bir an önce Tuna'dan geçip Rusçuk'ta bulunmaya çalış...

- Neden?

- Ya ben sana bir şey mi dedim ki sebebini sorarsın?

Alican Hoca "işte böyle böyle demedin mi?" diye

sorunca kafir ne yanıt versin:

- Bu zamanlarda ben çoğu kez yabana söylerim;

arasıra delilik bastırır.

Ama Hoca bakmış ki Bükreş'te bir olağanüstülük

var, hemen arabaya binip yola düşmüş; hızla Yerköyü'ne

gelmiş; durumu Kadı'ya anlatmaya koyulmuş.

Bükreş'te ayaklanıp ortalığı kırıp geçirenler de o

sıra alay alay Yerköyü'ne gelmeye başlamışlar. Alican

Hoca soyunup kendini Tuna'ya atmış, iyi yüzme bilirmiş;

kurtulmuş.

14 bin can olan Yerköyü'nden bir başka can kurtulamamış,

kasaba yağma edilmiş, yıkılmış.

---

Peçevi İbrahim Efendi Bükreş'te 1595'te yaşanan

olayı böyle anlatıyor.

Birkaç gün önce Brezilya'da halkın süpermarketleri,

dükkanları yağmaladığını gazeteler yazıyorlardı.

"Toplumsal olayların kökeninde ekonomi yatar" diye

bir söz söylenir ve kabaca görünür; ama tarihte ve günümüzde

nice olay da bu sözü kabaca onaylıyor.

:::::::::::::::::

EKMEK

Orhon Murat Arıburnu'nun "Bu yürek Sizin" adlı

şiir kitabı Berlin'de yayımlandı. "Express Edition" kitabı

şöyle yorumluyor:

"Bu kitap, Orhon Murat Arıburnu'nun 1940-1982

yılları arasında yazdığı ve üç ayrı bölümde yayımlanacak

şiirlerinin birinci bölümüdür."

Batı'daki Türkler film çeviriyor, tiyatro kuruyorlar;

Türkçe kitaplar dergiler yayımlıyor; alıcısıyla satıcısıyla

sınır ötesinde yeni bir dünya oluşuyor.

---

Arıburnu, çok yönlü bir sanatçıdır; şair, senaryo

ve oyun yazarı, yönetmen, aktör...

Sait Faik demiş ki:

"-Orhon M.Arıburnu bir sihirbazdır."

Sihirbaz, siyah silindir şapkanın içinden kırmızı

balonlar, mavi yeşil mendiller, alacalı kuşlar, beyaz tavşanlar

çıkarıp gözbağcılık yapar; şair her gün kullandığımız

sıradan sözcüklerle avuç içi kadar şiirde bir

evren türetir.

Orhon Murat Arıburnu ozanlığın gizemli yollarında

kırk yılı aşkın bir süredir emek veriyor; çoğunu

bildiğim şiirlerini Almanya'da kitaplaştırmasına sevindim,

beni de Oktay Akbal'la birlikte anan dizelerini

okudum:

EKMEK VE ŞEYLER

Önce

Ekmekler bozuldu.

Sonra her şey.

Yazarı, Oktay Akbal

Bence de her şey...

Sararmadan solmadan!

Ekmekler nasıl düzelir?

Sorarım, İlhan Selçuk'tan.

1960'larda Ceyhun Atuf Kansu bir şiirinde Çetin

Altan'la benim adımı geçirmişti; ne kadar sevinmiştim.

Yazar dostlar arada sırada birbirlerinden söz açarlar.

Bu, ya bir gönül almadır ya da bir yazarın ortaya

attığı fikirden esinlenip yola çıkarak düşünceyi türetmek

için yöntemdir. Şairlerin konumu kuşkusuz daha

değişiktir; dizeler satırlardan daha düşündürücü olur.

Ben de Orhon Murat Arıburnu'nun sorusu üzerinde

düşündüm; şairin bir başka şiiri aklıma geldi:

UMUT

Dünya döndükçe

Umut, fakirin ekmeği

Ye Mehmet ye

Ye Mehmet ye...

1940'ta yazılmış bu dizeler ve 1980'de Arıburnu Berlin'den

soruyor:

"Ekmekler nasıl düzelir?"

---

"Fakir ekmeğini düzeltmenin ilk adımı, gerçeğe

ayaklarını basmayan umutları pompalamaktan vazgeçmek

olmalıdır." desem ters düşer mi? "Bozuk ekmekler"in

düzelmesi için önce "bozuk toplum düzeni"nin

düzelmesi gereğini artık anlamış olmalıyız. Bu iş kolay

değildir; çok uzun süreli bir uğraşı ve çok çetin

süreçli bir savaşımı daha baştan göze almak gerekir.

Bir şair nasıl bütün yaşamını şiire adamaktan yoksunluk

duymuyorsa, bozuk düzeni değiştirmek isteyen kişi

de yapacağı işin bilincini özümsemeli.

Ne her gün umut gibi ekmek ne de her gün ekmek

gibi umut yemeli... Toplumun kimi dönemlerde

coşkunlaşıp umut dalgalarında kulaç atması, kimi dönemlerde

bulanıp umutsuzluk dalgalarında boğulur gibi

olması bu işin gerçeğini özümseyen kişiyi ırgalamamalı...

Toprağı sürüp üretmek; buğdayı değirmende öğüterek

bembeyaz un yapmak; hamuru iyice yoğurduktan

sonra fırına sürmek...

İşte has ekmek çıkarmak için bulunan ve bilinen

tek yol.

:::::::::::::::::

PİTEKANTROPUS EREKTUS

Hollandalı bilim adamı Dubois, Cava adasının Trinil

yöresinde 1889'da bir insan fosili buldu. Hem insansı

hem maymunsu nitelikler taşıyan bu ilkel yaratığın

iki ayağı üzerinde dikilen ilk atamız olduğu saptandı.

Dubois, yatay durumdan dikeye doğru dönüşen

ilk insana Fitekantropus Erektus (Pithecantropus

Erectus) adını verdi.

Buluş çarpıcı ve sarsıcı yankılar yarattı.

Milyonlarca yıllık geçmişin karanlıklarından kopup

gelen oluşumda insanlaşan yaratığın serüveni ilginçti.

Hayvan gibi yürürken içsel bir dürtüyle iki ayağı

üzerine nasıl dikilmişti insan?..

Çevresindeki eştürleri, Pitekantropus Erektus'a

kimbilir nasıl bir şaşkınlıkla bakmışlardı?

İnsan türü içinde ayağa kalkan ilk atamız...

Selam sana!

---

Sonra ne oldu?..

İki büklüm yürümekten vazgeçen insana, çevresindekiler

önce ürküyle, sonra korkuyla, daha sonra

tepkiyle baktılar. Sanırım insan sürüsünün düzenini

bozup iki ayağı üzerine kalkan ve başını dikleştiren

ilk insanı öldürmüşlerdir.

Ne var ki ilk öfkenin kurbanı ardından, iki ayağı

üstüne yükselen bir, bir daha, bir daha, bir daha insan

görülüp izlendikçe olay doğal sayılmaya başlandı.

Ve o günden bugüne toplumun yasası değişmedi.

Karanlık sanrısında yaşayan insanoğlunun bedensel

dikilmesi, içsel bir dürtünün ürünüydü; içsel dürtü ruh

oldu, düşünceleşti; fikirleşti; tarih boyunca başını hep

dikleştirdi insanoğlu...

---

Çağlar geçti.

Gözbebeğini delen gün ışığı bilincin elmasını yontarken

dağıttı karanlığın sanrısını; buldu bilimin tanrısını.

İnsanoğlu çekti bilincinin küreklerini ve her kürekte

genişledi göremediği ufuklar.

Forsanın sonsuz gücü vardı.

Ufuklar günden güne ağardı.

Yetişmek için yitirdiği zamana; insan, çırpındı durdu

tarih boyunca; aklın mahmuzuyla vurdu gebeliğin

çıplak karnına; yoksulluğun kamçısı şakladı beyninde.

Bir hücreydi dünya...

Yarına doğmak için.

Ana karnında yatan her bebek bekliyordu karanlıkta...

Kıvrılmış...

Dizleri arasında başı...

Elleri kenetli.

İlkin bedendi dikleşen...

Sonra vicdan oldu.

Sonra fikir.

Tarih, insanın bilinçlenip başını yükseltmesinin öyküsünü

anlatan bir kitaptır.

Kutsal bir kitap.

O kitabı öp, başına koy.

Ve kıpırda bebek.

Yırt karanlığın kapısını...

Dikil onurunun iki ayağı üstüne.

Pitekantropus Erektus'a layık olmak için.

Başını dikleştir.

Gelecek yıllarda fosilini bulduklarında iki büklüm

görüp de senin hesabına utanmasınlar.

:::::::::::::::::

BİKİNİ!...

Polonya'da bir süreden beri ara verilen güzellik

yarışmalarına bu yıl yine başlanmış; 1983 güzeli seçilmiş.

Ne var ki bir terslik olmuş; uluslararası güzellik

yarışmaları tüzüğe uyularak tek parçalı mayoyla yapılıyor,

oysa Polonya'da güzeller bikiniyle yarışmışlar.

Niçin?

Yöneticiler gerekçeyi açıklamışlar:

- Aradık taradık, Polonya'da tek parçalı mayo

bulamadık. Yarışmayı bikiniyle yapmak zorunda

kaldık.

Bikini, Büyük Okyanus'ta Marshall takımadaları

zincirinin bir küçük halkasıdır; 1946'dan sonra Amerikan

atom denemeleri bu küçük mercan adasında yapıldı;

küçük boyutlarda iki parçadan oluşan mayoya

bikini adı verildi; bikini kapitalist, sosyalist, faşist tüm

ülkelerde geçerli oldu.

1983 yazında Türkiye'nin güney kıyılarını dolaşanlar

bir yandan çarşaflı, sıkma başlı, başörtülü, öte yandan

bikinili kızların turistik bölgelerde bollaştığını söylüyorlar.

Taşranın genç kuşakları arasında kimilerine her

şey vız geliyor, bikinisini giyip kendisini cup diye denize

atan genç kızlar, dalgaları kulaçlıyor, kimileri de

çevre baskısı altında örtünmek zorunda kalıyor. Deniz

kıyısındaki bir tatil köyünün 30-40 evlik toplumunda

bile bu çelişki göze çarpıyor.

Bikini tek parçalı mayonun pabucunu dama attı,

neredeyse çarşafınkini bile atacak...

---

Bikiniye yaklaşım çeşitlidir.

İstatikçi diyor ki:

- Bikini, istatistik gibidir, her şeyi ortaya koyar

gibi görünür; gerekeni gizler.

Bağnaz:

- Bikini namus fukaralarının önlerine yaydıkları

bir bez parçasıdır.

Yobaz:

- Bikini giymek günahı kebairdendir; kadının göbeği

yalnız okuyup üflemek için açılır.

Nekes:

- Bikini kadını en ucuza soyan giysidir.

Ukala:

- Cömert erkeğin cüzdanı büyük, cömert kadının

mayosu küçük olur.

Çıplaklar Derneği Başkanı:

- Bikini ahlaksızlıktır; çıplak denize girmek varken

kimi yerlerini örterek erkeği tahrik etmeye çabalamaktır.

Çapkın:

- Bikini, istekli kadının bedenine yapıştırdığı dilekçe

puludur.

Filozof:

- Bikininin kapladığı yerler, utanç duygusunun

kadın vücudundaki son sömürgesidir.

Asker:

- Bikini dikenli tel örgüler gibidir, araziyi korur,

ama manzarayı örtmez.

Bir tutucu:

- Biz kırk yıllık haremimizi bile bu kılıkta bir

gün olsun görmedik.

---

Gazeteler bu yıl Türkiye'nin güney kıyılarında yabancı

turistlerin bikininin üst parçasını da attığını yazıp

bol bol çıplak kadın fotoğrafı yayımladılar. Çıplaklık

salgını aldı başını gidiyor; Avrupa'da, Amerika'da

bu salgın artık "salgın" adını taşımayacak kadar doğallaştı.

Peki, güzellik yarışmalarında tek parçalı mayonun

kurallaşması neden? Yarışmalara ağırbaşlı bir görünüm

sağlamak için mi güzellere tek parçalı mayo

giydiriliyor?

---

Çok değil 15-20 yıl önce kimi Avrupa ülkelerinde

bile plajlara bikiniyle girilmezdi. Böyle bir plajın

kapısındaki görevli bikinili kadını durdurmuş:

- Bayan buraya iki parçalı mayoyla girilmez.

Kadın düşünmüş:

- Peki, hangi parçayı çıkartayım?

Polonya'daki güzellik yarışmasında yarışmacılar bikinilerin

üstünü çıkarsalardı, uluslararası kurallara uymuş

olurlardı; Vatikan'da karargahını kurmuş bulunan

Polonyalı Papa İkinci Jean Paul de Polonyalı kraliçeyi

kutsadı mı dayanışma gerçekleşirdi.

Bu yıl ABD'de bir zenci ilk kez "Miss America"

olup taç giydi; "sosyalist ülke"nin güzellik kraliçesi

neden "dünya güzeli" seçilmesin? Hele şu sıra Batı dünyasında

Polonya'nın şansı büyük değil mi?

:::::::::::::::::

DÖRT DUVARLI DÜNYA

Kim söylemiş? Anımsamıyorum; tiyatroya "üç duvarlı

dünya" adını kim yakıştırmış?

"Üç duvarlı dünya"nın dördüncü boyutu salona

açılır, gerçek dünyaya karışır; sahnedeki oyuncularla

salondaki izleyiciler bu konumlarının bilincindedirler;

oyuncu oynadığını, seyirci oyun izlediğini bilir; ama

perde kapandıktan sonra alkış sesleri yükselecek midir?

Oyuncu başarılıysa tiyatro dağılırken seyirci beğenisini

hemen dile getirir:

- Oynamadı, yaşadı.

---

Tiyatro sanatçısını överken, "oynamadı, yaşadı"

demenin anlamı nedir? Oyuncu sahnede iyi ya da kötü

oynamakla kalmaz, yaşar. Oynarken midesi ağrıyabilir,

yüreği daralabilir, korkuya kapılabilir, soluğu

kesilebilir. Bir oyuncu tiyatro sahnesinde ne zaman oyunun,

ne zaman hayatın içindedir?

Kim bilebilir?

Oyuncu oyunda da yaşamaktadır. Bunun içindir

ki seyirci her gece aynı oyunu izleyemez; sanatçı her

gece aynı oyunu oynayamaz. Hamlet her gece bir gece

önceki Hamlet değildir; Ofelya geceden geceye değişir.

Romeo her gece aynı biçimde Julyet'i sevebilir

mi? Geceler hep aynı gece olsaydı, belki bu iş gerçekleşebilirdi.

Yaşamda bir an'ı bir kez daha yaşamak olası mı?

Bir gece öncesi, yalnız gerçek yaşamda değil, tiyatro

sahnesinde de yaşanamaz.

---

İnsanın ne zaman nasıl rol yaptığı ya da yapmadığı

tiyatro dışındaki dünyada da anlaşılamaz. Gazetelerde

sık sık şu haber başlığını okuruz:

- Silahıyla oynarken arkadaşını vurdu.

Silahıyla niçin ve neden oynamıştır arkadaşını vuran?

Hangi dürtüyle bu işi yapmıştır? Olay, oyundan

gerçeğe saniyenin kaçta birinde dönüşüvermiştir? Tiyatroda

çoğunlukla oyunlar üç perdeliktir. Hayatın açılıp

kapanan perdelerinin sayısını bilen var mı? Gerçek

dünyada rol yapmak bundan ötürü zorlaşır. Bakarsın

birinci perdeyi iyi oynayan beşinci perdede tökezlemiş,

on beşincide kendini koyvermiştir. Tersi de

olabilir; ilk perdeleri kötü kapatan kişi sonuncuyu başarıyla

bitirebilir. Kişi gerçek yaşamında hangi role sıvanıyor?

Bilim adamı? İşadamı? Yazar? Gazeteci? Sanatçı?

Politikacı ? Asker? Ev kadını? Hayat kadını?

Meslek önemli mi?

Hangi mesleği seçerse seçsin, insanda zamanla özel

bir kimlik oluşuyor. Bu oluşumda çevrenin yargısı

önemlidir. Bir kimse korkak mı? Yürekli mi? Duyarlı

mı? Uçarı mı? Katı mı? Acımasız mı? Kaypak mı?

Güvenilir mi?

Çevredir karar veren; kişilik çevrenin yargısıyla belirlenir.

---

Yıllar geçtikçe kişi-çevre ilişkilerinde birbirini izleyen

davranışlarla yaratılan yontuda kişilik somutlaşır.

Artık bu yontunun kölesidir insan. Herkesin namussuz

diye tanıdığı birisinin günün birinde namuslu

olacağı tutarsa kim inanır? Daha da beteri vardır. Yaşını

başını almış kimse, sanki köleleşmiştir; çevrenin

beklentilerinden aykırı bir davranışa yönelirse azarlanır:

- Çocuklaşma!..

---

Kişi, yıllar geçtikçe, toplumdaki izleyicilerin bakışları

altına daha çok girer; salon karanlıktır kuyu

ağzı gibi; projektörler insanın üstündedir; tiyatro çağrısında

yazılı ol dağıtımında payına düşeni üstlenmiştir,

davranışlarında özgür değildir artık insan; elini ayağını

nereye koyacağını kurallar belirlemiştir; ağzından

çıkacak sözler sanki ezberletilmiştir; seveceği kişilerin

sayımı yapılmış, saptanmıştır; toplumsal işlevi kemikleşmiştir.

Bu yolda yürüyüp başarı gösteren kişi bir gün kendisini

gizemli bir cenaze alayının kalabalığı ortasında

bulur; tabutu pahalı, ama hüzünlü çiçeklerle donanır;

yaşadığı sanılsa bile içinden ölmüştür o...

Rolünü duyarak oynayan tiyatro oyuncusuna "oynamadı,

yaşadı" diyorlar; "üç duvarlı dünya"nın dışında

kalan dört duvarlı dünya gerçek hayatını yaşamaya

çalışırken kendisini oyunculuğun doruğunda bulup da

başarı gösterenlere ne demeli:

- Yaşamadı, oynadı.

:::::::::::::::::

AZRA ERHAT

Azra Erhat'ı 1950'lerde Yeni İstanbul gazetesinde

çalışırken tanıdım. O sıralar Ayşe Nur takma adıyla

gazeteye yazılar yazıyor; çoğu zaman Türkçesi tekliyordu.

Bu tekleme doğaldı; çünkü Azra dışarda büyümüş,

okumuş, yetişmişti; yabancı dilleri önce, Türkçeyi

sonra öğrenmişti. Böyle bir insanın gelecekte güzelim

bir Türkçeyle Anadolu uygarlığına sahip çıkacağını

kim söyleyebilirdi? Ben bu gelişmeye hep şaşmış,

Erhat'ın olağanüstü bir yeteneği olduğuna inanmışımdır.

---

Azra Erhat yaşlanmayan kadınlardandı.

Yaşı ne olursa olsun insanın genç ölmesi güzeldir.

Bu güzellik içinde öteki dünyaya göçen Azra'nın

kolay anlaşılmaz bir kişiliği vardı. Tanıdığım insanlardan

çok azında böyle bir kişilik gördüm. Politikadan

pek anlamayan; ama uygarlığı benimseyen tiplerdir

bunlar; saflıkları ölçüsünde sağlamlıkları, doğaya

ve topluma bu tür yaklaşımlarından ileri gelir.

Azra, politikadan uzaktı; eski ve yeni çağ uygarlıklarına

vurgundu; bu kişiliği, 12 Mart döneminde gizli

komünist partisi üyesi olmak suçlamasıyla yargılanmasına

ve ayrıca tutuklu kalmasına engel olamadı.

Unutamadığım bu olay, kimi zaman Türkiye'de

uygarlığın kovuşturması ve suçlanması anlamına gelir.

---

Azra Erhat eski dilleri iyi bilirdi. Ancak salt bilgi

ne anlam taşır? Bilginin bilinçli bir eylemle ürünler

vermekte itici güç sağlaması gerekir. Azra Erhat, Eski

Yunan ve Anadolu uygarlığının klasik ürünlerini Türkçe

söyleyerek büyük iş yaptı. Eski uygarlıkların kökenlerine

inebilmek, çağdaşlaşmak için temel koşuldur. Öteki

yapıtlarını bir yana bırakalım, Azra ile A.Kadir'in Homeros'tan

ortaklaşa çevirdikleri İlyada, Türkçemizin

başucu kitaplarındandır. Şimdi bu kitabı açıp bakıyorum;

ilk sayfasında şu yazıyı okuyorum:

"-İlhan Selçuk'a sevgiyle... 28 Haziran 1957."

Demek aradan on beş yıl geçmiş. Anılarım daha

öteye uzanıyor. Bir Çanakkale gezisinde Azra gözlerimin

önüne geliyor. Troya'da eski ve koca duvarlardan

fışkırmış ilkyazın yeşil bitkileri ve binlerce yılın kemirdiği

toprak sarısı taşların arasında hepimize Akhalıların

savaşını anlatan coşkulu kadını görüyorum.

Bu kadının Sabahattin Eyuboğlu'ndan bilgeliği, Halikarnas

Balıkçısı'ndan tarih coşkusunu, A.Kadir'den

Türkçemizin inceliklerini, Batı'daki yaşamından "Uyanış

Çağı"nın hoşgörüsünü aldığını düşünüyorum.

---

Anadolu eski uygarlığının Ege'nin öteki yakasından

değişik bir özü olduğunu savunan tarihsel görüşün

başını, sanırım engin sezgisi ve coşkusuyla Halikarnas

Balıkçısı Cevat Şakir çekmiştir. Azra Erhat, bu

görüşü paylaşıyordu. Eski Yunancayı iyi bilmesi, böylesine

özgün bir yaklaşımla geçmişin gerçeklerine ve

söylencelerine eğilmesi, yurtseverliğine duyarlı bir anlam

vermişti.

Bir kez demiştim ki:

- Anadolu'nun altındaki kalıntılar, petrollerimiz

ve madenlerimiz gibi bizimdir. Onları kimseye bırakmayız;

bizimdir Anadolu toprağındaki kat kat tüm varlıklar...

Gözleri ışıl ışıl ışımıştı.

Ölüm bir süreden beri Türkiye'de herkese çok

uzaktır ya da çok yakındır; ama artık ölüm diye bir

sorunumuz yok; ölüm için ağlamamız, yakınmamız da

yok.

Azra Erhat'a güle güle...

:::::::::::::::::

TARZAN ÖLDÜ MÜ?

Gazetelerde okuduk.

"-Sinemadaki Tarzan'ların en ünlüsü olimpiyat

yüzme şampiyonlarından Johnny Weissmüller öldü."

İç ve dış basında çoğu gazete ve dergi haberi "Tarzan

Öldü" başlığı altında verdi. Gerçekten Tarzan denince

akla Weissmüller geliyordu. Çağımızın mitoslarından

biriydi Tarzan. Uyurgezer kitlelerin düşlerini

gıcıklıyor, bilinçsizliğin sanrılarında kahramanlaşıyordu.

Holivut, Edgar Rice Burrougs'un romanlarını perdeye

aktarırken 1928 Amsterdam Olimpiyatları'nın yüzme

şampiyonu Johnny Weissmüller'i seçmişti. Tarzan

rolüne çok denk düşmüştü eski şampiyon, 16 yıl boyunca

12 film çevirdi, dünyayı büyüledi.

Holivut buhurdanından yükselen bu tütsüyü çocukluğumda

ben de genzime çekmiştim. Johnny Weissmüller'in

öldüğünü gazetelerde okuyunca, bu eski

kokuyu duyar gibi oldum, hüzünlendim.

Tarzan gerçekten ölmüş müydü?

---

Tarzan, aristokrat bir İngiliz ailesinin çocuğuydu.

Anglosakson soyunun mavi kanı dolaşıyordu

"maymun adam"ın damarlarında. Bu üstünlük, sömürgecilik

döneminin Afrikası'nda tüm belirtilerini göstermiş,

Tarzan; maymunlara, fillere, aslanlara, kaplanlara,

timsahlara, kurtlara, kuşlara ve karaderili yerlilere

gücünü duyurmuştu. Balta görmemiş ormanların

derinliklerinde kimi zaman olağanüstü bir çığlık duyulurdu:

- Aaaaaaaaaaaaa...

O dakikada doğada yaşayan bütün yaratıklar korkudan

tir tir titrerlerdi. Filler efendilerinin buyruğuna

girmek için koşarlar; goriller fillere katılırlar; şempanzeler

kulak kesilirler; yakın koylarda barınan zenciler

başlarına bela yağacağını yüreklerinde duyarak

ürkerlerdi. Nitekim "Afrika'nın yamyamları" yakaladıkları

birkaç beyaz insanı afiyetle mideye indirmek

için tamtamların eşliğinde tepinerek görkemli bir tören

yaparken Tarzan tepelerine biner; filler köy kulübelerini

yıkar; Çita neşeli sesler çıkararak olan biteni

izlerdi.

Tarzan, Amerika'da ve dünyada sonradan yaygınlaşacak

olan üstün insan (süpermen) tipinin en olumsuz

örneklerinden biriydi; Amerikan türetimi bireyciliğin

doruk noktasına tırmanan bir dünya görüşünü

simgeliyor; "iyi adam"ın sürekli olarak kötüleri yendiği

bir dünyada kahramanlaşıyordu.

---

1930'ların, 40'ların Türkiyesi Johnny Weissmüller'i

bağrına basmıştı. 1980'lerde televizyon Tarzan'ın

başarılı örneklerini bir kez daha sergileyince mahallede

çocuk sesleri Tarzan'ın çığlıklarına dönüştü.

Tarzan dünyamızda öylesine tutmuştu ki Afrika'dan

gemilerle Kuzey ve Güney Amerika'ya taşınmış kölelerin

karaderili torunları da karanlık sinema salonlarında

Tarzan'ı izlemek için gişelerin önünde kuyruk

oldular. Güney Afrika'dan başlayarak Kuzey Afrika'nın

sömürge kentlerinde Tarzan'ı zenciler çok sevdiler. İngiliz

Lordu'nun torunu, elinde bıçakla ve kıçında hayvan

derisinden donla zencileri önüne katıp kovaladıkça

Afrika'ya gelmiş kolonyal şapkalı beyazlar arasında

iyileri gözetip kötülere ders verdikçe bilinçsizliğin

ışıksızlığından kararmış sinema salonları alkışlarla inlerdi.

---

Johnny Weissmüller öldü.

Ama Tarzan öldü mü?

Mitoslarını çağdaş uygarlığın verileri üzerine kuramayan

bir dünyada Tarzan yaşayacaktır.

:::::::::::::::::

ÇİZME

Çizme modası aldı yürüdü. Yaz sıcağında bile çizme

giyen kadınlara çokça rastlanıyor. Ne demiş atalarımız:

- Ayağını sıcak tut, başını serin!...

Acaba yaz günü çizme giyen kadın, bu eski öğüde mi

kulak veriyor? Yoksa kapitalizmin metropollerinden

yansıyan modayı mı izliyor? Kimbilir, belki de

yazlık çizmeler kadın ayağını sandaletlerden daha serin

tutacak biçimde yapılıyor.

Çünkü çizme teknolojisi ilerledi.

---

Eskiden çizmeyi askerler, öncelikle süvariler, subaylar

giyerlerdi. İstanbul'da genç subaylara ısmarlama

çizme yapan ünlü kunduracılar vardı. Çoğunlukla

Beyazıt çevresinde bulunan kimi dükkanların tabelaları

okunurdu:

- Gümüş çizme...

- Altın çizme...

Babam da çizme giyerdi. Sabahleyin şakayla karışık

yüksek sert bir sesle bağırırdı:

- Çizmelerimi getirin!

Akşamüstü yorgun argın eve döndüğünde bu kez

sevecenlikle ve pes perdeden seslenirdi:

- Çizmelerimi çekin!

Çoğunlukla bu iş bana düşerdi. Evdeki kundura

kalabalığı arasında, bodur ve ezik ayakkabıların yanında,

uzun boyuyla siyah çizmeler ayrıcalıklı bir görüntü

oluştururdu.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ordudan çizme kalktı;

çünkü at yerini motorlu araçlara bırakmıştı. Çörçil,

Ruzvelt diye adlandırılan bağcıklı potinler geçerli

oldu; çizmeler bir köşeye atıldı, mahmuzlar paslandı.

---

Ama İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bir süre köy

mütegallibesi çizmeden vazgeçmedi. Köylerimize cip,

traktör, otomobil girmeden önce ağa kılığı nasıldı? Külot

pantolon üstüne kırmızımtrak kahverengi çizmenin

fiyakasına diyecek yoktu. Çizmeli kabadayı, sırtına

lacivert ceket, beyaz gömlek giyip başına da kasketi

yan oturttu mu, bıyık burmaktan gayrı ne işi kalırdı?

Elde otuz üçlük sarı tespih, kahvede sandalyeye

yan kurularak nargileyi fokurdatırken yüksek sesle ocağa

seslenmenin tadı vardı:

- Oğul ateşi tazale!..

Çizme tarihin eski dönemlerinde egemenlik, şiddet,

savaş, av, dövüş aracı gibiydi. Kremlin müzesinde

Deli Petro'nun koca çizmelerini görünce böyle düşünmüştüm.

Hemen biraz ötede Çariçe Katerina'nın göğüsleri

açıkta bırakan süslü giysileri sıralanıyordu. Bonaparte,

Enver Paşa, Moltke, Clausewitz kuşkusuz çizme

giyeceklerdi de Marie Antoinette'nin belinde korse,

elinde yelpaze bulunacaktı.

Çizme gıcırtısıyla mahmuz şakırtısı erkekliğe ve

savaşa dönük çağrışımları uyandırırdı; çağ değişince,

teknoloji gelişince, beklenmedik bir dönüşümü yaşadık.

Kadınlar, pantolonla birlikte çizmeyi de erkeklerden

aldılar, güzel bacaklarına, ince ayaklarına geçirdiler.

Kazakların, efelerin, silahşörlerin, süvarilerin

tarih sayfalarında kuruyup kalmaları çizmenin yazgısını

değiştirdi.

İyi mi oldu, kötü mü?

---

Tarihsel değişimin ve toplumsal dönüşümün iyisi

kötüsünü ayırt etmek kolay mıdır? Çizme, sivil yaşamda

yerini alınca yalnız kadınlara değil, erkeklere de

yaradı. Güzel kadınların biçimli bacaklarında çizmeyi

görünce çizmeden yukarı çıkmak eğilimlerine kapılanlar,

kışın ayazında ayağına çizme çekmiş erkeğe "akıllı

adam" demezler mi?

Ama ortada bir sorun var: Kunduranın fiyatı 10

bin lirada gezinirken çizmeyi ayağına kim çekecek?

1964 Kıbrıs bunalımında bizim kamuoyunda adadaki

soydaşlarımızı kurtarma isteği, Rumlara karşı öfkeye

dönüşmüştü. O zamanın Başbakanı İsmet Paşa'ya

gazetlerin manşetlerinde halk sesleniyordu:

"-İsmet Paşa çizmeni giy!"

Paşa yanıtladı:

"Çizmem yok, aklım var."

Şimdi sokaklarda dolaşan çizmelilere bakıyorum

da bugünkü fiyatlarla yaz sıcağında çizme giymek için

acaba kişiye akıl mı, yoksa para mı gerekli diye düşünüyorum.

:::::::::::::::::

KE KENDİ

Kimi adam vardır; dinlemesini de bilmez; dinletmesini

de... Bu tür insanla dostluk olanaksızdır.

Celal Sılay dinlemesini sevmez; dinletmesini bilirdi.

Dostluklarında başrol ille kendisinde olacaktı.

Yaşça benden epey büyük olduğundan ilişkimizdeki bu

tek yanlılığı doğal karşılardım. Sılay'ı tanıdığımda

söylenceleri çoktan kulağımı doldurmuştu. "Napolyon

Celal" derlerdi ona; Bursa Işıklar Askeri Lisesi'ndeyken

(1930'lar...) kaputunun yakasındaki kırmızı astarı

dışa çevirip köyleri denetlemeye çıkmıştı. Bir kadına

yıldırım aşkıyla vurulmuş, bir gecede saçları dökülmüş,

ünlü Holivit yıldızı Yul Brynner gibi dazlaklaşmıştı.

Gizemli bir üfürükçünün dua okuması gibi şiire

başlar, sonra gürül gürül akan ırmağa dönüşürdü sesi.

Deli doluydu tüm kimliği; ama bir şairin deli dolu

olması doğal değil miydi? Günlük yaşamdaki en önemsiz

bir olay onun dilinde "dünyanın yedi harikası"ndan

birine dönüşürdü. Okumazdı ve okumadığını açıkça

söylerdi. İçki masasında söyleşinin en keyifli yerinde

pikaba "9'uncu Senfoni"yi koyar, sonuna dek açar, tüm

bedeniyle orkestrayı yöneten bir şef gibi iki ayağı üstünde

müziğe katılırdı. Pehlivan ensesi, deli bakışları,

seyrek tüylü bıyıkları, tıknaz vücudu, kısa boyu, büyük

aşkları, delice tutkularıyla kimliği bütünleşiyordu.

Mustafa Şekip Tunç, Peyami Safa, Salih Zeki'den

söz açar, yazdığı şiirleri okur, öfkelendiği kişilere kalayı

basar, dostlarının kimini göklere çıkarıp kimini

yerin dibine batırırdı. Gerçekte sanat dünyasından gün

geçtikçe kopuyor, yüreğinin coşkusu yazmak istediklerine

yetmediği için kahroluyor; kahrını çevresindekilere

öfkeyle ödetiyordu.

Yazdıklarını içki sofrasının en dumanlı dakikasında

okurdu; kimbilir belki de alkole sığınıyor ve dayanıyordu.

Bir kez bunun dışına çıktığını anımsıyorum.

---

1962 yılının bir sıcak ağustos günü eski Düyun-u

Umumiye ile yeni İstanbul Erkek Lisesi'nin ve eski İttihat

Terakki Merkezi ile yeni Cumhuriyet'in arasına

sıkışmış dar sokakta karşılaştık; merhaba demeden

ayak üstü başladı:

KE KENDİ

Gözleri kan kan bürülü

bir kudurmuşluk bakışlarına

su sızmaz dışlarına

Dış dıdış dışlarına

...

o defterleri dürülü

bir geçirmişlik dişlerine

hoş nut luklarını içlerin

ke kendi iç içlerine

...

yaka paça ütülü

bir çekerlik örtülük lüklerine

iğneden ipliğe bile ken

ke kendi ilmiklerine

...

kapı baca örtülü

bir kaçarlık içerlik liklerine

geceden gündüzü bile, ken

ke kendi pe pe pençelerine

...

o dürüm dürüm dürzülü

ne geçerse ellerine

domuzdan kılı bile ken

ke kendi te te tencerelerine

---

Celal Sılay geleni geçeni unutmuş, yazdığı hicvin

musikisine kendini kaptırmış, yüksek sesle okuyordu.

O yıllarda bizim gazetenin sokağında beton yapılar yerine

kararmış ahşap evler çoğunluktaydı ve dinler gibiydiler

kafeslerin ardından.

- Ne dersin?

- Yazılısı var mı?

- Var; ama tektir, yitirme!..

Aldım ve köşemde yayımladım. Hoşuma gitmişti.

Ertesi günü telefonla bar bar bağırıyordu Napolyon

Celal:

- Yaşşa sen! Bu akşam içeceğiz.

- Nerede?

- Bizde...

O sırada "bizde" derken neresini vurguluyordu,

anımsamıyorum. Sanırım Moda'da bir evde bekar yaşıyordu.

Sonunda yine bir evde yalnız yaşarken öldü.

Kimsenin haberi yoktu öldüğünden, birkaç gün sonra

buldular.

:::::::::::::::::

YAZGI, EKMEK, KURNAZLIK...

Bir varmış, bir yokmuş.

Yokluk çokmuş, çokluk yokmuş; develer laf geveler,

güveler giysi üfeler, akrep yelkovanı kovalar, deli

akıllıyı sopalar, rençber toprağı çapalarken ufuksuz

yeryüzünün bilinmeyen bir ülkesinin üç yol kavşağında

üç kişi buluşmuşlar.

Bu üç kişiden biri Şeyhoğlu, biri Vurguncuoğlu

biri Ekmekçioğlu imiş. Üçü de yollarını yordamların

yitirmişler; üçünün de elleri böğründeymiş.

Birisi sormuş:

- Ne yapalım ki karnımız tok, sırtımız pek olsun?

Şeyhoğlu:

- Yazgı her şeyden üstündür, demiş.

Ekmekçioğlu:

- Çalışmak her şeyden üstündür, demiş.

---

Böyle konuşarak tartışarak yürürlerken karşılarına

bir kent çıkmış. Üç arkaddş bu kentte ne yapacaklarını

düşünürlerken Ekmekçioğlu:

- Ben çalışır sizi de doyururum, demiş.

Geride kalan ikisi:

- Görelim seni, demişler.

Ekmekçioğlu kente girmiş, sokaklarda dolaşmış,

iş ararken, bir aşçı kendisine seslenmiş:

- Gel birikmiş bulaşıkları yıka, sana bir akçe

vereyim, karnını doyur.

Ekmekçioğlu hiç duraksamadan kollarını sıvamış,

akşama dek çalıştıktan sonra kazandığı bir akçeyle ekmek

peynir almış, kentten ayrılırken kapısına şöyle yazmış:

"-Bu kentte bir günlük yorucu bir çalışmanın

karşılığı bir akçedir."

İki arkadaş Ekmekçioğlu'nu görünce pek sevinmişler;

peyniri katık edip ekmeği yemişler, uykuya varmışlar.

Ertesi sabah uyanmışlar:

- Sıra sende, demişler Vurguncuoğlu'na haydi

kendini göster, kurnazlığınla bizi doyur.

Vurguncuoğlu kente varmış, ortalıkta dolaşırken

bakmış ki limana yüklü bir gemi giriyor; kentli tacirler

rıhtımda gemiyi bekliyorlar. Vurguncuoğlu hemen

bir kayığa atlayıp hepsinden önce gemiye çıkmış, malı

yüksek fiyatta kapatmış, kısa süreli bir senetle işini

bitirmiş. Gemi rıhtıma yanaştığında tüccarın karşısına

çıkıp:

- Mal benim, demiş.

Tüccar kaygılanmış:

- Kaça satarsın? Yüz akçe daha çok verirsek malı

bize devreder misin?

Vurguncuoğlu az buçuk nazlandıktan sonra razı

olmuş; yüz akçeyi cebine attıktan sonra kentin kapısına

şöyle yazmış:

"-Bu kentte birkaç dakikalık kurnazlığın karşılığı;

yüz akçedir."

Üç arkadaş o gece kendilerine bir handa yer ayırtmışlar,

gece bir de şölen vermişler.

---

Ertesi gün sıra Şeyhoğlu'na gelmiş.

Arkadaşları:

- Görelim seni, demişler.

Şeyhoğlu kentin sokaklarında dolaşırken şaşkınlıkla

söylenip dururmuş:

- Yazgının gözü bağlıdır, yazgının gözü bağlıdır,

yazgının gözü bağlıdır.

Orada burada sallanıp dolanırken Şeyhoğlu bir

meydanda kalabalığa rastlamış; adamlar toplanmış bir

şeyler konuşuyorlar; meraklanıp sormuş:

- Ne oluyor?

- Bizim şeyhimiz bir oğul bırakmadan öldü, şaşkına

döndük, şimdi yeni bir şeyh nereden bulacağız

diye konuşuyoruz.

Şeyhoğlu bağırmış:

- Bre ahmaklar ben şeyhoğluyum.

Kalabalık mal bulmuş mağribi gibi Şeyhoğlu'nun

ellerine sarılmış, götürüp koca bir konağa oturtmuşlar

Şeyhoğlu'nu...

Tören bitince Şeyhoğlu koşup kentin kapısına şöyle

yazmış:

"Bu kentte bir saniyelik yazgının karşılığı yüz binlerce

akçedir."

---

Bir Doğu masalıdır bu, eski çağlara ilişkin...

Bir kente varırsanız kapısına bakınız; eğer kapıda

şöyle yazılı ise:

"Burada çalışmanın karşılığı bin akçedir.

Kurnazlığın bedeli on akçedir.

Yazgının karşılığı bir akçedir."

Çağımızın kentine ulaştığınızı anlarsınız.

:::::::::::::::::

HANGİ HOLDİNGDENSİN?

Ne zaman "holding profesörü" deyimini kullansam

çok sevdiğim bir dostum telefon eder:

- Ben de holding profesörüyüm.

Yanıtlarım.

- Kendine iftira etme! Holding profesörü değilsin;

düpedüz profesörsün.

"Holding yazarı" deyince de üstüne alınan yakınlarımız

çıkıyor; demek ki bir açıklamaya gerek var.

Babıali holdingleşince kıvamı değişti; eskiden böyle

bir sorun yoktu; kimsenin aklına Peyami Safa'nın, Refi

Cevat Ulunay'ın, Vala Nurettin'in, Refik Halit'in hangi

holdinge bağlandığı sorusu takılmazdı. Rahmetli Naci

Sadullah'a sorabilseydik:

- Senin için falanca holdingin adamı diyorlar?

- Ne?

Anlamazdı soruyu Naci Sadullah; çünkü eskiden

yazarların dünya görüşleri olabilirdi; gazeteciler bir siyasal

partiye bağlanabilirlerdi; holdingcilik diye bir

mesleğe eski Babıali'de rastlanamazdı.

---

Batı demokrasilerinde durum nasıl? Bağımsız yazarlar,

gazeteler var; parti gazeteleri ve yazarları da

var; ama holdingciliğin particilik yerine geçtiği Batı

demokrasisi var mı?

Türkiye'de durum değişik.

Holding babaları gazete alıp satıyorlar; istedikleri

köşeye oturttukları sözde yazarları "katip" gibi kullanıp

istediklerini yazdırıyorlar; piyangoyla, totoyla, lotoyla

okuru avutuyorlar.

Artık Babıali'de bir yazarın hangi siyasal eğilimde

olduğu sorulmuyor; dünya görüşünün de kıymet-i

harbiyesi yok; durum çok değişti; holding yazarı olmanın

"tatlı hayat" için olanakları büyük.

Okur soruyor:

- Beyefendi yazılarınızı çok beğeniyorum.

- Teşekkür ederim.

- Kaleminizden bal damlıyor.

- Sağolun...

- Her gün okuyorum sizi...

- Eksik olmayın.

- Dünya görüşünüz "benimkinin tıpkısının

aynısı" her satırınızda kendimi buluyorum.

- İltifat ediyorsunuz.

- Beyefendi, bir yerde üç beş kuruşum var, ne

yapayım desiniz, ne tavsiye edersiniz?

- Bilmem ki...

- Siz hangi holdingdensiniz?

- ?..

---

Babıali'de kırk kişiyiz, birbirimizi biliriz; kimi köşeyazılarını,

başyazıları okurken rüzgarın nereden estiğini

çakarız; artık kimi yazarın yazısı, yazarın kalemini

sattığı holdingin görüşünü taşıdığı için önem taşıyor.

Gazeteciliğin raconu da değişti.

Ekonomi ya da politikaya ilişkin bir gelişme oldu mu,

siyasal partilerin ne yapacağını kimse merak

etmiyor; gözler holding babalarına çevriliyor:

- Acaba ne diyecek?

Holding babaları da burunlarına dek siyaset batağının

içinde ülke ekonomisini belirliyorlar; telefonlar,

randevular, yemekler, kokteyller, röportajlar, açık

oturumlar, basın toplantıları gırla...

Şimdi Özal hükümetinin ekonomik önlem paketleri

birer birer açılıyor ya, sendikaların ve siyasal partilerin

ne düşündüklerini ve parlamento dengelerini

kimse takmıyor; holdingler arası ilişkileri hesap eden

edene...

Ekonomik önlemler hangi holdinglere yarıyor?

Hangilerini vuruyor?

Siyaset şimdi budur.

:::::::::::::::::

ALLAHSIZ KEMİK

Bilmezdim böyle bir oyun olduğunu, Adana'da öğrendim.

Anadolu'nun kimi yörelerinde kasaba kahvelerinde

eskiden çok oynanırmış.

Yan yana yirmi masa düşünün.

Yirmi masada yirmi tavla.

Ve her tavlanın başında karşılıklı oturmuş ikişer

kişiden kırk oyuncu.

Tavla maçı başlıyor.

Ama nasıl?

---

Birinci masaya tavlacıların en kodaman çifti oturmuş.

Zarlar bu çiftin elinde.

Oyun başlayacak.

İlk oyuncu zarları üfleyip ısıtıyor, sallayıp atıyor:

-Ciharı dü...

İkincisi atıyor:

-Pencü se...

Zarlar yalnız bu masadaki kodaman çiftin elinde.

Öteki masalarda zar yok; ama birinci masadaki

birinci kodaman ciharı dü attı mı yirmi oyuncu ciharı

dü oynuyor; ikinci kodaman pencü se attı mı yirmi

oyuncu pencü se oynuyor. Herkes sarılı siyahlı tahta

kutuların içindeki pulları zarı elinde tutan başoyuncunun

eline bakarak yürütüyor.

Kırk kişinin seksen kulağı en baştaki masaya dönük.

Çünkü zarları tutan eller en baştaki masada.

Herkesin yüreği tıp tıp atıyor:

-Aman ağam, zaman ağam; ne olur zarı iyi salla,

bileğine güçlü ol, Allahsız kemiğe üflemeyi unutma!.

---

Ne var ki oyun ilerledikçe iş değişiyor.

Çünkü zarları atan iki oyuncu.

Ama pulları oynayan kırk kişi.

Başoyuncu sebayi dü attı mı, yirmi kişi kendine

göre kapı alıp, pul kırıyor. Hepyeki ya da dubarayı

her oyuncu kendine göre oynuyor. Yirmi tavlada yürüyen

her oyun, zamanla biçim değiştiriyor. Zarları

tutanlar maç kızıştığında kendilerine göre özlemlere

isteklere kapılıyorlar:

-Ah, bir şeş beş gelse...

Öteki oyunculardan biri:

-Ağam kurban olayım bir düşeş...

Yanındaki:

-Dubara atamazsan yandım...

Beriki:

-Kurban olduğum Allah, şefaatini ağamın bileğine

dola ki bir hep yek atıversin.

Zar, tek kişinin elinde oldu mu kendisiyle birlikte

oynayan yirmi oyuncuyu tümüyle nasıl sevindirsin?

Oyun başlangıçta birlikte başlamış, ama sonuna doğru

dağılmış, öyle bir noktaya varılmış ki ne gelirse gelsin

oyuncuların hepsine yaramıyor.

Bu kez homurdanmalar başlıyor:

- Senin gibi zar atanın saygıdeğer ceddine, rahmeti

rahmana kavuşmuş büyüklerine ve cümle akraba

ve taallükatına sevgilerimi sunarım...

-Ulan! Seni adam sandık, eline zar verdik...

-Bre namussuz! Ben burada mars oluyorum, sen

orada gele atıyorsun, Allah belanı vermesin e mi...

Eski bilgeler diyorlar ki:

-Zarını atamadığın tavlanın başına oturma ya

da adamlarını zarsız tavlaya oturtma!..

---

Biliyorum, şimdi bu yazıdan siyasal ve ekonomik

sonuçlar çıkarmaya çalışanlar olacaktır ve haklıdırlar.

"Büyük dostumuz ve müttefikimiz Amerika" ne diyor:

"-Amerika için iyi olan herkes için iyidir."

Olur mu?

Piyasa ekonomisinde bir büyük holding için iyi olan

her firma için iyi midir?

Kimi Anadolu kasabasında tek kişinin zar attığı, ama

çok kişinin bu zara göre oynadığı oyunların sonu hiç

belli olmuyormuş; yenenlerle yenilenlerin hesaplaşmasında

iş adamakıllı karışıyormuş. Bana da sorarsanız

ne başkasının zarını elinde tutmalı ne de başkasının

zarına bakmalı...

:::::::::::::::::

AN VE ANI...

Bizim sınıfın kara tahtası pürtük pürtüktü. Kullandığımız

tebeşirler çoğunlukla taş gibi sertti. Ne zaman

kara tahtaya tebeşirle bir şey yazmaya kalksam

çıkan sesler tencere kıyısına sürülen bıçak ağzının gıygıyı

gibi içimi gıcıklayıp bedenimi ürpertirdi.

Bel kemeri kalınlığında bir keçenin değirmi biçimde

sarılmasından oluşan silgi, kara tahtayı hiçbir

zaman yeterince temizleyemezdi. Her ders sonunda tahtayı

silmek "sınıf mümessili"nin göreviydi. Çoğunlukla

bu görev yarım yamalak yerine getirilir; coğrafya dersinden

arta kalan yazılar matematik saatine yansırdı;

geometri öğretmeninin çizdiği biçimler biyolojiden yazılı

sınav yapılırken kara tahtadan yansırdı; felsefede

Eflatun'dan söz açılmışken iki ders öncesinden bir rubainin

dizeleri karşımızda belli belirsiz sırıtırdı.

---

Her dersin kara tahtada bıraktığı izler bir sonrakine

geçer; tebeşir çizgileri, yerbilimde öğrendiğimiz

toprak katmanları gibi günün çeşitli saatlerini simgeleyerek

üst üste, alt alta bir görünüme bürünürdü.

İlk gençlik avareliğiyle dumanlanan kafam, kara

tahtanın siyahlığında zaman tüneline dalardı.

Güneşli günlerde büyük pencerelerden dersliğe giren

ışık elle tutulacakmış kadar yoğunlaştığında, günlerce

önceki tebeşir çizgilerini seçmeye çalışıp dalga geçerken,

yaşanan saatle yaşanmış olanların sarmalına

dolanır giderdim.

Dersin bittiğini haber veren zil sesiyle kendime gelirdim.

---

İnsan yaşlandıkça zaman tüneline dönük geziler

sınıftaki kara tahtanın siyahlığını deliyor; lacivert gecede

uzay yolculuğuna dönüşüyor.

Günlük yaşamda kimi zaman bir görüntü, esinti,

renk, koku, davranış, ses, gürültü belleğin gizemli kapısını

vurur; çağrışımla zamanın gerisine kayan düşünce,

eski bir kitabın unutulmuş sanılan yapraklarını

çeviriverir.

Yaşadığını yeniden yaşamak için yıllarca öncesine dönersin.

Ne var ki yaşanan artık anılaşmış, bellekteki iz

ağacından kopan bir yaprak gibi solmuştur. Onu eski

kitabın sayfaları arasından çıkarıp baktığında ağaçtaki

yaprak olmadığını anlarsın; canlılığını yitirip sarardığını

görürsün.

Bir coşkuyu, sevgiyi, korkuyu, sevinci, acıyı geçmişteki

eşit duyguyla yaşamak olanaksızdır. Çünkü anı,

duygudan soyutlanarak bilgileşmiştir.

İnsan yapısında duyguların değil bilgilerin arşivi

güçlüdür. Yaşanmışı yeniden yaşamak istediğinde şaşırırsın:

Çektiğin acı ballanmıştır; eski burukluk kekremsiliğini

yitirmiştir; geçmişteki coşku, yüreğini artık

küt küt attırmaz.

Belleğin ne denli güçlü olursa olsun, beş gün önce

yediğin biberin acısını damağında yeniden duymazsın;

beş ay önce doğradığın soğan gözlerini yaşartmaz;

beş yıl önce yitirdiğin sevgilinin yokluğu ölüm günündeki

kadar yüreğini dağlamaz.

Çünkü artık onlar anılaşmıştır.

Anılaşmak bir anlamda ölmek demektir.

Ölüler anılır; ölülerle yaşanmaz.

---

Belleğiyle yaşamaya çalışanlar kimi zaman iç çekip

geçmişe dönmek isterler:

-Ah o güzel günler...

Oysa insan belleğiyle yaşayamaz: Belleğindeki bilgi

birikimini ve deneyim istifini gelecekteki yaşamını

güzelleştirmek için kullanabilir.

Geçmişteki duygulu yaşantın seni daha duyarlı bir

kişi yapabilir; aşılmış aşkların sevecenliğini yoğunlaştırır,

eski korkuların korkusuzluk için paha biçilmez deneylerdir.

Anılarımız geleceği yönlendirmekte eşsiz birer öğretmen

olabilirler.

Ve insan 'anı'laşmamış anılarında yaşamasını sürdürür;

çünkü hayatın kara tahtasına yazılıp da siline

siline yok olan tebeşir çizgileri bellektedir, yürekte değil.

:::::::::::::::::

ŞADİ BABA'NIN YOLCULUKLARI

Erenköy'de Galip Paşa Camisi Bağdat Caddesi'ne

bakar. Şirin bir avlusu vardır. Dostların, tanıdıkların,

gençlerin "Şadi Baba" diye andığı Şadi Alkılıç'ı

son yolculuğuna bu avludan uğurladık.

---

İlk yolculuğuna ne zaman çıkmıştı Şadi Alkılıç?

Bilemem. 1916'da İstanbul'da doğan Şadi'nin babası

Birinci Dünya Savaşı'nda şehit olan Doktor Binbaşı

Hüseyin Şadi Bey'di. Küçük Şadi babasını hiç görmemişti.

Kimbilir belki annesi Fatma Talat Hanım, oğlunu

elinden tutarak eski İstanbul'un Çamlıcası'na, Vaniköyü'ne,

Kuzguncuku'na, Vefası'na götürmüştür. O

dönemde böyle bir gezinti bile yolculuk sayılırdı; ama

Şadi'nin bu gibi yolculukları bizi ilgilendirmez.

Toplumu ilgilendiren ilk yolculuğuna Şadi 1938'da

Nazım Hikmet davasıyla çıkmıştı. O yıl Harp Okulu'nda

öğrenim görüyordu; yargılandı; "beraat" etti.

Uzun yolculuk başlamıştı.

Bir davada aklanan insan tüm haklarını yeniden

sağlamaz mı? Zamanın devleti bu kuralın ne demek

olduğunu biliyordu. Şadi Alkılıç İstanbul Belediyesi'ne

memur olarak girdi; şef oldu, müdür muavini oldu,

müdür oldu; 1962 yılına değin kamuya hizmet etti.

---

1962'de yeni bir yolculuk başladı.

Cumhuriyet Gazetesi Yunus Nadi Armağanı Yarışması'nın

o yıl konusu "Liberalizm mi, Sosyalizm mi?"

sorusunu gündeme getiriyordu.. Şadi'yi şeytan

dürttü; iki daktilo sayfalık bir yazıyla bu yarışmaya

katıldı. Ne var ki yazıda komünizm propagandası yapıldığı

gerekçesiyle Şadi Alkılıç'a ilişkin kovuşturma

ve daha sonra bütün uygar dünyayı ilgilendiren uzun

bir dava başladı. Acaba Şadi, iki daktilo sayfasında

neler yazmıştı? Bu soruya yazıyı inceleyen ünlü düşünürler

ve devlet adamları şöyle yanıt verdiler:

İtalya Cumhurbaşkanı Saragat:

"-Makale ilkel ve ütopist bir sosyalizm kavramı

aksettirmektedir. Şadi Alkılıç'ın yazısı komünist bir yazı

değildir. Bundan bir yüz yıl önce herhangi bir Batı

sosyalistinin altına imzasını koyabileceği bir yazıdır."

İtalya Sosyalist Partisi Başkanı ve İtalya'nın eski

başkanı Pietro Nenni:

"-Bugün General Franco'nun İspanyası hariç hiçbir

memlekette bahse konu makale gibi bir yazı dava

konusu olamaz."

Cambridge Üniversitesi Profesörü Maurice Dobb:

"-Yazı bu ülkede (İngiltere), İskandinavya'da,

Fransa'da ve İtalya'da sakıncasız sayılırdı. Söz konusu

kişinin hapse girmesi sonucunu doğurması gülünçlük

düzeyinde bir olaydır."

Prof. Hüseyin Naili Kubalı gibi dünya görüşü sağa

dönük kişilerin de bulunduğu bilirkişi kurulları Şadi'nin

yazısı için olumlu raporlar verdiler; ama sorun

büyümüştü. Tam yedi yıl "iki sayfalık yazı" çeşitli ağır

ceza mahkemeleri ve Yargıtay'ın çeşitli daireleri arasında

gitti geldi; dosyalar büyüdükçe büyüdü. Şimdi

sayısını unuttum; Şadi için üç-beş kez beraat kararı

verildi, buna yakın bozma kararları dosyaları kabarttı.

Bu arada Şadi Akkılıç tutuklanıyor, salıveriliyor;

yine tutuklanıyor, yine salıveriliyor; yıllar demir

parmaklıklar ardında geçiyordu.

Yolculuk uzundu.

---

İçlerinde Canterbury Başpiskoposu, Uluslararası

İnsan Hakları Birliği Başkanı; ünlü Profesör Gunnar

Myrdal, Yehudi Menuhin, Fablo Casals, Amerika Otomobil

İşçileri Sendikası Genel Başkanı ve benzeri kişilerin

bulunduğu bir kurul Şadi Akkılıç'ı 1967 yılında

"Dünya Mahkumu" ilan etti.

Ama yolculuk bitmemişti.

Beş çocuk babası, 24 yıl kamu görevlisi Şadi,

1960'ların Türkiyesi'nde ve uygar dünyada fikir özgürlüğünün

ölçütü gibi bir tartışma konusu oldu; bu tartışma

sürdükçe Şadi mahpushaneden mahpushaneye sürülüyordu.

1970'lerin ilk yarısına değin sürdü bu yolculuk...

---

Bağdat Caddesi'nde Galip Paşa Camisi'nin şirin

avlusunda musalla taşında yatan Şadi, 1983'ün sıcak

bir temmuz günü son yolculuğuna çıkıyordu.

Çocukları anlatıyorlardı:

-İyi değilim, dedi, bir bardak su istedi; suyu getirmeye

kalmadan gözlerini kapadı.

Eşi Hikmet Hanım ağlıyordu:

- Sizleri çok severdi, dedi, ölüm ilanının sizin köşenizin

altında yayımlanmasını vasiyet etmiş; el yazısıyla

yazıp bırakmıştı.

Naci Sadullah'ı andım:

"-Şadi Alkılıç" demişti bir yazısında, "Rodin'in

o ahmak ahmak düşünen adamı değil, 1968 Türkiyesi'nin

bütün keskin çelişkilerine ve uğradığı bütün adaletsizliklere

tombalak çehresinin olanca verimliliğiyle

insanı şaşırtacak kadar "gülen adam'ı".

Güle güle Şadi Alkılıç.

:::::::::::::::::

İNSANIN İNSANLAŞMASI

"Saatin akrebine baktığımız zaman, akrep hareketsiz

gibi gelir bize. Fakat bir iki saat sonra akrebin

yer değiştirdiğini görürüz. İnsanların hayatında da böyle

olur. Çevremizdeki, hatta kendimizdeki değişikliğin

çoğu zaman farkında olmayız. Tarihin akrebi bize hareketsiz

gibi görünür."

---

"İnsan Nasıl İnsan Oldu" adlı kitapta böyle

yazıyor.

Tarihin bilinmezliklerinden 1600 yılına değin "kahramanı

insan olan" bir gerçek serüveni anlatıyor kitap;

ama insan dediğimizde kimi vurguluyoruz?

Diyelim ki insanoğlu Amerika'yı keşfetmiştir;

Avustralya'yı bulmuştur. Peki, Amerika ve Avustralya'da

insan yok muydu?

Amerika ya da Avustralya'yı bulan insanın buralarda

yaşayan insana insan gibi bakmadığını tarih söylüyor.

"İnsan Nasıl İnsan Oldu"dan bu yolda birkaç satır:

"Avrupalılar Avustralya'yı bulduklarında başlı başına

bir kıtayı ele geçirmek onlar için büyük başarıydı.

Avustralyalılar içinse bu gerçek bir talihsizlikti. Çünkü

insan emeğinin devirlerini gösteren takvime göre

hesaplanırsa, bunlar daha geri bir zamanda yaşıyorlardı.

Avrupalıların göreneklerinden bir şey anlamıyor

ve düzenlerine boyun eğmek istemedikleri için kendilerine

yabanıl hayvanlar gibi davranılıyordu. (...) Avustralyalı

için yasa olan, Avrupalı için cürümdü. (...) Hayvancılıkla

uğraşan Avrupalı için koyun mal olduğu halde

ilkel şartlarda yaşayan Avustralyalı avcı için bir avdı."

"Amerika'yı bulan Avrupalılar yeni bir dünya bulduklarını

sanıyorlardı. Kristof Kolomb'a üzerinde 'Kolomb,

Kastilya ve Leon için yeni bir dünya buldu' sözleri

yazılı bir nişan verilmişti. Ne var ki 'yeni dünya'

gerçekte eski bir dünyaydı. Avrupalılar çoktan unutmuş

oldukları geçmişlerini bir rastlantıyla Amerika'da

bulmuşlardı."

"Kızılderililer ve beyazlar ayrı ayrı çağın insanlarıydı."

---

Ayrı ayrı çağın insanları olmak...

İşte bütün tarihin ve yaşadığımız günlerin acılarını

bu eşitsiz gelişme yaratmıştır; ama dünya değişiyor;

insanlar gün geçtikçe eşitleniyor. Yeryüzünde binlerce

yıl süren kölelik kurumu hiç değişmeyecek sanılıyordu.

Eski Yunan şairi Teognis zaman saatinin yürümüyor

gibi görünen akrebine aldanarak şu dizeleri

yazmış:

"Ne soğandan gül çıkar,

Ne köleden özgür insan."

Oysa köleliğin kurumlaşmasından bu yana tarih

kölelerin özgürleşmesi sürecinden başka nedir ki? Bu

savaşım günümüzde bile sürüyor.

---

Atatürk, Cumhuriyet Türkiyesi'nin insan toplumu

için bir hedef saptamıştı:

-Çağdaş uygarlık düzeyine erişmek.

Bu demektir ki aklımızın akreple yelkovanını uygarlığın

en ileri saatine göre ayarlayacağız. Sakın yanlış

yorumlamayalım; "Tanzimat kopyeciliği"ne sapmayalım;

yüzeysel Batıcılık anlayışını Atatürkçülük diye yutturmaya

kalkışmayalım. Çağdaşlaşmak, akıl ve bilim

yolunda yürümek demektir.

Eğer bugün "Batı" ile Türkiye arasında kimi konularda

ve alanlarda çatışma varsa nedenlerini anlamaya

çalışmalıyız. "Doğu" ile çelişkilerimiz varsa, onları

da bilim ve akıl yoluyla çözümlemeye bakmalıyız.

Bize yabancı ve ters gelen her konuya Amerika'nın

ya da Avustralya'nın keşfi sırasında yaşayan yerliler

gibi anlamaz gözlerle bakmayalım.

---

İnsanın insanlaşması uzun ve acılı bir süreçtir. Bugün

bile dünyada çeşitli toplumlar "ayrı zamanlarda"

yaşıyorlar.

Eşitleme kolay değil...

Ne yazık ki Türkiye'nin toplumsal gerçeğinde ayrı

ayrı zamanlarda yaşayan kişiler ve kesimler çoğaldı.

Bunu demokrasinin gereği saymak için çok bilgisiz,

bilinçsiz ya da saf olmalı. Atatürk, yaşadığımız

toplumda kişiler ve çevreler arasında var olan zaman

ayrılıklarıni yok etmek için "Öğretim Birliği Devrimi"ni

gerçekleştirmişti. Bu devrimle ortaçağı yaşayanlar günümüze

ulaşacaklardı. Köy enstitüleri de bu amaçla

kurulmuştu. Ama hem öğretim birliği devrimini hem

köy enstitülerini yıktık; saatlerimizi çağdaşlığa göre

ayarlayacak akıl ve bilim yolundan uzaklaştık.

Kötü bir iş yaptık.

Daha uzun süre bu kötülüğün acılarını çekeceğiz,

insanlaşma yolunda yürürken...

:::::::::::::::::

HAYVANAT BAHÇESİ

Hayvanların değişmez görünen (ya da çok uzun

süreçlerde değişen) nitelikleri vardır.

Tazı hızlı koşar; deve kin tutar; tavşan ürkektir;

köpek iyi koku alır; kedi nankördür; maymun taklitçidir;

tilki kurnazdır; katır inatçıdır; yılan soğuktur;

akrep zehirlidir; koyun aptaldır; kaplumbağa yavaştır;

sırtlan leş yer; yarasa ışıktan kaçar; boğa kösnüktür;

at duyarlıdır; köpek sadıktır; papağan konuşur;

leopar yırtıcıdır; bülbül güzel şakır; karga uzun yaşar..

---

1961 yılında İran'a gitmiştim. Tahran'ın büyük bir

lokantasında yemek yiyecektik. Bizi ağırlayan Azeri

Türkü, garsonu çağırdıktan sonra sordu:

-Ne yiyelim?

-Siz seçin!

Azeri, garsona döndü:

-Beye bir bukalemun...

Şaşmıştım:

-Aman ben bukalemun yemem.

-Bizim burada hindiye bukalemun denir.

-Peki, bukalemuna ne denir?

-Makyevelsıfat. Vaktiyle bir politikacı varmış, zamanına,

yerine göre renk değiştirirmiş; bakarsın sabah

liberal, akşam sosyalist, ertesi gün kapitalist, sonra

faşist... Bu adamın adı Makyavel'miş. Bukalemun da

yerine ve zamanına göre renk değiştirdiğinden biz bu

hayvana Makyavelsıfat adını vermişiz.

Açıklamanın biçimi Makyavel'i tanımlama bakımından

doğru olmasa bile niteliği ilginçti.

---

İnsanları anlatırken kestirmeden tanıtmak için

hayvanlara başvurduğumuz olur:

-Kaz gibi adam...

-Av köpeği gibidir...

-Sırtlan gibi kadın...

-Manda yürekli...

Ne var ki böyle vurgulamalar yetersiz kalır. Çünkü

insanoğlu yaşam sürecinde değişebilir.

Kimi "hayat kadını" tövbe istiğfar edip yeni yaşama

başlayabilir; manastıra kapanabilir. Kimi inançlı

insan, yolunu değiştirip zındıklaşabilir. Bu belirli yaştan

sonra bilinçlenen ve aklını başına toplayan insanlara

çok rastlanır ya da tersi olabilir; gizli kalmış kötü

yanlarını eline geçiren ilk fırsatta dışa vuran kimseler

çevremizde az mıdır?

Kedinin nankörlüğü, köpeğin bağlılığı, devenin kini

binlerce yıllık deneyimlerle kanıtlanmış insanın belleğine

yerleşmiştir. Buna karşılık hangi insanın yürekli,

hangisinin kindar, hangisinin nankör, hangisinin korkak

olacağı doğuştan saptanamaz.

Beşikte uyuyan bebeğin kimliği yaşadıkça ortaya

çıkacaktır.

Atalarımız "Adam olacak çocuk bokundan belli

olur" demişlerdir; ama şu karmaşık dünyada kimin

ne olacağını saptamak her zaman kolay değil.

---

Çeyrek yüzyıldan beri çalkantılı bir siyasal süreç içinde

yaşıyoruz. Böyle dönemlerde kimin ne olacağı ya da

ne yapacağı sorusunun çengeli daha da büyüyor.

Her fırtınalı dönüşümde kim akrepleşecek, kim tavşanlaşacak,

kim papağanlaşacak, kim köpekleşecek,

kim öküzleşecek, kim yılanlaşacak, kim köstebekleşecek,

kim sırtlanlaşacak, kim eşekleşecek diye sorular

ortaya çıkıyor.

Ve bir kesimiyle toplum, insanlıktan çıkıp büyük

bir hayvanat bahçesine dönüşüyor ya da çeşitli hayvan

türlerinin geliştirildiği ulusal parklara benziyor.

---

Siyasal dengeler tepetaklak edildiğinde toplumsal

yaşam da altüst olur. Böyle dönemlerde sağda olsun,

solda olsun, kimileri karakterlerinin saatini ayarlayıverirler;

bakarsınız ki yelkovanla akrep bir elde yer değiştirmiş.

Sakın şaşırmayın.

Bu gibiler ne koyundur ne yılandır ne kertenkeledir

ne de köpektir; bunlar birer Makyavelsıfattır; bunlar

eşek, ördek, beygir, öküz olabilecek kadar bile karakterden

yoksun insan kılıklılardır.

:::::::::::::::::

ODA VE BULUT

Çağrıyı bir kez daha okudum:

"TRT Ankara Oda Orkestrası'nın Arkeoloji Müzesi

bahçesinde vereceği konseri onurlandırmanızı rica

ederiz,"

İstanbul Arkeoloji Müzelerini Sevenler Derneği

Ve düşündüm:

-Arkeolojiyle müziğin ilişkisi ne? Hele oda orkestrası

niçin bahçede çalıyor?

Bilgisizliğim ortaya çıkmasın diye içimdeki soruyu

dışa vurmadım. Oda müziğinin 18'inci yüzyılda Saray

salonlarında oluştuğunu biliyorum. Müziği severim.

Ne var ki sevgi her şeyi çözümlemiyor. Leonardo

"Sevgi bilgiden doğar" demiş. Bilgisiz sevgi, kimi zaman

insanı boşluğa düşürebilir. Kimbilir, belki artık

oda müziği konserleri de açık havada düzenleniyor.

Acaba kim, ne çalacak?

Çağrı kartına bakıyorum:

-Şef: Gürel Aykal. Solist: Suna Kan.

Ne çalacaklar?

-Haendel, Haydn, Respighi.

İlk ikisi iyi de sonuncuyu tanımıyorum; 20'nci yüzyıldan

birisiymiş.

---

Güzelim bir akşamüstü, Arkeoloji Müzesi'nin bahçesinde

sanatçıları bekliyoruz.

Türk müzeciliğinin babası Osman Hamdi Bey'in

19'uncu yüzyılın sonunda mimar Valaury'ye yaptırdığı

yapının koca sütunler arasındaki girişinde orkestraya

yer ayrılmış; bahçeye tahta sandalyeler dizilmiş.

İzleyiciler yavaş yavaş yerlerini alıyorlar. Gelen gidene

bakıyorum. İçlerinde kimler yok?

Bir kitapta okumuştum: Nazi ölüm kamplarındaki

gardiyanlar arasında melomanlar da varmış.

İnsan ve insanlık sevgisi olmayan müzik sevgisi

oluşabilir mi?

Kimbilir.

Ben düşünedurayım, sanatçılar yerlerini aldılar,

çalmaya başladılar.

Bahçedeki binlerce yıllık yontular, zaman aşımına

uğramış gömüt taşları, yüzlerce yılı geride bırakmış

ağaçlar, iskemlelere dizilmiş insanlar, ağaç dallarında

serçeler, gökte kanat çırpan martılar, Müze'nin

çatı aralıklarına sığınan kumrulara doğru yansıdı sesler...

Beş kadın yeşil, on erkek siyah beyaz giysileri içinde,

yaylı sazlarıyla Haendel'i Arkeoloji müzesinin avlusuna

getirdiler.

---

Ve zamanlar seslerle iç içe girip görüntülere dolandı.

Kemandan çıkan ses, güvercinin kanat çırpması,

orkestra şefinin elleri, martının çığlığı, serçenin ötüşü,

izleyicinin öksürüğü, ağacın hışırtısı, gömüt taşının

sessizliği Haendel'le sarmallaşıyordu.

Gökte bir bulut dolaşıyordu.

Oysa loş bir konser salonunda olsaydık, besteci

ile dinleyicinin arasına yalnız sanatçının yorumu girerdi.

Batmaya yüz tutan güneş Arkeoloji Müzesi'nin

geniş penceresine yansıdı; camdan içeri girip İskender'in

lahdini kuşattı; dizi dizi tanrıçanın mermerden memelerini

okşadı.

Gün batıyordu.

Hicri 1403, Rumi 1399, Miladi 1983.

Ramazan 17, Haziran 15.

Martı gökyüzünde edepsizce kanat çırpıyor, şirre

sesiyle çığlık atıyordu.

Kendimi suçlamaya başladım:

-Neden buraya gelmiştim?

Konser bittikten sonra konuşurken ona buna yapay

gülücüklerle ne diyecektim:

-Çok güzel çaldılar.

---

Tam böyle düşünürken bir şeyler oldu. Notalar kağıtlardan

soyutlanıp kanatlandılar; sazların tınıları ayrımsandı;

titreşimleri bütünleşti; sesler ırmaklar gibi

kucaklaşıp nehirleştiler. Öyle bir nehir ki damlacıklar

suyu, su akıntıyı, akıntı dalgaları yaratıyor; dalgalar

önüne gelen her şeyi sürükleyerek bilinmedik bir denize

yol alıyordu.

Martı, ağaç, kumru, gömüt, insan, serçe, yontu,

yaprak, mermer, sazlarla özdeşleştiler. İnsanlığın uygarlığı

sese, ses herkesin anlayacağı bir dile dönüştü.

Doğa eridi.

Yaşam, sesten oluşan bir çevreydi artık.

---

Konser bittiği zaman oda müziğinin açık havada

çalınabileceğini kimse bana öğretmeden anlamış; arkeolojiyle

müzik arasındaki bağıntıyı da algılamıştım.

:::::::::::::::::

ÖLDÜRESİYE SEVMEK

Sarı-esmer benizli bir adamdı tarih öğretmenimiz;

çok sigara içenlere özgü bir sesi vardı; simsiyah saçlarıyla

genç, kırışık yüzüyle yaşlıydı; can sıkıcı bir iş yapıyormuş

gibi ders anlatırdı.

Duvarda Türklerin anayurttan göç yollarını gösteren

kocaman harita duruyordu. İlkokuldan beri göre

göre alışmıştık; bakmıyorduk haritaya; artık belleğimize

kazınmış bilgileri sıcak mı sıcak bir öğleden

sonra dersinde yine dinliyorduk:

-Eskiden Orta Asya'da koskoca bir iç deniz vardı.

Ama zamanla deniz kuruyunca Türk boyları anayurdu

bırakıp göç etmeye başladılar. Atalarımızın bir bölüğü

Hazer'in kuzeyinden, bir bölüğü güneyinden Batı'ya

dalga dalga sarktılar.

Bir öğrenci:

-Öğretmenim!

-Ne var?

-İç deniz neden kurumuş?

-İklim değişikliğinden kurumuş. Doğa durduğu

gibi durmaz; yerbilimde (jeolojide) okumuyor

musunuz?

---

Marmara'nın ölü deniz niteliğine doğru dönüştüğü

haberleri gazete başlıklarında kırmızı alarm işareti

gibi göze çarpıyor; ben de düşünüyorum:

-Orta Asya'daki iç denizimizi de sakın biz kurutmuş

olmayalım? Gerçi o dönemde yerleşik düzende

bile değildik; at sırtında kılıç sallayıp düşmanları

yok ediyor, ok ve yayla avlayıp "biftek tartar" yiyorduk;

ama bugünkü kahredici durumumuza baktıkça,

atalarımızdan da kuşku duymaya başladım. 20'nci yüzyılda

Marmara gibi bir mavi cenneti öldüren biz, bundan

binlerce yıl önce Orta Asya'daki iç denizin canına

okuyacak bir şeyler yapmışızdır.

---

Gerçekte bizim iki iç denizimiz var, Van gölü de

deniz diye anılır. Daha Doğu Anadolu'ya abanamadık;

ama Marmara'yı nasıl da bulaşık suyuna çevirdik?

Amerikalı dostlarımız Cooley Fonu'ndan verdiler

krediyi, biz de İstanbul'dan İzmit'e değin güzelim

kıyıları kara tespih tanesi gibi fabrikalarla donattık,

sanayi artıklarını da döktük denize; körfez irin suratlı

bir bataklığa dönüştü.

Şimdi uzmanlar bağırıyorlar:

-Marmara ölüyor.

---

Bizim üç vatanımız var:

Biri ana-vatan:

Orta Asya.

İkincisi vatan:

Türkiye.

Üçüncüsü yavru-vatan:

Kıbrıs.

Hepimiz çok vatansever olduğumuzdan üç vatanımızın

olmasına şaşılmaz.

Ne var ki bizim vatan sevgimiz de bir başka türlüdür.

Sözgelimi bir kadına abayı yaktık mı sevgimiz başımıza

vurur, aşkımız ciğerimize işler, tutkumuzdan

kafamız dumanlanır; bıçağı çekip yirmi-yerinden bıçaklar,

kadıncağızı öldürürüz.

Polis, adliye, savcı, yargıç:

- Niçin öldürdün oğlum?

- Çok seviyordum.

Sevdiğimizi öldüresiye severiz biz...

---

Yurdumuzu da öldüresiye seviyoruz.

Batı'daki çevre kirlenmesi değil bizim sorunumuz;

oralarda süper endüstri dönemi yaşanıyor. Biz sana

toplumu değiliz ki...

Endüstri gelişmesinde etimiz ne, budumuz ne?

Biz yurdumuzu çok sevdiğimizden fabrikalarımızı

en turistik bölgelere kurarız; çok akıllı olduğumuzdan

turistik tesislerimizin yanıbaşına fabrika temeli atmadan

duramayız.

Ne yapalım?

Biz böyleyiz.

:::::::::::::::::

TELEFON ÇALDI...

Telefon çaldı.

Her gün kaç kez çalar telefon? Açmak için elini

uzatırken bilemezsin ne için arandığını? Karşı yanda

kim var? Ne söyleyecek? Hangi yalanı ya da yanılgıyı

sana yansıtacak? Hangi gerçeği duyuracak?

Bilemezsin.

Telefonu açtım.

Murat Sarıca ölmüş.

Gündüz Şerif Tekben'in ölüm haberini almıştım.

Gece Murat Sarıca öldü.

---

Ölüm haberi sana ulaşıncaya dek ölüler yaşarlar.

Oysa haberle sana yansıyan bilgideki gcrçek kafana

dank etmeden önce ölmüştür ölen...

Hekim, ölenin ölüm saatini raporuna yazar; gerçeğin

doğru göstergesidir bu...

Benim için Şerif Tekben'in ve Murat Sarıca'nın

ölümleri, öldüklerini öğrendiğimde başladı.

Düşündüm:

Apak saçları, yanık yüzü, yontulaşmış başıyla köy

enstitülerinin "yadigarı" Şerif Tekben'in ve kızıla çalan

sakalı, koca gövdesiyle bilim harmanında doğruları

arayan Murat'ın yaşayanlar dünyasından göçüp gittiklerini

algılamaya çalıştım. Acının bıçağı yüreğimi oydu.

---

Değişen bir şey vardı dünyada...

Ancak değişeni bana yansıdığında öğrenmiştim.

Çoğu zaman böyle olur.

Yalnız ölümlerde, doğumlarda değil, bütün doğasal

olaylarda gerçeğin insana yansımasıyla gerçek arasındaki

zamanlama değişiktir. Mahpushanede yatarken

ne zaman salıverileceğini nereden bileceksin? Oysa

belki o sıra tohum toprağı çatlatmıştır. İktidar koltuğunda

otururken belki düşmüşsündür. Doludizgin

yaşarken ölüm - yumurtasını bedeninin bir yerindeki

kuluçkasına koymuştur. Hangi sıcak ya da soğuk sevişmede

bebeğin ana karnına düşeceğini sezmek kolay mı?

Kimi toplum düzenlerinin sağlam görünen duvarlarını

yıkacak deprem belki de yeraltında yansımaya

başlamıştır da yeryüzüne vurması için birkaç saniye

kalmıştır ya da uzun süreçlerde ölü deniz gibi bataklığın

çamurunda insanlar cesetler gibi yüzeceklerdir

bir ömür boyu... Yoğun bir sevinin coşkusu ivmesini

yitirmiştir de haberin yoktur. Belli belirsiz bir

mimik sevgisizliğin ve ilgisizliğin sürecine girdiğini sana

yansıtmıştır da yaşadığın olayın bilincinde değilsin.

Telefon çaldığında açmak için elini uzatırken bilemezsin

kimin karşına çıkacağını ve ne söyleyeceğini...

---

Peki, böylesine dalgalı bir dünyada yaşamak güç

değil mi? Her dakika hangi köşebaşında kimin ve neyin

çıkacağını bilemediğince tedirginleşmiyor musun?

Hep şaşıracak mısın?

Ölümlerde, doğumlarda, acılarda, sevinçlerde beklenmeyenlerin

bekleme salonunda bir yaşam boyu oturacak mısın?

---

Yaşamın kurallarına boyun eğersen, yasalarını benimsersen,

anlamını özümsersen beklenmedik olayların

da beklentilerini gönlündeki değil, ama mantığındaki

direnç sarmalına dolarsın.

Acılarını ve sevinçlerini mantığının süzgecinden

geçirebilmek, duygularını körletmez; duyarlığını besler;

hayatın geçiciliği içindeki sürekliliğini algılarsın;

doğumlarla ölümler arasındaki süreçlerin herkes için

kaçınılmaz sıradanlığını düşünürsün.

Şerif Tekben ve Murat Sarıca yaşamın sıradanlığını

güzelliklere dönüştürmek için dünyada gerekli koşulları

yaratmaya çalıştılar; ikisinin de güzellikleri zaten

bu çabanın serüveninde somutlaşıyor.

---

Ve yazının tam bu noktasında telefon çaldı.

Elimi uzatıyorum açmak için...

:::::::::::::::::

HAMMER

Öğrencilik yıllarında Osmanlı tarihine ilişkin hangi

yazıyı okusam, içinde bir kez "Hammer" adı geçerdi:

Ben de merak edip Hammer'in kim olduğunu araştırmazdım.

Arkadaşlar arasında konuşulurken de kimi

zaman Hammer adı ortaya atılır, herkes biliyormuş

gibi davranır; kimse çıkıp da apaçık sormaz, soramazdı:

- Yahu Hammer kim?

Böyle bir soru (ya da buna benzer sorular) kişinin

bilgisizliğini ortaya koyması gibi yorumlanır. Oysa

gazetelerde Osmanlı dönemine değin yazılarda veya

tarih öğretmenimizin söyleşilerinde hep Hammer'in

adı geçerdi.

Ben de Hammer'i (Osmanlı tarihi yazdığına göre)

Doğulu birisi sanırdım. Hammer sanki Ömer, Önder,

Sezer gibi bizdendi. Bir gün derste öğretmen Hammer'in

Avusturyalı olduğunu açıklayınca şaşıp kalmıştım.

Biz kendi tarihimizi niçin Avusturyalıdan öğreniyorduk?

---

Avcı Sultan Mehmet, zamanın seçkin kalemi Abdi'ye

"müddeti saltanatı vakayiini tahrir" görevini ve

onurunu vermiş. Bugünkü dile çevirirsek Abdi, Padişahın

egemenliği süresinde olan bitenleri yazacak; ama

o sıralarda ne bir savaş ne bir isyan ne de başka bir

önemli olay yaşanıyor. Bir gün Padişah Abdi'ye soruyor:

-Bugün ne yazdın?

Abdi:

-Önemli bir olaya rastlamadım sultanım.

Avcı Mehmet bunun üzerine öfkeleniyor. Ne demek

önemli olaya rastlamak?.. Elindeki ciriti atarak

Abdi'yi yaralıyor ve soruyor:

-Şimdi yazacak bir şeyin yok mu?

Avcı Mehmet (adı üstünde) ava meraklıymış. Bir

ara yine ava çıkmış. Abdi de padişahın yanındaymış,

ellerini yıkaması için Sultan'a gümüş tabak içinde bir

sabun sunmuş. Sultan Mehmet sabunu almış, kullanmadan

yine tabağa koymuş, sonra Abdi'ye demiş ki:

-Bu sabunu seni sevindirmek için aldım, kullanmadan

yerine koydum, haydi git bu olayı tarihine yaz!

---

Avcı Mehmet ile Abdi arasında geçenleri Hammer'de

okudum. Bir dönemde Osmanlı padişahının tarihe

nasıl baktığını çarpıcı biçimde gösteriyor.

Hammer, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan

1774'e kadar geçen süreyi anlatmış. Otuz yıl Türkiye

tarihi üzerinde çalışan bu Avusturyalı geçmişimizi

bize tanıtıyor; kuşkusuz Hammer'in çağdaş tarih görüşü yok.

Yine Hammer'e göre Sadrazam Köprülü Ahmet

Paşa, kendisine itimatnamesini sunan Fransız Elçisi M.

de la Haye Vandelet'ye öfkelenerek eşek sudan gelinceye

kadar adamı dövdürmüş ve üç gün hapsetmiş.

Sonra bu üç gün içinde Müftü Vani Efendi ve

Kaptan Paşa ile konuşmuş:

-Kefereyi ne yapalım?

-Öyle ya, herif sıradan birisi değil, koskaca elçi,

ama o sırada anlaşılan elçi pataklamak pek, yadırganacak

bir iş değil. Koskoca Osmanlı sadrazamı elçi

melçi dinler mi? Üç gün sonunda kararını bildirmiş:

-Elçi Vandelet itimatnamesini yeniden sunacak

ve bu ilk görüşme sayılacak.

Vandelet'ye gözdağı verilmiş:

-İtimatnameni yeniden sunacaksın, hiçbir şey olmamış

gibi davranacaksın, bu ilk görüşme sayılacak.

Hammer'e göre gerçek olan bu olaydan Fransız

tarihleri söz açmıyorlarmış.

:::::::::::::::::

ZAMAN İLE ZAMANE

Fransız filozofu Bergson:

"-İnsan" demiş, "zamanın içinde değil, zaman

insanın içinde yaşar."

Acaba?

İnsandan önce doğanın var oluşu gerçekse, Bergson'un

sözü saçma değil midir?

Fransız toplumbilimcisi Durkheim de Bergson'dan

aşağı kalmıyor:

"-Zaman kavramının kaynağı toplumdur" diyor.

Önce yaşadığımız olaylar, sonra yaşayacağımız

olayların önceden algılanmasına yol açar. Takvimin

saptanması, dinsel bayramların belirli aralıklarla kutlanması,

ortak törelerin her yıl düzenlenmesi kafamızda

zaman kavramını biçimlendirmiştir. "Öyleyse zaman

insana bağımlıdır", diyor Durkheim.

Ne var ki doğanın insan toplumundan çok önce

varoluşu bu görüşü de boşa çıkarıyor. Zaman insanın

dışındadır; ama insanların çoğu, zamanı kendilerine

göre yaşamasını küçük yaşta öğrenirler, benimserler,

severler.

---

Bencillik'ten ve benci'likten doğan bu yaklaşım,

çoğumuzda mantığımızı eğip bükecek ve beynimizi sulandıracak

düzeylere varabilir. Mahinur Hanım "Aaaah aaah"

diye içini çekip yakınmaya başladı mı zamanı

kendine göre yorumlamasın da ne yapsın:

-Biz gençliğimizde büyük küçük, edep erkan bilirdik;

şimdiki gençlerin ne sağı var ne solu; ne yaşlılara

hürmet kaldı ne çocuklara şefkat...

-Neden dün öyleydi de bugün böyle Mahinur

Hanım, ne oldu da dünya kötüledi?

-Evladım zamane...

Mahinur Hanım "zaman"ın karşısına "zamane"

sözcüğünü koyarak kendine göre bir çözüm bulmuştur.

Bir zamanlar her şeyin çok güzel olduğu, ama artık

bozulduğu böylece saptanmış oluverir; ama bu duygu

yalnız Mahinur Hanım'da mı vardır? Nice kitaplar

devirmiş, toplum yaşamında kilit noktalara oturmuş,

üniversitelerden diplomalar almış ünlü kişilerin geçmişe

özlemlerini tutuculuk ve gericilik düzeylerine tırmandıran

itici güç nereden geliyor?

İnsan yaşlanıp da ihtiyarlığa doğru yol aldıkça

"zaman" niçin "zamane"ye dönüşüyor?

---

Neden gelmiş geçmiş en yaman futbolcu Bekir ve

en güçlü pehlivan Koca Yusuf oluyor?

Yeni atletler eski rekorları kronometre ile kırdıklarından,

yeni yüzücüler eski şampiyonları sayıyla geride

bıraktıklarından bu spor dallarında palavraya yer

yoktur. Ne var ki geçmişte yaşanan her olayı matematiğe

vurmak olanaksızlığından kaynaklanan zamane

edebiyatının önüne geçilemez. Sarıyer'de eskiden

ayışığı denize daha güzel vururdu; İstanbul geceleri eskiden

daha güzeldi; eski aşkların yüceliği yanında şimdikiler

kısır duygudur; eski dostluklar gibi dostluğa

şimdi rastlanabilir mi? Eski ozanların döktükleri dizelere

artık kim ulaşabilir? Borazan Tevfik gibi bir

"nüktedan" artık yetişebilir mi? Nerede efendim o eski

yaşamın görkemi, o eski insanların insanlığı? Nerede

o eski rakılar? Mezeler? O eski garsonlar? O eski yaşam?

Kişinin hayatında zamanın değişip dönüşerek zamane

oluşu acı bir yaşam serüveninin son sayfalarıdır.

Görücü yöntemiyle evlenip kocasını genç yaşta yitirdikten

sonra bir ömür boyu turşu kavanozunda yaşatılan

ihtiyar kadıncağız sokakta sarmaş dolaş gezinen

aşıkları gördü mü kuşkusuz buruklaşacaktır:

-Ne yapalım zamane...

Ama çağımızın bilinçli insanı, bencilliğini insanlığın

meydan saati yerine koymaya kalkıştı mı zamanın

yelkovanıyla akrebine dolanır, işin içinden çıkamaz.

Beyinsel yeteneklerini yaşamının sonuna dek koruyabilen

ve çağdaş mantığı özümseyebilen kişinin zamanı da

hiçbir zaman zamaneleşmez.

Zamanı zamaneleştirmeden yaşamaya bakmalı.

:::::::::::::::::

EKMEK

Mısır ekmeği, buğday ekmeği, çavdar ekmeği, kepek

ekmeği, yufka ekmeği...

Çeşitli ekmek var.

Ekmek, nimet demektir.

Eski görgünün çarkından geçmiş kişi yerde bir ekmek

parçası gördü mü eğilir, alır, öper, başına koyar,

ayak altında kalmasın diye yüksekçe bir yere bırakır.

Sofrada önüne konan yemeğe burun kıvıran şımarık

çocuğa kaşlar çatılır; sert bir sesle azarlanır küçük:

-Nimete küfran ha!..

Ekmeğinin son lokmasını masada bırakan kişi,

hem ayıplanır hem uyarılır:

-Günahtır, ekmeğini bitir.

Ahşap konakta yaşayan çocuklu, torunlu, dedeli,

nineli, baldızlı, enişteli büyük ailede günlük konuşmalar

arasında ekmeğin adı sık sık geçer:

-Ekmek çarpsın ki...

Eskiden dilenciler evlerin kapısını çaldıkları zaman

para değil ekmek isterlerdi:

-Allah rızası için bir dilim ekmek...

Varlıklı aile, dilenciye bayatlamış ekmek dilimlerini

vererek iyilik yapmanın tadını çıkarırdı. Zenginlerin

iyilik duygularını doyurmak için yoksulların yaratıldığına

inanan bir dünyada yaşanıyordu.

Madame de Maintenon da bu kafada imiş.

"-Sadakayı alan kişi, Tanrının gözünde sadakayı

verenle eşit olduğuna göre iyilik yapanların duyduğu

zevki kıskanmak günah sayılmalıdır."

---

Artık ekmeğin "nimet" olduğu bir dünya geride kalıyor.

Gerçi yaşadığımız çağda yeryüzünün büyük bir

bölümü açlıktan kırılıyor; ama Amerika'nın buğday

fiyatlarını düşürmemek için toprağını ekmeyen çiftçiye

prim verdiği biliniyor; günümüzde ekmek ve buğday

Tanrı'nın nimeti değil, uluslararası arenada ekonomik

savaş aracıdır.

Acaba neden?

İnsanlar birbirlerini ekmeye çalıştıkları için...

İnsan birbirlerini nasıl eker?

Sekiz yüz metre yarışta birinci gelen arkada kalanı

eker; bilanço karı yüksek olan şirket rakibini eker;

daha çok silah satan devlet komşusunu eker; arkadaşının

sevdiği kızı koluna takan damat arkadaşını eker;

nükleer yarışta daha uzun menzilli füze üreten süper

devlet ötekini eker.

İnsanlar hep birbirlerini ekmeye çabalarlar; bu yarışın

iyi ya da kötü yanları vardır.

Tarihte ulusların savaşlarda birbirini hem ekmek

hem de biçmek için çabaladıklarını okuyoruz. Günümüzde

Japonlar otomobil ve elektronik endüstrisinde

Avrupa'yı ekmedi mi?

---

Ekmek, tohum atmak demek.

Atalar diyor ki:

-Ne ekersen onu biçersin.

Doğru mu?

Belki.

Çünkü bir atasözü daha var:

-Rüzgar eken fırtına biçer.

"Ne ekersen onu biçersin" özdeyişi doğru olsa,

rüzgar ekenin yine rüzgar biçmesi gerekmez mi?

Ama olmuyor, ne ekersen onu biçmiyorsun, fırtına

eken kasırga biçiyor; terör eken işkence biçiyor; yalan

eken dolan biçiyor; düşlem eken düş kırıklığı biçiyor;

yolsuzluk eken namussuzluk biçiyor; haksızlık

eken adaletsizlik biçiyor; kin eken intikam biçiyor.

Bunun için ektiğimize özen göstermek gerekiyor.

Dikta tohumu eken tepki, dengesizlik tohumu eken

çılgınlık, aptallık tohumu eken dangalaklık, onursuzluk

tohumu eken şerefsizlik, suç tohumu eken ceza biçer.

Neyi ne zaman nasıl ekeceğini bilmeyen kişiler vardır

ki bunlar için güzel bir halk türküsü yakılmıştır:

- Arpa ektim, darı çıktı.

:::::::::::::::::

YÜRÜ KAPLUMBAĞA!

Ankara - Avrupa asfaltı üzerinde bir yaşlı kaplumbağa

yavaş yavaş yürüyor.

İkircikli.

Kemikleşmiş sırtı, kararmış kurşun rengindeki gövdesi,

yılların kırışıklarını taşıyan başı, belli belirsiz ayaklarıyla

asfaltın üstünde hiç kimsenin anlayamayacağı

kadar zor bir geziye çıkmış.

Geniş asfalt bizim kaplumbağa için sanki Gobi

çölü ya da Büyük Sahra.

Uçsuz bucaksız...

Ne bir tutam ot...

Ne biraz yeşillik...

Ne bir ağaç.

Kaplumbağa çabalıyor asfaltın üzerinde; arada bir

çok uzaktan gelen bir hışırtı ya da gürültü duysa, hemen

başını ve bacaklarını kabuğunun içine çekiyor;

kendisini koruduğunu ya da görünmeyen bir yaratık

olduğunu sanıyor. Zavallı kaplumbağa devekuşu değil ki

başını kuma soksun; elbette kabuğunun içine çekecek.

Sonra usul usul başını yine çıkarıyor kaplumbağa,

sağı solu dinliyor; yürümesini sürdürüyor.

---

Ankara - Avrupa asfaltı üzerinden başkaları da

geçiyor. Özel otomobiller, alçak gönüllü minibüsler,

kocaman otobüsler, damperli kamyonlar...

TlR'lar zıngır zıngır titretiyorlar koskoca yolu, tarih

öncesi yaratıklar gibi egzozlarından alev dillerini

çıkarıp ortalığı dumana boğuyorlar.

Şoförler dayanıyor gaza...

Uçuyor arabalar.

Ve tekerlekler kaplumbağanın yanından geçiyorlar,

ezdi ezecek kadar yakından.

Kaplumbağa deprem gürültüleri gibi uzaktan başlayıp

birden yaklaşan sonra yıldırım düşer gibi patlayıp

uzaklaşan motor seslerine bir anlam veremiyor;

yalnız korkuyor, ürküyor, hemen başını ve bacaklarını

kabuğunun içine çekip korunmaya kalkışıyor. Böyle

durumlarda dünya onun için kabuğunun içidir. Yalnız

bacakları, boynu ve başına değil, tüm iç organlarına

inme inmiş gibi oluyor; motor gürültüleri, egzoz

patlamaları kararmış kurşun renkli kabuğunun üstünde

yankılanıyor.

Tam bu sırada bir araba daha geçiyor kaplumbağanın

yanından, tekerlekler sürtünüyor kabuğuna...

Ezildi ezilecek...

Ama hayır.

Bu kez de paçayı kurtarıyor kaplumbağa.

Talihli bir kaplumbağa bu.

Korkak bir kaplumbağa.

Ve de aptal.

Arabalar iki yanlı vızır vızır.

Koca asfalt sanki Büyük Sahra...

Ya da Gobi çölü.

Ne kadar zaman geçiyor bilinmez? Bir yıl mı, on

yıl mı, yüz yıl mı, iki yüz yıl mı?

Kaplumbağa yürüyor.

Asfalt yolun bir yanından öteki yanına geçmeye

çabalıyor bütün gücüyle...

Bir tarladan ötekine atlamak düşlemi kaplumbağanın

bilincine denk düşüyor. Üç beş yeşil otun ötesinde

bir dünyanın yaratığı değil ki kaplumbağa...

Dünyaya açılacağı yerde kabuğuna kapanarak yaşayan

bir hayvan için en büyük ufuk bir tarladan öteki

tarlaya dek uzanır.

---

Yürü kaplumbağa yürü...

İnsanların yaptığı gibi yolun boyuna doğru değil,

enine doğru yürü.

Devekuşu olsan kum arardın başını sokmak için,

kaplumbağa olduğundan tarla arıyorsun otlamak için;

zaten yapacağın bir başka iş yok.

Yürü kaplumbağa yürü...

:::::::::::::::::

SEN İLE BEN

Sen - Sen hot, ben hot...

Ben - Bu deveye kim verir ot?

Sen - Ben ağa, sen ağa...

Ben - Bu ineği kim sağa?

Sen - Sen dede, ben dede...

Ben - Bu ineği kim tımar ede?

Sen - Ben gittim, sen gittin...

Ben - Bu hazineyi nittin?

Sen - Köprü altında ittin...

Ben - Köylünün sırtından bittin.

---

Sen - Ben ölü yıkayıcıyım, ister Cehenneme gitsin

ister Cennete gitsin.

Ben - Ben sorarım ilm-i hikmetten, sen dersin

çalmadım kilimi mektepten.

Sen - Sen bilirsin bir iki...

Ben - Ben bilirim on iki.

Sen - Benim sakalım tutuştu, sen sigaranı yakmak

derdindesin.

Ben - Senden korkum yok, kediden kürküm yok.

Sen - Ben sana hayran, sen cama tırman.

Ben - Sen sağ ben selamet, selamet derkenarest.

Sen - Senin aradığın kantar, Giresun'da fındık

tartar.

Ben - Benim adım Hıdır, yapacağım budur.

Sen - Nehirde akan sudur, senin kazdığın kubur.

Ben - Sen doğru ol, eğri belasın bulur.

Sen - Sen dost kazan, düşman duman olup ocağın

başından çıkar.

Ben - Sen de bildin yükünün koz olduğunu...

Sen - Ben de bildim imamın okumuş olduğunu...

---

Sen ile ben baktılar ki kavganın dibi yok, aynı yolun

yolcusu olduklarından ortaklaşa iş yapmaya, imeceyle

yolunu yordamını bulup köşeyi dönmeye çalıştılar:

Sen - Sen, ben, o yok...

Ben - Biz varız.

Sen - Hem oğlan hem kullarız.

Ben - Biz değişmenin önünde değil, unundayız:

Sen - Biz "sen-ben" olduk da aç kaldık.

Ben - "Sen-ben" uğru olduk, böyle oldu.

Sen - Bizde sabah geç olur.

Ben - Bizim çarık sizin çorba içinde, sizin tavuk

bizim torba içinde.

Sen - Bizim yerde bir yel esti, sabah kahvaltısı

kesti.

Ben - Bizim gelin bizden kaçar, tutar ele başın

açar.

Sen - Biz leblebi deyince pazar savrulur.

Ben - Kırk kişiyim birbirimizi biliriz.

Baktılar ki yine olmuyor, yağmur duasına çıkmakla

yağmur yağmıyor, su yolunda kırılmayan su testisini

susuz yerde kırmak için sen ile ben kızıştılar:

Sen - Onu bozarım, seni yazarım.

Ben - Onun cemaziyelevvelini bilirim.

Sen - Onun yaprağını dürelim, ekmeğimize tereyağı

sürelim.

Ben - Onun daha su götürür yeri var; bugünlerde

hangi yana baksan kar.

Sen - Ona hatır, buna hatır, bize kahır.

Ben - Onun muskasını ez de suyunu iç.

Sen - Onun boyu orta, beyni boş...

Ben - Tut kulağından çifte koş.

Sen - Onun boyu boyuma göre değil...

Ben - Ortaköy'de çifte minare, işi bırakmayalım

kadere, sen ile ben edelim idare...

---

Sen ile ben işin içinden çıkamadılar.

Sen - Akıl kişiye sermayedir, dedi.

Ben - Sermaye kişiye akıldır, dedi.

Akıl olmayınca başta, ne kuruda biter ne yaşta;

akıllı asma kabağından olmaz, deli su kabağından. Sen

ile ben "asma kabağını mı seçelim su kabağını mı?"

diye tartışırlarken kağıdın dibi görününce ben noktayı

koydum, gerisini sen düşün.

:::::::::::::::::

ANASINI TANIYAN GENÇ...

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, deve mübaşir

iken, pire susuz İstanbul'a kovalarla su taşır iken,

ben İsmet Paşa'nın beşiğini tıngır mıngır sallar iken,

bir füze atımlık uzaklıktaki koca bir İslam ülkesinde

yoksul bir kadın oğlu ile birlikte yaşarmış.

Bu oğlan büyümüş, kazık kadar herif olmuş; ama

eve bir lokma ekmek getireceğine anasına zulmetmeye

başlamış; her gün olmadık rezilliği yapar, kadıncağıza

el aman dedirtirmiş. El kadarcıkken emzirdiği,

geceler boyu beşiğini salladığı, ninnisini söylediği,

şımartıp semirttiği bu herife kadıncağız öylesine bağlıymış

ki sesi çıkmazmış.

Ne var ki sonunda canına tak demiş:

-Kadıya varayım, halimi anlatayım.

Ve kalkıp yola düşmüş.

---

Mahkemeye vardıkta ne görsün? Ortalıkta tozdan

dumandan ferman okunmuyor; birisini falakaya yatırmışlar;

beriki sırasını titreyerek bekliyor; bir başkasını

kucakta dışarıya taşıyorlar. Durumu gören kadıncağız

ürkmüş; başında bir akılcağızı varsa onu da yitirmiş;

gelip geleceğine bin pişman olmuş; ama iş işten

geçmiş kadı hışımla sormuş:

-Ne istiyorsun kadın?

Yoksulun eli ayağı ve dili çözülmüş:

-Kadı Efendi Hazretleri, benim bir oğlum var;

edepsizliğiyle başa çıkamıyorum; her gün bir olay çıkarıyor;

eve bir dilim ekmek bile getirmiyor; varayım

halimi anlatayım, belki bir çare bulunur diye geldim.

Kadı gözlerini devirerek sormuş:

-Kimmiş bakayım o nankör?

Kadın o sırada sokaktan geçen tanımadığı bir genci

göstererek oğlunu kurtarmayı düşünmüş:

-İşte bu!

Kadı emretmiş, yabancı delikanlıyı yaka paça huzura

çıkarmışlar.

-Bre nabekar, demiş Kadı, sende hiç vicdan yok

mu ki ananı bunca üzersin?

Delikanlı şaşırmış:

-Hangi anamı?

Kadı küplere binmiş:

-Bre hain! Kaç anan var senin? Karşısında duran

ananı tanımıyor musun nankör!..

-Af buyurun, bu benim anam değil.

Kadı tümden öfkelenmiş:

Gence on değnek vurup aklı başına gelmiştir

diye kaldırmışlar; yine sormuş Kadı:

-Söyle ulan bu senin anan mı?

Delikanlı direnmiş.

-Değil, bu kadın benim anam değil.

- Yatırın.

Yatırın kaldırın, yatırın kaldırın derken tabanları

kan içinde kalan genç:

-Durun, diye bağırmış.

-Şimdi tanıdım, demiş, bu benim anam, hem vallahi

billahi benim öz anam.

Kadı'nın yüzü gülmüş:

-Hah şöyle yola gel! Önce öp ananın elini; sonra

ananı sırtına al; doğru eve götür; ona iyi bak! Bir

daha karşıma gelirsen ne olacağını unutma!

Delikanlı kadını sırtlamış, yola koyulmuş, çarşıdan

geçerken kardeşine rastlamış. Küçük kardeş yabancı

bir kadını yüklenmiş ağabeyini görünce şaşırmış:

-Ağabey, kim bu sırtındaki kadın?

-Bu bizim anamız.

-Kim söylüyor bunu?

-Kendisi.

Küçük kardeş düşünmüş:

-Sen benim büyüğümsün; ama olmaz böyle şey.

En iyisi sen Kadı'ya var, durumu anlat, bir çaresini

bulsun.

Delikanlı:

-Ulan, demiş, senin dünyadan haberin yok! Zaten

benim anamı belleyip bu kadını bizim anamız yapan Kadı...

:::::::::::::::::

ADINI YAZACAĞIN AĞAÇ

İki adam vardı.

İki ağaç vardı.

Adamlar birbirine benziyordu. Elleri, kolları, bacakları,

ağızları, burunları, kulakları, gözleri vardı. Yaşları,

boyları, aşağı yukarı birdi.

Ağaçlar birbirine benzemiyordu.

Birinci ağaç çok yaşlıydı.

Büyümüş; büyümüş, büyümüş, büyümesi durmuştu

bu ağacın; dalları kabukları kuruyup kalınlaşmış,

budakları göz göz bedenini sarmış, yaprakları damar

damar sertleşmişti; gölgesinde rahat uyumak, ağaç gövdesine

benzeyen dallarında salıncak kurmak, sırtını koskoca

gövdesine dayamak isteğini insanda uyandırıyordu.

İkinci ağaç çok gençti.

Yeşilimtrak kabuklu ince bir gövdesi vardı; rüzgarla

birlikte sallanıyordu; yaprakları uçuk renkliydi;

dallarına asılsan çıt diye kırılıverecek gibiydi. Küçük

ağacın gölgesi büyük ağacın gölgesinin onda biri kadar

bile değildi.

Adamlar ağaçlara bakıyorlardı.

Birinci adam kocamış ağacın çevresinde dolanıyor,

elleriyle kurumuş kabuklarını okşuyordu:

-Ben, dedi, bunu seçtim.

İkinci adam ikircikliydi.

Bir kocaman ağaca bakıyor; bir taze ağacın görünüşüne

kapılıyordu. Birinden ötekine gidiyor, geliyor,

inceliyor, düşünüyor, irdeliyordu. Ağaçların yaprakları

esintiyle hışırdıyor, yaşanan an'ı vurguluyordu;

ama gövdelerinin dilsizliği, geçmiş ve gelecek zamanların

anlamı gibiydi.

Birinci adam sordu:

-Sen ne yapacaksın?

İkinci adam taze ağacı okşadı:

-Ben, dedi, bunu seçtim.

Birinci adam koca ağaca, ikinci adam taze ağaca

yaklaştı. İkisi de cebinden birer bıçak çıkararak seçtikleri

ağacın gövdesine adlarını kazımaya başladılar.

Birinci adam, koca ağacın kalın gövdesine koskoca

harflerle yazdı adını. İkinci adamın olanağı dardı; genç

ağacın gelişmemiş gövdesine küçük harflerle, ama özenle,

inançla yazdı adını.

Sonra beşer adım geriye çekildiler.

Birinci adam kabına sığamıyordu.

-Nasıl? diye sordu.

Gerçekten koskoca gövdede kocaman harflerle yazılmış

isim ta uzaklardan okunacak kadar görkemliydi.

Birinci adam kendine güvenen bir sesle:

-Bu iş böyle olur, dedi.

İkinci adam susuyor; taze ağacın yeşilimtrak bedenine

yazılmış adına bakıyordu; küçük harflerle kazınmış

bu adın alçakgönüllü bir görünümü vardı. İkinci

adam acaba yanlış bir ağaç mı seçmişti? Koca ağacın

gölgesine mi sığınmalıydı?

Aradan zaman geçti.

Günler hafta, haftalar ay, aylar yıl oldu. Zaman

denilen terzinin iğnesi nice takvimin gergefini işledi.

Kaç vakit geçtiğini söylemek zor ama günlerden bir

gün ikinci adam birinci adamı buldu:

-Haydi, dedi, gidip şu yaptığımız işin ne olduğunu

yerinde görelim.

Az gittiler, uz gittiler, adlarını yazdıkları iki ağacın

yanına vardılar.

Birinci adam gördüklerine inanamadı. Kendi adı

nasıl yazılmışsa öyle kalmıştı; belki de gittikçe kuruyan

yaşlı ağaçla birlikte kurumuş, küçülmüş, silikleşmişti.

Oysa şaşılası biçimde boy atmıştı genç ağaç ve

ikinci adamın adı, büyüyen ağacın gövdesiyle birlikte

büyümüş, büyümüş, büyümüş; öylesine büyümüş ki

birinci adamın adı küçücük kalmıştı ikinci adamın yanında.

:::::::::::::::::

ANORMAL BİR YAZI!..

Eskiden "normal" davranışların dışında işler yapan

kişiye çıkışılırdı:

- Deli misin sen?

Şimdi diyorlar ki:

- Manyak mısın be!

Günlük yaşama giren yabancı sözcükler çoğalıyor.

Halk kimi zaman bir yabancı sözcüğü alıyor, eviriyor,

çeviriyor, yeni anlamlar yükleyip istediği gibi kullanıyor.

"Normal" bunlardan birisidir. Vaktiyle bedeninde

kırıklık duyan kişi ne söylerdi:

- Rahatsızım...

Şimdi aynı durumda bir genç, çevreye derdini anlatmak

isterse yakınıyor:

- Normal değilim...

Dolmuşta, şoför arkadaşına anlatıyormuş:

- Akşamları bir tek attım mı normalleşiyorum.

- Sonra?

- İki tek atınca daha çok normal oluyorum.

Artık kızdığımız kişiye:

- Anormal herif... diyoruz.

---

Hayat "normal-anormal" ikileminin gel-git'lerinde

yaşanıyor; kime rastlasanız ülkenin ve dünyanın olağanüstü

dönemler geçirdiğini yineliyor.

Soruyorsunuz:

- Neden?

- Dünyanın durumuna baksana!.. Ortadoğu kan

ve ateş içinde çalkalanıyor. Lübnan parçalandı. İran-Irak

savaşı sürüyor. Karayiplerde neler oluyor? Afganistan'da

çarpışmalar sürüyor. Her ülkede kaynaşma durmuyor.

- Anormal gelişmeler mi söz konusu?

- Evet.

Acaba doğru mu?

Dünyanın her yeri dingin ve güllük gülistanlık olsa

"normal"dir diyebilecek miydik? 20'nci yüzyıldan önce

dünyada eşitsizlik, kölelik, zulüm gırla giderken nice

ülke üzerinde hiçbir rüzgar esmeyen bataklık gibi kımıldamazken

her şey normal miydi?

Soralım kendi kendimize:

- Sakın bizim kafamızda anormal olanı normal,

normal olanı anormal sayan bir bozukluk, ya da

koşullanma olmasın?

Yakın çevremize bakalım: Bir zamanlar kadınların

erkek güdümünde bulunması normalmiş; sonra kadın

özgürlüğü ya da bağımsızlığı diye bir dava ortaya

atılmış? Acaba hangisi normal? Kadının köle, erkeğin

efendi olması mı? Yoksa kadınla erkeğin eşit insan

sayılması mı?

Normalin anormalleşmesi, anormalin normalleşmesi

toplumsal yaşamda bir süreç sorunudur. Herkesin

fes giydiği toplumda açık başla gezmek anormaldir;

herkesin fesi yaşamadığı bir toplumda kırmızı kalıplı,

siyah püsküllü fesle dolaşmak normal midir?

---

Kimi toplumlarda adı deliye çıkarılmış insanlar

vardır ki herkes gibi davranmadıkları için kınanırlar.

Oysa yaptıklarını toplumların dar koşullarından sıyırıp

evrensel ölçüye vurduğunuzda ortaya bir başka değer

yargısı çıkabilir.

Topluma ters düşen çıkışları, fikirleri, davranışları,

tutumları, inançları yargılarken dikkatli olmalı.

---

Normal dönemlerde anormal davranışlar normal

sayılmaz da anormal dönemlerde anormal davranışlar

normal sayılmaya başlar. İşte o zaman toplum çivisinden

ya da şirazesinden çıkmış gibi olur; neyin nesi,

kimin fesi olduğunu anlayamadığınız kişiler ortaya çıkıp

şaşırtıcı eylemlere girişirler.

Toplumu normalleştirmek için anormal davranışları

normal sayanların, anormalleşen toplumların normal

tepkiler karşısında şaşırmaları da bundandır.

:::::::::::::::::

ÖFKE

Öfkelendim bugün.

Yarın belki geçer.

Ama bugün burnumdan soluyorum ve içinde yaşadığımız

dünyanın ne denli pis olduğunu düşünüyorum.

Evet, bu dünya pis bir dünyadır.

Dünya pis olmasa insan sabunu icat etmek zorunda

kalmazdı. Bunca çamaşır sabunu, tuvalet sabunu,

cilt sabunu, yüz sabunu, yeşil sabun, beyaz sabun,

kokulu sabun, killi sabun, katranlı sabun, arap

sabunu neyi temizlemek için yapılıyor? Koskoca fabrikaların

durup dinlenmeden leke tozu üretmeleri neden?

Dünyanın pisliğini temizlemek için yetiyor mu bunlar?

Yetmiyor.

Bu kez insanoğlu deterjanları buluyor. Habire deterjan

tüketiyor, şampuanmış, fayans tozuymuş, halı

temizleyicisiymiş, bulaşık kremiymiş...

Sonuç?

İnsan, pisliğin elinde oyuncak.

Pis dünyanın pis huylu, pis ağızlı insanları, pisipisine

konuşuyor, pisipisine yaşıyor ve pisipisine ölüyorlar.

---

Dünya öylesine pistir ki bir kesekağıdı fıstığın sonuncusu

acı çıkar; sokakta para düşürsen kanalizasyon

deliğine yuvarlanır; telefonu çevirsen yanlış numara,

birini sevsen evli çıkar; baban hastalansa, hastaneler

doludur; banyoya girersin, sular kesilir, dolmuşa

bindiğinde cebinde bozukluk olmadığını görürsün.

Koskoca denizlerde gemilerin karaya oturması, uçsuz

bucaksız göklerde uçakların çarpışması, dümdüz

yollarda arabaların birbirine girmesi neden?

Dünyanın pisliğinden.

Evin kapısını kapayıp apartmandan çıkarken

anahtarı içeride unuttuğunu anımsarsın.

Neden?

Dünya pis olmasa otobüste yeni ayakkabının üstüne

basmazlar, ineceğin istasyonu unutmazsın; sevgilinle

buluşacağın gün yüzünde sivilce, yemeğe çağrıldığın

konuk evinde tabağındaki yemekten saç çıkmaz.

Okuldan kaçtığın gün yolda müdüre rastlamaz, ekmek

keserken parmağını da kesmezsin. Sınavda kopye yaparken

yakalanman, yeni giysilerinin üstüne yağ damlatman,

tam uyku bastırmışken komşunun bastırması neden?

---

İnsanoğlu dünyanın ne pis olduğunu bilir, bildiği

için çocuğuna öğretir:

- Oğlum burnunu sil.

- Kızım ellerini yıka.

- O pis lakırdıyı kimden öğrendin?

Oğlan biraz büyüyüp de hanyayı Konya'yı öğrenmeye

başladı mı konuşma değişir:

- Utanmıyor musunu ulan, kazık kadar adam

oldun... Bak, daha pis pis sırıtıyor.

Büyükler arasında:

- Beşaret Hanım bu dosyaların pisliği ne?

- Ambarı bok götürüyor...

- Bu düzen kokuşmuş...

- Nedir bu be? Her gün gazetelerde sosyetenin

pislikleri dökülüp saçılıyor.

- Leş kardeşim, leş...

---

Dünyanın pisliği ile başa çıkılmaz.

İnsan ayakyolu temizleyicisi gibidir; ister kral olsun,

ister cumhurbaşkanı, ister başbakan, ister kraliçe,

pisliğini temizlemek zordur.

Dünya pis olmasa kişi cennet düşler miydi? Ölünce

bedenini yıkatıp temiz bir kefene niçin sardırıyor insanoğlu?

Dünyanın pisliğinden kurtulmak için bu son çabalamadır.

:::::::::::::::::

MUHSİN ERTUĞRUL'DAN ALINACAK DERS...

Muhsin Ertuğrul'un ölüm yıldönümünde (29 Nisan)

çeşitli yazılar yayımlandı, konuşmalar yapıldı.

Türk tiyatrosunun büyüğü değişik açılardan anıldı.

Gerçekten Muhsin Ertuğrul çok yönlü bir insandı; kişiliğinin

boyutları saymakla bitmezdi, yöneticiydi, oyuncuydu,

genel yönetmendi, yazardı, kültür adamıydı, öncüydü;

ama yalnız Türkiye'de değil, çağımızın dünyasında

çok önemli sayılacak bir yanı yeterince vurgulanmadı:

Muhsin Ertuğrul egemenlerin sanatını sanatın

egemenliğine dönüştüren 20'nci yüzyılın bilincini

bütün yaşamında savunmuştu.

Muhsin Ertuğrul'u önce uzaktan yaptıklarıyla izledim,

sonra kendisini yakından tanımak mutluluğuna

eriştim. Bu güzel adam hayatının son yıllarına doğru

günden güne daha çok bilgeleşerek yaşadı ve ayaktayken

dimdik öldü.

Hiçbir zaman eğilmemişti ki...

---

Sanat ile egemenliğin tarihte sarmallaşan bağıntıları

vardır. Egemenliğin somut dışavurumu siyasal iktidar

biçiminde olur. Her siyasal iktidar sanatı denetlemek

ister. Kimi devrim atılımlarında siyasallaşma sanatın

bile önüne geçebilir; kimi tutucu iktidarlar sanata

pranga vurup köleleştirmek için çabalarlar.

İnsanlığın uzun geçmişine baktığımızda sanatçıyı

uşak sayan egemenlik anlayışının binlerce yıl sürdüğünü

görüyoruz. Ama hümanizmanın halkçılığa dönüşümünü

ve halkın egemenliğine yol açan gelişimini

çok eskiden beri sezip söyleyen sanatçılar da vardır.

Çağımızda ise sanatçının bilinci yaşadığı dünyanın

gerisindeki kör karanlıkta kaldığı zaman ortalıkta

sanat da kalmaz.

Muhsin Ertuğrul, çağdaş uygarlığın sanatını üçüncü

dünyanın kör karanlığında ışıtmak için bir ömür

boyu emek vermiştir. Hem tiyatro seyircisine salonda

kabak çekirdeği yememesini ve oyun oynanırken gürültü

etmemesini belletmek, hem de siyasal iktidara

tiyatrocuya saygı göstermesini öğretmek gibi iki yanlı

bir işlevi de üstlenmişti. Bunun ne denli zor bir iş olduğunu

biliyordu ve göze almıştı.

Bunun içindir ki dimdik ve ayakta öldü.

---

Sanatın çağdaş dünyamızda bir anlamı var. Bu

anlamı algılayamayan kişi rejisör olur, oyuncu olur,

perdeci olur, çevirmen olur, tiyatro müdürü olur, ama

sanatçı olamaz, saygınlaşamaz, soylulaşamaz. Siyasal

iktidarların uşaklığında saray kahyalığı yapar gibi uzun

yıllar tiyatro müdürlüğünü yapan kişiler de vardır ülkemizde,

parasal egemenliğin bahşişini koparmak için

iki büklüm olan tiyatrocu da vardır. Bunlar arasında

Muhsin Ertuğrul'u "hocam" diye ananlar da vardır.

Ama Muhsin Ertuğrul'a "hocam" diyebilmek için

gerekli onuru kişiliklerinde koruyabilmişler midir?

---

Muhsin Ertuğrul'un dirisi de ölüsü de ülkemizin

ortalık yerinde bir anıt gibidir. Bu büyük adamı anarken

çağdaş sanatın bilincini ve onurunu simgelediğini

unutmak kendisine saygısızlık olur.

:::::::::::::::::

MUTLULUK

Aydın olmak ne demektir? Devrimci ve demokrat

olmak demektir; ilerici olmak, çağdaş olmak demektir.

Dünyamızın bütün katı ve kötü gerçeklerini

öğrenmek; onları küçümsemeden, azımsamadan, gizlemeye

çalışmadan ortaya koymak; sonra her çeşit çıkarcı

rüzgara, baskı fırtınasına karşı; binlerce yıllık geleneklere,

yüzlerce yıllık göreneklere karşı; insanı ezen

bilgisizliğe, soysuzlaştıran para gücüne karşı...

Ve umutsuzluğa karşı...

Ve yazgıcılığa karşı...

Bu olumsuz koşullarda bile boyun eğmeyi yadsıyarak

özgürlükleri savunmak demektir.

Dünyaya gelen her dört çocuktan üçünün yeteneklerini

geliştirmelerine engel olan sosyal adaletsizliği

yok etmek; ülkelerin yönetimlerini para gücünün

eline bırakan düzenleri değiştirmek; adaletin

soysuzlaştırılmasını engellemek; gökten inme sanılan

ayrıcalıkları tanımamak; ırkçılığı, yoksulluğu ve sömürüyü

ortadan kaldırmak için elinden gelen ne varsa yapmak

ilericiliğin kuralıdır. Yerel yenilgilere karşın insanlığın

gittikçe daha aydınlık olacağına inanmak; geçici gerilemelerin

aldatıcı görüntüsüne kapılmamak ve kişiliğinden ödün vermemek...

İşte ilericilik budur.

Çağdaşlık da budur.

Köleliğini benimsemiş ve zavallılığını özümsemiş

bütün kölelerin ve zavallıların aydınlanıp bilinçlenmesi

için çalışmak; sömürüyü doğal sayanlara sömürünün

kaldırılabileceğini göstermek; özgürlüğü bilmeyenlere

özgürlüğü öğretmek için çırpınmak ilericiliğin ve çağdaşlığın

da ta kendisidir.

---

Eğer bu yönde çalışan önderler, bilginler, aydınlar

ve alçak gönüllerinde büyük yürek taşıyan insanlar

olmasaydı insanlığın uyanışı bunca çabuklaşamazdı;

nükleer savaş tehlikesi bugünkü gibi dengelenemezdi;

dünyanın daha büyük bölümü karanlıkta yaşar,

dünkü sömürgeler siyasal bağımsızlıklarına kavuşamazlardı.

Tarihin akışı bağımsızlık ve özgürlüğe doğru yürüyen

insanlığı hiçbir gücün durduramayacağını kanıtlıyor.

Daha 1900 yılında ancak 200 milyon beyaz ırktan

insan yeryüzüne egemendi ve kendi içinde hoşgörüyü

benimseyen Avrupa'daki demokratik rejimlerin

bile sömürgeci kolları yeryüzünü kaplıyordu. Aradan

geçen sürede, ilericiliğin yadsınamaz adımları, özgürlük

ve bağımsızlığın adını dünyanın en uzak köşelerine

değin duyurdu.

Diktacılık hevesleri ve özgürlükleri çiğnemek isteyen

bütün eğilimler, bir süre için eylemde güçlü görünseler

de geçici olmaları kaçınılmazdır. Tarihin bu

çarpıcı güzellikle gelişimini görerek insanlığın özgürlük

yörüngesinde kendi yerini saptayabilen kişiye ilerici

derler.

Umutsuzlukların içinde umudunu yitirmeden, karanlıkların

içinde aydınlığı görebilen, en kötü koşullarda

bile inancını koruyabilen kişi ilericidir. Çünkü

o, evrensel gerçeği kucaklayabilen çağdaş insanın

bilincine sahiptir.

İnsanlığın mutluluğunu özleyenlerin nerede olursa

olsunlar bütünleşecekleri ortak nokta neresidir? Çağımızın

insanı, mutluluğa giden yolun bireycilikten geçmediğini

ve gezegenimizin en uzak köşesinde bile çağdaş

uygarlığa yakışır bir yaşam biçimi geçerli olmadıkça

en uygar sayılan toplumlarda huzur sağlanamayacağını

bilmektedir.

Hiç kimse, hiçbir halk, hiçbir ulus, hiçbir ülke

kendisini dünyadan soyutlayarak yaşama gücünde değildir.

Ve bir devlet (isterse süper olsun) dünyanın şu

veya bu yerindeki halkları, ulusları, sömürü düzeninin

çerçevesinde uzun süre tutmak gücünü koruyamayacaktır.

Bugün dünyanın her yanında bunalım; eşitsizlikten,

adaletsizlikten ve sömürüden üremektedir. Çağdaş

insan bu gerçeği bildiği için yeryüzünün bunalımına

şaşmaz; tersine bugün dünyada bunalım olmasaydı

mutluluğumuz derinleşir; umutsuzluğumuz yoğunlaşırdı.

Oysa ilerici insanın umudu gerçekçilikten

kaynaklanmakta, savaşımına güç vermekte, mutluluğunun

gerekçesini yaratmaktadır.

:::::::::::::::::

RUHİ SU

Ruhi Su gibi bir adamı nerede, ne zaman bulur

insan? Şu koskoca yeryüzünde bir Ruhi Su daha var

mı? Belki vardır, belki yoktur; bilemem. Okyanusların

ötesinde berisinde öyle halklar yaşıyor ki, halkların

öylesine güzel deyişleri, söyleşileri var ki, belki onların

içinde de bir, bilemedin iki ya da üç Ruhi çıkmış;

yüzyılların birikiminde ezgileşen türküleri derleyip

toplayıp, düzenleyip söylemiştir; hem tarihin yüreğini

dile getirmiştir hem yaşadığı çağın duyarlığını

yansıtmıştır.

Evrene göre mini minnacık, insana göre koskocaman

gezegenimizde hangi yiğidin nerede neler yaptığını

bilmek kolay mı?

Çok zor bir iş bu.

Kimi değerleri tanımak, bilmek, öğrenmek çoğu

zaman bize nasip olmuyor. Çünkü yeryüzündeki iletişim

kesik, kopuk, sınırlı, yasaklı, sansürlü, engellidir;

dünyayı ancak Batı'nın iletişim organlarından izliyoruz;

örümcek ağına benzer bu haberleşme düzeninde

bize kimi tanıtıyorlarsa, ona değer verip yüceltiyoruz.

Dünyanın bize tanıtılan dünya kadar olmadığına

inanıyorum; daha büyük bir dünyamız var.

---

Kendi dünyamız bile bize tanıtılandan daha büyüktür;

Ruhi Su bunu kanıtladı.

Yunus Emre'yi bilirdik; ama Ruhi Su söylemeden

Yunus Emre'yi yüreğimizde duyduk mu? Pir Sultan

Abdal'ı bilirdik; ama Ruhi Su söyleyinceye kadar Pir

Sultan Abdal'ı duyduk mu? Karacaoğlan'ın zeybekleri,

semahları, seferberlik türkülerini bilirdik, Ruhi Su

söyleyinceye dek duyduk mu? Duyan vardır kuşkusuz,

kimilerinin kulağına çalınmıştır; ama Ruhi Su'dan dinlemeden

önce bizi biz yapan türkülerimiz yüreğimize

işlemiş miydi?

Türkü deyip geçmeyin..

Türkünün özelliği, ayrıcalığı vardır. Bir müzik parçası

bestelemek ayrı şey, türkü yakmak ayrı şey.

Türkü bestelenmez; yakılır.

Türkünün yakılması için insanoğlunun yanması

gerek. Sen yanmasan; ben yanmasam, o yanmasa, biz

yanmasak, nasıl yakılırdı türküler? Seferberlik olmasa,

insanlar savaşa sürülmese, Pir Sultanlara darağaçları

kurulmasa, Karacaoğlanların gözünü sevdalar bürümese,

emekçiler el kapılarında gurbetçilik yapmasa,

analar oğullarına, kızlarına yanmasa, nasıl yakılır türküler?

Halkın vicdanından yansıyan ve bilincine kazınan

olayların tütsüleri insanın genzini yakmasa nasıl

yakılır türküler?

Güldür güldür yaşayan bir toplumun ortak duygularını

birbirine çatıp yalazlandırmakla yakılır türküler.

---

Yaşadığı ülkenin türkülerini tanımayan aydınlar,

halkı tanımıyor demektir.

Ruhi Su işte bunu yaptı, hepimize türkülerimizi

tanıttı, öğretti. Halkbilimin bilgecesi, yalnız öğrenmekle

yetinmez, duymakla pekişir. Halkın bağrından yükselen

ezgileri duymayan ezgilerin ardındaki yaşantıların

kökenlerine inemez; yaşadığı toplumun hayat damarlarında

dolaşan sımsıcak kanı pompalayan yüreğin açmazlarını

bilemez. Halktan koparak toplumuna yabancılaşan

aydınlar, aydınlaşma olanağını yitirirler.

Aydınlarla halkı ortak duygularda sazıyla, sesiyle,

söyleyişiyle, eylemiyle bütünleştiren Ruhi'nin ne büyük

bir iş yaptığını ileride çok daha iyi anlamak olanaklarına

kavuşacağız.

:::::::::::::::::

TV'DE KEMAL TAHİR

Kemal Tahir'i 1950'lerin ilk yarısında Aziz Nesin'le

ortaklaşa kurdukları Düşün Yayınevi'nde tanıdım.

1938'de Nazım Hikmet davasında tutuklanan yazar 15

yıl hapis cezasına çarptırılmış, 1950'deki genel afla çıkıp

Babıali'ye dönmüştü; ama bu dönüş başka dönüştü.

Mahpushane üniversitesinden diploma alan Kemal

Tahir birbiri ardına romanların yayımlayacaktı. Nitekim

1955'ten ölümüne kadar (1973) sanırım 15 romanı

çıktı; tümü ilgi gördü.

---

Kendine özgü kişiliğiyle çevresindekileri etkileyen

bir adamdı Kemal Tahir, sesi daha kulaklarımda yankılanır.

Tarihin sayfalarında çağ açmış, devrimler gerçekleştirmiş

nice kişi, Kemal Tahir'in ağzında iki paralık

olurdu. Belki de 12 yıllık mahpushane yaşamının

dolduruşuyla gerilmiş olan ruhu küfrettikçe yelpazelenirdi:

- Koca kodoş, kan içici, namussuz, alçak!...

Kemal Tahir'in konuşmalarıyla insanın çarpılması

doğaldı; ancak rahmetli yazara öfkelenip de sert bir

karşı çıkış yaptın mı, saniyede değişip kahkahayı patlatır;

kimbilir belki de sözlerinin hedefini bulduğunu

düşünerek keyiflenirdi.

Hiç unutmam; Kongo'nun bağımsızlık önderi Patrice

Lumumba 1961'de emperyalizmin uşağı Albay Mobutu'nun

emriyle öldürülmüş; cinayet aydınlarda tepki

yaratmıştı. Kemal Tahir ayağını yere, elini masaya

pat pat vurup bağırıyordu:

- Kolay mı yahu? Kimmiş o Belçika'ya kafa tutan

Lumumba? Emperyalist, adama bokunu yedirir.

Eh, bir bakıma yaşamın sert yasalarını anımsatıyordu

Kemal Tahir: "Arkadaş, kimse yiyemeyeceği pilavın

önüne oturmasın" diyordu. Ne var ki söyleyiş

biçimi karşısındakileri de buruyor, iğneliyordu.

---

1960'ların sonuna doğru Kemal Tahir'in evi tekkeye

dönmüştü. Rahmetli yazar, postunun üstüne bağdaş

kurmuş şeyh gibiydi. Artık düşlemlerini tarihsel kuramlara

dönüştürmüş; tutarsız ve sisli fikirlerini benimsemeyenlere

yaman bir savaş açmıştı. Yalın kılıç

kavgaya giriyor, kişileri yerin dibine batırıyor, tarih gerçeklerini

işine geldiği gibi tersine çeviriyordu. Değil bilim

adamının, romancının da olamayacağı kadar geçmişe

karşı kaygısız ve sorumsuzdu.

---

Kemal Tahir romanlarında önyargılı bir tarih görüşünü

işlemiştir. (Roman sanatı açısından yazarın değerini

tartışmak bir başka konu.) Bana sorarsanız Kemal

Tahir'in tarihsel yaklaşımı özgün de değildir; Osmanlıya

(ve Abdülhamitçiliğe) dönük akımların başka

biçimde tezgahlanmasıdır.

Ne var ki Kemal Tahir'in bu dönüşümü sağ kanadın

pek hoşuna gitmiştir. Yazarı alıp baştacı yapmışlar;

tarihsel gerçekleri saptıran yapıtlarını da göklere

çıkarmışlardır. Kemal Tahir, sağ kanadın gözünde

öylesine "meşrulaşmış" ve benimsenmiştir ki birkaç

gün önce televizyonda anılmıştır.

---

Yanlış anlaşılmasın: "Kemal Tahir ölümünün 10'uncu

yılında anılmasın, televizyon programlarında yer

almasın" demiyorum. Devletin TRT'sinin hangi ölçüler

içinde çalıştığını vurguluyorum. Gerçek bütün sanatçılarımızı

anmak TRT'nin görevi olmalıdır.

Ölümünün 10'uncu yıldönümünde Kemal Tahir

için düzenlenen 15 dakikalık televizyon programını izledim.

Kemal Tahir yaşasaydı, sanırım çelişkili ruhunda

bu programa yönelik büyük tepkiler oluşurdu. Çünkü

programda Kemal Tahir'in kişiliği yoktu, özyaşamı

da yoktu, romanları da yoktu; yalnız belirli bir amaca

yönelik sözlerinin tutkalla birbirine yapıştırılmasından

oluşan bir kurdela vardı.

---

Sonuç: Eğer bir yazarı tüm gerçekliğiyle anmaktan

korkuyorsak ya da sakıncalı buluyorsak anmayalım

daha iyi... Çünkü hem yazara hem okura hem de

Türk toplumunun gelişmişlik düzeyine karşı bir ayıp

işlemiş oluyoruz.

:::::::::::::::::

ÖZNEL VE NESNEL

Eski köşeyazarları gibi konuya bilinen bir öykücükle

gireyim. Nasrettin Hoca'ya sormuşlar:

- Dünya'nın merkezi neresidir?

Hoca:

- Eşeğimin sağ arka ayağının bastığı yerdir.

"İzafiyet" kuramı açısından Hoca'nın dediği doğru

sayılabilir. "Benci" dünya görüşü bakımından da görkemli

bir yanıttır. Çünkü kendini dünyanın odak noktası

sayan kişilere ders vermektedir.

"Benci" dünya görüşü insanı ister istemez bencilliğe

de götürür. Bencillik yalnız çıkarcılığı değil hoşgörüsüzlüğü

de içerir. Böylece kişinin öznel durumu,

dışa dönük nesnelliğe dönüşür.

Dilimizde düşündüğünü dobra dobra söyleyip yapan

kişi için:

-Bu adamın, denir, sağı solu yoktur.

Ancak bu deyim politikada geçerli değildir; çünkü

sağsız-solsuz siyaset, çağımız dünyasında var olamaz.

Buna karşın ülkemizde yaşayan kimi insana sorarsanız:

- Sağcı mısın, solcu musun?

Adam tedirgin olur; sağcıyım ya da solcuyum demekten

kaçınır; yanıt vermez veya "ne sağcıyım ne solcuyum,

ben doğrudan yanayım" diye savunmaya geçer.

Çünkü toplumsal ve siyasal geçmişimizde solculukla

sağcılık sakıncalı nitelikler kazanmış; demokrasinin,

hoşgörünün, özgürlüğün koşulları işleyecek yerde

fikirleri yüzünden insanları suçlama eğilimi ağır basmıştır.

Ne var ki çok partili demokrasinin geçerli olduğu

(ve olmadığı) bütün ülkelerde sağ ve sol deyimleri

kullanılmaktadır. Bu sözcükler tarihsel yüklemlerle zenginleşmiş,

siyasal kavramlar olarak gelişmiştir; üniversitelerin

siyaset bilimi kürsülerinde sağ ya da sol deyimleri

kullanılmadan bilim yapılamaz. Uzak ya da

yakın yabancı ülkelerdeki siyasal gelişmeleri, sağ ve

sol akımları ve partileri değerlendirmeden anlayamayız.

Ülkemizde de ancak sağın ve solun bir arada yaşamasıyla

çok partili demokrasinin yaşayabileceği algılanmalıdır.

---

Bir insanın sağcı ya da solcu olmasının iki yanı

vardır. Bir işadamı, solcu olabilir. Ama nasıl? Eğer

sermaye sahibi solculuğa inanıyorsa, bu onun öznel

(subjektif) sorunudur. Ya da bir emekçi sağcı olabilir

ki emekçinin toplumsal konumuna ayrı düşen bu inanç,

öznellik kapsamına kalır. Eğer bir politikacı ya da parti

yöneticisi "ben ne sağcığım ne de solcuyum" diyorsa

bu sözler kişisel bilinç düzeyinin ya da inancının göstergesidir.

Ancak sağcılık ya da solculuk, yalnız öznel (sübjektif)

bir şey değildir.

Olayın bir de nesnel (objektif) yanı vardır. Sözgelişi

bir siyasal partinin solcu mu sağcı mı olduğu,

ilkelerinden ve programından anlaşılır. Siyaset bilimcileri

partinin ilkelerini, programını, yöneticilerin toplumsal

konumlarını, seçmen tabanını inceleyerek örgütün

solcu mu, sağcı mı olduğunu saptarlar; siyasal

yelpazenin neresine oturduğunu belirlerler.

---

İsmet Paşa, 1960'ların ikinci yarısında Türkiye'de

demokratik bilinç gelişirken demişti ki:

"-Ben kırk yıllık solcuyum."

Herkes şaşmıştı.

Böyle durumlarda önemli kişilerin söylediklerinin

de kuşkusuz çok önemi vardır; ama yukarıda belirttiğim

gibi öznel bir durumu vurgular. İnönü'nün yarım

yüzyıllık siyasal yaşamında sağcı mı, solcu mu olduğu

nesnel koşulların yanıtlayacağı bir sorudur.

:::::::::::::::::

112 GÜN

Ünlü romancı Ernest Hemingway, amansız bir sarılığa

yakalandığını anlayınca av tüfekIerinden birini

çenesinin altına dayayıp tetiği çekti. Arthur Koestler'in

sonu daha karmaşık biçimde noktalandı. Koestler,

Londra'daki evinde eşi Cynthia ile birlikte ölü bulundu.

Karı-koca "acısız ölüm"ü yeğleyen bir görüşü savunuyorlardı.

Genel kanı, birlikte canlarına kıydıkları yolundaydı.

Ancak Koestler'in iyileşmesi olanaksız durumuna

karşın, eşinin hiç bir şeyi yoktu. Bu sağlıklı kadın

da sevdiğiyle beraber ölümü göze almış, halk ozanının

söylediğini yinelemişti:

"Bu dünyadan gider olduk

Kalanlara selam olsun..."

---

Hemingway'i ve Koestler'i tüm dünya tanıyordu;

iki yazarın da kitapları sınırları aşıyor, ellerde dolaşıyordu.

İkisi de hayatın binbir rengini görmüşler; acısını,

tatlısını yaşamışlardı.

Hemingway, Birinci Dünya Savaşı'nda cephede

muhabirlik yapmış, Afrika ormanlarında avlanmış,

İspanya İç Savaşı'na katılmış. İkinci Dünya Savaşı'nda

yine savaş muhabirliğine sıvanmıştı. Dünya kazan

Hemingway kepçeydi; insanı ve insanlığı kızgın

olayların çalkantılarında izlemiş, tanımıştı. Arthur Koestler

İspanya İç Savaşı'nda muhabirlikle işe başlamıştı.

Yine İspanya'da casuslukla suçlanarak idam cezası yedi;

üç ay ölüm hücresinde yaşadı. Sonra hayatın karmaşıklığını

edebiyat aracılığıyla saydamlaştırmaya çalıştı.

Öldüğü gün, yapacağı hiçbir şey kalmamıştı.

---

Amerika'nın Seaattle kentinde, eşi, çocukları, torunlarıyla

yaşayan Dr. Barney Clark ise ne bir Hemingway'di ne de bir Koestler.

Dişçi Clark'ı 112 gün öncesine kadar akrabaları

dostları, müşterileri, sütçüsü ve bakkalından gayri kimse

tanımıyordu. Sıradan bir diş hekimiydi Clark; bu

köşeye konu olmadan öteki dünyaya gidecekti; ne sizleri

ilgilendirecekti ne de beni; hepimiz Seattle'daki dişçinin

varlığından habersiz kalacaktık. Ne var ki 112

gün önce Utah eyaletindeki Salt Lake Hastanesi'nde

Barney'ye dünyada ilk kez yapay kalp takılınca adı tüm

dünyada duyuldu. Yeryüzü iletişiminin teleksleri flaş

haber olarak olayı veriyorlardı. Barney Clark öylesine

ünlenmişti ki yapay kalbi oluşturup hastaya takan doktorların

ve uzmanların adları geride kalmıştı. Çoğu kişinin

aklında şu soru çengelleniyordu:

- Dişçi Barney Clark niçin böyle bir deneyimi

benimsemiş, çileli bir yolculuğa çıkmayı göze almıştı?

Artık Dr. Barney, laboratuvar kobayı oluyordu. Her

dakikası hekimlerin ve uzmanların denetimi altındaydı.

Yaşamak mı denirdi buna? Günleri zaten sayılıydı.

Ve saya saya 112'nci güne gelindi.

Clark gözlerini kapadı.

112 gün daha yaşamak, kimi zaman bir anlam taşır;

kimi zaman hiçbir anlam taşımaz. Eğer Barney

Clark, yaptığı işin gerçekten bilincindeyse, hayatının

en anlamlı günlerini yaşamış, en büyük işlevini görmüş

demektir. Çünkü kendisini insanlığın geleceğine

bilinçle adayabilen insan, kobay değildir.

İşin içine bilinç girdi mi iş değişiyor.

Hemingway ya da Koestler'in yazar duyarlığı içindeki

"son"ları çaresizlik karşısında onurlu bir davranışı

benimsemek çabasından umutsuzca kaynaklanmaktaydı.

Barney Clark, altmış yaşına dek hayatını

sıradan bir kişi olarak sürdürdükten sonra ölümle yüz

yüze gelince geriye bir şeyler bırakmak şansını ele

geçirivermişti.

Son 112 gününü, belki de 112 yıla bedel bir yoğunluk

içinde yaşadı Clark; hastanedeki odası Koestler'in

İspanya'daki idam hücresinden bambaşka duygular

ve düşüncelerle doluydu. Barney son 112 gününü

yazamadı; çünkü yazar değildi; ama onun hesabına

düşünenler ve yazanlar çıkacaktır.

İnsanoğlunun serüveni, hiçbir insanın yaşamıyla

noktalanmıyor ki...

:::::::::::::::::

ŞOGUN...

Doğan Avcıoğlu'nun "Türkiye'nin Düzeni" adlı

kitabı bir başyapıttır. Bu kitabın "Türkiye'de ve Japonya'da

Batılılaşma" bölümünde şu tümceleri okuyorum:

"-Türkiye (sömürgeleşme, tehlikesine karşı koyabilmek

için Batı usullerini benimseme ihtiyacını

18'inci yüzyıl ortalarından başlayarak duymuştur. Japonya

o tarihlerde tam bir ortaçağ kapalılığı içindeydi.

Türkiye ise bozulan eski düzeni geri getirmenin olanaksızlığını

anlamış, yeni bir düzen kurma çabasına girmişti."

Nasıl bir karanlıktı Japonya'daki düzen?

Avcıoğlu'nun kitabından bir örnek: ülkeyi Şogun'lar

yönetiyordu. Bir Şogun'un erkek çocuğu olmuyordu.

Niçin? Çünkü Şogun bir köpek öldürmüş, rahiplerin

yorumuna göre büyük günah işlemişti. 1687 yılında

köpek öldürme yasağı çıkarıldı. Yasak gittikçe

yoğunlaştı, köpek öldürmenin cezası idam, hayvanlara

kötü davranmanın cezası sürgün ve hapisti. Bu yüzden

Samuraylar ata binemiyorlardı. 1692 ve 1708 tarihli

emirlerle atların tırnak ve yelelerinin kesilmesi yasaklanmış,

yasağa uymayan 25 kişi bir çıplak adaya sürülmüştü.

İşte bugün dünyayı şaşırtan, elektronik aygıtla Batı

piyasalarını allak bullak eden Japonya'nın 18'inci yüzyılından

birkaç çizgi...

Sözü televizyondaki çekici ve çarpıcı Şogun dizisine

getirmek istiyorum. Benim de merakla izlediğim

bu ustalık dizi bir Tarzan filminin gergefinde işlenmiş.

(Tarzan filmlerinde zencilerin yaşadığı geri bir ülkede

iyi ve kötü beyazlar çarpışır.) Japonya ve Japonlar

Şogun dizisinde salt dekor niteliğinde kalıyor. Tüm

izleyiciler "İngiliz seyir subayı Anjin San ya da Blackthorn"a

gönül bağlamışlar. Portekiz ve İspanyol sömürgecileriyle

İngiliz ve Hollanda sömürgecilerinin

hangisini yeğlersiniz? Karanlık Cizvit papazlarına öfkeleniyoruz,

yakışıklı İngilizi ayran budalası gibi izliyoruz,

güzel Japon kadınlarına kesiliyoruz, ustalıklı

serüven dizisinin mantığında yitip gidiyoruz.

Hep böyle oluyor.

Hindistan'dan başlayarak Güney Asya'daki İngiliz

subaylarının "kahramanlıklarını, yiğitliklerini" beyaz

perdelerde çok uzun yıllar alkışlamadık mı?

"Aslan Tarzan"lar tüm beğenilerimizi kişiliklerinde

topladılar, "yerli halklar", kuru kalabalıklar yarattılar.

Oysa ister zenci olsun, ister Hintli, ister Japon,

ister Çinli o "yerli halklar" insanlardan oluşuyordu.

Onları ancak "Batı efendi" ile ilışki kurabildiği ölçüde

insanlaştıran senaryolardan bıkmadık, usanmadık.

---

Şogun'un bir yanı bu...

Öteki yanı 17 ve 18'inci yüzyıllarda bile Osmanlı

toplumundan "geri, karanlık ve barbar" bir Japonya'nın

bugünkü üstün endüstri düzeyinde belirginleşiyor.

Türkiye'nin bugünkü geri kalmışlığını "geçmişimizdeki

barbarlığımız"a bağlamak isteyen Batılı ve yerli

aydın fantezisinin kolaycılığını bir yana bırakmalıyız.

Geçmişimize yansız bakmayan Batılı tarihçilerin içimizde

kompradorluğunu yapmak ayıp şeydir.

Yeryüzü tarihi sınırlar ötesi bir hoşgörünün her

halkı ve her insanı kapsayan çağdaş yaklaşımı içinde

değerlendirmesini öğrenemeyen kişi geri kafalıdır. Türk

köyünün ve köylüsünün de bir romanı olduğunu ancak

yazıldığı zaman anlamadık mı?

:::::::::::::::::

KARİKATÜRCÜNÜN ÖLÜMÜ

Mim Uykusuz ölmüş.

Gazetelerde haberi okuyunca içim burkuldu. Yıllardan

beri belleğimde gölgeleşen yüzünü anımsadım.

Mim (Mustafa) Uykusuz çoğunlukla gülmezdi. Bu yüzü

gülmeyen insanın karikatür yapması sanki içindeki doğal

acıyı mizahla dengelemek gereğinden doğar gibiydi.

Kara mizaha yatkındı Uykusuz.

1940'lı yılların sonunda Türkiye içerden ve dışardan

çok partili rejime itiliyor; yönetime karşıt rüzgarlar

fırtınaya dönüşüyordu. O günlerin unutulmaz mizah

dergisi Marko Paşa'da adını duyurdu Mim Uykusuz;

toplumsal içerikli karikatürleriyle ün yaptı.

Yokluğun, açlığın, ezilmişliğin kara mizahını çizgiyle

yoğurmak kolay değildir. Mim Uykusuz'un yaptığı buydu.

O dönemde arada sırada karikatüristlerin evinin

kapısı vuruluyordu; Uykusuz sorardı:

- Kim ooo?

- Polis.

Dediğim gibi Mustafa Uykusuz çok gülmez ya da hiç

gülmezdi; güler gibi yapardı. Kendisini uzun yıllardan

beri görmedim; ama yüzü gözlerimin önünde

net bir fotoğraf gibi duruyor. Bir insan yüzüydü bu;

iyilikle doluydu yüreği; sanki tüm hırslardan arınmıştı.

Toplumsal konumunda kendini olduğundan daha

aşağıda bir yere yerleştirmiş gibiydi; bu geri çekiliş,

onuruna düşkünlüğünden geliyordu. Bir fikir emekçisiydi

o, bir çizerdi; patronlarıyla arasındaki uçurumu

derinleştiren tutumu da pek vurgulamadığı bilincinden

doğuyordu.

Mutluluk yalındı Mim Uykusuz için; bir şişe şarap;

biraz katık, bir dost yeterdi.

Babıali'nin kıvrım kıvrım yokuşunda solucanlar

gibi yaşayan, her taşın altından çıkıp her entrikaya katılan,

emeğinden çok kulis fareliğiyle ün yapmaya çabalayan

nice kişi vardır. Mim Uykusuz böyle havalardan

uzak yaşadı. Son yıllarında iyice kenara çekildi,

içine kapandı. Babıali zaten Mim Uykusuz'un başladığı

yerden çok ötelerdeydi.

Sermayenin silindiri "Bizim Yokuş"ta hem düz

hem karışık yollar açmıştı. Marko Paşa yılların gerisinde

kitaplıkların raflarında kalmıştı. Mim Uykusuz

yorgundu. Akbaba, Dolmuş, Taş, Karikatür dergilerindeki

çalışmalarından sonra yavaşladı; ama ne fikrinden

bir ödün verdi ne kişiliğinden...

---

İnsan, doğacak, yaşayacak, ölecek. Geriye ne kalacak?

Kimi ağaç diker, kimi duvar örer, kimi bir şey

yapmadan çeker gider. Geçen gün yaman bir marangoz

ustasıyla konuşuyorduk; sağlık sorunları açıldı;

eliyle göğsünü tuttu:

- Şuralarımda ağrılar var; dedi.

- Sigara içiyor musun?

- İçiyorum.

- İçme.

Ustabaşı

- Vız gelir, dedi, ben ölünce dünya bir şey yitirmez.

Büyük bir bilgin olsam iş değişirdi.

- Sen, dedim, yaman bir ustasın, üretiyorsun.

Daha kaç yaşındasın? Bu dünyada yaşamaya layık olmayan

nice alçak var ki yüz yaşına merdiven dayıyor

da bana mısın demiyor.

Gerçekten yaşam süresi bir bilmece...

Çoğu zaman yaşaması gerekenler, elli yaşında pes

ediyorlar da toplum bakımından sakıncalı nice solucan,

böcek, sürüngen yaşıyor ha yaşıyor.

Mim Uykusuz, çoktan beri hastaydı; hayatına noktayı

koydu; çizgilerini, karikatür albümlerini bıraktı

bize...

Bir de güzel anılarını.

:::::::::::::::::

SAĞCI "AYDIN" OLUR MU?

Geçen cuma günü Akademi Kitabevi'nde Hocam

Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, Nurullah Ataç'ın kızı Meral

Ataç, eğitimci-yazar Kemal Üstün ve ben, kitaplarımızı

imzaladık. Böyle günlerde yazar-okur ilişkisi çeşitli

biçimlere giriyor. Bir öğrenci kitap imzalatırken,

bana şunu sordu:

- Bir ay kadar önce düzenlenen bir basın açıkoturumunda

kimi konuşmacılar 'Aydının sağcısı solcusu

olmaz aydın solcu da olur, sağcı da..." dediler. Siz bu

konuda ne düşünüyorsunuz?

Böyle sorulara çoğu zaman okur mektuplarında

da rastlanıyor; kavramları kurcalayan sorular yeniden

gündeme giriyor; bu yıpratıcı ve bıktırıcı süreç bitmiyor;

çünkü yeni kuşaklar yetişiyor; Anadolu'da kısıtlı

olanaklar içinde yaşayan okurlarımız kafalarında beliren

sorulara yanıt verecek kişi ya da kitap bulamadıklarından

izledikleri yazarlara başvuruyorlar.

Sağcı aydın olur mu?

Bu soruyu aydınlatmak için önce "sağcı ne demektir?"

sorusuna yanıt vermek gerekir. İsmet Paşa

bile ömrünün sonbaharında ne demişti:

- Ben kırk yıllık solcuyum...

Solculuğun karşıtı olan sağcılığı, el altında bulunması

gereken bir felsefe ansiklopedisi şöyle yanıtlar;

"SAĞCI, eski olandan, kurulu düzenden yana

olandır. Eskiden yana olan siyasal tutumu dile getiren

sağcılık, gerici ve tutucu deyimleriyle anlamdaş,

solcu deyimiyle karşıt anlamlıdır. Sağcılık hiçbir yenileşmeyi

istemeyerek kurulu düzenin olduğu gibi korunmasını

savunan ve bu bakımdan evrimsel değişikliği

yeğleyen solculuğun karşısında yer alan tutumdur.

Siyasal eğilimleri sağcılık ve solculuk olarak nitelemek

1789 Fransız devrimiyle başlamıştır. Ulusal Meclis'te

yeni düşüncelerin savunucuları solda, eski düzenden

yana kralcılar sağda oturmuşlardır. Bu olaydan sonra

sağ ve sol siyasal alanda terimleşmiştir: Sağcılık; bütün

varlıkları durağan, değişmez, sonsuz, kesin ve saltık

sayan metafizik dünya görüşünün ürünüdür. Gerçekte

sağcılık düşünsel değil, çıkarsal bir tutumdur; egemen

sınıfın çıkarlarını savunmakla eşanlamlıdır."

---

Sağcılığı böylece tanımladıktan sonra, yine felsefe

sözlüklerine bakalım; aydın kavramının karşılığında

ne yazıyor:

"AYDIN, çağının bilgisiyle tutarlılaşmış kişidir.

Klasik felsefede belli bir öğrenimi, bilgisi, görgüsü olana

aydın denirdi; ama belli bir öğrenim, bilgi, görgü

aydın olmaya yetmez. Aydın olan kişi, çağdaş bilgi

düzeyinde düşünceleri ve davranışları tutarlı olandır.

Buysa çağdaş ve bilimsel bir dünya görüşüne varmakla

gerçekleşebilir. Belli bilgilerde olağanüstü uzmanlaşma

bile kişiyi böylesine tutarlılığa ulaştırmaz. Tutarlılık,

ancak, çağdaş, bilimsel ve bütünsel bir bilgiyle elde

edilmiş bir dünya görüşüyle sağlanabilir."

Demek ki aydın, çağdaş bilimsel dünya görüşünü

özümsemiş kişidir. Bunun anlamı açıktır; tutuculuğa,

gericiliğe karşıdır. Hem sağcı hem de aydın olmak olası

görünmüyor. Bir kimse çok yetenekli bir mühendis,

deneyimli bir avukat, yaman bir maliyeci olabilir; çok

kitap devirmiş, üniversiteler bitirmiş bulunabilir; ama

aydın olamaz. Buna karşılık bir köylünün, işçinin, küçük

memurun ya da esnafın çağdaş ve tutarlı dünya

görüşünün mantığında aydınlanması ve aydınlaşması

olasıdır.

---

Çağımız dünyasında sağcılık sermayeden, solculuk

emekten yana olmak anlamına gelir. Batılı demokrasi,

Türkiye'de aydın olmak emekten yana dünya görüşünün

tutarlılığı içinde düşünmek anlamına geldiğinden

aydınlar sola kayıyorlar. Bu akımı doğal saymak

gerekir; çünkü bilimsel yasadır.

:::::::::::::::::

KAPALI OTURUMLAR...

Aydınlar arasında kapalı oturum çeşitli yerlerde

olabilir; Kumkapı ya da Boğaz meyhanesinde; konuksever

bir bayanın salonunda; lüks bir otelin barında;

orta halli bir "restoran"ın masasında beş-altı kişi toplandı

mı tartışma başlar.

Kimi zaman böyle kapalı oturumların bir "efe"si vardır;

dediği dedik, öttürdüğü düdüktür. İki kadeh sonra

gözleri çakmaklaşır, sözleri saldırganlaşır, çevresindekiler

durumu "idare etmeye" çalışırlar. Danışıklı bir

çember oluşur "efe"nin çevresinde ve içten içe kaygı

başlar:

- Aman yine bir kavga çıkmasın...

- Dargınlık başlamasın...

- Toplantının tadı kaçmasın...

---

Kimi zaman kapalı oturumun bir "nüktedan"ı bulunur.

Bu kişinin görevi her söylenene buzlu bir espri

yetiştirmektir. Kavşaktaki trafik memuru gibi elini, kolunu,

piposunu, sigarasını da işin içine katarak sıksık

espri yapmaya kalkışır. Bu duruma çevresindekiler

uymaya çabalarlar. Oturumun tadını kaçırmamak

için zoraki sululuk başlar.

- Ha ha ha...

- Hi hi...

- Deme yahu?

Isı büsbütün düşer.

Birisi çıkıp da dobra dobra konuşsa:

- Yahu kardeşim, sen her söylenen söze karşılık

bir espri yapmak zorunda mısın?

Kapalı oturumun zaten ekşimiş tadı büsbütün kaçacak;

iki kadeh rakı zıkkım olacaktır.

---

Kimi kapalı oturumun da bir "geveze"si vardır.

Yüz yıldan beri konuşmamış gibidir ve geveze; susmak

nedir bilemez; birbiriyle ilişkisi bulunmayan ve

ancak çağrışım halkalarıyla zincirlenen bir konuşma

türünü tutturur; yüreğindeki bencillikten kaynaklanıp

anaforlaşan bu gevezelik sarmalını monoloğunun ekseni

yapar.

Hayatta az çok insan tanımış herkes gevezelerin hep

aynı şeyleri yinelediklerini bilir. Ama konuyu temcit

pilavı gibi kırk kez sofraya süren geveze, çevresindekilere

illallah dedirtir. Adamı susturup iki üç laf söylemek

isteyen bir başkası çıktı mı geveze çevresine boş

gözlerle bakınarak otuz-kırk saniye sustuktan sonra

en küçük aralıktan yararlanarak yine lafa dalar.

Çevredekiler "ya sabır" çekip adamı dinler gibi gözükürler;

içten içe de söylenirler:

- Toplantının içine etti.

---

Kimi kapalı oturumun da bir "kahraman"ı vardır;

afrasından, tafrasından geçilmez.

Gerçi ödleğin ta kendisi olduğu geçmişteki deneylerle

saptanmıştır; ama sofralarda afi kesmeye, baylara

tepeden bakmaya, bayanlara da sulanıp saldırganlaşmaya

bayılır kahramanımız; gümbür gümbür konuşur;

herkesin kafasına dank dank vurmaktan hoşlanır.

Kahramanı tanıyanlar içten içe gülerler, tanımayanlar

etkilenebilirler.

Bizim toplumda kapalı oturumların kuralları böyle

oluşmuştur; açık oturum geleneği ve göreneği yerleşmeden

böylece sürüp gidecektir. Zamanı bol olan, vaktini

yitirmek isteyen varsa buyursun kapalı oturuma...

:::::::::::::::::

ŞADİ DİNÇÇAĞ'IN SOLUĞU...

Hocam Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, 9 Ocak 1983

günü Cumhuriyet'te yayımlanan yazısında İtalyan hukukçusu

Piero Calamenderi'nin şu sözlerini aktarmıştı:

"-Hukuk, kimse tarafından saldırıya uğramadığı

ve bulandırılmadığı sürece, soluk aldığımız hava gibi,

görünmez ve tutulmaz bir biçimde yöremizi kaplar.

O, ancak yitirdiğimiz zaman değerini anladığımız,

sağlık gibi sezilmez bir şeydir."

Ben bu sözlerin yalnız hukuk için geçerli olmadığına

ve yaşamın çok değişik kesimlerinde kurallaştığına

inanıyorum.

---

Kimi insan vardır, tüy gibi hafiftir; ağırlığını duymazsınız;

yaşayıp yaşamadığını bile unutursunuz. Çünkü bu

tipler sorun yaratmazlar, iş üretirler.

Bu türden kimselerin değerleri, ancak yitirildikleri

zaman ortaya çıkar.

Kırk yıllık dostum karikatürist Şadi Dinççağ böyle

bir insandı; ölüm haberini gazetede okuduğum gün,

varlığının olumlu değerini anladım, yokluğunun acısını

ta içimde duydum.

---

Önce çizgilerini tanıdım Şadi Dinççağ'ın, sonra

kendisini.

Karikatür dünyamızın en kıdemli adlarındandı.

"Akbaba Okulu" diyebileceğimiz ortamda yetişmişti.

Akbabacı Yusuf Ziya Ortaç, bir yandan "üstatlara"

karikatür çizdirirken, öte yandan yetenekli gençlere sayfalarını

açardı. Şadi, mühendis mektebi (teknik üniversite)

öğrencisiyken amatör karikatürist olarak dergilerde

boy gösterdi. Sonra tüm yaşamı boyunca bir

yandan mühendisliğini yürütürken öte yandan Babıali'nin

kağıt ve mürekkep kokularını genzine çekerek

durmadan karikatür çizdi.

Uzun çizerlik yaşamı durağan geçmedi. Soluklu

bir süreç içinde Şadi Dinççağ'ın başlangıcıyla sonu arasındaki

grafik, olumlu bir tırmanışın göstergelerini taşır.

Karikatür, yirminci yüzyılın etkin sanatıdır; dinamiktir,

iletişim gücü yüksektir, toplumsal dönüşümlerin

aynası, oluşumların ışıldağıdır. Şadi Dinççağ, sessiz,

dengeli, düzenli Osmanlı efendisi kimliğinin ardındaki

yaramaz çocuk ruhunu ve kişiliğini karikatürlerine

gittikçe yoğunlaşan sanat gücüyle yansıttı.

Yaşı ilerledikçe sanatı da ilerledi. Kendisini tümüyle

gölgeye çekip çizgilerini bütün güleçliğiyle topluma

sunan Şadi'nin alçak gönüllü yaşamı örnek bilgelik

karakteri taşır.

Az sanatçıya vergi bir yapısı vardı Şadi'nin...

---

Kimi sanatçı sanatının cılızlığına karşın sürekli tepinme

içindedir. Yapıtlarıyla değil kişiliğiyle olaylar yaratarak

çevresindeki ilgileri canlı tutmaya çabalar. Yaşamının

gerilimlerini sanatçılığın kanıtları sayar. Ama

ruhundaki gerilimlere karşın pörsümüş ürünler verdiği

için dengeyi bir türlü tutturamaz.

Kimi sanatçı da sağlam kişiliğinin tutarlı ürünlerini

verdikçe dengelenir, bilgeleşir.

---

Şadi Dinççağ'ın sanatı neydi, ne değildi?

Bu soru ayrıca vurgulanması gereken bir yanıtın

aranışı içinde değerlendirilmelidir. Ama hiçbir "iddia"

taşımadan kırk yıl karikatür sanatının emekçiliğini yapmış

bir insanı yitirdik. Hep güleç yüzlü, hep iyilik dolu,

hep kıskançlıktan uzak ve hep üretkendi Şadi... Öylesine

doğal bir tutumu vardı ki doğa gibiydi. Var oluşunu

öylesine duyurmadan sezdiriyordu ki ancak yitirdiğimiz

gün yok oluşunun ne demek olduğunu anladım.

Türk karikatür sanatına Şadi'nin onda biri kadar

katkısı olmamış nice kişinin gürültüsü arasında

usta Dinççağ kaynayıp gitmesin diye yazdım bu yazıyı...

Keşke O'nu yitirmeden bu görevi yapabilseydim.

:::::::::::::::::

DOĞA VE İNSAN

Okulların tarih kitaplarında bitmez tükenmez savaşların

öyküleri öğrencilere belletilir. Önce mızrakla,

kılıçla, kalkanla; sonra topla, tüfekle, tankla insanlar

durmadan savaşmışlardır. Kimi zaman bu savaşlar soykırıma

dönüşmüştür. Tarihin ilkçağlarında dağlar gibi

kelle yığan zalimler görürüz; uygar Avrupalı Amerika'ya

ayak bastıktan sonra bu büyük kara parçasında

yaşayan soyları yok etmiştir.

İnsanın insanla kavgası bugüne dek durmamıştır.

Ancak insanın doğayla savaşımı da tarihin ilkçağlarından

bu yana kesintisiz sürmüştür.

Okullarda işin bu yanına yeterince önem verilmez;

bilim tarihinin "insanın doğaya karşı savaşımı" içeriğini

taşıdığı gereğince anlatılmaz; insanlığın en onurlu

yanını bu savaşımın oluşturduğu vurgulanmaz.

İnsanın kendini doğaya karşı savunması ya da doğaya

egemen olma çabası yolunda verdiği uğraş, uygarlığımızın

ta kendisini oluşturur.

---

Düşünme zamanıdır:

İngiltere'de, Amerika'da çoktan önüne geçilen bir

hastalık Anadolu'da çoluğu çocuğu niçin kırıp geçirebiliyor?

Almanya'da, Fransa'da maden ocaklarındaki

ölümler neden bizimkilerden çok daha az? Niçin Japonya'da

can alamayacak güçte bir deprem Erzurum

yörelerinde yüzlerce kişiyi öldürüyor?

Ölenlere ağıt yakmasını iyi biliriz biz; ama böyle

soruları gündeme getirenlere de öfkeleniriz.

Ne var ki böyle sorular sorula sorula yaygınlaşır,

yanıtları aranmaya başlanır. Gelir dağılımının dengesizliği

ancak böyle sorularla ortaya çıkar; maden ocaklarında

güvencesiz çalışan "yarı köylü, yarı işçi" yurttaşın

hayatını böyle sorularla anımsarız; kızamık salgınından

ölen köy bebelerine gözlerimizi böyle sorularla çeviririz.

Gazetelerin fotoromanlarından, boyalı resimlerinden,

cicili piyangolarından bakışlarımızı koparıp deprem

felaketine göz attığımızda, mantığımızı arabesk

yaklaşımdan ancak böyle sorularla kurtarırız. Böyle

sorular ne kadar can sıkıcı olsa da, temcit pilavı gibi

öne sürülse de yirmi yıl, yirmi beş yıl, otuz yıl durmadan

sorulsa da sorulmalıdır.

---

Bir deprem bölgesinde yığma taş yapıda yaşayan

yurttaşla beton apartmanda oturan yurttaş doğa karşısında

eşit değildir.

1982 Anayasası'nın 10'uncu maddesinin başlığı

"Kanun Önünde Eşitlik" adını taşır:

- "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce,

felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım

gözetilmeksizin kanun önünde eşittir."

Ne var ki kağıt üzerindeki yasaya karşı eşit olanların;

doğanın depremi önünde eşit olmadıklarını her

acı olayda bir kez daha anlarız.

Anadolu'nun doğusuyla batısı arasındaki eşitsizlik

her depremde bir kez daha sergilenir.

Evet, biliyoruz ki yoksul bölgelerin uzak köylerindeki

yapıları bir yılda ya da on yılda yıkıp yerlerine

depremde dayanıklı olanları yapmak kolay değildir;

daha seksen yıl kullanılabilecek olan apartmanı

yıkıp yerine daha lüks ve daha yüksek apartman dikmek

niçin kolay olsun?

Ulusal geliri bu kadar hovardaca harcayacak ölçüde

zengin bir ulus muyuz?

Batı'nın büyük kentlerinde yeni yapıları yıkıp da

daha lüksünü yapmak için savurduğumuz parayla kimbilir

Doğu deprem bölgelerinde kaç yurttaşın hayatını

güvenceye alabilirdik!

---

Eşitlikten ve sosyal adaletten söz açan aydınlara

karşı savaş açacağımıza doğanın deprem saldırısına karşı

ulusal seferberlik açamaz mıydık? Milliyetçiliği kağıt

üzerinde edebiyat olmaktan kurtarıp ülkenin en uzak

köşesindeki yurttaşa ulusal bilinçle ulaşamaz mıydık?

Ulaşabilirdik.

İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana yaşanan kırk

yıl az buz bir zaman parçası değildir.

Erzurum yörelerinden yankılanan hıçkırık sesleriyle

yakılan ağıtlar yalnız yüreklerimizi delmiyor; vicdanımızda

sorumluluk ya da suçluluk duyguları da oluşturuyor.

:::::::::::::::::

MEYHANE LİBERALİZMİ

Oooof oof...

Aç lan meyhaneci bir şişe daha!

Aç...

Ne açıyorsun?

Yeni Rakı mı?

Bıktık lan Yeni Rakı'dan; cumartesi Yeni Rakı, pazar

Yeni Rakı, pazartesi Yeni Rakı, salı Yeni Rakı, çarşamba

Yeni Rakı, perşembe Yeni Rakı, cuma Yeni Rakı...

Liberal ol lan!

Yaşamasını öğren!

Bira aç, şarap aç, konyak aç, viski aç, cin aç, Hennesy

aç, Martel aç, Napoleon aç, Camus aç, Courvoisier

aç, Johnnie Walker aç, Gordon's aç, Teacher's aç.

Chivas Regal aç...

Aç lan!..

Adam ol...

Liberalleş biraz.

Aç kapıları...

Aç şişeleri...

Vatandaş içsin...

Halk yutkunsun.

---

Aç lan aç...

Kapıları aç...

Tüm kapıları aç, Portekiz konservesi aç, İtalyan

şarabı aç, Yunan mastikası aç, Alman birası aç, Çin

rakısı aç...

Özgürleş lan! Moskovskaya aç, Zubrovka aç, Pshenichnaya

aç, Grasovska aç, Smirnof aç, Metaksa aç;

canın ne istiyorsa aç; zıkkımlan...

Çikita muz ye, Portekiz konservesi ye, İtalyan mortadellası

ye, Rus havyarı ye, Macar salamı ye, İsveç somunu ye...

Ziftin pekini ye...

Aç gümrük kapılarını, ardına dek, liberalizmin rüzgarı

dağıtsın yerli sigaranın dumanını...

Gelsin Marlboro...

Camel...

Kent, Rothmans, Chesterfield, Dunhill paketini aç..

Özgürlüğün dumanı işlesin ciğerine; yellensin Rolls

Roys'ların egzozları dar sokaklarımızda gümbür gümbür...

Aç bi şişe daha lan!

---

Aç ki...

Vatandaş oh desin...

Halk ah desin.

Holdinginin gazetesinde kadın bacağı aç, karı

memesi aç...

Açılsın kapılar, yıkılsın gümrük duvarları, ithalatçı

alsın özgürlük bayrağını eline, yürüsün parayı vura

vura iş dünyasında... Tüccar assın dövizlerini gökdelenin

burçlarına boydan boya...

Bırak vatandaş geçsin...

Bırak vatandaş yapsın.

Halk seyretsin.

Aç kapıları...

Aç şişeleri...

Aç...

---

Ne dedin?

Aç mı dedin?

Kim aç lan?

Sarhoş musun sen lan? Aç dedikse gümrük kapılarını

aç dedik...

Ağzını aç demedik...

Mahpushane kapılarını aç demedik, gözünü aç demedik;

şişeyi aç dedik.

Açacağın şişeyi, açacağın paketi, açacağın kapıyı,

açacağın lafı bilsene lan...

Liberal ol lan...

:::::::::::::::::

A'DAN Z'YE

Daktilonun başına geçtim; piyanosunda ne çalacağını

düşünen sanatçı fiyakasıyla ellerimi makinenin

tuşları üzerinde gelişigüzel gezdirdim.

Harflere baktım.

Şişgöbek D'ye, ince İ'ye, dengeli H'ya, yuvarlak

O'ya, balık oltasına benzeyen J'ye, ayakyolunu anımsatan

W'ye, öküz çağrışımı yaptıran Ö'ye, cetvel gibi

T'ye, yılan gibi kıvrılan S'ye göz attım.

Harfler susuyorlardı.

Konuşmamı sürdürdüm:

- Ne susuyorsunuz? Atatürk niçin yazı devrimi

yaptı? Sizleri uygar dünyadan alıp niçin Türkiye'ye getirdi?

Gerçekleri söylemeniz amacıyla değil mi?

Harfler susuyorlardı.

Öfkelendim, ama belli etmedim; onları yüreklendirmeye

çalıştım:

- Sizler Arap harflerine benzemezsiniz. Onlar

"evet efendimci" idiler; boyunları da biçimleri gibi büküktü.

Sizler doğruları yazabilirsiniz, fikir özgürlüğünün

kaynağından gelen bir kökeniniz var.

---

Baktım ki harflere laf anlatmak zor; yazmaya

başladım.

- Bu ne alçağpiklid...

O ne?

O ne?

Bilmem ki nasıl oldu? Harfler birbirine karışıverdi;

yumuşak g'nin ardından p kendini ortaya attı, i boyuna

bakmadan işe karıştı, k araya girdi, l ile d fırsatı

kaçırmadılar.

Gözlerime inanamıyordum; yazdığım sözcüğü karalayıp

yeniden işe başladım:

- Bu alçağpikld...

Harfler görünmez bir gücün etkisiyle direnişe geçmiş

gibiydiler. Kafamdakini kağıda dökmeye kalktığımda

makinenin tuşları birbirine karışıyordu.

Sordum:

- Ne yapıyorsunuz? Bana kafa mı tutuyorsunuz?

Bu ne terbiyesizlik?

Şişgöbek D konuşmasın mı:

- Kendine gel, aklını başına topla, sonra seni biz

bile kurtaramayız.

Kızdım:

- Ulan şişgöbek, diye bağırdım, sen bu işe karışma!

Ben ne yazacağımı bilirim. Hem sizler ben ne

yazarsam boyun eğmek zorundasınız.

Yılana benzeyen S, ıslık gibi bir sesle konuşup kendini

ortaya koydu:

- Şaşayım sana, biz senin istediğini yazamayız,

kağıda dökemeyiz.

Ş ise S'yi destekledi:

- Şşşşşt, hop dedik!..

---

Aklım başımdan gitmişti.

Daktilonun tuşları arasında yer alan w, q, x'e

gözlerimi çevirdim. Bunların bizim alfabede yerleri

yoktu, ama acaba ne diyorlardı?... Hep birlikte

konuştular:

- Biz senin istediğini yazmak zorundayız, görevimizin

bilincindeyiz.

Bir kavga başladı; kağıt üzerinde harfler birbirine

girdiler:

ğtwtekxjwgatolşqasn!..

Bağırdım!

- Durun be! Bu rezalet nedir? Rahmetli Başbakan

Refik Saydam doğru söylemiş: A'dan Z'ye kadar

bu ülkede her şey bozuk...

W, q, x kafa tutmasınlar mı:

- Biz bozuk değiliz. Sizin başbakanınız "A'dan

Z'ye kadar her şey bozuk" derken, sizin alfabeden söz

açmıştı.

Acaba doğru mu söylüyorlar, diye düşünürken benim

de kafam bvzuldu. A'dan Z'ye her şeyin bozuk

olduğu yerde benim kafam neden bozulmasındı?

Umursuzluğa kapıldım, yazacaklarımdan vazgeçtim.

:::::::::::::::::

GALİLEO'DAN GÜNÜMÜZE...

Galileo Galilei 1562-1642 yılları arasında yaşamış

aydın bir bilim adamıydı. Aydın olmayan bilim adamı

bulunur mu, diye sormayın, konumuz bu değil.

Galileo; şakacı, afacan, tensever, boğazına düşkün

bir kişiydi. Tatlı ve güvenceli yaşamını 1632'ye değin

sürdürdü. Ölümüne on yıl kala bağışlanması zor

bir suç işledi; zamanın egemenlerini tedirgin etti; sapık

fikirleri savunan "Galileo'nun Diyalogları" adlı bir

kitap yazdı.

Ne diyordu bu adam:

- Dünya evrenin merkezi değildir; gezegenimiz

güneşin çevresinde döner.

O dönemde toprak sahipliğine dayanan soyluların

egemenliği siyasal iktidarı oluşturuyor, kilisenin ideolojisi

geçerli bulunuyordu. Galileo, ideolojik bir suç

işlemiş; otoriteye karşı çıkmıştı. Çünkü papazların kilisede

halka öğrettiklerinin tersine bir fikir ortaya sürülemezdi.

Sanık Engizisyon mahkemesine çıkarıldı.

Yargıç kürsüsünde oturanlar dediler ki:

- Sakıncalı ve sapık fikirlerinden vazgeçersen seni

bağışlarız; yoksa cezalandırılacaksın.

Galileo zoru görünce döndü.

O sırada sokaktaki veya tarladaki adam kiliseyle

bütünleşmişti. Galilei'nin kitabını kim okurdu? Bilim

kimin umurundaydı? Zavallı Galileo'yu halk savunur

muydu?

Aydın bilim adamı, halktan kopuktu.

Ne yapsın tensever, şakacı, boğazına düşkün bilgin?

Boyun eğdi. Yaşamının son on yılında kızarmış

tavukları, kaz ciğerlerini, Sicilya şaraplarını mideye

indirerek yaşamın tadını çıkardı.

---

Galileo Galilei'yi kimse kınayamaz; bir seçim yapmıştır;

"Dünya güneşin çevresinde dönüyor" dediği için

halktan kopmuştu, savından vazgeçince halkla bütünleşmiştir.

Bu gibi olaylar her çağda, her dönemde görülebilir.

Günümüzde dünyanın çoğu yerinde ve Türkiye'de de yaşanıyor.

Ama olayın özü nedir?

Aydınların halktan kopukluğu, ya da halkla bütünleşmesi

tarihin gelgitlerinde açılıp kapanan makas

gibidir. Voltaireler, Diderotlar, Jean Jacques Rousseaular

yaşadıkları dönemde halktan kopuktular.

Halktan kopuk olmak ya da halkla bütünleşmek

tarihsel zamanın mantığında düşünülmesi gereken bir

olaydır.

---

Geçenlerde Orhan Gencebay'ın "Şoför" adlı filmi

televizyonda gösterilecekken vazgeçildi. Neymiş? Filmin

müziği "arabesk" türündenmiş. TRT bu tür müzik

yayınını yasaklamış. Oysa halk arabeski seviyor.

Demek ki beğenmediğimiz TRT de halktan kopuk. Şeytan

dürttü; dedim ki:

- Şimdi arabeski savunayım; televizyona karşı

halkta bütünleşeyim.

Şeytan başka şeyler de söylüyor. Halkın büyük

bir bölümü ANAP'a oy verdi ya!.. ANAP'la neden

bütünleşmeyelim? Ben kendimi halktan biri saymakla

övünürüm; ama eğer bana aydın kişiliği yakıştıran varsa

ne yapayım? Halkla bütünleşmek için holdinglere, parababalarına,

sermaye partilerine yanaşıp köşeyi mi döneyim?

Türk halkı nasıl bir halk?

Yeryüzündeki bütün halklar gibi geçmişten geleceğe

doğru değer yargıları değişen bir halk; dün "padişahım

çok yaşa" diye bağırıyordu, bugün "yaşasın

cumhuriyet" diye bağırıyor; dün dünyanın öküzün boynuzunda

durduğuna inanıyordu, bugün Galileo Galilei gibi düşünüyor.

Türk halkının bir bölümü sağcı partilere oy veriyor,

bir bölümü solcu partilere oy veriyor. Sol fikirler

sapıksa, sakıncalıysa, tehlikeliyse bu tür partilere oy

veren milyonlarca yurttaşın adını devletin nüfus kütüklerinden

silelim.

O zaman aydınlardan da kurtulmuş olur muyuz?

:::::::::::::::::

İÇİNDEKİLER

Düşünüyorum, Öyleyse Vurun

Dalkavuk ve Soytarı

Göbek Atmak

Felicita

Mücahit Yazar

Konuşmak ve İletişim

Yakmak

Tarihin Müsveddesi

Acının Sarkacı

Avukatlık Dediğin Ne ki

Osman Köksal

Ege'nin İki Yakası

Robotlar Çağı

Sizi İyi Görüyorum

Soru ile Yanıt Bir Bütündür

Şevki Erencan'ı Yüreğimize Gömdük

Çocukla Yelkovan

Sırası mı?

Tanrıça Pazarlaması

Duyarlı... Duygulu

Yaşar Kemal'in Canına Okuyacağım

Geceler ve Gündüzler

Nobel Edebiyat Ödülü

Bir Çevirmen Olsam

Lorca'nın Balkonu

Virgüllerin Çokluğuna Aldanmayın

Abdülhak Hamit Bey Devrimleri Düşünebilir miydi?

İp

İp Cambazı Gevşek İpte Yürüyemez

Geceyarısı ve Şafak

Göçerken

Kalk Ayağa

Size de Çıkabilir!

Doğan'ı Doğaya Verdik

Yusuf Ziya'dan

Nariskin'in Sazı

Lamartine Ne Demiş

İnsan Neden Bunalıyor?

Paylaşım

Tuz Ekmek Hakkı

Ekmek

Pitekantropus Erektus

Bikini!

Dört Duvarlı Dünya

Azra Erhat

Tarzan Öldü mü?

Çizme

Ke Kendi

Yazgı, Ekmek, Kurnazlık

Hangi Holdingdensin?

Allahsız Kemik

An ve Anı

Şadi Baba'nın Yolculukları

İnsanın İnsanlaşması

Hayvanat Bahçesi

Oda ve Bulut

Öldüresiye Sevmek

Telefon Çaldı

Hammer

Zaman ile Zamane

Ekmek

Yürü Kaplumbağa

Sen ile Ben

Anasını Tanıyan Genç

Adını Yazacağım Ağaç

Anormal Bir Yazı

Öfke

Muhsin Ertuğrul'dan Alınacak Ders

Mutluluk

Ruhi Su

TV'de Kemal Tahir

Öznel ve Nesnel

112 Gün

Şogun

Karikatürcünün Ölümü

Sağcı Aydın Olur mu

Kapalı Oturumlar

Şadi Dinççağ'ın Soluğu

Doğa ve İnsan

Meyhane Liberalizmi

A'dan Z'ye

Galileo'dan Günümüze

:::::::::::::::::