Mina Urgan - Bir Dinozorun Gezileri

Mîna Urgan

Bir Dinozorun Gezileri

YASANTI

BİR DİNOZORUN GEZİLERİ

Mîna Urgan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden emekli oldu. Thomas Malory,

Henry Fielding, Balzac, Aldous Huxley, Graham Greene, William Golding, John Galsworthy ve

Shakespeare çevirileri yapmıstır. Prof. Dr. Mîna Urgan, Elizabeth Çagı tiyatrosunda soytarılar, Sir

Thomas More ve Shakespeare üstüne iki ciltlik bir kitap yazmıstır. Shakespeare ve Hamlet adlı

incelemesi 1984'te, bes ciltlik ingiliz Edebiyatı Tarihi 1986 ile 1993 yıllan arasında, Virginia Woolf

1995'te, D. H. Lawrence incelemesi 1997'de, Bir Dinozorun Anıları adlı kitabı ise 1998'de

yayımlanmıstır.

Mîna Urgan'ın YKY'deki öteki kitapları:

Virginia Woolf (1995)

D. H. Lawrence (1997)

Bir Dinozorun Anıları (1998)

MINA URGAN

Bir Dinozorun Gezileri

YASANTI

ÝSTANBUL

Yapı Kredi Yayınları Edebiyat - 337

Bir Dinozorun Gezileri / Mîna Urgan

Kitap Editörü: Ayfer Tunç Düzelti: Alev Ozgüner

Kapak Tasarımı: Nahide Dikel Baskı: Sefik Matbaası

1. Baskı: Ýstanbul, Ekim 1999

5. Baskı: Ýstanbul, Ekim 1999

ISBN 975-08-0138-5

© Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.S. 1999

Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.S.

Yapı Kredi Plaza E Blok Manolya Sokak 1. Levent 80620 Ýstanbul

Telefon: (O 212) 280 65 55 (pbx) Faks: (O 212) 279 59 64

http://www.ykykultur.com.tr

http: //www.shop.superonline.com/yky

e-posta: ykkultur@ykykultur.corri.tr

ÝÇÝNDEKÝLER

Önsöz 7

I. Küçük Mutluluklar • 9

II. Deniz Tutkusu • 27

III. Eski ve Yeni Bodrum • 36

IV. Mavi Yolculuk • 61

V. Anadolu • 84

VI. Avrupa'ya Yolculuklar • 118

VII. Paris • 131

VIII. Ýngiltere • 150

IX. Ýtalya ve Bazı Avrupa Kentleri • 180

X. Sovyet Rusya ve Dogu Blogu Ülkeleri • 198

XI. Amerika-Los Angeles ve Meksika • 214

XII. Amerika-New York ve San Francisco • 232

Sonsöz • 257

Albüm • 259

Önsöz

Çok saf bir insan oldugum için, çok sastıgım oldu bugüne dek. Ama Bir Dinozorun

Anılan'ran çok satan kitaplar listesine girmesine, bilmem kaç baskı yapmasına afalladıgım kadar

hiçbir seye afallamadım bu uzun ömrüm boyunca.

Ýngiliz edebiyatıyla ilgili zararsız kitaplar yayınlayan bir kocakarı, sekseninden sonra ortaya

çıkıyor. "Ben bir komünistim" diyor, "ben tanrıtanımazım" diyor; "ben zenginleri hiç sevmem"

diyor, "yaptıgı is ne olursa olsun, herkesin eline aynı miktarda para geçmeli" diyor. Kocakarı,

toplumumuzun damarına basacak bu türden lâflar ediyor boyuna. Buna karsılık, kadın ya da erkek,

genç ya da yaslı, çok kitap okumus ya da çok az kitap okumus bir yıgın insan, o kocakarıya

telefonlar ediyor, mektuplar gönderiyor. Kendilerini onunla özdeslestirip, "biz de tıpkı sizin

gibiyiz" diyorlar. "Bütün düsündüklerimizi, siz açıkça yazdınız" diyorlar. "Yolumuzu aydınlattınız"

diyorlar. "Bunları yazdıgınız için size tesekkür ederiz" diyorlar. Daha çok yasayıp daha çok

yazması için dualar ediyorlar bir dinsize.

Oysa ben, bu anılarımın ikinci bir baskı bile yapmayacagı-, m, kitabımı çok az kisinin

okuyacagını; okuyanların da, günümüzde benimsenen bütün degerlere böylesine saldıran bir

dinozoru yerin dibine batıracaklarını sanmıstım.

Akıllara sıgmayacak kadar sasırtıcıdır bizim insanlarımız.

I- Küçük Mutluluklar

Küçük mutluluklar denilen seyleri dogru dürüst degerlendirmesini bilirseniz, bunların

aslında büyük, hem de çok büyük mutluluklar oldugunu anlarsınız. Örnegin, bütün bir yaz gününü,

Anadolu yollarında toz toprak içinde külüstür bir otobüste geçirdikten sonra, aksamleyin küçük bir

kıyı kasabasına varmıssınız. Ucuz bir pansiyonda soguk bir dus yapıp, kumsaldaki kır gazinosuna

gidiyorsunuz. Ýki ayagınız suya degecek biçimde masanızı denize dogru çekiyorsunuz. Garson,

beyaz peynirinizi, kavununuzu ve rakınızı getirdikten sonra, hiç kimse görmeden usulcacık

ayakkabılarınızı çıkarıp, bütün gün sıcaktan pisen ayaklarınızı bileginize kadar serin denize

sokuyorsunuz. Ve günes karsınızda batarken rakınızı yavas yavas içiyorsunuz. Sorarım size, büyük

bir mutluluk degil mi bu küçük mutluluk?

Bunca felâket, bunca zulüm, bunca haksızlıkla dolu bir dünyada köpekler gibi mutsuz

olmanın kolaylıgını bildigim için, mutsuzluklarıyla övünenlere fena halde bozulurum. Mutsuz

olmak bir marifet degildir. Çektigin acıları gözler önüne sermemek, büyük kisisel mutlulukların

pesinden kosmak ayıbından vazgeçip, küçük mutluluklara sıgınmak, onlarla yetinmektir asıl

marifet.

Bu küçük mutlulukları tadabilmeniz için, beylik anlamda mutlu olmanız, aile çevresinde

huzurlu bir yasantınız, basarıyla yürüttügünüz bir isiniz, toplumda önemli bir mevkiniz, bol paranız

filân olması sart degildir. Hattâ bunlar, küçük mutluluklara zaman ayırmanızı engelleyebilir bana

kalırsa. Bes duyunuzun olması ve bu bes duyunun tam kapasite çalısması, yani sahiden

görebilmeniz, sahiden isitebilmeniz, sahiden kokla-yabilmeniz, sahiden dokunabilmeniz ve

agzınıza koydugunuz seyin tadını sahiden alabilmeniz, küçük seylerin sizi mutlu etmesine yeter de,

artar da. Örnegin, isyerinizde gün boyunca çesitli aksiliklerle bogusmussunuz. Aksam evinize

dönerken trafik sıkısıklıgından ötürü sinirleriniz büsbütün bozulmus. Sonunda oturacak yer

bulamadıgınız kalabalık vapurdan itile ka-kıla çıkıp, perisan bir halde Kadıköy'e varıyorsunuz.

Evinize dogru yürüyünce, kafeslerdeki kusların ve çiçeklerin satıldıgı yerin yanından geçerken, bir

güvercinin uçtugunu görüyor, Çingene kızlarının sattıgı karanfillerin kokusunu alıyorsunuz. Melih

Cevdet'in o çok sevdiginiz siiri aklınıza geliyor hemen:

Bir çift güvercin havalansa, Yanık yanık koksa karanfil.

Ezbere bildiginiz siiri mırıldanıyorsunuz yürürken. Bu arada muhabbet kuslarının cıvıltısını

duyuyorsunuz; denize bakıyorsunuz, batan günese bakıyorsunuz; pembe, yesil, uçuk mavi bulutlan

görüyorsunuz. Ve havanız tümüyle degisiyor. Fransızların douceur de vivre dedigi duyguyu, yani

yasamanın tatlı keyfinin verdigi küçük mutlulugu tadıyorsunuz. Ne yazık ki, çogumuzun farkına

bile varamadıgı bu önemsiz görünen ama aslında çok güzel seyleri göremezseniz,

koklayamazsanız, duya-mazsanız, yandınız gitti demektir. Sinir içinde evinize dönüp yasamı

kendinize de, çevrenize de zehir etmekten baska çareniz kalmaz o zaman.

Küçük mutluluklar, yasamın bizi fazlasıyla yıpratmasını engeller ama, büyük felâketlerle,

büyük acılarla karsılasırsak, hiçbir ise yaramaz diyeceksiniz. Felâketlerin en büyügüne ugrayan,

yani sevdigi birinin ölümünü gören insanın karsısında iki seçenek vardır: Ya kendisi de hemen

ölecek ya da felâkete katlanıp yasamaya karar verecektir. Birinci seçenek ikincisin-

10

den çok daha kolaydır. Çünkü kendini öldürmek için anlık bir cesaret yeter. Oysa bir

felâketle birlikte ömür boyu yasamayı göze alabilmek için gerçekten yigit olmak gerekir.

Bencillikten arınmaya çalısıp, "baska insanlara hayrım dokunabilir; onlara yardımcı olmalıyım; bir

solcunun isin kolayını seçip, acı çekmekten hemen kurtulmaya hakkı yoktur" diye düsünecek kadar

yigit olmak gerekir. Ve bu yigitligi gösterebilecek kadar güçlüyseniz, acınızı hiçbir zaman

unutmayacagınız halde, zamanla küçük mutluluklar sayesinde biraz avunmayı ögrenebilirsiniz.

Zâten yaslandıkça aklınız basınıza geldiginden, büyük mutluluklar pesinde kosmak budalalıgından

vazgeçtiginiz için, bu küçük mutluluklar gittikçe daha önemli bir yer tutar yasamınızda.

Küçük mutluluklar, agır hastalıklarda tüm antibiyotiklerden daha etkileyici bir ilâçtır.

Atesler içinde tifodan yatarken, güzel çakıl taslarına merakımı bilen Sevgi, yakın arkadasım

olmadıgı halde, Podima kıyısında özenle seçip topladıgı çakıl taslarını cilalayarak küçük bir

torbaya koyup bana armagan etmek inceligini göstermisti. O güzel tasları yanan alnıma,

sakaklarıma sürünce, gözkapaklarımın üstüne koyunca, atesim sanki düsmüs gibi, nasıl

rahatladıgımı hiç unutamam.

Yalnız agır hastalıklara degil, insanı onlar kadar sarsan büyük sıkıntılara da devadır küçük

mutluluklar: Akyaka köyünde bir gece bir türlü uyuyamıyordum. Hani insanın bütün çektiklerinin

bir bir muhasebesini tuttugu, bunca acı karsısında savunmasız kaldıgı o çok karanlık gecelerden

biriydi. Sabahın üçünde sundurmaya çıkıp bir sigara yaktım. Derken, uzaktan bir kaval sesi geldi

kulagıma. "Olamaz, burada bu saatte hiç kimse kaval çalamaz" dedim kendi kendime. Ama gaipten

sesler duymuyordum. Biri gerçekten kaval çalıyordu. Birinin, belki dolaylardaki insaatlarda çalısan

bir köylünün benim gibi uykusu kaçmıstı. "Bana huzur vermek için, tâ uzaklardan kaval çalıyor

sanki" diye düsündüm. Küçük bir mutluluk degil, büyük bir mutluluk oldu bu.

Bodrum'da bir baska sıkıntılı gecemde, gırtlagımı sıkıyorlarmıs gibi neredeyse nefes

alamayacak hale gelince, kendimi avluya attım. Birdenbire, dünyalar güzeli bir hanımeli koku-

11

suyla gögsüm ferahladı, rahat solumaya basladım. O güzel koku, sanki elini basıma koymus,

"kendine gel" demisti bana. Oysa hiç hanımeli dikmemistim avluma. Kokunun geldigi yere dogru

bir iki adım attım. Üstünde ancak bir iki çiçegin açtıgı bir hanımeli filizi, bütün duvarı kaplayan

kocaman begonvilin bir dalına sarılmıstı. Bana umut vermek için, "yasamaya devam etmelisin"

demek için, nereden geldiyse, kendiliginden gelmisti oraya.

Doga herkese, özellikle acı çekenlere mutluluk sunmaya hazırdır her zaman. Yeter ki,

benligimizin kafesinden, her bir yanı kapalı o daracık, o kapkaranlık kafesten çıkabilelim. Derin bir

nefes alıp çevremize söyle bir bakabilelim. Kör olmayalım, sagır olmayalım dogaya.

Yıllarca önce, sıcak bir haziran günü, sabahın yedisinden aksamın yedisine kadar

üniversiteye giris sınavında görevli olduktan sonra, kan ter içinde eve döndüm. Gece yarısı, ogluma

ve bizde konuk olan Murat Belge'ye, Kalamıs'ta denize girmeyi önerdim. (Kalamıs koyunda

yüzülürdü o günlerde.) Moda iskelesinden bir sandal kiraladık. Çok karanlık bir geceydi. Denize

dalınca sasırıp kaldım: Akdeniz'de de, Ege denizinde de geceleyin çok yüzmüstüm. Ama ne gariptir

ki, yakamozun en güzelini bizim Kalamıs koyunda gördüm. Kulaç attıkça, ellerimizden

kollarımızdan akıl almaz ısıltılar saçılıyor, yıldızlar akıyordu karanlık sulara. O karanlık sularda

sürekli parlayan, sürekli alev alev yanan canlı maytaplara dönmüstük üçümüz de.

Bir sonbahar günü Abant'ta çok yüksek agaçların alfanda yürürken, çok hafif bir esinti oldu.

Kimi kızıl, kimi alfan sarısı yapraklar, hısırdayarak düsmeye basladı. Fransızcada da, Ýngi-lizcede

de o yapraklara "ölü" derler. Oysa hiç de ölü degildir onlar. Tam tersine çok canlıdırlar. Kendimi

yere attım. Yapraklar üstüme yagdı, her bir tarafımı örttü. Yanımdaki arkadas, kızıl ve alfan sarısı

yaprakların birkaçım yüzümden alıp, bana alaycı gözlerle baktı. "Ne oluyoruz? Galiba ormanla

sevismektesin" dedi. Hakkı vardı. Sahiden ask halindeydim o agaçlarla, o yapraklarla.

Yalnız doga degil, evcil hayvanlar da küçük mutlulukların önemli bir kaynagıdır. Ben

köpekleri severim. Ama, evimde hiç

12

köpek beslemedim; hep kedi besledim. Çünkü Yakup Kadri'nin zoraki diplomat olması gibi,

ben de kızım Zeynep yüzünden zoraki kedisever oldum: Zeynep, istahlı olmasına istahlı küçük bir

kızdı. Ne var ki, ögleden sonra okuldan eve dönünce, bütün gün aç kalmısçasına buzdolabına

saldırmasını gene de anlaya-mıyorduk. Bir sabah Zeynep okula giderken, bir polis hafiyesi gibi,

uzaktan gizlice izledim. Ögleyin yemesi için verdiklerimizi ne yaptıgını anlamaktı amacım.

Fındıklı'daki ilkokula giden Zeynep, Kazancı yokusunun belirli bir noktasına gelince, etrafına söyle

bir bakıp, durdu. O durur durmaz, her bir yandan kediler üsüstü yanına. Zeynep, sefertasını açtı,

köftelerin hepsini yolun kenarına döktü. Bir süre daha yürüdükten sonra, gene etrafına bakındı,

gene durdu, kediler gene üsüstü. Bu kez pilavını döktü yolun kenarına. Böylece bu istahlı çocuga,

ögle yemegi olarak, kala kala ancak bir elmayla bir mandalina kalıyordu. Elbette ki, eve dönünce

saldıracakta buzdolabına.

Bu saldırıları önlemek için, Zeynep'e evde besleyebilecegi bir kedi almaktan baska çare

yoktu. Böylece evimde her zaman kedi bulundugundan, dogustan öyle olmadıgım halde, ben de

kediseverler soyundan oldum zamanla. Bu "soy" sözcügünü çok bilinçli olarak kullanıyorum.

Çünkü kedilere tutkuyla baglananlar, öteki insanlardan bambaska bir soydandır bana kalırsa. Bu

soy, gerçekten soylu bir soydur. Belirli bir kültür düzeyi ve duyarlılık sarttır kedileri tutkuyla

sevebilmek için. Kaba saba bir hödügün kedi sevmesinin yolu yoktur. Kedisever soyuna geç

girdigim halde, bununla gurur duyuyorum. Çünkü bu soydan olanlar, kültürlü, ince, sanat meraklısı

insanlardır genellikle. Dünyanın en büyük sairlerinden biri olan Charles Baude-laire'in

Kediseverlerin Sahı olması; kedileri yücelten birbirinden güzel siirler yazması, yeter de artar da bu

gururu duymama.

Ýnsanlar birbirlerinden ne denli farklıysa, kediler de kisilikleri ve zekâ düzeyleri açısından o

denli farklıdırlar birbirlerinden. Onlar da bulundukları ortama göre degisimlere ugrayabilir, çok

sasırtıcı olabilirler. Örnegin igdis edilmemis, tam anlamıyla maço bir kara tekirimiz vardı.

Ýstanbul'dayken kasıla kasıla çevresini uzaktan süzer, hiç kimseye sokulmaz, hiç kimsenin onu

oksamasına izin vermezdi. Gelgelelim, Bodrum'a gi-

13

dince, aynı kedi, tahammül edilemeyecek kadar yılısık bir herife dönüsürdü. Ýsteyenin de

istemeyenin de kucagına hoplar, yerlesir; nereye gitsem pesimi bırakmaz; geceleri yatagımın

ucunda yatabilmek için kapımın önünde acıklı acıklı miyavlar dururdu. Ýstanbul'a geri dönünce de,

eski maço davranıslarını benimserdi yeniden.

Yıllardır birlikte yasadıgım kediler arasında en çok Patik'i sevdim. Bu yavru tekir öyle

küçücüktü ki, Zeynep onu bir çay fincanı içinde getirmisti bana. Öksüz Patik beni anası bildi.

Gögsüme oturur, gır gır ederek, gömleklerimin yakasını emerdi zavallı. Onu biberonda sütle

beslemeliydim belki de. Ama bunu yapamadım; çünkü Gönül Kayra ile tanısmıyordum henüz. (Bu

kediseveri ilk gördügümde, Bodrum'daki Artemis otelinin kapısında ayakta duruyor, kucagında

tuttugu kedi yavrusuna çok küçük siseli bir biberonla süt veriyordu.) Kendi kedimi biberonla böyle

beslemedigim için, sevgili Patik yedi aylıkken öldü. Çok sıcak bir gündü. Evde yalnızdım. Kediler

ölülerini göstermezler. Patik divanların altında saklanmaya basladı. Onu zorla oradan çıkardım, bir

arkadasımın arabasıyla, Anadolu yakasında bir veteriner aradık. Pazar günü oldugu için veterinerler

hep kapalıydı. Sonunda Kartal dolaylarında, muayene odası çesitli diplomalarla dolu bir veteriner

bulduk. Adam, "bir seyi yok, iyilesir" dedi. Ama o gece Patik kucagımda öldü. Onu gazetelere

sarmalayıp kapıcıya vermek üzere paketledim. Ama küçük kuyrugu, sicimledigim paketten çıkınca,

iste o zaman dayanamadım: Aglayamayan ben, hüngür hüngür agladım. Sonra ömrümde

yapmadıgım bir sey yaptım: Evin bir kösesinde buldugum hiç açılmamıs bir cin sisesini balkonda

önüme koydum, aglaya aglaya bütün cini içtim, ama acemice yapılmıs paketten çıkan o küçük

kuyruk gene de hiç gitmiyordu gözümün önünden.

Patik'in ölümünden sonra, kızım kıyametler kopardıgı halde, kedi almamaya karar verdim;

çünkü o geceyi bir daha yasamak istemiyordum. Gelgelelim, kedisever soyunun saygıdeger

temsilcilerinden, bol sayıda kedi sahibi Gönül ve Cahit Kay-ra'nın, bana ille yamamak istedikleri

bir kedi yavrusu vardı. Ýstanbullu genç bir çift, bu kediyi, Kayraların Uslu çıkmazına bı-

14

rakmıs; "siz bir hafta ona bakın, biz sonra gelip alırız" demisler ve ortadan yok olmuslar.

Kayralar beni kandırmak için diller döküyorlardı. "Tam senin tipin, tekir ve erkek" diyorlardı.

Bodrum kedileri biraz uyuz olduklarından, "üstelik Ýstanbullu" diye ekliyorlardı. Ama ben "olmaz,

istemem, almam" diyerek direniyordum.

Derken, Kayralar beni aksam yemegine çagırdılar. Bahçede çardagın altında kurulan sofrada

Gönül'ün nefis yemeklerini yerken beni aralarına oturttular. Her nedense rakı bardagım hep

doluydu o gece. Meger Gönül'le konusurken, Cahit Bey bardagıma gizlice rakı boca edermis; Cahit

Bey'le konusurken de Gönül Hanım aynı seyi yaparmıs. Her zaman oldugu gibi sâdece iki tek

içtigimi sandıgım için ayaga kalkınca hafif sendeledigimi hayretle gördüm. Sarhos edip beni tuzaga

düsürmüsler meger. Barok müzik dinletmeleri de bir tuzaktı: Ýyice keyiflendigim sırada, kapı açıldı.

Kesinlikle istemedigimi söyledigim dünyalar sevimlisi tekir yavrusu, daha önceden Kayralar

tarafından sanki özellikle egitilmis gibi, dogru bana kosup, hop diye kucagıma yerlesti. Hemen

teslim oldum elbette. Kediyi aldım, eve götürdüm. Ne var ki, bu tekirle mutlulugum ancak bir ay

sürdü. Çünkü, asıl sahipleri Ýstanbul'dan dönüp, kediyi benden aldılar. Kedi genç çiftin yanından

kaçar, bana geri gelir diye, bosuna romantik düsler kurdum bir süre.

Mamo gelinceye kadar akıllı uslu Püsük'ün, o sırada bebek olan torunum Yunus'u kıskanıp

Othello-Püsük'e dönüsmesi dısında, kedilerimle iliskilerim psikolojik açıdan her zaman rahat

olmustu. Ama iki yıl önce, bir Bodrum dönüsü, Mamo'yu eve yerlesmis bulunca, durum degisti.

Mamo, kusursuz bir estetik görüntü sunmakla birlikte, hiç hoslanmadıgım bir kedi tipi. Bembeyaz,

gözleri masmavi, aristokrat bir yaratık. Bense bu aristokrat yaratıkları degil, sokak kedilerini, yani

halk tipi kedileri severim. Üstelik, Mamo'nun psikopat bir kedi oldugu hemen anlasıldı: Ýlk

geldiginde görmedigi beni iki ay sonra Bodrum'dan dönüp eve yerlesmis bulunca, fena halde

içerledi. Sabaha karsı yatagıma çıkıp, üstüme isedi. Dört gece, üst üste yineledi bu hakareti.

Yanından her geçisimde bir tırmık attı. Mamasını verirken, elimi ısırdı. Kollarım bacaklarım yara

bere

15

kaldı. Mamo, yalnız bana degil, telefona da saldırıyordu. Çünkü spiral biçiminde tele

dayanamıyor, hemen kemirmeye baslıyor. Bu yüzden ikide birde islemez hale gelen telefonu

kocaman yuvarlak bir sepetin altında gizlemek zorunda kaldık.

Mamo ile karsılıklı antipatiyle baslayan iliskimiz zamanla degisime ugradı. Mamo, ben

uyurken yatagıma isemekten vazgeçti. Beni daha az tırmıkladı, daha az ısırdı. Bense, içinde sevgi

kırıntıları bile bulunan bir hayli çaprasık duygular beslemeye basladım Mamo'ya karsı. Gelgelelim,

çogu davranıslarına alısamıyorum gene de. Örnegin Mamo öteki kediler gibi mi-yavlamıyor,

resmen uluyor. Kitaplıkların, büfelerin, dolapların üstüne çıkıp, en yüksek yerlere tırmanıp,

baslıyor ulumaya. Eskiden bas bariton sesle ulurdu. Ýgdis edildikten sonra tenor sesiyle ulumaya

basladı.

Uluması bir yana, Mamo, ruh hastalıgını açıga vuran davranıslarda bulunuyor: Koltukların

arkasına gizlenip ya da kilimlerin altından sinsice sürünerek beklenmedik bir anda saldırıya

geçiyor. Saçları düzenle taranmıs beylerin tepesine çıkıp, saçlarını sapıkça yalıyor. Özenle

hazırlanmıs bir sofranın yemek dolu tabaklarının üstüne yüksek bir yerden güm diye atlıyor.

Amacı, o tabaklardakileri yemek degil, salt muzırlık yapmak; Mamo'ya âsık olan kızım, bu

manyakça davranısları çok normal sayıyor. Ama ben ifrit oluyorum.

Evde bir de muhabbet kusu bulunması, Mamo'yu büsbütün çıldırtıyor. Biz o kusu isteyerek

almadık. Küçük bir mutluluk olarak, çık çık öte öte kendiliginden evimize girdi açık balkondan.

Biz de ona aynalarla süslü bir kafes ve gereken mamaları aldık; benim yatak odamda Mamo' nün

serrinden koruyoruz. Bir kedinin bir kusu yemek istemesinin normal bir içgüdü sayılması

gerektigini bildigim halde, ona "katil!" diye bagırmaya da basladım. Ne var ki, bu katil

hastalanınca, yüregim parçalanıyor. Bu beyaz hayvanlar meger albino sayılırmıs. Albino-ların

saglık durumları da sık sık bozulurmus. Bizim albino da ikide birde hastalanıyor. Örnegin,

konjonktivit oluyor. O masmavi gözleri, atesten iki topa dönüsüyor. Canavar gibi dört nala

kosmaktan, yükseklere çıkıp ulumaktan, saga sola tırmık atmaktan vazgeçip, yatakların altına

sessizce sıgınınca, telâslanı-

16

yorum; ne denli hasta oldugunu anlamaması için, önünde kızımla Türkçe degil, Fransızca

konusacak kadar abuk sabuk seyler yapıyorum. Ne var ki, böyle saçmalayacak kadar Mamo'ya

acımam, öteki kedilerimle paylastıgım o karsılıklı güvene ve sevecenlige özlemimi azaltmıyor.

Keske su Mamo uluyacagına öteki kediler gibi miyavlasaydı; böyle güzel, aristokrat ve ruh hastası

olacagına, sıradan ama normal bir sokak kedisi olsaydı diyorum içimden. Ama elimde olmadan

Mamo'yu küçük mutluluklarımdan biri sayıyorum gene de. *

Simdi beni belki çok ayıplayacaksınız ama, güzel bir yemegin küçük mutluluklarım

arasında çok önemli bir yer tuttugunu hiç utanmadan açıkça itiraf ediyorum. "Lezzetli yemek

saglıksız yemektir" sözünü kendime siar edindigim halde, yedigimin lüks denilen türden olması,

yani hazırlanması ve pisirilmesi uzun zaman alan komplike bir yemek olması hiç de sart degildir.

Basit bir pilav da olabilir. Yeter ki, bu pilav tam kıvamında olsun. Zâten gerçekten güzel bir pilav

pisirmek aslında öyle güçtür ki, annemden duyduguma göre, eskiden ahçı seçerken adama sâdece

bir pilav yaptırırlarmıs. Sahiden kusursuz bir pilav yapanı hernen tutarlarmıs.

Mideme düskünlügümden ötürü bir yemek cenneti olan Paris'te ne acılar çektim! Neden

derseniz, ögrenciyken de, daha sonraları da iyi bir lokantaya gidecek param olmadı hiçbir zaman.

Ben de ucuz bir lokantada kötü bir seyler yiyecegime; birazcık jambon, peynir, pâte alıp, hava

güzelse bir parkta ya da Seine'in bir rıhtımında oturur; yagmur yagıyorsa odama gider, karnımı

doyururdum. Bu yemek cennetinin bir açlık cehennemine dönüsmesini engellerdim böylece.

Üstelik karnımı tatsız tuzsuz bir seylerle doyurunca, kendimi manevi açıdan aç hissederim.

Ýyi yemekten hoslanmayanlara, büyük bir haz kaynagından yoksun kaldıkları için hem

acırım, hem de biraz hor görürüm

* Ne yazık ki bunları yazdıktan bir yıl sonra, 4 Temmuz 1999'da, bir böbrek hastalıgı

yüzünden, sevgili Mamo'yu yitirdik.

17

böylelerini. Ustaca fırınlanmıs bir ahtapot güveci sofraya getirilince heyecanlanmayan biri,

Boticelli'nin bir tablosu karsısında da heyecan duymayacak gibi gelir bana. Çünkü bunların ikisini

de insan dehâsının ürettigi birer sanat eseri sayarım. Biri küçük çapta, öteki büyük çapta, insanın

yaratıcı gücünü kanıtlar bence. Ýste bu yüzden damak zevki olmayanlara kızarım. Günün birinde

Cahit, "birkaç hap yutsak da, bunca zahmete girmeden su yemek sorunu halledilse, karnımız doysa"

demisti. Cahit neler söylemisti de kılım bile kıpırdamamıstı. Ama bunu duyunca, çileden çıktım.

"Ýste seni simdi bosarım!" diye bagırdım öfkeyle. Sasırıp kalmıstı, midesine hiç mi hiç düskün

olmayan zavallı. Ne var ki, daha sonraları o da benden hıncını aldı. "Sofraya her oturusunda hazdan

kendinden geçerek beyni islemez hale gelen bir kadından ne beklenebilir ki!" diye bagırdı.

Hakkı da vardı, çünkü sahiden kendimden geçerek, bir ask anısı gibi hiçbir zaman

unutamayacagım yemekler yemisimdir. Bu yemeklerde, yalnız yenilen sey degil, yenilen yer de

önemlidir benim açımdan. Güzel bir yemegi, müsteriler bagıra çagıra konusurken, mutfak kokulan

içinde, çirkin bir lokantada yemekle; aynı yemegi ıssız bir kır gazinosunda, yapraklan hafifçe

hısırdayan agaçlar altında ya da bir deniz kıyısında yemek arasında büyük bir fark vardır. Biri

insana damak tadı verir sâdece; öteki ise, aynı zamanda göze de hos gelir kulaga da.

Kefal balıgına ayrıca düskün degilimdir. Ama kefal, Halil'in yerinde yenince, durum degisir.

Halil'in yeri, Gökova'da bir azmagın üstünde, agaçların gölgesinde kurulmus küçük bir kır

lokantasıdır. Azmagın suları, sazlar arasında, iki yanınızdan akar. Hiç de derin olmayan o suların

dibinde, Gökovalıların "kazayagı" dedikleri ve belirli bir mevsimde nefis salatası yapılan zümrüt

yesili bir bitki vardır. Sırıl sırıl akan o saydam suların üstünde, attıgınız ekmek parçalarına üsüsen

ördekler yüzer. Kefal böyle bir yerde yenince, lezzeti kat kat artacaktır elbette.

Ne var ki, açık havada, böyle siirsel mekânlarla hiç ilgisi olmayan yerlerde yedigim ve

tadına hiç doyamadıgım balıklar da olmustur. Örnegin, yemek içmek konusunda gerçek bir üstat,

gerçek bir sanatçı saydıgım Aydın Boy san'm, Bodrum'dan Ýstanbul'a birlikte dönerken,

Karamürsel'de Coskun'un balık

18

lokantasında bana sundugu deniz ürünlerini asla unutamam. Esi trata kaptanı olan

çıkmazdaki komsum Huriye Hamm'ın barbunya balıklarım da unutamam. Bodrum'a ilk yerlestigim

günlerde, Huriye Hanım bir ögle vakti, üstü kapalı bir sahan getirdi bana. "Bilmem, siz

Ýstanbullular böyle balıkları yer misiniz?" dedi. Kapagı kaldırınca bir de ne göreyim! Mis gibi deniz

kokan, kıpkırmızı, kocaman barbunyalar! Sevinç çıglıgımı zor zapt ederek, "yeriz; yani paramız

olunca yeriz" diyerek tesekkür ettim.

Barbunyaları saydım. Yedi sekiz tane vardı. Çok iri olduklarından, iki, hattâ üç kisiye

yeterdi. Vicdanım, "buzdolabına koy bunları. Aksama iki arkadas çagır, onlarla paylas!" diye buyuruyordu.

Ama oburlugum, "hayır! Olmaz! Buzdolabına girerse, o mis gibi deniz kokusu kalmaz!"

diye kıyametleri kopa-rıyordu. Ve her zaman oldugu gibi, vicdanımın degil, oburlugumun sesine

uydum. Ocakta ızgara edip, barbunyaların hepsini afiyetle yedim.

Barbunyayla ilgili bir kallesligim daha var: Bilkay ile Ferdi, sandallarıyla beni Bardakçı

koyuna götürmüslerdi. Denizden çıkınca, Bilkay, özenle hazırladıgı güzel sandviçleri ortaya koydu.

Ama tam o sırada, baska bir sandaldan ızgara balık kokusunu aldım. Sandalda ancak bir tanesini

tanıdıgım dört adam, mangalda barbunyaların kızarmasını beklerken rakı içmekteydiler. Vicdanım,

"burada kal; ayıp olur arkadaslara" dedigi halde, oburlugum gene agır bastı. Suya atladım,

barbunyalı sandala yüzdüm. Barbunyaları yerken o tanımadıgım üç adamla kadehler tokusturup

rakılar içtim üstelik.

Hiçbir dostuma kalleslik etmeden, vicdan azabı da duymadan yedigim balıklar da oldu

elbette: Füreya, atölyesinde büyük bir ziyafet verdi. (Sevgili Füreya'çok güzel yemek yapardı.

Meksika'dan döndügü sırada, bana yedirdigi chilli biberli ve çikolata soslu tavugu hiç unutamam.)

Füreya'nm uzun çalısma masası birbirinden güzel yemeklerle dolu bir büfe olmustu. Bu büfenin

ortasında kocaman bir seramik balık vardı. Ben bu mavi balıgı sofranın bir süsü sandım dogal

olarak. Ama bir de baktım ki, Füreya eline bir küçük çekiç almıs, seramik balıgın üstüne indirmek

üzere. Onu engellemeye kalktımsa da, Füreya

19

beni dinlemedi, çekici indirdi. Seramik balık paramparça olunca, içinden gerçek balık çıktı.

Kocaman bir levrek. Meger Füre-ya o levregi kile sarmıs, güzel güzel boyamıs ve seramiklerini

yaptıgı fırında tam kıvamında pisirmis. Usta bir seramikçinin düs gücünün, usta bir ahçının düs

gücüyle birlesince, ne hârikalar ortaya çıkacagını iste o zaman anladım.

Damak tadımın balıkla sınırlandıgı sanılmasın. Unutamayacagım daha nice yemekler var.

Örnegin, sonbaharda, Bodrum'daki evimin söminesinde ızgara ettigim mantarları unutamam. O

mantarlar, Ýstanbul'da satılan pamuk gibi beyaz ve pamuk kadar kokusuz kültür mantarlarına hiç mi

hiç benzemezdi. Bodrumluların "çintar" dedikleri türden, yagmurlardan sonra ormanda toplanan,

kahverengi, irice, dogal mantarlardı. Ve bütün güzel seyler gibi ölüme neden olabilirlerdi.

Arkadaslarım, "bunları yeme, geçen sene su mahallede iki kisi, bu sene öteki mahallede üç kisi

zehirlenmis, kurtulamamıs" diye diller dökerek, beni uyarıyorlardı. Ama ben, "öleceksem, ölümüm

bunlardan olsun" der, mantarları kızarmıs tereyaglı ekmek dilimlerinin üstüne koyar, afiyetle

yerdim.

Bodrum'da bir arkadasımın bize verdigi yaban domuzu sölenini de unutamam. Günesli ılık

bir kıs günüydü. Bodrum'da çok hoslandıgım o kıs günlerinden biri. Bahçede kurulan sofraya hep

birlikte oturduk. Sevdiklerimle beraber yemek, tek basına yemekten kat kat daha güzel gelir bana.

Bahçenin uzak bir kösesinde bir mangal yakılmıstı. Arkadas, kendi avladıgı yaban domuzunu,

saraplarda, çesitli kokulu bitkiler ve baharatlarda "marine" ettikten sonra, o mangalda ızgara edip,

soframıza getiriyordu kosa kosa.

Yaban domuzuyla güvercin yavrusunun ne gibi bir iliskisi olabilir diyeceksiniz. Ama o

yaban domuzunu unutamadıgım gibi, kızartılmıs güvercin yavrularını da unutamadım: Üniversite

ögrencisiyken, yarım yıl tatilinde, bir Mısırlıyla evlenip Ka-hire'ye yerlesen teyze kızım Melike'yi

görmeye gitmistim. Ara sıra mutfaga inip, ahçı ve yamaklarının yemek hazırlıklarına bakardım.

(Teyze kızımın ailesi, o günün Mısır'ının ölçülerine göre pek zengin sayılmamakla birlikte, evde

sekiz dokuz yardımcı çaksırdı gene de.) Bir defasında mutfakta bir kafes dolu-

20

su küçük güvercin gördüm. Hemen yukarıya kostum; o güvercin yavrularının mutfakta ne

isi oldugunu Melike'ye sordum. "Onları kızartacaklar, aksama yiyecegiz" dedi teyze kızım.

Çocuklugumdan beri güvercinleri sever, onları beslerim. Güvercin yavrusunu yemek, bana

yamyamlık gibi göründü, bir bebegi yemekten farkı yoktu sanki. Dehsete düstüm. O güvercinleri

kesinlikle yemeyecegimi söyledim. Ne var ki, huyumu bilen teyze kızım, "kızartılıp pilavın üstünde

gelsinler de sofraya, görürüz yer misin yemez misin" dedi. Hakkı vardı. "Vah zavallı yavrucuklar!

Bu düpedüz cinayet!" diye söylene söylene, o küçücük güvercinleri bir güzel mideye indirdim.

Aynı cinayeti, Ýtalya'nın en güzel kasabalarından biri olan Orvieto'nun tepesindeki bir lokantada

isledim. Ne var ki, vicdan azabım biraz hafiflemisti bu arada. Çünkü bu islerden anlayan arkadasım

Fuat'ın dedigine göre, bunlar bizim bildigimiz kent güvercinleri degil, asıl adı üveyik olan dag

güvercinleriymis.

Buna pek inanmayacaksınız ama, vejetaryenligi, hem ahlâk hem de saglık açısından

tamamıyla dogru sayanlardanım. Ne var ki, birçok durumda oldugu gibi, bu konuda da teoriyle

pratik arasında bir uçurum açıldıgından, canlıları yemeye devam ediyorum. Ama yaban

domuzlarına, kuslara filân zarar vermeyen damak zevklerim de var. Örnegin, Bafa Gölü'nün

kıyısındaki bir kır lokantasında yedigim tahin-bal gibi. Tahin-pekmezi herkes bilir de, bambaska bir

karısımdı bu. Kavanozlar dolusu pekmezler ballar aldım, o kıvamı bulamadım bir türlü.

Bodrum'da evime yakın, deniz kıyısında Big Ben adlı bir lokal vardı eskiden. Ahçısı

gecenin tam on ikisinde çig börek yapardı. Ben gece yarısı hiç üsenmez, oraya ugrardım. Bardan

yesil mandalinalı bir cin tonik, mutfaktan iki sıcak çig börek alırdım. Sonra, elimde küçük tepsim,

Big Ben'in gürültüsünden uzaklasır, kumsalda otururdum. Önce böreklerimi yer, sonra cin tonigimi

yavas yavas içerdim. Hava sıcaksa, karanlıkta denize girdigim de olurdu.

1974 yılının Agustos ayında Londra'da, Regent's Park'ta yedigim ananası da asla unutamam.

Ertesi gün erkenden bir kongre için Los Angeles'a uçacak, Amerika'ya ilk kez gidecektim.

Türkiye'de o sırada ananasın ancak konservesi bulundugu

21

için, hiç taze ananas yememistim. Salkım sögütlü, nilüferli ve kugulu o güzel gölün

karsısına oturdum. Erkek çocuk oldugum dönemden kalma bir alıskanlıkla çantamda her zaman

tasıdıgım çakıyla, ananası soydum. Derken, hafif, çok hafif bir yagmur basladı. Londra'nın o ılık

yaz yagmurlarını çok severim. Kocaman bir agacın altındaki bankta oturdugum için ıslanmıyordum

da. Bu cennet gibi parkta, çiçekler arasında, en çok sevdigim meyveyi yerken, öyle bir haz

duymaktaydım ki, "bu kadar keyfin sonu kötü olacak" dedim kendi kendime. Nitekim, ananas

kabugundan bir diken, tırnagımın altına battı, dolama oldum. Ertesi gün uçakta basparmagım zonk

zonk zonkluyordu. Los Angeles'ta ilk günlerim de zehir oldu bu yüzden.

Simdi ananas keyfimin dolamayla sonuçlanması, oburlukla günah iliskisini aklıma getirdi.

Hınzır Katolikler, insan psikolojisini çok iyi bilirler. Günah çıkarma olayı bile bunu kanıtlamaya

yeter. (Bir düsünün hele: Aklın alamayacagı ahlâksızlıklar yapacaksınız; sonra bir papaza içinizi

döküp hem rahatlayacaksınız; hem de pisman oldugunuzu söyler söylemez, dakikasında

bagıslanacaksınız.) Ýnsanı böylesine rahatlatmasını bilen Katoliklerin, oburlugu, yedi ölümcül

günahtan biri, sehvet kadar agır bir günah saymalarının nedenini ilkin anlayamamıstım. "Oburlugun

baskalarına zararı yok ki! Oburca yiyen, midesini bozarak, ancak kendine zarar verir" diyordum.

Daha sonraları düsünüp tasınınca, güzel yemeklerden hoslanmanın, yani bir gourmet olmanın, hiç

de kötü sayılmayacagını; ama obur, yani gourmand olmanın, sehvet düskünlügü kadar kötü

sayılması gerektigini anladım. Çünkü insanı insan yapan baslıca niteliklerden biri, hayvansı

içgüdüleri denetim altında tutabilmektir. Oysa oburlar, bunu yapabilecek gücü bulamazlar

kendilerinde. Ben elime, dilime, belime egemendim. Ýçkiyi de az içer, asla sarhos olmazdım.

Gelgelelim, mideme ancak yaslanınca, yetmisimden sonra egemen olabildim. Bu bir egemenlik de

sayılamazdı belki. Bedenin bir yenilgisi, fena yıpranan sindirim sisteminin, oburluga artık

katlanamamasıydı aslında.

Ama bu mutlu yenilgiye varıncaya kadar neler gelmedi ki basıma! Arkadaslarım, bu vahim

kusurumu bilirlerdi. Behice

22

Boran, bakkaldan kasaptan uzak, Armutlu kumsalında kiraladıgı elektriksiz, susuz eve beni

götürünce, Mehmet Ali Aybar, "Mîna'yı oraya götürüyorsun ama, nasıl besleyecegini hiç düsündün

mü?" diye sormustu. Behice ise, bu soru karsısında biraz panige kapılmakla birlikte, beni

mükemmel beslemenin yolunu bulmustu ne yapıp yapıp.

Büfeli yemek verenler beni çagırmamaya basladılar. Çok da hakları vardı. Çünkü, "tabaklan

elimde tutarak, öyle ayakta yiyemem ben" derdim ve büfeye bir iskemle çekip oturur, masadaki

yemeklerin nerdeyse yarısını bitiriverirdim.

Oburlugum yüzünden Roma'da bir lokantada rezil oldum bir gece: Çok agır soslu iki

kocaman tabak spaghetti yedikten sonra, degisik soslu bir üçüncüsünü ısmarlayınca, genç garson,

beni davet eden arkadaslara dönüp, elini kolunu sallaya sallaya, atesli bir nutuk atmaya basladı.

Ýtalyanca bilmiyordum ama, delikanlının bir seylere itiraz ettigi besbelliydi. "Bu kadının bu kadar

çok yemesine izin vermeyin. Sonu felâket olacak. Lokantamızın önüne ambulans gelmesini

istemiyoruz. Ben o üçüncü tabagı getirmeyi reddediyorum!" demis meger.

Gene Ýtalya'da, dostlarımın deniz kıyısındaki evinde kalırken, ev sahibesi Yvette,

görülmemis güzellikte yemekler yapar, ben de çılgınca yerdim. Bir gece, gögsümde müthis bir

sancıyla uyandım. "Tamam, enfarktüs" dedim kendi kendime. Çünkü arkadasım rahmetli Profesör

Nejat Harmancı, asırı yemegin kalp damarlarını çatlatabilecegi konusunda beni kaç kez uyarmıstı.

"Bari bir mektup bırakayım. Ölümü Ýstanbul'a göndermeye kalkmasınlar. Su güzel denize

atıversinler" diye düsündüm. Ýki aspirin yuttum, mektubu yazdım, sonra uyumusum. Sabahleyin

ölmedigim anlasıldı. Mektubu yırttım. Durumu ögrenirse, o kadar çok yememi engeller korkusuyla,

Yvette'e gece çektigim sancılardan söz etmedim. Ýkinci gece de, üçüncü gece de, daha sonraları da

aynı sey oldu. Ýstanbul'a geri dönünce, oburlugumdan ötürü yemek borumda bir çesit fıük

oldugunu, bu yüzden enfarktüse benzer kalp sancıları çektigimi ögrendim. Çünkü Halet, beni önüne

katıp zorla Nejat'a götürmüstü. Nejat, "bu oburluk böyle devam ederse, ameliyat gerekebilir"

deyince, "can:mın istedigi kadar yiyebilmem için, beni hemen ameliyat etsinler öyleyse" demisim

Halefe bakılacak olursa.

23

Roma'daki genç garson azarlayınca rezil oldugum gibi, oburlugum yüzünden Bodrum'daki

"En Güzel Börek Yarısma-sı"nda da rezil olmustum. Gerçi dostum Cahit Kayra Hosça Kal Bodrum

adlı güzel kitabında, iyice kepaze olmamı engellemek amacıyla adımın ilk harfini degistirerek, yani

Mîna'yı Sina yaparak bunu anlatıyor ama, bir de ben anlatayım: Beni onurlandırıp bilirkisi seçtiler.

Bütün davetliler görebilsin diye öteki jüri üyeleriyle, yüksekçe bir masaya oturduk. Her birimizin

önüne, Bodrum'un en iyi yedi lokantasından gelen yedi ayrı tür börek konuldu. Yedisinden de birer

lokma alıp, hangisinin en lezzetli olduguna karar verecegiz. Rahmetli Tanju Qkan da, gourmet'lik

yeteneklerimizi büsbütün keskinlestirmek için çok duyarlı ask sarkıları söylemekte o sırada. Bense

kendimden geçmis bir haldeyim. Böreklerin bir tek lokmasını degil, tümünü yiyorum. Yedi tabagı

da bitirdigimde, seçici kurul çoktan kararını vermisti bile. Tam bir yüzsüzlük içinde, benim oyum

alınmadan börek birincisi seçildigi için, itiraz etmeye bile kalktım.

1968'de Paris'te, Paul Eluard'ın dul esi Dominique, Fer-nand Leger'nin bir resim sergisinin

açılması dolayısıyla, Fransız Komünist Partisi'nin verdigi bir kokteyle beni götürmüstü. Partinin

bütün kodamanları oradaydı. Dominique de beni onlarla tanıstırmak istiyordu. Ama büyük sergi

salonunun bir kösesinde görkemli bir büfe vardı. Bense o büfedeki hepsi birbirinden güzel

yemeklerden gözümü ayıramıyordum. Fransa'nın her bir bölgesinden gelen peynirlerle yapılan

üçgen biçiminde o minik sandviçlere özellikle bayılmıstım. Nasıl bayılmayayım ki! Çok büyük

yuvarlak bir ekmegin, kucaga sıgamayacak kadar kocaman bir ekmegin içini oymuslar; nefis

peynirli o minik sandviçleri yapmıslar. Sonra, ekmegin kabugunu bir tencere gibi kullanarak,

sandviçleri içine yerlestirmisler. Daha neler neler vardı o büfede. Boylu poslu, güçlü kuvvetli bir

kadın olan Dominique Eluard, ikide birde benim kolumu sıkı sıkı yakalıyor, Partinin

kodamanlarından birine sürüklüyordu beni. "Demek Nâzım Hikmet'in yurttasısınız" diyordu hepsi.

Bense Nâzım'ın yurttası oldugum için ne kadar çok gurur duydugumu söyledikten sonra lâfı kısa

kesiyor, gene büfeye saldırıyordum.

24

Bazı hazin gerçekleri olanca çıplaklıgıyla dile getirerek, oburluk konusunda kendimi

yeterince suçladım. Simdi biraz aklamak istiyorum: Ne gariptir ki, ara sokaklarda, kimi zaman

yagmurun altında ayakta durup berbat midye tavaları ya da kokoreçleri yerim de, zenginlerin

dadandıgı lüks lokantalarda ünlü istahım kesiliverir. O ablak yüzlü göbekli adamları, o fazlasıyla

süslü rüküs kadınları görünce, "eyvah! Sınıf düsmanlarımın arasına düstüm!" derim kendi kendime

ve önüme gelen yemege el sürmek gelmez içimden. Bu da, sınıf bilincimin, oburlugumu bile

engelleyecek kadar güçlü oldugunu kanıtlamaktadır.

Küçük mutluluklarım dısında, iki büyük mutluluk kaynagım vardır. Biri kitap okumak, öteki

de deniz. Gerçi o da hostur da, "deniz" derken, denize uzaktan bakmaktan degil, denize girmekten

ya da bir tekneyle gezinmekten söz ediyorum. Bu büyük mutluluklardan birincisine erismek kolay

da, artık Ýstanbul'da ya da dolaylarında yüzmenin yolu olmadıgından, ikincisini elde etmek bir hayli

güç.

Daha önce de anlattıgım gibi, çocuklugumdan beri her kosul altında, her zaman okurum.

Yatılı okulda, yorganların battaniyelerin altında, el feneriyle okudugum olurdu. Yeterince

okuyamayınca, afyondan yoksun kalmıs bir esrarkes) kadar tedirgin olurum. Kimisi bir iskemleye

oturup kitabı masanın üstüne koyar, eline kalem alır, öyle okur. Çünkü okumak entelektüel bir

ugrastır onun açısından. Benim için ise bir keyif oldugundan, kendimi divanlara atarak, rahat

koltuklara gömülerek ya da yatagıma uzanarak okurum.

Saglıklıyken de okurum, hastayken de. Hattâ bazı yazarları, örnegin Proust'u, yüksek

atesiniz ya da fazla agrınız sızınız yoksa, hastayken okumakta yarar bile vardır. Çünkü kendi

dünyanızın hırgüründen uzaklasıp, sessiz bir odada kapalıyken, Proust'un o bambaska dünyasıyla

daha kolayca hasır nesir olabilirsiniz. Uzun süren hepatitim sırasırjda, Proust'u üçüncü kez

okudugumda, o güne degin farkına varmadıg m birçok sey anlamıstım.

25

Büyük sıkıntı çektigim sıralarda, örnegin 12 Mart ya da 12 Eylül dönemlerinde, benim gibi

düsünenler salt öyle düsündüklerinden ötürü hapislerde, mahkemelerde sürünürken, ben kitaplara

sıgındım. Sevdigim yazarların kitaplarını tekrar tekrar yeniden okudum.

Mallarme, "la chair cst tristc helas et j'ai lu tons les livres" (ten hazindir ne yazık ki ve bütün

kitapları okudum) der. Bu ünlü dize güzel olmasına güzeldir ama, dogru degildir bana kalırsa. La

chair yani cinsel hazlar, artık çok uzaklarda kalan güzel anılardır ancak. Kitaplara gelince, ömrümü

okumakla geçirdigim, büyüteçler yardımıyla hâlâ hep okudugum halde, degil bütün kitapları,

istediklerimin yarısının yarısını bile hâlâ okuyamadım. Okuyamadıklarım arasında öyle önemli

kitaplar var ki, gözüm arkada kalacak o hiç inanmadıgım öteki dünyaya gidince.

Bana kalırsa, en keyifli okuma, güzel bir bahçede, iki agaç arasında kurulmus bir hamakta

sallana sallana okumaktır. (Üçüncü bir agaca bagladıgınız ipi ara sıra çekerseniz, okurken sürekli

sallanabilirsiniz.) Bundan daha da güzeli, bir teknede, deniz sizi sallarken okumaktır.

26

II- Deniz Tutkusu

Küçük mutluluklarımın en büyügü olan deniz tutkum çok küçükken basladı. Ýyi yüzen

annem Sefika, bir bebegin kork-mazsa bogulmayacagım bilirdi. Çünkü bebelerin dogal ortamı

sudur. Ceninler su içinde yasarlar dokuz ay. Bir dergide, tüy gibi saçları kafalarına yapısmıs,

yüzleri gözleri ıslak, keyifle yüzen altı yedi aylık bebeklerin fotograflarını görmüstüm. Onları

korkutan su degil, suyun sogukluguymus meger. Eger su beden ısısındaysa, bütün canlılar gibi,

onlar da rahat rahat yüzer-lermis. Her beden suyun üstünde kalabildigine göre, insanın

bogulmasının nedeni su degil, korkudur. Korkuya kapılıp, bes karıs suda çırpına çırpına bogulanlar

vardır.

Korkmadıgımı bilen annem, beni kucagına alır, suyun üstüne bırakırdı. Daha sonraları, iki

üç yasındayken, sandaldan egilip beni denize koyardı. Gözünü benden hiç ayırmadan, "gel, Mîna,

gel" derdi bana. Ben de köpekleme yüzerek, sandalın pesinden giderdim. Annem, klâsik stilde

kurbagalama yüzdügünden, büyüyünce benim kulaç atarak yüzmemi hiç begenmedi.

Sefika begensin begenmesin, iyi bir yüzücüydüm gençligimde. Bir eylül günü, okullar yeni

açılmısken, kaçmıs, Moda plajında yüzüyordum. Sudan çıkar çıkmaz, tanımadıgım iri yarı bir

delikanlı yanıma geldi. "Fahri Bey seni istiyor, hemen gel" dedi. Ben, "Fahri Bey de kim oluyor?

Ona neden gidecek-

27

misim?" diye terslendim. Ama delikanlı, beni kolumdan tuttugu gibi, biraz ötede olan Fahri

Bey'e sürükledi. Fahri Bey, o sıralarda ünlü bir deniz kulübünün kaptanıymıs. Öyle sert, öyle

gözüpek bir adammıs ki, lâkabı "Yedi Belâ Fahri" imis. Kırkında, yakısıklı bir adamdı. Benim

yüzmemi begenmis, beni yetistirecekmis. Buna öyle sevindim ki, hemen çantama kostum, bir

sigara alıp yaktım. "O ne? Yoksa sen sigara mı içiyorsun?" dedi Yedi Belâ. "Evet, içiyorum"

dedim. "Ýçmeyeceksin! Ýste o kadar!" diye bagırdı. Ben, "içecegim" diye direnince de, sigara içen

birini yetistirmek için bir tek dakikasını bile bosuna harcamayacagını söyledi; küfrede ede

uzaklastı. Yedi Belâ'mn yerden göge kadar hakkı vardı elbette. Onun sözünü dinleseydim keske.

Hem sigaradan kurtulur, hem de belki yüzme sampiyonu olurdum gençligimde.

Bes altı yasındayken, Büyükada'da Yat Kulübü'ne bitisik büyük bir konakta oturan Ýtalyan

kökenli bir aile vardı. Ailenin, kızıl saçlı, çilli ve yakısıklı büyük oglu, beni çok sever, çok

sımartırdı. Ondan hoslanmamın baslıca nedeni, beni sırtına alıp tâ uzaklara açılmasıydı. Ata biner

gibi sırtına oturur, düsmemek için suda koyulasan kızıl saçlarına sıkı sıkı yapısırdım. Delikanlının

adını çoktan unuttum da, sırtındaki çiller hâlâ gözümün önünde.

Çocuklugumda, deniz hep düslerime girerdi. Hazreti Ýsa gibi dalgaların üstünde yürürdüm

kimi zaman. Kimi zaman, eyersiz dizginsiz bir ata biner, atı dörtnala denize sürerdim. Simdi

düsünüyorum da, erotik bir yanı olan bu çocukluk düsümün nedeni, çilli delikanlının sırtına

binmemdi belki de. Zâten çocukluk arkadasım "Fou Celâl" e bakılacak olursa, kadınların "erotojen"

bölgesi bütün bedenlerine yayıldıgı için, sular tarafından oksanmak üzere, denize girmeye

bayılırlarmıs.

Bebekligimden beri denizle hasır nesir oldugum halde, denizde ya da deniz kıyılarında

gördüklerim her zaman hayret uyandırır bende. Örnegin kirlenen Bogaz yüzülemeyecek hale

gelmeden önce, sularda çok büyük deniz anaları ortaya çıkmıstı. Bunlar, varlıklı ama zevksiz

burjuvaların salonlarmdaki mor ipekten yapılmıs, o koskocaman, püsküllü sakil abajurlara benziyorlardı

tıpkı. Ýnsana degince de, asit gibi yakıyorlardı. Ne

28

var ki, genellikle denizlerde görünenler, bu devanaları gibi çirkin degil, güzeldir, çogu

zaman. Bir defasında, hava yeni kararmısken, büyük mavi bir yıldızın suya yansıdıgını görmüstüm.

Bir yıldız degil, ancak batan ay böylesine belirgin gümüs bir iz bırakabilirdi suların üstünde.

Hayran kaldım. Turgut Reis'ten Akyarlar'a dogru giderken, Fener denilen genis bir kumsal vardır.

Ýçinde, camın ana maddesi silisyum bulundugundan, kumsallar her zaman biraz ısıldar günesin

altında. Ama bu kumsal baska türlü ısıldıyordu. Oraya ilk gidisimde, elime bir avuç kum alınca,

hayretlere düstüm. Hiçbir deniz kıyısında görmemistim böyle bir sey: Kum cam kırıntılarıyla

doluydu. Doganın bize sundugu küçük bir mucize saydım bu camlı kumu.

Anlasılan deniz askı konusunda bana çeken torunum Yunus, küçükken onu zorla sudan

çıkarınca, "Nene, bırak da suyu bir defa daha öpeyim" der, tuzlu suları içmek isterdi. Ben de

çocuklugumda aynı seyi yapardım herhalde.

Her kosul altında denizi sevdim. Ilık suları da, buz gibi suları da. Denize girmek beni bütün

sıkıntılarımdan arındırır, dertlerimi alıp yok eder, hastalıklarımı iyilestirir. Agır bronsitlerle denize

girdim, öksürügüm azaldı; yüksek atesle denize girdim, atesim düstü. Su sırada, seksen iki

yasındayken ve dört kaburga kemigim kırıkken, havalar biraz ısınınca denize girecegim günleri

özlemle bekliyorum. Eminim ki, altı aydır birbirlerine yapısamayan kaburga kemiklerim hemen

kavusacaklar; bu acıklı durumdan, yani kırık kemikli bir ihtiyar olmaktan kurtulacagım.

Hava kapalıyken de denize girerim. Hele yagmur altında yüzmek büyük bir keyiftir benim

için. Zâten yagmura özel bir düskünlügüm vardır. Gökyüzünden yeryüzüne suların damlamasını

dogal bir sey degil de, sasılacak bir mucize saydım öteden beri. Kar yagınca da aynı hayranlıgı

duyarım. Eskiden yagmur ya da kar yagınca sokaklara fırlardım hemen. Simdi pencereme oturup

seyrediyorum bunları. Üstelik, yagmura ve kara duydugum aska yogun bir suçluluk duygusu da

karısıyor. Çünkü ben, damı akmayan sıcak evimden seyrediyorum bunları. Ama gecekondularda

barınan fakir fukara yagmurun da karın da sâdece kahrını çekiyor.

29

Denize girmek tutkusu deyince, çok garip bir olay gelir aklıma: Kadıköy iskelesinde

vapurdan çıkmıs evime gidiyordum. Hava kararmak üzereydi; lapa lapa kar yagıyordu.

Mühürdardan Moda'ya kadar uzanan o güzel gezi yolu yapılmamıstı henüz. Yola hemen bitisik,

çakıl taslı daracık bir kıyı seridi vardı sâdece. Ýskeleyi geçip yolda yürürken, bir de baktım ki, suda

biri var. Bu karda kısta denize girenin intihar etmek istedigim sandım ilkin. Yoldan atladım, çakıl

taslarının üstünde kostum, "hemen geri dön!" diye bagırdım sudakine. Ancak dokuz on yaslarında

bir oglan görünce, allak bullak oldum. Giysilerini katlamıs, çakıl taslarının üstüne koymus, donuyla

suya girmisti. Ben, "hemen çık!" diye bagırınca, çocuk korktu, sudan çıkıp esyalarını kaptı, kaçmak

istedi. Sıska bedeni buz tutmus, zangır zangır titreyen oglanı zorla tuttum. Kaskolumla onu biraz

kurutmaya çalıstım. Bir yandan da, "anan nerede? Baban nerede? Nerede oturuyorsun? Seni

taksiyle evine götüreyim" diyordum. Ama çocuk elimden kurtuldu, kosarak kayboldu karanlıklarda.

Nerdeyse otuz yıl önce oldu bu acayip olay. Ama kara gözlü, kara saçlı çocuk hâlâ aklımdan

çıkmıyor. Yüzmeyi benim kadar sevse de, hava kararmıs, lapa lapa kar yagarken acaba neden suya

girmisti? Bilinçsiz bir intihar mıydı bu yaptıgı? Yoksa deli miydi? O buz gibi sulara girdikten sonra

zatürree falan olup ölmüs müydü acaba? Ölmemisse, simdi kırkında olmalıydı. Acaba nasıl

gelismisti, ne is yapıyordu? Yanıtsız kalacak bu sorular, bugün bile kafamı kurcalamakta.

O çocuk belki ölmüstür; ama kendim o buz gibi sulara seksenimde bile girseydim, gene de

ölmezdim gibi geliyor bana. Çünkü denizin içinde ya da üstündeyken kendimi resmen ölümsüz

hissederim. Karada her an ölebilirim. Bir otomobilin altında kalıp dogru öteki dünyayı

boylamadıgıma hâlâ sasıyorum. Neden derseniz, dogma büyüme bir kentli gibi degil, saskın bir

köylü karısı gibi yürürüm sokaklarda. Bir defasında karsıdan karsıya geçerken, bir otobüsün

arkasından çıkıverip, bir taksinin önünde buldum kendimi. Taksi saniyesinde durma-saydı ezilip

gitmistim. Delikanlı soför, penceresini indirdi, ana avrat küfretti bana. Elimi kaldırıp, "ne dersen

hakkın var" dedim. Genç soför çok terbiyeliymis aslında. Çünkü ben özür di-

30

leyince, "ah teyze! Ben sana nasıl söyledim o lâfları!" diye paralanmaya basladı. Onu

bagıslamam için, beni arabasına bindirip ille gezdirmek istedi.

Karada ölmek çok kolay, ama denizde asla ölmem. Belki bu sarsılmaz inancım yüzünden,

denizdeyken geçirdigim iki rahatsızlıgı da kolayca atlattım. Birincisinde Heybeli plajından suya

girmis, Kasık Adası'na yüzmüstüm. Dönüste korkunç bir kramp girdi sol tarafıma. Ben kramp

olayını, acemi yüzücülerin bir uydurması sanırdım. Öyle degilmis meger. El parmaklarımdan tutun

da ayak parmaklarıma kadar, bedenimin bütün sol tarafı hem felce ugramıs gibiydi hem de korkunç

bir sancı içindeydi. Sırtüstü yatıp dinlenirsem geçer diye düsündüm. Ama o dayanılmaz agrının

geçtigi filân yoktu. Suda çırpmıyor, kıvranıyordum. Acaba hangisi daha yakın diye, Kasık Adası'na

ve Heybeli'ye baktım. Ýkisinin tam ortasındaydım. Beni alacak bir sandal çıkar umuduyla

Heybeli'ye yöneldim. Yüzmek için gereken hareketleri yapmamın yolu yoktu. Saglam kalan sag

elimi suya sap sap vurabiliyordum ancak. Altımdan kocaman yunus balıkları geçiyordu. Ýki üç

saatte Heybeli'ye varabildim. Kıyıya çıkınca bitik bir haldeydim. Ama bogulma olasılıgı hiç aklıma

gelmemisti gene de.

Ýkinci olayda, çok iyi bir yüzücü olan arkadasım Dr. Fikret Ürgüp ile Kınalıada açıklarında

yüzüyorduk. Birdenbire, sanki bir sis sokulmus gibi, korkunç bir agrı girdi sag gözüme. "Fikret, bir

balık gözümü soktu!" diye bagırdım. Fikret, "saçmalama!" deyip yüzmeye devam etti. Yüzümde

müthis bir zonklamayla kumsala döndüm. Beni görenler dehsete düstüler. Ýki gözüm de birer kan

çanagına dönmüstü. Yüzüm de saatlerce yumruklanmısçasına çürümüs, mosmor kesilmisti.

Denizden çıkan Fikret yanıma gelince, "inanmadın ama iste görüyorsun, balık soktu" diye

söylendim. Fikret yüzümü dikkatle inceledikten sonra, "hayır, balık falan sokmamıs, vagotoni"

dedi. Vagoto-m'nin ne oldugunu açıkladı ama, pek anlayamadım. Bunun çaresinin ne oldugunu

sordugumda, sinir sisteminin gevsemesi gerektigini söyledi. "Peki, nasıl gevseyecek sinir

sistemim?" diye sordum. Fikret, "simdi görürsün" demekle yetindi. Giyindik. Kınalı'da Ermeni

sivesiyle "Garden" (jardin yani bahçe) de-

31

nilen kır gazinosuna gittik. Fikret ugradıgımız manavdan bir kilo seftali almıstı. Agaçların

gölgesinde oturunca, önümüze bir büyük sise rakı getirildi. Benim o saatte, o ögle sıcagında, o

sancıyla içmeye hiç niyetim yoktu. Ama Fikret, tepeden tırnaga hekim kesilivermisti. Önüme bir

bardak rakı sürdü. "Vagoto-m'nin tek çaresi budur. Ýç!" diye emretti. Benim öteden beri saygım

vardır tıp bilimine. Hem dahiliye hem de psikiyatride iki uzmanlıgı olan arkadasım Fikret'e

güvenmeyecegim de kime güvenecegim? Seftalileri meze ederek rakıyı içtik. Biraz sonra zonklama

geçti. Aksamleyin gözlerim kan çanagı olmaktan çıktı; yüzüm normal rengine geldi. Fikret'in

teshisinin de, tedavisinin de yüzde yüz dogru oldugu anlasıldı böylece.

Deniz tutkuma baglı iki istegim oldu ömrüm boyunca. Ne yazık ki, ikisi de gerçeklesemedi.

Birincisi bir teknem olmasıydı. Ne han istedim ne apartman; ama o tekneyi siddetle istedim. Tıpkı

büyük bir ütüye benzeyen, Mercedes otomobiller gibi varlıklıların toplumsal statüsünün bir belirtisi

haline gelen o direksiz, yelkensiz, sâdece motörle isleyen lüks yatlara hiç mi hiç benzemeyecekti

benim teknem. Dokuz on metre boyunda bir tirhan-dil olacaktı. (Bodrum'da herkes, "h" harfini

atlayarak "tirandil" der bu tip teknelere. Oysa dogrusu, Cevat Sakir'in dedigi gibi "tirhandü"dir.)

Emekli olur olmaz, nisan basında, kimi zaman iki üç dostla, kimi zaman yalnız, tirhandilime binip

oradan oraya yelken açacak, Türkiye'nin denizlerinde cirit atacaktım yedi ay. Ancak ekim sonunda

karaya çıkacaktım. O küçük tekneyi alacak kadar, alabilsem bile bakımım saglayacak kadar param

olmadıgından, bu düsüm bir gerçege dönüsemedi hiçbir zaman.

Vaniköy'de otururken, geceleyin Bogaz'dan geçen silepler beni büyülerdi. Nereden

geliyorlar, nereye gidiyorlardı böyle? Kimi zaman kocaman bir davulun sesini çıkartırlardı

karanlıklarda. Bu dramatik davul sesinin gizemini yıllarca sonra ögren-

32

dim: Yükleri hafifleyince, suya havadan çarpan pervanelerinden çıkarmıs bu davul sesi.

Ýste ikinci düsüm, bu gemilere benzeyen bir sileple uzun bir yolculuga çıkmaktı. Lüks bir

oteli andıran büyük bir yolcu gemisiyle degil; ya hiç yolcu almayan ya da ancak üç dört yolcu alan

küçük bir sileple. O koskoca transatlantiklerde, altı katlı bir apartmanın en üst katmdaymıs kadar

uzaksınızdır denizden. Oysa küçük bir silepte yakın bir iliski kurarsınız sularla. Öyle yakın bir iliski

ki, suyun sıpırtısmı duyarsınız. Elinizi asagıya sarkıtsanız, parmaklarınız ıslanacaktır nerdeyse. Her

bir yanı sıkı sıkı kapalı kutular gibi o iskeleden bu iskeleye seken deniz otobüslerinden hiç

hoslanmamamın nedeni de denizle iliskilerini kesmis olmalarıdır. Bir tek kez bindim o kapalı

kutuya; klostrofobiye kapılacaktım az kalsın. Oysa o güzelim eski sehir hatları vapurlarına binince,

açık havada oturabilir, bir sigara yakıp çevrenize bakabilir, denizi görür, denizi duyarsınız. Deniz

otobüslerinden yararlananlar, vakit kaybetmemek için binerlermis o kapalı kutulara. Oysa benim

hiç acelem yok. Çok vaktim var denizlerde harcayacak.

Ýdeal silebimin belirli ve kesin bir rotası olmayacak. Sahibi olan sirketten aldıgı telgraflara

göre, bir limandan ötekine yönelecek. Örnegin Liverpool'a gidiyorum diye bineceksiniz silebe.

Derken oradan bir haber alıp, Hong Kong'a dogru yol alacaksınız. Hong Kong'dan San Francisco'ya

gidecek, San Francisco'dan Odessa'ya, Odessa'dan Amsterdam'a vb. Böylece, hiç görmediginiz

limanlan göreceksiniz, aylarca dolanacaksınız dünyanın okyanuslarında. Tirhandil düsü gibi, bu

silep düsü de gerçeklesemedi hiçbir zaman.

Ne gariptir ki, o silebi hep özledim de, milyarder Hutton ailesinin The Sea-Cloud (Deniz

Bulutu) adlı görkemli yatıyla Akdeniz'de on günlük bir tur atmak önerisini hiç çekici bulmadım.

1985'te, Bodrum'da, Orhan'ın Yeri'nde, çok sevimli Amerikalı genç bir çiftle dostluk kurdum. Az

sayıda yolcu alarak, bir turizm sirketi hesabına bu yatı isletiyorlarmıs. "Bodrum'a yatla

33

geldigimizde sizi de konuk etmek isteriz" dediler; telefon numaramı aldılar. Ben bunu,

meyhanelerin sıcak havasında verilen ve dakikasında unutulan o hos alaturka vaatlerden biri

sandım. Meger öyle degilmis. Birkaç ay sonra, bana telefon ettiler. Bodrum'a varmıslar; ama yüz

metre boyundaki yat rıhtıma ya~ nasamıyormus. Aksama beni ve baska dostlarını almak üzere bir

motor göndereceklermis. BirlÝKte yemek yiyecekmisiz. Sonra öteki dostlar Bodrum'a geri dönecek,

ben yatta kalacakmısım.

The Sea-Cloud'u uzaktan görebilmek için, hemen kumsala kostum. Dört direkli, bembeyaz,

sahane bir gemiydi. O dört direge baglı tam otuz dört yelkeni oldugunu daha sonraları gemiyi

gezerken ögrendim. Hutton ailesi, 1932'de sâdece sekiz çift yolcu almak üzere sekiz kamaralı

olarak yaptırmıs bu yatı. Kamaraların sekizim de gezdik. Gemi kamaralarına degil, Belle Epoque

denilen dönemin en lüks otellerinin suzte'lerine benziyordu bunlar. Hele Barbara Hutton'ın Gary

Grant ile ya da baska ünlü bir sinema oyuncusuyla evliyken kullandıgı sömineli, koskocaman yatak

odasının mobilyaları, rüküs denecek kadar süslü geldi bana. Böylesine zevksiz bir burjuva süsünün

denizle iliskisini göremedigim için, genç çiftin onlarla birlikte Akdeniz turu yapma önerisini kabul

etmedim. Etseydim tedirgin olacaktım. Çünkü yolcularla konusmak, gerekirse Ýngiliz edebiyatı,

özellikle Shakespeare üstüne küçük konferanslar vermek üzere davet ediyorlarmıs beni. Ne var ki,

kendim yaslı oldugum halde, gençlerden hoslanırım. Bu yatta ise bir çesit kültürel animator olarak

benden yararlanmak isteyen çiftten baska genç yoktu. Az sayıda yolcunun hepsi altmısın

üstündeydi; çogu da kadındı. Çünkü malum ya, Amerikalı erkekler para kazanmak, çok çok para

kazanmak amacıyla, stres altında fazla çalıstıklarından, eslerinden önce ölürler. Paraya konan dullar

da, kırmızılar giyip, boyunlarına bes altı kilo agırlıgında gerdanlıklar ve zincirler, kulaklarına

omuzlarına kadar sarkan küpeler takarak, ölen kocalarının kazandıgı paralarla böyle pahalı gezilere

çıkarlar. Bir Amerikalı turist grubuna bakarsanız, bu yüzden yaslı kadınların hep çogunlukta

oldugunu görürsünüz.

Yemek salonunda, o asırı süslü kokonalardan biri piyano çalıp sarkı söylerken, bu sahane

yat sinirime dokundu. Ýlkin

34

hayran oldugum dört diregini de otuz dört yelkenini de, vahsi kapitalizmin en vahsisi olan

Amerikan kapitalizminin bir ürünü olarak görmeye basladım. The Sea-Cloud benim yıllardır

özledigim tirhandile de, küçük silebe de hiç mi hiç benzemiyordu. Bir gemi degil, yüzen lüks bir

oteldi sanki.

Deniz tutkumun dogal bir sonucu olarak, çocuklugumdan beri deniz kabuklarına merakım

vardır. Onları küçükken de toplardım, simdi de topluyorum. Dalmam çoktandır yasaklandıgı için,

sıg sularda, kayaların arasında düse kalka ararım onları. Bu yüzden kollarım bacaklarım yara bere

içindedir. Bir defasında da dört dikis atıldı kafama.

Deniz kabukları düslerime bile girer. Saydam sularda ısıl ısıl ısıldarken görürüm onları.

Elime almak için uzanırken, hep uyanırım. Dıs ülkelere yolculuklarımda, deniz kabugu satan

dükkânların vitrinine baka baka içimi çekerim. Öyle pahalıdırlar ki, satın almamın yolu yoktur.

Beyoglu'nda Oguz Bey'in Denizkızı adlı dükkânında da içimi çekerim. Aynı tutkuyu paylasan eski

dalgıç Oguz Bey, derdimi anlar, bana deniz kabukları armagan eder ara sıra. Güzel bir deniz

kabugunun benim gözümde en pahalı mücevherlerden daha kıymetli oldugunu bilen arkadaslarım

dıs ülkelerden döndüklerinde, Akdeniz'de ve Ege'de bulunmayan deniz kabuklarım armagan

ederler. Bir defasında rahmetli arkadasım Azra Ýnal, Uzakdogu'dan bir hârika almıstı bana. O deniz

kabugunun fiyatını ögrenen Türk hanımı, "ise yaramayan bu zırıltı yerine arkadasınıza ipekten bir

Çin elbisesi alsaydınız daha iyi olmaz mıydı?" diye sormus. Azra da, "hayır, olmazdı" diye hanımı

terslemis. Ýyi ki, sık sık kongrelere giden arkadasım ve doktorum Profesör Sengün Ulutin, dıs

ülkelerden aldıgı deniz kabuklarının en güzellerini getirir bana. Bunları özel yaptırdıgım vitrinlere

ve evimin dört bir yanına koydugum cam kâselere yerlestiririm. Konuklarım hayranlıgımı

paylasmayınca; üstelik o doga mucizelerini boyanmıs sanınca, fena halde bozulurum.

35

III. Eski ve Yeni Bodrum

1972'de otuz bin liraya, avlulu bir Bodrum evi yıkıntısı almıstım. O perisan yıkıntı,

arkadasım Nail Çakırhan tarafından sâdece yüz bin liraya restore edildi; küçük, ama çok güzel bir

Bodrum evine dönüstü. Nail, hem kasabanın içindeki, hem de yarımadadaki yapıları inceledikten

sonra, bu ise girismisti. Ev tamamlandıktan sonra mahallenin ihtiyarlarını çaya çagırmıstı. Hepsinin

bir agızdan, "tıpkı eski evler gibi" dediklerini duyunca bu isi basardıgını anlamıstı. Ne var ki, bu ev

yapılırken, Bodrum'un çok yakında moda olacagını, milletin oraya akın edecegini hiç

düsünmemistim. Bu yüzden de, yazın degil, ancak ilkbaharla sonbaharda, ara sıra da kısın

oturabiliyorum arkadasımın bana yaptıgı güzel evimde. Haziranda millet Bodrum'a hücum ederken,

Ýstanbul'a kaçıyorum. Eylül sonunda da herkes oradan büyük kentlere dönerken, Bodrum'a gidiyor

ve kasım sonuna kadar denize giriyorum.

Bodrum'un tek çirkin mevsimi yazdır aslında. Yalnız kalabalık ve gürültü yüzünden degil,

sıcaktan ötürü: Zalim bir günes insanı cayır cayır yakar. Basımıza yumruklar atar, üstümüze tekme

tokat saldırır sanki. Ben o acımasız günesi gençligimde bile sevmezdim. Yaslılıgımda büsbütün

nefret ettim ondan. Oysa eylülde saldırıslarını sürdüren o öfkeli günes, ekimde vahsi siddet

gösterilerinden vazgeçer. Size tekmeler yumruklar atmaz artık: Ilık elleriyle sevecenlikle oksar sizi.

36

Kasımda hava iyice serinler. Hele poyraz esince, pazen elbiseler, hırkalar, yün çoraplarla

gidersiniz deniz kıyısına. Ama orada rüzgârsız bir köse bulunca, Cahit Kayra'nın "mikro-kli-ma"

dedigi gizemli olay baslar. Dünyalar güzeli bir günes, sizi kavurmadan ısıtır. Deniz ısısı ancak 17

ya da 18 dereceye düser. Sudan çıkınca üsümezsiniz. Ayrıca keyiflidir kasım denizleri.

Bodrum'un sonbaharı, ilkbaharından da güzeldir. Bodrumlular "sarı yaz" derler ekimle

kasımın o altın günlerine. Kasımda kimi zaman dört mevsim birden yasanır bir tek günde.

Sabahları, serince ama güzel bir ilkbahara; ögleleri yaz günlerine; ögleden sonraları sonbahara,

aksamları da kısa benzer. Günes batınca, evinize sıgınır, ocagı hemen yakarsınız. Ocakta alev alev

yanan atesle, derelerde hızla akan su beni büyüler. Gözlerimi ayıramam onlardan; çünkü ates de su

da hem aynı görünür; hem de her an degisir.

Kaliforniya'nınki gibi sürekli bahar iklimlerini sevmedigim için, Bodrum'da mevsim

degisikliklerim yasamaktan ayrıca hoslanırım. Kimi zaman, özellikle ocak ayında, günlerce süren

soguk yagmurlar yagabilir. Bir iki kez kar bile yagdı. Bir ögretmen arkadasımın anlattıgına göre,

karı ancak filmlerde ve televizyonda gören Bodrumlu çocuklar, sınıfta olduklarını unutup, "Kar!

Kar!" diye bagırarak dısarıya fırlamıslar hemen.

Bir defasında öyle çok yagmur yagdı ki, pencereden sular içindeki avluma bakarken,

kendimi kocaman bir akvaryumda tek basına kalmıs çok küçük, yitik bir balık olarak görmeye

basladım. Sarı çöpçü yagmurlugumu giyip, ayaklarıma lâstik çizmelerimi geçirip, Bodrum'un

bombos sırılsıklam sokaklarında yürüdüm. Küçük, yitik bir balık olmaktan bir an önce kurtulmak,

yemden insanlar arasına girmek istedim.

Kıs günleri, ara sıra böyle yagmurludur, ama çogu zaman günlük günesliktir. Sarı yazda,

Fransızların douceur de vivre dedikleri sey her bir yandan fıskırır sanki. Kisisel mutlulugunuzdan

kaynaklanmayan, salt canlı oldugunuz için duydugunuz, nedenini de bilmediginiz bir yasama

keyfidir bu. Bu keyfi du-yabilmeniz için de çevrenize söyle bir bakmanız, derin bir soluk alıp

havayı koklamanız yeter bile.

37

Sarı yaz günlerinde, sabah erkenden kalkınca, bir bakarsınız ki, gökyüzü pembe, deniz

pembe, her bir taraf pespembe. Biraz sonra günes yükselince, pembeligin yerini mavilik alır. Ama

hiç degismeden, hiç bulutlanmadan aylarca sürdügü için, yazlan insana nerdeyse kursuni bir

gökyüzü kadar bunaltıcı gelen koyu mavi bir gökyüzü degil, yer yer küçük beyaz bulutlarla bezeli,

uçuk mavi bir gökyüzüdür bu. Ben bu güzel san yazın keyfim sürer, her gün denize girerim.

Ama isin tuhafı su ki, Bodrumlular, degil ekimde ve kasımda, yazın bile denize hiç

girmezler. Bir haziran günü hava çok sıcakken, Avcı çıkmazındaki komsum Halil Kaptan'la

karsılastım. Yüzü gözü ter içindeydi. "Kaptan, denize girsene, biraz serinlersin" dedim. Bana ters

ters baktı. "Ben turist miyim ki denize girecekmisim!" deyip, söylene söylene uzaklastı.

Bodrumluların denize girmemelerinden daha tuhaf olan bir sey de, oraya yerlesen Ýstanbullu ya da

Ankaralıların, bir süre sonra Bod-rumlulasıp denize girmemeleridir. Arkadasım Sümer ile Kayralar

dısında bir tek kentli tanımıyorum Bodrum'un içinde oturup da denize giren. "Ay! yoksa sen

Bodrum'dan mı denize giriyorsun!" diye bana sasarlar. Bodrum'da deniz kirliymis, mikrop

kaynıyormus sözde. Civardaki koylara turistleri tasıyarak dünya kadar para kazanan tekne

sahiplerinin uydurdukları bir yalandır bu bana kalırsa. Yarım yüzyıldır Bodrum'un içinden denize

girdigime ve seksenimi geçtikten sonra bile girmeye devam ettigime göre, bunun, Bodrum'un güzel

denizine1 kara çalmaktan baska bir sey olmadıgının canlı bir kanıtıyım.

Su sırada en moda sözcüklerden biri "nostalji". Geçmise özlem denilmiyor da, "nostalji"

deniliyor her nedense. Gencecik insanlar bile nostaljiden söz edip dururken, benim gibi bir

dinozorun geçmisteki Bodrum'u düsündükçe nostalji duymamasının yolu yok elbette. Ýlk 1961'de

gördüm orasını ve Fransızların coup defoudre dedikleri durum oldu. Yani dakikasında vuruldum

Bodrum'a.

38

Bodrum, süngercilik ve mandalinacılıkla geçinen yoksul, küçük bir kasabaydı eskiden.

Simdi lüks barlarla lokantaların açıldıgı yerlerde, salvarlı kadınlar yere oturur, sabırla sünger

ayıklarlardı eskiden. Simdi pahalı ve "marka" giyim esyası satan dükkânlarla tıklım tıklım dolu o

daracık Cumhuriyet Cad-desi'nde, açık kapılarıyla pencerelerinden deniz görülen küçük evler

sıralanırdı eskiden. (Zâten eskiden bütün evlerin kapılan açıktı. Kapıları kilitleme âdeti ancak

1970'li yılların ortalarına dogru basladı.) Cumhuriyet Caddesi'nde, ancak bir iki dükkân vardı

eskiden. Bunlarda kilim parçalan, mavi boncuklar, deniz kabukları ve Sile bezinden yapılmıs,

gümüs iplikle islenmis uzun entariler satılırdı eskiden. (Ne komiktir ki, bir kongre sırasında Los

Angeles'ta bir gece toplantısında, hiçbir zaman suare elbisem olmadıgı için, bu entarilerden birini

giymis ve Ýstanbul'da böyle bir seyi sırtıma geçirdigim için yuhalanacak-ken, orada ömrümde ilk ve

son kez olarak sıklıgım yüzünden övülmüstüm.) Bodrum'un Cumhuriyet Caddesi, Ýstanbul'un

Rumeli Caddesi'nin küçük bir kopyası degildi eskiden. Orada lüks giyim esyası satılmazdı. Ama

cuma günleri müthis bir "paçavra pazarı" vardı. Evde kalmıs kızcagızlann çeyiz sandıklarından

çıkarılmıs, artık adları bile unutulmus, sadakor, krep dösin, bürümcük gibi kumaslardan yapılmıs

giysiler satılırdı o paçavra pazarında. Bir defasında ham ipekten dokunmus, dünyalar güzeli bir

gömlek almıstım oradan. Üstünde kahverengi bir sandık lekesi vardı. "Bu leke çıkar mı?" diye

sordum gömlegi satan ihtiyar kadına. "Eger seytan üstüne isemisse çıkmaz; isememisse çıkar" dedi.

Anlasılan bürümcük gömlege seytan isemisti ki, o leke hiç çıkmadı. Paçavra pazarı hâlâ var

Bodrum'da. Ama tüketim toplumunun bile artık istemedigi çirkin seyler satılıyor orada.

Cumhuriyet Caddesi'nde, simdi "köfte meydanı" dedigim yere varmadan, güzel bir küçük

kilise vardı eskiden. O güzelim küçük kilise yıkıldı; ilkin bir çesit halkevine, sonra da uyduruk

biblolarla incik boncuk satılan kapalı bir pazara dönüstü. Yalı-kavak'ta, kumsalda bir yeldegirmeni

vardı eskiden. Deniz dol-durulunca, o güzel degirmen denizden uzaklastı, beton üstüne dikili kaldı

simdi. Adı da güzel, kendi de güzel, küçük bir Ba39

lıkçı Pansiyon vardı eskiden. The Temple gibi gülünç adlı bir disko oldu simdi. (Neden

Temple yani "tapmak" ve bu komik adın önüne neden bir the konuluyor belli degil. The Marmara

Hotel'e özeniliyor belki.) Veli Bar'da bir muz agacı vardı eskiden. O kocaman acayip çiçekleriyle

barın bahçesine renk verirdi. Herhalde daha "modern" ve daha "sık" olsun diye, o güzelim agaç

kesildi simdi.

Bodrum yarımadasında, küçük dereleri asarak, daracık patikalardan geçerek, ancak ciple

gidilebilen köylerin, Müskebi, Kefaluka, Farilya, Salmakiz gibi siirsel adları vardı eskiden.

Bunların yerini Ortakent, Akyarlar,. Gündogan, Bardakçı gibi uydurma adlar aldı simdi. Bu

köylerde en çok sevdigim sey, o patikaların kenarlarındaki duvarların bir girintisine yerlestirilen bir

toprak testiyle bir cam bardaktan olusan sebillerdi. Çünkü Bodrumlu köylüler simdi oldugu gibi,

para, çok para, daha çok para kazanmayı degil; susayan hemserilerini düsünürlerdi eskiden.

Simdi evlerin nerdeyse üst üste bindigi Torba'da, adı - neden bilmem - Villa Hamburg olan

bir tek ev vardı eskiden. Simdi bir tatil köyünün kapladıgı alanda da, tek katlı, tek gözlü küçük bir

tas ev vardı. Arkadasımız ressam Cemil Eren orada otururdu. Onu görmeye gidince, önce denize

girerdik; sonra, Cemil'in açık havada, mangal yakıp ızgara ettigi balıkları yerdik. Gitmeden önce

de, evin çevresinde yetisen, adını bilmedigim, o yıllarca solmayan mavi çiçekleri toplayıp demetler

yapardık.

O güzelim küçük ev yıkılarak yerine yapılan o kocaman tatil köyüne bir tek kez gittim ve

içimi fenalıklar bastı. Her bir yanı tel örgülerle, duvarlarla sarılı bu binalar, bir toplama kampıdır

sanki. Orada ya da öteki tatil köylerinde kalanların çevreleriyle iliskileri tamamıyla kesilir. Orada

yemeye içmeye, çarsısı dükkânı oldugu için orada alısveris yapmaya, ancak orada oturanlarla

görüsmeye, -bu ne biçim eglenceyse- ancak orada eglenmeye mahkûmdurlar. Animer canlandırmak

anlamına geldigine göre, "animator" denilen acayip yaratıklar, konukları bir çesit ölü sayıp, onlara

sözde can verir. "Simdi jimnastik yapacaksınız, simdi dinleneceksiniz, simdi güleceksiniz, simdi

yiye-

40

çeksiniz, simdi uyuyacaksınız" derler. Ýki adım ötede pırıl pırıl güzel bir deniz oldugu halde,

onlar herkesin yaptıgını yapmak, sularının temizligi bir hayli kuskulu bir yüzme havuzuna girmek

zorunda hissederler kendilerini.

Bodrum yarımadasının her bir yanında, tatil geçirmek için kurulan bu sözümona köylerde

kalan dostlarımı görmeye ara sıra oralara gitmem gerektiginde, hepsinde aynı sıkıntılı havanın

egemen oldugunu anladım. Böyle bir yere kapanarak "eglenmeye" mahkûm olmaktansa, tatillerini

neden normal bir otelde ya da bir pansiyonda geçirmediklerini sordum. "O zaman çevrenizle

iliskiniz kesilmez. Canınızın istedigi barda, meyhanede içebilirsiniz; canınızın istedigi lokantalarda

yiyebilirsiniz. Canınızın istedigi koya gidip yüzebilirsiniz. Sokaklarda yürüyüp degisik insanlar

görebilirsiniz. Yani animator denilen yaratıgın buyurdugu gibi degil, kendi gönlünüzün istedigi gibi

yasayabilirsiniz" dedim. Dostlarım, o tatil köylerinin her sey önceden düzenlendigi, her sey hazır

oldugu, her sey aynı mekânda bulundugu için, daha "rahat" oldugunu söylediler bana. Ne yazık ki,

insanların düs gücü eksildigi, kafaları uyustugu için, öyle bir hale geldiler ki, "rahat" ugruna,

yasamın degisik yanlarından, renkliliginden, rastlantılarından, yani yasamı yasamaya deger yapan

her seyden vazgeçmeye hazırlar artık.

Dogaya kıymak pahasına bir lepra gibi her bir yana yayılan bu toplama kampları yoktu

eskiden. Çarsıda bir han ve deniz kıyısında tek düzgün otel sayılan Artemis ile bir iki küçük

pansiyon vardı eskiden.

Bodrum'da ancak gece 12'ye kadar elektrikler yanardı eskiden. Gece yarısı jeneratör

dururdu ve simdi sabahlara kadar süren p igrenç samatanın yerine; rüzgârın ve denizin sesi, daracık

sokaklarda birbirlerine sarılıp yürüyen genç âsıkların fısıltıları duyulurdu eskiden.

Bodrum'da hamburgerler yenilen bir yıgın yer yoktu eskiden. Ama çoktan kapatılan bir

simit fırını vardı. Fırın da küçüktü, simitleri de. Ýstanbul pastacılarının "sosyete simiti" dedikleri

türden büyük simitler degil, sokaklarda satılan halk tipi küçük simitlerdi bunlar. Vaktinden önce

ölen melek yüzlü fırıncıdan sıcak sıcak alır, kasar peyniriyle yerdik, sabah çayımızı

41

içerken. Simitlerinin neden bu kadar lezzetli oldugunu sormustum bir defa. Melek yüzlü

fırıncı simitleri fırına koymadan önce birazcık bal sürermis üstlerine meger.

Bodrum'da marina yoktu eskiden. Yat denilebilecek büyüklükte de çok az tekne vardı.

1975'te Ýsmet Kaptan'm Neptün adlı kocaman yatının suya indirilmesi bir olay olmustu bu yüzden.

Bu törene hepimiz davet edilmistik. Çikolatalar konyaklar ikram edilmisti. Neptün'ün teknolojik

yeniliklerine, telsiz telefonuna, kamaralarının lüksüne herkes hayran kalmıstı. Ancak üç yaslı

kaptan, genel coskuya katılmıyor, Neptün'ün surasına burasına bakmıyor, çikolata yiyip konyak

içmeye yanasmıyordu. Alt "salon" da yan yana oturuyorlardı sessizce. Yeni teknenin sahibi beni

onların yanına gönderdi. "Sunların ne düsündügünü bir ögren bakalım" dedi. Hosbesten sonra, yatın

güzelligini ve yeniliklerini övmeye basladım. Yaslı kaptanları kıskırtmak amacıyla da bu teknenin

saatte 12 mil yaptıgını söyleyince, kaptanlardan biri, "bok yapar" deyip sustu. Bozuldugumu gören,

ondan daha da yaslı öteki kaptan, yumusak bir sesle, hüzünle konustu: "Kızım, artık kaptanlık bitti"

dedi. "Ýyi kaptan, kötü kaptan yok artık. Ancak iyi motor, kötü motor var. Eger motorun iyiyse, sen

de iyi kaptansın. Eger motorun kötüyse, sen de kötü kaptansın bundan böyle." Teknolojinin insan

degerinin yerini almaya basladıgını anlayan bu güzel yüzlü ihtiyarın elini öpmek geldi içimden.

Yeni tekneyi övmekten vazgeçtim. Yaslı kaptanların yanma oturup onlarla birlikte sustum.

Bodrumluların Neptün'e benzer yatları yoktu eskiden. Ama tâ uzaklardan, dünyanın dört bir

yanından gelen tekneler, ara sıra Bodrum'a ugrardı. Bunları Kale'nin önündeki rıhtıma baglarlardı

çogu zaman. Gece yarısı elektrikler söndükten sonra, bunları seyretmeye giderdim. Ay ısıgı olunca,

adlarını ve geldikleri limanları okuyabilirdim. Genellikle küçük olan bu tekneler, Liverpool'dan,

Amsterdam'dan, Hamburg'dan, Ni-ce'ten, hattâ Miami'den ya da San Francisco'dan nasıl buraya

vardı diye hayret ederdim. Onları buralara getirenler üstüne düsler kurardım. O adamların da benim

gibi deniz delisi oldukları belliydi. Ama ben yerli yerimde miskin miskin otururken, tâ oralardan

kalkmıs, Bodrum kalesinin önüne demir atmıslardı

42

onlar. Poyraz esip de, tekneleri rıhtıma baglayan ipler gerilince çıkan o gizemli gıcırtılar

beni büyülerdi. Gündüzleri degil de ancak karanlık basınca duyulan o gerilmis ip sesleri acemice

çalınan yürek parçalayıcı bir viyolonsel sesini andırırdı.

Simdi balıgın, Ýstanbul'da oldugu kadar pahalı oldugu Bodrum'da, hem ucuz, hem de balık

çiftlikleri henüz kurulmadıgı için çok lezzetli bol bol balık vardı eskiden. Sabahlan Türkbükü'ne

gider, balıktan dönen tekneleri karsılardık. Ýstedigimiz balıkları seçer, kır gazinosunu isleten

Günay'a verdikten sonra denize girerdik. Deniz o kadar güzeldi ki, bir defasında heyecandan

serbetle surubu karıstırmıs, "su serbet gibi" diyecegime "su surbut gibi" demis, herkesi

güldürmüstüm. Denizden çıktıktan sonra, kızartılan balıkları taze ekmek ve bol bir salatayla -tabii

rakı da içerek, çünkü rakısız balık olmaz- yerdik. Ben kendimden geçip o kadar çok yerdim ki,

kurdesen olurdum Bodrum'a her gidisimde.

Simdi Akvaryum demlen Adabogazı, balıkla dolu gerçek bir akvaryumdu eskiden. Bir

defasında arkadasım Gencay, zıpkın filân kullanmadan eliyle kocaman bir ahtapot tutmustu. Bir

kayaya çıkıp o ahtapotu öldürmek için ugrasmasını dehsetler içinde seyretmistim. Tekne ve turist

bollugu yüzünden, o güzel akvaryumun suları bulandı, nerdeyse hiç balık kalmadı simdi. Zâten

sâdece orada degil, bütün denizlerimizde balık azaldı. Bodrum yarımadasının kıyılarında ancak

balık çiftlikleri var artık.

Bodrum'da sâdece Bodrumlular otururdu eskiden ve onlar son derece güler yüzlü,

hosgörülü, terbiyeli insanlardı. Kısacık sortlu, sutyenli yabana turist kızlar geçerken, Bodrumlu

delikanlılar baslarını kaldırıp onlara bakmazlardı bile. Hırtlık yoktu, hırsızlık yoktu, "vukuat"

yoktu, cinayet ise hiç yoktu. O kadar yoktu ki, binde bir kan dökülünce, olayı anlatan bir türkü

yakılırdı ardından. Bodrum'da kendinizi tam bir güven içinde hissederdiniz eskiden. Ama daha

sonraları oraya yerlesen açgözlüler evleri soymakla yetinmediler. Kolundaki altın bilezikleri

çalmak için, gencecik bir gelini de, karnındaki bebegi de öldürdüler. Memlekete saldıran siddet,

Bodrum'da da yasamı zehirlemeye basladı.

43

1960'lı yıllarda, özellikle büyük kentlerden gelen kadınlar açısından Bodrum, Türkiye dısı

bir yerdi sanki. Orada bir kadın canı istedigi gibi gezer tozar, canı istedigi gibi içki içer; dökülecek

kurtları varsa, canı istedigi gibi hepsini dökerdi. Yani büyük kentlerde yapamayacagı her seyi,

Bodrum'da gönül rahatlıgıyla yapabilirdi eskiden. Ara sıra çılgınlasma hakkı, insan haklarının en

güzellerinden biridir bana sorarsanız. Bodrum'da kadınlar o çılgınlasma hakkından yararlanabilirdi

eskiden: Bir gece geç vakit, o daracık Cumhuriyet Caddesi'nde, bu haktan yararlanan genç bir

kadınla karsılastım. Saçlarını omuzlarına dökmüstü; incecik giysisinin atkılarından biri hafifçe

kaymıs, dekoltesini avantajlı bir biçimde gözler önüne sermisti. Eli kolu sallana sallana, bütün

bedeni dalgalana dalgalana bana dogru ilerliyordu. Tam karsıma geldiginde, onu hiç tanımadıgım

halde, elini uzattı, yanagımdan bir makas alıp, "merhaba sekerim" dedi. Ben de saygıyla egilip,

"merhaba" dedim. Bu karsılasmadan bir iki ay sonra Ýstanbul'a döndügümde, bir havale almak için

bankaya gittim. Bir de baktım, benim Bodrum çılgınına tıpatıp benzeyen bir memur hanım var

orada. Ensesinde topladıgı topuzuyla, belli belirsiz makiyajıyla, gri tayyörü ve beyaz bluzuyla,

alçak topuklu iskarpinleriyle, bir bankada çalısabilecek hanımların en rabıtalısı. "Olamaz! Bu

rabıtalı hanımla, Bodrum'da gördügüm çılgın hâtûn aynı kisi olamaz!" dedim kendi kendime. Ama

memur hanım bana yaklastı. Kulagıma dogru biraz egilip hafif bir sesle fısıldadı: "Bodrum ne

güzeldi, hatırlıyor musunuz? Korkarım ki sizinle karsılastıgım gece biraz sarhostum, özür dilerim."

Ben de gülümsedim. "Sakın özür dilemeye kalkmayın. Gece saat ondan sonra Bodrum'da herkes

biraz sarhostur" dedim. Ve elimi uzatıp memur hanımın yanagından küçük ve sevecen bir makas

aldım. "Ömrünün her yılının on bir buçuk ayı, bankada canı çıkıyor kızcagızın. Bodrum'da on bes

gün hiç olmazsa kendini dagıtabiliyor. Aman ne güzel!" diye düsündüm. Degil 1960'lı yıllarda,

bugün bile saçlarım döküp o kılıkta Beyoglu Caddesi'nde dalgalana dalgalana yürüse, dakikasında

isinden atarlardı o zavallıyı.

Bu banka memuruna hiç sasmamıstım. Ama Bodrum'da gördügüm, gene çok rabıtalı baska

bir kadın beni çok sasırtmıs-

44

ti: Bir gün ögleden sonra, koylardan birine gitmek üzere, kıçtan takma motorlu küçük bir

sandal kiraladık. Sandalın sahibi delikanlı motoru tam isletmek üzereyken, orta yaslı bir hanım bize

yaklastı. Onu da almamızı, masrafı bölüsebilecegimiz! söyledi. Çok rabıtalı bir hanımdı; demin

anlattıgım banka memuru hanımdan bile daha rabıtalı ve kibardı. O koya gittik, güzel güzel, uzun

uzun yüzdük. Derken hava karardı, limana geri dönmek vakti geldi. Ama bir de baktık ki, genç

motorcu de ortada yok, rabıtalı hanım da. Kumsala çekilmis sandalın yanına oturduk, beklemeye

basladık. Ne zaman kaybolduklarının farkına varmadıgımız rabıtalı hanımla genç motorcu, bir süre

sonra tepedeki yüksekçe bir çalılıgın arkasından çıktılar, kıyıya geldiler. Delikanlının yanakları

pembe pembeydi. Biraz mahcup yere bakıyordu. Rabıtalı hanımın ise kılı kıpırdamıyordu. Hiçbir

sey olmamıs gibi, kayıtsız bir tavırla saçlarım düzeltiyordu. Bodrum'a geri dönerken, kimse bir tek

lâf etmedi. Rabıtalı hanım, genç motörcüye hiç bakmıyor, dalgın dalgın denizi seyrediyordu. Cinsel

davranıslar konusunda hiç de dar kafalı sayılmamakla birlikte gelisigüzel çiftlesmelerden pek

hoslanmam. Onun için küçük bir sok geçirmistim. Sonra düsündüm: Kim oldugunu, evli olup

olmadıgını bilmedigim bu orta yaslı kadın, korkunç baskılar altında ezilmis, büyük sıkıntılar

çekmistir belki. Bizim onu ayıplamaya hakkımız var mı? Böyle münasebetsiz bir biçimde de olsa,

yaslılıgın esiginde yasamdan biraz keyif almaya hakkı yok mu? Kendi kendime bu tür sorular sorup

durdum. Kılı kıpırdamadan denizi seyreden kadına olanca hosgörümle baktım baktım. Geçmisini,

su sırada aklından geçenleri, pisman olup olmadıgını sezmeye çalıstım. Sonunda isin içinden

çıkamadım. "Bir delikanlıyı canı çekse bile, hiçbir kadın böyle davranmayı göze alamaz. Bu rabıtalı

hanım gerçekten ce-surmus. Bir kadın gibi degil, çapkın bir erkek gibi davrandı. Ne yapalım, helâl

olsun" dedim kendi kendime.

Eskiden Bodrum'da güzel gelenekler vardı. Örnegin sonbaharda büyükçe bir tekne kıyıya

çekilecegi zaman, imece yapılırdı. Konu komsu, yoldan geçenler, herkes, yardıma kosardı. Tekne

hep birlikte kumsala çekilirdi. Sonra tekne sahibi getirdigi lokum kutusunu açar, herkese ikram

ederdi. Deniz kabarıp

45

da tekneler tehlikeye girince, herkes gene yardım ederdi. Bir kıs gecesi komsum Mehmet,

"fırtına çıktı, imdat!" diye bagırınca, konu komsu sıcak yataklarından çıktı, yagmurun altında

kumsala kostu, tekneler açıga sürüklenmekten kurtarıldı.

Evlilikle ilgili töreler çok ilginçti eskiden: Dügünden önce, gelinin çeyizi, özellikle

süslenmis bir devenin sırtına yüklenip genç çiftin oturacagı eve götürülür, orada sergilenirdi.

Devenin sırtında, rengârenk yorganlar, çarsaflar, yastıklar, halılar, radyolar (daha sonraları

televizyonlar), çanak çömlek, tencereler, tavalar ve daha neler neler vardı. O devenin, Bodrum'un

bir otomobilin geçemeyecegi daracık sokaklarında, tangır tungur sesler çıkararak ilerlemesi

görülmeye deger bir seydi. Sonra çeyiz devenin sırtından indirilip evin bir odasında sergilenirdi.

Eskiden kapılar hep açık oldugu için, konu komsu çeyizi seyretmeye giderdi. Bunu yapmamak da

biraz ayıp sayılırdı.

Develerin yük tasıma islevi kalmadı artık. Simdi Kale'nin önündeki meydanda turistleri

gezdirmeye yarıyorlar ancak. Oysa eskiden deve güresleri bile yapılırdı. Bunların birine gitmistim

bir gün. Çünkü arkadasım Behice Boran tarafından Türkçeye çevrilen Joseph Kessel'in Atlılar adlı

romanında bu güreslerin çarpıcı bir betimlemesini okumustum. Ama ne çare ki, edebiyat, her

zaman oldugu gibi, gerçekten üstün çıktı. Kessel'in anlattıgı develer arası çatısmayı heyecanla

okumustum Oysa Bodrum'da gözlerimle gördügüm durum hiç ilgimi çekmedi. Erkek develer, güzel

kilim parçalarıyla, renk renk boncuklarla süslenmis, çok iri, çok görkemli hayvanlardı. Gelgele-lim,

birbirleriyle dövüsmeye pek yanasmadıkları için, onları kıskırtmak amacıyla bir maya, yani disi bir

deve, savasılmayan savas alanına getirildi. Bu görkemli erkek develeri sözde birbirine düsürecek

olan disi deve, sırtına delik desik bir çuval parçası atılmıs, sıskacık, çirkin, yürekler acısı bir

yaratıktı. Disiligi hiçbir ise yaramadı elbette. Erkek develer gene dövüsmediler. Hakları da vardı;

çünkü böyle bir disi ugruna dövüsülmezdi. Bu çirkin ve cinsel çekicilikten tümüyle yoksun mayaya

baktıkça, bir kadın olarak biraz küçük düsürülmüs hissettim kendimi.

Simdi kiralanan lokallerde ya da otellerde yapılan dügünler, açık havada, Bodrum'un küçük

meydanlarında yapılırdı es-

46

kiden. Bir defasında böyle bir dügünü gören bazı varlıklı Ýstanbullu hanımlar, fena halde

duygulanmıstı. Kollarından çıkardıkları nispeten degersiz bilezikleri, parmaklarından çıkardıkları

gene nispeten degersiz yüzükleri geline armagan etmislerdi.

Bodrumlu delikanlılarla evlenen yabancı kızların özellikle hoslandıkları dügün türü,

teknelerde yapılıyor simdi. Bunlardan birini uzaktan seyrettim: Darbukalı, zurnalı birkaç yat

birbirine yanasmıstı. Bagrılıyor, çagrılıyor, yemliyor, içiliyordu. Derken, beyazlar giymis, telli

duvaklı Ýngiliz gelin, çılgın kahkahalar arasında cumburlop denize atıldı. Tekneye sırılsıklam

çıkarken Ýngiliz kız da kahkahalar attıgına göre, demek ki, dügün töreninin vazgeçilmez bir

gelenegiydi bu.

Avrupalı ya da Amerikalı kızlarla Türk gençleri arasında evlilikler en çok Bodrum'da oluyor

galiba. Gerçi Türkler arasındaki evlilikler gibi, bunların bir kısmı yürüyor, bir kısmı yürümüyor

ama, yeryüzünde bütün sınırların kalkmasından; bütün milletlerin, bütün soyların kaynasmasından

yana oldugum için, bu evlilikler hosuma gidiyor. Beyaz soydan kisiler, kara ya da sarı ırktan

kisilerle sürekli evlenip çocuk yapsalar, dünyanın en çirkin basbelâlarından biri olan ırkçılık

ortadan yok oluverir, yeryüzünde bir tek soy, insan soyu kalırdı. Kaldı ki, Türklerle yabancılar

arasındaki evliliklerin bosanmayla sonuçlanmaları, sanıldıgı gibi, kültür ve töre ayrılıklarından çok,

evlilik kurumunun kosullarından kaynaklanıyor. Yani bir Türk erkegiyle bir Türk kadınının mutlu

bir evlilik yasamaları ne denli zorsa, bir Türkle bir yabancının mutlu bir evlilik yasamaları da o

denli zor.

Örnegin rahmetli arkadasım Dursun ile Hollandalı esi Lon'un evliligi, tüm evlilikler gibi

zaman zaman güçlüklerle karsılasmakla birlikte, yıllarca, Dursun ölünceye kadar sürdü. Degisik

soyların, degisik kanların karısması genellikle iyi sonuçlar verdigi için, üçü de artık yetiskin olan

birbirinden güzel üç çocukları oldu. Oysa, bu kadar aykırı bir çift olamazdı yeryüzünde. Aralarında

müsterek bir dil bile yoktu. Dursun Hollanda dilini ya da Ýngilizceyi ögrenmeye hiç

yanasmadıgından, Lon hızla ve çok güzel Türkçe ögrendi.

47

Lon, kültürlü Avrupa burjuvazisinin narin bir çiçegiydi. Annesi de, babası da, erkek

kardesleri de hekimdi. Üniversitede sanat tarihi okumustu. Flütle klâsik müzik çalan, sarısın, ince

uzun bir kızdı. Dursun ise, Bodrum yerlisiydi. Kısa boyluydu; boga tipinde erkeklerdendi.

Tepesinde erkenden kırlasmıs bir yıgın kıvır kıvır saç vardı. Gözleri bakmasını bilirdi.

Çocuklugundan beri süngercilik yaptıgı için. Ortaokulu bile bitireme-misti. Ama kitap okurdu,

dogal olarak kültürlüydü sanki. Bir tek kusuru vardı, fazla içerdi. Bu yüzden de, vaktinden önce

yitirdik onu. Lon'un, dul kalınca, Hollanda'ya geri dönecegini sandık. Ama Bodrum'da kaldı,

çocuklarını da Bodrum'da büyüttü.

Genellikle dügünlere gitmem, gidince de sıkıntıdan patlarım. Ne var ki, Dursun ile Lon'un

dügün yemeginde, aradan yirmi bes yıldan fazla geçtigi halde hâlâ unutamayacagım, acayibin

acayibi bir durumla karsılastım: Dolfin lokantasında uzun bir sofra kurulmustu. Sofranın basında

nerdeyse iki metre boyunda, albino sayılacak kadar sarısın bir adam oturuyordu ve bu sapsarı dev,

en bilgili alaturka meraklılarını sasırtacak kadar usulüyle kanun çalıyordu. Hollandalı bir

müzikologmus meger. Bir tek kelime Türkçe bilmedigi halde, uzmanlık alanı da klâsik Türk

müzigiymis. Hollandalı oldugunu ögrenince, gelinin annesiyle babası, onu da dügün yemegine

çagırmıslar. Sarı dev, hepimizi hayretler içinde bırakarak, civardaki evlerden getirtilen öteki müzik

âletlerini de, udu da, tamburu da, kemençeyi de, neyi de, aynı maharetle ve tam usulüyle çaldı.

Bana kalırsa, ancak Bodrum'da eskiden yasanılacak bir durumdu bu alaturka müzik

gösterisi. Nitekim 1975'te 82 yasındaki Freya Stark'm, basında bir günes semsiyesi kadar genis

kenarlı kırmızı bir sapka, sırtında kıpkırmızı bir pelerinle, bir delikanlının mobiletinin arkasına

binip beni görmek üzere Avcı Çıkmazı'na gelmesi de ancak Bodrum'da olabilirdi. Freya Stark,

roman degil de sâdece seyahatname yazdıgı için, ne yazık ki, Türkçeye çevrilmemistir. Oysa

Ortadogu üstüne yazdıgı, kendi çektigi fotograflarla resimlendirdigi kitapları hem son derece ilginç,

hem de çok güzel yazıldıkları için, ona büyük ün saglamıstır.

48

Freya Stark, Gümbet'te, deniz kıyısında Motel Sami'de kalıyordu. Arkadasım Deniz ile onu

görmeye gittigimizde, "ben su burna kadar yüzerim her sabah" dedi ve suya girip küçük bir kurbaga

gibi kurbagalama yüzerek öyle bir hızla ilerlemeye basladı ki, o sırada çok daha genç oldugum ve

iyi yüzdügüm halde, onun temposuna uymakta zorlandım biraz.

Saçlarım sırılsıklam olmadıkça denize girmenin keyfine varamadıgım için, kumsala geri

dönünce, basındaki o acayip boneyi neden çıkarmadıgını sordum. "Kafamı ya böyle bir boneyle ya

da bir sapkayla her zaman örtmem gerek" dedi. Bunun nedenini de anlattı: William Morris'in ve

baska sair ve sanatçıların propagandasını yaptıkları bir modaya, el emegiyle güzel esyalar üretmek

modasına uyarak, küçük bir halı dokumaya kalkmıs. Ama acemi oldugundan, uzun saçları dokuma

tezgâhına dolanmıs. Saçlarıyla birlikte, kafatasının derisinden büyükçe bir parça kopmus. Oradan

bir daha saç çıkmamıs. Basındaki çirkin yara izini kimseler görmesin diye hep sapka giyermis.

Konusmalarımız sırasında, benim kusagın kadınlarına gıpta ettigini söyledi. Gerçi aramızda

bir kusak farkı vardı sâdece. Ama ben 20. yüzyılda, dünya modernlesmisken, özgürlük içinde

yetismistim. Freya Stark ise 19. yüzyılın sonunda, Victoria Çagı'nm o akıllara sıgmaz baskıları

altında, cinsellikten habersiz olarak yetismisti. Bu yüzden basına ne dertler açıldıgını anlattı: Daha

yirmisine basmadan, onu kibar bir ailenin ogluyla evlendirmisler. Gencecik gelin, kocasının ondan

hiç mi hiç hoslanmadıgının, ona el sürmediginin, ona uzaktan kinle baktıgının hemen farkına

varmıs. Meger delikanlı escinselmis. Ailesi de, Victoria Çagı'nda bir rezalet sayılan bu durumun

meydana çıkmaması için, acele bas göz etmisler ogullarını. Zavallı Freya Stark ise, bu konularda

öyle karacahilmis ki, yeryüzünde kadınları degil de erkekleri seven erkekler oldugunu hiç

duymamıs bile. Dolayısıyla, genç kocasının ondan neden nefret ettigini bir türlü anlayamıyormus.

Fransızların mariage blanc (beyaz evlilik) dedikleri türden, yani gelinin bakire kaldıgı bu evlilik bir

süre sonra bosanmayla sonuçlanmıs ama, bu arada biçare kızcagızın çekmedigi kalmamıs. Ýyi ki,

çok daha sonraları, ellisini geçtikten sonra yeniden evlenmis, normal bir ailesi olmus.

49

Eskiden Bodrum simdi oldugu gibi kalabalık degil, ancak 4500 nüfuslu oldugundan,

yabancı çehreler hemen dikkatinizi çekerdi. Bir aksam, hava kararırken, gözleri çekik, elmacık

kemikleri çıkık, kısaca boylu, bacakları hafif çarpık, beyaz sortlu bir adamla karsılasmıstım. Adama

bir daha bakınca, onun ünlü bale dansörü Nureyev oldugunu anlayıp fena bir sok geçirdim. Demek

ki, sahnede dans ederken seyircileri büyüleyip kendilerinden geçiren, gökyüzünden yeryüzüne

inmis bir tanrıya benzeyen o essiz Nureyev, böyle bir adamcagız oluyormus sahne ısıklarından

uzaklasıp gerçek yasamın acımasız ısıkları altında kalınca.

Simdi çogu ne yazık ki sevimsiz yerli ve yabancı turistlerle dolup tasan Bodrum'da,

birbirinden ilginç marjinal tipler vardı eskiden. Bunlardan biri Huk'tu. Eskiden bir banka subesi

müdürü oldugu rivayet edilen, gerçek adını hiçbir zaman ögrene-medigim Huk, kendini Kızılderili

sanırdı. Kızılderili gibi giyinir, saçlarını uzatıp iki örgü yapar, basını saran banda uzunca bir tüy

takar ve karsısına çıkan herkesi elini hafifçe kaldırıp "Huk!" diyerek selâmlardı.

Huk'tan çok daha sevimli bir baska marjinal tipe, "Hey yavrum Hey!" denilirdi. Hey

Yavrum Hey, Fransızca ögretmeniydi aslında. Emekli olduktan sonra Kumbahçe mahallesindeki

kumsalda hâlâ aynı adı tasıyan güzel bir içkili lokanta açmıstı. Kendisine, de lokantasına da Hey

Yavrum Hey denilmesinin nedeni, aksam rakısını içerken, denize ve Bodrum Kalesi'ne bakarak

cosup "Hey Yavrum Hey!" diye bagırmasıydı. Ölümüyle sonuçlanan kansere yakalanınca, ona artık

Hey Yavrum Hey diyemez olduk, Mustafa Ögretmen dedik yüregimiz sızlayarak.

Bodrum'un renkli kisileri arasında en renklilerinden biri, baskomiser Mustafa Yesilova'ydı.

Onu ilkin bir kıs aksamı Çarsıda yagmur yagarken görmüs ve gözlerime inanamamıstım:

50

Vahsi Batı filmlerinden fırlamıs bir sheriff vardı karsımda. Genis kenarlı kovboy sapkasıyla,

deri ceketiyle, çizmeleriyle tam bir sheriff idi. Bu adamın kim oldugunu sordugumda, "kim olacak,

Sheriff elbette" dediler. Bodrumlular baskomiserlerine Sheriff adını vermisler meger.

Ertesi gün yagmur devam ederken, Rasit'in kahvesinde çay içmek için, erkenden rıhtıma

gittim. Bu kez kulaklarıma inanamadım. Bombos meydan Beethoven'in Dokuzuncu Senfo-ni'siyle

inliyordu. Müzigin nereden geldigini arayınca, karakolun küçük bahçesinde Sheriff i gördüm. Bir

iskemleye çökmüs, basını elleri arasına almıs, pikaptan Beethoven dinliyordu.

Sheriff ile tanısmamız çok daha sonraları, 12 Eylül 1980'den birkaç gün sonra oldu.

Denizden eve dönünce, komsularım "Sheriff seni aradı, gene gelecekmis" dediler. "Tamam! Bütün

sokulan gözaltına aldılar, beni de alacaklar" dedim kendi kendime. Esim dostum hapisteyken, beni

adam yerine koyup tu-tuklamamalarına bir hayli bozuldugum için, biraz da sevindim dogrusunu

söylemek gerekirse.

Bir süre sonra, baskomiser, koltugunun altında kalın bir dosyayla çıkageldi. Gözaltına

alınmak onurundan gene yoksun kalmıstım. Çünkü kalın dosya Mustafa Yesilova'nın yazdıgı bir

romandı. Yayımlamadan önce, edebiyattan anlayan biri olarak bunu okumamı, gereken

degisiklikleri ya da düzeltmeleri yapmamı rica etti. Ben de, bir süre sonra yayımlanan ve hiç de

fena olmayan romanı özenle okudum, notlar aldım ve bazı önerilerde bulundum.

Mustafa Yesilova, gülmece duygusu çok gelismis, son derece eglenceli bir adamdı.

Anlattıkları birbirinden komikti her zaman. Gelgelelim, polislere fena halde önyargılı oldugum ve

bir komiserle yüz göz olmayı, onunla oturup kıkır kıkır gülmeyi ayıp saydıgımdan, kahkahalar

atmamak için kendimi tutuyor, surat asıyor, hattâ fırsat buldukça saldırıya geçiyordum. Bir gün

ayrıca somurtkan bir yüzle, neden böyle hep sheriff kılıgında gezdigini, neden her polis gibi

üniforma giymedigini sordum. "Size bunun on iki nedenini söyleyebilirim" diyerek bu nedenleri

teker teker saymaya baslayınca, kahkahalarımı tutamadım, katıla katıla güldüm. Bundan sonra da

kendimi koyu-

51

verdim. Mustafa Yesilova söylüyor, ben de rahat rahat gülüyordum artık.

1985'te vaktinden önce ölen ve Bodrum'un mis gibi adaçayı kokan mezarlıgında topraga

verilen Sheriff in gülmece yeteneginin Nimet Arzık'ın taslama yetenegiyle karsı karsıya gelmesi,

görülmeye deger bir olaydı. Tiyatroda çok eglenceli bir komedya seyreder gibi dinlerdim bu ikisini.

Nimet Arzık, Bodrum'da sürekli oturmazdı. Ama orada kaldıgı zaman, yasam büsbütün

renklenirdi. Nimet Arzık, sasırtıcı, hem de çok sasırtıcı bir kadındı. Annem Sefika, beklenmedik

degisik yanları olan insanlar için "çok façetalı" derdi. "Façeta" elmasın tıras edilen kısımlarına

verilen admıs. Nimet Hanım da çok façetalıydı. Bir bakardınız, birini, acımasız bir ironiyle yerin

dibine batırır, rezil ederdi. Bir bakardınız baska birini öve öve göklere çıkarır, yüceltirdi. Yergisinin

de övgüsünün de nesnel ölçüleri olup olmadıgını asla anlayamazdınız. Ama her tepkisinde asırı bir

duyarlık oldugu kusku götürmezdi. Bazen merhametsiz görünen bu kadının, Sinan Cemgil'in yetim

kalan bes yasındaki ogluna bakarken gözlerinden yaslar fıskırdıgını gördüm. Bazen de

çevresindekilerin üstüne çok can yakan kocaman taslar yagdırıp etrafı kasıp kavurur, sonra da

yarım saat süreyle hiç duraksamadan, kusursuz Fransızcasıyla, Racine'in en güzel parçalarım

ezbere okurdu.

Nimet Hanım'in kisiligi hiç kimseninkine benzemedigi gibi, davranısları da kimseninkine

benzemezdi: O felâket siteler kurulmadan önce, Bodrum yarımadası bombos, yemyesil ve

ormanlarla doluyken oralara piknige giderdik eskiden. Bir de bakardık ki, Nimet Hanım ortadan

yok oluvermis. Oglu Ahmet, "gene muzır bir sey yapıyor bizimki" derdi ve yaramaz çocugunun

pesinden kosan bir baba gibi, tırmandıgı kayalıgın en tepesinde annesini bulur, onu elinden tutup,

aramıza getirirdi. Kimi zaman da Azmakbası kahvesinde gece yarısı karsılıklı oturup

konustugumuz sırada, Nimet Hanım birdenbire ayaga kalkar; salvarını (Bodrum'da hep salvar

giyerdi) ve üstündekileri hiç çıkarmadan, iki* üç adım atıp denize giriverirdi. Bazen uzun uzun

yüzer, bazen bir dalıp çıkardı. Sonra, hiçbir sey olmamıs gibi, neden böyle yaptıgını açıklamadan,

gene karsıma

52

oturur, konusmasına bıraktıgı yerden devam ederdi. Nimet Hanım, yalnız yaz sıcaklarında

degil, kısın da durup dururken denize girerdi. Ben yünlere sarınıp ocak basında otururken, bir de

bakardım ki, salvarından ve her bir yanından sular damlayarak, Nimet Hanım karsıma çıkıverirdi.

Bu amaçla aldıgım büyük bir naylon parçasını sedirin üstüne serer, onu oraya oturturdum.

Bodrum 1980'e kadar yavas yavas, 1980'den sonra hızla bozuldu. Renkli insanlar filân

kalmadı artık ortada. Her bir yana saldıran çirkin bir yapılasma yüzünden doga güzelligini yitirdi.

Eskiden çiçek çıkan yerlerde çiçekler çıkmıyor artık. Müs-kebi yalısında (Bodrumlular yalı derler

deniz kıyısına) kumsalda zambaga benzeyen güzel beyaz çiçekler vardı. Bunlar yok oldu. Çiçek

yerine plâstik sezlonglar var simdi. Güzelim yarımada betondan yapılmıs kutularla doldu. Bes altı

delikli bu beton kutuların üst üste yıgılmasına "site" adı verildi. Altyapısı bulunmadıgından, bu

kutuların çogu bos. Yatırım olsun diye satın alındıkları söyleniyor.

Bodrum yerlilerinin birçogu, mandalina bahçelerini ya da topraklarım satarak zenginlestiler.

Dolayısıyla güzel huyları da degisti. Çogu sâdece para lâfı ediyor artık. Bodrum'a kârlı isler

yapmak amacıyla gelen yabancılar ise, ellerinde cep telefonları, etrafta dolanıp duruyorlar.

Böylelerine fena halde bozulurum. Bu yeni yeni palazlanmaya baslayan kapitalistler, yerlesmis

oturmus eski kapitalistlerden daha açgözlü olduklarından, sinirlerime daha da çok dokunurlar

genellikle. Ne var ki, bir iki yıl önce, bunlardan birinin haline yüregim parçalanmıstı: Denizden

yeni çıkmıs, günesleniyordum. Bitisik gazinoya genç bir adam geldi. Bodrum sıcagında herkes

tisörtle sortla dolasırken, bunun sırtında koyu renk bir takım elbise, boynunda kravat, gözünde kara

camlı gözlük, elinde Bond çantası vardı. Tam bir yuppie'ydi, yani genç bir isadamı. Onu arkadan

görebiliyordum. Basını yana egmis bir seyler mırıldanıyordu: "Ýs baglandı... Aksam uçagıyla geri

dönecegim... Bonolar... 750 bin do-

53

lar..." gibi kopuk sözler duydum. "Vah zavallı! Kafayı üsütmüs, kendi kendine konusuyor"

diye düsündüm ilkin. Meger kulagına dayadıgı cep telefonuna söylermis bunları. Bir ara, ceketini

çıkardı, kravatını gevsetti, basını arkaya devirdi, bitik solgun yüzünü günese verdi. "Ha söyle! Ýs

isten geçmeden takım elbiseni at! Cep telefonunu da, kara gözlüklerini de, Bond çantanı da at!

Denize kos!" diye bagırmak geldi içimden.

Eskiden Türkiye'nin dısında küçük bir cennet olan Bodrum, Türkiyelesti, hem de fena halde

Türkiyelesti. Ülkenin üstüne çöken vahsi kapitalizmin en vahsisi, Bodrum'da yasanılıyor simdi. 19.

yüzyılda Amerika'nın batısında, birdenbire gelisip zenginlesen küçük yoksul kasabalara boom town

denilirdi. Bodrum bir boom town oldu artık.

Yalnız yarımadada degil, Bodrum'un içinde de hızla sürüp giden çirkin bir yapılasma var.

Ýki katlı eski Bodrum evleri yıkılıyor, onların yerine, üç, hattâ dört katlı çirkin apartmanlar

dikiliyor. Ýmar yasalarına göre, "sit evi" ya da "tarihsel ev" denilen eski binalara dokunmak yasak.

Benim evim de bunlardan biri. Yani degistirilemez, yeni bir pencere ya da kapı açılamaz, avlusuna

bir oda daha yapılamaz, bir kat daha çıkılamaz. Bunların yapılmaması için de, herkesten alınan

verginin ancak yüzde onu alınır tarihsel evlerin sahiplerinden. Oysa, para hırsı Bodrumluların

gözünü öyle bürümüs ki, hepsi elinden geleni yapıyor o güzel eski evlerinin tarihsel sayılmaması

için. Çünkü o zaman, iki kat yerine üç katlı olabilecekler, avlularına bir bina daha dikebilecekler.

Bunları ya kiralayabilecekler ya da pansiyon olarak kullanabilecekler. Daha çok para kazanacaklar

böylece. Eski evlerle dolu çıkmazımda biraz çukurlarda kaldım bu yüzden. Artık daha az günes

ısıgı alıyorum. Bu da yetmiyormus gibi, evimin hemen arkasındaki o güzelim mandalina bahçeleri

söküldü; Bodrum'un en genis caddelerinden Atatürk Caddesi açıldı. Mandalina agaçları nisanda

çiçeklenince, avlum mis kokardı eskiden. Simdiyse ancak egzoz kokularıyla trafik gürültüsü

geliyor sökülüp asfaltlanan mandalina bahçelerin-

54

den. Nail Çakırhan'ın bana özenle hazırladıgı güzel bir armagan olan evimin, Bodrum'un bu

genel çirkinlesmesinden payına düseni alması kaçınılmazdı elbette.

Bodrum'a dadanan turistleri ikiye bölerim: Darbukasız turistler ve darbukalı turistler.

Darbukasızlara bir diyecegim yok. Hattâ saygım vardır onlara. Bodrum'un eski güzelligini hisseden

insanlardır onlar. Oraya ilkbahar ya da sonbaharda gelmeyi yeg tutarlar. Büyük kentlerin tozundan

dumanından, pis kokularından kurtulmanın sevinci içinde kumsalda yürürler, hayran hayran Kale'yi

seyrederler; aksamlan gürültüsüz barlarda bir iki tek içip, sessizce keyiflenirler. Darbukasız turistler

arasında, Bodrum'a tek basına gelen kadınlara özellikle yakınlık duyarım. Sabah erkenden

Bodrum'un bos sokaklarında yürürken, yüzlerinde bir çesit "husu" vardır. Ancak bes on gün

sürecek özgürlüklerinin tadını çıkardıkları besbellidir. "Kim bilir ne kadar tatsız islerde çalısıyorlar,

kim bilir aile kosullan ne denli güç, kim bilir kocalarından çocuklarından neler çekiyorlar" diye

düsünürüm hep.

Darbukalı turistlere gelince, yaz aylan ve bayram tatillerinde Bodrum'u istilâ eden barbarlar

sayarım onlan. Güzel oldugu için degil, moda oldugu için gelirler Bodrum'a. Sürüler halinde, kimi

zaman darbuka çalarak, bagıra çagıra sokaklarda gezerler. Denize, teknelere, batan güneslere

bakmazlar; kıçlarını bunlara çevirip, yoldan geçenleri seyrederler. Dünyanın en güzel müzelerinden

biri olan Kale'yi gezmek akıllarının kenarından bile geçmez. Her gece diskolara giderler. Gürültü,

daha çok gürültü duymak, ellerinden geldigince kendileri de gürültü yapmak, baslıca keyifleridir.

Ýnanılır gibi degil ama, bir bayram tatilinde, bunlar yüzünden, Hadigari'nin önünde trafik tıkanmıs

bir gece. Araba trafigi degil, yayalar trafigi. Kalabalık ne ileriye gidebiliyormus, ne de geriye. Bir

trafik polisi gelmis, ancak teker teker geçebilecek bir yol açmıs orada sıkısıp kalanlara.

Yazlan, Bodrum'u isgal eden barbarlar yalnız gürültü etmekle kalmazlar; sanki sürekli

açmıslar gibi, sabahtan aksama

55

kadar durmadan bir seyler yemeye de meraklıdırlar. Bu yüzden Bodrum, irili ufaklı, yiyecek

satan yerlerle dolar. Köfte, lahmacun ve döner kokuları dört bir yana siner. Yollarda bagıra çagıra

yürürken hep bir seyler kemiren degisik milletlerden insanlar görürsünüz. Zâten "barbarlar" derken,

yalnız bizim yerli barbarları kastetmiyorum. Bir haziran gecesi o sırada küçük olan torunum Yunus,

yiyecek ve içecek satan 150'den çok yer gördügünü söyledi. Çocuga inanmadım. Halikarnas

Disko'dan Kale'nin önüne kadar saya saya yürüdük. Bir kilometrelik yolda tam 171 tane irili ufaklı

lokanta, bar, meyhane, lahmacun ya da sandviç satan büfe, dondurmacı, pastane, lokmacı filân

bulundugunu gördük.

Ekim ayında, darbukalı turistlere hizmet veren o uydurma lokantaların bir kısmı ve

büfelerin çogu kapanınca, içine biraz da kin karısan vahsi bir haz duyarak yürürüm gürültülü

kalabalıktan arınmıs Cumhuriyet Caddesi'nde. "Oh, ne güzel, surası da kapanmıs, burası da

kapanmıs!" derim kendi kendime. Hele Gas Station adlı bir disko vardı ki, temelli kapandıgını

ögrenince keyfimden dört köse oldum. Çünkü ömrümde bu kadar çirkin bir lokal görmemistim.

Önünde paslı bir benzin sayacı; sayacın yanında da tenekeden yapılmıs koskocaman iki kirli bidon

vardı. Yerler sanki bir kasap dükkâmymıs gibi, beyaz karolarla dösenmisti. Herhalde ahım tuttu da

bir daha hiç açılmadı o sakil disko.

Bayagılıkla züppelik çogu zaman el ele gittigi için, Bodrum'daki dükkân ve lokallerin

çogunun adı Ýngilizcedir. Bütün kuyumcuların vitrininde Jewellery yazılıdır. Gözlükçüler günes

gözlüklerini sun glasses diye satar. Bir pastanenin adı Ladies Pa-tisserie'dir, vb. Ýkisi de Mehmet

adını tasıyan iki kisinin diskosu, Mehmet ile Mehmet degil, M and M'dir ve bu Mehmet'ler Ýngiliz

ya da Amerikalıymıs gibi "em end em" okunur. Her yere Ýngilizce ad vermek merakı, kimi zaman

müstehcenlige kaçan gülünç yanılgılara da neden olur. Örnegin lokma satan bir büfenin vitrininde

Sweet Balls yazılıdır. Oysa Ýngilizcede balls halk arasında "haya" sözcügünün karsılıgıdır. Kimi

barlar Lady Diana gibi düpedüz züppe adlar tasır; kimileri de Rick's Bar ya da Vivaldi Bar gibi

daha çok entel züppelere çekici gele-

56

çek adlar. Oysa, yazın o barlara dadanan züppelerin ne Casablanca filminden haberleri

vardır ne de baroque müzikten. Bar sahipleri, entellige basvurdukları gibi, cinsellikten de

yararlanırlar. Örnegin bir barın önündeki ilânda, kocaman harflerle orgasm sözcügünü gördüm.

"Allah! Allah! Bu ne?" dedim kendi kendime. Yeni bir kokteylin adıymıs meger. Bir kadın, genç

barmenin karsısına dikilip, "ver bana bir orgasm" derse, delikanlı ' durumun komikligim anlayıp

güler mi acaba? diye düsündüm. Bir süre sonra, baska bir kokteyl adı çıktı karsıma: Sex on the

Beach yani "kumsalda cinsellik."

Ünlü saat markalarının mükemmel taklitlerini satan bir tezgâhın önünde gördügüm Genuine

Fake Watches (Gerçek Sahte Saatler) bu Ýngilizce ilânların en esprilisiydi. Ama bu nükte-dan saat

satıcısının bunu neden Türkçe degil de Ýngilizce yazdıgını gene anlayamadım.

Darbukalı turistlerin, özellikle yaz aylarında ve bayram tatillerinde Bodrum'un basına

açtıkları belâların en korkuncu gürültü sorunudur. Bodrum'a ilk yerlesen Ýstanbullulardan biri olan

arkadasım Müntekim Ökmen, bu belâya dayanamayıp, kumsaldaki güzel evini sattı, Ýstanbul'a geri

döndü. Benim de yazın Bodrum'dan kaçmamın baslıca nedeni gürültüdür.

Çirkin seslerle söylenen çirkin sarkıları ancak külüstür otobüslerle nerdeyse yirmi saatte

Bodrum'a giderken dinlemek zorunda kalırdık eskiden. Bir defasında, kısın, sabahın ikisinde soför

teybi iyice kısmıs, bunları dinliyordu. Benim de sinirlerim bozuluyordu ama, adam uyuklamasın

diye hiç itiraz etmiyordum. Derken, göbekli, bıyıklı, kel ve kellifelli bir bayın yanında oturan asırı

süslü, saçları sarıya boyalı, "artiz" tipinde bir bayan, "soför bey, soför bey, teybi iyice aç da,

hepimiz dinleyebilelim" dedi. Bunun üzerine ayaga kalktım, yolculara dönerek, ömrümün ilk ve

son seçim konusmasını yaptım. Söyle dedim: "Kendi evimizde bile gece yarısından sonra gürültü

yapamayız. Durumu oya koyacagım simdi. Eger çogunluk bu bayan gibi teybin sesinin

yükseltilmesini isterse, otobüs duracak, ben de hemen inecegim." Gözüm öyle dönmüstü ki, kısa

kara aldırmadan, gece yanları Sındırgı dagında ne yapacagımı düsünmeden, otobüsten inmeye

sahiden kararlıydım. Bir ögretmen ola-

57

r

rak tüm otoritemden yararlanarak, öfkeli gözlerimi yolculara diktim. "Oyları toplayacagım.

Bu bayan gibi düsünenler ellerini kaldırsın" dedim. O bayandan baska hiç kimse elini kaldırmıyor,

korkuyla ögretmen hanıma bakıyordu. Bayan, elini kaldırması için kellifelli bayı dirsegiyle sürekli

dürtüklüyor; ama adam elini gene de kaldırmıyordu. Soför bile öyle etkilenmisti ki, teybi

tamamıyla kapattı ve güzel bir sessizlik içinde Bodrum'a vardık.

Eskiden otobüsler gürültülü, Bodrum sessizdi. Simdiyse tam tersi oldu: Otobüsler sessiz,

Bodrum gürültülü. Dostum Cahit Kayra, Hosça Kal Bodrum kitabının ilk bölümünde "Bodrum

Senfonisi" adı altında bu akıllara sıgmaz gürültünün özelliklerim, boyutlarını ve çaprasıklıgım,

büyük bir ustalıkla ve ayrıntılı olarak inceledigi için, bunu bir kez daha anlatmaya kalkmayacagım.

Gürültüye karsı açtıgım savasa kısaca deginmeden önce, eski ögrencim ve arkadasım

Ferdi'nin aynı savasta sahane bir taktigini açıklamak istiyorum: Ferdi bir sabah bakmıs ki, o sırada

oturdugu evin karsısında pansiyon isleten bir hâtûn, dama bir hoparlör yerlestirmis, bütün mahalle

arabeskle inliyor. Mükemmel bir müzik seti olan müzik meraklısı Ferdi, penceresini açmıs, oraya

birer metre boyunda iki ses yükseltici yerlestirmis, baslamıs Bach çalmaya. Ferdi'ye arabesk

dinlemek ne denli ezi-yetse, pansiyoncu bayana Bach dinlemek o denli eziyet oldugundan, damdaki

hoparlör dakikasında sökülmüs.

Gürültüye karsı savasımda, kimi zaman uygar ve demokratik yöntemler kullandım. Örnegin

imza topladım; belediye baskanlarını, kaymakamları, polis müdürlerini, sıkıyönetim sırasında

komutanları ziyaret edip nazik ricalarda bulundum. Kimi zaman da savas hilelerine basvurdum:

Memleketimizde kadınların borusu pek ötmedigi için, zâten kalın olan sesimi büsbütün

kalınlastırarak, erkek sesiyle ve akademik unvanlarımı da vererek, gece yarıları karakollara telefon

edip, belirli bir diskonun hoparlörlerinin biraz kısılmasının istedim. "Motosikletli bir ekibi hemen

oraya gönderiyoruz beyefendi, hiç merak etmeyin" dediler. Ama gürültü sabahın dördüne kadar

gene devam etti. Ancak bir tek gece, gerçekleri söylemekten korkma-

58

yan dürüst bir polis, "beyefendi, bosuna ugrasıyorsunuz. Çaresi yok, bunlar kudurmuslar"

dedi.

Gelgelelim, Evren Pasa, bizlerin yıllarca ugrasıp hep yenilgiye ugradıgımız sorunu bir tek

kez telefon ederek hallediver-di: Kendileri askerî kampta kalıyorlarmıs. Ünlü bir diskonun

gürültüsü iki koyu asıp Bodrum'un bir ucundan öteki ucuna vararak, uykularını kaçırmıs. Evren

Pasa, "hemen kapatın sunu" diye buyurmus. Emir emirdir. Disko birkaç gün kapalı kaldı ve bu

arada gürültüsünün bütün Bodrum'a yayılmasını engelleyen teknik düzenlemeler hızla yapılıverdi.

Böylece Evren Pasa, ömründe ilk ve son kez bir ise yaramıs oldu. Oysa bu disko güçlüydü. Yalnız

sesiyle degil, sıkıyönetim kurallarına uymamak açısından da güçlüydü. Öyle güçlüydü ki, 12 Eylül

1980'in ilk günlerinde gece ll'den sonra sokaga çıkma yasagı varken, bütün Bodrum, belediye

hoparlörlerinden özel bir iznin ilân edildigim duydu: "Her ne kadar gece saat.ll'den sonra sokaga

çıkmak yasaksa da, adını verdigimiz diskodan çıkıp evlerine kendi arabaları ya da diskonun

önündeki taksilerle dönenlere sokaga çıkma yasagının uygulanmayacagım bildiririz" diyordu

belediye hoparlörleri.

Vahsi kapitalizm yüzünden Bodrum'da öyle akıllara sıgmaz durumlar oluyor ki, becerikli

isadamlarımızın günün birinde Kale'den yararlanıp, gerekirse de bir kısmını yıkarak, orada bes

yıldızlı ve olimpik boyda yüzme havuzlu bir otel dikeceklerinden gerçekten korkmustum bir ara.

Oysa Bodrum'da çirkinlesmeyen, hattâ eskiden oldugundan daha da güzel olan bir tek yer kaldı, o

da Bodrum Kalesi. Müzenin müdürü, ülkemizde artık hiç kimsenin para ve paranın sagladıkları

dısında hiçbir seyi tutkuyla sevmedigi bir dönemde, o kaleyi tutkuyla seviyor. Kale'nin daha da çok

ilgi uyandırması, daha da güzel olması ugruna, tüm engellemelere karsı koyarak, yıllardır hiç

yılmadan ugrasıp duruyor.

Bodrum kalabalıklasıyor, Bodrum bayagılasıyor, Bodrum biçimsiz yapılanıyor, Bodrum

.çirkinlesiyor, Bodrum fazla gü-

59

rültülü, Bodrum söyle kötü, Bodrum böyle kötü oldu filân. Bunların hepsini biliyoruz; hepsi

de dogru. Gelgelelim, Bodrum Ýstanbul'a benziyor bana kalırsa: Onu çirkinlestirmek için ne

yaparlarsa yapsınlar, ne kadar ugrasırlarsa ugrassınlar, gene de güzel kalmanın yolunu buluyor her

nedense. Ýste bu yüzden, günes batarken kumsalda oturup Kale'ye bakarken, Bodrum hâlâ ne kadar

güzel diyorum kendi kendime.

IV. Mavi Yolculuk

Ýlk mavi yolculardan biri oldugum halde "Mavi Yolculuk" deyiminden hoslanmaz hale

geldim. Çünkü "Mavi Yolculuk" lâfı, önce entel züppelerin, sonra da herkesin diline düstü. Artık

darbukalı turistler bile toplanıp, darbukalı mavi yolculuklar düzenliyorlar kendi aralarında.

Oysa ilk mavi yolcular, Sabahattin Eyüboglu'nun özenle seçtigi, çogu genç aydınlardı.

Sâdece gezmek tozmak için degil, Ege ve Akdeniz uygarlıklarının kalıntıları konusunda bilgi

edinmek ve bu arada o güzel kıyıları kendi gözleriyle görmek için katılımrdı bu gezilere. Teknemiz

yüzen bir seminere dönüsürdü kimi zaman. Gerekli kitapları okuyup arastırmalarda bulunan yetkili

biri, gidecegimiz yerler üstüne bir konusma yapar; o antik kentin tapınakları, anıtları filân

konusunda ön bilgi verirdi. Sonra herhangi bir vasıtaya, genellikle bir kamyona dolusup oralara

giderdik.

Çok ayıp ama, bu bilimsel incelemelere katılmamak için, benim, ambara ya da herhangi

baska bir yere saklandıgım olurdu. Ara sıra, gizlice denize atlar, kıyıya çıkar, tekneden kimselerin

beni göremeyecegi bir kayanın arkasına gizlenirdim. Ancak herkes uzaklastıktan sonra ortaya

çıkardım. Çünkü kalıntılara ne kadar ilgi duyarsam duyayım, öteki yolcuları ne kadar seversem

seveyim, günde mutlaka birkaç saat yalnız kalmak, sessizlik içinde kitap okumak istiyordum.

Hocam Sabahattin Eyü-

60

61

boglu, onlarla gitmedigimin farkına varınca, beni fena halde azarlardı. Özür diler, "uykuya

dalmısım, beni çagırdıgınızı duymadım" gibi yalanlar uydururdum.

Bu, bilime meraklı, agırbaslı teknemiz, günes battıktan sonra, gürültülü bir meyhaneye

dönüsürdü. Türküler söylenir, teypten Rum sarkıları dinlenir, gecenin geç saatlerine kadar bol bol

yenilip içilirdi. Ben sâdece iki tek içtigim için, bir süre sonra samatadan sıkılırdım. Birazcık yalnız

kalabilmek, kafamı din-lendirebilmek için, arkadaslardan kaçardım. On altı metrelik teknede

kendime gizli bir yer bulmaya çalısırdım. Hattâ böyle bir yer bulamayınca, bir maymun gibi,

direklerin tepesine tırmanıp oraya tünedigim bile olurdu. Sabahattin ortadan yok oldugumun

farkına varınca, "Mîna, hemen gel; hep beraber olmak için buradayız" der, beni gene azarlardı.

Bir de ögle rakısı faslı vardı. Tentenin altında küçük bir çilingir sofrası kurulur ve ancak

kodamanlar; yani Sabahattin, Müntekim Ökmen, Sadi Çalık, Melih Cevdet gibi belirli bir yasta

olanlar ögle rakısı içerdi. Yas açısından benim de kodamanlar arasında yer almam gerektigi halde,

ögleyin içmek bana ters gelirdi. Sonra baktım ki, kodamanlara katılmadıgım için sosyal status'um,

yani toplumsal konumum fena halde sarsılıyor: Kodamanlar bir masanın çevresinde koltuklara

kurulmus, efendi efendi sohbet edip içerken, ben güvertenin tahtaları üstünde, çoluk çocuk arasında

kalmısım. Oglum, kızım yasında gençler, benimle senli benli olmaya, beni dirsekleriyle dürtmeye

baslamıs. Bunun bilincine varınca, azametle ayaga kalktım; "ben de kodamanım, ben de rakı

içecegim" dedim. Ýçince de anladım ki, denizdeyken gündüz alkol almanın hiçbir kötü etkisi yok.

Kavuran günesin altında bir terliyorsunuz, bir denize giriyorsunuz, alkol falan kalmıyor kanınızda.

Ege ile Akdeniz'de tekne gezintilerini ikiye ayırırım: Sabahattin Eyüboglu'ndan önce,

Sabahattin Eyüboglu'ndan sonra. Hocam Sabahattin'i yitirdikten sonra da çok gezdim o denizlerde.

Ama onun baskanlıgında ilk mavi yolculukların baska bir

62

tadı vardı. Tatlı olmasına çok tatlı olmakla .birlikte, mutlak bir egemenlik kurmustu

teknede. Örnegin, sabahları geç uyanmamıza izin vermezdi. "Buraya uyumaya gelmedik" der,

günesin dogusunu ille seyretmemizi isterdi. Gerektiginde, heykeltıras Sadi Çalık öyle komik bir

sabah ezanı okurdu ki, kahkahalar atarak uyanırdık. Sabahattin'in bir de gece yarısından sonra

yüzmek huyu vardı. Bütün gün denize girmez; sonra bol bol yiyip içtikten sonra, herkes uyurken,

karanlıklarda suya dalardı. Bir kalp sorunu oldugu için, ben de telâslanır, canım istese de istemese

de, onunla birlikte yüzerdim.

Ýlk mavi yolculuguma 1963'te gittim. Otuz iki kisi, Kusada-sı'ndan, Macera adlı, büyük,

ama köhne bir tekneye bindik. Gece yarısından sonra yola çıktık. Zâten geceleri rüzgâr

kesildiginden, ancak geç saatlerde denize açılırdık her zaman. Gelge-lelim bu ilk yolculugumda

rüzgârın kesildigi falan yoktu. Tam tersine öyle bir fırtına vardı ki, güvertede açık havada yatan

bizler, dalgalar üstümüzden geçtigi için, sırılsıklam oluyorduk geceleri. Çalkalana çalkalana,

nerdeyse batacak durumlara gelerek, birkaç günde, perisan bir halde Bodrum'a vardık. Beni deniz

tutmadıgı için, herkesten daha az perisandım. (Ancak bir tek kez, lodoslu havada Büyükada'dan

Karaköy'e geçerken deniz tutmustu; ama yanımdaki hiç obur olmayan ve dehsetler içinde

lokmalarımı sayan beye göre, tam on yedi tane midye dolması yemistim ögle yemeginde.) Neyse, o

deniz yolculugunda midye dolması gibi seyler yemedigimden deniz tutmadıgı için, herkesten daha

az perisandım. Ama ıslak battaniyelerin altında buz kesen ayaklarım, tekneye binmeden önce

gittigimiz Efes'in ılık mermerlerini özlemisti. O mermerler öyle pürüzsüzdür ki, onlara ayakkabıyla

basmaya kıyamadıgım için, yalınayak gezmistim Efes'te.

Yolculugumuzun bu kötü baslangıcı bizleri yıldırmadı. O sıralarda dünyalar güzeli bir yer

olan Bodrum'a varır varmaz, aslan kesildik hepimiz. Bu arada yolculuga Kusadası'ndan baslamanın

yanlıs oldugunu; Gökova'ya gitmek için Bodrum'dan,

63

Fethiye Körfezi'ne gitmek için de Marmaris'ten yola çıkmak gerektigini anladık.

Bana kalırsa, gerçek bir mavi yolculuk Bodrum'dan baslamalı, Antalya'da, hattâ Alanya'da

bitmeli. Gelgelelim böyle bir gezi bir aydan fazla süreceginden para ve zaman açısından pek olası

degil. Üstelik Yedi Burunlar sorunu var. Çok fırtınalı bir denizde, sulara uzanan sipsivri kayalıklara

çarpabilirsiniz her an. Bu yüzden de, deniz tutan yolcular da, kaptanlar da pek yanasmazlar

oralardan geçmeye. Ama bunu göze alırsanız, o güzel Patara kumsalına varırsınız. Varınca da baska

bir sorunla karsılasırsınız. Çünkü Patara'nın önü açık denizdir. Sıgınıp demir atabileceginiz bir koy

yoktur. Bu yüzden, Patara'ya, Kalkan'dan karayoluyla gitmeyi herkes yeg tutar. Biz de ancak bir iki

kez denizden gidebildik oraya. Tiyatrolu antik bir kent olan Patara, denizden sürekli gelip kıyıya

yıgılan kumların olusturdugu tepelerle doludur. O kum tepelerinin altında nelerin gömülü oldugu

pek bilinmez.

Bodrum'dan Gökova'ya giderken her. zaman ugradıgımız, kimsenin oturmadıgı Oraklar

adasında iki seye hayran kaldım: Biri oradaki koyun inanılmaz güzellikte yesil ve saydam suları;

öteki de karadaki farelerin yasayabilmek için verdikleri akıllara sıgmaz savasımdı. Küçük, arna

Ýngiliz gemicilerin dedikleri gibi, sea-worthy yani denize gerçekten lâyık bir tirhandilin sahibi ve

kaptanı olan Mithat Bey, farelerin tekneye çıkmalarını engellemek için, bizi karaya baglayan

çımanın ucuna bol bol fare ze-hiri sürdü. Fareler gene tekneye girip sebze ve meyve dolabına

saldırdılar. Çünkü bunlardan biri, kendini feda edip zehiri yermis; ötekiler de ipe sarılıp kalan ölü

farenin üstünden geçerek, tekneye girmenin yolunu bulurlarmıs meger. Ör aklar7 a bir günlügüne

gittigimizde, Genco Er kal anlatmıstı: Günes tam batarken, kocaman fareler, kayaların üstüne sıra

sıra dizilip, suları yemyesil o güzel koya demir atan teknelere kırmızı gözlerini dikmisler, bekleyip

durmuslar. "Unutamayacagım, korkunç bir bekleyisti onlarınki" diyordu Genco. Ýki adadan olusan

Orak-

64 '

lar'ın küçügünde bir tek ev varken, büyügünün tamamıyla ıssız kalmasının nedeni bu

farelerdir belki de.

Gökova'ya giderken Oraklar7 a ugradıgımız gibi, dönüste de Çökertme'ye ugrardık mutlaka.

Bu kıyı köyünün baslıca çekiciligi, Çakır Ayse ile Paluko efsanelerinden kaynaklanırdı. Onları

tanıdıgımda, Çakır Ayse, masmavi gözlü, olaganüstü güzel, yaslı bir kadındı. Asıl adı Mustafa olan

Giritli balıkçı Paluko da, olaganüstü yakısıklı, yaslı bir erkekti. Bir aksam Çö-kertme'de bu ikisi,

bizlerden biraz uzakta kuma çömeldiler, uzun uzun konustular bas basa. Birbirlerine neler

söylediklerini duyabilmek için meraktan ölüyordum. Ama öyle gizemli bir çember çizmislerdi ki

çevrelerine, onlara yaklasmanın yolu yoktu.

Eskiden mavi yolcular, benim istedigim gibi Bodrum'dan, Antalya'ya kadar yelken

açmasalar da, uzak yerlere gidip antik kentlerin kalıntılarını görürlerdi. Hocam Sabahattin'in

ölümünden sonra, durum degisti. Birbirinden ancak bir iki saat uzaklıktaki koylara gitmeye, orada

üzün uzun kalıp yan gelmeye alıstık.

Eskiden bütün koylar ıssız, sessiz ve bos oldugundan, demir atıp geceleyecegimiz koyu

seçmek bir sorun degildi. Simdiyse yerli ve yabancı turist sayısı da tekne sayısı da öyle arttı ki,

temmuz ve agustosta denize çıkmadıgımız halde, her girdigimiz koyda en azından bes altı tekne

buluyoruz. Bunların bir kısmı arabeskli, darbukalı ve samatalı oldugundan; gecemiz zehir olmasın

diye, onlardan kaçıp daha gürültüsüz bir yere sıgınmaya çalısıyoruz.

Koylarda ilginç insanlarla karsılastıgımız da oluyor. Örnegin Kaliforniyalı genç bir çiftle

karsılasmıstık 1960'lı yıllarda. Adam yazarmıs. Ne yazık ki, adını unuttum. Belki ünlü bir yazar

olmustur bu arada. Sekiz metrelik küçücük bir tekneyle tâ Ýngiltere'den bizim kıyılarımıza

gelmisler.

Bir defasında geceleyin, yanlarında bir tek kadın bulunmayan altı Alman erkegi yakınımıza

demirledi. "Eyvah! Simdi gürültü baslayacak!" dedik. Ama kaba saba görünen bu Almanlar,

65

ısıklarını söndürüp, öyle güzel lied'ler söylemeye basladılar ki, hayran kaldık. Onları

alkıslayıp, Almanca bilmedigimiz için Ýngilizce kutlayınca, bu defa Ýngiltere'nin ve Ýskoçya'nm

birbirinden güzel halk türkülerini dinlettiler bize. Sâdece müzik egitimi gördükleri degil, bu isin

profesyoneli oldukları besbelliydi. Ýstegimiz üzerine, Brecht'in sözlerini yazdıgı, Kurt Weil'in

besteledigi sarkıları da söylediler. Gecenin 12'sinde, çok güzel bir ninniyle konserlerini bitirdiler.

Bir defasında, tam 14 Temmuzda, yani Fransızların millî bayramında, bir Fransız teknesi

geceledigimiz koya demir attı. Argo deyimle, "sunlara bir kıyak yapalım" dedik. Yarı yarıya suyla

doldurdugumuz siselere mumlar diktik; Büyük Fransız Ýhtilâli'ni anmak için, komsu tekneye küçük

bir alev filosu saldık ve hep bir agızdan millî marsları La Marseillaise'i söyledik. Fransızlar

duygulandılar, bizi alkısladılar, bravo! diye bagırdılar. Ama ondan sonra, biz birazcık azdık.

Enternasyonal'den tutun da Bandiera Rossa ve Commandante Che Guevara'ya kadar, bildigimiz

devrimci marsların ve sarkıların hepsini avaz avaz söyledik. Anlasılan Fransız burjuvaları pek

hoslanmadılar bundan. Teknelerinin bütün ısıklarını söndürüp, bir ölüm sessizligine gömüldüler.

Bir baska defa geceleyecegimiz koya, Rodos'tan gelen, çok büyük, bembeyaz lüks bir yat

demir attı. Bu görkemli yatı yakından görebilmek için hemen suya atladım, çevresinde yüzmeye

basladım. Yatı hayranlıkla seyrederken, ara sıra da bizim Hürriyet'e bir göz atıyordum. O kibar

beyaz yatın yanında, pruvadaki, bisiklet tekerleginden yapılmıs kocaman fırıldagıy-la; bir ipe

geçirilmis, fırfır döne döne gidip gelen, daha küçük boy öteki fırıldaklarıyla; suraya buraya asılmıs

rengârenk mayoları, havluları, çamasırlarıyla; aksam yemegini hazırlayan otuza yakın yolcunun

samatasıyla, tam bir Çingene teknesine benziyordu.

Büyük kibar yatta sâdece dört yolcu vardı. Bir genç çift, bir de yaslı çift. Derken sasırıp

kaldım; çünkü bunlar küpesteye geldiler, bana Ýngilizce seslenmeye basladılar. Amerikalı oldukları

sivelerinden anlasılıyordu. "Buraya buyrun, biraz dinlenirsiniz, hem de tanısırız" diyorlardı. Yatın

bordasına baglı merdi-

66

vene yüzdüm. Kızım tam çöpe atacakken elinden zorla alıp giydigim eski püskü mayodan

sular damlayarak, son derece rahat bir güverte koltuguna yerlestim. Kolalı beyaz ceketli, siyah

pantolonlu sık bir garson, bana buzlu bir viskiyle, kavrulmus badem sundu. Gençler karı kocaymıs;

yaslılar da delikanlının annesiyle babasıymıs. Dördü birden konusmaya baslayınca, hayretten

hayrete düstüm: Bizler onların teknesine hayran kaldıgımız gibi, onlar da bizimkine hayran

kalmıslar meger. "Ah, ne güzel! Ne kadar kalabalıksınız! Ne kadar neselisiniz! Kim bilir ne kadar

çok egleniyorsunuzdur! Sizlere gıpta ediyoruz dogrusu!" diyorlardı. Çekine çekine geceleyin bizim

tekneye gelmek iznini istediler. Ben de kasıla kasıla, "buyrun, sizi bekleriz" dedim.

Gece Amerikalılar, çifter çifter viskiler, saraplar, sampanyalar ve Fransız konyaklarıyla

geldiler. Siselerden birinin Remy Martin fine champagne yani konyakların en güzeli ve dünyada en

çok sevdigim içki oldugunu anlayınca, Sabahattin'e, "bunu bir kenara koyalım, ancak anlayanlar

içsin" demem üzerine, hocam bana fena kızdı. Bense, fine champagne'm güzel içilmesini kendi

açımdan bir hayat memat meselesi saydıgımdan, Sabahattin'e kafa tutuyordum: "Ama Sabahattin"

diyordum, "bizimkiler barbarlar gibi, bunun içine su katacaklar, buz koyacaklar; o güzelim içkiyi

mahvedecekler. Oy saf ine champagne, ancak yemekten sonra, az miktarda içilmelidir. Sapını

parmaklarının arasında tutunca, elinin sıcaklıgını hafifçe alabilecek biçimde yapılan özel kadehlerle

ve dört asamada, yavas yavas içilmelidir: "Önce koklayacaksın, sonra agzında tadını alacaksın,

sonra gırtlagından geçisinin lezzetini, en sonunda da midene inisinin hazzını duyacaksın"

diyordum. Ama beni ayıplayan Sabahattin, siseyi ortaya koydu ve korktugum oldu: Ýyi bir

sampanya beyaz saraptan güzel oldugu gibi, konyaktan çok daha güzel olan fine champagne, içine

sular buzlar konularak, dört asamanın hiçbirine özen gösterilmeden mahvedildi.

Bizler onların içkilerini böyle barbarca tüketirken, dört Amerikalı da, aynı barbarlık içinde

bizim rakılarımızı tüketiyorlardı. Sabaha dogru bir hayli sarhos bir halde, hayatlarından son derece

hosnut olarak, bu yolculukta ilk kez hos vakit geçir-

67

diklerini tekrar tekrar söyleyerek, kibar ama can sıkıcı lüks teknelerine geri döndüler.

Amerikalıların teknesi ne kadar konforluysa, bizim Hürriyet de o derece konforsuzdu. Simdi

kaptanlar, ne kadar yatacak yer varsa, aynı sayıda yolcu almak zorundalar. Oysa, içine

bavullarımızı koydugumuz bir tek kamarası olan on altı metrelik Hürriyet'e, otuz kisiden fazla

bindigimiz olurdu eskiden. Herkes açık havada yatardı. Su da var ki, gerçek bir mavi yolcu, son

derece lüks ve rahat bir kamarası olsa da, açık havada yatmayı yeg tutar her zaman. Ýlk

yolculuklarımda ben de öyle yapardım ve yirmi bes yasından beri sigaranın da azıttıgı bir müzmin

bronsitim oldugundan, denize çıkar çıkmaz öksürüp tıksırmaya baslar; zâten kısık olan sesim

büsbütün kısılırdı. Daha sonraları Hürriyet teknesinde bazı baska reformlarla birlikte, birkaç

kamara yapılınca, arkadaslarım onlardan birinde yatmama karar verdiler. Ama gene de dayanamaz,

gece yarıları herkes uyuduktan sonra, bir battaniyeye sarınıp gizlice güverteye çıkar, bir yerlere

kıvrılıp yatardım. Çünkü açık havada, yıldızların altında, denizin ve agaçların sesini duyarak

uyumanın bana verecegi hazza kıyasla, bronsitin verecegi acıları bir hiç sayardım. Beni güvertede

bulup, azarlaya azar laya kamarama geri göndermek isteyen arkadaslarıma da kafa tutardım.

Bir defasında Kas'tan aldıgımız mis kokulu küçük sarı kavunlar, altımdaki ranzaya

konulmustu. Geceleri ölü dalgalarla tekne bir besik gibi sallandıkça, birbirlerine çarpan

kavunlardan inanılmaz güzellikte kokuların saçılmasını, küçük denilen, ama aslında büyük olan

mutluluklarımdan, biri saydım. Kimi zaman kendimi tutamaz, geceleyin o kavunlardan birini asırır,

kimselerin haberi olmadan bir güzel yerdim.

Kamarasız günlerimizde, çogu yolcuların sisirilen bir lâstik siltesi, bir de uyku tulumu vardı.

Bense bir torbanın içine girmekten hiç hoslanmadıgım için, battaniyeyle örterdim üstümü. Lâstik

siltemin ise, her zaman gizli bir deligi olurdu her nedense. Silteyi sisirip yatar, bir süre sonra

kendimi güvertenin tahtaları üstünde bulurdum.

Ama her gece birkaç kez sönen siltemi bir sıkıntı saymazdım. Asıl sıkıntı tuvalet faslıydı:

Hürriyet'te bir tek tuvalet var-

68

di ve bu tuvaletin altında gerekli teskilât yoktu. Yani küçük aptesimizi istedigimiz zaman,

ama büyügünü ancak tekne seyir halindeyken yapabilirdik. Hürriyet demir atınca, bu is için karaya

çıkıp; çalılıkların, kayaların, agaçların falan arkasına saklanmak gerekirdi. Hele sabahları

durumumuz çok acıklıydı: Hürriyet'in yanasabilecegi bir iskele yoktu çogu zaman; teknenin küçük

sandalı da ancak dört kisi alabildiginden, millet elinde bir tomar tuvalet kâgıdı, su dolu bir plâstik

sise, kuyruga girer, sıkıstıgı için tepine tepine sırasını beklerdi. Bu iskenceden kurtulmak için,

günlerce süren psikolojik kökenli inatçı bir ka-bıza tutulanlar vardı aramızda.

Hürriyet'te elini yüzünü yıkayacak kadar su vardı ama, denizden çıkınca dus yapacak kadar

su yoktu. Fransa'dan tuzlu suda köpüren özel sabunlar getirttigimiz halde, derimiz kalın bir tuz

tabakasıyla kaplıydı. Üstelik ben, güzel deniz kabuklan tutkusuyla yanıp tutustugum için, kıyılarda,

sivri sivri kayalar arasında, sabahtan aksama kadar, düse kalka dolanıp dururdum. Bu yüzden de

bacaklarım kollarım, her bir yanım yaralar bereler içindeydi. O tuz, yaralarımı hem cayır cayır

yakar, hem de iyilestirirdi.

Çesmeli, dereli bir yere gelince, müthis bir hamam faslı baslardı. Herkes, özellikle

erkeklerden genellikle daha titiz olan kadınlar, ellerinde taslar, sabunlar, sampuanlar, büyük

havlularla çesmeye gelir, saatlerce yıkanıp dururdu. Bir defasında iyice sabunlandıktan sonra, sıg

bir derenin çakıl tasları üstüne uzanmıstım. Tertemiz serin suların üstümden uzun uzun ak- , ması

büyük bir haz vermisti bana.

Simdi deniz gezilerinde gemiciler ya da getirdikleri bir ah-çı, yolculara yemek pisiriyor,

servis yapıyor. Oysa eskiden, biz gemicilere yemek pisirir, servis yapardık. Sabahattin Eyüboglu,

"onların görevi, yemek pisirmek degil, gemicilik etmek" derdi. Üstelik, en lezzetli parçaları onlara

ayırmamızı isterdi. Ýyi yemek pisirmesini bilen biriyle üç yardımcısından olusan dört kisilik ekipler

seçilirdi. Bu ekiplerin hangi gün çalısacakları, haber tahtasına ilistirilirdi. Hattâ kimi iddialı ekipler

tasarladıkları menüleri önceden ilân bile ederlerdi. Aralarında tatlı bir rekabet yasayan ekipler, dört

ögün yemegin hazırlanmasından,

69

bulasıgın yıkanmasından, teknenin temiz tutulmasından, yani o günün bütün ev islerinden

sorumluydu.

Bir sabah kahkahalar atarak uyandık hepimiz: Rahmetli Sadi Çalık, üstünde kocaman

harflerle "Bu Ýsyerinde Grev Var" yazılı pankartları gizlice hazırlamıs, sabahın köründe ekibiyle

birlikte, pankartlı sloganlı bir yürüyüse geçmisti. Ama o protesto eylemim anımsadıkça, artık

gülmek degil, ancak aglamak geliyor içimden. Çünkü birinci pankartı, o sırada dokuz yasında olan

oglu Osman tasıyordu ve bu dünyalar güzeli çocugu, delikanlıyken, akıllara sıgmaz bir helikopter

kazasında yitirdik.

Ýlk mavi yolculugumda, yemek pisirmesini bilmedigimi, ancak kahve ve çay yapabilecegimi

söyleyerek, yasamımın en büyük yanılgılarından birine düsmüstüm. Bu yüzden, yolculuk boyunca

sabah kahvaltısında altmıs çay (gerçekten iyi çay demledigim için, çogu arkadaslar ikiser bardak

içerdi); kodamanların sabah saat on bir kahvesi; ögle yemeginden sonra otuz kahve (kimi sâde,

kimi az sekerli, kimi orta, kimi sekerli); aksam kahvaltısında otuz, bazen altmıs bardak çay; aksam

yemeginden sonra da gene sâde, az sekerli, orta, sekerli olmak üzere fincan fincan kahve

yapıyordum; çünkü neskafe, ya Türkiye'de henüz yoktu ya da bizim teknemizde bulunmuyordu. O

cehennem sıcagında gaz ocagının basında durmak; tekne dalgalı bir denizde seyrederken her an

devrilebilecek çaydanlıgı, demligi ya da cezveyi düz tutmak zorunlugu, hayatımı kaydırıyor, beni

perisan ediyordu.

Bir daha mavi yolculuga çıktıgımda, "yemek pisirmesini ögrendim artık" diye yalan

söyledim. Ne var ki, Oktay Rifat gibi usta ahçıların ekibine girmeye özen gösterdigim için, bu isi

zamanla sahiden ögrenmeye baslamıstım. Üstelik usta artçılar iyi yemek pisirmeyi haklı olarak bir

sanat dalı saydıklarından, yamaklarının dalga geçmesine pek izin vermezlerdi. Bir defasında yan

yatmıs kitap okurken, Oktay, "Mîna! Hemen buraya gel!" diye öyle bir öfkeyle bagırdı ki, ödüm

koptu. Hemen kosup domatesleri dogramaya basladım.

70

Tüm konforsuzluguna karsın, köhne Hürriyet motorunu, bütün o yepyeni lüks teknelerden

kat kat daha fazla severdim. Bunun baslıca nedeni, Fuat Kaptan'a, torunu Süleyman'a ve özellikle

damadı Ali Fuat'a yakınlık duymamdı. Hele Ali Fuat Kaptan'la iyice arkadas olmustuk. Ali Fuat,

her yaz iki kez, çogu zaman üç kez, Sabahattin Eyüboglu'yla denize çıka çıka, bazı konularda

acayip bilgi sahibi olmustu. Yalnız Sabahattin'in degil, onun çömezlerinin de söylediklerini

dikkatle dinler ve cin gibi oldugu için çok sey ögrenirdi. Üstelik tam bir insan sarrafıydı. Her seyi

hemen seziverir, en dogru degerlendirmeleri yapardı. Kimi zaman, onunla bir köseye çekilir,

dedikodu yapmadan, yolcular konusunda küçük psikolojik gözlemlerde bulunurduk. Ali Fuat

Kaptan, "korkarım bu evlilik yürümeyecek" ya da "su beyle su hanım arasında bir yakınlık basladı"

ya da "bilmem kim, fena gücendi" ya da "aman dikkatli olalım, bilmem kim kavga çıkarmak üzere"

derdi ve söyledigi dogru çıkardı her zaman.

On altı, bilemediniz yirmi metrelik bir teknede bir haftalık ya da on günlük bir yolculuk,

evlilikten beterdir. Yani sürekli burun buruna kaldıgınızdan, öteki yolcuların huyunu suyunu hemen

anlarsınız. Bazılarının yüzünü, ömrünüz boyunca bir daha görmek istemezsiniz. Bazılarıyla da

yıllarca sürüp giden bir dostluk kurarsınız. Eskiden Sabahattin, mavi yolcuları kendi seçerdi; biz de

onun seçtiklerini kabul ederdik. Ama daha sonraları, yolcu sayısı on ya da on ikiye düsünce,

bizimle gelecekleri ince eleyip sık dokumaya basladık.

Ara sıra tatsızlıklar olurdu gene de. Ama güzel denizlerde gezdigimiz, birbirinden güzel

koylarda demir attıgımız için, yasama sevinci hep agır basardı. Nesemiz tekneye biner binmez

baslardı. Çünkü Sabahattin Eyüboglu döneminde, denize açılır açılmaz mavi yolculuk bayragı

törenle direge çekilirdi. Bu bayrak, mavi fon üstüne bir anfora ve iki kupadan olusurdu. Bayrak

töreni sırasında Sadi Çalık özel marslar uydurarak bizi Çok güldürürdü.

71

Sabahattin'den sonraki yolculuklarda sampanya içerek yola çıkardık; çok da eglendigimiz

olurdu. Aksilikler bile eninde sonunda bir eglenceye dönüsürdü. Örnegin, bir defasında, Hürriyet'in

ambarındaki kasada korudugumuz buzlar tümüyle erimisti. O sıcaklarda soguk bir sey içememek

felâketine ugramıstık. Bizler ah vah ederken, geceleyecegimiz koya, kaptanı yaslıca bir Fransız

olan bir yat demir attı. O lüks yatta bir buzdolabı, dolayısıyla bol buz bulunacagı besbelliydi.

Gelgelelim o somurtkan Fransızın bizi tersleyip buz falan vermeye yanasmaması olasılıgı da vardı.

Bunun üzerine, herifi yola getirebilecek bir hile düsündük: O sırada on yedi yasında bir âfet olan

Tuva-na'ya en küçük bikinisini giydirdik; saçlarını özenle taradık. Kız öyle güzeldi ki, yüzüne

makiyaj yapmaya gerek yoktu. Bu hazırlıklar sırasında, Ayla çevremizde dolanıyor,

"utanmıyorsunuz! Kızımı sömürmeye, cinsel bir obje haline sokmaya, o Fransızı tavlamak için yem

olarak kullanmaya hakkınız yok!" diye söylenip duruyordu. Ama buzsuzluk sorunu gözümüzü

döndürmüs, ahlâk filân bırakmamıstı bizlerde. Zavallı Tuva-na'ya, "sen hiç konusma" diye tembih

ederek, onu teknenin sandalına bindirdik. Yanına da Fransızca bilen ve agzı lâf yapan birini

koyduk, komsu tekneye gönderdik. Yaslı Fransız bir kurtmus meger; hileyi hemen anladı. Kötü

kötü sırıtarak buzları bir naylon torbaya doldururken, gözlerini Tuvana'ya dikti. "Bu degis tokusta

kızı bana vermeyecek misiniz yoksa?" diye sorup, bizleri rezil etmeye kalktı. Ne var ki, o gece

içkilerimizi soguk içebildigimiz için, söyledigine pek aldırmadık.

Fransızcada da, Ýngilizcede de kulanılan mystification sözcügünün Türkçe karsılıgı yoktur.

Ýnsanları aldatmak için yapılan ve uzun sürebilen bir saka anlamına gelir bu. Profesör Ayla ve eski

ögrencim Türkân, birer mystification ustasıydı. Kimi zaman tek baslarına, kimi zaman aramızdan

bir iki kisiyle isbirligi yaparak bize oyunlar oynarlardı. Bu sakaların senaryoları, haberimiz

olmadan, günlerce önceden özenle hazırlanırdı. Örnegin bir defasında bir iki yıl önce evlenen, ama

esi isinden ay-

72

rılamadıgı için tekneye yalnız gelen Türkân, "aman, ne olur! persembe günü mutlaka

Manastır koyuna varmıs olalım!" diye tutturdu. Nedenini sorunca, eski sevgilisiyle o gün orada

bulusacagına söz verdigini bildirdi. "Eski sevgilim de yeni evlendi" diye ekledi acayip bir

gülümsemeyle. Bu duruma biraz sastık ama, persembe günü Manastır" a demir attıktan sonra,

Türkân kamarasından öyle bir kılıkta çıktı ki, hayretler içinde kaldık: Her zaman çok sâde giyinen,

makiyaj kullanmayan arkadasımız, aklın alamayacagı kadar süslenmisti; yüzü gözü boyalar

içindeydi. Dekoltesi çok açık, cırtlak renkli, daracık, yırtmacı kalçasına kadar gelen rüküs bir giysi

vardı üstünde. Boynuna en azından on kiloluk çesit çesit kolyeler asılıydı. Tırnakları mor ojeliydi.

Elleri yüzüklerle, kolları bileziklerle doluydu. On bes santim topuklu ayakkabılarıyla kırıta kırıta

yürüyordu. Sandalın tekneye yanasmasını istedi ve bize çapkın çapkın el sallayarak, "sakın

pesimden gelmeye kalkmayın" dedi. Pesinden gitmedik ama, meraklar içindeydik. Hepimizin gözü,

ancak uzaktan görebildigimiz Türkân'ın gittigi kır gazinosuna dikiliydi. Hürriyet teknesinin tek

dürbünü elden ele geçiyordu. Dürbünü tam kaptıgım sırada Ali Fuat Kaptan beni bir kenara çekti.

"Hocam, bu kız sizin eski ögrenciniz. Yeni evlenmis. Böyle seyler yapmasını engellemek sizin

göreviniz" diyerek beni uyarıyordu. Bir yandan da, "dürbünle bakma, ayıp olur" diyen Berna

Moran tarafından azarlanıyordum.

Uzaktan gördügümüz durum suydu: Eski sevgili, kosarak kıyıya indi, Türkân'ı karsıladı.

Birbirlerine sarıldılar; sonra bir masaya oturup yanak yanaga cilvelesmeye basladılar. Derken,

çamların arasından bir hâtûn fırladı ortaya. "Eyvah! Karısı geliyor" dedik. Hâtûn, Türkân'a ters ters

bir seyler söyleyip kocasının kolunu kaptı, onu pesinden çeke çeke sürükledi. Çamların arasında

kayboldular. Masada tek basına kalan Türkân omuzları hıçkırıklarla sarsılarak, yüzünü elleriyle

kapattı. Sonra kıyıya indi, trajik ve boguk bir sesle, "sandal!" diye bagırdı. Sandalı hemen

gönderdik. Türkân tekneye çıkınca, hiçbirimize bakmadan, dogru pruvaya gidip yere çöktü. Ýçkici

olmadıgı halde büsbütün trajiklesmis bir sesle, "bana bir votka verin!" diye emretti. Aramızdan

birinin çekine çekine götürdügü votkayı bir

73

dikiste, içtikten sonra, ölgün bir sesle, "beni yalnız bırakın!" diye inledi.

Ali Fuat Kaptan'in uyarıları üzerine, benim ahlâkçı ögretmen yanım harekete geçmisti. Esini

eski sevgilisiyle aldatan kadının yanına gittim. "Türkân, kendine gel, böyle seyler yapamazsın, ayıp

oluyor!" dedim. Esaslı bir nutuk atmaya baslayacaktım ki, Türkân ansızın kahkahayı bastı. Katıla

katıla gülerek, bütün bunların bir saka oldugunu söyledi. Ona inanmayacaktık ama, eski sevgiliyle

karısı kıyıdan seslenip sandalı istediler o sırada; ve tekneye çıktılar. Onları ancak yakından

görünce, bize bir oyun oynandıgını; erkegin Jale, kadının da Ayla oldugunu anladık. Bizler farkına

varmadan aksesuarlarıyla birlikte karaya hemen çıkmıslar, gerekli kostümleri giymisler meger.

Baska bir defa, Ayla ile Türkân'ın senaryosuna uyarak, Berna ile ben, bir oyun oynadık

ötekilere. Herkes gezinmek için karaya çıkmıstı. Biz ikimiz yorgun oldugumuzu söyleyerek,

Türkân'la birlikte teknede kaldık. Türkân, beni erkek, Berna'yı kız yapmaya karar verdi. Beni bir

Arap seyhi, Berna'yı da dansöz kılıgına soktu. Tekneye hazırlıklı geldigi için, gerekli giysileri de

vardı. Berna'ya alacalı bulacak çok suh bir çesit salvar giydirdi, bana da bir maslah. Berna'nın ayak

bileklerine halhal-lar, gögsüne sahte memeler, basına tül örtüler taktı, göbeginin üstüne altın taklidi

bir uzun zincir bagladı. Benim basıma usturuplu bir sarık sardı; elime kocaman bir tespih verdi.

Ayagıma uçları sipsivri erkek ayakkabıları giydirdi. Benim sakalım bıyıgım, Berna'nın yüzü gözü

öyle ustaca makiye edilmisti ki, birbirimizi tamyamıyorduk nerdeyse. Arkadaslar tekneye

yaklasınca, komplonun içinde olan Ayla, "eyvah, Araplar tekneyi basmıs!" diye feryat etti. "Bunlar

da nereden çıktı!" diye herkesi bir telâs aldı. Çünkü yazın Ýstanbul'a akın eden Araplar, güney

kıyılarına ayak basmazlar. Sandalla hemen onları karsılamaya giden Türkân, Arapların neden

tekneye geldikleri konusunda usturuplu bir masal uydurarak, arkadaslarımızın telâsını büsbütün

arttırdı. Ben, bu arada, dansözü süze süze bıyıklarımı burarak tespih çekmeye; Berna da teybe

konulan özel Arap müzigiyle sıkır sıkır oynamaya devam ediyordu. Bu oyuna öyle gerçekçi bir

hava vermistik ki, yanımıza geldikten sonra bile

74

hemen tanımadılar bizleri. Ancak Berna ile ben kıkır kıkır gülmeye baslayınca, durum

anlasıldı.

Tekne yolculuklarında eglenmesine eglenirdik ama, ben eglenip hos vakit geçirmek ya da

dinlenmek için degil, denizlerin ve kıyıların güzelligini görmek için çıkardım bu yolculuklara. Bir

sahilin güzel olması için, hemen arkasında yükselen daglar tepeler bulunmalı bence.

Normandiya'ya gittigimde, Mans Denizi'ni ve o uçsuz bucaksız kumsalı görünce hiç heyecan

duymamamın nedeni, o güzel kumsalın arkasında yamyassı bir ovanın yayılmasıydı. Bu yüzden de,

ne denizin ne de kumsalın çekiciligi kalmıstı benim gözümde. Ýyi ki, Anadolu'da, Ege, Akdeniz ve

Karadeniz kıyı seridinin hemen arkasında, yüksek tepeler ve daglar vardır genellikle. Gökova bile,

ova olmasına ovadır ama, o görkemli Kıran Dagları'yla çevrilidir gene de.

Mavi yolculuklar inanılmaz güzelliklerle doludur. Öteki yolcular, bu sularda gezerken,

Ýngiliz Amiralligi'nin hâlâ kullanılan eski haritalarım inceler; gidecegimiz yerin gerçek adının su

mu ya da bu mu oldugunu tartısırlar (çünkü bu adların bazıları her kaptana göre degisir) ve o yerin

tarihsel ve arkeolojik özelliklerini ögrenmek isterler. (Bunlara merak duyanların Az-ra Erhat'ın

güvenilir bir bilgi kaynagı olan Mavi Yolculuk adlı kitabına basvurmaları çok yerinde olur.) Bense,

ne ayıp ki, cografyaya, tarihe, arkeolojiye bos verirdim. Kendimden geçmis bir halde, ancak

güzellikleri görürdüm. Karya kıyılarında mı yoksa Likya kıyılarında mı bulundugumuzu merak

etmezdim. Ege denizinden Akdeniz'e geçtigimizi, haritalardan degil, suyun renginin

degismesinden; çok koyu, nerdeyse lâcivert diyebilecegimiz bir maviye dönüsmesinden anlardım.

Bu koyu mavi öyle saydamdı ki, tuzlu sulan lıkır lıkır içmek gelirdi içimden. Kendimi zor tutardım.

Ara sıra da tutamayıp, bir iki yudum içerdim.

Bir koya girdigimizde, o koyun tarihteki yerinden fazla, kıyıdaki kayaların arasından

fıskırırcasına çıkan, nerdeyse yatay

75

olarak denize uzanan çam agaçları ilgilendirirdi beni. Demir attıktan sonra, bir gemicimiz

teknenin sandalına atlar, beraberinde götürdügü çımayı o agaçlardan birinin gövdesine dügümlerdi.

Hem denize hem ormana baglı kalırdık böylece. Agaçsız bir kıyıya demir atınca da, geceleyin

kumsala çıkar, bir ates yakar, balıklar yerdik.

Sabahattin ile çıktıgımız mavi yolculuklarda canımızın istedigi kadar balık yerdik eskiden.

Çünkü o sıralarda hem bol bol balık vardı denizlerimizde, hem de bunları avlamak için tam

teskilâtlı sandalıyla bir balıkçı götürürdük beraberimizde. Sabaha dogru agların çekilmesini

görmek, Sabahattin'in baslıca keyiflerinden biriydi. Ara sıra beni de yanına alırdı. Aglardan

kocaman ahtapotların çıktıgı da olurdu. Onlardan korktugumu anlayan hocam, "bak, ne güzel

ahtapotlar" diyerek, onlara bakmaya zorlardı beni. Ýstanbul'da adını bile duymadıgım nice balıklar

tanıdım böylece: Melanurya, lahos, piçuta, orfoz, sözde afrodizyak etkileri olan ve Kleopatra

tarafından Antonius'a ye-dirildigi rivayet edilen skaros vb. Dalgaların üstünde uçan balıklar bile

görürdük o günlerde.

Ama daha sonraları, denize açılınca, çogu zaman ancak orkinos tutabildik. Kaptanı oldugu

Sef teknesinde çıkan yangında genç yasta yitirdigimiz dostum Yarkın bunlara "albakore" derdi her

nedense. Oltaya takılan bu kocaman orkinosları, ancak Yarkın tekneye çekebilirdi. Çınlayan bir

sesle "albakore!" diye attıgı zafer çıglıgım hâlâ duyar gibi olurum. Albakore güvertedeki bir

kasanın içine yarı canlı atılır; kaçmasın diye de kapagın üstüne ben oturtulurdum. Aksamları

güvertede mangal yakılırdı. Izgara edilen albakore filetoları rakıyla birlikte yenilirdi. Kaptan

Yarkm'la ancak turist sezonu bittikten sonra kasımda denize çıktıgımız için, o mangal bizi ısıtırdı.

En güzel deniz gezilerimden biri, çok usta bir kaptan olan Engin Cezzafın Kuma adlı küçük

tirhandilinde, Behice Boran ve birkaç arkadasla geçirdigimiz üç dört gündü. Benim gibi deniz delisi

olan Behice, sevinç içindeydi. Çünkü Ankara'nın siyasal yasamının çirkefli bataklıklarından

uzaklasmıs, Göko-va'nın tertemiz sularına dalmıstı.

Ekim sonlarında çıkmıstık bu geziye. Arkadasım Ahmet Kocadon da aynı mevsimde bizi

Gökova'ya götürürdü. Kıs

76

baslangıcında, ara sıra ince ince yagmurlar yagarken, her yer ıssız ve biraz hüzünlüyken,

koylarda bizimkinden baska hiçbir tekne yokken denize açılmaktan ayrıca hoslanırım. Bir

defasında, biz Kale'nin önündeki rıhtımdan tam demir almak üzereyken, iki genç kızın, Sefe hayran

hayran baktıklarını gördük. "Su zavallıları da alalım" dedik. "Gelin" isaretimiz üzerine, kızlar hiç

duraksamadan hop diye tekneye atladılar. Yeni Ze-landalıymıslar. Bir büroda sekreter olarak

çalısıyorlarmıs. Sef Bodrum'a geri dönünce, "hayatımızın en güzel dört gününü geçirdik" dediler

bizden ayrılırken.

O kızlar haklıydı. Eski ve yeni tekne gezilerinde gördügümüz yerler birbirinden güzeldi.

Kiminin Sehiroglu Adası, kiminin Sehir Adası, kiminin Sedir Adası dedigi yerin antik tiyatrosunun

sahnesinde, birlikte dans edercesine birbirine dolanmıs üç zeytin agacına "Üç Güzeller" adını

vermistik. Ama bu adanın asıl büyüleyici yanı kumsalıydı. Dibindeki kum sayesinde denizin rengi

inanılmaz bir yesildi. Kumsalına gelince, yeryüzünün hiçbir yerinde oradaki kumun esi benzeri

yoktur bildigim kadarıyla. Öteki kumlar gibi altın renginde degil, gümüs rengindedir. Büyüteçle

bakınca, kusursuz yuvarlaklar ve ovaller görürsünüz. Normal kum gibi parmaklarınız arasında

ezilmeyen bu kum taneleri, nerede ve ne zaman yasadıgını bilmedigimiz gizemli bir böcegin

kabuklarından olusmus, yani bir çesit fosilmis bir söylentiye göre. Gerçeklere pek uymayan, ama

çok siirsel baska bir söylentiye göre de, Ântonius, Kleopat-ra'nın hosuna gitsin diye, o essiz kumu

üç kalyona yükleyip çok uzaklardan getirip Sedir Adası'nm kıyısına dökmüs. Bu yüzden, halk

arasında "Kleopatra'nın Plajı" denir bu kumsala. O kumun romatizmaya ve her çesit bedensel acıya

sifa verdigine inananlar da var. Benim ise ruhuma sifa verdigi kesin. Çünkü yıllar önce oralardan

getirdigim kumu bir kâseye koydum. Üstünü minik deniz kabuklarıyla süsledim. Bir büyüteçle o

kuma baktıkça, doganın bu mucizesi karsısında içim açılıyor. Oraya giden herkes bu kumdan biraz

asırıyor anlasılan. Çünkü son gidisimde kumun alınmasını yasaklayan bir tabelâ koymuslar oraya.

Üstelik Sedir Adası bir açık hava müzesi olmus; oraya bilet kesilerek giriliyor artık.

77

Sadi Çalık 1960'lı yıllarda, mavi yolculardan bir iz bırakmak için, Kleopatra Plajı'nm bir

kösesine bir anıt dikmisti. Bir kayayı ıslak betonla kaplamıstı ve hepimiz avucumuzun ve

parmaklarımızın izini bırakmıstık orada. Ama dalgalar ellerimizin izini sildi zamanla. Mavi

yolcular, bir sanat eseri daha bırakmıslardı baska bir yere: Bedri Rahmi, kiminin Taskaya dedigi

Osmanaga'daki Akpınar çesmesinin yanında bir kayaya, koskocaman bir göze benzeyen, kırmızı ve

siyah bir balık resmi yapmıstı. Bu balık resmi zamanla öyle ünlü oldu ki, oraya "Bedri Rahmi

Koyu" demeye basladılar. Bir de "seni düsündükçe, bin çakıltası ısır içimde" dizesi kazıldı kayaya.

Sedir Adası'ran kumu gibi, Ölüdeniz de doganın yarattıgı bir mucizedir. Canlı, hem de

müthis canlı oldugu için, oraya "Ölüdeniz" degil, "Gizli Deniz" demek çok daha yerinde olur bana

kalırsa. Çünkü o deniz gerçekten de gizlidir. Kıyı seridine bakınca, o kayaların arkasında bir iç

denizin bulundugunu hiç anlayamazsınız. Ancak, herkesin bilmedigi belirli bir köseyi dönünce,

çam agaçlı dik yamaçların çevreledigi, büyükçe bir göl boyunda o durgun ve ılık sular ansızın

karsınıza çıkıverir.

Bu gizli denizin kesfiyle ilgili çok acıklı bir söylence var: Bir babayla oglu, küçük

sandallarında fırtınaya tutulmuslar. Ogul, o sarp kayalara biraz daha yaklasırlarsa, güvenilir bir

koya sıgınabileceklerini söyleyip, oraya yönelmek istemis. Baba buna inanmamıs; sandalın

kayalara çarpıp batacagı korkusuyla, çocugu durdurmak için, basına kürekle vurunca, oglu suya

düsüp bogulmus. Baba, ancak is isten geçtikten sonra, çocugun dogru söyledigini anlamıs.

Bu dünyalar güzeli Gizli Deniz'in de kirletileceginden ödüm kopuyor. Çünkü eskiden, ancak

denizden gidilebilirdi oraya ve bitisigindeki büyük altın kumsala. Oysa simdi, Fethiye'den kalkan

minibüsler, yıgınla yerli ve yabancı turist tasımakta oralara. Saatlerce yüzebileceginiz durgun ılık

suların çevresindeki yamaçlara da "site" denilen o basbelâsı beton kutular dikilmis. Motorlu

teknelerin Gizli Deniz'e girip demir atmaları yasaklanmıs iyi ki; ancak motorsuz küçük botlar ve

sandallar girebiliyor bu güzel sulara.

Doganın baska bir mucizesi de Kekova'dır. Kekova uzunluguna bir adadır. Karsısında da,

biri Kale, biri Uçagız demlen

78

iki yerlesim yeri vardır. Bu dünyalar güzeli yer bir nekropol, yani büyük bir mezarlıktır

aslında. Her bir yanı lahitlerle doludur. Hattâ kıyısının sıg sularında bile bir lahit vardır. Görkemli

oldugu kadar gizemli olan bu büyüleyici yerin geçmisi konusunda hiçbir sey bilinmez. Eskiden

oraya da ancak denizden varılabilirdi. Simdiyse karayolları yapıldı. Lahitleri söküp, yerlerine sıra

sıra çirkin beton kutular dikilmedikçe, uygarlıgın nimetlerinden biraz olsun yararlanabilmeleri için,

iyi de olabilir bu yolların yapılması. Çünkü Kekova'nın güzel yüzlü, son derece konuksever halkı,

aklın alamayacagı kadar yoksuldu eskiden. Küçük bir saglık ocakları bile yoktu. Oraya ilk

gittigimizde, aramızda bir doktor hanımın bulundugunu ögrenince, hastalarını kucaklarında

tasıyarak, uydurma sedyelere koyarak sandallara binip tekneye getirmeleri, yüregimizi parçalamıstı.

Neden bilmem ama, olaganüstü insan güzelliginde oldugu gibi olaganüstü doga güzelliginde

de gizemli bir sey vardır her zaman. Gemili Adası da çok güzel ve çok gizemlidir. Tepesinde yıkık

manastırlar; kıyısında, kapıları, pencereleri denize açılan, merdivenleri denize inen yıkık evler

vardır. Antik kalıntılar degildir bunlar. Kayaköyü'ndekiler gibi mübadelede bosaltılan nispeten yeni

yapılar da degildir. Ýki ya da üç yüzyıllık yıkıntılardır. Bir söylentiye göre o sıralarda Fethiye

körfezinde büyük bir deprem olmus; Gemili halkı, oturulamaz hale gelen evlerini terk et' misler.

Adanın dolaylarına deniz gözlügüyle bakınca, suların dibinde damsız evler görülür. Sanki bir köy

sulara gömülmüstür burada. Manastır koyunda da, büyükçe bir yapının duvarları, odaları görülür

suların içinde. Kimine göre bir hamamdır bu; kimine göre de, koya adını veren manastırın

kalıntılarıdır.

Tekne gezilerinde bir de büklerin güzelligiyle karsılasırız. Sözlüklerde bulunmayan,

Gökova'ya özgü bu "bük" sözcügü, "bükülmek" fiiline baglıdır herhalde. "Bük" iç içe kıvrılan koy

anlamına gelir. Bir koya varırsınız; bakarsınız ki, o koyun içinde ikinci bir koy; ikinci koyun içinde

üçüncü bir koy; üçüncü koyun içinde dördüncü bir koy vardır vb.

Bir tahmine göre altmıs altı bük varmıs Gökova'da. Bunlardan bazıları öyle iç içe ve öyle

dardır ki, tekneler pek göze alamazlar oralara girmeyi. Ama Hürriyet'in kaptanları, çok do-

79

lambaçlı Löngöz bükünün kıyısına kadar giderlerdi. Bir sabah, günes dogarken, orada

uyanmıstım. Deniz de, yeryüzü de, gökyüzü de pespembeydi. Çamların ve günlük agaçlarının

gölgesi, kıpırtısız pembe sulara yansımıstı. Bu dünyadan olmayan bir sessizlik ve huzur vardı

çevremde. Gözlerimi açınca, bir iki saniye süren bir yanılgıya düstüm: "Galiba öldüm,

cennetteyim" dedim kendi kendime. Ne denli kısa sürerse sürsün, tüm dinsizligime ve

tanrıtanımazlıgıma karsın, böyle bir yanılgıya düsmem gene de tuhafıma gitmisti. Eger cehennem

ve cennet varsa (ki kesinlikle yok), kendimin, çok daha ilginç bir yer olan cehenneme degil de,

dogru cennete gidecegim konusunda kendimden bile sıkı sıkı gizledigim saçma bir inancım mı

vardı

acaba?

Gökova'nm en güzel bükleriyle dolu Ýngiliz Limanı'na, Birinci Dünya Savası'nda oraya

ingiliz savas gemilerinin sıgındıgına dair yaygın söylentiden ötürü böyle bir ad verilmistir. Bir de

Göben bükü var. Oraya da Alman gemileri sıgınmıs. Bu cen-netimsi büklerde savasılması öyle akıl

almaz bir sey ki, buna pek inanamıyoruz. Ama dolaylarındaki köylerde yasayan kimi ihtiyarlar,

çocukluklarında, bombalama sesleri bile duymuslar.

Tüm güzelligine karsın, Ýngiliz Limanı'nda iki kez büyük sok geçirdim: Birincisi, orman

yangınından sonra, o görkemli yemyesil çamların kavruldugunu görmekti. Ýkincisi de, yüzerken,

deniz kıyısında bir sarı taksiyle burun buruna gelisimdi. O çirkin taksinin o güzel kıyıda durması,

inanılmaz bir karabasandı benim için. Uyanayım diye, basımı hemen denize gömdüm. Basımı

sudan çıkarınca, taksi hâlâ oradaydı ve agaçlar arasında dolanan yolun o zaman farkına vardım.

Eskiden ancak denizden gidilen Ýngiliz Limanı'na karayolu yapıldıgını anladım. Yamaçta yanan

çamların yerine yenileri dikilmis bile. Ama o yol kalacak; hattâ yenileri ekleiu.:°k ona. Yakında o

çamlar kesilecek, oraya beton kutular dikilecek beiki de.

Dogaya karsı duyarsızlıgımızı; ekoloji, çevre korunması gibi kavramlar konusunda ancak on

ya da on bes yıl önce bilgi edinmeye basladıgımızı; bu yüzden gelecekte ne gibi çirkinlikler

olabilecegini düsündükçe, bu tekne gezilerinde çok kaygılandıgım olmustur. Ne var ki, henüz

bozulmamıs bunca güzellik

karsısında sevinç agır basıyordu her zaman. Çünkü bu denizlerde en beklenmedik

anlarda, en beklenmedik yerlerde, insanda hayret ve hayranlık uyandıran durumlarla karsılasırdık.

Örnegin, son yolculuklarımdan birinde, Marmaris ile Datça arasında, bir kale duvarı gibi dimdik

kayalık bir yamacın önünde demir attık geceleyin. Çevrede ne bir agaç vardı ne de bir bitki. Sâdece

tas, sâdece sarp kayalar ve kayalıkların içine oyulmus kocaman bir magara. Suyla dolu bu

magaranın agzından ugursuz ve ürkütücü homurtular çıkıyordu. Hava iyice kararıp da neden bu

kasvetli yerde geceliyoruz diye tam üzülmeye basladıgım sırada, bir yıgın kus ötüsmeye basladı.

Bildigim kadarıyla, günes batınca, bülbüller bir yana, kuslar susar. Ömrümde ilk kez duydugum bu

kayalık kusları ise, cıvıl cıvıl ötüyor, hem de sevinçle ötüyordu. Bu gizi çözmenin yolunu

bulamamıs, sasırıp kalmıstık hepimiz.

Gene Marmaris'ten çıkıp Datça'ya dogru giderken, bambaska biçimde sasırtıcı bir durumla

karsılastık: Yerini tam bilmedigim, galiba Çiftlik demlen köyün karsısında bir ada gördük. Bu

büyükçe ada ıssız gibiydi; yani ortada ev filân yoktu. Ama denizden çıkıp adanın yamaçlarına

dolanan mavi borular dikkatimi çekti. Teknoloji konusunda karacahil olmama karsın, bunların su

ve elektrik boruları oldugunu ben bile anladım. Bu ıssız adanın neden karadan suyla elektrik

aldıgını sordum. Ada ıssız degilmis meger. En tepesinde, agaçlar arasında görülmeyen bir ev,

kıyıda da bekçinin küçük evi varmıs. Teknemizin kaptanı bildigi kadarını anlattı bizlere: Adanın

sahibi varlıklı bir insaat mühendisiymis. Yılda ancak bir ay, adasında yalnız otururmus. Kimsenin

oraya girmemesi için, bekçi tutmus. Bekçiler tek basına kalınca, sıkıntıdan patlayıp isten

çıkarlarmıs. Bu yüzden çok bekçi degistirmek zorunda kalmıs. Bekçilerin köpekleri bile yalnızlıga

dayanamayıp, yüzerek karaya kaçarlarmıs. Adamın esiyle çocukları, bu adaya bunca para

harcanmasına karsıymıslar. Adam da, "bir metresim olsa daha mı iyi olurdu? Tutun ki bu ada

benim metresim" dermis.

Rahmetli Turgut Özal'ın tam tersine, zenginlerden hiç mi hiç hoslanmam. Ama onu

tanımadıgım, hiçbir zaman tanımayacagım halde, bu adayı satın alan zengine hayran kaldım.

80

81

Adını da ögrendim ve bu adı unutmamak için, o sırada okumakta oldugum John Donne'un

siirlerinin iç kapagına yazdım. Helâl olsun o zenginin parası! Keske daha fazla kazanmaktan

vazgeçse de sürekli otursa o güzel adasında. Ara sıra dostlarım da davet etse oraya. Dostları

arasında bizler de olsak keske!

Yalnız benim degil, hepimizin düs gücü harekete geçmisti. O sırada adasında bulunmayan

adamla tanısabilmek için, birbirinden saçma senaryolar kurmaya basladık. Adamla tanısmamız pek

olası degildi ama, adayı görebilirdik hiç olmazsa. Bu istekle yanıp tutusuyorduk. Adanın karsısında

demir attık. Kandırma gücünün iyice gelismis oldugunu bildigimiz üç arkadası teknenin sandalına

bindirip elçi olarak rıhtıma gönderdik. Hemen rıhtıma inen genç bekçi, yaz tatilinde çalısan bir

üniversite ögrencisiymis. Hepimizin ögretim üyesi, dolayısıyla zararsız oldugumuzu ögrenince,

adayı görmemize izin verdi. Sandaldan isaret edilmesi üzerine, tekneden atladık, yüzerek adaya bir

çıkartma yaptık. Ayıp olmasın diye, patronu konusunda delikanlıya hiç soru sormadık. Adanın

bakımlı oldugunu, her bir yana yeni agaçlar, çiçekler dikildigini gördük. Geceleri aydınlanabilen

düzgün bir patikayı tırmanarak, en tepede, agaçlar arasında gizlendigi için denizden görülemeyen

eve vardık. Zenginlerin, çevresini elektrikli tel örgülerle sararak Bodrum yarımadasına diktigi

satafatlı satolardan çok farklı, "mütevazı" denilen türden, küçükçe bir evdi. Bekçiye, "kapıyı aç,

içeri girelim" demek hırtlıgına düsmedik ama, kendimizi tutamayıp, pencerelerden içeriye baktık

biraz. Hepimizin evi gibi, ancak kilimler, minderler, alçak koltuklar, yastıklar ve kitaplarla süslü bir

evdi. Evin içini, biraz da olsa görünce, adanın sahibine ilgimiz büsbütün arttı.

Sâdece Ege ve Akdeniz'de yelken açtıgımız sanılmasın. Marmara'da da gezindigimiz oldu.

Günün birinde bir taka, o sıralarda Kuzguncuk'ta yalısı olan arkadaslarımızın rıhtımına yanastı.

Avsa, Pasalimanı ve Marmara adalarına gittik. Bir adaya yaklasınca, çogumuz hemen denize

atlıyor, takadan sarkan ipi tutuyorduk. Genellikle çok agırbaslı olmasına karsın, dümendeki Rize

dogumlu arkadasımızın o sırada laz sakacılıgı tutuyor, takayı iyice tuzlandırıyordu. Kadın erkek

hepimizin

82

mayoları sıyrılıyor, bedenlerimizden ayrılıp, denizde kaybolacak diye korkuyorduk. Bir elle

ipi, bir elle mayolarımızı tutmaya çalısıyorduk.

1983'te Genco Erkal ile kardesi Ferit, on metrelik küçük bir tirhandille, kızımla beni bes

günde Bodrum'dan Ýstanbul'a götürdüler. Ýkisi de, deniz subayı babalarından, gemicilik konusunda

ciddi egitim görmüsler meger. Bir gece, haritalara, yıldızlara, deniz fenerlerine bakarak, zifiri

karanlıkta bir yere demir atıp, "burası Assos" dediler. Pek inanmadım buna. "Göz gözü görmüyor;

nereden bilecekler Assos'a vardıgımızı" diye düsündüm. Gün ısır ısımaz sahile yüzdüm. Karsıma

çıkan ilk adama, "burası neresi?" diye sorup da, "Assos" yanıtını alınca, Erkal kardeslerin

denizciligine saygı duydum.

Kimi zaman fena halde ihtiyarladıgımı, birbirine kavusamayan kırık kaburga kemiklerimi,

bastonsuz yürürsem dengemi yitirdigimi düsünüyor, "denizlerde gezinmek faslım bitti artık"

diyorum kendi kendime. Ne var ki, insan, sevdigi seylerden öyle kolay vazgeçemiyor.

Arkadaslarım, "seni su ya da bu ay denize çıkaracagız" deyince, umutlanıyorum. "Biraz acele edin

de, beni vinçle kaldırıp teknenin güvertesine koymak zorunda kalmayın" diyorum onlara. Ama

umutlanıyorum gene de; çünkü Gökova'yı, Gizli Deniz'i, Sedir Adası'nı, o güzel yerlerin her birini

bir kez daha görmek istiyorum ölmeden önce.

83

V. Anadolu

Daha önce de söyledigim gibi, Ýstanbullular, kentlerinin dısına hiç mi hiç çıkmazlardı

eskiden. Kendi ülkelerini, yani Anadolu'yu görmek akıllarının kenarından bile geçmezdi. Parası

olanlar, Ýstanbul'un sayfiye yerlerine giderlerdi yaz aylarında. Yolculuk deyince de sâdece Avrupa

gelirdi akıllarına.

Ýç turizm denilen olay, ancak 1970'li yıllarda basladı. Kent ve çevresinde artık denize

giremeyince, Ýstanbullular, Bodrum'a, Marmaris'e Antalya'ya filân tatile gittiler. Ýstanbul'dan uzak

ikinci bir ev sahibi olmak ve devremülk modası basladı. Ne var ki çogunun, tatillerini geçirdikleri

yerlerin güzelligini gerçekten kavrayabildigi konusunda kuskularım var. Çünkü bizlerin baslıca iki

kusurundan biri yasama sevincinden yoksun olmamızsa, ikincisi de doga sevgisinden yoksun

olmamızdır bence. Çogumuz, küçük mutluluklara sıkı sıkı kapatırız benligimizin kapılarını. Neseli

insanları sulu sayarız. Dertlenecek bir neden bulunmayınca bile, hep dertliyizdir genellikle.

Doganın güzelligini görmeye de pek meraklı degilizdir. Bogaziçi'nde piknik yapmaya gidince,

Kandilli tepelerine dogru biraz tırmanıp, dünyanın en görkemli manzaralardan birini seyretmeyiz.

Küçüksu çayırının çukurunda kalır, öteki piknikçileri seyrederiz. Ýstanbul'un deniz kıyısında

gezmeye gidince, denize kıçımızı çevirir, yoldan geçen araba ve yayalara bakarız. Çif-tehavuzlar,

Suadiye, Bostancı gibi semtler yapılasmaya açılınca,

84

ev ya da apartman dikmek için, deniz kıyısındaki arsaları degil, Bagdat Caddesi'ndeki

arsaları yeg tutarız.

Ne var ki, son otuz kırk yılda bu durum bir hayli degisti. Ýstanbul'da apartmanlar üst üste

yıgılınca, manzaralı yer merakı basladı. Hattâ doga sevgisi de basladı az az.

Dogrusunu söylemek gerekirse, Türk olduguma göre, bende de ilkin ne yasama sevinci ne

de doga sevgisi vardı. Bunu belki biraz garip bulacaksınız ama, yasama sevincim yirmisinde,

solculugumla birlikte, yani kendi benligimi arka plana itmemle basladı. Yasamda bunca gerçek

felâket, bunca sefalet varken, ıvır zıvır kisisel sorunlarım yüzünden surat asmayı, ahlaksal açıdan

ayıp saydım. Basıma gerçek felâketler gelince de (iki büyük felâket geldi basıma), bunları gözler

önüne serip çevremi de mutsuz etmeyi, gene ahlaksal açıdan dogru bulmadım. Dogayı sevmemin

nedeni de, meslegim geregi, yirmi yasından beri, dogaya tapan Ýngiliz romantik sairlerini sürekli

okumamdır herhalde. Çünkü bakmakla görmek arasında büyük bir fark vardır. Doganın güzelligine

aval aval bakmak baska seydir, bu güzelligi sahiden görebilmek baska seydir. Ýste Ýngiliz romantik

sairleri, dogaya sâdece bakmayı degil, dogayı görmeyi ögrettiler bana.

Büyük kentlerde oturanlar, temiz hava, kum ve deniz ugruna, Ege ve Akdeniz kıyılarına

dadandılar ama, Anadolu'nun baska yerlerinde gezmek hiç akıllarına gelmedi. Oysa yabancı

turistler oralara da akın ediyordu. Eskiden, bizlerden kaç kisi Göreme'ye gitti; kaçı Ýshak Pasa

Sarayı'nı, Sümela Manastırı'nı, ya da Hosap Kalesi'ni gördü; kaçı Nemrut Dagı'na tırmandı; kaçı

Egridir Gölü'nün ya da Van Gölü'nün sularında yüzdü bilemem. Ancak son yıllarda Türk turistlerin

bir kısmı, gezilerini Ege ve Akdeniz kıyılarıyla sınırlı tutmamaya, memleketlerinin baska

bölgelerinde de gezmeye basladılar.

Ben ise, daha yirmi yasındayken, Anadolu'ya merak duydum. Çünkü Trabzon'da yetisen

hocam Sabahattin Eyüboglu, Zigana Geçidi'ni ya da Karadeniz yaylalarını bana anlatmıstı.

85

Çünkü arkeolog olan çocukluk arkadasım Halet Çambel sürekli Anadolu'da gezerdi. Çünkü

fakültedeki yabana profesörler, arkeoloji ya da sanat tarihiyle dogrudan dogruya iliskisi

bulunmayan Türk ögretim üyelerinden farklı olarak, antik kentlerin kalıntılarını da, Selçuk

mimarisinin anıtlarını da incelemeye giderler, izlenimlerini de bana aktarırlardı. Onlar olmasaydı,

ben de güzel Ýstanbul'umdan ayrılmayacak, ülkemi uzun süre hiç bilmeyecektim.

1938 yazında, kardesim Halil, yaslı olmasına karsın serüvenlerden hoslanan Çerkez dadım

Gülistan Hanım, arkadasım Nail Çakırhan ve ben, bir iki hafta kalmak üzere, Uludag'da çadır

kurduk. (Üniversiteyi Paris'te okudugu için, Halet aramızda yoktu.) Altmıs yıl önce Uludag'da bir

kayakevi, küçük bir otel, tek gözlü bir meteoroloji istasyonu vardı sâdece. Kamping alıskanlıgı

henüz baslamadıgından, bizimkinden baska bir tek çadır da yoktu ortada. Kayakevinde ve otelde

kalanlar, gelip merakla seyrederlerdi çadır yasantımızı. Dadımın gazocagının üstünde kuru fasulye

pisirmesi özellikle ilgilerini uyandırdıgı için, Gülistan Hanım onlara ikramda bulunurdu ara sıra.

Yalnız insanlar degil, o sırada ıssız olan dagda rahat rahat gezinen ayılar da meraklıydılar

çadırımıza. Onları görünce, hemen yere çöker, hiç kıpırdamadan otururduk. Homurdana

homurdana, çok yakından geçtikleri de olurdu. Bir gece, dadımın ödü kopmus; çünkü bir ayının,

gene homurdanarak çadıra girdigini sanmıs. Oysa fazla kuru fasulye yedigim için, benim guruldayan

karnımdan çıkıyormus o sesler.

Çadır faslı bitince, Nail ile ben, Abidin Dino'yu görmek üzere Balıkesir'e gitmeye karar

verdik. Çünkü tek parti döneminde Cumhuriyet Halk Partisi, ellerine geçinebilecek kadar para

vererek, ressamları bir iki aylıgına, Anadolu'nun çesitli yerlerine gönderirdi. Yaptıkları resimlerin

bir kısmım da, devlet dairelerinin duvarlarım süslemek üzere satın alırdı. Abidin de Balıkesir'e

gönderilmisti.

Böylece, görecegim ikinci Anadolu kenti olacaktı orası. Ýlki Bursa'ydı. Yılda birkaç kez

üniversitenin kayak ekibiyle Uludag'a çıktıgımız için, giderken de, dönerken de, bir gün kalırdık

Bursa'da. Tüm görkemli güzelligine karsın, o kente ısına-

86

mamıstım. Çünkü simdi herhalde öyle degildir ama, altmıs yıl önce, akıl alamayacak kadar

tutucu bir yerdi. Bizler, aynı yerde, aynı kumastan dikildigi için birbirinin tıpkı esi olan lâcivert

pantolonlu, lâcivert montlu kayak kılıgımızla kızlı erkekli, yollarda gezerken, Bursalılar, hem

yadırgayan, hem ayıplayan gözlerle kötü kötü bakarlardı bize. Bir gece tuvalete gitmek için

koridora çıkınca, bir de baktım ki, seksen yasında bir kadın, bir iskemlede oturmakta. Yatacak yer

bulamayan bir yolcu sandım onu. "Böyle iskemlede kalma, teyze. Yatagımı sana vereyim. Ben

kızlardan biriyle yatarım" dedim. Kadıncagız tesekkür ettikten sonra, durumu açıkladı: Otel

sahibinin annesiymis meger. Geceleyin kızlarla oglanların birbirlerinin odalarına gitmelerini

engellemek için, otel sahibi, zavallı ihtiyar annesini uykusuz bırakarak ona namus bekçisi görevini

verip koridora dikmis. Her odada dörder kız, dörder oglan yattıgına göre, düs gücü fena halde

namussuz bu herif, bizlerin grup seksi yapmamızı engellemek istiyordu anlasılan.

Dagdan inince, hava karardıgı halde, hemen Balıkesir'e gitmeye karar verdik. Oraya dolmus

yapan, her bir yanı kırık dökük bir taksi bulduk. Üstelik, zangır zangır titreyen bu aracın soförü,

tavsan avlamak meraklısıydı. Farların ısıgında bir. tavsan görür görmez, direksiyonu kırıp hemen

üstüne saldırıyordu. O bozuk yollarda tavsanları kovalaya kovalaya Balıkesir'e nasıl gidebildigimizi

bilemem.

Oraya varınca, bizim gelecegimizden haberi olmayan Abi-din'in Edremit'e gittigini

ögrendik. Ertesi sabah, tıpkı bir oyuncak trene benzeyen çok sevimli küçücük bir trenle Edremit'e

varıp, Abidin'i bulduk. Edremit ve çevresi çok güzeldi. Aradan yarım yüz yıldan fazla geçtigi halde,

cömertçe gölge veren o kocaman çınarları, Havran mezarlıgındaki o görkemli servileri, o evlerin

zarifligini, boyunlarında bir kolye gibi kahverengi bir çember bulunan kumruları, Yusuf adında

birini çagırıyormusçasma öten yusufçuk kuslarını unutamıyorum. Ýstanbul'da bu tür kumruları hiç

görmemis, yusufçuk kuslarım hiç duymamıstım.

87

Abidin bi/e her bir yanı gezdirdi; bu arada Akçay'a da götürdü. Simdi iç turizm yüzünden

çirkin beton yapıların üst üste yıgıldıgı Akçay'da, bir tek kır gazinosu vardı eskiden. Kumsaldaki bu

gazinoda da, biz üçümüzden ve piknik yapan bir aileden baska kimsecikler yoktu. Denizin içine yer

yer demir borular dikilmesi, bu boruların ucundan da sular çıkması, bana çok acayip gelmisti.

Piknik yapan aileye bunun nedenini sordum. Denizin dibinde kaynaklar varmıs, o borulardan da

tatlı su fıskırıyormus meger. Bunu duyunca, çok heyecanlandım. Çünkü ömrümde ilk kez böyle bir

sey görüyordum. Uludag'ın doruklarında, buz gibi suları zehir yesili göllerde yüzmüstüm birkaç

gün önce. Simdi de, borularından tatlı su fıskıran bu bambaska sularda yüzmek istiyordum. Mayom

yanımda degildi. Hemen soyundum, atlet fanilası ve donla denize girdim. Benim kalınca pamuktan

yapılmıs iç çamasırlarım, çogu mayolardan çok daha edepliydi aslında. Ne var ki, "erkek denize

donla da girebilir; kadının ise hiç girmemesi daha dogrudur; ama ille girecekse, ancak mayoyla

girebilir" klisesi beyinlerine iyice yapıstıgından, piknik yapanlar, pek hoslanmadılar benim bu

dogal davranısımdan. Durumu protesto edercesine, hemen sepetlerini ve çocuklarını toplayıp,

gazinoyu terk ettiler.

Abidin Dino'nun komünist bilinmesine karsın, bölgede özgürce gezindik. Bigadic'e bile

gittik bu arada. Oranın yöneticileri, bizleri evlerinde konuk ederken, namus durumlarından ötürü,

bana bir evde, Abidin ile Nail'e baska bir evde oda vermeye özen gösterdiler. Onurumuza bir sölen

bile verildi. O sölenin baslangıcında hafif bozuldum. Çünkü erkeklerin önünde rakı, benim önümde

ise ayran vardı. Bana da rakı vermeyi bir saygısızlık saydıklarını hissettigim için, hiçbir sey

demeden, Abidin ile Nail'in, damarıma basmak istercesine rakı kadehlerini serefime kaldırmalarına

bile aldırmadan, ayranımı kuzu kuzu içtim. Gelgelelim, Abidin CHP tarafından oralara

gönderildigine göre, bu saf yetkililer onu hükümetin adamı sanıp Bigadic'in ilçe yapılması

konusunda yardımlarını esirgememesini rica edince; Abidin de, "burada bize böyle iltifat edildigini

bilseler, Bigadic'i Türkiye haritasından silerlerdi" diye fısıldayınca, kahkahalarımızı zor tuttuk.

88

Ne gariptir ki, Balıkesir dısında özgürce geziniyorduk da, kentin içinde kimi isgüzar polisler

Abidin'i kontrol ediyorlardı gene de. Özellikle Balıkesir'in en lüks lokali bilinen büyük gazinoya

her gittigimizde, bitisik masalarda oturan ve gözlerini bizden ayırmayan, bıyıklı sıska adamcagızlar

görürdük. Bu yetenegi pek bilinmedigi halde bir karikatür ustası olan Abidin, bir yandan bunların

birbirinden komik portrelerini çizerken, bir yandan da "Zehra" tangosunun acıklı nagmelerini

dinler-, dik.

Edremit'te oturan ve henüz tanımadıgım Sabahattin Ali'yi de gördüm bu yolculuk sırasında.

Bebek olan kızı Filiz'i omuzlarına oturtmustu. Bundan ötürü Sabahattin Ali, çocugunu tasıyan

sevecen bir baba olarak aklımda kaldı hep. Daha sonraları her karsılastıgımızda, "Filiz neden

omuzlarında oturmuyor?" diye sorardım; gülüsürdük.

Balıkesir'de hiç unutamayacagım bir kadın gördüm: Sinemaya gitmistik. Filmin baslamasını

beklerken, ince uzun genç bir kadın girdi hole. Giysisi, sapkası, eldivenleri, çantası, topuklu

ayakkabılarıyla, en iyi anlamda, yani gösterise hiç kaçmayan bir biçimde, tepeden tırnaga,

olaganüstü sıktı. 1938 yılında Anadolu'da degil de, Paris'in büyük bulvarlarının birindeydik sanki.

Salt erkekten olusan holdeki kalabalık, saygıyla kenara çekildi, yol açtılar ona. Genç kadın bir

masaya oturdu; garsondan bir sâde kahve istedi. Sonra eldivenlerini çıkardı; çantasından sarı

kapaklı Fransızca bir roman, bir paket de sigara aldı. Kahvesini ve sigarasını içerken, kitabını

okudu.

Herkesin gözü ona dikiliydi. Ama ancak bizim gözlerimizde hayret vardı. Balıkesirli

erkekler, hayretle degil, sâdece hayranlıkla bakıyorlardı ona. Her zaman tanısmak istedigim ve ne

yazık ki bir daha hiç karsılasamadıgım bu kadının kim oldugunu sordugumuzda, "Hâkim Hanım"

diye fısıldadılar. Hâkim Hanım söyle dürüst böyle dürüstmüs. Gözü öyle pekmis ki, hiç kimseden,

en belâlı agalardan bile korkmazmıs. Gerektiginde, bir dâvayı sorusturmak için, bir ata atladıgı gibi

en uzak köylere gidermis. Adaleti yerine getirmekten baska hiçbir sey düsün-mezmis, vb. Bunları

duyunca, birkaç ay sonra ölecek olan Mustafa Kemal'in, kadınların egitim görmeleri,

özgürlüklerine ka-

89

vusup toplumda yer almaları ugruna verdigi savasımı kesinlikle kazandıgının bir kanıtı

saydım Balıkesir'deki Hâkim Ha-nım'ı. Bu kadın toplumdan dıslanmıs durumda degil, tâ 1938

yılında topluma egemen durumdaydı.

Ýkinci Anadolu yolculugum 1940'ta Halet ile Kırkagac'a gi-disimdi. Edremit'ten pek uzak

olmayan bu kasaba, Ege sahillerim degil de, daha sonraları gördügüm Ýç Anadolu'yu anımsattı

bana. Ne görkemli serviler, ne kolyeli kumrular, ne yusufçuklar, ne de içinden tatlı su fıskıran deniz

kıyıları vardı orada. Ama hava çok sıcak olmasına karsın, gene de ilginç bir gezi oldu. Kırkagac'a

gitmemizin nedeni, Fransız arkeologların 1900'de dolaydaki köylerden birinde bir kazıya

baslamaları ve Paris'ten döndükten sonra benim gibi Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde

asistan olan Halefin o kazı yerini saptamakla görevlendirilmesiydi.

Trende, Kırkagac'a giden çok terbiyeli bir yüzbası bizimle ilgilendi. Kusku uyandırabilecek

hiçbir yanı olmayan bir nezaketle, bize ille yardım etmek istiyordu. Ama Halet de, ben de hep, "sag

olun" diyor; yüzbasının yardım önerilerinden yararlanmaya hiç yanasmıyorduk. Sonunda

delikanlının, "binbir tesekkürle Sedd-i Çin gibi bir duvar örüyorsunuz çevrenize" dedigini hiç

unutamam.

Kırkagac'a varınca, görünürde otel filân olmadıgından bir handa geceledik. Hava felâket

sıcaktı. Bakkaldan aldıgımız ekmekle peyniri kavunla yerken, bir er yanımıza geldi; bir selâm çaktı.

Sonra, "trendeki yüzbasının emir eriyim; size bunu gönderdi" diyerek, içindeki buz gibi suyla

terlemis toprak bir testiyi, kırık dökük soframızın üstüne koydu. Ona karsı Çin Seddi gibi bir duvar

ördügümüz halde, yüzbası, gene inceligini göstermis, kendi gelip bizi tedirgin etmeden, tanımadıgı

iki kıza, bu kavurucu sıcakta en makbule geçecek armaganı sunmanın yolunu bulmustu.

Ertesi sabah, aynı derecede terbiyeli bir jandarma subayı, büyük bir nezaketle bizi karakola

götürdü. Fakülteden verilen belgeyi inceledi. Kimliklerimizi de inceleyince, Halefin Berlin

dogumlu oldugu anlasıldı. (Berlin dogumluydu; çünkü dünyaya geldigi sırada, babası Hasan Cemil

Çambel, elçiligimizde as-

90

keri ataseydi.) Ýkinci Dünya Savası bir yıl önce basladıgından, genç subayın aklı biraz

karıstı bu durum karsısında. Hep terbiyeli davranıyor, ama bizi karakoldan bırakmıyordu. Biz ise,

dolaylarında kazının yapıldıgı köye hava kararmadan önce varmak istiyorduk. Karakoldan

çıkabilmemizin tek çaresi, Halefin babasının, o günün deyimiyle mebus, yani milletvekili oldugunu

söylemekti. Ama Halefin huyunu bildigim için, ölse bile, bunu yapmayacagının farkındaydım.

Sonunda, arkadasımın öfkeden kızarıp bozarmasına aldırmadan, "Halet Hanım, Bolu mebusu

Hasan Cemil Çambel'in kızıdır. Üniversiteden resmî bir belge getirdigimiz halde, karakolda

tutuldugumuz duyulursa, hiç de hos olmaz" dedim ve jandarma subayı bizi dakikasında özgür

bıraktı.

Simdi adını unuttugum o köye varınca, durum tamamıyla degisti. Kasabadayken,

Ýstanbul'dan gelen iki kızın dolaylarda arkeolojik bir arastırma yapması, bizi karakola götürecek

kadar kuskulu bir durum sayılmıstı. Köyde ise, bundan daha normal bir sey olamazdı sanki.

Anadolu'da, köyde yasayanların, kasabada yasayanlardan kat kat daha uygar, daha az tutucu

oldugunu anlamıs oldum böylece. Yalnız Kırkagaç'ta degil, bütün ülkede bu böyleydi. Paradoksal

görünen bu durumu, küçük burjuva zihniyetinin, köylerden çok kasabalarda egemen olmasıyla

açıklayabiliriz belki.

Köyün muhtarı, bizi hemen bagrına bastı; evinde konuk etti günlerce. Aksamları, yemekten

sonra, genç ya da yaslı, köyün bütün kadınları, bizimle konusmak için, muhtarın evine gelirdi. Bu

kadın toplantılarında, sedirlere, kilimlere serilip, çaylar, kahveler, ayranlar içerken, bize yöneltilen

soruları yanıtlardık. Ýstanbul'da yasam kosulları, kadınların durumu, ailemizle iliskilerimiz,

meslegimiz, günlük programımız ve daha birçok sey konusunda, büyük bir merakla sorulan çok

zekice sorulardı bunlar. Konuklar gittikten, ev ahalisi yattıktan sonra, karanlık bahçede, kuyudan su

çeker, yıkanırdık.

Kazı yerinin kolay bulunması için, ilkokulun ögretmeni bizimle dag tas gezerdi. Bu yaslı

baslı adam, Cumhuriyet'in ilk yıllarının o idealist ögretmenlerinin en mükemmel örneklerinden

biriydi. Ögrencileri üsümesin diye, okul sobasında yakıla-

91

çak odunları gerektiginde kendi sırtında tasırmıs. Kız çocuklarının da mutlaka okula

gönderilmesini saglamak için köyün evlerini teker teker gezer; anne babalara sırasında yalvarır

yaka-rır, sırasında yasaları öne sürerek onları tehdit edermis. Bir inegi olmadıgı için, çocuklara süt

verememek derdinden söz etmisti bize. Ýstanbul'a dönünce durumu Halefin annesine anlattık. O da

inek parası olan üç yüz lirayı hemen ögretmene gönderdi.

Fakültedeki yabancı profesörlerin hayranlıkla anlattıklarını dinledikten sonra, 1942 kısında,

yarıyıl tatilinden yararlanarak, Antalya'ya gidip orada on gün kalmaya karar verdim. Arkadaslarım,

"sen deli misin? Ne yapacaksın Antalya'da?" diye sordular hayretler içinde. Duyduklarımı

karmakarısık bir biçimde aktardım onlara: Antalya, Akdeniz'in en güzel kıyılarından biriymis.

Fransız Rivierası da, Ýtalyan Rivierası da halt edermis onun yanında. Engin kumsalları, dimdik

yarlardan denize dökülen selaleleri varmıs. Lübnan sediri ormanları, mandalina bahçeleri varmıs.

Karlı Toros Dagları'yla çevriliymis. Üç bin metreyi asan daglarından birinin adı "At Kuyruk Sallamaz"

mıs. (Bu garip adı, Türkçe bilmeyen yabancı profesörlerin yanlıs bir çevirisi sanmıstım ama,

böyle bir dag adı sahiden varmıs.) Antalya'nın dolaylarındaki Manavgat ve Düden çaglayanları

müthismis. Eskiden Olympos denilen Çıralıdag'ın tepesinden alevler çıkarmıs. Dünyanın hiçbir

yerinde görülmeyen magaralar varmıs. Dolaylardaki antik kentlerin kalıntıları birbirinden

ilginçmis. Aspendos tiyatrosunda öyle bir akustik varmıs ki, sahne kısmında fısıldayarak

söylenenleri en üstte oturanlar bile açık seçik duyabilirmis. Ýlkbaharda daglarda eriyen karların

suları, Antalya'nın caddelerinde açılan kanallarda sakır sakır akarmıs. Hiçbir liman Antalya'nmki

kadar görkemli degilmis, vb.

Bütün bu güzellikleri yaglandıra ballandıra anlattıgım halde, Ýstanbullu arkadaslarımı gene

de kandıramadım; Antalya'ya tek basıma gittim. Burdurma trenden inince "makine" ile

92

vardım oraya. Birinci Dünya Savasındaki Ýtalyan isgalinin etkisinden olacak, "otobüs"

anlamına gelen "makine" sözcügünü kullanıyorlardı o yörede. Bizim makinenin üstünde, yıgın

yıgın çuvallar, irili ufaklı sepetler, tavuklar, horozlar, keçiler ve daha neler neler vardı.

Antalya'yı görür görmez, kentin olaganüstü güzelligi beni hemen çarptı. Yabancı

profesörlerin anlattıklarında hiçbir abartma yoktu. Antalya, sahiden sahaneydi. Gelgelelim, o sırada

turizm diye bir olay olmadıgından, kent halkı yabancılara asırı bir ilgi gösteriyordu. Nereye gitsem,

yasları on besle yirmi arasında degisen sessiz bir oglan grubu pesimden geliyordu. "Beni rahat

bırakın!" diye bagırıp çagırmam, hattâ terbiyemi bozup küfretmem hiçbir ise yaramıyordu. Biraz

uzaklasıyorlar, sonra gene pesime düsüyorlardı.

Ben Anadolu'da güç duruma düsünce, kendi meslegimden olanlardan, yani ögretmenlerden

medet umarım hep. Ögretmenlerin hangi kahvede toplandıklarını ögrendim. Oraya gidip, orta yaslı,

efendi kılıklı bir ögretmen seçtim. Ona kim oldugumu, neden buraya geldigimi, belki ögrencisi olan

oglanların basıma belâ kesildigini filân anlattım. Adamcagız bana yardımcı oldu. Çünkü 1942

yılıydı. Kadınlara karsı tutucu davranıslar henüz baslamamıstı. Bu Cumhuriyet ögretmeni, Ýstanbul

Üniversitesi'nden asistan bir kızın, memleketini görmek istemesini normal karsılıyordu. Oysa

eminim ki, on yıl sonra, yani demokrasinin nimetlerinden yararlanmaya basladıktan sonra, baska

bir ögretmene basvursaydım, adam, "buralarda tek basına ne isin var, kızım? Elbette pesine

takılacaklar" diye çıkısırdı bana. Ama bu Cumhuriyet ögretmeni, bir kadının, ancak babasının,

agabeyinin ya da kocasının koruması altında gezinmesi gerektigine inanmıyordu. Beni kendisi gibi

ögretmen olan esiyle tanıstırdıktan sonra, kusursuz bir kavalye oldu bana. O görünür görünmez de,

oglanlar yok oldular ortadan. Birlikte makinelere, kamyonlara, at arabalarına bindik; görmek

istedigim her yere gittik.

Daha sonraları da Antalya ve yöresini birkaç kez gezdim. Ama artık "turizm patlamıstı."

(Zâten turizm hep patlama halindedir; patlamayınca da "eyvah! Mahvolduk!" deriz.) Yıgınla

93

"siteler", bes yıldızlı oteller kurulmustu; her bir yanı kalabalık basmıstı. Onun için, orasını

1942'de, yozlasmadan önce görebildigime seviniyorum.

Gerçi Bodrum'un basına gelenler Antalya'nın da basına geldi. Ama Ege kıyıları gibi

Akdeniz kıyılarında da öyle görkemli bir güzellik vardır ki, ne yaparlarsa yapsınlar, böyle bir

güzelligi yok edemezler gene de. Ancak oralara hangi mevsimde gideceginize dikkat etmelisiniz

bundan böyle. Yani "turizmin patladıgı" aylarda ayak basmamaksınız Ege sahiline de, Akdeniz

sahiline de.

3 Agustos 1998'de yitirdigimiz, güzel kisiligim ve ölüm karsısında yigitligini hiçbir zaman

unutamayacagımız sevgili arkadasım Azra Ýnal ve Vedat Günyol ile birlikte 1976'da Antalya,

Alanya, Side ve dolaylarına gitmem, en hos yolculuklarımdan biri oldu; çünkü kasım

ortalarmdaydık. Egridir'de bir gece kaldık. Orasını bundan önce iki kez gördügüm halde, güzelligi

beni gene de çarptı. Egridir turizmden uzak kaldıgı için, göle uzanan küçük kasaba, suyun o

olaganüstü yesim rengi, göldeki agaçlı adacıklar, hiç bozulmamıs, oldugu gibi kalmıstı.

1961'de oraya ilk gidisimde, yanımdaki arkadasla suya girmeye hazırlanırken, bir er bize

dogru kostu. "Bir erkekle bir kadın beraber yüzemez! Yasak!" diye bagıracagından korktum. Oysa,

komutanları, oradan degil de, daha rahat ve daha güzel olan Orduevi'nden yüzmemizi rica

ediyorlarmıs. Bizi Orduevi'ne götürdü. Baktık ki dört bes kabinli, sezlonglu ve günes semsiyeli

küçük bir plaj. Bizler o yesim renkli saydam sudan çıkarken, iki genç subayla iki er yan yana

dizilmis, bizi bekliyorlardı. Erlerden birinin elinde iki bardak suyla iki kahve fincanı vardı. Ötekisi

ise iki çift plâstik terlikle iki pestemal tutuyordu. Hemen bize kostu. Terlikleri ayagımıza giydirdi,

pestemalları omuzumuza koydu. (Acaba oradaki erlerin mayolu bir hâtûna fena fena bakmalarını

engellemek amacıyla alınan bir önlem miydi o kocaman pestemal?) Bir agacın gölgesinde oturduk.

Kahvelerden sonra, ayranlar, küçük kurabiyeler, çaylar geldi. Askerliklerini yedek subay olarak

yapan ve ikisi de Ýstanbullu olan iki gençle uzun uzun sohbet ettik.

94

1976 Kasım ayında Akdeniz'in suları, yazın Egridir Gö-lü'nün sularından çok daha ılıktı.

Azra ile ben yüzerken, Vedat'ın haline gülerdik. Çünkü yazın bile pek denize girmeyen Vedat,

gömleginin üstüne bir kazak, kazagın üstüne bir yelek, yelegin üstüne ceket giymis, pardösüsü

omuzlarında, kumsalda oturup, bizi beklerdi.

Sabahları denize girer, ögleden sonra da Azra'nın arabasıyla dolaylarda gezerdik. Kadı Ýni,

Kara Ýn, Damlatas magaralarına gitmistim. Ama beni en çok etkileyen ilk kez gördügüm Ýnsu

Magarası oldu: Bu magaranın derinlerinde, suları koyu mavi, dibi görünmeyen gölcükler vardı.

Hayretler içinde, hayran hayran baktım o sulara. O sırada altmıs yasıma geldigim halde, ömrümde

ilk kez görüyordum topragın kim bilir kaç metre altındaki o güzel küçük gölleri.

O görkemli Alanya Kalesi'ni gezerken, fena bir sok geçirdim: Bir de baktım, basında fes,

gencecik bir adam! Ýçin için öfkeden köpürdügüm halde, yapay bir nezaketle yanına yaklasıp, hangi

milletten oldugunu, Türkçe bilip bilmedigini sordum. (Daha sonraları, sıkmabas kızlara da aynı

soruyu sordum hep.) Adı Ahmet'mis. Oradaki caminin imamıymıs. Cuma namazına giderken (o

gün cumaydı) fes takarmıs. "Neden fes?" diye sorunca, "Müslüman Türküm de ondan"

dedi."Müslü-manlıgını bilmem ama, Türklerin artık bunu kullanmadıklarını biliyorum" dedim

basındaki fesi dürtükleyerek. Besbelli ki, Ýmam Hatip Liselerinin ilk parlak ürünlerinden biriydi o

oglan. Ömrümde hiç kimseye el kaldırmayan ben, ögretmenligimin olanca otoritesiyle, yüzüne iki

tokat atıp, o fesi basından alarak yere fırlatmak istedim. Ýçimden geleni yapmadıgıma da hâlâ

pismanım. "Ýste tam gardrop Atatürkçülügü" diyeceksiniz. "Basında fes varmıs, sarık varmıs,

sıkmabasmıs, ne önemi var?" diyeceksiniz. "Asıl sorun kafasının içini degistirmek" diyeceksiniz.

Ama ben, pragmatist bir insan olarak, genç bir erkegin basında fes ya da sarık, genç bir kızın

basında saçlarının bir tek telini göstermeyen bir bez parçası olunca; kafasının içinin de kolay kolay

degismeyecegine inanıyorum. Çünkü Cumhuri-yet'in ilk yıllarını yasadım. Erkekler baslarına

kasket geçirince,

95

kızlar çarsaftan çıkıp baslarım açınca; davranıslarının, psikolojik yapılarının, düsüncelerinin

de yavas yavas nasıl degistigini kendi gözlerimle gördüm.

Fesli oglanla karsılastıktan bir iki gün sonra baska bir karsılasmayla moralim yerine geldi

iyi ki: Side'de bir lokantada aksam yemegimizi yerken, biraz ötedeki masada, iki beyle sevimli bir

erkek çocuk gördük. Onların masasında da bir Cumhuriyet gazetesi vardı, bizimkinde de. "Cumok"

sözcügü yenidir ama, Cumhuriyet okurları arasındaki bag eskidir. Birbirlerine yakınlık duyarlar

öteden beri. Aralarındaki bag, herkesin sandıgı gibi siyasal degil, kültüreldir daha çok. Nice keskin

solcular bilirim ki, çanak çömlek dagıtan boyalı basım Cumhuriyet'Q yeg tutarlar. Pek solcu

sayılmayacak kimi aydınlar da, kültürel sorunlara iki tam sayfa yer veren bu gazeteden

vazgeçemezler. Kitaptan baska promosyon yapmayan, hiçbir hol-ding'den destek görmeyen

Cumhuriyet'in hâlâ ayakta kalabil-Ý mesinin; ona özenerek sözde "fikir gazetesi" çıkaranların çok|

geçmeden çanak çömlek dagıtmak zorunluluguna düsmeleri- S nin nedeni, basında gittikçe agır

basan bayagılıga aydınlarımızın henüz tam teslim olmadıklarının bir kanıtıdır bana kalırsa.

Neyse, sevimli küçük oglan, Cumhuriyet'in okundugu öteki | masadan aldıgı meze

tabaklarını bize ikram etmeye basladı. Biz de onu kendi masamıza, daha dogrusu benim kucagıma

otur- | tunca, iki bey de yanımıza geldi. Biri savcıymıs; öteki de Toros Dagları'nın eteginde bir

ilçenin kaymakamı ve sevimli çocugun babasıymıs. Genç kaymakam, Side'den ancak 75 kilometre

uzakta, Gündogmus ilçesine bizi davet etti. Ertesi gün oraya birlikte gittik. Her bir yanından gürül

gürül suların aktıgı, çam l ormanları arasında dünyalar güzeli bu yeri, Cumhuriyet gazetesini

okumamız sayesinde görebildik böylece.

Ne gariptir ki, 1998 sonbaharında, yani aradan yirmi iki yıl geçtikten sonra, yüzünü hayal

meyal anımsadıgım, orta yaslı, sevimli bir hanım girdi Bodrum'daki evimin avlusuna. "Adım

Sermin" dedi. Emekli olmadan önce, Gündogmus'ta on yıl ög- l retmenlik yaptıgını; Azra Ýnal'ın,

Vedat Günyol'un ve benim oraya gidisimizi çok iyi anımsadıgını anlattı. Kaymakamın J unuttugum

adı Ýsmail'mis. O da çoktan emekli olmus. O gün, m

96

sular üstüne kurulu bir çardakta yedigimiz nefis alabalıkları kızartan, çok sevdigim un

helvasını kavuran Sermin Ögretmen'le bunca yıl sonra yeniden karsılasınca, çok duygulandım.

Gerçi yalnız yola çıkmaktan da hoslanırım ama, gidecegim yöreyi benden çok daha iyi bilen

yakın bir dostla yolculuk etmenin keyfi de baskadır. Ekim 1964'te, Cevat Çapan, esi Gönül ve

Sabahattin Eyüboglu ile birlikte, Cevat'ın arabasıyla güneye yaptıgımız gezi, bu açıdan çok hos

oldu. Ýstanbul Üniversitesi-'nin Edebiyat Fakültesi'nde Fransız edebiyatı okutarak meslek yasamına

baslayan hocam Sabahattin Eyüboglu, Fransızcadan çevirilerini sürdürmekle birlikte, bir süre

sonra, Anadolu'nun sanat ve kültür tarihine adamıstı kendini. Bütün kalıntıları, ören yerlerini

ayrıntılı olarak incelemekle kalmıyor; eski ve yeni, bütün söylenceleri, bütün masalları da

biliyordu. Bense ka-racahildim bu konularda. Her zaman oldugu gibi, Sabahattin anlattı, ben de

ögrendim.

Örnegin Priene dolaylarından geçerken, nerdeyse insan boyunda, upuzun, acayip bir bitki

gördük. Sabahattin, bunun adının nartex oldugunu, ucundan tutusturulunca bir mesale gibi

yandıgını ve Euripides'in Bakkhalar tragedyasında bundan söz edildigim söyledi. Bergama'da

Asklepios Tapınagı'ndaki uzun koridorun damında görülen küçük delikler üstüne anlattıkları beni

çok ilgilendirdi: Hekimler, ruh hastalarının rüyalarını dinler; bu hastalan iyilestirebilecek

yöntemleri aralarında tartısır-larmıs. Sonra belirli bir hasta koridordan geçerken, onu

iyilestirebilecek sözleri bu deliklerden fısıldarlarmıs. Hasta kendisine bunları söyleyenin bir insan

oldugunu anlamaz; bu sözlerin gaipten geldigini, dogaüstü güçlerin ve tanrıların ona yol göstermek

istedigim sanır; telkin yoluyla iyilesebilirmis böylece.

Kazdagı, yani eski adıyla Ýda Dagı'nın dolaylarından geçtigimiz sırada Sabahattin'in Sankız

üstüne anlattıklarını o yörede oturanlar bilir belki. Ama ilk kez duydugum bu masal benim çok

hosuma gitmisti: Sarıkız, Hazreti Ali ile Hazreti Ayse'nin kızıymıs. Ne var ki, bedensel hiçbir yanı

olmayan bir bir-

97

lesmeden dogmus. Annesiyle babası, birbirlerine hiç dokunmadan dünyaya getirmisler onu.

Selman Farisi adında çok yaslı bir bilge tarafından korunmak üzere Kazdagı'na götürmüsler.

Gelgelelim, Sarıkız büyüyünce, Selman Farisi ona ölesiye âsık olmus. Yakısıklı genç bir erkek

olmak istemis. Dilegi yerine gelmis ve bir tek geceyi beraber geçirmisler. Sonra yaslı adam gene

eski haline dönmüs, Sarıkız da kederden ölmüs. Daha sonraları Sarıkız söylencesini sorup

sorusturunca, Sabahattin'in masalından bambaska seyler anlattılar bana: Örnegin, Sarıkız,

Peygamberin kızı olan Fatma'nın esi Hazreti Ali'ye asıkmıs. Babası, onu cezalandırmak için, bir

kaz sürüsüyle birlikte dagın dorugunda ölüme terk etmis. Ama Sarıkız, masum oldugundan

ölmemis, güzel bir ısıga dönüsmüs.

Çok hos geçen bu gezimiz tehlikeli bir biçimde baslamıstı. Çanakkale Bogazı'nda müthis bir

fırtına oldugundan, araba va- ,| pürü islemiyordu. Ne var ki, Sabahattin, hiç sevmedigi, "Eceberbat"

adını taktıgı Eceabat'ta gecelemek istemiyordu. Taka bozuntusu acayip bir motörle geçtik

Çanakkale'yi. Ancak üç araba alabiliyordu bu motor. Arabalar, rıhtıma konulmus oldukça dar iki

kalasın üstünden geçerek motöre çıkabiliyordu. Cevat, bu cambazlıgı basarıyla yaptı ve motörde

yerimizi aldık. Dalgalar, arabamızı her an denize savurabilecegi için, ıslanmayı göze alarak dısarıya

çıktım. Gerçi denizden korkmam; hattâ denizde kendimi ölümsüz sanırım. Ama her bir yanı kapalı

bir | aracın içinde denizin dibini boylamayı da istemem.

Karsı sahile geçerken Lord Byron geldi aklıma. Topal dogdugu, bu yüzden de dogal olarak

bir asagılık duygusuna kapıldıgı için, bu ünlü sair, ne denli iyi bir yüzücü oldugunu gözler önüne

sermeye meraklıydı. Gerçi karada kosamıyordu ama; suda hızla ve mükemmel yüzebildigim dünya

âlemin bilmesini istiyordu. 1810'da Türkiye'ye geldiginde, bunu kanıtlamanın yolunu buldu.

Çanakkale Bogazı'nda suyun çok soguk olmasına karsın, kendi iddiasına göre bir saat on dakikada

Avrupa'dan Asya'ya yüzdü. Bunun üzerine, hemen bir siir yazdı: Written After Swimming from

Sestos to Abydos yani "Sestos'tan Abydos'a yüzdükten sonra yazılmıstır." (Eski Yunan tarihinde

sık sık sözü edilen Sestos ile Abydos'un simdiki cografyamızda yeni ad-

98

lan var mı diye ansiklopedilere baktım; ama bir sey bulamadım.) Bu siirinde teshirci yanı

bir hayli gelismis olan ünlü sair, Leander'in, karsı sahildeki sevgilisi Hero'ya kavusmak için, yani

ask ugruna Çanakkale Bogazı'nı yüzerek geçtigini; kendisinin ise, "san" ugruna bunu yaptıgını

söyler: "He swam for love as I for glory." Bunu gerçekten bir "san" sayıyordu ve kısa ömrü

boyunca, siirlerinden çok bu marifetiyle övündü belki de.

Sabahattin antik kentlerden çogunu daha önceden gezmisti. Ama Karya bölgesindeki

Alinda'yı ilk kez Cevatlar ve benimle birlikte gördü. Bu pek bilinmeyen kalıntıları bulabilmek için,

mükemmel bir Türkiye rehberi olan Guide Bleu'den yararlandık. Oraya varınca, Sabahattin sanki

hiçbir kalp sorunu yokmus gibi, yokus yukarı kosmaya basladı. Onu zor zapt ettik. Bütün kalıntıları

bulduk da, tiyatroyu bulamıyorduk bir türlü. Sabahattin, "sen güzel manzaradan anlarsın. Buranın

en güzel manzarasını seç. Tiyatro oradadır" dedi bana. Çevreme bakına bakına, suraya buraya

kostum, tepelere tırmandım. "En güzel manzara galiba burada" deyince, Sabahattin, "dön, arkana

bak" diye bagırdı asagıdan. Dönüp bakınca, tiyatronun hemen arkamda oldugunu gördüm. Dünya

güzeli bir tiyatroydu üstelik. Sedir Adası'ndaki tiyatro gibi, her bir yanından zeytin agaçları

fıskırıyordu. Zeytin agaçları, kıvrıla kıvrıla dans eden insan bedenlerini anımsatır bana her nedense.

Buradakilerin dansı ise, güzel bir huzur yayıyordu çevreye.

Bunun tam tersine, Çine ile Mugla arasındaki Gökbel vadisi, hayranlıkla karısık müthis bir

dehset uyandırıyordu insanda: Aklın alamayacagı kadar büyük kayalar gelisigüzel yıgılmıs, bütün

tepeleri kaplamıstı. Bazıları sipsivri uçlarını baska bir kayaya saptamıslardı. Bazıları nasıl böyle

durabildiklerini anlayamadıgım bir biçimde üst üste binmislerdi. Aralarında her an bozulabilecek

öyle tehlikeli bir denge vardır ki, o çok virajlı daracık yolda giderken, kayaların arabayı altlarına

alıverip ezecekleri korkusuna kapılıyordunuz. Yunan mitologyasının tanrılarıyla titanları sanki

orada savasmıslar, birbirlerinin üstle-

99

rine atmıslardı o koskocaman kayaları ya da inanılmaz büyüklükte bir göktası buralara

düsüp parçalara bölünmüstü. Ne gariptir ki, aynı anda Sabahattin'in de benim de, Mallarme'nin

Edgar Allan Poe üstüne yazdıgı dize aklımıza geldi: Chu d'un desastre obscur. Bu kayalar,

gökyüzünde yer alan ve ne oldugu bilinmeyen korkunç bir felâketten sonra yeryüzüne düsmüstü

belki. Cevat Sakir, buna kesinlikle inanmısçasına, "bu vadi gökten düsen bir meteorla meydana

geldi. Picasso görse sasırırdı" der. Geçenlerde Oktay Ekinci'nin Cumhuriyet'te okudugum bir

yazısına göre, bu essiz doga hârikası, sözde "kalkınma" ugruna yapılacak bir barajın sulan altında

kalıp yok olmak tehlikesiyle karsı karsıyaymıs.

Gökbel'i biraz geçtikten sonra, saydam suları yemyesil çok güzel bir ırmak akar ve Gökbel

karabasanından arınmak için, bu ırmagın sularına hemen dalmak gelir insanın içinden.

Sahile yaklastıkça doganın güzelligi de artıyordu. Aksamleyin Sakar yokusundan döne döne

inerken (daha az tehlikeli olan yeni yol yapılmamıstı henüz) bir virajda, Sabahattin, Cevat'a,

"burada dur!" dedi. Yolun kenarına gitti; biz de pesinden. Gökova, olanca görkemiyle gözümüzün

önüne serildi. Dogada ne vardır? Deniz vardır, dag vardır, orman vardır, ova vardır. Bunların hepsi

vardı asagıda, hem de en güzel biçimle-riyle. Ýtalyanlar, "Napoli'yi gör de öl" derler ya, Cevat Sakir

de, "Gökova'yı gör de yasa" derdi. Ýlk kez gördügüm Gökova'nm karsısında biraz kendimden

geçtigim için, arabaya geri döndüm, bir küçük konyak sisesi aldım. Çünkü alkol, duyarlılıgın

fazlasını önleyen, insanı yatıstıran, sakinlestiren bir ilâç gibidir kimi zaman. Agrı Dagı'nı ilk

gördügümde de, fena heyecanlanmıs, aynı tepkiyi göstermis, kendime gelebilmek için dagın

serefine kadeh kaldırarak, içki içmistim. Sabahattin, Cevatlar ve ben, Gökova'ya baka baka o küçük

siseyi bitiriverdik hemen oracıkta.

Marmaris'i de ilk görüsümdü. Doga güzelligi açısından Bodrum'dan daha güzel, hem de çok

daha güzel oldugu halde,

100

Bodrum'un küçük bir kasaba olarak çekiciliginden yoksundu. Çünkü 1937 depreminde

tümüyle yıkılmıs, eski evlerin yerine, sıra sıra biçimsiz beton yapılar dikilmisti. Kim bilir nasıl

güzeldi Marmaris o depremden önce! Gelgelelim, kasabayı çirkinles-tiren deprem, ne dogayı

çirkinlestirebilmis, ne çam ormanları, ne de kimilerinin günlük agacı dedikleri buhur agaçlarını

kökünden sökebilmisti.

S. T. Coleridge'in "Kubla Khan" adlı siirini ilkin on üç yasındayken hayranlıkla

okumustum. Bu hayranlıgı seksen üç yasındayken de aynen duymaktayım. Sairin incense bearing

trees'ten (buhur veren agaçlar) söz ettigini okuyunca, bunu, siirsel düs gücünün bir ürünü

sanmıstım. Büyüyünce, böyle agaçların gerçekten var oldugunu ögrendim. Marmaris'e gelince de

bu buhur agaçlarını kendi gözlerimle gördüm. Asıl koku, agacın kabugunda. Çakımla agaçtan

reçineli bir kabuk kesip bir kibrit kutusuna koydum. Yıllarca sonra bile mis gibi koktu o kibrit

kutusunda.

Daha sonraları Gökova'ya kaç kez gittim; hattâ kaburga kemiklerim kırıldıktan sonra bile

gittim. Çünkü Akyaka köyünde Nail Çakırhan-Halet Çambel Kültür ve Sanat Evi'nin açılısı

dolayısıyla, özellikle de Nail'i onurlandırmak amacıyla, 19 Agustos 1998'de, benim de katıldıgım

bir toplantı yapıldı. Nail bu köyde, Gökova'nın görkemine gerçekten yakısan birbirinden güzel

evler yaptıgı için, onu ne kadar onurlandırsalar yeridir. Bunların ilki, 1970'te kendi ve esi için

yaptıgı, 1983'te Uluslararası Aga Han Mimarlık Ödülü'nü alan küçük ev; sonuncusu da, açılıs töreni

yapılan Kültür ve Sanat Evi'dir.

Nail Çakırhan, hiç de böyle bir niyeti olmadıgı halde, bir mimarlık ekolü kurmustu

Akyaka'da. Bütün arsa sahipleri, tıpkı Nail'inkine benzeyen evler istiyorlardı. Eskiden Akyaka'da

bir düzine güzel ev varken; simdi onu taklit eden ve ne yazık ki hepsi güzel sayılamayacak, hattâ

bir kısmına taklidin taklidi diyebilecegimiz bir yıgın ev var. Ama bunlar, beton degil de ahsap hiç

olmazsa. Ahsaba öyle bir gereksinim oldu ki, 1970'te bu tür isçiligi yapabilen ancak iki yaslı usta

kalmısken; simdi ahsap isini basarabilen birçok marangoz atölyesi kuruldu. Nail Çakırhan'in yalnız

özel evlerde degil; Fethiye'de, Datça'da ve Akyaka'da yaptıgı otellerde de ahsap her zaman egemen.

101

Akyaka köyü beton blokların giremedigi tek turistik yer Türkiye'de. Kurtarılmıs bölge

diyebiliriz oraya. Üstelik tek gürültüsüz turistik yer. Bunun ne inanılmaz bir nimet oldugunu, benim

gibi, beton blokları arasında, Türkiye'nin belki en gürültülü yeri olan Bodrum'da aylarca yasayanlar

bilir ancak. Na-il'in öteki otellerini görmedim. Ama Akyaka'daki Yücelen Ote-li'nin Çakırhan

Konagı adını tasıyan kısmında birkaç gün kaldım. Dogayla inanılmaz bir uyum içindeydi orası.

Azmaklar üstüne kuruldugu için, sular akıyordu her bir yanından. Bu sularda ördekler yüzüyor,

alabalıklar yüzüyordu. Otel, bir okaliptüs ormanına hemen bitisikti ve muz agaçlarıyla doluydu

bahçesi. Yücelen Oteli'ne ayak basar basmaz, "demek ki, cennetlerimizin tümünü henüz

yitirmemisiz" dedim kendi kendime. Ve Bodrum'daki o bes yıldızlı toplama kampları büsbütün

gözümden düstü.

Akyaka'da sevdigim baska bir yer de Halil'in Yeri'ydi. Otuz yıl önce Gökova'da bisikletle

gezerken görmüstüm orasını. Körfeze sayısız azmaklar akar, Halil de küçük kır gazinosunu bir

azmagın üstündeki küçücük iki adacıkta kurmus'tu. Birinci adacıktan ikincisine, minnacık bir tahta

köprüyle geçilirdi. Azmagın sularında yesil baslı ördekler yüzerdi. Karacaoglan'ın çok sevdigim,

"yesil baslı ördek olsam su içmem göllerinden" dizesi aklıma gelirdi. Ama ben, o azmagın sularını

içmeye can atardım. Halil'in Yeri'ne gider gitmez, ayakkabılarımı çıkarır ve ne gariptir ki, yazın

serin, kısın ılık olan azmagın sularında, dipteki bitkileri ezmemeye çalısarak saygıyla yürürdüm.

Bunların arasında, yerlilerin "su teresi" dedikleri ve belirli mevsimlerde nefis salatası yapılan bir

bitki de vardı.

1998 Agustosunda oraya yeniden gidip de çok lüks, süslü erkekler ve kadınlarla dolu,

"sosyetik bir restauranf'la karsılasınca, fena halde bozuldum. Halil'in Yeri'nin siirselligi tümüyle

yok edilmisti. Ýyi ki, aynı gece "Deli Mehmet" esti de, biraz avundum. Hangi yönden geldigi belli

olmayan; sanki aynı anda hem dogudan, hem batıdan, hem kuzeyden, hem güneyden esen bu çılgın

rüzgâra "Deli Mehmet" adını verir Gökovalılar.

102

Halet ve Nail ile dostlugum sayesinde görebildigim dünyalar güzeli baska bir yer de

Karatepe'dir. Halet tâ 1947'den beri kazılarda çalısıyordu orada. Daha sonraları, projesini Turgut

Cansever'in hazırladıgı, uygulamasını Nail'in yönettigi bir kazı evi yapılınca, ben de ilkin 1960'ta

orasını gördüm. Karatepe'ye varmak pek o kadar kolay degildir. Önce Adana'ya, oradan bir

minibüsle Kadirli'ye, oradan da bir ciple 20 kilometre yol yapıp, Karatepe'ye gelirsiniz.

Oraya varır varmaz da, görkemli çam ormanları arasında bir cennette buluverirsiniz

kendinizi. Karatepe ancak 200 metre yüksekliginde bulundugu halde, her nedense 1000 metre, hattâ

1500 metre yüksekligindeymis izlenimini verir. Her zaman güzel esintiler vardır; çamlar her zaman

uguldar çevrenizde.

Karatepe, simdi oldugundan daha da güzeldi eskiden. Çünkü Ceyhan Nehri gürül gürül

akardı eteklerinde. O nehirde yüzmek en büyük nazlarımdan biriydi. Kıyısı çok sarp oldugundan,

istediginiz yerden suya giremezdiniz. Ama bir çınarın gölgeledigi kocaman bir kayanın dibinde

küçücük, nerdeyse bir yatak kadar küçük bir kumsal vardı. Oradan girerdik suya. Girdikten sonra

da, usta bir yüzücü olsanız bile, Ceyhan'ın sizi tâ uzaklara savurmasını engellemek için, özen

göstermeniz, fazla açılmamanız gerekirdi. Akıntıya kapılınca, hemen kıyıya dogru yüzer, agaçların

köklerine tutuna tutuna, küçücük kumsala geri dönerdim. Nehrin ortasındaki küçük ada da beni

büyülerdi. Üstünde sâdece iki çam yetisen bu kaya parçasına, ada bile denilemezdi aslında.

O nehir yok edildi artık. Ceyhan'ın yerini Aslantas Barajı aldı. O büyük gölün kıpırtısız

sularında yüzmek hiç çekici gelmiyor bana. Çünkü yüzme havuzlarından hiç mi hiç hoslanmam ve

ha orada yüzmüsüm, ha koskocaman bir yüzme havuzunda. Fırtınalı bir deniz gibi gürleyen vahsi

nehrimi özlüyorum hep. Oysa, ister okyanuslarda, ister derelerde, ister göllerde olsun, su denilen

sey her zaman güzel oldugundan, o barajın da hos yanları vardı. Özellikle yagmurlu ya da rüzgârlı

havalarda, suları bu dünyadan olmayan yesil bir renk alırdı.

Kara tepe'deki dört bes odalı kazi evi de, mimarlık sanatının bir basarısıydı. Önünde,

arkasında, her bir yanında, koca-

103

man çamlar vardı. Kısaca sütunlar üstüne öyle bir oturtulmustu ki, altındaki toprak,

kayalarıyla, taslarıyla, küçük çalılıkla-rıyla oldugu gibi kalmıstı. Genis pencerelerinde yere kadar

inen panjurların özelligi, sizin çevrenizi görebilmeniz, dısarda-kilerin ise sizi görememeleriydi.

Böylece evdeyken bile ormanın içinde yasıyor; geceleri agaçların ugultusunu dinleyerek, ormanın

içinde uyuyor, ormanın içinde uyanıyordunuz sanki.

Oraya ilk gidisimde, çam ormanının ve nehrin güzelligi beni öyle bir büyülemisti ki, bir

agacın altına çökmüs, bunları seyrediyor, Hitit eserlerinin bulundugu kale kapılarındaki Açık Hava

Müzesi'ne gitmeye üseniyordum. Halet beni zorla o agacın altından kaldırdı, oraya götürdü. Meger

çam ormanı ve Ceyhan Nehri'nden kat kat daha ilginçmis Hitit kalıntıları.

Halet ile Nail, Karatepe'de sâdece bir açık hava müzesi kurmakla kalmadılar. Postanesi,

karakolu, okulu, demirci ve marangoz atölyesi, ögretmen lojmanlarıyla, çagımıza yakısır tesisler de

kurdular orada. (Nail ise, mimarlık sanatının teknigini ögrendi bu arada.) Kazıda ortaya

çıkarılanları kapalı bir müzeye tasımaktansa, bu eserlerin kendi tarihleri ve cografyalarında

sergilenmelerine yönelip, bir açık hava müzesi kurdular. Dogal çevrenin korunması amacıyla da

orasının bir millî park sayılmasına ön ayak oldular.

Dolaylardaki köylülere büyük bir yakınlık gösterdiler. O dag basında bir saglık ocagı

bulunmadıgından, bir çesit ilkyardım istasyonu isletmek zorunda kaldılar. Sırasında köylülerin

yaralarını berelerini dezenfektanlarla temizleyerek sarıp sarmalıyorlardı. Agrılarını sızılarını

azaltacak ilâçlar saglanıyor, enjeksiyonlar yapılıyor, yılan serumuyla birçok kisinin hayatı

kurtarılıyordu. Bütün bu saglık hizmetleri, ilâçlar dahil, bedavaydı elbette.

Kilim meraklısı Halet, eskiden beri kilimcilik gelenegi olan bu yörede, eski dogal boyaların

yerine, cırtlak renkli kimyasal boyaların kullanıldıgını görünce, yeniden kök boyalarına dönmeleri

için, kadınlara yol gösterdi; dogal boyalı "Karatepe Kilimleri" nin yurtiçinde satısa çıkarılmasına,

hattâ yurtdısında bile tanıtılmasına ön ayak oldu.

104

Dolaylardaki köylüler Halefe çok saygı gösterdikleri gibi, Halet de onlara karsı çok

saygılıydı. Bu yüzden de, beni köylere götürmeden önce, çok yemek seçtigimi, bazı seyleri agzıma

koymadıgımı bildigi için, "önüne ne koyarlarsa yiyeceksin, yoksa çok ayıp olur" diye bana sıkı sıkı

tembih etti. Ben de ayıp olmasın diye, tatsız tuzsuz çorbalar, biraz beyazlasmıs bir suya benzeyen

ayranlar içtim. Çayıma da kahveme de öteden beri seker koymadıgım halde, bol sekerli kahveler,

bol sekerli çaylar bile içtim. Derken hava kararırken, bir sininin çevresinde çö-meldik. Evin hanımı

dizimin üstüne, beyaz ve nemli, dörde katlanmıs bir sey koydu. Bunu, yeni yıkanmıs bir peçete

sandım dogal olarak. Ama bir de baktım ki, Halet peçeteyi yemeye baslıyor. Egilip kulagına,

"Halet, peçeteyi de yemesene!" diye fısıldadım. Halet, "hadi, sen de ye" dedi. Peçeteyi kenarından

hafifçe ısırdım. Bez tadı yoktu. Peçete sandıgım sey, biraz nemli bir yufka ekmegiymis meger.

Halet, arkeoloji ögrencileri ve çalısma ekibi oradayken beni Karatepe'ye çagırmak gafletine

bir tek kez düstü. Ama çok geçmeden bunun bir yanılgı oldugunu anladı. Çünkü ben aralarına girer

girmez, o sıkı çalısma düzeninin altı üstüne geldi: Aksam saat dokuzda kimse uyumuyordu artık.

Gece yarılarına kadar sofrada oturuluyor, arkeolojiyle uzaktan yakından ilgisi olmayan sohbetler

ediliyor, içkiler içiliyor; kızlarla oglanlar arasında ileride gelisebilecek duygusal iliskilerin

tohumları atılıyordu. Sonuç, hiç kimse sabahın yedisinde yataktan fırlayıp isbası yapamıyordu. O

güzel gençler oradayken, Halet beni bir daha Karatepe'ye çagırmadı elbette. Ama orasını çok

sevdigimi bildigi için, baska zamanlar beni sık sık çagırdı Karatepe'ye.

Bir gün, bir is için Kadirli'ye gittigimizde, bir de baktık ki, Kaymakamlıgın önündeki

meydan tıklım tıklım dolu. Halet, "bir olay var mutlaka" dedi. Jandarma kapıları tutmus hiç kimseyi

içeri almıyor. Ama Halefi herkes tanıdıgı için, kaymakamla görüsmesi gerektigini söyleyince,

bizim girmemize izin verdiler. Üst kata çıkınca, ömrümde simdiye kadar hiç görmedigim bir

görüntüyle karsılastım: Gögsünde çaprazlama fiseklikler, boynunda dürbün, belinde el bombaları

asılı bir adam

105

ayakta duruyordu. Elleri ayakları zincire vurulmustu. Zincirlerin uçlarını, sagında ve

solundaki üçer jandarma tutuyordu. Halet adamın yanına gitti, "geçmis olsun kardesim" dedi. Sonra

kaymakamın odasına girdik. Zincirlere vurulan adam, Ko-zanlı ünlü bir eskıyaymıs meger. Daha

sonraları, "meydandaki halk kanıma susamısken, bir tek o hanım yanıma gelip, 'geçmis olsun

kardesim' demek insanlıgında bulundu" demis.

Halefin bir eskıya ile ilk karsılasması degildi bu: Kazı Evi yapılmadan önce, çalısma ekibi

çadırlarda barınırken, yörenin en ünlü eskıyalarından biri Halefe haber göndermis. Onunla

görüsmek istedigini, ama tek basına gelmesinin sart oldugunu söylemis. Halet bulusma yerine

gidince, ne olur ne olmaz, eskıyanın tepeden tırnaga silâhlı iki adamıyla birlikte geldigini görmüs.

Halet hangi amaçla bu dag basında bulunduklarını açıklamıs. Adam da, "bacım hiç korkma, ben

seni korurum" demis. Verdigi sözü de tutmus, Halefi öteki eskıyalardan korumus.

Anadolu merakımın Akdeniz ve Ege'nin güzel kıyılarıyla sınırlı kaldıgı sanılmasın. Ne

yazık ki, yaylalarına çıkamadım ama, Karadeniz'i de gezdim. Ýstanbul'a çok yakın oldugundan,

eskiden sık sık gittigim Sile'yi bilirdim sâdece. O uçsuz bucaksız kumsalları, kocaman dalgalan,

çapraz yüzüp akıntıdan çıkmayı beceremeyen acemileri tâ açıklara sürükleyen akıntıları çok

sevmistim. Hele kısın, kıyamet gibi fırtınalar koparken, birkaç gün Sile'de kalmaktan çok

hoslanırdım. Bir söylentiye göre, Güney Amerika'daki Sili'ye gidecegine, mutlu bir yanılgı sonucu

bizim Sile'ye gönderilen fener, geceleri beni büyülerdi. Oraya bir gidisimde, deniz kulagımın

dibinde gümlerken, kumların üstüne uzanıp, günlerce Homeros'un iki destanını ve eski Yunan

tragedyalarını yemden okumaktan büyük haz almıstım. Sanki ömrümde ilk kez tam gereken yerde

okuyordum bunları.

106

Yerli ve yabancı turistlerin sâdece Ege ve Akdeniz kıyılarına dadanıp, Karadeniz'e

gitmemelerine aklım ermiyor. Oralara sık sık yagmur yagar da ondan diyorlar. Yaz sıcagında,

günes her yanı kavururken, ara sıra yagmur yagmasından daha hos bir sey olabilir mi?

Bence, Samsun dısında, bütün Karadeniz kentleri birbirinden güzeldir. Ýki kez, uzun uzun

gezindik oralarda. Bir defasında, Ýstanbul'dan arabayla çıkıp, elimizden geldigi kadar kıyı seridini

izleyerek Sinop'a, bir defasında da, otobüslerle, gene kıyıdan hiç ayrılmadan, Rize'ye kadar gittik.

Rize'den ötesini bilmiyorum ne yazık ki. Ama Amasra'dan Rize'ye kadar doganın güzelligi

gözümün önünden gitmiyor. Amasra ve Sinop'a özellikle vuruldum. Bir de Trabzon dolaylarındaki,

doganın güzelligiyle insanların yaratıcı düs gücünün çarpıcı bir biçimde birlestigi Sümela

Manastırı'na vuruldum.

Trabzonlu olan hocam Sabahattin Eyüboglu, bir dag yamacına oyulan bu akıllara sıgmaz

manastırı kaç kez anlatmıstı bana. Hiç abartmamıs meger. Gerçekten de, gözlerinizle

gördüklerinize inanamıyordunuz oraya bakarken.

I960'ta, Ýstanbul'dan bir cipe binip, tâ Van'a kadar gittim. Ýkisini de yitirdigimiz

arkadaslarım Adnan Benk ve Mazhar Sevket Ýpsiroglu, Van Gölü'nün Ahdamar Adası'ndaki

kiliseyle ilgili belgesel bir film çekmek üzere uçakla oraya gidiyorlardı. Bense Orta Anadolu'yu hiç

görmedigim için, kameraman Aziz Albek ile birlikte karayolundan gitmeyi yeg tuttum. Bir hafta

sürdü bu yolculuk.

Simdi söyleyecegim, hem biraz ayıp, hem de çok yanlıs belki de. Ama gerçek su ki, 1960'ta

Orta Anadolu kentlerini genellikle çok itici buldum. Hani dindar olsaydım, ellerimi açıp, "Tanrım,

ne iyi yaptın da beni güzel Ýstanbul'umda dünyaya getirdin! Ne iyi yaptın da beni orada

yasatıyorsun!" diye dualar edecektim. Eminim ki, oraların halkı, üniversitenin cipiyle gelip

geçerken benim göremedigim gizli güzellikler bulmuslardır o kentlerde. Ama ben, ancak Eskisehir

ve Harpuf tan hoslandım.

107

1965 ilkbaharında Eskisehir'e yeniden gittigimde, gene sevmistim orasını. Gürül gürül akan,

o sırada tertemiz olan Porsuk Nehri boyunca yürümüstük. 19. yüzyıl Fransız romanlarında yasadısı

âsıkların gizlice bulustukları, her bir tarafı sıkı sıkı kapalı, ancak iki yanında iki küçük pencere olan

atlı arabalara benzeyen arabalarla gezinmistik. Adı galiba Çaglayan olan bir otelde/çok yakınında

gerçek bir çaglayan varmıs gibi, sakır sakır su sesleri arasında uyumustuk geceleri. Eskisehir'i o

zamandan beri görmedim. Ama Anadolu üniversitelerinin en verimlisinin, ne yazık ki belki tek

verimlisinin orada kuruldugunu bildigimden, bu kente duydugum yakınlık büsbütün arttı.

Harput'a gelince, dümdüz bir ovadaki Elazıg bana ne kadar itici geldiyse, dimdik bir tepenin

üstündeki Harput da o kadar çekici görünmüstü. Zâten düzlüklerdeki degil tepelerdeki yerlesim

yerlerini severim öteden beri. Tepeler ne denli dik olursa, yerlesim yerleri de o denli güzellesir

benim gözümde. Düzlükteki Elazıg, gittikçe yayılıp büyürken; tepedeki o güzel Harput'un nefis

evlerini, bahçelerini, camilerini, türbelerini, kalesini yavas yavas kemiriyor, yok ediyordu sanki. Bu

durum karsısında, Elazıg'ı, dogal çevreyi ve dogal çevrenin güzelligini hiçe sayan, sâdece

sanayilesip daha çok para kazanmayı amaçlayan kapitalizmin bir simgesi; güzel Harput'u da,

kapitalist düzenin bir kurbanı olarak görmeye basladım.

Ýstanbul'dan Van'a giderken, geceleri yola devam etmiyor, hava kararınca, ucuz bir otel

bulup orada kalıyorduk. Yedigimiz lokantaların yemek listesindeki kimi adların bizi biraz sasırttıgı

oluyordu. Örnegin listede "Ögretmen Makarna"yı görünce, mesleki bir merakla, bu yemegi istedim:

Au gratin yani üstü peynirli fırında pismis makarna, dilbilimsel bir degisime ugrayıp "ögretmen"

olmus meger. Alafrangalıga özenen bazı lokantalarda (zâten "lokanta" sözcügü yeterince kibar

sayılmadıgından, sonundaki "t" harfi vurgulanarak, "restorant" deniliyordu artık) yemeklerin

Ýngilizcesini vermek modası da baslamıstı bu arada. Listelerin birinde Lovely Turkish Feet yani

"Nefis Türk Ayakları" adını görüp de, bunun bizim "paçanın" Ýngilizce karsılıgı olarak verildigini

anlayınca, bir gülme nöbetine tutulmustuk.

108

Bingöl'den Mus'a giden 65 kilometrelik çok bozuk soseyi, hendekleri, dereleri, toprak ve tas

yıgınlarını asarak, yolumuzu yitirip ara sıra gerisingeri giderek, ancak bes saatte yapınca, gülecek

halimiz kalmamıstı. "Burası Mus'tur/Yolu yokustur/Giden gelmiyor/Acep ne istir" türküsünü, o çok

güzel ve çok buruk türküyü sevdigim kadar Mus'u da sevmeye hazırdım. Gel-gelelim Aziz ile bana,

-özellikle bana- sâdece yabancılara degil, düsmanlara bakarmıs gibi bakıyorlardı orada. Pantolon

degil de uzunca bir eteklik; uzun kollu, yakası kapalı bir gömlek giydigim, önlerinde sigara

içmemeye dikkat ettigim halde; sâdece yadırgayarak degil, kinle bakıyorlardı. Eger Ýkinci Dünya

Savası yıllarında Almanya Türkiye'yi isgal etseydi, Nazi subaylarına ben nasıl kinle bakacaksam,

iste öyle bir kinle bakıyorlardı bana. Sanki bir isgal ordusunun temsilcileriydik bizler.

Bu durum beni çok üzdü. Ama sonradan uzun uzun düsündüm: Bizler bir bakıma bir isgal

ordusu gibi degil miydik kendi ülkemizin dogusunda? Bizler Ýstanbul'larda, Ýzmir'lerde, öteki Batı

illerinde az çok rahat yasarken; millet Mus'ta, dogunun çogu kasabalarıyla kentlerinde yoksulluktan

kırılmıyor muydu? Köydekiler magaramsı yerlerde barınmak zorunda degil miydiler? Devlet,

dogunun biraz olsun kalkınması için en küçük bir çaba göstermis miydi?

Düsündükçe, son yıllarda patlak veren Kürt sorununun etnik bir sorundan çok ekonomik bir

sorun oldugu kanısına vardım. Ülkenin batısına yerlesen, orada para kazanan, toplumda saygın bir

yer edinen Kürt kökenli yurttaslarımızın, "biz Kür-tüz" demek, akıllarının kenarından bile

geçmiyordu. Daha önce de itiraf ettigim gibi, siyasal konularda biraz geri zekâlı oldugumu

biliyorum ama, Kürt sorununu çözümlemenin tek çaresinin, dagı tası topa tutmak degil; doguyu

kalkındırmak, refaha ulasmasını saglamak, Kürt yurttaslarımıza insan gibi yasamak olanagını

vermektir gibi geliyor bana.

Yeryüzündeki bütün milletlerin, bütün soyların, bütün etnik grupların birlesip kaynasmasını

isteyen bir enternasyona-Hst olarak, su "Türk kimligi", "Kürt kimligi" lâflarına da hiç aklım

ermiyor. Herkes kendi anadilini konusacak elbette. Ama

109

benim tek amacım, dünyanın bütün insanlarının ancak ve ancak "insan kimliklerinin"

bilincine varmaları.

Van'a varıp, uçakla oraya gelen Adnan Benk ve Mazhar Sevket'le bulustuktan sonra da,

açıkça düsman degilse bile, kusku uyandıran yabancılar olmaya devam ettik. Ýkide birde yolumuz

kesiliyor, kimliklerimiz uzun uzun inceleniyordu. Ýstanbul Üniversitesi'nden gelen bir heyet olarak

vali tarafından resmen kabul edildikten sonra bile bu kuskular sürüp gitti.

Van Gölü'nün güzelligi karsısında kendimden geçtim. Orasını ilk gördügümde günes

batmak üzereydi. Gölü çevreleyen dagların etekleri, bulutlarla kapkaranlıktı; karlı tepeleri ise, ısıl

ısıl ısıldıyordu. Bazı eski Japon gravürlerinde oldugu gibi, Süp-han Dagı yerden kopmus, havalarda

uçuyordu sanki. Hemen mayomu giyip, bir gölden çok, dalgalı bir denize benzeyen Van Gölü'ne

daldım. Sodalı sular gözümü fena halde yaktı ama, beni arındırdı. Tertemiz, gıcır gıcır çıktım sodalı

sulardan.

Göl kıyısındaki hasmetli kaleyi ve Urartulardan kalma yıkıntıları gezdik. Sonra iki yanı

agaçlı bir yoldan geçerek Van'a geri döndük. Bana çirkin görünen kentin, bu güzel gölün kıyısında

degil de yedi kilometre uzakta kurulmasına aklım ermedi. Biz Türklerin, dogadan

hoslanmamalarına yordum bunu. Oysa Vanlılara göre, gölün kıyısından uzaklasınca, yazlan hava

biraz daha serin olurmus; baglar bahçeler de gölün kıyılarında yetismezmis, filân falan.

Van'da ancak üç gün kalabildim. Ahdamar Adası'm ve filmi çekilecek kiliseyi de bir tek kez

gördüm. Çünkü bu yolculuk sırasında her gece eve telefon ediyordum. Üçüncü gece, o sıralarda on

yasında olan oglum Mustafa'nın sokakta top oynarken düstügünü, basına iki dikis atıldıgını, ama

simdi çok iyi oldugunu annemden ögrenince, panige kapıldım. Ertesi sabah bir uçaga atlayıp

Ýstanbul'a geri döndüm.

Aynı yıl, yani 1960'ta ya da bir yıl sonra, Atatürk üstüne kitap yazan Lord Kinross ile

birlikte, Orta Anadolu'ya bir haftalıgına yeniden gittim. Kinross, kitabını yazarken, Mustafa Ke-

110

mal'in 19 Mayısta Samsun'a çıktıktan sonra Sivas'a kadar izledigi yolu kendi gözleriyle

görmek istiyordu. Hiç Türkçe bilmedigi için, ona çevirmenlik ediyordum. Samsun'a uçakla gittik.

Sonra kasabalarda, hattâ köylerde durup, bu olaya tanık olan ihtiyarlarla konusmalar yaparak

Sivas'a vardık. Orada da birçok yaslı kisiyle konustuk.

Bu yolculuktan çok net olarak anımsadıgım iki sey var sâdece: Biri lavanta çiçegi

tarlalarıyla, meyve bahçeleriyle, kale-siyle, dolunayda Yesilırmak'ın sularına yansıyan yahlarıyla

Amasya'nın güzelligiydi. Öteki de, otobüsümüz bozulup yolda kaldıgı için, Kinross'un kapıldıgı

öfkenin komikligiydi. Lord hazretleri, kendi ülkesinde böyle aksiliklere pek alısık degildi anlasılan.

Bir de baktım, çok uzun boylu, iriyarı, dev gibi adam sosenin ortasına dikilmis, elini kolunu sallaya

sallaya, küfür açısından bizim dilimiz gibi hiç de zengin sayılamayacak Ýngi-lizcenin sınırlı

imkânlarından yararlanarak, agzı köpüre köpüre küfrediyor, ter ter tepiniyordu. (Türkçe gerçekten

essizdir, degisik ve renkli bir biçimde küfredebilme olasılıgı açısından. O kadar ki, azınlıklarımız

kendi dillerinde kapısırlarken, kavga, küfür asamasına gelince, Türkçe konusmaya baslarlar.)

Kinross böyle tepinirken, ben de bu Ýskoçyalı Lord hazretlerinin yanma gittim ve damarına

büsbütün basmak amacıyla, Ýngilizlerin sogukkanlılıgına öykünerek, sinirlenmesi için bir neden

olmadıgını, otobüsün belki onarılabilecegini söyledim. Nitekim, ömrümde ilk kez gördügüm bir

yöntem kullanılarak, bir süre sonra onarıldı da: Soför, yola bitisik tarladan topladıgı avuç dolusu

ıslak çamuru, "sap!" diye motorun belirli bir yerine yapıstırdı ve otobüs dakikasında islemeye

basladı.

1984'te yani ciple Ýstanbul'dan Van'a gittikten tam yirmi dört yıl sonra, hem doguyu bir kez

daha gördüm, hem de hiç bilmedigim güneydoguyu. Bir arkadasımla birlikte, Ýstanbul'dan yola

çıktık. Bir otobüsten inip baska bir otobüse binerek, Karadeniz kıyılarında gezine gezine Trabzon'a

vardık. Sonra Zigana Dagları'ndan geçtik. Ben yirmi yasında bir ögrenciy-

111

ken, hocam Sabahattin Eyüboglu, o daglan öyle bir anlatmıstı ki, Zigana Geçidi bir saplantı

halini almıstı bende. Ýyi ki, 1984'te geçtim oradan. Biraz daha gecikseydim, hiç göremeyecektim o

inanılmaz güzellikteki yerleri. Çünkü ögrendigime göre, yeni yollar yapılmıs, tüneller açılmıs filân,

Zigana Geçidi diye bir sey kalmamıs ortada.

Bir arkadasımla birlikte yirmi günde yaptıgımız bu yolculugumuz sırasında, baslıca

üzüntüm Türk olduguma kesinlikle inanmamaları, bana hep "madam" demeleriydi: Bir otele

geliyorum. Resepsiyondaki memura kimligimi uzatıyorum. Biliyorum, "Mîna" acayip bir ad,

"madam" da olabilir. Ama orada "Fatma Mîna" yazılı. Annesi Emine Sefika, babası Tahsin Nahit,

Türk vatandası, hattâ dini Ýslâm yazılı. Resepsiyondaki genç, bana hâlâ "madam" diyor. "Oglum, ne

madamı? Okumasını bilmiyor musun yoksa?" diye çıkısıyorum. "Kusura bakma, madam" diyor

gene de. Bir defasında, "madam" diyenlerden birine, "sen, benim gibi Türkçe konusan bir madam

gördün mü hiç?" diye çattım. Adam, "ama siz, burada konusuldugu gibi degil, bir yabana gibi

konusuyorsunuz Türkçeyi" deyince, herifin, benim o güzel Ýstanbul sivemi yabana sive sandıgım

anlayıp, fena halde öfkelendim. "Sen Ýstanbul'a hiç geldin mi? Ýstanbulluların nasıl Türkçe

konustuklarını hiç duydun mu? Hepsi benim gibi konusur!" diye bagırdım. Oysa adamcagız

haklıydı. Çünkü, 1984 yılında Ýstanbullular ve batının büyük kentlerinde yasayanlar, tatillerinde

sâdece Ege ve Akdeniz'in kıyılarına gittikleri, oralara ayak basmadıkları için, bir Ýstanbullunun ya

da bir Ýzmirlinin, Türkçeyi nasıl konustugunu hiç duymamıstı. Kimligime uzun uzun baktıgı halde,

her nasılsa Türkçe konusmasını ögrenmis bir yabana sanıyordu beni. Üstelik, çok sevimli bir

Ýtalyan turist grubu, hep aynı yerlere gittigimizi, aynı otellerde kaldıgımızı görerek, otobüslerinde

bos yer oldugunu söylemisler, biz ikimizi de aralarına almıslardı. Böylece benim madamlıgım

büsbütün kesinlesmisti. Bu yüzden de, elimi gögsüme basıp basıp, "ben Türküm" diye bagıra çagıra

dolasmam gerekmisti kendi memleketimde.

Bu yolculuk sırasında beni sarsan baska bir sey de, insanların eskiden oralarda yarattıkları

anıtların görkemiyle simdi aynı bölgede yasayanların yoksullugu, daha dogrusu sefaleti ara-

112

sındaki korkunç uçurumu görmek oldu. Bir yanda Ýshak Pasa Sarayı'nın ihtisamı vardı, bir

yanda Dogu Beyazıt'ın yoksullugu; bir yanda Malabadi Köprüsü'nün akıl almaz güzelligi vardı, bir

yanda sefaletten kaynaklanan bir çirkinlik. Dogayla kentler arasındaki aykırılık da çok çarpıcıydı.

Hasmetli Agrı Dagı'nın buzulları ısıldayarak gökyüzüne yükselirken, Agrı kenti yoksulluktan

dökülüyordu.

Erzurum'dan Adana'ya gidisimiz sırasında, Van'ı yeniden gördük, gölün sodalı sulannda bir

kez daha yüzdük ve Erzurum'dan 60 kilometre uzaktaki Hosap Kalesi'ni gezdik. Ne gariptir ki, bir

gotik katedrale benziyordu tıpkı. Diyarbakır'ı, Mardin'i, Siirt'i, Bitlis'i, Harran'ı ve simdi

gidemeyecegimiz Hilvan, Siverek, Sirvan gibi yerleri gördük. Bizlere "hello" diye seslenen

çocuklarla konustuk, yani erkek çocuklarla demek istiyorum; çünkü kız çocuklar okula

gönderilmedikleri için Türkçe bilmiyorlardı.

Bu yolculugumuzun doruk noktası Nemrut Dagı oldu. Ömrümde görüp görecegim en

müthis yerlerden biriydi orası: Gece yarısı Adıyaman'dan yola çıkıp, Kâhta ve Gerger'den geçerek,

Nemrut Dagı'nın eteklerine vardık. Dag 2300 metre yük-sekligindeydi bildigim kadarıyla.

(Bildigim kadarıyla diyorum; çünkü yanılabilirim de. Ne yazık ki, yolculuga çok düskün oldugum

halde, cografya bilgim perisan bir durumdadır. Bunun çaresi, ansiklopedilere bakıp, yazdıgımın

dogru olup olmadıgını denetlemektir. Gelgelelim, dogru dürüst bir ansiklopedi alabilmek için

gereken parayı bir araya getiremedim hiçbir zaman. Yıllar önce, boyalı basında "ansiklopediler

savası" baslayınca da, promosyonlu gazetelerden hiç mi hiç hoslanmadıgım için, bunlardan birini

alıp, kupon biriktirmeye katlanamadım. Bu yüzden, okuyucularım "Anadolu" faslında birçok

yanılgı bulacaklardır herhalde. Simdiden özür dilerim onlardan.) Neyse, 2300 metre yüksekliginde

sandıgım Nemrut Dagı'na çıkarken, yaz mevsiminde oldugumuz halde, hepimiz kalın kazaklar

giyinistik, otelden ödünç aldıgımız battaniyelere sarılmıstık. Ama

113

gene de soguktan titriyorduk. Küçük ve sivri sivri çakıl taslarından olusan dar bir patikayı

uzun süre tırmandıktan sonra zirveye varıp, günesin dogusunu beklemeye basladık. Bir çesit husu

içinde, herkes fısıldayarak konusuyordu. Ýngilizce duyuyordum, Almanca duyuyordum, Fransızca

duyuyordum, Ýtalyanca duyuyordum. Ancak Türkçe duyamıyordum. Çünkü bu turistler arasında

Türk olan bir ben, bir de arkadasım vardı.

Derken, gözümüzün önünde bir mucize oldu: Günes yavas yavas dogunca, dagın etegindeki

ova pembelesti. Pembelik altın rengini aldı. Sonra dev heykeller, ilkin altlarından aydınlanarak,

sanki bizler için yeniden yaratılmısçasına meydana çıkmaya basladı. Ýste o zaman anladım Nemrut

Dagı'na gecenin karanlıgında çıkılmasının nedenini.

Anadolu'da beni Nemrut Dagı kadar sasırtan baska bir yer de, ilkin 1961'de gördügüm ve

gördüklerime inanamadıgım için, birkaç kez yeniden gittigim Göreme yöresidir. Kapadok-ya'ya her

gidisimde, çevreme bakıp bakıp, "olamaz, böyle bir sey olamaz!" diyordum. Ancak ayın yüzeyinin

böyle olabilecegi kanısına varmıstım her nedense. O acayip peri bacaları, kayaların içindeki o

gizemli magaralar ancak ayda bulunurdu. Ne var ki, Amerikalıların aya çıkıp orada yürümelerini

televizyonlar verince, o çorak ve tozlu toprakların Göreme'ye hiç benzemedigini anladım. Düs

gücüm bana bir oyun oynamıstı.

Assos'ta da düs gücüm bana bir oyun oynadı. Oraya ilk gidisimde, kıyıdan uzaklasıp yokusu

tırmanırken, yamaçtaki kayaları, bir kalenin kalıntıları sandım. "Zâten buranın Türkçe adı

Behramkale. O kayalar bir kale" diye tutturdum. Kale filân degil, düpedüz kayalıkmıs meger.

Assos, güzel olmasına çok güzel ama, korkarım ki, hızla yaklasan turizm canavarı, bütün

Ege kıyılarını zapt ettigi gibi, benim hayal ettigim o kaleyi de zapt etmek üzere.

114

Pamukkale'deki o dik yarlar, gerçekten pamuk gibi bembeyazdı ve üstlerinden çaglayanlar

gibi seller akardı eskiden. Köy agaları, tarlalarını sulamak için, o selleri, kendi topraklarına

yöneltmisler; Pamukkale de kararmaya baslamıs. Orada yeraltı kaynaklarından çıkan suları,

kocaman beton havuzlarda toplamaya basladılar. Benim asıl sevdigim, en tepedeki motelin betonsuz

dogal havuzudur. Etrafında bitkiler, çiçekler çıkar; dibinde ise, eski çaglardan kalma

sütunlar, heykel kaideleri filân vardır. Yaz sabahlan yeni dogan günes, havuzu pembelestirin-ce,

elimizde çay bardagımızla ilk sigaramız, yarı bele kadar suya girerdik. Aksamlan da, rakı

kadehlerimizi havuzun kenarına koyup, hem yüzer, hem demlenirdik. Karakısta bile, havuzun sulan

ılık kalır; suyun kaynagına yönelince de iyice ısınır. Pamukkale, sifalı bilinen bu sularıyla yasam

dolu bir yerdir. Ama tepesindeki Hierapolis denilen kutsal kentte bir nekropol yani büyük bir

mezarlık vardır. Agır hastalar, oraya ölüme yatmaya giderlermis eskiden.

Anadolu'da gezinirken gördügüm bazı yerleri, yasadıgım bazı anlan unutamam. Örnegin

Efes'e ilk gidisimde, bu kalıntıların güzelligi karsısında sersemlemis bir halde, bir sütunun

kaidesine çökmüsken, gümbür gümbür Ýtalyanca konusan bir ses duydum. Ýtalyanca bilmem ama, o

ses Dante'den siirler okuyordu sanki. Ýtalyan turistlerine rehberlik eden Cevat Sa-kir'in sesiydi bu.

Ýmdadıma çagınrcasma, "Cevat!" diye seslendim. Cevat, Ýtalyanlan bırakıp, bana rehberlik etti.

Efes'in simdiki halini degil, geçmisini canlandırdı gözümün önünde.

Ýlkin 1961'de gördügüm Manyas Gölü'ndeki Kus Cenneti'ni de unutamam. Kökleri toprakta

degil de suda bulunan kocaman agaçlann altında sandalla dolasmıstık. Ömrümde hiç görmedigim,

sanki bu dünyadan olmayan, rengârenk, acayip, büyük kuslar, tepemizdeki dalların arasında

uçusuyordu. Bun-

115

lardan biri, garip sesler çıkararak, bir ara basımın üstüne konunca, korkuyla karısık müthis

bir sevinç duymustum.

On yıl sonra, aynı yere gittigimde, büyü tümüyle bozulmustu. Kuslar, gölden çıkan

agaçların altında, bir sandalla gezinirken degil; kıyıya dikilen ahsap bir kulenin deliklerinden

dürbünle seyrediliyordu artık.

Simdi adım unuttugum, Suriye sınırına çok yakın Ermeni köyünü de unutamam. Antakya'da

bir iki gün kaldıktan sonra, birkaç saatte varmıstık oraya. Birlikte yolculuk ettigim arkadas; bir

Ermeni okulunda uzun süre Türk edebiyatı ögrettigi için, eski ögrencilerini görmeye gidiyorduk.

Herkes Türkçe biliyordu ama, köyün halkı da muhtarı da Ermeniydi. Konustukları

Ermenice, Ýstanbul'da konusulana pek benzemeyen, kulaga daha hos gelen, Ermenicenin baska bir

türü gibiydi. Sâdece meyve üretiliyordu o köyde. Meyve agaçlarından olusan bir cennetti orası,

incir rakısına meze ederek yedigim elmaların, armutların, seftalilerin, kokularım da, tatlarım da

hâlâ unutamadım.

Bize büyük yakınlık gösterdiler. Muhtar beni evinde konuk etti. Sisman oldugu kadar da

sevimli kızıyla aynı odayı paylastık. Simdi, nerdeyse kırk yıl sonra, orası ne oldu bilemem. Ama

salt Ermeni azınlıgından olusan bir köyü görmek çok ilginç gelmisti bana. Memleketimin sınırları

içinde, salt Kürtlerden olusan, muhtarı Kürt olan, serbestçe Kürtçe konusulan, ekonomik açıdan

kalkınmıs böyle köyler olsaydı, Kürt yurttaslarımız bizlere hâlâ düsman gözlerle bakarlar mıydı

acaba diye düsünmüstüm daha sonraları.

1984'ün sonbaharında, kızım Zeynep, Fransız hükümetinden aldıgı bir bursla bir yıllıgına

Paris'e gidince, arkadaslarım Sezgin ile Ertin Akgüç, birdenbire evde yalnız kalmamam için,

onlarla birlikte bes günlük bir yolculuga katılmamı istediler.

116

Dokuz on kisilik grubumuzda, Mengü Ertel ile esi Ülfet, Maçka Sanat Galerisi'ni yöneten

Rabia Hanım, eski ve sevgili arkadasım Füreya ve yeni tanıdıgım halde hemen büyük yakınlık

duydugum Erdal Ýnönü ile esi Sevinç vardı. Ýstanbul'da kiraladıgımız bir minibüsle, o güne kadar

hiç görmedigim, görmeye de can attıgım Safranbolu'ya ve Yedi Göller'e gittik; Abant Gö-lü'yle

Kartalkaya'yı da gördük.

Yedi Göllerin o mevsimde altın sarısına dönüsen dev agaçlan da, Safranbolu evlerinin

güzelligi de hâlâ gözümün önünde. Memleketimin büyük bir kısmı çorakken, Yedi Göller'de

topraktan sürekli su fıskınyordu sanki. Ömrümde ilk kez böylesine büyük agaçlarla bitkiler

görüyordum. O dev bitkilerle dev agaçlar, sulara yansıyarak çogalıyordu sanki. Safranbolu

evlerinin dısı da içi de, sâdece güzel olmakla kalmıyordu. Seytanın aklına gelemeyecek fanteziler

de vardı o evlerde. Örnegin, bir tanesinde, kocaman dikdörtgen bir havuz, nerdeyse bütün odayı

kaplıyordu. Havuzun çevresinde, duvara bitisik daracık sedirlerde oturuyorduk. Ev sahibesi,

havuzun üstüne koydugu çay tepsisini, elindeki uzun degnekle konuklarına dogru itiyordu. Bu

büyük havuz, evin zemin kaünda olsa, haydi neyse, ikinci kattaydı üstelik.

Anadolu'da yolculuklarıma altmıs yıl önce basladıgım halde, bu uzun süre içinde

görmedigim yer pek kalmadı diyemeyecegim gene de. Gözümden ırak kalan ve artık is isten geçtigi

için bundan sonra hiç göremeyecegim daha nice güzel köseler vardır orada kim bilir.

117

VI. Avrupa'ya Yolculuklar

Nasıl oldu da bu kadar az parayla Avrupa'ya bu kadar çok gidebildim diye hep sasarım.

Oysa pek o kadar sasılacak bir sey degildi bu. Çünkü hem lüks kosullarda yolculuk etmeye meraklı

degildim; hem de sevdigim baslıca Avrupa kentlerinde, yani Paris'te, Roma'da, Londra'da,

evlerinde her zaman rahat rahat kalabilecegim yakın dostlarım vardı. Üstelik kardesim Halil

diplomattı. Onu çok özlerdim; görmeye gidince de, Atina'da, Madrid'de ya da Kopenhag'da

günlerce gezer tozardım.

1937'de, yirmi bir yasındayken yurtdısına ilk çıkısımda Paris'e gittim. Çocukluk arkadasım

Halet Çambel, Sorbonne'da okuyordu; ben de yaz tatilinden yararlanarak, onu görmek istiyordum.

Rue de Seine, St.- Germain'den baslayıp tâ nehrin kıyısına varan, sanat eserleri satan dükkânlarla

dolu uzun bir sokaktır. Bu sokagın 60 numarasmdaki Hotel de la Louisianne'ın en üst, yani altıncı

kaünda bir odayı paylasmıstım Halet ile. Odanın bir kapısı koridora, ötekisi de genis bir taraçaya

açıldıgı için, Paris'in hem sokaklarını, hem de damlarını seyredebiliyordum. Quartier Lâtin'in en

civcivli yerlerinden birinde bu sokakları, bu damları seyrede ede, Paris bir tutkuya dönüstü bende.

118

Sokakların akıl almaz canlılıgı bir yana, bunların zeminini döseyen malzeme bile hayret ve

hayranlık duymama neden oldu: Buna bugün inanması güç ama; o sokaklar tasla, toprakla ya da

betonla degil; düpedüz ahsap parkeyle dösenmisti. Yani güzel bir evin salonunda yürürcesine

geziniyordunuz o sokaklarda. Bu dikdörtgen parke parçaları, pırıl pırıl çelikten yapılmıs, avuç

büyüklügünde yuvarlak çivilerle birbirine raptedil-misti. Biz, barbar Türk ögrencilerin baslıca

eglencelerinden biri, kasla göz arasında bu çivileri yerden söküp evimize götürmek; onları tersyüz

edip kültablası olarak kullanmaktı. 1948'de Paris'e üçüncü gidisimde, ahsap parkeler ortadan yok

olmus; Paris sokakları zeminleri açısından Avrupa'nın öteki büyük kentlerinin sokaklarına

benzemisti.

Bundan sonraki bölümde uzun uzun anlatacagım Paris'e, bir insana âsık olurcasma

vuruldum. Gelgelelim, ne gariptir ki, bu kente yerlesmek, orada sürekli oturmak, aklımın

kenarından bile geçmedi gene de. Oraya sık sık gitmeye can atıyordum. Ama gidince de, bir iki ay

sonra orada kalmak istemiyordum. Paris düslerinden uyanmak, memleketime, Ýstanbul'a, gerçekler

dünyasına, kendi gerçek yasamıma geri dönmek istiyordum.

1937 yılında Ýstanbul'dan Paris'e, yol parası olarak tam 23 Türk lirası ödeyerek gittim.

Üçüncü mevki tren ücreti 40 küsur lira olduguna göre, hem olaganüstü ucuz; hem de birçok yeri

görmemi saglayan, on günden fazla süren çok ilginç bir yolculuk oldu bu: Ýstanbul'dan kalkan bir

Romen gemisiyle Pire'ye vardım. Bu lüks gemide "güverte" yokusuydum. Yani beraberimde

götürdügüm bir battaniyeye sarınıp, üçüncü mevki güvertesinin bir kösesine kıvrılır uyurdum. O

gemide bir tek gece geçirdikten sonra, Pire'den bir trene atlayıp çabucak Atina'ya geçtim. Kentin

sokaklarında söyle bir kostum. Akropol'ü filân hayal meyal gördüm. (Çok daha sonraları kardesim

Halil orada baskâtipken, Atina'da on bes gün kalıp, kenti rahat rahat gezdim.) Yunanistan'a her

gidisimde, yaslı Rumların bana yakla-

119

sıp, Türkçe olarak, "hanım, sen Türksün degil mi?" diye sormaları, beni hem çok sasırtmıs

hem de çok duygulandırmıstı. Bu Rum göçmenleri, dogdukları büyüdükleri memleketi öyle özlüyorlardı

ki, Türkleri dakikasında tanıyor, Yunanistan'da sanki sürgünmüs gibi, dert yanıyorlardı

onlara.

Pire'ye vardıgım günün gecesi, küçükçe bir Yunan gemisine binip, simdi adlarını unuttugum

bazı adalara da ugrayarak, yedi günde Brindisi'ye vardık. Bu gemide gene "güverte" yol-cusuydum.

Ama güvertede kıvrılıp yatmıyordum artık. Uyuyabilecegim çok daha rahat bir yer bulmustum:

Geceleri, ortadan el ayak çekilince, üstü bir branda beziyle örtülü, geminin bordasına asılı

cankurtaran sandallarından birine gizlice tırmanıyor; agırlıgımla hafifçe çukurlasan branda bezini

bir hamakmıs gibi kullanıyor, battaniyeme sarınıp bir güzel uyuyordum. Denizin dalgalı oldugu

geceler, sandal bir besik gibi tatlı tatlı sallanıyordu. Eskiden tayfanın ranzalarda degil de

hamaklarda yatmasının nedenim anladım böylece..Orada uyumam yasaktı elbette. Ama sabahları

güverteyi yıkamaya gelen Yunanlı gemiciler, beni bu cankurtaranlardan birinde bulunca, gülmeye

baslıyorlar; azarlamakla yetiniyorlardı.

Brindisi'den bir trene binip dört günde Paris'e giderken, Avrupa'nın en güzel ülkesi

saydıgım Ýtalya'yı, vagon pencerelerinden de olsa, bir uçtan bir uca söyle bir gördüm. Birkaç

saatligine Roma'da durduk. Çünkü yolcular, fasizmin yüceligini gözler önüne sermek amacıyla

açılan sergiyi görmek zorundaydı. Eger o sergiyi gördügümüzü kanıtlayan damga biletlerimize

vurulmussa, tren ücretimiz, iki, hattâ üç kat azalacaktı. Mussolini, parasız turistlere fasizm

propagandası yapmak için böyle bir yöntem uydurmustu. Üstelik, bu ucuz biletlere ancak çıkısta

damga vuruldugu için, sergiyi sahiden görmek zorundaydık. Sagıma soluma hiç bakmadan,

gözlerimi nerdeyse kapatarak, çıkısa dogru dörtnala kostum. Biletim damgalanınca, trene binip

Paris'e gittim.

Ýkinci yolculugum, bir yıl sonra, yani 1938'de yirmi iki yasındayken oldu. Teyzemin kızı

Melike, Türk kökenli bir Mısır-

120

lıyla evlenmisti ve Üniversite'nin yarıyıl tatilinde ille Kahire'ye gitmemi istiyordu. Beraber

büyüdügümüz için, benim de onu görecegim gelmisti. Melike, Ýstanbul'dan Ýskenderiye'ye gidip

gelme, birinci mevki vapur bileti, Ýskenderiye'den Kahire'ye gene birinci mevki tren bileti

gönderdigi için, bu ikinci yolculugum, beni birincisi kadar heyecanlandırmadıgı halde, çok lüks

kosullar altında geçti.

Kahire'de üç hafta kaldım. Teyze kızımın esi Mısır ölçülerine göre çok zengin sayılmazdı.

Ama 1938 yılının Türkiye ölçülerine göre, çok zengindi. Ýskenderiye'de güzel bir yazlıgı, büyük bir

çiftligi, iki otomobili, Kahire'de yirmi odalık bir konagı ve konagında çalısan sekiz adamı vardı.

Melike'nin bana Ýstanbul'a gönderdigi mektuba göre, bu adamları öyle sımartmısım ki, sekizinden

besini kovmak zorunda kalmıs ben gittikten sonra. Oysa onları sımarttıgım falan yoktu. Sâdece

içimden geldigi gibi davramyordum. Örnegin, fellâh bahçıvanın bisikletini ödünç alıyor, bir tur

atıyordum. Ya da zenci soförün dünya sekeri kapkara bebegini kucagıma alıp, güldürücü sesler

çıkararak, hop hop havaya atıp atıp tutuyordum. Bebek buna bayılıyor, kahkahalar atınca büsbütün

sevimli oluyordu. Ya da mutfakta dolanıyor; pisirdiklerinden bir küçük tabak istiyordum. Agzımı

sapırdata sapırdata, elimi kolumu sallaya sallaya, o yemegin ne denli lezzetli oldugunu anlatmaya

çalısıyordum falan.

Ýskenderiye'yi az gördüm ama, çok ilginç buldum. Kahi-re'yi ise, pek sevemedim. Neden

derseniz, yamyassı bir kent de ondan. Yollar ve kanallar, nerdeyse geometrik bir çizgiyle, birbirine

bitisik sürüp gidiyor. Bir cetvelle çizilmis sanki. Kenti kurtaran Nil Nehri ve nehirden geçen

kırmızı yelkenli tekneler. Çöl de güzel, Piramitler de, Sfenks'in heykeli de. Ama resimlerini o kadar

çok görmüstüm ki, bu güzellikler beni özellikle çarpmadı. Kendi gözlerimle gördüklerimden çok

daha güzeldi bazı fotograflar. Turist kalabalıgının, hayranlıklarını degisik dillerde bagıra çagıra

açıga vurmaları beni tedirgin etmisti belki.

121

Oralarım ıssızken günes battıktan sonra alacakaranlıkta tek basıma görseydim, daha çok

etkilenirdim belki.

Piramitlerin tepesine çıktım, Sfenks'in karsısında durup ona uzun uzun baktım. Develere

bindim, yani öteki turistlerin yaptıklarının hepsim yaptım. Bu arada bir deve yavrusunun boynuna

da sarıldım. Deve yavrusu bir kuzu gibi kıvır kıvır ve bembeyazdı. Onu ayrı bir deve türü sandım.

Meger bütün develer küçükken beyazmıs, sonra boz renge dönüsürlermis.

Mısır'da bulundugum sırada, Ýngilizler ülkeye egemendi. (Hosgörülerine sasmıstım; çünkü

Mısırlıların kahkahaları arasında, bütün müzikhollerde, bütün gazinolarda onları rezil eden skeçler

gösteriliyordu.) Nasır duruma el koymamıstı henüz. Varlıklılarla çogu fellâh olan yoksullar

arasında akıllara sıgmaz bir uçurum vardı. Simdi Türkiye'de oldugundan bile daha korkunç bir

uçurum. Fellâhlar hayvan sayıldıkları için, hayvan gibi davranıyorlardı. Örnegin asfalt yolun

ortasına çö-melerek, eteklerini kaldırıp, herkesin gözü önünde aptes ediyorlardı. Sanki iki ayrı

millet yasıyordu bu ülkede. Mısırlılar ve aslında Mısır'ın köylüleri oldukları halde, köle sayılan

fellâhlar. Biz Türkler ise, o sırada, "köylü efendimizdir" diyorduk. Zâten bu üç haftalık Mısır

yolculugumun benim açımdan en büyük yararı, ülkemin Mısır yanında, ne denli ileri, ne denli

Batılı, ne denli uygar sayılması gerektigini anlamam oldu. Ýstanbul'dan Paris'e ya da Londra'ya

gidince, "iste Batı uygarlıgı!" derler ya, ben de Kahire'den Ýstanbul'a dönünce, memleketimle

gururlandım; "iste uygarlık!" dedim kendi kendime. Mısırlıların, okumus Türk kızlarıyla

evlenmeye neden can attıklarını, Türkiye'nin karsısında neden asagılık kompleksine kapıldıklarını,

bizi neden fena halde kıskandıklarını da anladım bu arada.

Yurtdısına yolculuk edebilmemin baska bir nedeni de, Uluslararası Ýngiliz Edebiyatı

Üniversite Profesörleri Derne-gi'nin üç yılda bir toplanan kongresiydi. Gerçi Edebiyat Fakültesi,

davet edildigimiz kongreye bizi gönderirken, ancak yol parası ve bes günlük harcırah verirdi ama

ben uçakla gidecegi-

122

me, tren ya da otobüsle gider, ucuz oteller seçer, bes gün yerine on bes gün kalırdım orada.

Para açısından da isin çaresini bulurdum. Bir defasında, bu türden alısverislerin yapıldıgı bir büroda

tek süs esyam olan alfan bilezigimi satmıstım. Bürodaki adam, alfanın nasıl islendigine hiç

bakmadan, bilezigi tartmıs, bir miktar para vermisti bana.

Bu kongreler sayesinde, çesitli Avrupa kentleri bir yana, Los Angeles'ı bile gördüm. Çok

keyifli anlar yasadıgımız da olurdu. Örnegin, Paris kongresinde, belediye baskanının verdigi bir

resepsiyonda, havyarlı minik sandviçlerle, en has Fransız sampanyalarını içtik. Sabahın on biri

oldugundan içki biraz çarptı bizi. Lozan kongresinde, göle bakan ve eskiden hapishane olan ünlü

Chillon Satosu'nün, sâdece samdanlarla aydınlanmıs görkemli büyük yemek salonunun

söminelerinde çevrile çevrile kızartılan kuzular yedik. Zâten bunlara katılanların bildikleri gibi,

sabahları ve ögleden sonraları bilimsel çalısmalar yapılmasına yapılır ama, nerdeyse her aksam bir

kokteyl ya da bir yemek düzenlenir; çünkü bir araya gelip hos vakit geçirmek istegi her zaman agır

basar bu kongrelerde.

Hiç acelem olmadıgından, uçaklara atlayıp dıs ülkelere çabucak varamadıgıma pek

üzüldügüm yoktu. Eger alçaktan uç-saydık, durum degisir, uçakla yolculuk etmek isterdim elbette.

Çocuklugumda Yesilköy'deki küçük havaalanına gider, "pır pır" denilen tipte pervaneli bir uçaga

binerdim. O küçücük uçakta, ancak size ve pilota yer vardı. Üstümüz açık oldugundan, sizi

koltugunuza sıkı sıkı baglarlar, gözlerinize kocaman kara gözlükler takarlar, basınıza mesinden bir

çesit migfer geçirirlerdi. Ýki üç liraya karsılık, Ýstanbul'un üstünde on ya da on bes dakikalık bir tur

atardınız; her bir yanı görürdünüz. Ýstanbul gerçekten kanatlarınızın altındaydı. Bir mucizenin

gerçeklestigini sanır, kendinizden geçerek, "uçuyorum, sahiden uçuyorum!" derdiniz.

Oysa simdi, bilmem kaç bin feet yükseklerde uçan uçaklarda, ^pencerenin yanında otursanız

bile, havalandıktan sonra, al-

123

tınızdaki bulutlardan baska hiçbir sey göremezsiniz. Hele uçak büyükse, büsbütün sıkılır, bir

yıgın yabancıyla karanlıkça bir kutunun içine kapanmıs gibi olursunuz. 360 kisilik iki katlı bir

uçakla Atlantik Okyanusu'nu geçmek, korkunç bir sıkıntı olur. Altı saat boyunca sigara içme

yasagı, sıkıntınızı bir iskenceye dönüstürür. Bir defasında, tuvalette sigara içerken yakalandım. Hiç

de utanmadım. Yolcuların duyabilecegi öfkeli bir sesle, "insan haklarına aykırı böyle saçma

yasaklar elbette uygulanamaz" dedim. "Bu koskoca uçakta, havalandırmalı küçük bir kompartıman

ayıramaz mısınız tiryakilere? Canım zehirlenmek istiyorsa, baskalarına zarar vermeden kendimi

zehirlemek bir insan olarak benim hakkım degil mi?" diye sordum. Her emre boyun egen bir koyun

sürüsüne dönüstügümüz için, öteki yolcular alkıslayacaklarına, ayıplayan gözlerle soguk soguk

baktılar bana. Para cezası verecekler diye korktum. Ama güzel hostes, her nedense bunu yapmadı.

Belki o da tiryakiydi; uçagın kuyrugundaki gizli köselerde, o da ara sıra sigara içiyordu belki. Beni

korurcasına kolumdan tutup, yerime oturttu. Ýsaretpar-magım gülümseyerek sallayıp, "artık

yaramazlık etmeyin" demekle yetindi.

Günümüzün "elektronik" dedigim büyük havaalanları ödümü koparıyor. Uzun boruların

içinden geçerek, uçaklardan çıkıyor, uçaklara biniyorsunuz; otomatik merdivenler, boyuna iniyor,

boyuna çıkıyor; heyecandan çözemedigimiz elektrikli isaretler, sürekli yanıyor sönüyor. Size bilgi

verecek bir yetkili yok ortada. Bu insansız teknoloji beni perisan ediyor. Bilimkurgu filmlerine

özgü bir karabasanın içindeyim sanki.

En güzel yolculuklar vapurlarla yapılır elbette. Ama her yere vapurla gidemeyecegimize

göre, tren ya da otobüs yolculuklarım kat kat yeg tutarım uçak yolculuklarına. Hele tren

yolculuklarında sıkılınca kalkıp bir tur atarsınız; koridora çıkıp

124

pencerelerden dısarısını seyredersiniz; öteki kompartımanlara bakarsınız. Bu arada ilginç

durumlar gördügümüz de olur. Örnegin, 1957'de, o sırada yedi yasında olan oglum Mustafa ile

Kopenhag'dan Roma'ya giderken, bitisik kompartımandaki altı Norveçli gemici, iki gün iki gece

boyunca içip, boyuna dövüstüler. Bıçak kullanmadıklarından, iyi ki, ölen olmadı. Kondüktörler

müdahale etmeyi göze alamıyordu. Sınırları geçerken bile, gümrük memurları oraya giremiyordu.

Norveçlilerin sarhosken ne denli belâlı olduklarını herkes bilirmis meger. Mustafa ile ben, ikide bir

koridora çıkıp, savasın çesitli asamalarını seyrediyorduk. Bir ara Norveçlilerden biri kapıyı açıp

dısarıya çıkınca, önünde duran ogluma bir sey yapar diye korktum. Ama fitil gibi sarhos gemici,

Mustafa'nın saçlarını oksarcasına karıstırıp, tuvalete gitti. Çisini yapıp kompartımana geri döndü ve

savasa yeniden katıldı. Neden böyle kıyasıya dövüstüklerini kendileri de bilmiyorlardı bana kalırsa.

Çünkü Roma'ya varınca, kol kola girip, sendeleye sendeleye uzaklastılar istasyondan. Tren

yolculukları her zaman böyle kavgalı dövüslü degildir elbette. Öteki yolcularla kısa süren dostça

iliskiler kurarsınız. Tanımadıgınız bir delikanlı, gülle gibi agır bavulunuzu elinizden alıp tasıyıverir.

(Ýstanbul'da bulamadıgınız ve dıs ülkelerde ucuza aldıgınız okunmus eski kitaplarla dolu

oldugundan, sizin bavullarınız gülle gibi agırdır her zaman.) Onları bir daha göremeyeceginiz için,

öteki yolculara içinizi rahat rahat dökebilirsiniz. Yani kısa süren uçak yolculuklarında ancak yanınızdakiyle

biraz konusabilirken, tren yolculuklarında altı ya da -eger tren üçüncü mevkiyse- sekiz

kisiyle dostluk edebilirsiniz.

Ne yazık ki, Avrupa'ya giden erkeklerimizin bir kısmı, lüks bir randevuevine, bir

müzikhole, ya da bir pavyona gidercesi-ne, eglence ve kadın pesinde yolculuga çıkarlar.

Kadınlarımızın bir kısmı da, ille bir seyler satın almak isterler. Giyim ve süs esyası bunların

basında gelir. Birbirinden ilginç güzel yanlan olan hiç bilmedikleri, hiç gezmedikleri bir ülkeye

degil; giysi

125

satan büyük bir magazaya gelmislerdir sanki. Ýyi giyinmeyi ( herkes ister elbette. Ama iyi

giyinmek istemek baska sey, gözü dönmüs bir halde, bir büyük magazadan çıkıp ötekine saldırmak,

tutkuyla shopping yapmak baska sey. Benim bunu yapa-çak param olmadı hiçbir zaman. (Ancak

okunmus eski kitapları ya da o sıralarda Ýstanbul'da bulunmayan bazı Fransız peynirlerini alırdım.)

Ama param olsaydı da, o büyük magazalara ayak basmazdım gene de. Çünkü kapitalist toplumun,

sürekli ürettigi tüketim mallarını, bilmem kaç katlı koskocaman magazalarda gözler önüne sermesi,

öteden beri midemi bulandırır. Bir sey almam gerekiyorsa, bunu küçük bir dükkândan almayı yeg

tutarım.

Üstelik bu giyim esyalarının çabuk yıprandıklarını, kısa bir sürede giyilemeyecek hale

gelmeleri için, mahsus saglam yapılmadıklarım da bilirim. Çünkü naylon ilk icat edildigi günlerde,

bir arkadasım bana Amerika'dan, beyaz bir naylon bluz, gene naylondan kahverengi bir çift çorap

getirmisti. O naylon bluzu yirmi yıldan fazla giydigim halde hep yepyeni kaldı. Kahverengi

çoraplar ise, yıkana yıkana nerdeyse beyazlastı; ama ne aktı, ne de yırtıldı. Sonra baktılar ki, bu

naylon denilen sey, gerçekten saglam bir maddeymis. Böylesine saglam olmamasının çaresini

buldular. Çünkü piyasaya yeni mallar sürebilmek için eskilerinin o kadar saglam olmaması sarttı.

Ancak o zaman -ikide birde degisen modaların da yardımıyla- tüketim hep sürüp gidebilirdi.

Yolculuklarımda bir seyi çok canım çekse de, yeterince param olmadıgından, Londra'da

Regent's Street'te gördügüm bonsai'lardan. birini alamadıgım gibi, bu istedigim seyi de

alamayacaktım herhalde. Bonsai kırk ya da elli santimlik kapaksız dikdörtgen bir kutunun içine

yerlestirilmis minyatür bir Japon bahçesidir. Ne gibi yöntemler kullanıyorlar bilemem; ama yıllarca

ugrasarak, agaçlan ve bitkileri küçültüyorlar. Agaç gerçek bir agaç kalıyor; ama sâdece bir parmak

boyunda. Bu küçücük agaçlar, bitkiler, akıllara sıgmaz bir mucize bence.

Vitrininde birbirinden güzel bonsai'lar sergileyen bu çok lüks dükkâna, kendimden geçmis

bir halde daldım. Siyah ipek- | ler giymis satıcı kız beni karsıladı. Hangi bonsai'lan, 300 po-

126

und'a olanları mı, yoksa 400 pound'a olanları mı görmek istedigimi sordu nezaketle. Beni

sinir gülmesi tuttu. Çünkü o sırada, yani 1956'da, oglumla ben, Fakülte'nin her ay gönderdigi 105

pound'la geçiniyorduk. Param olmadıgından, ne 300 po-und'lukları, ne de 400 pound'lukları

alabilecegimi söyleyerek, kapıya dogru yürüdüm. Ama kız, yolumu kesti. Nezaketi, böyle lüks

dükkânlarda çalısanların yapay nezaketi degil, içten gelen gerçek bir nezaketmis: "Biliyorum

almayacagınızı; ama madem ki bonsai'lara merak duyuyorsunuz, bunları mutlaka görmenizi

istiyorum" dedi. Ve gerekli açıklamaları yaparak, iki katlı dükkânın bütün bonsaflarım, 300

pound'luklan da, 400 pound'lukları da bir bir gösterdi. Eminim ki, dükkânın sahibi kendi olsaydı,

bir tanesini armagan ederdi bana.

Yalnız trenlerle degil, otobüslerle de gittim dıs ülkelere. Bu otobüslerin daha pahalıları,

Paris'e giderken yolda iki kez durdugu, yani iki geceyi bir otelde geçirip uyuyabildiginiz için, pek o

kadar yormazlar sizi. Ama bir de, ancak otuz dakikalık molalar vererek elli iki saatte Ýstanbul'dan

dogru Paris'e gidenler vardır. Ýste o otobüsler yolcuyu biraz yıpratır. Gelgelelim eger soförünüz

Necati Bey ise, bu uzun yolculuk çok eglenceli geçebilir.

Necati Bey, benim Türkiye'de gördügüm en iyi showman'di. Hani o televizyonlarda

seyrettigimiz, degil güldürmek, insanın sinirden dislerim gıcırdatan sözde komiklere hiç

benzemezdi. Kimi zaman yolda gördüklerinden, kimi zaman yolculardan birinin söylediklerinden

kaynaklanan çok kaliteli nüktelerini, yılısık yılısık sıntarak, bizlere dönüp yapmaz; dogru önüne

bakarak, sanki kendi kendine konusuyormus gibi yapardı. En ön sırada, sagda oturdugum için,

Necati Bey'in ancak profilini görür, ama bunların hiçbirini kaçırmazdım. Yugoslavya'da yollar

Almancı Türk arabalarıyla dolu oldugundan, trafik levhalarının kendi dillerinde degil de Türkçe

yazıldıgını hayretle gördüm. Yugoslav trafik uzmanları, Türklerin sürdügü arabaların bunlara

mutlaka uymalarım istiyordu anlasılan. Necati Bey'in

127

bu konuda yorumları, hem düsündürücü, hem de çok güldürücüydü. Molalarda beni de

yanına alır, yol kenarında piknik yapan Türklerin arasında gezdirirdi. Bir yandan gurbetteki

yurttaslarımın yufka ekmeklerine özenle sardıkları dolmaları, börekleri, tavuk kızartmalarını

yerken, bir yandan da kahkahalarımı zor tutarak, showman soförümüzün, gurbetçilerin isleri,

yasantıları, aile iliskileri, ilerisi için neler amaçladıkları konusunda yaptıgı son derece komik

röportajları dinlerdim.

1977'de arkadasım Adair Mill'in arabasıyla, Ýstanbul'dan Londra'ya sekiz günde gittik. Hiç

bilmedigim Avusturya'yı çok güzel buldum. Kırsal bölgenin ırmakları, gölleri, pencereleri

çiçeklerle süslü küçük ahsap evleri, ormanları çok sevimliydi. Bu ormanlarda özgürce gezinen

geyikler otomobil yoluna çıktıkları için, geyiklere dikkat etmeleri için sürücüleri uyaran trafik

isaretlerim ömrümde ilk kez gördüm.

Bir tek gece kaldıgımız Salzburg'a da bayıldım. Ya deniz kıyısında, ya göl kıyısında olan,

ya da içinden bir nehir geçen | dik tepeli kentlerden hoslanırım öteden beri. Salzburg'un dik J bir

tepesinin üstünde görkemli bir sato vardı. Tepe öyle dikti ki, ancak fünikülerle rahat çıkılıyordu

oraya. Kentin içinden de Salzach Irmagı akıyordu.

Memleket dısında yasayan arkadaslara her zaman rakı gö- f türürüm. Nasıl oldu bilmem,

esyalarımızı arabadan otele tasır- | ken, o rakı siselerinden biri düsüp kırılıverdi. O güzel kentin

sokakları bir süre mis gibi rakı koktugu için, büsbütün yakınlık l duydum Salzburg'a. Bu arada

yıllar önce, 1942'de sıcak bir ra- J mazan günü, Üsküdar Meydanı'nda kırdıgım rakı sisesi aklıma

geldi: Abdülbaki Gölpınarlı'mn Salacak'taki evinde kalıyorduk Cahit ile. Ay sonu oldugundan,

üçümüzün de çok az parası vardı. Kuruslarımızı birlestirince, bir büyük sise rakı, bir ekmek, iki yüz

elli gram beyaz peynir alabilecek parayı topladık. Ýkinci | Dünya Savası'nın en kötü günleriydi.

Savasın Naziler lehine ge- | üsmesi bizi perisan ediyordu. Sabahtan beri tatsız siyasal durumları

tartısmıs, iyice bunalmıstık. Tek umudumuz aksamle-

128

yin günes batarken, Abdülbaki'nin ahsap evinin balkonuna oturup Kız Kulesi'ni seyrederek,

rakı içip biraz keyiflenmekti.

Yakınlarda bakkal bulunmadıgından, saat altıda Üsküdar'a yürüdüm. Çünkü bu önemli

görevi, bizi az da olsa umutlandıracak rakıyı almak görevini baskasına emanet edemezdim. Rakıyı,

ekmegi, peyniri aldım; cebimde birkaç kurus daha kalınca, gözüm döndü, "bir de küçük kavun

alayım" dedim. Kavunu koltugum altına sıkıstırayım derken (o sırada her seyi içine tıkabilecegimiz

naylon posetler henüz kullanılmadıgından) rakı sisesi elimden kaydı, tuz buz oldu. Koku etrafa

yayılınca, meydandaki kalabalık, fena fena baktı bana. Ancak yaslı bir adam, "vah vah! Üstelik

büyük siseymis!" dedi içini çekerek.

Abdülbaki'nin evine eli bos dönmenin yolu yoktu elbette. Bütün gün düsledigimiz o rakıyı

mutlaka içmeliydik. Bakkal dükkânına geri döndüm. Kolumdaki saati çıkardım. Bakkala, "sana

bunu rehin bırakıyorum. Bir sise rakı daha ver. Yarın parasını öder, saatimi geri alırım" dedim.

Adam, saati inceleyip isledigini görünce, kasaya koydu, yeni bir sise uzattı bana.

Ertesi sabah erkenden Salacak iskelesinde Cahit ile pusu kurduk. Çünkü Sehir Tiyatrosu'nun

oyuncularından birinin orada oturdugunu ve sabah provası oldugunu biliyorduk. O oyuncudan borç

aldıgımız parayla Üsküdar'a kostuk, rakının parasını ödedik. Oraya yalnız gitseydim, pek dürüst bir

insana benzemeyen bakkal hır çıkarırdı belki. Ama Cahit'in boyuna posuna, gaga burnuna söyle bir

baktıktan sonra, koluna taktıgı saati çıkarıp bize uzattı.

1977'de arabayla Ýstanbul'dan Londra'ya giderken, Avrupa'da en az bildigim ve daha

yakından bilmeye pek meraklı olmadıgım Almanya'dan da geçtik. Münih'te iki gün kaldık.

Otelimiz istasyona yakın Türk mahallesinde oldugundan, Almanca bilmememin sıkıntısını

çekmedim. Almancadan çok Türkçe duyuluyordu orada. Her yerde Türk filmlerinin afisleri asılıydı.

Herkesin elinde Türk gazeteleri vardı. Kahveler, lokantalar, dükkânlar, bakkal çakkal hep Türktü.

Ýsportada, o sırada "umu-

129

dumuz" olan Ecevit resimli tabaklar satılıyordu. Bütün duvarlara Türkçe sloganlar

karalanmıstı. Salvarının üstüne entari giymis kadınlar gördüm. Erkeklerin nerdeyse hepsi, kenarına

bir tüy takılı Tyrol sapkaları; sivri burunlu, arkasına basılmıs ayakkabılar giyiyorlardı. Bu

yurttaslarımızın ikisi, bir havuzun kenarına oturmus konusurlarken, çok güzel bir söz duydum. Biri

ötekine, "sen anayasa nedir bilir misin? Bilemezsin, bilemezsin! Anayasa bir memleketin

namusudur, namusu! " diyordu.

1977 araba yolculugu sırasında, beni en çok ilgilendiren sey, bir buçuk kilometre

uzunlugunda bir tünelle Yugoslavya'dan Avusturya'ya geçtigimiz sırada, karsımıza çıkan anıt oldu:

Bu çok sâde, ama çok etkili anıt, bir tas blogundan olusmustu. Üstünde bir iskelet heykeli vardı

sâdece. Kaidesine ise, Zola'nm Dreyfus dâvasında söyledigi ünlü söz, "]'accuse" yani "Suçluyorum"

yazılıydı. Ýkinci Dünya Savası'nda Mathausen toplama kampı varmıs orada ve o tüneli, nerdeyse

hepsi ölen, çogu da Fransız olan esirler yapmıs.

Fazla uzamayan, bir ay, bilemediniz iki ay süren yolculukları çok severdim, ama iki ayı

geçince fenalıklar gelirdi içime. Ýstanbul'u, özellikle çocuklarımı özlerdim. Bu yüzden dıs ülkelerde

ancak iki kez bir yıla yakın kaldım: 1940'ta çocuklar dogmadan çok önce, dokuz ay Fransa'da;

1956-1957'de de on bir ay Ýngiltere'de geçirdim. Gerçi o sırada altı yasındaki Mustafa yanımdaydı

ama, iki yasındaki Zeynep'i evde annemle bırakmıstım ve onu çok özlüyordum. Telefonla konusma

olasılıkları da, simdi oldugu gibi kolay degildi. Postanelere gidip, saatlerce sıra beklemek zorunda

kalırdınız.

Türkiye dısındayken, özlem bir yana, beni çok daha fazla tedirgin eden, daha önce de

degindigim baska bir duyguya da kapılırdım. Gerçek yasamımdan koptugum duygusuydu bu.

Gerçekler dünyası ancak Türkiye'deydi; yabancı ülkelerde bir düsler dünyasında yasıyordum sanki.

"Bu düsler güzel olmasına güzel ama, artık uyanayım, memleketime geri döneyim" diyordum kendi

kendime.

130

VII. Paris

Simdiye degin çok sözünü ettigim için, dıs ülkelerde en .çok sevdigim kentin Paris oldugu

anlasılmıstır herhalde. Sâdece benim duydugum bir sevgi degildir bu. Avrupa'ya gidenlerin çogu,

kimi zaman tamamıyla saçma nedenlerden ötürü, Paris sevgimi paylasırlar. Kültürsüzler, eglence

merkezlerinden, lüks magazalarından, sık ve güzel kadınlarından ötürü Paris'e ayılıp bayılırlar.

Kültürlüler de, müzelerinden, sanat galerilerinden, konser salonlarından ötürü bu kente

hayrandırlar. Oysa, bunlardan hiçbiri olmasa, Paris gene Paris olurdu. Çünkü Paris'in gerçek

büyüsü sokaklarındadır. "Büyü" sözcügünü çok bilinçli olarak kullandım. Nedeni de, bu kentin

sokaklarında açık seçik açıklayamayacagım gizemli bir çekicilik bulunmasıdır. Bugüne degin

gördügüm hiçbir sokakta Mouffetard'm ya da Contrescarpe'ın büyülü havasım bulamadım.

"Paris sokakları" derken, kentin bütün sokaklarından söz ettigim sanılmasın. Bunları,

bıkmadan usanmadan sabahtan aksama kadar Paris'te yürüyen arkadasım Müntekim Ökmen bilir

ancak. Onunla aynı günlerde orada bulundugumuz zaman, bana rehberlik eder; ayak basmadıgım

mahallelerde, inanılmaz güzellikte köseler, küçük parklar, evler gösterirdi. Bense, sâdece Seine'in

sol kıyısında, Quartier Lâtin'de, Montpar-nasse'ta, nehrin rıhtımlarında, ile de la Cite'de, ile St.-

Louis ve köprülerde gezerdim. Sivri burnuyla nehre uzanan ile de la Ci-

131

te'yi, üstündeki o essiz katedrali tasıyarak, yelken açmıs giden görkemli bir gemiye

benzetirdim.

Nehrin sag sahilinde ancak Marais mahallesini bilirdim. Arkadasım Hatice Gonnet'nin

evinde konuk kaldıgım sırada, Hatice bir söylentiye göre Baudelaire'in de aynı evde bir ara

oturdugunu söylemisti bana. Baudelaire, boyuna ev degistirdigi, oradan oraya gittigi için, bu gerçek

olabilirdi elbette. Ama aynı binayı degisik zamanlarda, en çok sevdigim sairlerden biriyle

paylasmak olasılıgından belki beni daha çok mutlu eden bir sey vardı arkadasımın evinde: Yattıgım

oda, mutfaga bitisikti. Mutfakta da, musluklu küçük bir fıçı içinde Beaujolais nou-veau sarabı

vardı. Bu, ancak belirli bir mevsimde piyasaya çıkan ve bir iki ay içinde hemen içilmesi gereken

taze bir saraptır. Öteki sarapların tam tersine, tazeligini yitirince, o nefis tadını da yitirir. Hatice'nin

mutfagında güzel Fransız ekmekleri de bulunurdu her zaman. Bizde oldugu gibi baslıca besin

maddesi sayılmadıgından ve genellikle fırınlarda degil de pastanelerde yapıldıgından, ekmeklerin

çok degisik lezzetleri vardır orada. Arkadasımın buzdolabında ise, en sevdigim Fransız peynirleri

vardı. Tiyatrodan, sinemadan ya da bir dost evinden gece geç vakit dönünce, iki bardak Beaujolais

içerek yerdim bunları.

Marais mahallesinde bana heyecan veren baska bir yer de, Place des Vosges'daki Victor

Hugo Müzesi oldu. Çünkü romanlarım siirlerinden daha fazla sevdigim bu ünlü sairin, aynı

zamanda müthis bir ressam da oldugunu anladım o müzeyi gezerken.

Paris'in nerdeyse her mahallesi tanınmaya deger olduguna göre, bu kente merakımın bir tek

bölgeyle sınırlanması dogru degildi aslında. Ne çare ki, ancak sinema krizim tutunca, sevdigim

mahallelerden çıkar, elimde bir Paris planı, hiç binmedigim otobüslere biner, hiç kullanmadıgım

metro hatlarını kullanır, ömrümde ayak basmadıgım sokaklara giderdim. Sinema krizim genellikle

bir çılgınlıga dönüstügü halde, mantıklı ve sistemli kalırdı gene de: "Paris'te eve kapanıp çalısmak

zorunda degilim. Tam anlamıyla tatildeyim. Dolayısıyla, bir sinema meraklısı olarak, canım isterse

günde üç film görmeye hakkım var" derdim kendi kendime. Bu isten anlayan elestirmenler ta-

132

rafından henüz dogru dürüst degerlendirilmedikleri için, sık mahallelerin pahalı salonlarında

yeni gösterime giren filmlere ragbet etmezdim. Ya evvelce gördügüm ya da haklarında bilgi

edindigim eski filmlere giderdim. Kentin bütün sinema programlarını ilân eden haftalık dergilerden

seçerdim bunları. Hem sinema basyapıtlarını, hem de tanımadıgım mahalleleri görürdüm böylece.

Bir defasında, gene hiç bilmedigim bir mahallede, geceleyin Yılmaz Güney'in Yo/'umı

gördükten sonra, metrodaki konusmalarından, aynı sinemaya gittiklerini ve bu filme hayran

kaldıklarını anladıgım orta yaslı bir çifte, "ben bu yönetmenin yurttasıyım" diyerek, övünmek

fırsatını kaçırmadım. Ama Parisliler yabancılarla rahatça konusmak, kısa da sürse, insanca bir iliski

kurmak yeteneginden tümüyle yoksun oldukları için, "sahi mi?" demekle yetinip, dakikasında

sustular.

Bir defasında da, Ingmar Bergman'm Yaban Çilekleri'm gördügüm için, heyecan ve

mutluluk içinde sokakta yürürken, yanımdan geçen herkesin bana hayretle baktıgının farkına

vardım. Oysa Paris'te kimse kimseye pek bakmaz. Önce üstümü basımı bir denetledim. Kardesim

Halil'in kenara attıgı pantolonların paçalarını kısaltıp giydigim ve eskiden pantolonlar fermuarla

degil de dügmelerle kapatıldıgı için, önüme baktım ilkin. Dügmeler yerli yerindeydi. Sonra

ellerimle yüzümü sıvazlayınca, yanaklarımın gözyaslarıyla sırılsıklam oldugunu anladım. Bir

yandan mutlu mutlu gülümsemekten agzı kulaklarına varırken, bir yandan da heyecandan sakır

sakır aglayan bir hâtûna Paris'te bile dönüp dönüp bakacaklardı elbette.

Bazı Paris sinemalarında, önemli filmler, gece yarısı on iki seansında bir tek kez olmak

üzere gösterilir. Châtelet Meyda-nı'nda bir sinemada da Pasolini'nin hiç görmedigim ve çok merak

ettigim Theorema'sı gösteriliyordu. Subat baslarındaydı, lapa lapa kar yagıyordu. Buz gibi

sokaklarda yürüdüm; fazla üsüyünce, bir kahveye sıgınarak, gece yarısını bekledim.

On ikiye yirmi kala, sinemanın bombos holüne daldım, giseye yöneldim. Bilet satan kız,

"eger yedi seyirci olmazsa, projeksiyon yapılamaz" diye buyurdu çok kesin bir tavırla. Biletlerin

yedisini de alıp, bir koltuga kurularak filmi tek basıma sey-

133

retmek olasılıgı çok çekici geldi bana. Ama bunu yapabilecek param yoktu ne yazık ki.

Öteki seyircileri beklerken genç bir çift geldi. Bir iki dakika sonra, bir genç çift daha. Olduk

bes kisi. Ama gisedeki kız, "ille yedi bilet" diye direnmekteydi. Çantamı karıstırdım. Ýki bilet daha

alıp, iki kisiyi davet edecek param vardı. Böyle bir havada, gece yarısı, Paris sokaklarında Pasolini

meraklılarını bulmanın sanki yolu varmıs gibi, sinemanın kapısına çıktım. Derken, bos sokakta

sendeleye sendeleye yürüyen, koltugunun altına yarı dolu bir sarap sisesi sıkıstırmıs, sırtında delik

desik bir battaniye, paçavralar içinde, yaslı baslı bir clochard yani bir evsiz barksız gördüm.

Sarabını almıs, dolaylardaki köprülerden birinin altında yatmaya gidiyordu herhalde. Ona yaklasıp,

durumu anlatmaya çalıstım; pek anlayamadı. Ama kolundan tutup, "sizi sıcak bir yere

götürecegim" deyince, pesimden geldi. Nasıl olsa iki bilet daha almak zorunda kaldıgıma göre, o

evsiz barksızı sinemaya götürmem saçmaydı belki. Ne var ki, hali bana dokunmustu. Bir iki saat da

olsa, rahat bir yerde oturup ısınmasını istiyordum zavallı ihtiyarcıgın.

Giseden biletleri alırken, iki genç çift bana ayıplayan gözlerle bakıyor, biletçi kız da; "mats

les pouxl Mais les poux!" (ama bitler! Ama bitler!) diye homurdamyordu. Dogrusunu söylemek

gerekirse, bitlerden ben de korktugum için, ihtiyarı bir koltuga yerlestirdikten sonra, ondan bir hayli

uzakta oturup Theorema'yı seyrettim.

Film bittiginde, biletçi kız ortadan yok olmustu. Bes seyirci dısarıya çıktık. Kar hâlâ

yagıyordu. Evsiz barksız ihtiyarı uyuk-ladıgı koltukta bırakmıstım. Sinemayı kapatacak bekçinin bu

gece gelmeyecegini; gelse de, ihtiyarın farkına varmayacagını; böylece o zavallının, hiç olmazsa bir

gece köprü altına sıgınmak zorunda kalmayacagını umuyordum. Paris Belediyesi'nin soguk

gecelerde evsiz barksızların donup ölmemeleri için, metro istasyonlarını sabaha kadar açık

bıraktıgını daha sonraları ögrenince, çok sevinmistim.

Bu saatten sonra, ne otobüs bulabilirdim, ne de metro. Konuk kaldıgım bir hayli uzaktaki

apartmana yürürken, Pasolini'nin Theorema'da tam ne demek istedigini bir süre düsündüm.

134

Sonra, ister film, ister siir olsun, herhangi bir sanat eserinden mantıklı bir anlam çıkarmaya

kalkmanın aslında hiç gerekli olmadıgına inandıgım için, bundan vazgeçtim; filmden aldıgım ,

derin hazza bıraktım kendimi.

Paris'e gidince, konuk kaldıgım evlerde pek oturdugum yoktur. Sabah erkenden çıkar, gece

yarıları geri dönerim. O kadar ki, arkadaslarım Leslie ve esi Violaine evlerinde on gün yattıktan

sonra, yüzümü görebilmek için, odama resmî bir davetiye bırakıp, bir lokantada beni aksam

yemegine çagırmak zorunda kalmıslardı bir defasında. Evde sabahın dokuzuna kadar zor

oturabilirim-. Sokaklarda sanki müthis bir seyler oluyor da bunları kaçırıyorum telâsına kapılır,

dısarıya fırlarım. Nehrin sag kıyısındaki dükkânlara bakarım. O dükkânlarda, bugüne degin hiç

görmedigim çiçek ve bitkiler; akvaryumlarda acayip balıklar; kafeslerde rengârenk kuslar; tavuklar,

horozlar, tavsanlar, hattâ keçi yavruları bile satılır. Dünyanın dört bir yanından gelmis, birbirinden

ilginç seyler bulunur oralarda. Bir defasında, vitrininde gerçek Anadolu kilimleri sergileyen bir

dükkân gördüm. Heyecanla içeriye dalınca, Bodrum'dan tanıdıgım Leylâ Hamm'la karsılastım.

Derken nehrin kıyısında, eski kitapları satan sahafları, yani bouquiniste'leri (Fransızcada

boucjuin kitap demektir) uzun uzun incelerim. Yıllardır aradıgım, bir türlü ele geçiremedigim bir

kitap bulunca, çogu zaman yaslı olan sahafla, keyifli olmasını diledigim bir pazarlıga baslarım.

Amacım kitabı daha ucuza almak degildir; çünkü adamın, kitabın kapagına yazdıgı fiyatı

indirmeyecegini pekâlâ bilirim. Asıl istedigim, kitaplarının basında pinekleyen ihtiyarın benimle

biraz konusması; çok kısa da sürse, aramızda insanca bir iliski kurulmasıdır.

Ne var ki, Paris'te bu insanca iliskiyi kurmak, hiç de kolay degildir. Daha önce de

söyledigim gibi, gerçi Fransızlar ikinci Dünya Savası'ndan önce çok daha katıydılar; ama savas

sırasında da, savastan sonra da, bir hayli katı kaldılar genellikle. Savasın ilk yılında bir metro

istasyonunda, yüregime inen bir

135

durumla karsılastım: Pek genç sayılamayacagı halde, sırtındaki üniformadan anlasıldıgı

gibi, her nedense askere alınan, kel kafalı, tombulca bir adamcagız, çok sarhos bir durumda yere

çökmüs, "annemi istiyorum" diye aglıyordu. Orta yaslı erin bu durumu hiç de komik degildi bence.

Gelgelelim, metrodaki Fransızlar, pis pis sırıtarak, adamı alaya alıyorlardı. Onun yanına çömelip,

"annenizi yakında görürsünüz mutlaka" diyerek, avutmaya çalıstım. Hattâ kel kafasını öptüm bile

galiba. Sonra, onu, biraz daha sonra gelen trene bindirip, annesinin bulundugunu umdugum yere

sevk ettim.

Genellemeler hiç de dogru degildir elbette. Ama Fransa'ya, Fransız edebiyatına, Fransız

kültürüne (bu kültürün bir parçası saydıgım Fransız yemeklerine) hayranlık duydugum halde;

Avrupa'nın hiçbir burjuvası, bir Fransız burjuvası kadar sevimsiz olamaz bana kalırsa.

Bir seyler almak için girdigim her bakkaldan, her sarküteriden, biraz bozulmus halde

çıkardım. Çünkü satıcı kız, istedigim az miktarda yiyecegin hesabını yaparken, "c'est tout?" (hepsi

bu kadar mı?) diye sorardı. "Bunda bozulacak ne var?" diyeceksiniz. Ama önemli olan söylediginiz

söz degil, bu sözü hangi ses tonuyla söylediginizdir. Satıcı kızların hepsi degilse bile çogu, bu

soruyu sorarken müsteriyi küçümserdi. "Bu kadar az alınır mı hiç? Yani seni de müsteri mi

sayacagız?" derdi sanki.

Küçük burjuva satıcı kızların ancak parasızlara böyle davrandıklarını, beni bir ara varlıklı

sandıkları için karsımda nasıl ezilip büzüldüklerini kendi gözlerimle görmüstüm. Çünkü söyle bir

durum olmustu: 1948'de, ben iki aylıgına Paris'teyken, Falih Rıfkı da oraya geldi birkaç günlügüne.

Hotel Georges V'de kalıyordu; ben de onu görmeye gidiyordum. Ýstanbul'a geri dönmeden bir gün

önce, beni çagırıp bir ricada bulundu: "Bana bir yıgın sey ısmarladılar. Parasını da verdiler.

Alısverisi hem hiç sevmem, hem de beceremem. Ne olur, beni bu belâdan kurtar. Kapıdan bir

taksiye bin, bunları al gel" diyerek, elime bir yıgın banknot ve upuzun bir liste verdi. Kitap ve plâk

elbette yoktu o listede. Kadın ve erkek çamasırları, kazaklar, parfümler, yüz boyaları, kremler, tıras

losyonları, bir fötr

136

sapka, kravatlar, esarplar, falan filân isteniyordu. Yani o sırada Türkiye'de bulunmayan,

hepsi de tamamıyla gereksiz ve pahalı ıvır zıvır.

O lüks otelden çıkıp, kapıda bekleyen taksilerden birine bindim. Soför, vaktiyle iyi günler

gördügü her halinden belli olan yaslıca bir Beyaz Rus'tu. Ýyi ki, o günlerde "marka" sayılan bu

esyaları ısmarlayanlar bunların hangi sokagın hangi dükkânından alınacagını listede bildirmislerdi.

O güne degin hiç ayak basmadıgım pahalı dükkânların birinden çıkıyor, ötekine giriyordum.

Satıcı kızlar, hepsi birbirinden kazık o parfümlerin, küçügünü mü, orta boyunu mu, yoksa

büyügünü mü istedigimi sorduklarında, "büyügünü" diyordum hiç duraksamadan. Parfümü

almadan önce koklamamı önerdiklerinde, "hayır, istemem, gereksiz" diye tersleniyordum.

Esarpların, kravatların desenine bakmadan; çorapların rengini görmeden, hemen alıyor, fiyatını

listeye yazıyordum. Ancak komiklik olsun diye, erkek sapkasını basıma geçirip, kendimi aynada

seyrettim. Üstelik o fötr, kibar beyler arasında bir ara moda olan "röleve" denilen türdendi. Yani

normal bir fötrden daha yuvarlaktı ve enli olmayan kenarları kıvrıktı. Satıcı kızlar o gülünç seyi

basımda görünce bile gülmediler. Çünkü eski püskü siyah kadife bir pantolon, hafif güve yenigi

mavi bir kazak giyen beni, orijinalite olsun diye öyle kılıklarda gezen bir milyarder sanıyorlardı

herhalde. Beni küçümseyerek, "hepsi bu kadar mı?" diye sormuyorlardı artık. Tam tersine,

nezaketten nerdeyse kıvranarak, rahat geçeyim diye kapıları açıyorlar, bin-bir tesekkür ediyorlar,

aldıklarımı taksiye tasıyorlardı. Paketler bagaja yıgıldıkça, yaslı Rus soför, içinde hiç kötülük

bulunmayan alaycı bir gülümsemeyle beni süzüyordu.

Üç dört saat süren bu tatsız alısveris bitip de otele geri dönünce, soföre sahane bir bahsis

verdim. Paris'te taksi sürücülerine bahsis vermek âdet oldugum göre, soför Fransız olsaydı, hiç

itiraz etmezdi herhalde. Ama Rus soför, paraya bakıp, "olmaz, bu çok fazla" dedi. Ben de bu

paranın kendi cebimden çıkmadıgını, o otelde kalmadıgımı, tıpkı onun gibi çalısan biri oldugumu

söyleyerek, durumu açıkladım. Sonra, adamın dostça koluna girdim, sahane bahsisi zorla eline

sıkıstırdım.

137

Korkarım ki, Parisli küçük burjuvalara verip veristirirken, esas konumdan, yani Paris

sokaklarından uzaklasmak bir yana, genel olarak da Fransızlara biraz haksızlık ettim galiba. Çünkü

o bölgelerde uzun zaman kalmadım ama, güneydeki Fransızlar, Paris'tekiler gibi kaskatı gelmedi

bana. Daha önce de söyledigim gibi, Parisliler, Dogu'dan gelenleri hor görüp, onlara sale meteque

derdi. Bu, öyle yaygın bir hakaretti ki, bir Türk arkadasım, sokakta, Türkçe degil, sâdece Fransızca

konusmamı istemisti benden. Ben de kıyametleri koparmıs, ille Türkçe, hem de yüksek sesle

Türkçe konusacagımı söylemistim ona. Oysa 1940'ta Göte D'Azufde iki üç hafta kaldıgım

pansiyona en yakın bakkal dükkânını isleten, çok cana yakın tombul hâtûn, bana "ma petite" derdi;

param yetmiyorsa, hiç tanımadıgı bu yabancıya kredi açmayı önerirdi; bizim pazarlarda oldugu

gibi, peynirlerin tadına bakmam için, kestigi küçük parçaları bıçagın ucunda bana uzatırdı; kimi

zaman yanaklarımdan makaslar alırdı. Kaldıgımız pansiyonda radyo bulunmadıgından, haberleri

dinlememiz için, bizi evine çagırırdı. Kırmızı saraplar, elmalar, kendi eliyle soydugu cevizler ikram

ederdi bize. Yani Parislilerle kuramadıgım insanca iliskileri, onunla rahat rahat kurabilmistim.

Seine boyunca gezintilerimde, kimi zaman rıhtıma inerdim. Bir tek balık tutmadıkları halde,

ellerinde olta, sabırla bekleyen amatör balıkçılar arasında bir süre gezindikten sonra, Pont des

Arts'a çıkardım. Paris köprülerini severim; ama bunların en güzeli Pont des Arts'dır bana kalırsa.

Çünkü nehrin üstündeki adanın ve katedralin tam karsısındadır; çünkü zemini beton degil, ahsaptır;

çünkü trafige kapalıdır.

Bir pazar sabahı, Pont des Arts'm tahta banklarından birine oturmus keyfederken, Nötre

Dame'ın önündeki meydanda korkunç bir rock müzigi basladı. Bu münasebetsiz gürültünün oradan

geldigine inanmadım ilkin. Ama katedralin önüne gidince,

138

hayretler içinde kaldım: Yaslan on iki ile on sekiz arasında, kızlı oglanlı bir meydan dolusu

izci, avazları çıktıgı kadar bagıra bagıra bir rock sarkısı söyleyerek, sallana sallana, el çırpa çırpa,

hoplaya zıplaya dans ediyordu. Tepeden tırnaga karalar giymis genç bir papaz, kürsüye çıkmıs,

orkestra sefi durumundaydı. Rock müziginin sözlerini anlayınca, hayretten dondum. Hazreti Ýsa'yı,

Meryem Ana'yı, Ýncil'i, azizleri, cenneti, melekleri filân konu eden dinsel bir sarkıydı bu. Yani

hinoglu hin Katolik Kilisesi, yasadıgı çaga uyum saglamanın yolunu bulmustu. Rock müziginden

yararlanarak, çoluk çocuga Hıristiyanlık propagandası yapmaktaydı. "Pes yani! Bu kadarı da

olmaz!" diye kendi kendime homurdanarak meydandan uzaklastım.

Oralara otoyollar yapılmadan önce, nehrin rıhtımları daha da güzeldi. Suyun kenarından hiç

ayrılmadan, uzun uzun yürüyebilirdiniz. Canınız isteyince, merdivenleri çıkıp, baska sokaklarda

gezinebilirdiniz. Benim gibi, yön duygusundan tümüyle yoksun biri için bile kaybolmak tehlikesi

yoktu. Çünkü merdivenleri gene inip ters yönde yürüyünce, kendi mahalleme er geç varırdım.

Ne gariptir ki, yalnız Ýstanbul'un eski halinin degil, Paris'in eski halinin de özlemini

çekiyorum biraz. Örnegin simdi otoyola dönüsen eski rıhtımları özlüyorum; eskiden bazıları ahsap

parke olan sokakları özlüyorum; Halles'i özlüyorum. Kamyonlarla ve marnlamayacak kadar iri

atların çektigi arabalarla, Paris'in yiyip içecegi oraya tasınırdı sabah erkenden. Geceleri geç vakit

de, Halles'e gider, soganlı çorba içerdik. Kocaman kazanlarda kızartılan, külah biçiminde küçük

paketlerde satılan kızarmıs patatesleri özlüyorum. Ne yazık ki, simdi McDo-nalds'ların tatsız tuzsuz

patatesleri aldı bunların yerini. Mangallarda kızartılan kestane kebapları özlüyorum. O kestaneciler

artık pek görünmüyor sokaklarda.

Ýlkin yirmi bir yasında görüp sevdiginiz bir kent, yarım yüzyıldan fazla bir süre içinde

degisecek, siz de özlem duyacaksınız elbette. Gelgelelim, Paris Belediyesi'ni yönetenler, Ýs-

139

tanbul Belediyesi'ni yönetenler gibi rant pesinde kosmadıklarından, kenti hiç

çirkinlestirmeden, pek az degistirdiler. Hattâ, bana sorarsanız, yepyeni güzellikler kattılar Paris'e.

Örnegin çirkin bir hangara benzeyen Orsay Ýstasyonu, güzel bir müzeye dönüstü. Yeni gökdelenler,

kentin içinde degil de, 1871'de Prusya ile savas sırasında, Parisliler ölümü göze alıp, kentlerini

burada savundukları için Defense- yani "Savunma" adını alan yeni bir mahallede bir araya getirilip,

trafige kapalı çok büyük bir meydanın çevresine dikildi. Ýçinde agaçlar, çimenler, çiçekler,

çesmeler, heykeller bulunan bu meydan öyle büyük ki, rengârenk camdan gökdelenleri (aralarında

pembe olanı da var) uzaktan görüyor, güzel bile buluyorsunuz. Bizim daracık caddelerde oldugu

gibi, "ay! Simdi üstüme yıkılacak!" korkusuna kapılmıyorsunuz üstelik.

Yeni yapılan anıtlar arasında, bir tanesi çok duygulandırdı beni. 1964'te Paris'e gidisimde,

Abidin Dino, beni hemen oraya götürmüstü. Ne yazık ki, Paris'e giden yurttaslarımın çogu, bu

anıtın farkında bile degiller. Nehrin üstündeki ile de la Cite'yi bir gemiye benzetmistim. Bu anıt, o

geminin kıç kısmındaki parkın en ucundadır. Merdivenle inilen bir mahzendir orası. Mahzenin

demir parmaklıklarından, nehrin bulanık suları görülür. Ýkinci Dünya Savası'nda Nazilerin toplama

kamplarında ölen iki yüz binden fazla Fransızm adları, küçük seramik parçalarına yazılıp, zemini

kaplar. Graffitileri yani duvarlara karalanan el yazılarını andıran bir yazıyla, Alman isgaline karsı

direnme hareketini destekleyen sairlerden Robert Desnos'un, Eluard'm, Aragon'un dizeleri, sanki

bir bıçakla kazınmıs gibidir bu mahzenin duvarlarına.

Paris'te bazı yenilikler, özellikle Louvre Sarayı'nın avlusundaki cam piramitler ve

Beaubourg büyük tartısmalara yol açtı. Ben sahsen, cam piramitleri çok sevdim. Üçü büyük, biri

küçük olan bu piramitleri, Çinli bir Amerikalı yapmıs. Zâten bana kalırsa, ancak Dogu'nun düs

gücüyle Batı'nın teknigini birlestiren bir sanatçı yapabilirdi bunları. Piramitlerin yanında, koyu gri

granitten, üçgen biçiminde üç havuz var. Bu fıskıyesiz havuzların suları, granitin üstünden akarken,

onlara öyle garip bir ısıltı veriyor ki, hangisi su, hangisi tas anlayamıyorsunuz.

140

Aslında bu piramitler bir süs degil, tamamıyla islevsel. Çünkü mermerden yapılmıs spiral

biçiminde büyük merdiveni inince, yeraltında uçsuz bucaksız izlenimi veren bir mekânla

karsılasıyorsunuz. Toplantı salonları, sergi salonları, lokantalar, kafeteryalar, kitap dükkânları ve

artık Louvre Müzesi'ne sıgmayan sanat eserleri orada toplanmıs.

Beaubourg'a, yani resmî adıyla Pompidou Kültür Merke-zi'ne gelince, durum karısıyor.

1977'de ilk gördügümde, bu cırtlak renkli kültür fabrikasının sakilligi yüregime inmisti. Hâlâ da

pek alısamadım. Ama içine bir diyecegim yok: Teknolojinin en son buluslarından yararlanarak, her

konuda rahatça bilgi edinmenizi saglayan gerçek bir kültür merkezi. Bir tek saniye bile sıkılmadan,

sabahtan aksama kadar istediginizi ögrenebilirsiniz orada. En alt katta, çocukların dogayı daha

yakından tanımasını amaçlayan büyük bir eglence parkı bile var. (Zâten Fransızlar, çocukların hos

vakit geçirmelerini her zaman düsünürler: Arkadasım Alev Ebüzziya'nm eski evinde kalırken, Alesia

Meydam'na giden caddenin genis trotuarında bir atlıkarınca kuruldugunu, rengârenk giysili

küçük çocukların, orada sevinç içinde fır fır döndüklerini gördüm. Oysa, bizim düs gücünden

yoksun asık suratlı belediyelerimiz, çok genis bir trotuarda ya da trafige kapalı bir meydanda da

olsa, o atlıkarıncayı bir zıpırlık sayar, asla izin vermezdi kurulmasına.) Pompidou Kültür

Merkezi'nin içinde bol bol yer kalması için, bütün teknik donanım, binanın dısında kurulmus; o

mavi, sarı, yesil, kırmızı kocaman boruların içindeymis. Asansörler de, cam tüpler içinde, binanın

dısında isliyor. Bir yapının içiyle dısı arasında, bundan daha çarpıcı bir karsıtlık olamaz: Ýçi son

derece güzel bir kültür cenneti; dısı ise, sanki çirkin olmasına ayrıca özen gösterilmis, acayip ve

sakil bir fabrika.

Paris'te yalnız Seine ve rıhtımları degil, kanallar da güzeldir. Örnegin St.-Martin Kanalı, irili

ufaklı teknelerle doludur. Kıyısındaki çocuk bahçesinde kurulan küçük korsan gemisine, yalnız

çocuklar degil, ben de bayıldım. Yasımdan basımdan

141

utanmasam, onlarla birlikte ben de binecektim o gemiye. Kanalın kıyısında çok hosuma

giden baska bir sey de, Parislilerin sinema sanatına vefasını kanıtlayan Hotel du Nord tabelâsı oldu.

Otelin çoktan yıkıldıgı belliydi. Ama Marcel Carne'nin 1938'de çevirdigi filmin anısına, aynı yerde

bir tugla duvar örülmüs; bu duvara Hotel du Nord tabelâsı asılmıstı. Aradan yarım yüzyıldan fazla

geçtigi halde, o filmde, özellikle Arletti ile Louis Jou-vet'nin, seyircileri nasıl büyülediklerini hâlâ

unutamam.

Paris'in metro istasyonları her zaman canlı ve ilginçtir. Hele gece yarısına dogru büsbütün

renklenirler. Paçavralara sarılı yaslı evsiz barksızlar, yanlarında sarap siseleri, yerlere ya da

banklara uzanıp uyurlar. Kimileri, tencerelerini küçük gaz tüplerinin üstüne koyup yemek pisirir.

Tamtamdan tutun da duygusal Fransız sarkılarına kadar her türlü ses duyulur. Tek duyulmayan sey

klâsik müziktir. Ama günün birinde onu da duydum: Bir de baktım, ayakta durmus, önünde nota

sehpası, ke-manıyla Mozart çalan genç bir kız. Ýste o kızı hiç unutamıyorum. Orada müzik yapan

saçlı sakallı gençlere, hippi kılıklı kadınlara hiç mi hiç benzemiyordu. Bambaska bir çevreden

geldigi besbelliydi. Gri bir tayyör, beyaz bir gömlek giymis, güzel saçlarını alçak bir topuzla

ensesinde toplamıstı. Utana utana egildim, önündeki bos çanaga birkaç frank bıraktım. Bir metro

istasyonunun gürültüsü ortasında; ter ter tepinen tamtamlar, elektrik gitarlı pop sarkıcıları,

hokkabazlar, cambazlar arasında degil de, kültürlü ve kibar ailesinin salonunda keman çalıyordu

sanki. O solgun yüzlü incecik kızın, o salondan bu metro istasyonuna, ayakta dimdik durduguna

göre nasıl düstügünü demeyecegim, nasıl geldigini hüzünle düsünüp dururum hâlâ.

Zâten Paris, kimilerinin sandıgı gibi, neseli bir yer degildir her zaman. Açlıktan ölen evsiz

barksızlar vardır orada. El kol hareketleri yaparak, sokaklarda kendi kendine konusan, yapayalnız

kederli ihtiyarlar vardır orada. Kırılan bacagı alçıda, kaldırıma çökmüs, gögsüne dayadıgı kartona

"sandviçinizin yarısını bana verin; açım" diye dilenen gençler vardır orada. Ýkide

birde, birileri nehre atlar. Kimi zaman kurtarılır, kimi zaman kurtarılamaz.

Paris güvenilir bir kent de degildir. New York kadar tehlikeli olmamakla birlikte, her an

soyulabilirsiniz. Otobüste ya da metroda, bir hırsız, dizinizin üstünde açık duran çantanıza elini

daldırır, paranızı çalmaya kalkar. Bir defasında, çocuk denilecek kadar genç bir delikanlı bunu

yaptı. Çantama giren elini, bileginden sıkı sıkı yakaladım. "Ýmdat! Hırsız var!" diye bagır-saydım

keske. Ama böyle saglıklı bir tepki gösterecegime, solcu ögretmen yanım agır bastı. Sesimi hiç

yükseltmeden, "utanmıyor musun sen! Para istiyorsan, bana söyleseydin. Sana yardım edebilirdim

belki" dedim çocuga. Bana hayretle baktı; yüzü bembeyaz kesildi. Sonra bilegini elimden koparıp,

hızla kayboldu kalabalıgın arasında. Çocuga insanca davranayım derken, onu büsbütün utandırmıs,

büsbütün ezmistim galiba.

Ne var ki, insan soyuldugunun farkına varmıyor her zaman: 1980 Agustos ayında, trenle

Londra'dan Gare du Nord'a geldim. Niyetim, Paris'te hiç kalmadan, dogru Normandiya'ya gitmek;

Fahri Peteklerin Granville'deki evinde, onlarla ve Münevver AndaçTa bir hafta geçirdikten sonra,

Ýstanbul'a geri dönmekti. Cebimdeki bozuk parayla, Montparnasse Ýstasyonu'na bir metro bileti

aldım. Oraya varınca, Normandiya'ya giden treni kaçırmadıgıma sevinerek, gisenin önündeki

kuyruga girdim. Sıra bana gelince, çantamı açtım ve paramı, pasaportumu ve dönüs biletimi içine

koydugum portföyün yok oldugunu gördüm. Tamamıyla kendi kabahatimdi bu. Çünkü omzuma

astıgım çantayı açık bırakıp, hırsızlara davetiye çıkarmıs, "buyrun, gelin, rahat rahat alın" demistim

onlara. Fena bir sok geçirdim. Hattâ bayılma huyum olsaydı, 19. yüzyıl romanların-daki çıtkırıldım

bayanlar gibi, sıp diye düsüp bayılacaktım.

Ýstasyonun karakoluna gittim; polise ifade verdim; onlar da durumu saptayan bir kâgıt

tutusturdular elime. Sonra, bu altmıs bes yasındaki kadının çöktügü iskemleden kalkmadıgını

görünce, hiç de nazik olmayan bir tavırla, ne bekledigimi sordular. "Düsünüyorum" dedim onlara.

Sahiden de düsünüyordum. Paris'te meteliksiz ne halt edecegimi düsünüyordum. Az sayıda insan

tanıyordum bu kentte ve hepsinin agustosta tatile

142

143

çıktıgım biliyordum. Öyle aptallasmıstım ki, geceyi bir otelde' geçirebilecek,

Normandiya'ya telefon edebilecek kadar az miktarda borç istemeye kalktım polislerden. "Kâgıtlar

imzalarım, saatimi rehin bırakırım, mutlaka geri veririm" dedim. Fransız polisleri kabalıkları ve

merhametsizlikleriyle ünlü olduklarından, yanıt, bekledigim gibi, kesin bir hayır oldu. Derken,

aralarından biri, Türk elçiligine telefon etmemi önerdi. Elçi de yakın dostum Hâmit Battı. Rehberde

elçiligin numarasını buldum. Numarayı çevirdim. Sürekli olarak, "Elçi Bey tatilde, Elçi Bey tatilde"

diyen ve bundan baska bir sey söylemeyen bir teyp çıktı karsıma. Konsolosluga telefon etmeyi

düsünmedim her nedense. Ama bu arada, Münevverin oglu Mehmet Hikmet'in Normandiya'ya

gitmedigi, onu Paris'te bulabilecegim aklıma gelmisti. Tek umudum da, onu evde bulmaktı.

Karakoldan çıktım. Ýki agır bavulu sürükleye sürükleye Boulevard Raspail'a dogru

yürüdüm. Hava iyice kararmıstı. Ýnceden bir yagmur baslamıstı. Bitkin düsünce kaldırımın kenarına

çöküyordum. Mehmet'i evde bulamazsam, apartman kapısının esigine oturacagımı, o gelinceye

kadar orada kalacagımı düsünüyordum.

Ama insan asla umutsuzluga kapılmamalı: Apartmana yaklasır yaklasmaz, bir pencereden

hafif sarkmıs, sokaga bakan Mehmet'in sanki beni bekledigini gördüm. "Senin burada ne isin var?

Granville'e gidecektin hani" diye seslendi.

Mehmet'i bulur bulmaz, her sey yoluna girdi. Normandiya'ya telefon edildi, borç para

saglandı, ertesi gün konsolosluga basvurup pasaport yerine geçecek bir belge almam kararı verildi.

Mehmet, dakikasında güzel bir sofra hazırladı. Ama agzıma bir tek lokma koyamıyor, "su ver bana,

Mehmet, su ver bana" diyor, bardak bardak üstüne su içebiliyordum ancak.

Baska bir yolculugumda, Paris-Roma treninde soyuldum. Ama hiç kendi kabahatim degildi

bu defa: Rahat edeyim diye ikinci mevki kuset almıstım. Dört kisiydik kompartımanda. Kendi

evimde, kendi yatagımda bile geceleyin en azından iki kez uyanan ben, deliksiz bir uyku uyudum.

Öyle deliksiz ki, ancak kondüktörün Roma'ya vardıgımızı, artık uyanmam gerektigini söyleyip beni

dürtüklemesiyle gözlerimi açabildim.

144

Bir de baktım ki, kompartıman bosalmıs; yatmadan önce özenle basımın altına koydugum

para çantam da bos olarak yere atılmıs. Uykum çok hafif oldugundan, en küçük bir tıkırtı duysam

uyandıgım için, bu duruma çok sastım. Acaba aynı kompartımanda yatanlardan biri mi, yoksa

dısardan gelen biri mi yapmıstı bunu? italyan kondüktör, saskınlıgımı görünce, iki elini havaya

kaldırıp, bir flit pompasıyla sivrisinek öldürüyormus gibi hareketler yaptı. Hırsızlıkta en son

yöntemlerden birini uygulayıp, beni fısfıslamıslar meger. Yani yüzüme dogru vapori-zatörle bir ilâç

sıkarak, derin bir uykuya daldırmıslar. Bu marifetli hırsızı tamsaydım, o etkili ilacın reçetesini ister,

uykusuz gecelerimde kendimi bir güzel fısfıslardım.

Trende soyulmam, Paris'teki istasyonda soyulmam gibi, kısa süren bir tragedyaya

dönüsmedi. Herif, pasaportuma, biletlerime dokunmamıstı. Bir hafta sonra Ýstanbul'a geri

dönecegim için, zâten az sayıda kalan dolarlarımı almıstı sâdece. Ýstasyondan bir taksiye bindim.

Konuk kalacagım eve varınca, arkadasım taksi ücretini ödedi. Ne var ki, aklım basıma gelmisti

artık: Ýki ucunda uzun seritler olan, patiskadan küçük bir çanta diktirdim. Paramı, pasaportumu

filân, belime baglayıp sıkı sıkı dügümledigim o çantaya koydum. Üstümdeki giysileri çıkarmadan,

kimse beni soyamayacaktı bundan böyle.

Paris'te Mayıs 1968'i ne yazık ki göremedim. Ömrümden birkaç yıl vermeye hazırdım o

olaylara tanık olabilmek için. Ama buna karsılık, hiçbir zaman unutamayacagım 1989 yılının l

Mayıs kutlamasını gördüm bu kentte. Ne gariptir ki, o kutlamadan tam altı ay sekiz gün sonra,

Berlin duvarı ve o duvarla birlikte, yanılarak komünistliklerini Sovyetler Birligi'ne baglayanların

umutları da yıkılacaktı.

Yürüyüs Beaumarchais Bulvarı'nda, Republique Meyda-nı'yla Bastille Meydanı

arasındaydı. Ve öyle kalabalıktı ki, kafilenin bir ucu Bastille'e çoktan varmısken, öteki ucu

Republi-que'te hâlâ beklemekteydi. Çok acayip ama, Paris'te degil, Ýstanbul'da Taksim

Meydanı'nda sandım kendimi. Çünkü yürü-

145

yüse katılanların, hiç abartmadan yüzde sekseni, Türkler ve Kürtlerden olusuyordu. (Aynı

günün aksamı, l Mayısı kendi memleketlerinde kutlamak isteyen yurttaslarımı, elleri tabancalı

polislerin nasıl vahsice copladıgını Fransız televizyonunda seyrettim.) Hafta sonuna eklenen bir

tatil daha oldugundan, sımarık Fransız proletaryası güzel arabalarına binip dört günlügüne kentin

dısında keyfetmeye gittikleri için, çok az sayıda Fransız vardı. Yabancı isçiler, Silililer,

Arjantinliler, Ýranlılar, Filistinliler filân, ancak yüzer kisilik küçük gruplardı. Sonra, önde Türkler,

arkalarından Kürtler, yürüyüse geçtiler ve sonu gelmiyordu bizimkilerin. Trotuardan seyreden

Parisliler, hayretler içinde, "ama hepsi Türk bunların! Hepsi Türk!" diye bagırısı-yorlardı.

l Mayısı kutlamak için Fransa'nın dört bir yanından gelen Türk ve Kürt isçileri, esleriyle

çocuklarını da beraberlerinde getirmislerdi. Pusetlerde oturan güzel bebeler en ön saftaydı. Kimi

babalar, küçük çocuklarını omuzlarında tasıyorlardı. Hepsi tertemiz bayramlık kılıklarındaydı.

Kimilerinin üstünde yörenin folklorik giysileri vardı. Trotuarlardaki Fransız burjuvaları, Türklerle

Kürtlerin davul zurna esliginde, oynaya oynaya ilerlemelerini alkıslıyorlardı. Türk solunun çesitli

grupları, ayrı ayrı pankartlar tasıyorlardı ama, bir bayram havası içinde birlesmislerdi. Türkçe yazılı

pankartlarla Kürtçe yazılı pankartlar, Türkçe sloganlarla Kürtçe sloganlar, Türkçe türkülerle Kürtçe

türküler birbirine karısıyordu. Ve güneydoguda kan gövdeyi götürürken, Paris'te Türklerle Kürtler,

kardes kardes yürüyorlardı.

Fete de L'Humanite'de, yani L'Humanite gazetesinin senliginde birkaç kez bulundum.

Bilindigi gibi, L'Humanite, Fransız Komünist Partisi'nin resmî gazetesidir. Eskiden, özellikle pazar

günleri, kadın erkek, yaslı genç, isçi aydın, degisik çevrelerden gelen militanların, L'Humanite!

diye bagırarak, bunu sokaklarda kendi elleriyle satmaları beni çok duygulandırırdı.

Fransız Komünist Partisi gibi, Sovyetler Birligi'ne fazlasıyla baglı oldugundan,

L'Humanüe'ye sinirlenirdim zaman za-

146

man. Ne var ki, bu gazetenin düzenledigi kutlama günü, insanın içini açan gerçekten pırıl

pırıl bir senliktir.

Ýlkin Vîncennes ormanında, daha sonraları oraya sıgmadıgından Paris'e yakın daha genis bir

yerde yapılan bu senlik, büyük bir fuara da benzerdi. Fransa'nın her bir bölgesinden gelen yerel

içkileri sunan büfeler, folklorik esyalar satan dükkânlar ve yerel yemeklerin yenildigi yüze yakın

lokanta vardı orada. Bunlardan birinde, büyük bir haz duyarak ömrümde ilk kez salyangoz ve

kurbaga bacagı yemis; bunları yemeyip ihraç etmemize fena halde sasmıstım. Kocaman bir Çite du

Livre yani her dilden kitap satılan bir yer de vardı orada. 1968'de Yeni Çag adlı, Türkçe kitap satan

bir bölüm görünce, sevinmistim.

Ama bu sevincim pek uzun sürmedi. Çünkü bir de baktım ki, her memleketin yasal ya da

yasadısı komünist partisinin bir tek pavyonu varken, biz Türklerin iki ayrı pavyonu, dolayısıyla iki

ayrı komünist partisi var! Bunun ne demek oldugunu anlamak için, bir pavyondan ötekine kostum,

yurttaslarımdan bir açıklama istedim. "Aramız çok iyidir" demekle yetinip, hiçbir açıklama

yapmadılar. "Aranız o kadar iyi ise, neden aynı yerde degilsiniz?" diye sordum öfkeyle. Yanıt

verilmedi.

Oysa bu senlige tam bir kardeslik havası egemendi. Fransız komünistlerin gelenegine

uyarak, herkes birbirine "sen" diyordu. (Kırk yıllık karısına bile "siz" der Fransız burjuvası.)

Degisik ülkelerden, degisik ırklardan, degisik sınıflardan insanlar, birbirleriyle kucaklasıyordu.

Birlikte yeniliyor, birlikte içiliyor, birlikte Enternasyonal söyleniyordu. Gündüzün siyasal nutuklar,

geceleyin havayi fisekler atılıyordu. Bu senlikte öylesine sevgi dolu ve coskulu bir beraberlik vardı

ki, kendi memleketimin komünistlerinin ikiye bölünmesi beni fena tedirgin etmisti.

l Mayıs yürüyüsü ya da L'Humanite gazetesinin senligi kadar görkemli olmasa da, Paris'te

kaçırılmaması gereken gösteriler olur her zaman. Ýste bu yüzden Ernest Hemingway, bu kent üstüne

yazdıgı kitaba "Paris hareket halinde bir sölendir" anlamına gelen Paris is a Moveable Feast adını

vermisti. Çocuklu ol-

147

duktan sonra aklım hep Ýstanbul'da kaldıgından, orada ancak on ya da on bes gün

kalabildigim halde, bu sölenlerin ikisine ben de katılabildim.

Birincisi bir Theodorakis konseriydi. Hangi yıl oldugunu unuttugum konser, St.-Michel

dolaylarında büyük bir kilisedeydi. Giris ücretsizdi. Theodorakis'in kendisi de orada

bulundugundan, onu yakından görmek fırsatını kaçırmadım.

Sapsarı saçlı, masmavi gözlü yedi genç, Theodorakis'in sarkılarını söylemek için, tâ

Ýsveç'ten gelmislerdi bu Paris kilisesine. Meleklerin cinsiyeti bir tartısma konusuymus. Meleklere

benzeyen bu yedi Ýsveçli gencin de hangisinin kız, hangisinin oglan oldugu hiç belli degildi.

Theodorakis'in müzigi Akdeniz'in kanlı canlı ve de cinsiyeti besbelli, çogu esmer ve kara gözlü

kadınlarıyla erkeklerine yakıstıgından, bu sapsarı saçlı, masmavi gözlü Kuzeyli melekler bu

sarkıları iyi söyleyemiyor-lardı elbette. Ne var ki, o Ýsveçli gençlerin, Yunanlı Theodorakis ile bir

Fransız Katolik kilisesinde bir araya gelmeleri, bütün sanatların, özellikle müzigin insanları

birlestirdigine candan inandıgım için, beni umutlandırdı ve çok duygulandırdı gene de.

Rastlantı sonucu Paris'te bulundugum için kaçır madigim ikinci fırsat Joan Baez'in bir

konseriydi. Daha sonraları Ýstanbul'da da dinledigim Joan Baez'i çok severim. Çünkü TV'lerde

gördügümüz sarkıcı bayanlara hiç benzemez. Memeleri elbisesinin üst kısmından her an dısarıya

fırlayacakmıs gibi degildir. Bacaklarını gözler önüne sermek için, kalçalarına kadar açılan yırtmacı

yoktur. Süslü püslü, yaldızlı, pullu, satafatlı rengârenk giysiler giymez. Sırtına bir siyah pantolon

bir de tisört geçirip, evinin mutfagında is yaparken kendi kendine sarkı söyleyen bir kadının

dogallıgıyla söyler sarkılarını. Ve bu sarkılarda, çagımıza egemen olan bayagılıgın en küçük bir izi

bulunmaz.

Joan Baez, 1973'te, benim de üyesi oldugum Amnesty International yani Uluslararası Af

Örgütü yararına veriyordu bu konseri. Sonra bilet bulamam korkusuyla, Olympia'ya iki saat

önceden gittim. Ama gene de upuzun bir kuyruk vardı gisenin önünde. Kuyruktakilerin yas

ortalaması, on besle yirmi bes arasındaydı. Bense o sırada altmısıma yaklastıgımdan, kendimi biraz

mahcup hissettim bunca genç arasında. Benim yasımdaki-

148

ler pahalı biletlerini birkaç gün önceden almıs, koltuklarında rahat rahat oturmaktaydılar

içerde.

Kuyrukta sâdece üç kisi, genç bir çiftle ben kaldıgımda, gise kapandı; biletler bitti dediler.

Genç çiftle ben, fena halde bozulduk ama beklemeye devam ettik. Ýyi ki beklemisiz. Çünkü içerden

gelen bir yetkili, elindeki üç bileti sallayarak bize dogru kostu bir süre sonra.

Ýçeriye girdigimizde konser baslamıs, o kocaman salonda oturacak yer kalmamıstı. Son

giren kırk elli kisilik grup, Joan Baez'in arkasında, kimi çömelerek, kimi bagdas kurarak, kimi

boylu boyunca yere uzanarak sahneye yerlesmisti. Bense çoluk çocuk arasında kalmamak için,

sahneye çıkan on basamaklı merdivenin en üst kısmına ilistim. Joan Baez'i çok yakından

dinleyebildim böylece. Birbirinden güzel her sarkının arkasından konusuyor, siyasal yorumlar

yapıyor, siyasal mesajlar veriyordu. 1973 yılında, bunların bir tekini memleketimizde söylese, Joan

Baez'mis, çok ünlüymüs filân demezler, dakikasında atarlardı içeriye.

Aynı yıl Paris'te Uluslararası Af Örgütü'nün, çesitli ülkelerde iskence konusunu ele alan

belgesel filmleri gösterildi. Bunlardan biri de, Türkiye'de iskenceyle ilgiliydi, iskence görenler ya

da yakınları, mahsus ısıga ters durdukları için, yüzleri açık seçik görülmüyor, söyledikleri

duyuluyordu ancak. Bunların hepsini biliyordum ama, utancımdan yerin dibine girdim. Çünkü

böyle korkunç seyleri kendi ülkemizde, kendi aramızda bilmek baska, yabancı bir ülkede duymak

baska. Yüzüme tokatlar atılıyordu sanki.

149

VIII. Ýngiltere

Vaktiyle Son Sairler adlı, kimin tarafından derlendigim unuttugum bir antolojide su dizeleri

okumustum.

Paris'e git, hey efendi, aklın fikrin var ise, Âleme gelmis sayılmaz gitmeyenler Paris'e.

Hasan Tahsin Efendi adlı biri, 1834'te, yani tam 165 yıl önce yazmıs bunu. Yerden göge

kadar hakkı da var bana kalırsa. Gelgelelim, bu Osmanlı efendisinin ilk gördügü Avrupa kenti

Londra olsaydı, aynı dizeleri yazar mıydı acaba diye düsündügüm olmustur.

1956'da Ýngiltere'ye ilk gelisimde, nerdeyse yirmi yıldır bildigim Paris'in yanında, Londra

bir tasra kenti izlenimini verdi bana. Nerede insanı büyüleyen o çekicilik? Nerede o renkli ve

sasırtıcı yasam? Nerede gece gündüz, karda kısta bile canlı kalan o cıvıl cıvıl sokaklar?

Londralıların, Parisliler gibi sokaklarda degil, evlerinde yasadıklarını hemen anladım. Bu

yüzden de gece hayatı hiç yoktu. Gece yarısından bir saat önce, yasam bitiyor, kent ölüyordu sanki.

Sokaklar bombos kalıyordu. Son seans aksam 7.30'da basladıgı için, tiyatrolar, sinemalar da

kapanıyordu. Ancak özel üyeleri olan tek tuk gece kulübü ve Ýngiliz orta sınıfının bir ahlâksızlık

yuvası saydıgı Soho mahallesi biraz canlı kalıyordu.

150

Ýngilizlerin gece hayatından pek hoslanmamaları, onların Püritenliginden kaynaklanıyordu

herhalde. Protestan Ýngiltere, Katolik Fransa'dan kat kat daha baglıdır din ve ahlâk kuralları-"• na.

Örnegin, pazarları tatil günleri oldugundan; Fransızlar o gün istediklerini yaparlar, canları istedigi

gibi yasarlar. Ýngiltere'de ise, pazar Tanrıya tapınma ve kiliseye gitme günü sayıldıgından,

eglenmek yasaktır. Simdi nasıl bilemem; ama eskiden tiyatrolar ve sinemalar ancak aksamın besine

dogru açılırdı. O saate kadar evinizde oturup pineklemek zorundaydınız.

Yalnız pazarları degil, Tanrının günü sinema ve tiyatrolarda, ancak gülünç diye

niteleyebilecegim bir âdet vardı: Her gösteriden sonra, seyirciler, ayaga kalkıp, kötü bir piyanonun

esliginde Büyük Britanya'nın millî marsı God Save The Queen'i (Tanrı Kraliçeyi Korusun)

söylemek zorunda kalırdı. Ýyi ki, bundan vazgeçildi zamanla. Sahneye çıkınca tuluat yapmaktan

hoslanan ünlü aktör Peter Ustinov'un bir oyunun sonunda, bu törenin çok güldürücü bir parodisini

yapmasının da bir katkısı olabilir bu gülünç gelenegin kalkmasında.

Zâten, haklı olarak demokrasinin besigi sayılan Ýngiltere'de, salt göstermelik bir monarsinin

yüzyıllardır sürüp gitmesine, benim gibi solcu bir yabancının hiç aklı ermez. Ancak Ýngilizlerin

geleneklerine sıkı sıkı baglanmalarıyla açıklanabilecek komik bir durumdur bu. Üstelik, Times,

Manchester Guardian, Independant gibi ciddi gazeteler, Kraliyet Ailesi'nin kimi davranıslarını

sürekli elestirmektedirler. Örnegin Kraliçe'nin, o sırada küçük olan Prens Charles'ı, tilki avına

götürerek, kan dökülmesine, hayvanların öldürülmesine alıstırmasını ayıplarlar. Ya da Kraliyet

Ailesi'nden birinin, sanat açısından metelik etmeyen bir tiyatro oyununa ya da bir filme gitmesini;

bu yüzden de tiyatro oyunu ya da film Royal performance, yani "Kraliyet temsili" sayıldıgı için,

Ýngilizlerin o degersiz gösteriye akın etmesini elestirirler. Ne var ki, Ýngilizlerin gözünde gelenekler

öyle kutsaldır ki, bu gazetelerde bir tek kisi bile ortaya çıkıp da, "su zararsız ama gereksiz

monarsiye son verelim artık" diye yazmayı aklının kenarından geçirmez.

Yıllarca önce, Ýngiliz televizyonunda simdiki Kraliçe Eliza-beth'in öyle bir davranısını

görmüstüm ki, yüregime inmisti:

151

Kraliçe, resmî bir törende, askerlerin önünden geçiyordu. Derken hava, Ýngiltere ölçülerine

göre sıcak oldugundan, genç bir asker küt diye düsüyor, yerde baygın yatıyordu. Kraliçe ise,

yerdeki bir insan degil de sanki bir esyaymıs gibi, bacagını kaldırıyor üstünden geçiyordu!

Gözlerime inanamadım. Elizabeth çömelsin de askeri kucagına alsın demiyorum. Ama üstünden

atlayacagına, iki adım atıp yanından geçebilir; hattâ bu gencin yerden kaldırılması emrini

verebilirdi hiç olmazsa. Bu çirkin davranısın nedenini Ýngiliz dostlarıma sorunca, "Kraliçe'nin

kabahati degil, öyle egitilmistir" dediler; "resmî bir törende, ne olursa olsun, dümdüz yürümesini

ona ögretmislerdir" gibi açıklamalarda bulundular.

Geçen yıl Prenses Diana bir trafik kazasında ölünce yer yerinden oynadı. Bunun nedeni de,

Ýngiliz halkının Kraliyet Ailesi'ne duydugu aptalca hayranlıgın bir kanıtıdır. Prenses Diana, birkaç

hayır isi yapmıs; ama bosandıktan sonra, iki oglunu ihmâl etmek pahasına, dünyanın en varlıklı

erkekleriyle düsüp kalkmıs, dölce vita meraklısı, sıradan bir kadındır. Salt Prens Charles'm eski esi

oldugundan, Ýngiltere millî bir yasa girdi, Diana'yı bir azize saydılar nerdeyse. Oysa gerçek azize o

degil, aynı sıralarda ölen Rahibe Teresa'ydı aslında.

Zâten yalnız Ýngiltere'de degil, bütün dünyada, orta sınıflar, özellikle de yoksullar, kral

ailelerinin ya da çok varlıklı kisilerin özel yasamlarına akılsızca bir ilgi duyarlar. Bunların satafatlı

yasantısı, boyalı basının en bayagı magazinlerinde sürekli olarak gözler önüne serilir. Büyük bir

sairin, bir romancının, bir müzisyenin, bir ressamın özel yasamına merak duymazlar da, bu metelik

etmeyen prenslerin ve para babalarının neler yaptıgını ögrenmek için meraktan çatlarlar. Hattâ

onlarla özdeslesir-ler, onların dertlerini dert edinirler kendilerine.

Arkadasım Müntekim Ökmen'in bana vaktiyle anlattıgı bir öykü bu bakımdan çok

aydınlatıcı: Eskiden oturdugu apartmanın kapıcısının Melek adında bir esi varmıs. Melek Hanım,

adına lâyık gerçek bir melekmis. Bütün gün sabahtan aksama kadar didinir durur; merdivenleri silip

süpürür; her dairenin servisini yapar; üç çocugunu büyütür; ve hayvan kocasından sürekli dayak

yermis. Ama gene de hiç yakınmaz; hal hatır soran-

152

lara çok iyi oldugunu söyler, hep gülümsermis. Gelgelelim, günün birinde, Müntekim bir de

bakmıs ki, Melek Hanım, merdivenin alt basamagına çökmüs, yüzünü elleriyle kapatmıs, hüngür

hüngür aglamakta. Müntekim, herhalde çok vahim, çok çok kötü bir sey oldu ki, o çilekes kadın bu

hale geldi diye düsünmüs. Ona yaklasıp, derdinin ne oldugunu sormus. Melek Hanım, "ah beyim,

sorma! Aglamayım da ne yapayım! Ah, bu ne felâket! Ýran Kralı, çocugu olmadıgı için Kraliçe

Süreyya'yı bosamıs " demis hıçkırarak.

Paris'i Londra'dan çok daha fazla sevdim. Buna karsılık, genellikle Fransızlardan pek

hoslanmazken, Ýngilizlerden çok hoslandım. Ýsin garip yanı su ki, memleketlerine gidinceye kadar

Ýngilizlere hiçbir yakınlık duymamıstım. Onları, kendilerini begenmis, soguk, snop, kasıntı buluyor,

yabancıları hor gördüklerini sanıyordum. Ýngiltere'de bir süre yasayan dostlarım, aslında hiç de öyle

olmadıklarım; oraya gidince bunu hemen anlayacagımı söyleyip duruyorlardı. Ama onlara

inanmıyordum. "Ýngilizleri sevmiyorum. Ýngiltere'ye gitmeyecegim iste!" diye tutturuyordum.

(Nitekim doktoram için, Ýngiltere'ye degil, Fransa'ya gitmistim.)

Dilini ve edebiyatını yıllardır seve seve ögrettigim bu ülkeye ayak basmaya yanasmamam

yüzünden, bir Ýngiliz edebiyatı uzmanı olarak durumum biraz gülünç olmaya baslamıstı.

Sonunda kırk yasındayken gitmek zorunda kaldım oraya. Gider gitmez de, arkadaslarımın

dogru söylediklerini, Ýngilizlerin kendi ülkelerinde bambaska olduklarını anladım. "You are no

good for export" dedim. Yani Ýngiltere'nin dısına çıkınca, ise yaramadıklarını söyledim onlara. Bu

lâfa çok güldüler ama, dıs ülkelere gidince, neden sevimsiz olduklarım açıklayamadılar. "Malûm

ya, eskiden günes, Büyük Britanya Ýmparatorlugu üstünde asla batmaz diye övündünüz" dedim.

Acaba eski emperyalizminizin bir sonucu mu bu? Baska ülkelerin halkını metelik etmeyen yerliler

saymak alıskanlıgından mı kaynaklanıyor bu olumsuz tutumunuz?" diye sorunca, hafif bozulur gibi

oldular.

153

Nedeni ne olursa olsun, Ýngilizler, Ýngiltere'de soguk degiller, kendilerini begenmis de

degiller, kasılmıyorlar da, tam tersine, yabancılara karsı çok nazik, hattâ sevecen davranıyorlar. O

sırada altı yasında olan oglum Mustafa, bir tek kez kendi ayaklarıyla binmedi bir otobüse ya da bir

metro trenine. Bir Ýngiliz, dakikasında çocugu kucagına alıyor, hop diye kaldırıyor koyuyordu

oraya. Bir defasında Mustafa, bir otomatik makine-da bir çikolata göstermis, "bunu istiyorum"

demisti. Ben gereken parayı bulmak için çantamı karıstırırken, yaslı bir gazete satıcısı hemen kostu,

makineya gereken parayı attı, "al oglum" diyerek, çikolotayı Mustafa'ya verdi. Parasını almayı da

kabul etmedi. Kentin henüz yabancısıyken yol sordugumda, Ýngilizler, aradıgım yerin tam nerede

oldugunu açıklamakla kalmıyor önüme düsüp, beni oraya kadar götürüyorlardı çogu zaman.

Ýngilizlerin bu nezaketine öyle alıstım ki, günün birinde, asık yüzlü yaslıca bir adama yol

sorup, o da, "ben ne bileyim" diye terslenince, fena bozuldum. "Sizi rahatsız ettim, kusura

bakmayın" dedim hafif titreyen bir sesle. Adamın yüzü allak bullak oldu; özür dilemeye basladı.

Meger hastaneden geliyormus; esinin kanser oldugunu yeni ögrenmis; çok sarsılmıs. "Ama gene de

size terbiyesizce davranmaya hakkım yoktu" diyor, gidecegim yere beni kendi eliyle götürmek

istiyordu. Yolda bir hayli dostluk ettik. Bana esinin hastalıgını anlattı; ben de onu elimden

geldigince avutmaya çalıstım. Bir Parisliyle kolayca kurulamayan bir iliski kurulmustu bu yaslı

Ýngilizle aramda.

Ýngilizlerin soguk olmadıklarını anlamak için, bir pub'a gitmek yeter. (Uzun süre içki

içilmesini engellemek amacıyla bu meyhaneler aksam altıda açılır, gecenin on birinde de kapanır.)

Pub'larda herkes arkadastır, herkes birbiriyle konusur. Hiç tanımadıgınız bir adam, sizde hiç gözü

olmadıgı halde bir içki ikram eder size. Viskiden pek hoslanmam ama, ilk "malt" viskimi böyle

içmis ve normal viskiden çok daha pahalı olan bu degisik viski türüne bayılmıstım. (Viskiden

hoslanmamamın nedeni Mehmet Ali Aybar'dır: Çok gençken, viskinin ne biçim bir içki oldugunu

ona sormustum. O da beni alaya almıs, "bir tah-takurusunu ezip kötü bir konyagın içine atarsın. Ýste

al sana viski!" demisti. Ben de elime aldıgım her viski kadehinde, eski-

154

den yazlarımızı zehir eden o tahtakurusunun kokusunu duymustum yıllarca.) Pwfo'lardaki

bu dostluk havasında alkolün verdigi euphoria'nm, yani gevseme, rahatlama duygusunun da bir

payı olabilir. Ama Romalılar, in vino veritas, yani bir insanın gerçek kisiligi içince meydana çıkar,

derler. Demek ki, Ýngilizlerin gerçek kisiligi de soguk ve mesafeli degil, yumusak ve sevecendi.

Ýngiliz polisi terbiyelidir, sakadan da anlar. Çok kapalı bir kıs günü havanın kasvetinden

içime fenalıklar gelince, hıncımı genç bir polisten aldım. Kara bulutlar arasında kırmızı bir top gibi

hayal meyal görünen günesi delikanlıya parmagımla göstererek, "acaba bu nedir efendim? Bana

söyleyebilir misiniz?" diye sordum sahte bir nezaketle. Bütün Ýngilizler gibi iklimin kötülügünden

ötürü asagılık kompleksi duyan polis, "o günestir, madam" dedi sıkıntıdan kıvranarak. "Emin

misiniz günes oldugundan? Ben Türküm; bizim ülkemizde günes bambaskadır" diye üsteledim.

Genç polis gene terbiyesini bozmadı. O karanlık kıs günü günes pırıl pırıl parlamadıgı için,

nerdeyse özür dileyecekti benden. Bunun üzerine biraz utandım.

"Kusuruma bakmayın, biçimsiz bir saka yaptım" diyerek, delikanlının gönlünü almaya

çalıstım. O da rahatlayıp gülümsedi bana.

Ýngiliz polisi sâdece sakadan anlamakla kalmaz, sırasında kendi de saka yapmasını bilir.

Bunun çok hos bir örnegini gördüm: Bilindigi gibi, 1521'de Martin Luther, Wittenberg'deki

kilisenin kapısına Theses yani Tezler adlı kitabını çivileyerek Roma Katolik Kilisesi'ne karsı cephe

almıs, Almanya'da Protestanlık akımını baslatmıstı. Aslında çok soylu bir aileden gelen, lord

oldugu halde bu unvanı kullanmaya asla tenezzül etmeyen ünlü matematikçi ve felsefeci Bertrand

Russell da Luther1 e öykün-müstü. 1960'lı yıllarda, nükleer silâhların yok edilmesini isteyen bir

bildiriyi, Ýngiltere basbakanlarının ikametgâhı Downing Street'teki 10 no.'lu evin kapısına

çivilemek istiyordu. Bütün sokak, bu tarihsel olaya tanık olmak isteyenlerle tıklım tıklım doluydu.

Herkes husu içinde bekliyordu. 1872'de dogduguna göre o sırada bir hayli yaslı olan Bertrand

Russell, elinde bildiri, dört küçük çivi ve bir çekiçle, alkıslar arasında Basbakan'ın

155

evine dogru yavas yavas ilerledi. Bildiriyi kapıya dayadı, eline bir çivi aldı; çekici tam

kaldıracagı sırada, bir polis memuru, kalabalıgı nezaketle yararak, yanına geldi. "Ýzninizle size

yardım edeyim Lord Hazretleri" dedi. Cebinden yapıstırıcı küçük bir bant çıkardı; bildiriyi

dakikasında yapıstırıverdi kapıya.

Bertrand Russell, "kapıya zarar verirse versin; ille Martin Luther gibi çivileyecegim" diye

tutturamazdı elbette. Ama fena halde bozulmustu. Londra polisi bir oyun oynamıstı ona. Çünkü

dramatik bir jest yapmasını engellemisler, o yapıstırıcı bandı kullanarak, eylemin bütün fiyakasını

bozmuslardı.

Ýngiliz güvenlik güçlerinin, kendi memleketimizde, Fransa'da ve birçok baska ülkede

görmeye alıstıgımız nemrut polis tipinden ne denli farklı oldugunu anlamak için, onların ara sıra

Hyde Park'ta pazar günleri verdikleri açık hava konserini dinlemek bile yeter: Bu bir polis bandosu,

ya da asker bandosu degildir. Sevilen klâsik parçalar çalınır, opera aryaları söylenir. Orkestranın

öteki üyeleri gibi kırmızı üniformalı tombulca bir polisin, güzel bir tenor sesiyle, Ýtalyanca olarak

bir arya söyledigini duyunca, "demek polisin böylesi de var" diye çok sasırmıstım.

Fakülteden bir yıllıgına izinli olarak, 1956'nın sonbaharında Ýngiltere'ye ilk gidisimde, altı

yasına basan oglumu yanıma almıs, iki yasındaki kızımı annem ve dadımla birlikte evimizde

bırakmıstım. Biraz aradıktan sonra, en büyügü on iki en küçügü üç yasında ve düzgün Ýngilizce

konusan bes çocuklu bir ailenin yanında mutfaklı iki oda tuttum. Mustafa'nın onlarla oynayabilmesi

için ailenin çok çocuklu olması, dogru Ýngilizce ögrenebilmesi için de, Londra halkına özgü

Cockney sivesiyle konusmamaları gerekiyordu.

Sırası gelmisken, burada bir parantez açıp, beni öteden beri çok tedirgin eden, su sive ve

toplumsal sınıflar konusuna kısaca deginmek isterim: Ýngiltere'de toplum üçe bölünür: Ýsçi sınıfını

da içine alan asagı sınıf, orta sınıf ve aristokrasi. Orta sınıf ise ikiye bölünür: Lower middle class

(asagı orta sınıf) ve higher

156

middle class (yüksek orta sınıf). Orta sınıfın bu iki bölümü arasında dünyalar kadar fark

vardır. Yüksek orta sınıf neredeyse aristokrasiye yakın sayılırken, asagı orta sınıf, küçük burjuvazi

sayılıp hor görülür.

Bu sınıflanmanın en tatsız yanı, kılıgı kıyafeti, davranısları filân ne denli düzgün olursa

olsun, bir Ýngiliz agzını açıp da bir iki söz söyler söylemez, iyi Ýngilizce bilen bir yabancının, onun

hangi sınıftan geldigini sivesinden hemen anlaması; "bu asagı sınıftan, su orta sınıftan, öteki yüksek

sınıftan" demesidir kendi kendine.

Bu sınıfsal siveler yetmiyormus gibi, bir de çesitli bölgelerin yerel siveleri sorunu var.

Bunlar öyle degisiktir ki, standard English denilen dili ögrenmis bir yabancı, bir tiyatro oyununu ya

da bir filmi izlerken, ne denildigini anlamakta güçlük çekebilir. "Ýngilizce konustukları halde, ben

neden anlamıyorum acaba?" diye telâslanır. Bildigim kadarıyla, Ýngiltere'de egitim sistemi çok

basarılı ve okullarda standard English ögretiyorlar. Buna karsın, toplumsal sınıflar sivesini de, yerel

siveleri de aynı kalıba dökmenin çaresini hâlâ bulamamalarını anlamıyorum. Bence ancak

Ýngilizlerin tutuculuguyla, geleneklerine ve köklerine körü körüne baglı kalmak istemeleriyle;

kendi kendilerine "madem ki dedelerim böyle konusuyorlardı, ben de öyle konusacagım" diye

direnmeleriyle açıklanabilir bu.

Cockney sivesiyle konusmayan bir ailenin evinde oturmaya özen göstermistim. Gelgelelim,

Mustafa, kendi Ýngilizce ögrenecegine, bu aileye Türkçe ögretmeye kalktı ilk hafta. Oglumla

birlikte kahvaltı ettikleri odaya girince, bir de baktım ki, çocuklardan biri, bir bardagı havaya

kaldırıp, bir zafer havası içinde, Türkçe olarak, "bu bir bardak!" diye bagırdı. Ötekisi, çatalı havaya

kaldırıp, "bu bir çatal!" dedi. Bir baskası, "bu ekmek!" dedi vb. Hepsi de çok gurur duyuyorlardı

Türkçe sözcükleri ögrendikleri için. Bunun tam tersi olması gerektigini; onların Türkçe degil,

Mustafa'nın Ýngilizce ögrenmesini istedigimi çocuklara anlatabilinceye kadar bir hayli ter döktüm.

157

Oglumun bu yeni ülkeye uyum saglayıp saglayamayacagı konusunda kaygılarım vardı ilkin.

Nitekim, halim selim bilinen oglum, orada okula ilk basladıgında biraz belâlıymıs. Ýngilizce

bilmedigi için ona satasan çocukları hafif pataklıyörmüs. Ögretmenleri, Mustafa'yı bu yüzden hiç

ayıplamıyorlardı. "Elbette ki dövüsecek; üstelik bir Türk gibi güçlü sözünün dogrulugunu bize

kanıtladı" diyorlardı gülerek. Ne var ki, zamanla, Mustafa Ýngiltere'yi benimsedi. Hattâ öyle

benimsedi ki, Ýstanbul'a ilk döndügümüzde, otobüse binerken adamın biri onu itince, "eskiden, biz

Ýngilizken, böyle seyler olmazdı" diye yakındı. Ben de, "oglum, sen ne saçmalıyorsun? Biz

Ýngilizken ne demek? Biz her zaman Türktük" deyince de, Mustafa, küçük çocukların sasmaz

mantıgıyla, "hayır, biz oradayken Ýngilizdik; ama burada Türküz artık" diye yanıtladı beni.

Ýngiltere'yi Avrupa'ya baglayan tünel yapılmadan önce, ancak feribotla gidilirdi oraya. Mans

Denizi her zaman çalkantılı oldugundan, deniz tutanlar için bir sorun olurdu bu. Ama benim de,

oglumun da böyle bir derdi olmadıgından, geminin güvertesinde, yüzleri nerdeyse yesile dönmüs,

sezlonglarda yarı baygın yatan öteki yolculara acıyarak, bir buçuk ya da iki saatte rahat rahat geçtik

o belâlı Mans Denizi'ni.

Daha sonraları, Calais'den Dover'e hovercraft ile gittim. Fransızlar aero-glisseur yani

"havada kayan" diyorlardı gemiyle uçagın bu garip karısımına. Bu acayip aracı ilk gördügümde, bir

bilimkurgu filmi seyrediyorum sandım: Altında, iki metre boyunda, koskocaman, kapkara altı lâstik

vardı. Tepesinde radarlar ve dört pervane. Karaya çıkınca, o altı lâstik pof pof söndü. Derken aracın

kapısına bir merdiven dayadılar. Uçaga biner gibi hovercraft'a. bindik, sonra lâstikler yeniden sisti.

Ve suya belki hiç degmeden, suyun üstünde kaydık. Sıkı sıkı kapalı pencereler köpük içinde

oldugundan, denizi hiç göremiyorduk. insanı sersemleten korkunç sarsıntılar içinde, kırk bes

dakikada Ýngiliz sahiline vardık.

Ne var ki, bu bilimkurgu aracından hiç hoslanmadıgım, çagımıza egemen olan "vakit

nakittir" lâfına da hiç inanmadıgım

158

için, böyle fena halde sarsıla sar sıla kırk bes dakikada Ýngiltere'ye uçacagıma (hovercraft

seferleri için flight yani ''uçus" deyimi kullanılıyordu), oraya normal bir gemiyle etrafımı seyrede

ede iki saatte gitmeyi yeg tuttum.

Ýstanbul gibi, Roma gibi, San Francisco gibi, tepeli, inisli çıkıslı kentleri severim ben.

Londra ise, Hampstead bir yana, yamyassı ve parklarının bollugundan ötürü yemyesildi. Bu yesillik

ilkin huzur verdi bana. Ama daha sonraları, ne yazık ki, Akdenizli damarım tuttu. Yagmurların hep

nemli tuttugu bu yesil alanlardan bezmeye basladım. Kırmızıya çalan kupkuru , bir toprak

parçasını; iki yanı kayalı, dimdik bir yokusu; o yokusun tepesinde ansızın karsıma çıkıvere'n bir

çam ya da servi agacını özledim. Ýngiltere'nin cografyadaki durumunu hiçe sayıp, agaçla dolu bu

kentte neden çamlar yok, neden serviler yok diye yakınarak düpedüz saçmalamaya basladım.

Bu tam bir sımarıklıktı aslında; çünkü dogayı seviyordum ve Londra dogayla iç içe yasayan

bir kentti. Avrupa'nın hiçbir yerinde böyle büyük, böyle güzel parklar yoktu. Bunların bir kısmı,

Hampstead Heath, Hyde Park ya da Primrose Hill gibi dogal halinde bırakılmıs yesil alanlardı.

Regent's Park, St. James Park, ya da Kensington Gardens gibi bir kısmına da çiçekler ekilmis,

içinde kugu kuslarının yüzdügü havuzlar yapılmıstı. Bu parklar birbirinden uzak degildi. Son yirmi

yıldır Londra'ya her gidisimde, Cumhuriyet'in yetistirdigi en degerli aydınlardan biri olan, ne yazık

ki artık yitirdigimiz sevgili arkadasım Nermin Menemencioglu Streater'in evinde kalırdım. ' Onun

güzel evinden çıkıp yüz metre kadar ilerleyince, Primrose Hill'de bulurdum kendimi. Orada bir iki

saat yürüdükten sonra Regent's Park'a geçerdim. Oradan baska bir parka gittigim de olurdu.

Saatlerce, agaçların altında, çiçeklerin arasında gezinebilirdim böylece. Dinlenmek istedigimde,

yalnız banklar degil, uzanabilecegim sezlonglar da vardı.

Derdinden öldügüm Paris, yesil alan açısından solda sıfırdır Londra'nın yanında. Küçük

çocukların oyuncak teknelerini

159

yüzdürdügü havuzu ve Baudelaire ile Verlaine heykelleri yüzünden çok sevdigim Jardin du

Luxembourg, adı üstünde, bir park degil, bir jardin yani bir bahçedir aslında. Hem de Londra

ölçülerine göre, küçük bir bahçedir.

Londra'nın yesil alanları öyle büyüktür ki, dogal göller bulunur oralarda, Serpentine gibi

ırmaklar akar içlerinden. Bunların sulan da öyle temizdir ki, biz burnumuzun dibindeki Marmara

Denizi'ne giremezken, havalar ısınınca, Londralılar yüzebilir oralarda.

Simdi "havalar ısınınca" dedim de, birçok Ýngilizin dert edindigi baslıca iki sorun geldi

aklıma : Biri Ýngiliz yemeklerinin tatsız tuzsuz olması, öteki de boyuna yagmur yagması.

Londra'da yüzlerce lokanta vardır. Fransız yemekleri, Ýtalyan yemekleri, Türk yemekleri,

Çin yemekleri, Hint yemekleri bulunur oralarda. Ama Ýngiliz yemekleri genellikle yenilir yutulur

türden olmadıgından Ýngiliz yemekleri asla bulunmaz.

Hava durumuna gelince, yagmuru çok sevdigim, gökyüzünden yeryüzüne sular düsmesini

her zaman bir çesit mucize saydıgım için, sürekli yagmurların benim açımdan hiçbir sakıncası

yoktur. Aylarca süren, insanı kavuran sıcaklardır benim asıl sorunum. Londra'da yaz, yani bizim

bildigimiz anlamda yaz sıcagı, sürse sürse, ancak dört bes gün sürer. O sıcak günlerde, pembe

beyaz bedenleri biraz bronzlasacak umuduyla, zavallı Londralılar mayolarım giyerler, keyiften

mest olmus bir halde güzel parklarının çimenlerine serilip, günes banyosu yaparlar. Ne var ki,

günesten yanmak umutlan bosunadır. Çünkü önce biraz kızarırlar, sonra pembe beyaz olurlar

yeniden.

Pembe beyaz derken Anglosakson soyundan söz ediyorum elbette. Oysa Londra'da bir

otobüse ya da bir metro trenine binip çevrenize söyle bir bakarsanız, pembe beyazların ancak üçte

bir oranında oldugunu görürsünüz. Bu üçte bir pembe beyazlar asagı sınıftan ya da orta sınıftan

gelir, yani kentin gerçek halkıdır. Yüksek sınıftan gelen öteki pembe beyazlar ise, kendi lüks

mahallelerinde oturdukları, özel arabalarıyla gezindikleri için, otobüse de metroya da pek

binmezler.

Ýkinci Dünya Savası'ndan sonra Büyük Britanya Ýmpara- | torlugu dagılınca, sömürgelerden

gelenler Ýngiltere'ye üsüstü-

160

ler ve onlara sıgınma hakkı da, çalısma hakkı da saglandıgından, ülke, Hintliler,

Pakistanlılar, Karayipliler, Afrikalılar ve Araplarla doldu. Anladıgım kadarıyla, bunların arasında

ancak Araplar varlıklıydı. Hattâ bazıları öyle varlıkılıydı ki, London •'. Clinic gibi büyük bir

hastaneyi ve ünlü Harrod's magazasını 1 sıp diye satın aldılar.

Soyların karısmasından öteden beri hoslandıgım ve salt pembe beyazlar arasında kalmak

istemedigim için, bu "renkli" (Ýngilizcede "zenci" deyimi ayıp oldugundan, kara soydan gelenlere

coloured yani "renkli" derler) göçmenlere yakınlık duyuyordum. Ancak Araplara bir türlü

ısınamadım. Çünkü paranın verdigi küstahlıkla, görgüsüz, hattâ terbiyesiz davranıyorlardı

genellikle. Örnegin Kensington Gardens'ta gezinirken, bir agacın altına serilmis çarsaflı kadınlar

bana lâf attılar. Ömrümde ilk kez görüyordum kadınların baska bir kadına lâf attıklarını. Geri

döndüm; ne istediklerini sordum. Bunu anlayacak kadar Ýngilizce biliyorlardı; ama beni

yanıtlamadılar, aralarında pis pis gülüstüler. Benim Türk, dolayısıyla Müslüman oldugumu

anlamaları hiç olası degildi. Ýster erkek olsun, ister kadın, önlerinden geçen herkese lâf atıyorlardı

belki de. Üstelik bazı Arap kadınlarının görüntüsü çok ürkütücüydü. Çünkü çarsaflarının peçesini

indireceklerine ya da bizim seriatçı bayanlarımızın bir kısmı gibi kara camlı gözlük takacaklarına,

yüzlerinin üst kısmını deriden yapılmıs bir maskeyle örtüyorlar; o maskenin deliklerinden

bakıyorlardı insana. Bir korku filminden çıkmıslardı sanki.

Bir defasında, bu deri maskeli kadınlardan biri, yiyecek satan büyük bir magazada, Ýngiliz

satıcı kızın önünde, seffaf kâgıtlarla özenle paketlenmis bir kutuya yerlestirilmis üç seftaliden

birine elini uzattı. Kutuyu yırtıp, seftaliyi agzına tıktı. Isırdıktan sonra da, begenmeyip yere

tükürdü. Bunu ben yapsaydım, Ýngiliz satıcı kız, yasıma basıma bakmadan, çok da haklı olarak,

hem beni azarlar, hem de seftalilerin parasını alırdı. Ama o Arap kadının ne kadar çok yiyecek

aldıgını görüp, susmayı yeg tuttu.

Satıcı kızın paranın gücü karsısında sinmesi hos degildi. Ama su da var ki, Ýngilizler,

Fransızların göçmenlere, örnegin

161

L

Cezayirlilere davrandıkları gibi sert davranmıyorlar ülkelerine sıgınanlara. Geleneklere sıkı

sıkı baglı, çok tutucu Anglikan Kilisesi bile, hosgörülü onlara karsı. 1977'de Ýngiliz televizyonunda

bir dinsel tören izlerken, gözlerimle gördügüme inanamadım: Karayip adalarına özgü, sarkılı ve

danslı bir Hıristiyan âyiniydi bu. Rengârenk giysili bir yıgın kara kızla kara oglan, bir yandan

bagıra çagıra sarkı söylüyor, bir yandan da çılgınca oynuyordu. Kara cüppeli, pembe beyaz, tombul

ve yaslıca bir Anglikan rahibi, kızlardan ikisinin ellerini tutmus, onlarla birlikte hop hop zıplıyordu.

Kırmızı cüppeli ve gene pembe beyaz bir kardinal de, bu curcunanın ortasında dolanıyor; istavroz

isaretleri çıkarıp gülümseyerek herkesi kutsuyordu. Ve bu acayip âyin, bir kasaba ya da köy

kilisesinde degil, Londra'nın en eski ve en büyük katedralinde, kralların taç giydikleri, en

saygıdeger Ýngilizlerin cenazelerinin kaldırıldıgı Westminster Abbey'de yapılıyordu.

Demin "köy kilisesi" deyince, gene ufak bir parantez açmak geregini duydum: Ýngiliz

köylerinin, bizim köylerimizle uzaktan yakından hiçbir benzerligi yoktur. Onların cottage yani köy

evi dedikleri; çiçekli çimenli bahçeleri olan güzel tas evlerini, küçük birer villa sayarız bizler.

Avrupa'da bildigimiz anlamda köylüsü olmayan tek ülkedir Ýngiltere. Hattâ peasant yani köylü

sözcügü asla kullanılmaz orada. Tarım isleriyle ugrasanlara farmer yani "çiftçi" derler. Bu çiftçiler,

yoksul sınıfa degil, orta sınıfın alt tabakasına baglıdır. Orta sınıfın üst tabakasından gelen daha

varlıklı çiftçilere de gentleman farmer derler.

Ýngiltere'de yoksullar vardır elbette. Ama Avrupa'nın ve Amerika'nın birçok yerinde oldugu

gibi, hiç kimse açlıktan ölmez, hiç kimse evsiz barksız kalmaz. Orada vatandas devlete degil, devlet

vatandasa hizmet ettigi için, issizlere geçinebilecek kadar bir maas baglanır. Hattâ bir issizin,

"paket turlara" katılıp, Bodrum'da ya da baska bir yerde on gün tatil yapmasına bile yeter bu para.

Kisisel geliri olsun olmasın, bütün vatandaslar, belli bir yastan sonra her hafta bir miktar para

alırlar.

19. yüzyılda ülkenin sanayilesirken yasadıgı o korkunç vahsi kapitalizm döneminden sonra,

vatandası koruyan, egitimden ve saglık hizmetlerinden yoksun bırakmayan bu sosyal

162

devlet, yüzyılımızın ortalarında kuruldu. Ve öyle saglam kuruldu ki, Demir Lady Margaret

Thatcher'in çelik disleri bile surasını burasını bir hayli kemirdigi halde, bu saglam yapıyı yok

edemedi.

Londra'da parklardan ve pwfc'lardan sonra en çok sevdigim yerler, Picadilly Circus,

Leicester Square, Trafalgar Square gibi bazı meydanlardır. Nerdeyse Paris sokakları kadar renkli ve

canlıdır oralan. Birkaç basamakla inilen, trafige kapalı Trafalgar Square'de yüzlerce güvercin uçar,

bronzdan yapılmıs kocaman aslan heykellerinin sırtına küçük çocuklar tırmanır, havuzlardan sular

fıskırır. Upuzun bir sütunun üstündeki Nelson heykelinin basını bulutlar sarar ve Norveçlilerin

Londralılara her yıl armagan ettikleri çok büyük bir çam agacı, Noel senliginde ısıl ısıl ısıldar.

Leicester Square bu çok genis meydanın yanında minnacık kalır. Londra'nın çok kalabalık

bir yerinde bulundugu halde, çevresi duvarlarla kapalı küçük bir bahçenin sessizligi ve mahremiyeti

vardır orada. Ortasındaki havuzda sevgilim Shakespe-are'in heykeli durur. Tunçtan dört yunus

balıgı, sevgilimin üstüne sular püskürtür, sevgilimin basına serçeler konar.

Picadilly Circus'taki Eros heykelinin çevresindeki basamaklarda punk'lar oturur. Bu genç

kızlarla oglanlar, kurulu düzene karsı baskaldırmaktadırlar sözde. Çevrelerinde korku uyandırmak

amacıyla, kendilerini çirkinlestirmek için ellerinden geleni yaparlar. Üstlerine çiviler kakılmıs

kapkara deri giysiler giyerler. Her bir taraflarına kalın halkalı demir zincirler asarlar. Bu demir

zincirlerin irice kilitleri sallanır suralarından buralarından. Boyunlarına sivri çivileri olan köpek

tasmaları takarlar. Saçlarını kırmızıya, mora, yesile, maviye boyayıp, bir çesit tutkalla kafalarının

üstüne dimdik dikerler. Yüzlerini de acayip renklere boyarlar. Tehdit edici bir sesle, anlasılmayan

bir seyler homurdanırlar yanlarından geçenlere.

Gelgelelim, kimseyi pek korkutamazlar, gene de. Çünkü bu ürkütücü maskenin arkasından

saf saf, hattâ biraz aptalca

163

bakan mavis gözleri onların aslında ne denli zararsız olduklarını belli etmektedir. Üstelik

kimi pımfc'larda, Ýngilizlere özgü gülmece duygusu, korkutmak isteginden agır basar. Örnegin, bir

punk, köpeginin kafasını, patilerini ve kuyrugunu, kendi saçlarının ve yüzünün renklerine

boyamıstı. Bir delikanlıya bir de köpegine bakarak gülümsedigimi görünce, o da gülmeye basladı.

Londra, punk'lanna karsın, Paris gibi sasırtıcı bir yer degildir. Ancak günün birinde bir hayli

sasırmıstım: Picadilly Cir-cus'e yakın, kentin ortasında Shepherd's Market yani Çoban Pazarı adlı

küçük bir meydan vardır. Eskiden bu meydanda koyunlar satıldıgı için böyle bir ad verilmis oraya.

Bohem halkı ve trotuarlara kurulmus açık hava kahveleriyle birazcık Paris'i andırır. Orada oturmus

bir kahve içerken, bir de baktım, çagımızdan olmayan acayip kılıklı bir adamcagız o küçük

meydana geldi. Bukleli beyaz perukasının üstüne geçirdigi üçgen biçimli sapkası, pembe kadifeden

islemeli ve süslü uzun yelegi, ön kısmı ve kolları fırfırlı beyaz gömlegi, dizine kadar inen mavi

külotu, kırmızı ipek çorapları, tokalı iskarpinleriyle, iki yüzyıl önce nasıl giyinilirse tıpkı öyle

giyinmisti. 18. yüzyıldan fırlamıs bu adam, bitisik masaya oturdu. Elinde tuttugu küçük radyodan

haberleri dikkatle dinledi. Haberler bitince ayaga kalktı, gidip meydanın tam ortasına dikildi.

Herkesin dikkatini çekmek için, cebinden çıkardıgı bir çıngıragı birkaç kez salladıktan ve

"Shepherd's Mahallesi'nin saygıdeger halkına hitap ediyorum" diye anons yaptıktan sonra, radyoda

dinledigi haberleri bagıra çagıra aktardı. Bu adamcagızı zararsız bir deli sandım dogal olarak,

meger mahallenin tellâlıymıs, görevi de belediyeden bir küçük ücret alarak, eski törelere uyup

haberleri halka bildirmekmis. Yani o çok matrak durum, adamın deliliginden degil, bazı Ýngiliz

geleneklerinin abuk sabukluguhdan kaynaklanıyormus.

L

164

Tiyatro delisi oldugum halde, Ýngiliz tiyatrosuna uzun süre ısınamadım. Gerçi Londra'da her

gece elliden fazla tiyatro, perdesini açardı ama, oyunların ancak ikisi üçü görülmeye degerdi. Times

gazetesi, tiyatro ilânlarını "Arts and Entertainments" adı altında verirdi ve ne yazık ki, oyunların

çogu, sanat degil, ancak entertainment yani eglenceydi: Her nedense Ýngilizler çok kolayca ve

katıla katıla gülmeye hazır olduklarından, onlardan baska hiç kimseleri güldüremeyecek, komedya

sayılamayacak sulu güldürüler, polisiye oyunlar (anımsadıgım kadarıyla Agat-ha Christie'nin The

Mouse-Trap 'i yani Fare Kapanı otuz bes yıl, hattâ belki daha fazla, her gece sürekli oynanmıstı),

bu türden fasa fiso oyunlar sahneleri isgal etmisti.

Degerli bir oyuna gittigimde bile, Ýngilizlere özgü, beni tedirgin eden acayip âdetler vardı.

Her temsilden sonra millî marsın söylemesine daha önce de deginmistim. Bundan baska, temsil

sırasında çay ya da kahve servisi yapılırdı. Garson kızlar, çayları, kahveleri, bisküvi ya da pasta

paketlerini, bir tepsiyle tiyatro salonuna getirirdi. Tepsi elden ele geçerek, bunları ısmarlayan

seyircinin dizleri üstüne konulurdu. Böylece, öteki seyirciler, kâgıt hısırtıları, fincanlarda dönen

kasık tıngırtıları, agız sapırtıları arasında oyunu seyretmek zorunda kalırdı. Bense, Ýngilizlerin

sahnede söylenenleri pek önemsemediklerini kanıtlayan bu sinir bozucu durum karsısında dislerimi

gıcırdatır ve Ýstanbul Sehir Tiyatrosu'nun ilk yıllarında, Ertugrul Muhsin'in salonda sessizce

yürüyüp, kimi seyircilerin elindeki kabak çekirdeklerini, fındıkları fıstıkları usulcacık alarak,

tiyatro âdabı konusunda bizleri nasıl egittigini minnetle anımsardım.

Ýyi ki, Ýngilizler bu saçma âdetlerine son verdiler zamanla. Devletin para yardımıyla

destekledigi National Theatre'ın salonları, Thames Nehri'nin South Bank denilen öteki kıyısında,

Festival Hail adı verilen genis bir alanda açıldı. National Theatre'ın kurulmasıyla birlikte, Ýngilizler,

tiyatronun bir eglenceden çok bir sanat oldugunun, seyircilere hiçbir eglencenin saglayamayacagı

çok derin hazlar verdiginin farkına vardılar.

O güzel Waterloo Köprüsü'nden geçip oraya varınca, Festival Hall'un sâdece tiyatroyla

yetinmedigim, orada sürekli bir

165

sanat festivalinin yer aldıgını anlarsınız: Sinematek vardır orada, konser salonları vardır,

resim galerileri vardır. Açık havada bedava seyredebileceginiz pandomimler ya da ortaçagdan

kalma kısa güldürüler oynanır. Birkaç müzisyen bir araya gelip, küçük bir konser verirler.

Okunmus kitapları ucuza satan sergilerde, öteden beri aradıgınız bir kitabı bulabilirsiniz. Nehir

boyunca rıhtımlarda yürürken, nehrin karsı sahilindeki Londra'yı seyredebilirsiniz. Yorulunca ya da

karnınız acıkınca, bir kafeteryaya ya da bir lokantaya gidip bir seyler yer, dinlenebilirsiniz.

Oyunun 7.30 ya da 8'de baslayacagını bildigim halde, Festival Hall'a saat 4'te gider,

saatlerce gezer tozar, keyfederdim orada. Böylece sâdece iyi bir oyun seyretmekle kalmaz, ögleden

sonrasını hos bir biçimde geçirmis olurdum. Elizabeth Çagı'n-da, Shakespeare'inki dahil, bütün

tiyatroların orada, yani South Bank'te,, kuruldugunu bilmem, Festival Hall'u daha da çekici yapardı

benim gözümde.

National Theatre'ı örnek alarak, özel tiyatrolar da, devletten para yardımı alan Royal

Shakespeare Company gibi topluluklar da, kendilerine çekidüzen verip, daha kaliteli oyunlar

sahnelemeye basladılar. Shakespeare Company'nin Warehouse'da yani "depo" denilen deneme

sahnesinde oynadıgı Bingo'yu hiç unutamıyorum. Shakespeare'in yasamının son günleri üstüne

Edward Bond'un yazdıgı bir oyundu bu. Londra'nın ısıl ısıl West End'inden çok farklı; karanlık ve

bir hayli pis bir sokakta, tiyatro salonuna hiç mi hiç benzemeyen eski bir depoda seyrettik oyunu.

The Warehouse, adı üstünde gerçekten bir depoydu. Ne sahnesi vardı, ne kulisi, ne fuayesi, ne de

koltukları. Küçükçe bir odaya, yastıgı bile olmayan tahta iskemleler dizilmisti. Aktörler, odanın bos

bırakılan orta kısmında oynuyorlardı. Kulis olmadıgından, Shakespeare'in can çekisecegi yatak,

giris kapısının önünden alınıp, seyirciler arasından geçirilerek, odanın ortasına konuluyordu. Perde

arasında, seyirciler, ya o daracık sokakta bekliyorlardı ya da karsı kaldırıma geçip, oradaki küçük

pwb'da on dakika geçiriyorlardı. Sözün kısası, bir ilkokul müsameresi bile böylesine yetersiz

kosullar altında sahnelenemezdi.

166

Bütün bunlara karsın, Bingo'yu büyük heyecanlar içinde, derin hazlar duyarak seyredince,

öteden beri sezdigim bir sey dank etti kafama: Günümüzde "görsel tiyatro" denilen türün, satafatlı

numaralarla göz boyamaya kalkması, hiçbir ise yaramıyordu, nafile bir çabaydı. Bir tiyatro

olayının, seyircilerde derin izler bırakması, yıllarca unutulmaması için, ne rahat koltu-lara, ne genis

sahnelere, ne görkemli dekorlara, ne çarpıa ısık efektlerine, ne suna, ne buna gerek vardı. Gerekli

olan iyi bir metin ve iyi oyunculardı sâdece. Bu iki sey yeter de artardı. Üstü salt fasa fisoydu.

O eski depoda unutulmaz bir tiyatro olayı yasadıgım gibi, Londra sokaklarında da

unutulmaz bir yılbası gecesi yasadım. Yılbaslarında, dogum günlerinde falan, yani tarihi önceden

bilinen, özenle organize edilen toplantılarda, insan gerçekten eg-lenemez genellikle. "Buraya

eglenmek için geldigime göre, mutlaka eglenmek zorundayım" düsüncesi bile, sahiden eglenmenizi

engellemeye yeter. Oysa 1956 yılım 1957 yılına baglayan gece, böyle bir zorunluk

duymadıgımdan, çok hos vakit geçirdim.

Norveç'ten armagan edilip, süslenip aydınlatılarak Trafalgar Square'e dikilen o çok büyük

Noel agacını salt görebilmek için oglum Mustafa ile birlikte yollara düstük. Bundan hiç haberimiz

olmadıgı halde, binlerce ve binlerce kisinin katıldıgı bir yılbası partisine gitmisiz meger. Ve

partilerden pek hoslanmayan ben, o partide eglendim, hem de çok eglendim.

Öyle kalabalıktı ki, Trafalgar Meydanı'na varamadık; Pica-dilly Circus'ta, ask tanrısı

Eros'un heykeli çevresinde sıkıstık kaldık. Hava soguk degildi. Nerdeyse ılık denilebilecek ince ve

güzel bir yagmur yagıyordu ara sıra. Yagmur degildi de, kalabalıkta terleyen yüzümüzü serinletmek

için, gökyüzünden basımıza hafif hafif su serpiliyordu sanki. Herkes kafasına, kartondan yapılmıs

küçük sapkalar takmısta. Basımızda o sapkalar olmadıgını gören biri, bize de onlardan birer tane

verdi. Musta-

167

^

fa'mnki, hiç unutmam, minik bir polis migferiydi. Herkesin elinde bir siseyle bir bardak

vardı. Hiç tanısmayan güler yüzlü insanlar, sevgiyle birbirlerine içki sunuyorlar, sevgiyle

birbirlerini öpüyorlardı. Bir ara zenciler çevremi sarıp beni kucaklayınca, Mustafa, "anne anne,

yamyamlar seni sakın yemesin" diye sakalastı. Sonra "yamyamlar" onu da kucakladılar; üstelik

sekerlemeler koydular ceplerine.

Big Ben gecenin 12'sini çalınca, sevinç ve sevgi havası doruga vardı. Bütün meydanları,

bütün sokakları dolduranlar, el ele tutusup, 18. yüzyılın Ýskoçyalı köylü sairi Robert Burns'ün

dostluk sarkısını söylediler hep beraber. Ýskoçyalılara Ýngiliz dersen, çogu fena halde bozulur;

"hayır ben Ýngiliz degilim, Ýs-koçyalıyım" der terslenerek. Oysa Ýngilizler, bir Ýskoçyalının, üstelik

köylü diyalektiyle yazılmıs, Auld Lang Syne sarkısını, bütün yılbaslarında, aile toplantılarında, eski

sınıf arkadaslarıyla bir araya geldiklerinde, seve seve söylerler.

Ne yazık ki, Britanya adasında görmek istedigim birçok yere, bu arada çok güzel oldugunu

bildigim Ýskoçya'ya hiç gidemedim. Londra dısında Cambridge ile Oxford'u ve Strat-ford-upon-

Avon'u görebildim ancak.

Geçmis için hayıflanmak, "sunu neden yapamadım, bunu neden yapamadım" diye ah vah

etmek hiç huyum degildir. Ama sunu söylemeliyim ki, kırk yasındayken Cambridge'! ilk

gördügümde, "yirmi yasındayken neden burada okuyama-dım" diye fena halde ah vah ettim. Birkaç

kez gittigim Oxford da güzeldi. Ama orada böyle bir özlem duymamıstım. Çünkü üniversitenin

binalarının bulundugu yerler güzeldi sâdece. Magdalen College'ın parkında geyikler gezerdi.

1980'de oraya son gidisimde, geyikleri turistlerden korumak için, çevrelerinin tel örgülerle

sarıldıgını gördüm. Ne var ki, kentin büyük bir kısmı sanayilesmisti. Bir yıgın sanayi tesisi, büyük

bir otomobil fabrikası bile vardı.

Oysa sanayiyle birlikte gelen çirkinligin hiç el sürmedigi bir cennetti Cambridge. 16.

yüzyılda nasılsa, günümüzde de

168

öyle kalmıstı. Kentte otobüs yok gibiydi. Otomobil de çok azdı. Herkes, kara cüppelerinin

etekleri uçusan yaslı üniversite hocaları da, ögrenciler de, alısverise çıkan ak saçlı ev hanımları da,

bisikletle oradan oraya gidiyorlardı. Her binanın önünde bisikletleri park edecek özel yerler vardı.

Cambridge'de bir aydan fazla kalacagım ve bisiklete binmeye bayıldıgım için, ben de hemen

bir bisiklet kiraladım. Kenarları yüksekçe, rahat bir küçük koltugu da bisikletin arka tekerleginin

üstüne vidalattırdım. Mustafa, tam bir güven içinde oturabilirdi o koltukta. Oglumla birlikte,

Cambridge'de günlerce gezdik böylece.

Ne var ki, bir sabah küçük bir kaza oldu: Malum ya, bütün dünyada yolun sagından

gidilirken, Ýngiltere'de yolun solundan gidilir. Yollara beyaz boyalarla, Keep to the left diye

uyarılar yazılırdı. Hasan Âli Yücel'e bundan yakındıgımda, gülerek bence soldan gitmek çok güzel,

çünkü çagımızın yönü olur bu" dedigim hiç unutamam. Simdi, sözü geçmisken, bir parantez açıp, o

çok aydınlık kafalı ve cana yakın Hasan Âli Bey'in, insan idare etmekte ne büyük bir usta oldugunu

kanıtlayan baska bir seyi anlatmadan yapamayacagım: 1948 yazında, Sabahattin Eyüboglu, Avni

Arbas, Selim Turan, Cahit Irgat ve daha birçok Türk, aynı yerde, Schola Cantorum'da kalıyorduk.

Oglunu görmek üzere Londra'ya gitmekte olan Hasan Âli Bey'in o sırada Paris'te bulundugunu

ögrenince, onu Schola Canto-rum'a, Avni'nin atölyesine, yemege davet ettik. Yemek çok güzel,

sohbetimiz de çok hostu. Gelgelelim, sarabı biraz fazla kaçıran Cahit, damdan düsercesine, Hasan

Âli Bey'e saldırdı. "Ama siz, Millî Egitim bakam olunca, diplomamı almama sâdece on bes gün

kalmısken, beni konservatuvardan kovdurdunuz" dedi. Bu lâf hepimizin yüregine indi. Masanın

altından Cahit'e küçük bir tekme attım. Kısa bir sessizlik oldu. Derken, Hasan Âli Yücel bir

kahkaha attı. Alaycı olmayan, içinden gelen, güzel bir kahkahaydı bu. "Ulan Cahit Irgat" dedi, "ne

iyi yapmısım da seni kovdurmusum! Konservatuvardan mezun olsaydın, ara sıra sahneye çıkan

Ankaralı küçük bir memur olacaktın. Kovulman sayesinde adam oldun, sanatçı oldun, sair oldun.

Aman ne iyi yapmısım!" Bunu duyunca, Cahit gülmeye

169

L

basladı. Yerinden kalkıp Hasan Âli Bey'i kucakladı. Ve herkesin keyfi yerine geldi.

Neyse, Ýngiltere'de soldan gidis konusuna geri dönelim: Bir sabah, hem hava, hem de

Cambridge ayrıca güzel oldugu için, kendimden biraz geçmis bir durumda, hızla pedal çevirirken,

bu ters trafik düzenini unutuverdim. Bir an yoldan çıkınca, bisikletim bir otomobille çarpıstı.

Seleden fırladım, otomobilin kaputu üstünde, sürücüyle burun buruna buldum kendimi. Ön camın

arkasından adam bana bakıyor, ben adama bakıyordum. Cama çarpan sol bilegim zedelenmis,

bisikletin ön tekerlegi yamru yumru olmustu. Ýyi ki, Mustafa, arka tekerlegin üstündeki koltuguna

sıkı sıkı baglı oldugundan düsmemis, hiçbir yeri de acımamıstı. Ancak, korkudan biraz aglıyordu.

Benim suçlu oldugum kesindi. Ne var ki, "ben yabancıyım!" diye bagırdıktan sonra,

Ýngiltere'nin bu ters trafik düzenini öfkeyle suçlamaya basladım: Elbette ki, yabancılar kaza

yapacakmıs; herkese aykırı gelen bu soldan gitme kuralı yürürlüge konulunca, iste sonuç böyle

olurmus; kendini begenmis-likmis bu; biz kimselere benzemeyiz, canımızın istedigini yaparız

demekmis, filânmıs falanmıs.

Ýyi ki arabanın sürücüsü, olaganüstü sogukkanlı ve terbiyeli bir adamdı. Alttan aldı, sustu.

Bisikleti bagaja koydu; bizi de arabasına aldı. Bisikleti kiraladıgım yerin adresim sordu; yeni bir

tekerlek takılması için, bizi oraya götürmek zahmetine bile katlandı.

Sabahki soku atlatabilmek için, o gün, güzel bir ögle yemegi yedikten sonra, benim bilmem

kaç kez gördügüm, Mustafa'nın da ilk kez görecegi, Sarlo'nun Altına Hücum'una. gittik. Oglum çok

güldü, ama biraz da hüzünlendi. Aksam da, Cam Irmagı'nın kıyısındaki Cambridge'in tek açık hava

pub'ı olan The Mili, yani Degirmen'e ugradık. (Cambridge'de ögrenci olan Cevat Çapan'la orada

tanısmıstık.) Ýngiltere'de on sekiz yasından küçük olanların, içkili yerlere girmeleri yasaktır.

Çocukların, annelerini babalarını meyhanelerin kapısında, kimi zaman yagmurun altında

beklediklerini görmek de bana biraz hazin gelir. Ama The Mili açık havada oldugundan böyle bir

yasak yoktu. Cam Irmagı'm, sögüt agaçlarını, gondollar gibi di-

170

bi yassı, upuzun sopaları suya sokarak ilerleyen sandalları seyrettik. Punting demlen bu isi

kolay sanmısüm. Ama ilk denedigimde, hiç de öyle olmadıgını anladım. Dibe batan sopayı sudan

çıkaramadım. Bir sırıga tırmanıp inemeyen küçük bir maymun gibi, ucuna yapısıp kaldım. Eger

yanımdaki arkadas, sopayı sandalın üstüne çekip beni indirmeseydi, suya düsüp rezil olacaktım.

Cambridge ile Oxford'un Don denilen hocaları arasında, çok ilginç, çok acayip adamlar

vardır. Bunlardan birini sokakta tanıdık. Rahmetli meslektasım Vahit Turhan ile Cambridge'de bir

college'm önündeydik. (Bu iki üniversitede fakülte yoktur; tam sayısını bilmedigim bir yıgın

college vardır ve ögrenciler bunlardan birine kayıt olur.) Vahit, esinden gelen mektubun bir kısmını

bana yüksek sesle okuyordu. Derken mavi gözlü, kara cüppeli, ufak tefek, yaslı bir Don yanımızda

durdu. Ýki elini havaya kaldırarak, kendinden geçmis bir halde "Turkish!" diye bagırdı. Sonra

heyecandan titreyerek, konustugumuzun gerçekten Türkçe olup olmadıgını sordu. Biz, "evet"

deyince, konusmaya devam etmemiz için yalvarıp yakarmaya basladı. Türkçe okuyup anlıyormus

ama, konusuldugunu ilk kez duyu-yormus meger. Bizi college'daki tıklım tıklım kitap dolu odasına

götürdü. Kitaplıgında iki raf, Türkçe kitaplara ayrılmıstı. Vahit de, ben de, bu ihtiyarın sahiden

Türkçe okuyabildigine pek inanmadık. Kitaplardan birini çekip, okumasını istedik. Türk-çeyi ilk

defa demin bizden duydugu için telâffuz edemeyecegini, bu yüzden yüksek sesle okuyamayacagını,

ama Ýngilizceye çevirebilecegini söyledi. Ona gösterdigimiz bir sayfayı, ancak bir tek sözcügün

anlamında duraksayarak, Ýngilizceye çevirince, afallayıp kaldık. Asıl alanı etnografyaymıs. Her

nedense Türkçeye merak sarmıs ve hiç kimseden yardım görmeden dilimizi ögrenmis.

Ufak tefek ihtiyarın bu marifetini, bizden baska kimseler bilmiyordu belki. Ama bazı

Don'larm akıllara sıgmaz bilgisiyle ilgili öyküler efsanelesir, kusaktan kusaga geçer. Bu öykülerden

171

birinden çok hoslanmıstım: Eskiden "allâme-i cihan" denilen türden bir hoca varmıs. Hem

her seyi bilirmis, hem de bildikleri her zaman dogruymus. Bu yüzden de, hangi konu açılırsa

açılsın, herkes susup onu dinlemek zorunda kalırmıs. Bu duruma fena halde içerleyen öteki hocalar,

adama bir oyun oynamaya karar vermisler. Aralarında toplanmıslar ve bir uzman grubu tarafından

Çin üstüne yeni yayınlanan bir kitaptan yararlanarak Çin müzigi konusunu okuyup ezberlemisler.

Bilgisiyle sinirlerini bozan arkadaslarıyla bir araya gelince, biri Çin demis, öteki müzik

demis ve Çin müzigi konusunda ezberlediklerinin hepsini anlatmıslar. Allâme-i cihanın, ömründe

ilk kez agzını açmadan onları dinlemesine pek sevinmisler. Gelgelelim, sevinçleri uzun sürmemis.

Çünkü, onlar susunca, adam, "beyler" demis, "Çin müzigi üstüne, imzasız olarak o kitaba

gönderdigim yazıyı dikkatle okudugunuzu anladım, çok da memnun oldum. Ne var ki, kitap

basıldıgı sırada bu konuda bilgim sınırlıydı. Sonraları incelemelerimi derinlestirdim ve kitabın

ikinci baskısına sunları eklemeye karar verdim." Allâme-i cihan bu açıklamayı yaptıktan sonra, Çin

müzigi üstüne yeni 'l ögrendiklerini aktarmıs ve herkes susup, onu bir saat kadar gene dinlemek

zorunda kalmıs

Cambridge'de yapılan bir kongre sırasında, otobüse bindirip, çok uzaklarda olmayan Kont

Sandwich'in satosuna götürdüler bizleri. Ýkide birde yedigimiz sandviçler, bu ailenin 18. yüzyılda

yasayan dördüncü kontu, John Sandwich'ten alır adını. Çünkü bu lord öyle tutkulu bir kumarbazmıs

ki, karnı acıkınca, kumar masasından kalkıp yarım saat bile sofraya otur-mamak için, iki dilim

ekmek arasına bir et parçası koyup kendisine getirmesini emredermis usagına.

Kapıda birkaç silin verip bilet alarak içeriye girince, bu tarihsel satonun bir müze degil,

ailece oturulan bir ev oldugunu anladık: Koltukların arkasına ceketler asılıydı; sehpaların üstünde

kahve fincanları ve kitaplar kalmıstı; küllüklerde izmaritler vardı, vb. Bizi karsılayan rehber kız,

sıradan ziyaretçiler

172

degil de, ingiliz edebiyatı kongresinin üyeleri oldugumuzu ögrendigi için, bizlere Kont

Sandwich'in kendisi rehberlik etmek üzere hemen gelecegini bildirdi.

Orta yaslı Lord Hazretleri, kılık kıyafet açısından biraz döküldügü halde, ütüsüz gri flanel

pantolonuyla, dirsek kısımları deri yamalı yün ceketiyle, Ýngiliz aristokratlarına özgü sıklıgını

korumaktaydı gene de. Haftada iki kez, ögleden sonraları evini yabancılara açmanın, kendisine ve

ailesine güç gelip gelmedigimi sorduk ilkin. Çaresizlik içindeymisçesine kollarını açıp,

geçinebilmek için bunu yapmak zorunda olduklarını söyledi. Sonra, acı acı yakınmaya basladı:

Satosunu satamıyormus, çünkü ancak Amerikalılarda varmıs o kadar bol para. Atalarının evine

onların sahip olmasını istemiyormus. Satonun surasının burasının onarılması gerekiyormus.

Ekonomik durumu bunları yapabilmesine elverisli degilmis. Gözünün önünde her seyin kırılıp

döküldügünü, eli kolu baglı seyretmenin acısını çekiyormus, falan filân.

Adam bize satosunu gezdirirken, o görkemli salonların birinde dikkatimi çeken bir tablo

gördüm: Sarısın, gencecik, âfet bir delikanlının 18. yüzyıl Osmanlı kılıgında bir portresiydi bu.

Maskeli balo ya da karnaval kıyafeti degil, sahici Osmanlı giysileriydi üstündekiler. Türk

oldugumu söyledikten sonra, bu güzel gencin kim oldugunu sordum. Meger atalarından biri, bize

elçi gelmis eskiden, bu delikanlı da, onun genç yasta ölen og-luymus. O tablonun asıl yerinin

Türkiye oldugunu, onu bize armagan etmesini önerince, Lord Hazretleri bana ters ters baktı ilkin.

Sonra, "Ankara'daki elçiligimize bagıs ederim belki" dedi.

Stratford-upon-Avon, Shakespeare'in dogdugu, çocuklugunu geçirdigi ve öldügü yer oldugu

için, binlerce turist, özellikle Amerikalılar, her yıl oraya akın ederler. Dogdugu eve, mezarına,

müzesine aval aval bakarlar. Birkaç saat sonra da, tarihsel degeri oldugu söylenen baska bir yere

aval aval bakmak için, gene otobüslerine binip giderler.

Oysa üç kez gittigim ve her gidisimde birer hafta kaldıgım bu küçük kasaba, insanın keyif

içinde haftalar geçirebilecegi, Shakespeare'e adanmıs bir cennettir. Oxford'a bile saldıran sanayinin

kirli eli hiç degmemistir oraya. Kasabada her yer, 16.

173

yüzyılda nasılsa simdi de öyle kalabilmesi için, sürekli restore edilmistir. Örnegin benim

kaldıgım otel, onarım gören, iki katlı bir Tudor Çagı konagıydı. Odaların kapısına numara yerine

Shakespeare'in oyunlarındaki kisilerin adları yazılıydı.

Ýngiltere'nin yesilligi her zaman hostur; ama Stratford'da, baska bir güzelligi vardır bu

yesilligin. Kentlerdeki yesillikten daha dogaldır her nedense. Çünkü insan eliyle yaratılmıs bir

parkın yesilligi degil, doganın kendi yesilligidir bu. Ya deniz kıyısında kurulan, ya da içinden bir

nehrin geçtigi kentleri severim öteden beri. Stratförd-upon-Avon, adından anlasıldıgı gibi, bir

büyük ırmagın üstündedir. Avon Irmagı'mn çevresinde salkım sögütler, sularında kugu kusları

vardır. Kasabanın ender modern yapılarından biri olan Shakespeare Tiyatrosu da Avon'un

kıyısmdadır ve belirli dönemlerde, sâdece Shakespeare'in oyunları oynanır orada.

Yıllarca Shakespeare üstüne ders vermenin mutlulugu yetmiyormus gibi, bir de onun dogup

öldügü bu cennet kasabaya, kongreler ya da bilimsel toplantılar dolayısıyla, üç kez davet edilmemi,

yasamımın büyük mutluluklarından biri sayarım.

1977 yılının Agustos ayında, sevgili çocukluk arkadasım Celâl Akba/ı ve esi Gülten'i

görmek için, Ýngiltere'den Ýrlanda'ya geçtim. Celâl, Dublin'de elçimizdi o sırada. Benden dört bes

yas küçük olan Celâl'in annesi, benim annemin en yakın dostlarından biri oldugundan, Celâl'i

kendimi bildim bileli tanıyordum ve daha önce de anlattıgım gibi, acayip çocuklugumda felâket

maço bir küçük kız oldugum için, onu hep hırpalamıstım. Ýkimiz de büyüyünce, bunca tekme

yedigi halde, benimle hâlâ arkadas kalmasının nedenini sordum. "Çünkü" dedi Celâl, "ben on iki

yasına, yani artık dövemeyecegin bir yasa gelince, beni adam yerine koydun, benimle konustun,

sorularımı yanıtladın, ögrenmek istediklerimi elinden geldigince ögrettin bana."

Galatasaray Lisesi'nde, her ögrenciye bir ad takarlardı eskiden. Celâl'in adı da "Fou Celâl"

yani "Deli Celâl"di. Deli bili-

174

nen Celâl, ömrümde tanıdıgım en üstün zekâlı insanlardan biriydi. Ama üstün zekâsı, bir

anlamda deli olmasını engellemezdi elbette.

Celâl, Mülkiye'den mezun olup, Dısisleri Bakanlıgı'na basvurunca, yazılı giris sınavında,

"memleketimiz Ýkinci Dünya Savası'na girmeli miydi yoksa girmemeli miydi" konusunu isleyen bir

kompozisyon yazmasını istemisler. Celâl, kompozisyonuna, "adamın birine adını sormuslar. O da

Mülayim deyince, ulan, adın Sert olsaydı ne olurdu sanki demisler" tümcesiyle baslayarak,

Türkiye'nin savasa katılıp katılmamasının olayların seyrini hiç degistirmeyecegini açıklamıs. Bunu

duyunca, yüregime inmisti: Celâl'i Hariciye'ye kesinlikle almayacaklarını sanmıstım. Ama

yanılmısım; her nedense aldılar. Üstün zekâsını, mantıgının nasıl pırıl pırıl isledigini sezmislerdi

belki de.

Celâl, tüm tanıdıklarım arasında en mantıklı düsünen ve en saçma davranan insandı. Fazla

alkol almanın zararlarını kusursuz bir mantıkla birer birer anlatırdı; ama kendi fazla içerdi.

Kusursuz bir mantıkla hiç evlenmemek gerektigini kanıtlardı; ama kendi üç kez evlenmisti. Hiç

çocuk yapmamak gerektigini de aynı kusursuz mantıkla kanıtlardı. Gerçi çocuk yapmamıstı ama,

kedilerine öyle çılgınca bir tutkusu vardı ki, evlâtlarına asırı derecede düskün bir babanın bile

katlanamayacagı özverilerde bulunurdu onların ugruna. Yasamını degistirecek kararları, kendini

düsünerek degil, onları düsünerek verirdi. Örnegin emekli olduktan sonra, Avrupa'nın baska bir

ülkesine degil de Fransa'ya yerlesmesinin nedeni son kedisiydi: Evcil hayvanlarla ilgili gümrük

kurallarını incelemis. Çogu Avrupa ülkelerinde, evcil hayvanlar gümrükte bir süre karantinaya

alımrmıs. Eger kedisi gümrükte böyle bekletilip, bir iki hafta kafesinde kapalı kalırsa, bunalıma

girebilirmis. Ancak Fransa gümrügünde böyle bir uygulama yokmus. Onun için Paris'te oturmaya

karar vermis.

Celâl'in meslek seçimi de saçmaydı bana kalırsa. Gerçi üstün zekâsı sayesinde Hariciye'de

basarılı olmustu ama, bir diplomat degil, akademik kariyer yapıp, dilbilimi profesörü olmalıydı

aslında. Fransızcayı da Ýngilizceyi de mükemmel bilir ve sürekli okurdu. Benim gibi sâdece

edebiyatla ilgili kitapları okumakla yetinmezdi. Dil bilgisi, dil yapısı, dil tarihi, etimoloji

175

üstüne kitaplar okurdu ve dogustan ögretmen olanların hepsi gibi, ögrendiklerini

çevresindekilere aktarırdı. Bunun farkına varan Dısisleri Bakanlıgı, öteki memurların

Fransızcalarının ilerlemesi amacıyla, Celâl'e ek bir küçük ücret verip, ona uzun süre Fransızca

ögretmenligi yaptırmıstı. Paris'te geçirdigi ömrünün son yıllarında Fransız argosuna ve bu argonun

degisimlerini incelemeye merak sarmıstı. Bu konuda çok ilginç seyler ögretmisti bana.

Ögrettiklerini dogru kavradıgımı denetlemek amacıyla da, ikide birde imtihan ederdi beni.

Celâl, Ýrlanda'yı çok sevmisti. Bu ülkeye yüzyıllarca egemen olan Ýngilizleri hor görür,

Ýrlandalıları hep yüceltirdi. Onlardan söz ederken "benimkiler", Ýngilizlerden söz ederken

"seninkiler" derdi. Ýngiliz subaylarıyla Ýrlandalı subaylar arasında bir binicilik yarısmasına beni

götürmüstü. Ýrlandalı biniciler, Ýngilizlerden daha marifetli çıkınca, "benimkiler seninkileri yendi"

diye övünmüstü. Celâl'in tek istegi Dısisleri Bakanlıgı'nın onu Dublin'de unutması, emekli oluncaya

kadar orada kalmasıydı. Ama ne yazık ki, Celâl'i Dublin'de unutmadılar; oradan alıp Gana'ya tâyin

ettiler. Bir süre Ýstanbul'da oturduktan sonra, demin söyledigim gibi, kedisinin psikolojik

durumunun sarsılmaması için, Paris'e yerlesti. Oraya her gidisimde bulusurduk.

Celâl'in tam tersine, son derece aklı basında, hos bir kadın olan esi Gülten'in kanserden

ölümünden üç ay sonra, Celâl de 25 Eylül 1994'te Paris'te öldü. Ne yazık ki, yanında yoktum. Ama

ikimizin de çocukluk arkadası sevgili dostum Ziya Sav, son dakikaya kadar yanından ayrılmamıstı.

Celâl'in cenazesi Türkiye'ye getirilmedi; Paris'te de topraga verilmedi; herhangi bir cenaze töreni de

yapılmadı. Çünkü hayranlık duydugum bir kararla, esi de kendisi de ölü bedenlerini Paris Tıp

Fakülte-si'ne bagıslamıslardı. Bu aykırı davranısıyla, sonuna kadar "Fou Celâl" kalmanın yolunu

bulmustu sevgili arkadasım.

Ýrlandalılar, Britanya'nın egemenliginden kurtulmak, bagımsızlıklarına kavusmak amacıyla,

gerektiginde kanlarını dökerek, iki yüzyıldan fazla ugrastılar. Savasımlarının ünlü asa-

176

malarından biri olan 1916 yılının Paskalya Ayaklanması, çagımızın en büyük sairlerinden

Ýrlandalı W. B. Yeats'in dizelerinde ölümsüzlesti. Sonunda bu kıyasıya savasım Ýngilizlerin

yenilgisiyle sona erdi ve 1949'da ülkenin bir kısmı bagımsızlıgını ilân ederek, Ýrlanda

Cumhuriyeti'ni kurdu. Gaelic dilinde, Eire, Ýrlanda anlamına geldigi için, bu cumhuriyete Eire de

denilir.

Bagımsızlık savaslarında çektiklerinin unutulmaması ama-; ayla, Ýrlandalılar, Bir

Dinozorun Anıları adlı kitabımda da anlat-\; tıgım gibi, Dublin'de tâ 1796'da yapılmıs bir

hapishaneyi, hiç yenilemeden, boyamadan, badana etmeden, yani eskiden oldugu gibi bırakarak, bir

müze haline getirmisler. Bu büyük müzede, hücre kapılarına çakılan plâkalarda, çesitli yerlere

konulan tabelâlarda, kimlerin nerede kaç yıl hapis yattıgı, kimlerin nere-'.:•.' de asıldıgı ya da

kursuna dizildigi bir bir gösteriliyor. Duvarlarda belgeler, fotograflar, mektuplar, o günlerin

gazetelerinden kesilip çerçevelenmis kupürler var. Her sey o kadar güzel düzenlenmis ki, salt o

müzeyi gezmekle, Ýrlanda Cumhuriyeti'nin bagımsızlık savası üstüne bilgi edinebiliyorsunuz.

Bir Ýskoçyalıya Ýngiliz derseniz, fena halde bozulacagını söylemistim. Ama bir Ýrlandalıya

Ýngiliz derseniz, selâmı sabahı kesebilir sizinle. Bu, bir Türkü Arap sanmak gibi bir sey oldugu için,

hakkı da vardır. Çünkü Ýngilizlerle Ýrlandalılar apayrı soylardan gelirler. Ýngilizler, Anglosakson

kökenli; Ýrlandalılar ise Kelt kökenlidir. Kelt'ler, Büyük Britanya adalarının yerli halkıdır.

Germenlere baglı Anglosaksonlar ise, 5. yüzyıldan itibaren Britanya'yı isgal etmeye, oraya

yerlesmeye, Keltlerin dili Gaelic'i kabul etmeyerek daha sonra Ýngilizceye dönüsen Anglosaksoncayı

ulusal dil yapmaya basladılar. Keltler, Britanya'nın ancak birkaç bölgesinde, bu

arada Ýrlanda'da kimlikleri-v ni koruyabildiler. Ýngilizlerin çogu Protestan, Ýrlandalıların çogu

Katolik oldugundan, sâdece soyları ve dilleri degil, dinleri bile baskadır.

Ýngiltere'den Ýrlanda Cumhuriyeti'ne geçince, Britanya'dan çıktıgınızı, bambaska bir ülkede

bulundugunuzu hemen anlar-

177

sımz. Gerçi ancak sekiz gün kalabildim orada, ama Dublin, Londra'dan tamamıyla degisik

geldi bana. Sokakta gördügüm insanların fiziksel görüntüsü bile baskaydı. Kırmızı yüzlü, sarısın,

pembe beyaz Anglosakson tipleri pek görülmüyordu. Halkın çogu, mat beyaz tenli, koyu renk saçlı;

koyu yesil, koyu mavi ya da ela gözlüydü. Ve dogrusunu söylemek gerekirse, erkekler de kadınlar

da, Ýngiliz erkek ve kadınlarından çok daha çekiciydi.

Ýrlanda Cumhuriyeti'nin iki resmî dili var: Biri Ýngilizce, öteki de Ýrlandaca dedikleri eski

Gaelic. TV'ler, hem Ýngilizce hem Ýrlandaca yayın yapıyor. Bütün sokak adları, bütün tabelâlar iki

dilde. (Sinemada tuvalete gidip de, kapıda Ladies'in altında M«a yazılı oldugunu ve "i" harfi eksik,

kendi adımın Ýrlan-dacada "bayan" anlamına geldigini görünce, biraz sasmıstım.) Ýrlandalılar, onları

yüzyıllarca ezen Ýngiltere'ye herhalde bir tepki olarak, Avrupa'da duydugum hiçbir dile uzaktan

yakından benzemeyen bu acayip millî dillerim çok önemsiyorlar. Ne var ki, Dublin'de kaldıgım

hafta süresince, Ýrlandaca konusuldugunu pek duymadım. Egitim görenler düzgün bir siveyle,

görmeyenler bozuk bir siveyle, hep Ýngilizce konusuyorlardı. Jonathan Swift, W. B. Yeats, James

Joyce, Bernard Shaw gibi Ýrlandalı yazarlar da, geçmiste de, günümüzde de, hep Ýngilizce

yazıyorlar. Anladıgım kadarıyla, Gaelic, çoktandır arkaik bir dil durumuna düsmüs. Ancak kırsal

kesimde, bir köylü diyalekti olarak kullanılıyordur belki.

Ýrlanda Cumhuriyeti'nin baskenti, Büyük Britanya'nın baskentinden daha güzel geldi bana.

Bunun baslıca iki nedeni, Dublin'in Londra gibi yamyassı olmayısı ve deniz kıyısında bulunması.

Dublin'in hemen yakınlarında, nerdeyse daglar kadar yüksek, yemyesil, agaçlı tepeler var. Suları

tertemiz, koyu mavi göller var. Ýçinde cumhurbaskanının ikametgâhının bulundugu

Phoenix Park'ta, geyikler özgürce dolanıyor. Yalnız geyikler degil -ne gariptir kiinekler

ve koyunlar da var orada. Hem kentin ortasındasınız, hem de kentten kilometrelerce uzakta,

kırlarda sanıyorsunuz kendinizi.

Dublin'in o uçsuz bucaksız kumsalları kendimden geçirdi beni. Çünkü hiç görmedigim,

bilmedigim gel-git olayı vardı orada. Sular çekilip, tekneler yan yatınca, hemen çizmelerimi giyip,

ıslak kumlarda yürürdüm. Benim gözümde birer hazine olan suların getirdigi dünya güzeli deniz

kabukları bulurdum orada. Deniz kıyısına inebilmem çok kolaydı. Çünkü Celâllerin evi kumsala

çok yakındı. Dört bir yanı büyük taraçalı, aydınlık, ferah, deniz manzaralı bir çatı katı

kiralamıslardı. Artık tamamıyla evcillesmis üç martı besliyorlardı. Bunlardan birinin bacagı kopuk

oldugu için, ona ayrıca özen gösteriliyordu.

Dublin'de en çok sevdigim seylerden biri kumsaldaki to-tuerler, yani kulelerdi. Silindir

biçiminde, çok uzun olmayan, kalın duvarlı, eski yapılardı bunlar. James Joyce'un gençliginde bir

ara oturdugu kuleyi, tek odalı bir müze yapmıslardı. Tam önünde de, her nedense Forty Feet yani

Kırk Ayak demlen, sâdece erkeklerin gidip denize çıplak girdikleri bir kumsal vardı. (Müzeye

giderken, sisman bir beyin güneste pembelesmis poposunu uzaktan gördük.) James Joyce

Müzesi'ne çıkmak için, daracık demir bir merdiven yapmıslar simdi. Ama yazar orada yasarken, bir

ip merdivenle tırmamrmıs kulesine. Kimseyi görmek istemeyince de ip merdiveni içeriye çekermis.

Bu küçük müzede, Joyce'un el yazısı örnekleri, mektuplar, fotograflar ve onunla ilgili bazı kitaplar

sergileniyor. Bunların arasında Türkçe bir kitap, Murat Belge'nin bir çevirisini görmek çok hosuma

gitmistir. Müzeden çıkınca, kumsalda yüzükoyun yatan beyin tombul poposunun hep aynı yerde

oldugunu, ama biraz daha pembelestigini gördüm.

178

179

IX. Ýtalya ve Bazı Avrupa Kentleri

Avrupa'nın en güzel ülkesi Ýtalya'dır bence. Memleketimden ayrılmak, baska bir yerde

yasamak zorunda kalsaydım, Ýtalyanca bilmedigim halde, kuskusuz orasını seçerdim. Gerçi

Ýstanbul özlemiyle gene de yanıp tutusurdum ama, bana öyle geliyor ki, baska bir ülkede

olacagımdan daha az mutsuz olurdum orada. Çünkü Ýtalya Mare Nostrum yani "bizim deniz" yani

Akdeniz'in bir parçasıdır. Ýtalya'da sürgün yasasaydım, kendi memleketimden çok uzaklarda

hissetmezdim kendimi.

Ýtalya'nın sâdece tasına topragına degil, insanlarına da yakınlık duyuyorum. 1937'de yirmi

iki yasındayken yurtdısına ilk çıkısımda, Ýtalyan kadınlarını da erkeklerini de çok sevimli

bulmustum; hemen kanım kaynamıstı onlara. Fransızlarla pek ender ya da hiçbir zaman

kuramadıgım iletisim, dakikasında kurulmustu aramızda. Napoli'den Roma'ya giderken, yaslıca ve

sismanca otobüs soförü öyle sirindi ki, kötü bir niyeti olmadıgı öyle belliydi ki, dikiz aynasından

kas göz isaretleriyle sözde çapkınlık etmesine, molalarda ben otobüsten inerken gülerek

anlamadıgım bir seyler mırıldanmasına hiç bozulmadım. Oysa,o kadar gençken kızlar öyle ürkektir

ki, erkeklerin onlara belirli bir biçimde bakmasından bile tedirgin olabilirler.

Trende karsımda oturan, yanında tasıdıgı büyük sarap sisesini ikide bir kafasına diken,

kıpkırmızı yüzlü, tombalak köy papazı da öyle sevimliydi ki, ona da hiç kızmadım. Oysa herif,

180

Müslüman oldugum için, cehennemde cayır cayır nasıl yanacagımı, bozuk Fransızcasıyla

anlatıp duruyor; ikide birde, "gencecik sirin bir kızsın, yazık degil mi sana? Hadi, bir an önce

Hıristiyan ol" diyordu. Ben de ona, boyuna sarap içtigi için, Müslümanlara göre asıl onun

cehennemde yanacagını ve benden daha yaglı ve alkolle tıka basa dolu oldugundan daha da cayır

cayır yanacagını söylüyordum. Fransızca bilen bir yolcu, gülerek söylediklerimizi Ýtalyancaya

çeviriyor, kompartımanımız kahkahayla çınlıyordu.

Ýtalyanların yumusak ve sevecen huylarından ötürü, Mussolini tâ 1925'te diktatörlügünü ilân

ettigi halde, fasizm bile, insanlıga aykırı acımasız bir düzene dönüsmemisti Ýtalya'da. Musevilere ve

solculara karsı önlemler alınıyordu elbette. Ama bu cezalandırmalar, Almanya'daki Musevilerin ve

rejim aleyhtarlarının toplama kamplarında çektiklerinin yanında solda sıfır kalırdı gene de. Çünkü

Hitler katil bir diktatördü, Mussolini ise gülünç bir diktatördü ancak. Hitler radyolarda bangır

bangır bagırmaya baslayınca, korkardınız. Mussolini bagırmaya baslayınca ise, kafasındaki

biçimsiz takkeyle sisko bir sünnet çocugunu andıran komik hali gözünüzün önüne gelir, gülerdiniz.

Ne var ki, savasın son yıllarına dogru Naziler ülkeyi isgal edince, Ýtalyanlar, fasizm felâketini tam

anlamıyla yasamaya basladılar.

Victoria Çagı'nın ünlü sairi Robert Browning, Open my heart and you will see/Graven

inside of it Italy der. Yani yüregini yarıp açarlarsa, orada "Ýtalya" yazıldıgını göreceklerini söyler.

Ýtalya, yalnız Browning'in degil, çogu Ýngiliz sairlerinin ve yazarlarının yüregine yazılıdır.

Romantik dönemin büyük sairi P. B. Shelley, Ýtalya' ya ^Paradise of exiles (Sürgünlerin Cenneti)

der. Shelley de, çagdası öteki büyük sair John Keats de, son günlerini orada geçirmisler; Shelley

otuz yasındayken bir deniz kaza-

181

smda, Keats de daha yirmi bes yasındayken veremden orada ölmüsler, orada topraga

verilmislerdir.

Ýngiliz aydınlarının Ýtalya tutkusu tâ 16. yüzyılda, Elizabeth Çagı'nda baslamıs ve hep

devam etmistir. Örnegin D. H. Lawrence üstüne yazdıgım kitaptan anlasılacagı gibi, 20. yüzyılın

ilk yarısının bu büyük romancısı, çok yolculuk ederdi. Kırk bes yıllık ömründe gitmedigi yer

kalmamıstı nerdeyse. Ama en çok Ýtalya'da mutlu hissederdi kendini. Simdi diyeceksiniz ki,

Ýngilizler neden Avrupa'nın baska bir ülkesini, cografya açısından kendilerine daha yakın olan

Fransa'yı ya da Almanya'yı degil de, ille Ýtalya'yı tutturuyorlar, ille oraya gitmek istiyorlardı.

Ýngilizlerin bu ülkeye merak sarmalarım, sâdece göz kamastıran güzelligiyle ya da her açıdan,

iklimiyle, insanlarıyla, yasama biçimiyle, dinsel inançlarıyla Britanya'dan bambaska olmasıyla,

dolayısıyla onlara daha çekici görünmesiyle açıklayama-yız. Tarihsel nedenleri de vardı bu

merakın: Fransa'yla Almanya ancak 16. yüzyılda gelismeye, Avrupa uygarlıgında önemli rol

oynamaya baslamıslardı. Oysa Ýtalya'da uygarlık antik çaglardan beri vardı. Orada kurulan Roma

Ýmparatorlugu sayesinde, eski Yunan ve Lâtin kültürü, bütün Avrupa'ya yayılmıstı. Rönesans da 14.

yüzyılda orada baslamıs ve ancak iki yüz yıl sonra Avrupa'nın öteki ülkelerinde benimsenmisti.

Ýste bu yüzden Elizabeth Çagı'ndan itibaren Ýngiliz aydınlarının Ýtalya'ya gitmeleri sart

olmustur. Oxford ya da Cam-bridge'de okuyan gençler, diplomalarını alır almaz, mutlaka oraya

gidiyorlardı. Bunu yapmazlarsa, egitimleri yarım kalıyordu sanki. Ýtalya'yı görmek öylesine

vazgeçilmez bir zorunluluk halini almıstı ki, 18. yüzyılda Dr. Samuel Johnson, oraya gidemeyen bir

Ýngilizin her zaman asagılık duygusuna kapıldıgını ileri sürmüstü.

Tıpkı Anadolu gibi Akdeniz'e uzanan Ýtalya yarımadası, kuzeyde Torino gibi sanayilesmis

birkaç yer dısında, bastan asagıya göz kamastırıcı bir güzelliktedir. Yaz kıs çiçek açan bir bahçedir.

Bu bahçenin içinde de sanki kendiliginden olusan

182

açık hava müzeleri vardır. Örnegin Floransa'da, manzarayı hayran hayran seyrederek bir

tepeye çıkarsınız ve bir de bakarsınız ki, Michelangelo'nun Davut heykeliyle, yani dünyanın en

güzel erkek bedeniyle burun buruna gelmissiniz. 1965'te Venedik'te toplanan bir kongreden geri

dönerken arkadasım Tati-ana, Lozan ile Floransa'da bir iki gün kaldık. Orasını daha önce birkaç kez

gördügüm halde, gene kendimden öyle geçtim ki, kaldıgımız pansiyona bir türlü dönmek

istemedim. Sonunda hava karardı, ben de kayboldum. Geceleyin telâslanan Tatiana, tam polise

haber vermek üzereyken, her nasılsa pansiyona varabildim.

Ne yazık ki, bu ülkenin her bir yanını göremedim. Müthis merak ettigim Sicilya'ya ayak

basamadım örnegin. Ama birbirinden görkemli Ýtalyan kentlerinde, Napoli'de, Siena'da, Vero-na'da,

Milano'da filân bol bol gezindim. Ermis San Frances-co'nun 13. yüzyılın baslarında yasadıgı Assisi

beni özellikle çarptı. Roma'dan trenle iki üç saat uzakta olan bu küçük kasabada, belki aynı yamaca

yapıldıkları için, birbirinin üstüne dikilmis izlenimini veren, Asagıdaki Katedral ile Yukardaki

Katedral denilen iki büyük kilise vardır. Giotto ile Cimabue, bu kiliselerin duvarlarına freskler

yapmıslar. Kasabanın sokakları daracık ve dimdik yokus; çogu da merdivenli. Tepede de bir

kalenin kalıntıları var. San Francesco'nun dünyadan çekildigi zaman sıgındıgı küçük manastır bir

kayanın içine oyulmus.

Annem Sefika, Ýtalya'da uzun süren bir balayına çıktıgı, bu ülkenin her bir yanını aylarca

gezdigi için, çocuklugumda Assisi'nin güzelligini ondan dinlemistim. Ama daha sonraları kendim

oraya gidince, adım bile duymadıgım bazı yerler kesfettim, Orvieto örnegin. Orvieto, Assisi gibi

dimdik bir tepenin üstünde, görkemli bir katedrali olan, dünyalar güzeli küçük bir kasaba.

Ne var ki, anılarımı bir seyahatnameye dönüstürmeye niyetim olmadıgından, birbirinden

güzel o Ýtalyan kentlerim betimlemeye kalkmayacagım. Ancak sık sık gittigim iki kent üstünde

biraz duracagım. Bunlardan biri Venedik, öteki de Roma.

Roma bir yasam kentidir, Venedik ise bir ölüm kenti. Dünyanın en güzel kentlerinden biri

olan Venedik'e nasıl "bir ölüm

183

kenti" der bu kadın diye bana kızacaksınız simdi. Hakkınız da var. Venedik gerçekten

dünyanın en güzel kentlerinden biridir. Ne var ki, bir ölüm kentidir gene de. Çarpıcı oldugu kadar

kusursuz bir estetik içinde, kent yavas yavas çürümekte, Laguna'nın kokusmus sularına yavas yavas

gömülmektedir. O görkemli sarayların ön cephelerinde kanallara inen mermer merdivenlerin alt

basamakları, aslında bir bataklık olan Laguna'nın kirli sularının altında kalmıstır bile. Sarayların

duvarları, rutubet yüzünden, cüzzama tutulmusçasına lekeli ve delik desiktir. Venedik, agır agır

kirli sulara batmaya mahkûm, için için çürümüs muhtesem bir gemidir. Ölümcül suların üstünde

zerafetle kayan o güzel romantik gondollar, kapkara cilâlı, upuzun tabutlara benzer. Bunların

bataklıgın dibindeki çamurlara saplanıp kımıldayamaz hale gelmelerini engellemek için, geceleyin

Laguna'nın surasına burasına rengârenk, sarı, mavi, yesil, mor kırmızı fenerler dikilir. Bu fenerler,

kentin geceleyin görüntüsünü büsbütün güzellestirir.

Dünyanın her bir tarafından gelerek oraya buraya üsüsen, anlamsız vızıltılar çıkararak kente

hayranlıklarını dile getirmeye çalısan binlerce ve binlerce turist, zararlı böcekler gibi Venedik'i

kemirmekte, çürüme sürecini büsbütün hızlandırmaktadırlar sanki.

Ýtalya hayranı D. H. Lawrence'm, bu ülkede sâdece Vene-dik'i sevmedigini okuyunca,

sasırmıstım. Ne var ki, orada birkaç gün kaldıktan sonra, bunun nedenini hemen anladım:

Lawrence, yasamı seven, yasama hep baglı kalan bir insandı; Venedik ise, sürekli can çekisen bir

kentti.

Ýsin garip yanı suydu ki, Venedik'in sürekli can çekismesi; dünyanın en güzel, en çarpıcı, en

çekici kenti olmasını hiç engellemiyordu gene de. Orada kalmak, uzun zaman oturmak istemem.

Orasını sık sık görüp geçmek isterim sâdece. Ama her görüp geçisimde, bunca güzellik karsısında,

kendimden geçerim.

Venedik'i son görüsüm Subat 1989'daydı. Ýstanbul'a dönüs trenini öyle ayarlamıstım ki,

sabah erkenden Venedik'e varacak, gece yarısı baska bir trenle oradan ayrılacaktım. Kar

serpeliyordu ve Adriyatik Denizi'nden buz gibi rüzgâr esiyordu.

Karnaval zamanı oldugu için, incecik ipek giysili, yüzleri maskeli kadınlarla erkekler, barok

müzikle çınlayan San Marco Meydanı'nda, dogaüstü güzel yaratıklar gibi oradan oraya uçuyorlar,

sonra gizemli bir biçimde gözden yok oluyorlardı. O meydandan, daracık sokaklardan, köprülerden

alamıyordum kendimi. Ne yagan kar, ne de Adriyatik'ten esen buz gibi rüzgâr bozabiliyordu

Venedik'in büyüsünü. Gece yarısı trene bindigimde agır bir bronsit baslamıstı, atesim vardı. Ama

Venedik'i görmenin coskusu içindeydim.

Venedik'in bu büyüleyici güzelliginin dünyada hiçbir baska yere benzememesinden mi

kaynaklanıyor acaba diye düsündügüm olmustur. Dünyanın hangi kenti dört kilometrelik bir

köprüyle karaya baglıdır? Dünyanın hangi kenti Laguna'ya serpilmis üç yüz kadar adacık üstüne

kurulmustur? Dünyanın hangi kentinde o adacıkları birbirine baglayan üç yüze yakın irili ufaklı

köprü vardır? Dünyanın hangi kenti trafige tümüyle kapalıdır? Dünyanın hangi kenti mimarinin ve

resim sanatının basyapıt! arıyla böylesine tıklım tıklım dolu büyük bir müzedir?

Gerçek su ki, Venedik dünyanın hiçbir kentine benzememekle kalmıyor; dünyanın

gerçeklerinden de tümüyle kopuk. Avrupa'nın öteki kentleri gibi yüzyıllar geçtikçe yavas yavas

gelismis, yavas yavas biçimlenmis bir kent degil; dâhi bir dekoratörün bir çırpıda kurdugu,

inanılmaz güzellikte bir tiyatro dekoru sanki. Gelgelelim, gerçeklerden tamamıyla kopmaya uzun

süre dayanamıyorsunuz. Bir gün, iki gün, bilemediniz üç gün, estetik açıdan kusursuz bir dekor

içinde, kendinden geçmis bir halde, hayran hayran geziniyorsunuz. Sonra, bu düs dünyasından

çıkıp, bildigimiz bir dünyanın gerçeklerini özlemeye baslıyorsunuz. Toprak ya da ot özlüyörsünüz

örnegin. Ama Venedik'te toprak da yok, ot da yok; sâdece tas ve su var. Bir agaç görmeyi

özlüyorsunuz. Ama Venedik'te agaç da yok; sâdece birbirinden güzel yapılar var. Bir kaya parçası

özlüyorsunuz. Ama Venedik'te kaya da yok; sâdece görkemli kiliseler var. Ýnsan, gerçekler

dünyasının özlemiyle öyle yanıp yanıp tu-.' tusmaya baslıyor ki, çirkin sarı bir taksi görmeye bile

can atıyor; ama Venedik'te otomobil de yok; sâdece kara kuguları andıran gondollar var.

184

185

1965 yılı Agustos ayında, Ýngiliz Edebiyatı Üniversite Profesörleri Uluslararası Kongresi

orada toplandıgı için, yedi sekiz gün Venedik'te kalmıstık. Her gece, ama her gece, yarım saat

kadar süren gökgürültülü, simsekli bir saganak yagmur yagıyordu. Bir kahveye sıgınıyor; nefis

oldugu kadar sert bir içki olan grappa'mı yudumlarken, o dramatik gökgürültüleriyle simseklerin

kente verdikleri büsbütün büyüleyici havayı seyrediyordum. Saganak yagmur, o görkemli dekora

uydugu için, özellikle tasarlanmıs, görüntü ve ses efektlerinin agır basügı bir mizansendi sanki.

Ama oyunun bitmesi, aksesuarlarla dekorların toplanması, yasamın gerçeklerine geri

dönmek istegi yogunlasınca, küçük bir vaporetto'ya binip kendimi Lido'ya atardım. Gerçi Lido'da

toprak vardı, agaç vardı, temiz deniz suyu vardı, otomobil de vardı; ama sıradan, hattâ çirkince

sayılabilecek bir sayfiye yeriydi orası.

Kongre üyeleriyle, kimi zaman vaporetto'larla, kimi zaman kiraladıgımız büyükçe

motörlerle, Venedik açıklarında, Li-do'dan çok daha ilginç baska adalara da gittik. Örnegin,

dantellerin örüldügü Burano, cam isçiligiyle ünlü Murano'ya. Assi-si'li ermis San Francesco'ya

adanmıs, onun adını tasıyan San Francesco del Deserto'ya da ugradık. Çok küçük bir adaydı bu ve

serviler arasında bir tek yapı, Fransisken rahiplerin yasadıgı bir manastır vardı orada. Manastıra

girebilmemiz söz konusu olmadıgından, meslektaslarım motörde kaldı. Bense, küçük bir tümsege

çıkıp, manastın uzaktan seyrettim. Sütunlarla çevrelenmis avluda, uzun boylu, sarısın bir rahip, agır

agır yürüyordu. O rahibi görünce, ömrümde ilk ve son kez garip bir sanrıya kapıldım: O rahibi çok

iyi tanıyordum; çünkü uzun boylu, sarısın rahip bendim. Kendimi görüyordum ona baktıkça. O

manastırı da çok iyi biliyordum; çünkü uzun yıllar yasamıstım orada. Çok fena oldum, titremeye

basladım. Ýyi ki, baska bir adaya gitmek isteyen meslektaslarım o sırada beni çagırdılar.

Deliriyorum korkusu içinde motöre kostum. "Titriyorsun, yüzün sapsarı" dediler bana. "Biraz

üsüdüm" dedim, sustum.

Ben ki, ruha inanmam; Budistler gibi ruhların baska baska bedenlerle ve kisiliklerle yeniden

dünyaya geldiklerine inan-

186

mam, nasıl olmustu da o acayip sanrıya kapılmıstım? Nasıl olmustu da, kısa boylu esmer bir

kadın olan ben, o uzun boylu sarısın papazda kendimi görmüstüm? Nasıl olmustu da ömrümde ilk

kez gördügüm o manastırda uzun yıllar yasadıgımı sanmıstım? Ancak Venedik'te bir hafta

kalmamla ve Vene-dik'in dünyanın gerçeklerinden tümüyle kopuk olmasıyla açıklayabilirim o

sanrıyı.

Paris ve Londra'dan sonra, Avrupa'da en uzun süre kaldıgım, dolayısıyla en iyi bildigim

kent Roma'dır. Çünkü öteden beri yakın arkadaslarımdan biri olan Yvette Franco ailesiyle oraya

yerlesmisti ve birbirimizi özledigimiz için, yurtdısına her çıkısımda, giderken de gelirken de, onun

evinde bir iki hafta kalırdım mutlaka.

Venedik'te ölüm egemen oldugu gibi, Roma'da yasam egemendir. Yasamanın tatlılıgı,

yasamanın sevinci, kentin tasından topragından, yedi tepesinin her birinden fıskırır sanki; Roma,

büyük bir imparatorlugun besigi ve çok kalabalık bir kent oldugu halde, küçük bir köyün samimi

havası içinde yasar. Yoksul mahallelerde aksam olunca, yaslı insanlar kapılarının önüne bir iskemle

atıp, komsularıyla çene çalarak, serinlemenin keyfini tadarlar. Yazın sokaklarda, el arabasıyla,

buzlar içinde, kıpkırmızı karpuz dilimleri satılır. Bunları alır, çekirdeklerini yere tükürmekten hiç

çekinmeyerek sehvetle yersiniz.

Roma'run suları, Laguna'nın sulan gibi kokusmus degildir, ölüm de kokmaz. Tiber Nehri

sehrin içinden gürül gürül akar; sayısız çesmelerin fıskiyelerinden cıvıl cıvıl sular fıskırır. Ýrili

ufaklı bu kadar çok çesmesi olan bir kent görmedim ömrüm boyunca. Kimilerini ünlü

heykeltırasların tasarladıgı fıskiyeli havuzlarda, Trevi Çesmesi'nde oldugu gibi atlar saha kalkar.

Kimilerinde deniz tanrıları ya da yunuslar agızlarından sular püskürtür. (Çocuklugumda adalara

giden vapurlarla yarısan yunus balıklarından her zaman hoslanırdım; ama Roma çesmelerini

gördükten, hele torunuma Yunus adı verildikten sonra, büsbütün sevdim onları.) Esedra

Meydanı'ndaki su perili çes-

187

mede birbirinden güzel dört çıplak kadın heykeli vardır. 1953'te Roma'da birkaç hafta

kaldıgım sırada, bu heykellere modellik eden kadınlardan birinin çok yaslı olmakla birlikte hâlâ

yasadıgını; ara sıra çesmeye gelip "gençligimde ben böyleydim iste" diye övünerek, heykelim orada

bulunanlara gösterdigini bana anlatmıslardı. Hem çok hoslandıgım, hem de beni sasırtan

çesmelerden biri, genis ve uzun bir merdivenle inilen Ýspanya Meydam'nda, tekne biçiminde, her

bir yanından sular fıskıran çesmedir. Havalar ısınınca, Roma çesmelerinde çocuklar oynar. Ne ana

babalar, ne de polisler onları sudan çıkarmaya kalkar. Bagıra çagıra eglenmek onların hakkıdır.

Zâten Ýtalyanlar çocuklara taparlar. Çogu Ýtalyan Katolikleri, Hazreti Ýsa'yı, yetiskin bir adam

olarak degil, anasının kucagında küçük bir bebek olarak görürler. Büyüyünce bile, Ýsa, Michelangelo'nun

Pieta'smda oldugu gibi, anası Meryem'in kucagında yatar. O ünlü heykelin birçok fotografını

görmüstüm. Ama San Pietro Katedrali'nde heykelin kendisini görünce, çarpılıp kaldım. Yalnız

güzelligi degil, acayipligi de çarptı beni: Çünkü sanatçı, otuz üç yasında ölen Ýsa'nın annesi

Meryem'i ancak yirmi yaslarında gencecik bir kız yapmıstı. Oglundan çok daha gençmis izlenimini

veriyordu. Dizlerinin üstünde yatan Ýsa, onun çarmıha gerilip ölen oglu degil de, sevgilisiydi sanki.

Üniversite yıllarında, bosuna ugrasarak bizlere Lâtince ögretmeye çalısan, Bar talini adında

çok sevdigimiz bir hocamız vardı. Bizim niyetimiz Bartalini'den Lâtince ögrenmek degil, onu

konusturup, anlattıklarım dinlemekti. Çünkü Bartalini'nin çok renkli bir kisiligi vardı. Edebiyat,

felsefe ve hukuk dallarında üç ayrı doktora yapmıstı. Bilmedigi sey de yoktu. Antifasist ve sosyalist

oldugundan, Ýtalya'dan sürgün edilmisti. Baska Avrupa ülkelerinde kolayca is bulabilecegi halde,

"Mustafa Kemal Pasa'nın memleketine gitmek istiyorum" demis, Türkiye'ye gelmisti. Ne var ki,

uzun zaman ögretmenlik bulamamıs, çok sıkıntı çekmisti. Hattâ geçinebilmek için borçlanıp bir

koyun sürüsü satın almıs, Çamlıca tepelerinde çobanlık etmisti

188

bir ara. Bunu anlatırken, kendini ünlü ozan Vergilius'a benzetir, kahkahalar atardı.

Ýste bu Bartalini, dogup büyüdügü Roma için, hiç unutamadıgım bir lâf etmisti. "Rome esi

belle malgre ses monuments" yani "Roma, anıtlarına ragmen güzeldir" demisti. Gerçekten de

Roma, Venedik'ten farklı olarak, çok büyük bir sanatçının elinden çıkmıs izlenimini veren, estetik

açıdan kusursuz bir kent d-egildir. Fazlasıyla anıt vardır ve bunlar birbirinin üstüne yıgılmıstır

sanki. Fasist dönemde, rejimin kafa yapısına uygun, fazlasıyla kocaman, fazlasıyla satafatlı yapılar

dikilmistir. Buna karsılık, lüks semtlerdeki apartmanlar, çogu kentlerin apartmanlarından farklı

olarak, göze hos gelir. Bunlar, pembeye kaçan bej bir tastan yapılmıs ve ancak bes altı kattır.

Çogunun en üst katında, çiçekler, bitkiler, hattâ saksılara dikilmis küçük agaçlarla dolu nefis

taraçalar vardır.

Zâten bu kentin güzelligi, Roma Ýmparatorlugu'nün kalıntılarının orada bulunmasından ya

da Rönesans'tan kalan görkemli saraylardan ve kiliselerden kaynaklanmaz. Güzelliginin nedeni,

tam anlamıyla canlı, tam anlamıyla yasayan bir kent olmasıdır.

Hocam Bartalini, "Roma, anıtlarına ragmen güzeldir" derken haklıydı bir bakıma. Çünkü

kentin mimarisine estetik kurallar degil, sirin bir saçmalık egemendir: Bütün yapıların damlan, sıra

sıra onlarca heykelle süslüdür. Her sütunun tepesine mutlaka bir heykel oturtulur. Sâdece San

Pietro Meydam'nda yüz kırk heykel varmıs bana söylediklerine göre. Bu kadar çok çesmesi olan

kent görmedigimi söylemistim; bu kadar çok heykeli olan kent de görmedim.

Roma'nın sevimli saçmalıkları bu heykel bolluguyla sınırlı degildir: Via Tritone'deki bir

çesmede, kocaman bir deniz kabugunun içine bir deniz tanrısı oturtulur ve onun agzına baska bir

deniz kabugu verilerek etrafa sular fıskırtılır. Bir fil heykelinin sırtına, Mısır'dan getirilmis bir

obelisk dikilir. Piazza del Popo-lo'da, upuzun baska bir obeliskin tepesi Hıristiyan haçıyla süslenir.

Trafige kapalı, ancak küçük çocukların üç tekerlekli bisikletleriyle gezinebildigi o güzel Piazza

Navona'da üç çesme var^ dır. Ortadaki çesmenin içinden gene bir Mısır obeliski yükselir.

189

Gelgelelim, aksamları Tre Scalini kahvesinde oturup, çevremizi seyderek bir Tartuffo

dondurması yemek öyle bir mutluluktur ki, "o Mısır obeliskinin o Roma çesmesinde ne isi var

yani?" diye sormak kimsenin aklına gelmez. Çünkü hocam Bartalini'nin dedigi gibi, Roma, bütün

bunlara ragmen güzeldir.

Kardesim Halil Atay'ın hariciyeci olmasından ötürü, onu görmek için birçok Avrupa kentine

gittigimi söylemistim. Örnegin, 1957'de, o sırada yedi yasında olan oglum Mustafa ile bir yıl

geçirdigimiz Londra'dan Ýstanbul'a dönerken, Kopenhag'a gittik, üç hafta orada kaldık. Deniz

kıyısında oldugu için, Londra'dan sonra Kopenhag ilkin güzel görünmüstü bana. Danimarkalılar da

biraz sasırtmıstı beni. Çünkü Ýskandinavlara soguk ve mesafeli derler. Oysa Danimarkalılar hiç de

öyle degildiler. "Kuzeyin Ýtalyanları" derlermis onlara zâten. Türklerin Avrupa'ya göçü henüz tam

baslamadıgından, esmer insanlar onlara ilginç görünüyordu anlasılan. Kardesimle yolda yürürken

bize yaklasıyorlar, nereli oldugumuzu soruyorlardı. Küçüklügünde kumral olan Mustafa'ya pek

iltifat etmiyorlardı. Ama kara gözlü, kara saçlı ben ve Halil ile konusmak istiyorlardı. Hattâ bir

defasında bir kadın, "müsaade eder misiniz?" dedikten sonra, hiç sıkılmadan elini uzattı, Halil'in

simsiyah saçlarına dokundu. Ben gülmeye basladım. Kardesimin ise diplomatlıgı tuttu; hiç

hoslanmadı bu samimiyetten.

Eski adi Helsingör olan Elsinore Kalesi'ni gezdik. Orada Hamlet temsilleri verilirmis ara

sıra. Ne var ki, Danimarka prensinin düs gücümde canlandırdıgım satosuna pek benzemediginden,

bu görkemli yapı beni etkilemedi. Hamlet'i göremedim o dekorun içinde.

Fazlasıyla sanayilesmis ve herhangi bir Avrupa kentinden farklı görmedigim Kopenhag beni

pek sarmadı. Her kentin, be- l nim gibi orada sâdece üç hafta kalanların degil, uzun uzun

yasayanların görebildikleri güzellikleri vardır elbette. (Danimarka'da yıllarca oturan arkadasım

Alev Ebüzziya ile konusmalıyım bu konuda.) Ama ne ayıptır ki, Kopenhag'da unutamadı-

190

gım ve kırk yıl sonra bile özledigim tek sey smölebröd'dür. Bu sözcügü dogru mu yazdım

bilemem, ama böyle telaffuz ediliyordu.

Smölebröd, kara ekmekle yapılmıs açık bir sandviçtir. Yani iki dilim degil, bir tek dilimdir.

Kanapeler gibi minik olmayan bu dört köse büyük siyah ekmek dilimine tereyagı sürülür; üstüne de

akla gelebilecek her tür sarküteri, jambonlar, salamlar, sosisler, ançüezler, zeytin ezmeleri,, pateler,

tursular, salatalıklar, daha neler neler konulur. "Ahlâksız" dedigim türden, yani saglıga zararlı, ama

çok lezzetli yiyeceklerin hiçbiri eksik degildir bu smölebröd'lerde. Bunlar sâdece davetlerde,

kokteyllerde filân ikram edilmezdi. Smölebröd satan özel dükkânlarda büyük tepsiler içinde

sergilenirdi. Hiçbiri ötekine benzemeyen bu açık sandviçlerden istediklerinizi seçer, evinize

götürürdünüz. Çogu zaman da dayanamayıp sokakta hemen yerdiniz.

Kopenhag'a gittikten iki yıl sonra, kardesim Madrid'e tâyin edilince, Agustos 1959'da oraya

da gittim. Barcelona-Madrid treninde bir ara uyanıp dısarıya bakınca, kendimi Ýstanbul'dan

Ankara'ya gidiyor sandım. Çünkü Castilla'nın çorak toprakları tıpkı Anadolu bozkırına benziyordu.

Ne yazık ki, ancak bir tek hafta kalabildim Ýspanya'da. Bu yüzden ne Madrid'de dogru

dürüst gezebildim (Sâdece Prado Müzesi'ne söyle bir göz atabilmek için bile bir hafta yetmez); ne

de Endülüs'ün bütün o güzel kentlerini, Granada'yı, Corda-ba'yi, Sevilla'yı görebildim.

Madrid'e yakın oldugundan günübirligine gidebildigim Toledo'nun hasin güzelligi beni

çarptı. O daracık, dimdik, dolambaçlı yokusları tırmanarak, El Greco'nun evini, bitisigindeki

müzeyi, tepenin eteginde bir sel gibi akan Tajo Irmagı'mn köpüren sarı sularını ve asagıdaki büyük

katedrali görmek bir mutluluk oldu benim için.

Madrid'de geçirdigim ilk gece, sabaha karsı alkıslarla uyandım. Asagıda, sokakta, birileri el

çırpıyor, "ola! ola!" diye

191

ÎP

bagrısıyorlardı. Her zaman umutlar içinde oldugum için, "tamam! Bir ihtilâl oldu, Franco

devrildi! Millet sevinçten sokaklara döküldü!" dedim kendi kendime. Öteki yatak odasına kosup,

müjdeyi vermek için kardesimi uyandırınca, gene aptalca umutlara kapıldıgımı anladım: Meger,

geceleri Madrid'in lüks semtlerindeki apartmanların sokak kapısını, o apartmanda otu- J ranların

degil de, bekçilerin açması adetmis. Bekçinin dikkatini | çekmek için .de el çırpılır, bagrılırmıs.

Ertesi gece sabaha karsı eve dönünce, biz de aynı seyi yapmak zorunda kaldık.

Madrid'de erken yatmak hiç olası degildi zâten. Çünkü yazın ögleden sonra hayat sanki

dururdu; herkes siesta yapardı. Günes battıktan sonra, yeniden bir canlanma baslardı. Ýyi bir l

lokantada, henüz hazır olmadıklarını söyleyerek, saat sekizde | ya da dokuzda yemek vermezlerdi.

Yemek servisi ancak saat onda baslardı.

Garibime gitmisti bu. Garibime giden baska bir sey de, umumî bir yerde, parklarda,

kahvehanelerde, otobüslerde filân, hiç kimsenin kitap, dergi ya da gazete okumamasıydı. Kardesim,

herkesin önünde okuyanların ayıplandıgını söyleyince, ilkin buna inanmamıstım. "Bir deneyelim

istersen" dedi. Güzel bir parkta, bir banka oturduk. Ben, çantamdan çıkardıgım kitabı okuyormus

gibi yaptım. Önümden geçenler, dönüp dönüp hayretle bana bakıyorlardı. Sanki kitap

okumuyordum da, münasebetsiz bir sey yapıyordum: Ayak tırnaklarımı kesiyordum örnegin.

Bu acayip tutumu Franco rejimine bagladım. "Fasizm boy- Ý ledir iste! Hiç kimsenin

okumamasını, herkesin aptal kalmasını ister" diye homurdandım. Oysa, Avrupa'nın baska

baskentle- l rinde oldugu kadar bol olmamakla birlikte, kitap satan dükkânlar vardı Madrid'de. Ve

isin garip yanı suydu ki, o kitapçıların vitrinlerinde, fasistlerin öldürdükleri Lorca'nın çok sık

maroken ciltli kitapları gözler önüne seriliyordu. Zâten Franco, çok sinsi, çok kurnaz bir diktatördü

bana kalırsa. Amerikan de- | yimiyle, he kept a low profile. Yani kendini ön plana çıkarmıyor;

mitingler, gösteriler düzenleyerek, gücünü kanıtlamıyor; caddelere, meydanlara adım vermiyor;

kentin surasına burasına heykellerini dikmiyordu.

Okudugumu anlayacak kadar Ýspanyolca biliyordum. Çünkü eskiden, yabancı bir dil ve

edebiyat kürsüsüne baglı ögretim üyelerinin, profesör olabilmek için, iki degil, üç yabancı dil

bilmeleri sarttı. (Bir üçüncü dil zorunlulugu kalktı artık.) Doçentlik sınavında Fransızcadan imtihan

edilmistim. Üçüncü dil olarak da Ýspanyolcayı seçtigim için, bu dili çoktandır ögrenmeye

çalısıyordum. Bu ugrasta baslıca yardımcılarım, hem esas metni hem de çevirisini veren, iki dilde

basılmıs siir kitaplarıydı. Lorca'yı, Neruda'yı ve çesitli iki dilli antolojileri okuya okuya, bu dili

biraz sökebildim. Ýspanya'ya gelince, derdimi az çok anlatabildigim ve karsımdaki yavas konusursa

ne söyledigini anlayabildigim meydana çıktı.

Ne gariptir ki, karsılastıgım her Ýspanyol, Franco ile rejimini çekistiriyordu bana.

Elçiligimizdekilere, hiç korkmadan, nasıl böyle konustuklarını sordum. Franco'nun, sıradan

insanların agzına geleni söylemesine pek aldırmadıgını; ancak önemli bir kisi rejim aleyhtarlıgı

yaparsa, yazı yazarsa, ya da örgütlü bir eyleme geçerse, onu acımasızca cezalandırdıgını anlattılar.

Madrid'e giderken trende karsılastıgım, Fransa'ya sıgınmıs bazı Cumhuriyetçi Ýspanyolların,

akrabalarını görmek üzere, Ýspanya'ya rahat rahat girip çıkmalarına da çok sasırmıstım.

1975'te ölen Franco, görünüste yumusak, bu hesaplı kitaplı tutumu sayesinde Ýspanya'da

otuz altı yıl egemen kalabildi. 1936'dan 1939'a kadar, üç yıl boyunca ülkeyi kasıp kavuran Ýç

Savas'a karsı tutumu da çok kurnazcaydı: "Yıllarca önce birbirimize kıydık. Ne var ki, artık

geçmiste kaldı bunlar. O felâketi artık unutalım. Hepimiz Ýspanyoluz, hepimiz kardesiz" mesajını

veriyordu sanki. Bu mesajını güçlendirmek amacıyla da Madrid yakınlarında görkemli bir anıt

yaptırdı.

"Ben o namussuz fasistin anıtına gitmem!" diye direniyordum. Kardesim nerdeyse zorla

beni sürükledi oraya. Ýyi ki sürüklemis. Çünkü gördügüm en görkemli savas anıtlarından biriydi bu:

Çok kocaman kayalar üst üste yıgılmıs; bunların tepesine yüz metre uzunlugunda bir haç dikilmisti.

Bu haçın içinde bir asansör varmıs; ama henüz tamamlanmadıgından, o asansörle haçın en üst

kısmına çıkıp, manzarayı seyredemedik. Haçın altındaki kayalıgın içine, çok büyük bir yeraltı

katedrali

192

193

oyulmus. Bunun dogru olup olmadıgını bilemem ama, Franco yanlıları Ýç Savas'ta ölen hem

cumhuriyetçi hem de fasist Ýspanyolların, bu güzel katedralde yan yana gömüldüklerim iddia

ediyorlar ve bu anıta "Sehitler Vadisi" anlamına gelen bir ad veriyorlardı.

Madrid'de elçilikten bazı tanıdıklarla birlikte boga güresine de gittik. Simdi beni gene

ayıplayacaksınız ama, bu gösteri bana son derece estetik geldi. O matador, karsısına ölümü almıs,

ayak parmaklarının ucunda, görülmedik bir zerafetle dans ediyordu sanki. Yalnız boga degil, kendi

de her an ölebilirdi bu ölüm balesinde. Yanımdaki hanımefendilerden biri, salt bogayı düsünerek,

"bu ne vahset!" diye isyan edince, "hanımefendi" dedim, "bugün ögleyin buraya gelmeden önce,

kızartılmıs bir kuzuyu afiyetle yedigimizi sakın unutmayın. Bu boga, kendini savunarak, binlerce

kisinin alkıslan arasında sanlı bir biçimde can veriyor. Ama o zavallı küçücük kuzuyu, gözlerden

uzak, karanlık bir mezbahada kesiverdiler. Ancak agzına et koymayan bir vejetaryenin boga

güreslerini vahsi bulmaya hakkı vardır. Bildigim kadarıyla, ne ben vejetaryenim, ne de siz,

hanımefendi."

Hanımefendi biraz bozuldu elbette. Ben de aksam yemeginde, gene öldürülmüs hayvan etini

karsılıklı yerken, gönlünü almak için Ferdinand'in öyküsünü anlattım: Walt Disney'in eskiden

çevirdigi kısa çizgi filmlerinden birinin baskisisi olan Ferdinand, saldırganlıktan tümüyle arınmıs,

çok akıllı uslu, çok barıssever bir bogadır. Günün birinde, Madrid'deki boga güreslerini organize

eden bir grup adam, Fendinand'ın huzur içinde yasadıgı çiftlige gelir. Gerçekten vahsi bir boga

seçmektir amaçlan. Öteki bogalar, bu adamlar tarafından begenilip, Madrid'e götürülmek umuduyla

gösteriye geçerler. Ne denli belâlı, ne denli saldırgan olduklarım kanıtlamak için ellerinden geleni

yaparlar.

Barıssever Ferdinand ise, arkadaslarının bu çabalarını çocukça bulup hosgörüyle

gülümseyerek, bir agacın altına oturmus, onlan uzaktan seyretmekte ve bir çiçek koklamaktadır.

Derken, çiçekten çıkan bir an Ferdinand'ın burun deligine girer, onu sokmaya baslar. Zavallı

Ferdinand acıdan çıldırır. Öteki bogaların üstüne saldırıp, onları darmadagın eder; boynuzlarıyla

agaçları kökünden söker; çevresinde tam bir dehset yaratır. Bunu gören organizatörler, "iste

aradıgımız gerçekten belâlı boga" derler; Ferdinand'ı Madrid'e götürürler. Ferdinand'ın ne denli

vahsi oldugu konusunda müthis bir reklâm kampanyası yapılır. O kadar ki, Ferdinand arenaya

girince, boga güresçileri korkudan zangır zangır titremektedirler.

Gelgelelim boga güresinde simdiye degin hiçbir zaman görülmemis bir durum olur:

Ferdinand dövüsmeyi kesinlikle reddeder. Onu kıskırtmak için boynuna sisler sokarlar, kılıçlarının

uçlanyla bedenini yaralarlar, her türlü eziyeti ederler. Barıssever Ferdinand, kocaman gözleriyle

onlara tatlı tatlı bakar, "hayır, beni kızdıramazsınız" dercesine basını iki tarafa sallar. Yerinden

kımıldamaya, saldırıya geçmeye yanasmaz. Bunun üzerine seyirciler, rezil olan boga güresçilerini

yuhalarlar. Sinir krizleri geçiren basmatador, Ferdinand'ın önünde diz çöker, gözyasları dökerek,

saldırması için yalvarır. Ama bu da nafiledir. Ferdinand'ı kuyrugundan tutup çeke çeke arenadan

çıkarmak zorunda kalırlar. Çizgi filmin sonunda, onu gene çiftlikte görürüz. Aynı agacın altında

oturmus, batan güresi seyrederken bir çiçek koklamaktadır.

Brüksel'e, kenti görmek için degil, Behice Boran'ı ve onunla birlikte arkadaslarım Yıldız ve

Nihat Sargın'ı görmek için gitmistim. Brüksel pek ilgimi çekmemisti. Herhangi bir Avrupa kentiydi

bana kalırsa. Ama 1989 yılının Kasım ayında gittigim ve ancak bes gün kalabildigim Amsterdam,

bana çok degisik,, çok çekici geldi.

Orada düzenlenen bir tiyatro festivaline Ayse Emel Mesci çagırmıstı beni. Ayse Emel'i, tâ

1974'te, gencecik bir kızken, Behice ile birlikte Sakarya Cezaevi'nde hapis yatarken tanımıstım.

Hem hapisteyken, hem de daha sonraları, Behice'ye gösterdigi sevgi beni çok duygulandırmıstı.

Tiyatro festivalinde, Ayse Emel'in Türkçe olarak sahneye koydugu Dario Fo'nun Bir Anarsistin

Rastlantısal Ölümü, aynı oyunun Londra'da gördügüm temsilinden çok daha basarılı gelmisti bana.

194

195

Geceleri tiyatrolara gittim; gündüzleri de Jacques Brel'in bu kentin limanım anlattıgı o güzel

sarkısını, kimseler duymadan mırıldanarak Amsterdam'da gezdim. Venedik'te oldugu gibi, her bir

tarafta kanallar, köprüler vardı. Çünkü burası da, suların üstünde, denize akan ırmakların

olusturdugu havuzlar üstüne kuruluydu. Ama Venedik Lagunası'nın kokusmus durgun suları

degildi bu sular. Bu yüzden de Amsterdam, Vene-dik'in görkemli güzelligine hiç erisememekle

birlikte, can çekisen bir kent degil, tam tersine çok canlı, cıvıl cıvıl bir kentti.

Amsterdam'ı sevdim. Avrupa'nın baska kentlerine benzememesini sevdim. Tramvaylarla

otobüslerin kenarlarının, Ýstanbul'dakiler gibi alacalı bulacalı çirkin reklâmlarla degil, çocukların

yaptıkları sirin resimlerle süslenmelerini sevdim. Müzelerini sevdim. Kanallar boyunca kurulan

çiçek pazarlarını sevdim. Nerdeyse Cambridge'de oldugu kadar çok bisiklet kullanılmasını sevdim.

Öteki kentlerdeki beton bloklarının yerine, ancak bir iki odalı, bes altı katlı, uzun, daracık evlerini

sevdim. Bunlardan da çok, kanallarda demir atmıs mavnaların üstündeki evleri sevdim. Bacaları

tüten, pencereleri perdeli, mutfaklarında bir kadının yemek pisirdigi, oturma odalarında kitap rafları

görülen, çoluklu çocuklu, gece gündüz yasanılan gerçek evlerdi bunlar.

Amsterdam'in baslıca turistik atraksiyonlarından biri olan genelevleri de gördüm. Bir tek

sokaga degil, bütün bir mahalleye yayılmıstı bunlar. Mahallenin ortasında da, her nedense, büyükçe

bir kilise vardı. Kapıların üstünde, kırmızı bir neon ısık yanıyordu. Evin zemin katının sokaga

bakan ön cephesi, duvar degil, bastan asagı camdı. Böylece bütün ısıkları yanan odanın içini,

mobilyaları, koltukları, masaları oldugu gibi görebiliyor-dunuz. Kadınları da görebiliyordunuz

elbette. Odanın büyük-lügüne göre, içinde ya iki, ya üç ya da bir tek kadın vardı. Tek kisilik odalar

yataklıydı. Tek kisilik odalara müsteri gelince, ya perdeler kapanıyor, ya da kadın müsterisiyle üst

kata çıktıgı için, elektrikler söndürülüyor, vitrin kararıyordu.

Kadınların çogu genç ve güzelce, bir kısmı da orta yaslıydı. Bedenlerinin iyice

seyredilebilmesi için, üstlerinde ya sutyen ve külot ya da önü açık kısacık sabahlıklar vardı. Bir

vitrinde otu196

ruyormus gibi seksi pozlar almıyorlardı. Onlara bakan hiç kimse yokmusçasına, kendi

evlerinde, normal hayatlarını yasıyorlardı sanki. Kimi oturuyor, kimi ayakta duruyor, kimi

arkadasıyla konusuyor, kimi kahve ya da sigara içiyor, kimi saçlarını tarıyor, kimi bir gazeteyi

karıstırıyor, kimi tırnaklarını törpülü-yordu; dikis diken bile vardı. Cama iyice yaklasıp, orta yaslı

kadınlardan biriyle göz göze gelince, ona olanca sevecenligimle gülümsedim. Ama kadın, bana

küfredercesine homurdanıp, ba-.. sını çevirdi. Fena üzüldüm. Buna karsılık, gencecik bir kız bana

el salladı.

Bir toplum cinsel yasaklardan ve baskılardan ne denli kurtulmus olursa olsun, her yerde

gizli ya da açık genelevler vardır. Hele Amsterdam gibi bir liman kentinde genelevlerin bulunması

çok dogaldır. Ne var ki, bu mahalle, iki nedenden ötürü beni çok tedirgin etti. Birinci neden,

kadınların, bir kasap dükkânının camekânına kancalarla asılan et parçaları gibi, gözler önünde

sergilenmesiydi. Ýkinci neden ise, birincisinden çok daha fazla tedirgin ediyordu beni: Satısa

çıkarılan bütün bu kadınlar arasında, Kuzeyli tipli, yani beyaz tenli, sarı saçlı, mavi gözlü bir tek

kadın yoktu. Hepsi esmerdi. Bazıları, kara tenli Afrikalılar ya da simsiyah saçlı, çekik gözlü

Asyalılardı. Varlıklı Avrupa'nın kadınları degil, üçüncü dünya ülkelerinin ya da eski sömürgelerin

zavallı yoksul kadınlarıydı satısa çıkarılanlar. Amsterdam kerhaneleri bu et ticaretini vitrinlerde

sergilerken, ırkçılıgın korkunçlugunu ve ekonomik düzenin çirkinligini de gözler önüne seriyordu

sanki.

197

X. Sovyet Rusya ve Dogu Blogu Ülkeleri

Simdi isadamlarımızm dadandıgı Rusya'ya eskiden solcu Türk aydınları, su ya da bu

vesileyle ikide birde davet edilirdi. Beni hiç davet etmediklerinden, orasını ancak 1979'da, yani

Berlin Duvarı yıkılmadan on yıl önce, 20 Haziran ile 29 Haziran arasında görebildim. Hiç

hoslanmadıgım, "organize tur" demlen türden, yani baskalarıyla birlikte yapılan bir geziye ilk kez

katılıyordum. Ne çare ki, o sıralarda, Sovyet Rusya'ya tek basına ya da bir iki dostla birlikte turist

olarak gitmemin pek yolu yoktu. Elli kisilik grubumuzda, Halet, Nail, Azra Ýnal, Ayla, Fü-reya,

Necla, esi Cüneyt, Gencay, Merih ve Olcay gibi arkadaslarım vardı iyi ki.

Gümrükten geçer geçmez, herkesin portföyünün dolarlarla marklarla tıklım tıklım dolu

oldugunu gördüm. Bense yasaların bana tanıdıgı çok sınırlı miktarda döviz almıstım sâdece. O para

çabucak tükenince, otellerdeki yemeklere içki dahil olmadıgı için, tanıdıklarımın masalarına gidip,

onların bana votka ikram etmelerini istemek, yani ilerlemis yasımda konsomatrislik yapmak

zorunda kaldım.

Moskova Havaalanı'na inince, Türkçe bir anons yapıldı: Oglu Rudik'in, babası Nail

Çakırhan'ı çıkıs salonunda bekledigi bildirildi. Nail'in Rusya'da bir oglu oldugundan kimselerin

haberi olmadıgından, bizim grup hayretler içinde kaldı. Ama ben, bu durumu biliyordum. Rudik'in

bizi havaalanında karsı-

198

layacagmı da. Çünkü yıllar önce, Nail bana, bir yasında bir bebegin fotografını göstermis,

"bil bakalım, bu kim!" demisti. Ben de fotografa bir göz atar atmaz, "bundan haberim yoktu, ama

bu senin çocugun" demistim hiç duraksamadan.

Ancak çok romanesk romanlarda görülen türden inanılmaz bir öyküydü bu: 1937 ya da

1938'de Nail Moskova'da okurken, Vera adında, çok güzel sarısın bir kızla resmen evlenmis; bir

ogullan olmus. Bebek bir yasındayken, Nail, Türkiye'ye geri dönmek zorunda kalmıs, tik yıllar

yazısmıslar, birbirlerinden haber alabilmisler. Daha sonraları, savas araya girmis, temas kopmus.

Nail de, Vera da yeniden evlenmis. Ve-ra'nın ikinci kocasından çocukları olmus. Ama Vera, ilk

ogluna babasının Türk oldugunu söyler, Nail'in resimlerim evinin duvarlarına asar, "babam bul"

dermis. Rudik de elçiligimize, konsolosluga gider, bosuna ugrasırrrus.

Kırk yıl sonra, babayla ogul, Halet sayesinde bir araya ge-lebildiler. Bizim organize turdan

önce Sovyet Rusya'ya giden Halet, sistemli bir biçimde arastırmalar yaptı, iz sürdü. Ne yaptıysa

yaptı ve sonunda Rudik'in de, annesi Vera'nın da adreslerini buldu; onlarla baglantı kurdu. Rudik'in

Moskova Havaalanı'nda Nail'i karsılamasını ayarladı.

Birbirini hiç tanımayan baba ogul, kırk yıl sonra sevinç gözyasları dökerek, birbirine

sarılınca, hepimiz çok duygulandık. Fotograf makinelerimizi çıkarıp bu bulusmanın bir yıgın

resmini çektik. Tam o sırada, bizim gruptan bir bayan, "ah! Halet Hanım için ne hazin!" demez mi!

Kadıncagızı fena tersledim: "Siz ne saçmalıyorsunuz böyle?" dedim. "Ogulu bulup babayla

birlestiren Halefin kendisi. Halet için hazin filân degil, Halefin bir zaferidir bu!" Nail o gün, yalnız

ogluna degil, tıpkı Türk kızları gibi esmer güzel torunlarına kavusmus, daha sonraları onlarla sık

sık Ýstanbul'da da bulusmustu.

Moskova'ya aksam varmıstık. Otelimize yerlestikten sonra, Sovyet Rusya'daki bütün

yemekler gibi fazla uzun süren, zerzevat ve meyvenin eksik oldugu yemegimize oturmustuk. Bu

ülkede zerzevatla meyve vardı mutlaka; olmasaydı, gördügümüz elma yanaklı küçük çocukların

tombul bedenlerinden saglık fıskırmazdı. "Tek ayrıcalıklı sınıf çocuklardır", 1917 Devri-

199

mi'nin eski güzel günlerinden kalma çok sevdigim bir slogandır. Zerzevatlarla meyveleri

çocuklara saklıyorlar anlasılan diye düsündüm. Çünkü bu lüks otellerde bile, turistlere bol bol et,

patates, biraz tursu ve sonunda bir dondurma veriyorlardı sâdece. Sekiz günde, sekiz kisilik

soframıza ancak bir tek kez sekiz portakal geldi.

Yemek bittiginde, gece yarısı oldugu halde, aramızdan bir grup, Kızıl Meydan'ı görmek

istedi. Sokakta karsımıza çıkan, saçlarını sarıya boyamıs, kulaklarına uzun küpeler takmıs,

kıpkırmızı giysili yaslı bir kadına yolu sorduk. Bizi oraya götürecegini söyledi. Hepimizin bilet

parasını kendi ödeyerek, Moskova'nın lüksüyle ünlü metrosuna bindirdi. Sonra degisik dillerde,

avaz avaz opera aryaları söyleyerek, önümüze düstü. Rahat Fransızca konusan bu çılgın hâtûn,

emekli bir opera sanat-cısıymıs. Adı da Olga imis.

Bir sokak lambasının altından geçerken, Olga bizleri yanına çagırdı. Baskalarının

görmemesi için çevresine bir göz attıktan sonra, çantasını açtı ve sevgilisinin resmini ortaya çıkaran

bir kadının cilveli halleriyle, bize Stalin'in küçük bir fotografım gösterdi. "O yasasaydı, bizi

kurtarırdı" diye fısıldadı. Böyle fısıldamasına, resmi gizlice göstermesine hiç gerek yoktu aslında.

Çünkü Stalin hayranlıgını Olga ile paylasan bir yıgın Sovyet vatandası vardı. Stalin'in o fotografı,

birçok magaza came-kânlarmın kösesinde, devletin islettigi turist otobüslerinin ön camlarının

kenarında da hep karsımıza çıkıyordu.

Kızıl Meydan'ı, TV ekranlarında ve gazetelerde, resmî geçit yapan askerlerle, top

arabalarıyla, tanklarla doluyken görmüstüm hep. Bu çirkin savas görüntülerinden arınmıs bir halde,

gece yarısından sonra görünce, büyüklügü ve görkemi beni çarptı. Ermis Basil'in kilisesi, altın

kubbeleriyle, inanılmaz bir yapıydı. "Olamaz, olamaz" diyor, gözlerimi ovusturuyor, bir daha, bir

daha bakıyordum. Kremlin'in açık kırmızı surları da sasırttı beni. Lenin'in pembe ve siyah

mermerden mozolesinin önünde, gecenin o saatinde bile, kuyrukta bekleyenler vardı. Saat kulesinin

yakut gibi ısıldayan kırmızı yıldızı ısıl ısıl yanıyordu. Kızıl Meydan bizi büyüledi.

Leningrad'ın -her ne kadar resmî adı artık St. Petersburg ise de, ben oraya Leningrad adını

vermeyi inatla sürdürece-

200

gim- güzelligini okumus, duymustum. Ama Moskova'nın bu kadar güzel olacagını tahmin

etmemistim. "Gruptan ayrılamazsınız, hiçbir yere yalnız gidemezsiniz" demislerdi bize. Oysa biz,

kentin haritalı bir rehberim aldık, canımızın istedigi yerde rahat rahat gezdik. Kiril alfabesinin

karsısına Lâtin alfabesinin harflerini yazdıgım bir kâgıdı yanımda tasıdıgım için, pecto-pah'm

"restoran" oldugunu arkadaslarıma bildiriyor, fiyaka yapıyordum.

Ama bir yandan da, Rusçayı gençken, kafam daha kireçlenmeden ögrenmedigime bin

pismandım. Çünkü elime böyle -bir fırsat geçmisti. Üniversitede ögrenciyken, Murka adında,

dünyalar güzeli bir Beyaz Rusla dost olmustum. Kadın varlıklı bir isadamıyla evliydi. Türk

kocasıyla bir sorunu yoktu ama, çolugu çocugu da yoktu, isi gücü de. Dolayısıyla sıkıntıdan

patlıyor, bana ders vermeye can atıyordu. Bense, Rus gramerinin ne denli çaprasık ve güç oldugunu

ögrenince, korktum. Daha dogrusu tembelligim tuttu, üsendim. Böylece en sevdigim yazarları,

Dostoyevski'leri, Tolstoy'ları, ÇehovTarı kendi dillerinde okuyabilmek mutlulugundan yoksun

kaldım. "Slav ruhu" denilen o acayip psikolojik durumların bir kurbanı haline gelen Murka'ya

gelince, kocasından, da Ýstanbul'dan da ayrıldı. Ortadogu'da, çöl gibi bir yerlerde, bir manastıra

kapanmıs, rahibe olmus, daha sonraları duyduguma göre.

Moskova'da gezintilerimiz sırasında bir sey dikkatimi çekti: Simdi nasıl bilemem, ama

1979'da Sovyetler Birligi'nde, insanların rahatlamalarını, oturup bir soluk almalarım saglamak,

yasamlarını kolaylastırmak için, hiçbir önlem alınmamıstı. Sokaklarda, caddelerde, meydanlarda, o

görkemli Kızıl Mey-dan'da bile, bir tek bank yoktu. Nehrin rıhtımlarında da yoktu. Bankları ancak

parklarda bulabilirdiniz. Sanki belediye yetkilileri, "dinlenme yeri parklardır; parkların dısında

dinlenmeye hakkınız yoktur" diyordu. Haziran ayında oldugumuz halde, trotuarlara kurulmus açık

hava kafelerinden vazgeçtik, bir çay içilebilecek, bir küçük sandviç yenilebilecek kapalı kafeler de

yoktu. Ortada büfe filân da bulunmadıgından, susayınca, yandınız demektir. Eger açık havada

degilseniz, sigara içmenizin de yolu yoktu. Ruslar, uçaklarda, tiyatrolarda filân, Amerikalılar kadar

yobazdı sigara konusunda.

201

Yürüye yürüye yoruldugumuz için, biraz dinlenmek üzere sıgmdımız Aleksandrovski

Parkı'nda, uzun bir sütun üstüne, sosyalizme katkısı olan düsünürlerin adları yazılıydı. Bunların

arasında, öteki ütopyalarla birlikte sevgilim Thomas More'un da adım görünce, duygulandım.

Çünkü benim gözümde, 1935'te Katolik Kilisesi'nden Saint yani ermis sıfatını alan Thomas More,

has bir komünistti.

Elli kisilik grubumuzda, ancak on kisi solcu sayılabilirdi. Ötekilerin çogu, Sovyetler

Birligi'ne en olumsuz gözlerle bakmaya hazır bir durumda bu yolculuga katılmıslardı. Sefalet,

pislik, zorbalık, düzensizlik bekliyorlardı. Bir de baktılar ki, bunlardan en küçük bir iz yok.

Sokaklarda dilenen yok. Paçavralar içinde insan yok. Polis ortada pek görünmüyor; görünürse de

ne tabanca tasıyor, ne de cop. Genis caddelerde çok az sayıda araba ve otobüs bulundugundan,

trafik sıkısıklıgı da yok. Hele Sovyet kentlerinin temizligi karsısında, bizim burjuvaların

hayranlıktan agızları açık kaldı. Sokaklar öyle temizdi ki, kendi lüks salonlarının pınl pırıl

parkesine bir izmarit atamayacakları gibi, orada da atamıyorlar, bir çöp kutusu buluncaya kadar,

sönmüs sigaralarını ellerinde tutuyorlardı. Hele gece geç vakit, sokakların, caddelerin, meydanların,

döner fırçalı makineler tasıyan, sabunlar saçan arabalarla temizlenmesi, onları mest etmisti.

Ortaya garip bir paradoks çıktı böylece: Sagcılar, Sovyetler Birligi'nde gördüklerim pek

begeniyorlar; biz solcular, onların göremediklerini gördügümüz için tedirgin oluyorduk. Bu ülkede,

bambaska seylerin dikkatimizi çektigi besbelliydi. Örnegin bir adamcagızın gögsüne yirmiye yakın

madalya takması, onlara normal görünüyor; bizlerce bir görgüsüzlük sayılıyordu. Parklarda,

otobüslerde metrolarda kitap okunması, kitapçı dükkânlarının önünde kuyruklar olusması ve

kitapların da, plâkların da çok ucuza satılması, bizlerin hosuna gidiyor; onlar bunun farkına bile

varmıyorlardı. Çevreyi kirleten, alacalı bula-calı kocaman reklâm panolarının karsımıza çıkmaması,

bizleri

202

rahat ettiriyor; bunların yerine Lenin'in büyük boy fotograflarıyla karsılasmak, onları

rahatsız ediyordu. Oysa, tıpkı bizim Mustafa Kemal gibi, fotograflarına da, heykellerine de

yansıyan karizmatik kisiligiyle, kenarları asagıya dogru kıvrılan gururlu agzıyla, çekik gözleriyle,

Lenin çok çekici geliyordu bize.

Gelgelelim Nâzım Hikmet'in mezarına gitmek söz konusu olunca, bizim grubun solcularıyla

sagcıları arasında, sasılacak bir "millî birlik ve beraberlik" durumu ortaya çıktı: Rus rehberlerimiz,

sabah kahvaltısında, onarım çalısmalarından ötürü, mezarlıgın kapalı oldugunu, oraya

gidemeyecegimizi bildirdiler. Bunun üzerine, solcular daha agızlarını açmaya vakit bulamadan,

sagcılar, öfkeyle ayaga fırlayıp kıyametleri kopardılar: Bir mezarlık nasıl kapalı olurmus? Bir müze

degilmis ki onarım görmek üzere kapatılsın! Nâzım, büyük bir Türk sairiymis. Türklerin onun

kabrini ziyaret etmeye haklan varmıs. Ruslar bunu kesinlikle engelleyemezlermis, falan filân. Bu

"millî galeyan" karsısında iki rehberimiz dehsete düstü; hemen ertesi gün bizi oraya götürdüler.

Mezar gerçekten güzeldi. Bir granit blogundaki kabartmada, Nâzım hafif öne egilmis gibi

gösteriliyordu. Ne gariptir ki o hafif egilisi, Mustafa Kemal'in bir parmagı dudagında, eskiden 250

kurusluk paralarda bile görülen o ünlü fotografını anımsatıyordu biraz. Granite, Türk harfleriyle

Nâzım Hikmet'in imzası kazılmıstı. Mezara çiçek demetleri bıraktık. Bizim sagcılar, sairin anıtının

basında, birbirlerinin poz poz fotograflarım çektiler.

Rusya'da bizi en çok tedirgin eden seylerden biri Sovyet vatandaslarının, tüketim

toplumunun en bayagı ürünlerine bile sahip olabilmek için ne denli aç gözlü davrandıklarını

görmek oldu. Yabancı oldugumuzu anlar anlamaz, bize yanasıyorlar, takas yoluyla bir seyler

almaya çalısıyorlardı. Küçük çocuklar Lenin rozetlerine karsılık çiklet istiyorlardı. Rozetlerdeki

Lenin'in o güzel yüzüne, sonra da çiklet paketine bakıp fena oluyordum. Büyükler, ruble verip

dolar istiyorlardı, ya da blucin,

203

mont, tisört istiyorlardı. Üstelik tisörtlerin en alacalı bulacalıla-rını, üstünde yazılar, resimler

bulunanını begendiklerini anlamıstım. Çünkü bahsis verecek param olmadıgından, oteldeki

temizlikçi kadına bir çift çorap bir de lâcivert tisört hediye etmistim. Kadın sevinmesine sevindi

ama, elini gögsüne koyarak, yazı yazıyormus ya da resim çiziyormus gibi hareketler yaptı, herhalde

tisörtün üstünde I Love Michael Jackson gibi yazılar, abuk sabuk resimler olmasını istiyordu. Oysa

ben bunu alırken, yazısız ve desensiz bir tisört bulabilmek için çok ugrasmıstım. Leningrad'da bir

köprüde, çok sevimli, gencecik iki çiftle karsılasmıstık. Oglanlar gitar çalıyor, kızlar hafif sesle

sarkı söylüyorlardı. "Bu güzel gençler, bizden bir sey istemez herhalde" diye düsündük. Ama onlar

da yanımıza gelip, ruble ve dolar pazarlıgına basladılar hemen.

Sovyet Rusya'da dügünler çok ilginç: Gelinle damat geleneklere uyarak, önce Lenin'in

mezarına gidiyorlar. Bu yüzden de dügün ayı olan haziranda, mozolenin önündeki kuyrukta,

beyazlar içinde, telli duvaklı bir gelin mutlaka bulunuyor. (Moskova dısında evlenenler baska bir

.ulusal anıta giderler-mis:) Sonra, arkadaslarıyla birlikte, ellerinde çiçekler ve sampanya siseleriyle,

taksilere binip sarkılar söyleyerek, o meydan senin bu meydan benim, kentin içinde cirit atıyorlar.

Karsılarına çıkanlarla kaynasıyorlar, onlara sampanya ikram ediyorlar. Gelinlerin çogu sevimli;

ama aralarında sevimsiz olanı da var. Bunlardan biri, grubumuzdaki hanımların ona bir yüzükle bir

bilezik armagan etmeleri yüzünden sımararak, öyle açgözlü davrandı ki, sanki yazarımızın otele iç

çamasırlarıyla geri dönmesi olasıymıs gibi, Nezihe Meric'in üstündeki elbiseyi satın almaya kalktı.

Bunu basaramayınca da, Nezihe'nin güzel esarbına göz koydu.

Sovyet halkının küçük burjuva özentileri içinde, tüketim toplumunun ürünlerine asırı bir

özlem duyması, bunları elde etmeye can atması beni üzüyordu. Ama fuhus sorunu, bundan çok

daha fazla üzüyordu beni. Benim yıllardır inanmadıgım bir

204

seye, yani sosyalizm cennetinin Sovyetler Birligi'nde tam anlamıyla kurulduguna candan

inanan, çok saf, çok idealist genç bir çift vardı grubumuzda. Moskova'ya geldikten iki gün sonra,

genç çiftin yogun bir depresyona girdiginin, agızlarını bıçak açmadıgının, aramızdan kaçıp köselere

sıgındıklarının farkına vardım. "Size ne oldu?" diye sorunca, bana açıldılar. Sovyetler' de fuhus

oldugunu; sokaklarda Rus kızlarının, bizim Türklere yanasıp pazarlıga giristiklerini kendi

gözleriyle gördüklerini söylediler. Ýkisi de öyle yıkılmıslardı ki, onları avutmak için yalan

söyledim. "Böyle tek tuk soysuzlar, sosyalist toplumlarda bile çıkar; ne olur, bunu büyütmeyin"

dedim.

Oysa, ne acıdır ki, fuhus bir hayli yaygındı. Üstelik o sıralarda açlık henüz söz konusu

olmadıgından, Rus kızları, aç kaldıkları için degil, dolarla alısveris yapılan, yabancılara mahsus

lüks esya satan özel dükkânlardan yararlanabilmek için, kendilerini dolara karsılık satıyorlardı.

Rejimin çöküsünden sonra, bir Rus lisesinde yapılan ankette, kız ögrencilerin, birinci en iyi

meslegin isletmecilik, ikincisinin de fuhus oldugunu söylediklerini gazetelerde okuyunca, yüregime

inmisti.

Yolculugumuz boyunca, devletin islettigi büyük otellerde kaldık; yemeklerimizi de hep o

otellerde yedik. Aksam yemeklerinde, orkestra, Rusça sözlü, bayagının bayagısı bir pop müzigi

çalıyordu. Bir yıgın kadınla erkek, büyük yemek salonunun bos kalan orta kısmına fırlıyor, ellerini

kollarını sallaya sallaya, hoplaya zıplaya, karsılıklı tepmiyorlardı. Çocuklugumda ve ilk gençlik

yıllarımda, Beyaz Rus lokallerinde, o dünyalar güzeli sarkıları dinlemis olan ben, otellerde de

bunları söyleyeceklerini sandıgım için, fena bozuluyordum. Kendimi tutamayıp, sofrada karsımda

oturan Haydarbi'ye çattım. (Tatar kökenli, çok düzgün Ýstanbul Türkçesi konusan Haydarbi, iki

rehberimizden biriydi.) "Su turistler ne kadar bayagı!" dedim. Haydarbi, "onlar turist degil, hepsi

Sovyet vatandası" diye açıklayınca, öfkem büsbütün arttı. "Bu ne kepazelik!" dedim. "Bu otel

devletin yönetiminde degil mi? Eger devletin yönetimin-

205

deyse, Batı taklidi, ama Batı ülkelerinde çalınanlardan çok daha rezil bu sözümona müzige

nasıl izin veriliyor? Ýster hüzünlü, ister neseli olsun, dünyanın en güzel hafif müziklerinden birinin

sizin sarkılarınız oldugundan haberiniz yok mu? Neden burada o sarkılar söylenmiyor da bu âdi

seyler söyleniyor? Eger ille hoplayıp tepinmek isteyen vatandaslarınız varsa, kendi gece

kulüplerine gitsinler, orada hoplayıp zıplasınlar. Bizim basımızı sisirmesinler!"

Bu saldırı üzerine, Haydarbi'nin keyfi öyle kaçtı ki, basının l agrıdıgını söyleyerek,

yemegini yarıda bırakıp sofradan kalktı. -J Yemekten sonra salona geçtigimizde, onu bir koltuga

gömülmüs, eli alnında, derin derin düsünürken buldum. Karsısına dikilip, "düsünün, evet düsünün,

çok çok düsünün" dedim. "Sovyet Komünist Partisi'nin üyesi oldugunuzu söylediniz bana. Bir parti

üyesinin sorumlulukları vardır. Bah'nın refahına özeniyorsanız, bunun yolu, yabancı turistlerden

giysiler satın almaya kalkmak degildir; böyle âdi gürültüler içinde hoplayıp zıplamak da degildir.

Ben, yabancı bir komünist olarak, gidisatınızı begenmiyorum. Ýs isten geçmeden, aklınızı basınıza

toplayın." Zavallı Haydarbi, bana acı dolu gözlerle baktı. Sonra, bir tek sey söylemeden, basını

önüne egdi.

Sovyet vatandaslarının sâdece pop müzigine degil, çok daha kaliteli hafif Batı müzigine de

meraklı olduklarını daha sonraları Paris'te anladım: Pere Lachaise Mezarlıgı'nda geziniyordum.

Önce Mur des Federes'ye, yani 1871 Komün ayaklanma- J smda birçok devrimcinin önünde

kursuna dizildigi duvara baktım. Sonra Thorez, Duclos gibi ünlü komünist liderlerin ve Parti üyesi

büyük sair Paul Eluard'm mezarlarına gittim. Derken, ellerinde çiçek buketleri, bir grup Sovyet

turisti göründü. Onların da aynı mezarlara gideceklerini, çiçeklerini saygıyla o mezarların üstüne

bırakacaklarım sandım elbette. Ama Ruslar, o mezarlara, o duvara bir göz bile atmadan, baska bir

yere yo- l neldiler. Ben de merak edip, peslerinden gittim. Onları Edith | Piafın mezarının

çevresinde toplanmıs buldum. O çiçekler, Thorez'in, Eluard'm mezarlarına ya da devrimcilerin

kursuna dizildikleri duvarın dibine bırakılmak amacıyla alınmamıs meger. Derin bir saygıyla

hepsini Piafın mezarının üstüne yıgdı-

206

lar; orada birbirlerinin fotograflarını çektiler. Piaf ı çok begendigim, her zaman hazla

dinledigim halde, Sovyet turistlerinin bu davranısı karsısında gene düs kırıklıgına ugradım. Edith

Piafın kabrim ziyaret etmeleri iyi hos ama, daha önce büyük komünistlerin mezarlarına da bir göz

atabilirler, oraya da birkaç demet çiçek bırakabilirler, orada da bir iki dakika durabilirlerdi.

Gece yarısı kalkan bir trenle sekiz saatte Moskova'dan Leningrad'a geçtik. 19. yüzyılın

sonlarına dogru yazılmıs bir Rus romanında sandım kendimi bir ara. Çünkü o romanlarda

anlatıldıgı gibi, vagonun arka kısmında yaslı bir kadın bir semaverin önüne oturmus, küçük bir

bahsise karsılık, yolculara bardak bardak çay veriyordu. (Rusların çayı, Avrupalılar gibi porselen

fincanlarda degil de, bizler gibi cam bardaklarda içmelerinden hoslandım. Çünkü gece gündüz çay

içebilirim ama, çayı kalın porselenden -ya da daha beteri- plâstik fincandan içmeye katlanamam.)

Ne var ki, bu tren yolculugunda, çay içmeye pek fırsat bulamadım. Çünkü bizim Türkler,

kompartımanlardan birini küçük bir meyhaneye çevirmislerdi: Sovyetler Birligi'nin lehine ya da

aleyhine nutuklar atılıyor, türküler söyleniyor, basta votka çesit çesit içkiler içiliyordu orada.

Nerdeyse bütün vagon Türk isgali altında oldugundan itiraz eden de yoktu.

Yasadıgım büyük soklardan biri olan ad degisikligine henüz ugramadıgı için, 1979'da

Leningrad denilen bu kentin çok güzel olacagını biliyordum; ama sandıgımdan da güzelmis. En çok

sevdigim bütün kentler gibi, Ýstanbul gibi, sularla iç içeydi. Baltık Denizi'nin körfezinde, Neva

Irmagı'nın deltasında bulunan kırk iki adanın üstüne kurulmustu. Neva, Bogaziçi kadar genisti.

Seine, Thames, Tiber filân, birer küçük ırmak kalırdı onun yanında. Kentin her bir tarafında

kanallar ve üçyüzden çok köprü vardı.

Trende uyumamıstık; Leningrad'da kaldıgımız iki gün iki gece de hiç uyumadık. Çünkü

kentin "beyaz gecelerinde" oraya varmıstık. Bu "beyaz geceler", doganın bir mucizesi gibi göründü

bana: Gecenin 11'inde her taraf aydınlık. Gece yarısında

207

alacakaranlık baslıyor; sabahın ikisine kadar hava kararıyor; sonra gene aydınlanıyor. Ýki

saat için uyumaya degmez diyorduk; sokaklarda, kanallar boyunca, köprülerde gezinmemizi

sürdürüyorduk.

Sovyet yönetimi, Ýkinci Dünya Savası'ndan önce de sonra da Leningrad'ın güzelligini

oldugu gibi korumaya, yıkılan yerleri sürekli onarmaya büyük özen göstermisti. Yaptıkları

yenilikler, kentin görüntüsünü hiç bozmayan olumlu islerdi. Örnegin Petro ve Pavel Kalesi'nin

içinde, eskiden siyasal mahkûmların kapatıldıgı hapishaneyi, tıpkı Dublin'dekine benzeyen bir

müze yapmıslar; hücrelerin kapısına, orada yatan devrimcilerin adını ve resmini koymuslardı.

Bunların arasında Lenin'in yirmi bir yasındayken kursuna dizilen kardesinin resmini görmek beni

özellikle duygulandırmıstı. Kentteki sayısız katedrallerden birinin "Dinler Müzesi" ne

dönüstürülmesi güzel bir bulustu. Bu kentte gördügüm en güzel seylerden biri de, dokuz yüz gün

süren Leningrad Kusatması'nm anısına yapılan anıttı. Kız ve oglan izciler orada sürekli nöbet

tutuyor, Sostakoviç'in o görkemli Leningrad Senfonisi sürekli çalınıyordu.

Leningrad'da geçirdigimiz iki günün en mutlu anları, sevgili arkadasımız Server Tanilli'yi

görmeye gitmemiz oldu. Server, kentin merkezinden kırk elli kilometre uzakta, bir rehabilitasyon

hastanesinde tedavi görüyordu. Dört taksiye dolusup oraya yollandık. Bizim taksinin soförü, çok

sık giyinmis, Marlboro içen, bıçkın hallerle kaykılarak direksiyon kullanan, fiyakalı bir

delikanlıydı. Rıhtımdan geçerken, 1917 Devrimi'nin baslangıcında önemli bir rol oynayan savas

gemisini görünce, bizler heyecanlanarak, "bu Aurora mı yoksa?" diye sorduk. Rahat Ýngilizce

konusan delikanlı, Amerikan sigarasını tutan eliyle lânetlercesine bir hareket yapıp, "Evet Aurora!

Bütün felâketlerimiz bu gemiyle basladı!" demez mi! Bizler kulaklarımıza inanamadık, ne demek

istedigini sorduk. Soför suratını astı; "Ýhtilâlin bu batasıca geminin verdigi isaret üzerine basladıgını

bilmiyor musunuz?" diye çattı bizlere.

Bu delikanlı, kendisim koruyan, besleyen, egiten rejime nasıl bir kin duyuyordu da bunları

söyleyebiliyordu, üstelik hiç tanımadıgı yabancılara? Birkaç yıl önce, Kenter Tiyatrosu'nda

208

gördügüm, simdi adını unuttugum bir Sovyet yazarının çok ilginç oyunu geldi aklıma: Ýkisi

oglan biri kız, üç liseli, ellerinde çiçekler, fizik ögretmenleri olan yaslıca kadının evine gelirler. O

gün dogum günü oldugu için, onları görünce, ögretmen çok sevinir. Ama bir süre sonra durum

anlasılır: Bu gençler, dogum gününü kutlamaya degil, ertesi gün yapılacak sınav sorularını ellerine

geçirmek amacıyla evine gelmislerdir. Bu soruları almak için her türlü zorbalıga basvururlar. Hattâ

ögretmenin gözü önünde, beraber geldikleri kızın ırzına geçecekleri tehdidinde bulunurlar.

Ýdeallerine baglı ögretmen (Yıldız Kenter çok güzel oynamıstı bu rolü), "ah! Biz ne canavarlar

yetistirmisiz!" diye acıyla bagırır bir ara. O idealistlerin yetistirdikleri canavarlardan biri de o genç

sofördü anlasılan.

Servetin odasına giderken, onun vuruldugunu TV haberlerinden geç vakit nasıl duydugumu;

Haydarpasa'deki Gögüs Cerrahi Hastanesi'ne gece yarısı nasıl kostugumu; büyük bir kalabalıgın

doldurdugu hastane bahçesinde sabaha kadar nasıl bekledigimizi; saatlerce süren ilk ameliyattan

sonra, Server'in yasamak umudu oldugunu, ama sakat kalacagını nasıl ögrendigimizi anımsadım.

Bu olaydan önce, Server Tanilli'yi yakından tanımıyordum. Ama fasistlerin silâhlı

saldırısına ugrayıp, tekerlekli bir iskemlede yasamaya mahkûm olduktan sonra, ona büyük bir

hayranlık duymaya basladım. Server, bir erdem ve güç örnegi, bir kahraman oldu benim gözümde.

Çünkü bu korkunç kosullar altında yasamaktan yılmıyordu; umutlarını ve sosyalizme inancını

yitirmiyordu; katillerine kin beslemiyordu. Çünkü çogu insan, basları biraz agrısa bile kendilerine

de çevrelerine de hayatı zehir ederken, Server, çektiklerinden hiç yakınmıyor, hep gü-lümsüyordu.

Çünkü Server, yıkılan bedenine meydan okuyarak, kafasını pırıl pırıl tutuyor, sürekli çalısıyor,

sürekli üretiyor, kitap üstüne kitap yazıyordu.

Bizleri görünce, Server'in gözleri sevinç yaslarıyla doldu. Ben de egildim, onu sevgiyle

kucakladım. Sonra çikletlere karsılık bana verilen Lenin rozetlerinin en güzelini, bir madalya takarcasma

saygıyla gögsüne taktım. Devrim kahramanlarına verilen Lenin madalyasına, hiç kimse

Server Tanilli kadar lâyık olamazdı bana kalırsa.

209

Leningrad'dan Kiev'e bir saat kırk dakikada uçtuk. Kiev, Leningrad'dan da Moskova'dan da,

daha yesil daha bol agaçlıydı. Sanki insandan çok agaç vardı orada. Çok parklı bir kent degil de,

uçsuz bucaksız bir parkın içine kurulmus bir kentti sanki. Bu yesilligin içinde kıpkırmızı üniversite

binaları vardı. Bu kırmızılıgın nedenini sorunca, iki ayrı öykü anlattılar: Bir söylentiye göre, Çar,

"ögrenciler, siyasal faaliyetlerinden ve Çarlıga karsı sürekli baskaldırmalarından hiç utanmıyorlar,

yüzleri hiç kızarmıyor; bari egitim gördükleri binaların yüzleri kızarsın" demis. Baska bir öyküye

göre de, üniversitenin kırmızılıgı, ögrencilerin devrim ugruna döktükleri kanları simgeli-yormus.

Neva'da yüzememistik; ama Kiev'deki Dinyeper'de yüzdük. Çünkü Neva kadar genis olan

bu ırmagın kıyılarında, soyunmak için kabineli, güzel kumsallar vardı. Açıktan kocaman gemiler

geçiyordu. Hava sıcak oldugundan, plaja bir yıgın insan gelmisti. Bizlerle konusmaktan

çekinmedikleri için, rahat rahat sohbet ettik onlarla. Siyasal konulara pek deginmeden, egitimleri,

isleri, aileleri filân konusunda sorular sorduk. Çogu, özellikle orta yaslılar, yasamlarından hosnut

görünüyordu. Onlar Fransızca biliyordu. Daha tedirgin izlenimim veren gençlerin bildikleri dil ise

Ýngili/ceydi. Bu kısa sohbetler bile, Sovyet vatandaslarının ne kadar iyi bir egitimden geçtiklerini

kanıtlamaya yeterdi.

Kiev'de beni en çok etkileyen sey, kentin dolayındaki Babi Yar oldu. Bir uçurumun adıymıs

bu.

Ýkinci Dünya Savası'nda Naziler, 30 bin kadar Rusu ve 70 bin kadar Yahudiyi öldürüp bu

uçuruma atmıslar. Sonraları bir barajın yıkılmasıyla, uçurum toprakla dolmus. Sovyetler de çok

güzel bir anıt yapmıslar oraya: Uzunluguna dikilmis bu anıtın tepesine, özellikle düzensiz yapılmıs

izlenimini veren bir mer-

210

divenle çıkılıyor. Orada, üst üste yıgılmıs, acılar içinde kıvranan on bir insan heykeli var. En

üstte de, elleri arkadan baglı oldugu halde, egilmis, kucagında yatan çocugunu öpen bir ananın

heykeli. Kiev'e gitmeden çok önce Yevtusenko'nun "Babi Yar" siirini ve D. M. Thomas'ın The

White Hotel (Beyaz Otel) romanını okudugum için Babi Yar katliamını bildigim halde, bu anıt

gene de çok sarstı beni.

Berlin Duvarı yıkılmadan bir yıl önce, 1988 yazında, Dogu Blogu ülkelerine çok hos bir

gezi yaptım. Polonyalıların açtıkları sergileri görebilmek amacıyla, bizim grafikerler düzenlemisti

bu turu. Kiraladıkları bir otobüsle, 16 Temmuzda Budapeste'ye, Varsova'ya, Krakov'a, Prag'a

gidilecek; sonra Viyana'ya da ugrayarak, 30 Temmuzda Ýstanbul'a geri dönülecekti. Otobüste bos

yer oldugundan, beni de yanlarına aldılar. Çok sevimli birçok ögrenci dısında, tanıdıgım kisiler de

vardı grupta. Örnegin Mengü Ertel ile esi Ülfet, Yurdaer Altıntas, Oral Tan, Behiç Ak, Tıjen Par ile

Engin Uludag. Peste'de Aydın Boysan da bizim gruba katıldı.

Ýnsan yaslandıkça bellegi iflâs ettiginden; uzak geçmisi yakın geçmisten daha iyi

anımsadıgından, altmısımdan sonra yolculuklarda not tutmaya alıstırmıstım kendimi. Ne var ki, bu

gezi sırasında aldıgım notları bir türlü bulamadım. Bu yüzden anılarım eksik ve biraz bölük pörçük

kalacak.

Ýyi ki, hiç unutamadıgım bazı seyler var. Budapeste'nin olaganüstü çekiciligi örnegin.

Tuna'nın o sarımtırak kirloz suları üstünde, çiçekli bahçeleriyle, büyük agaçlarıyla, çayhaneleri,

lokantalarıyla, yemyesil bir gemi gibi yüzen adanın güzelligi. Bir de tarihsel anıtların ve katedralin

bulundugu tepedeki Hilton Oteli. "Bir Hilton otelinin anımsanacak nesi olabilir ki?" diyeceksiniz.

Hakkınız var. Ama o otelin güzelliginin nedeni, hiç görülmemesiydi. Çünkü koyu renk camdan

yapılmıstı. Koskocaman bir ayna gibi, sâdece meydanı yansıtıyor, anıtları yansıtıyor, orada

gezenleri yansıtıyor, meydanın ortasında ayakta durmus, flüt çalan bir delikanlıyı yansıtıyordu.

Ancak o eski

211

meydan, o anıtlar, o katedral, o insanlar vardı ortada. Hilton Oteli hiç yoktu sanki. Mimarlar

bu konuda ne düsünürler bilemem. Ama ben, ayna islevi gören o camdan oteli, mimarlık sanatının

bir zaferi saydım.

Konustugumuz Macarlar, Sovyetler Birligi'ne karsı yogun bir kin içindeydiler. Bu kin,

nerdeyse paranoyak diyebilecegimiz boyutlara varıyordu. Örnegin bir lokantada tanıstıgımız bir

delikanlı, yıldızı komünizmin bir simgesi saydıgı için, bay-ragımızdaki yıldızı çıkarmamızı, sâdece

ayı bırakmamızı önerdi bize. Rehberimiz ise, uzaktan gördügümüz bir anıta götürmek istemedi

bizleri. Biz ancak oraya dogru yönelince, pesimizden gelmek zorunda kaldı. Bu, Sovyetlerin

diktikleri bir amtmıs meger.

Ýsin ilginç yanı su ki, Dogu blogunda Macaristan, ekonomik açıdan en iyi gelismis,

yasaması en rahat ülke izlenimini veriyordu. Demir Perde'nin arkasında degil de Avrupa'daydık

sanki. Yoksulluk izleri nerdeyse hiç yoktu. Lokantalar, kafeler keyifli insanlarla doluydu.

Dükkânların camekânlarında sergilenen esyalar, hem çok kaliteli, hem de çok boldu.

Polonya'ya geçince, durum degisti. Orada yoksulluk vardı. Hem de çok belirgindi.

Varsova'da kaldıgımız otel, bir kısmı sarhos karaborsacılarla doluydu. Hepsi, "Change money!

Change money!" diye bagıra çagıra yabancı turistlerin üstüne üsüsüyordu. Polonya parasına

karsılık ille dolar istiyorlardı. Biz fakir Türkler, dolar zenginiydik onların gözünde. Otel

yöneticileri, adamları zorla dısarı atıyor, kasla göz arasında hemen geri dönüyorlardı.

Bir iki dolara karsılık sahane votkalar alabiliyorduk. Rus votkası solda sıfır kalır Polonya

votkasının yanında. Sisenin içinde, yassı, ince uzun bir tek bitki vardı. Sisenin üstünde de bir bizon

resmi. O bitkinin ve bizon resminin nedenini sorunca, eskiden Polonya'da bizon sürüleri

bulundugunu ve bizonlar bu bitkiyi yiyince, fitil olup saga sola saldırdıklarım gördükleri için, o

bitkiyi votkalarına koyduklarını anlattılar. Bunun ne denli dogru oldugunu bilemem. Saflıgım

herkesçe malum oldugundan, belki de arkadaslarım beni isletmek için uydurdular bu öyküyü.

212

Varsova'da unutamadıgım bir sey de, Chopin'in, kentin merkezinden elli kilometre kadar

uzakta olan evinin bahçesiy-di. Bu bahçede, birbirinden güzel on bin tür çiçek varmıs ve çogunu

ömrümde görmedigim bu çiçekler, Chopin müzigini sevenlerin ne denli degisik ülkelerden ve

soylardan geldiklerini simgeliyormus. Polonya'da bir kült haline gelen Chopin'in heykelinin

bulundugu bir Varsova parkında, yazın her pazar günü, bedava bir Chopin konseri veriliyordu.

Güllerle çevrili bir alandı orası. Ortasında büyük bir havuz vardı. Chopin'in heykeli bir salkım

sögüdün altındaydı. Hayranları banklara oturup ya da çimenlere uzanıp onun müzigini

dinliyorlardı.

Avrupa'da en çok acı çeken ülke Polonya'dır kuskusuz. Prusya'dan çekmistir, Avusturya'dan

çekmistir, en çok da Rusya'dan çekmistir. Onun için Polonyalıların Türklere sevgi duymaları bana

çok dokundu. Krakov'da bize bir sarayı gezdiren, yaslı ve çok kültürlü kadın rehberimiz, Osmanlı

Ýmparatorlugu'nün ülkesine karsı ne denli iyi davrandıgını o güzel Fransız-casıyla anlatırken,

heyecandan aglıyordu nerdeyse.

Prag'da ne yazık ki, ancak iki gün kalabildik. Oysa bu kent öyle olaganüstü güzel ki, iki

gün, bir tek sokagını görmeye bile yetmez. Eski mahallenin her bir evinin önünde durup, bir tablo

seyredercesine, saatlerce bakmak istersiniz. Onun için, Prag'ı gerçekten gördügümü söyleyemem.

Tek söyleyebilecegim, Prag'a geldigimizde yagmur yagdıgı ve benim Nâzım'in dizelerini

anımsadıgımdır:

Yagmurlar içindeydi Prag

Bir gölün dibinde gümüs kakmalı bir sandıktı.

Kapagım açtım

içinde genç bir kadın uyuyordu camdan kuslar arasında.

213

XI. Amerika, Los Angeles ve Meksika

Amerika'ya iki kez gittim. Ýlkin 1974'te, sonra da 1992'de. Her iki gidisimde de ancak birer

ay kaldım. 1974'ten önce, oraya gitmek için üç fırsat geçmisti elime. Bunların üçünden de

yararlanmayı dogru bulmamıstım.

Birincisi, liseyi bitirir bitirmez bana verilen burstu. Anılarımın birinci cildinde anlattıgım

gibi, Nazi Almanyası'ndan kaçıp bize sıgınan yabancı profesörler sayesinde Ýstanbul Üniversitesi en

parlak dönemini yasarken, bir edebiyat ögrencisi olarak Leo Spitzer'lerden, Eric Auerbach'lardan

yararlanmak fırsatı elime geçmisken, ne idügü belirsiz bir Amerikan üniversitesinde ne isim var

diye düsündüm.

Ýkinci fırsat Fulbright bursuydu. Soguk savas yıllarıydı o sırada. ABD vizesini alabilmek

için insanı küçük düsüren bir yıgın formaliteye boyun egmeniz gerekiyordu. Bir yabancı ülkeye

degil de, çoguna yasak bir cennete gidiyordunuz sanki. Örnegin, suçluymus ya da suç islemeye her

an hazırmıssıruz gibi, parmak izleriniz alınıyordu. O cenneti tüberküloz gibi hastalıklarla

kirletmemeniz için, akciger röntgeniniz çekiliyordu. Hele nerdeyse yüz soru içeren bir liste vardı ki,

onu görünce iyice tepem atmıstı. Komünizmle iliskiniz olup olmadıgı arastırılıyordu o saçma sapan

sorularda. Gereginde hakkınızda polis sorusturması yapabilmek için, on iki yasından beri

oturdugunuz her yerin adresi isteniyordu. "Teyzenizin ya da hala-

214

mzın esi komünist miydi?" türünden gülünç sorularla, nikâh yoluyla bile olsa, ailenizde

komünist olup olmadıgı ögrenilmek isteniyordu. Bu soruya, "gerçi ailemde komünist yok ama, ben

kendim öyleyim" diye bir yanıt yazmayı düsündüm. Ama 141-142'nci maddeler henüz yürürlükte

olduklarından, bunu yapamadım; Fulbright bursundan dakikasında vazgeçtim.

Üçüncü fırsat 1970'li yılların basında oldu. Parmak izleri, akciger röntgenleri, abuk sabuk

sorular dönemi artık bitmisti. American Information Office'ten, Ýngilizce konusan bir erkek bana

telefon etti. Bir aylıgına ABD'de gezmeye davet ediyorlardı beni. Önce terbiyeli davrandım;

"kusuruma bakmayın efendim; su sırada vaktim yok" dedim. Adam, "gezi tarihini siz

kararlastırırsınız; istediginiz zaman gelirsiniz, isteginiz yerlere gidersiniz" dedi. "Peki, bu geziyi

kim finanse ediyor?" diye sorunca, "Amerikan hükümeti" demez mi! Bunun üzerine kesin bir

"hayır" dedim; bunun nedenlerini de açıkladım: Amerika'yı görmek isterdim elbette. Ama oraya,

ancak bir Amerikan üniversitesi ders vermek üzere beni davet ederse, ya da kendi üniversitemin

sagladıgı parayla, ya da kendi kisisel paramla gidebilirdim. Amerikan hükümeti gibi davranıslarını

ve güttügü siyasal amaçları hiç dogru bulmadıgım bir hükümetin parasından yararlanmayı aklımın

kenarından bile geçirmezdim. Bunları söyledikten sonra telefonu kapadım. Telefon hemen yemden

çaldı. Sivri sesli bir kadın Türkçe konusuyordu bu kez. "Ama sizin kadar solcu birçok kisi bu daveti

kabul etti" dedi sivri sesli kadın. Ben de terbiyemi biraz bozarak, "iyi etmisler; ne de olsa

domuzdan kıl koparmak hayırlı bir istir. Ama ben, Türkiye Ýsçi Partisi'nin bir üyesi olarak,

domuzdan kıl koparmayı bile dogru bulmuyorum" diyerek, telefonu gene kapadım.

ABD hükümetinin tutumunun bu arada degistigini; o rezil McCarthy döneminde solcuları

ülkelerine sokmazlarken, simdi onları izzet ikram davet edip, kurdukları uydurma cenneti gözleri

önüne sererek, solcuları etkilemeye kalktıklarını o zaman anladım.

Sagcısı solcusu, herkes Amerika'ya gitmeye can attıgı için, benim bu tepkim, Information

Office'tekilere öyle acayip geldi

215

ki, ertesi gün müdür hesap sormak üzere, Edebiyat Fakültesi' ne, bizim subeye geldi.

Aksilige bakın ki, müdür African Ameri-can'dr, yani yıllarca Amerika'da sömürüldükleri ve

ezildikleri için, benim çok tuttugum kara soydandı. Meslektaslarımın, ABD ile kültürel

iliskilerimizin zedelenmesini hiç istemediklerini bildigim için, müdürle karsılasmayacagımı, odama

kapanacagımı, benim biraz çatlak oldugumu söyleyerek, durumu idare etmelerini bildirdim.

Bu üç fırsattan yararlanmadıgım halde, gene de iki kez gi-debildim Amerika'ya. 1974'te,

bizim Ýngiliz Edebiyatı Profesörleri Dernegi, Los Angeles'ta bir kongre düzenledi. Ben de kendi

fakir üniversitemin sagladıgı parayla bu kongreye katılabildim. Los Angeles Üniversitesi'ndekiler,

bu kongrenin gerçekten uluslararası olmasını, yani Amerikalı profesörler gibi bol para kazanmayan

Avrupalı ögretim üyelerinin de oraya gelmelerini istiyorlardı. Bu amaçla, aklın alamayacagı kadar

ucuz bir charter uçusu ayarlamıslardı. Londra-Los Angeles gidis-dönüs uçak parası, hiç unutmam,

sâdece 115 dolardı. Londra Havaalanı' nda toplanıp, o ucuz uçaga dolustuk. Yolcuların hepsi Ýngiliz

edebiyatı profesörüydü; orada tek Türk de bendim.

Sâdece bulutları görerek, ^edi saatte Atlantik Okyanusu'nü asıp, New Jersey'e indik.

Oradaki havaalanının cam duvarlarından bakınca, New York gökdelenlerinin ünlü siluetini gördüm.

Bu görüntüyü filmlerden bildigim halde, gene de sasırdım kaldım. Sonra baska bir charter uçagıyla

bes altı saatte Los Angeles'a vardık. Gece gündüz birbirine karıstı; saatler öyle bir sapıttı ki,

hiçbirimiz bilmiyorduk saatin tam kaç oldugunu.

Bana öyle geliyor ki, ancak 19. yüzyılın ortalarında Meksika'dan koparılan Kaliforniya,

ABD'nin bir parçası degil de, öteki eyaletlerden bambaska, apayrı, bagımsız bir ülke. Hattâ, bundan

dört bes yıl önce, Kaliforniya Eyalet Meclisi'nden iki temsilci, ABD'den ayrılıp, resmen bagımsız

olmayı önermisler. Gerçi bu öneri kabul edilmemis ama, o temsilciler bölücülükle suçlanmamıslar.

WASP (White, Anglo-Saxon, Protestant) denilen,

216

beyaz soydan, Anglosakson kökenli, Protestanlıga baglı kisiler, belki nüfusun üçte birinden

bile daha az orada. Çogunluk Lâtin American yani Amerika kıtasının güneyindeki ülkelerden;

Asian American yani Japonlar, Koreliler, Çinliler gibi Asya kökenli; ya da African American yani

Afrika'dan gelen kara soydan. Kaliforniyalıların hepsi, kendi dillerini özgürce konusuyor.

Kendilerini bir cumhuriyet ilân eden komik bir bayrakları bile var: Kocaman bir ayı, ayının

tepesinde bir yıldız, çevresinde de The Republic of California yazılı.

Kaliforniya, Türkiye'nin yarısından çok daha büyük oldugu için, birbirine aykırı görünen

neler yok ki orada: Bir yanda son derece bereketli narenciye ve meyve bahçeleriyle baglar, bir

yanda çöller, bir yanda kocaman ormanlar, bir yanda uçsuz bucaksız kumsallar. Yani olaganüstü

zengin bir doganın her çesidi, her rengi. Bitkiler, agaçlar çiçekler, Avrupa'dakilerden farklı ve çok

daha güzel. '

Gelgelelim, dogadan fıskıran bu güzellikle insanların yaptıkları çirkinlikler arasında bir

çatısma var. Örnegin, acayip kırmızı çiçekler açmıs, dünyalar güzeli bir agacın hemen yanına;

bayagının bayagısı, cırtlak renkli, koskocaman bir reklâm panosu dikilmis. Bu çirkin panolardan

birinde, "ben Türküm" diyen, esmer, yakısıklı, bıyıklı ve de fena halde maço bir yurttasımla

karsılasınca bir hayli bozulmustum. Daha sonraları yasaklanan sigara reklâmlarından biriydi bu.

"Ben sigara içiyorum ama, bakın ne kadar güçlüyüm" diyordu bizimki.

Kaliforniya'nın öteki büyük kenti San Francisco'yu ne kadar çok sevdimse, Los Angeles'ı o

kadar az sevdim. Zâten orası bir kent degil; otoyollarla birbirine baglanan ve irili ufaklı

kasabalardan olusan bir yerlesim bölgesi. Bir kentin güzelligini yapan baslıca ögelerden biri,

mimari düzenlemesidir. Los Angeles'ta mimari sanatı yok. Yapılar arasında uyum da yok. Yapılar,

gelisigüzel yan yana dikilmis sanki. Ýki katlı bir villanın yanında, bilmem kaç katlı, koskocaman bir

apartman var. Villadan da, apartmandan da zenginlik ve bayagılık fıskırıyor. San

217

Fransisco'nun aynı stilde o güzel ahsap evlerim düsündükçe, Los Angeles'm yapılarının

çirkinligi, insanın gözüne büsbütün batıyor.

Bu kentte beni en çok tedirgin eden seylerden biri, o genis yollarda insan degil, sâdece

motorlu vasıtaların görünmesi. Bizim profesörlerden küçük bir grup, dört bes mil yürüyerek, Los

Angeles'm kasabalarından biri olan Hollywood'a gittik. Ýn cin bulunmayan yollarda yürüyenler

görünce, bir polis arabasın-dakiler, kuskulara kapıldılar anlasılan. Polisler arabalarından inip

yanımıza geldiler. Baktılar ki, halim selim, orta yaslı insanlarız. Kim oldugumuzu sordular.

Bilimsel bir toplantı dolayısıyla Los Angeles'ta bulundugumuzu açıkladık. "Ama neden

yürüyorsunuz? Arabalarınız yok mu?" diye sordular hayretle. "Yok" dedik. "Neden araba

kiralamıyorsunuz?" diye sordular bu kez. Biz, "araba istemiyoruz; hava güzel, yürümek istiyoruz"

deyince, hayretleri ayyuka çıktı. Herhalde çok acayip buldular bu Avrupalı profesörleri.

Hollywood'u söyle bir gördük. Ünlü Sunset Bulvarı'nda yürüdük; Beverley Kilis'teki

oyuncuların oturdukları satafatlı villalara baktık. Hollywood'un bu görüntüsü beni pek etkilemedi

dogrusu. "Hiç görmesem de olurdu" dedim kendi kendime. Biraz gezindikten sonra, iki taksiye

binip Westwood Villa-ge'e döndük.

Bu Westwood Village, adı üstünde, Los Angeles'm kasabalarından biri degil, bir köydü

sözde. Kentin en güzel ve en sessiz semtlerinden biri sayılıyordu. Los Angeles Üniversitesi'ne

yakın oldugundan, bizleri oraya yerlestirmislerdi. Gerçi üni- ! versiteye yakın olmasına yakındı

ama, üniversitenin çok büyük hastanesine de yakındı. Dolayısıyla, ambulansların ve polis

arabalarının sabahlara kadar uluyan siren seslerinden ötürü, geceleri pek uyuyamıyordum. Bir

korku filminde yasıyordum sanki. "Acaba simdi kim vuruldu, kim bıçaklandı, kim agır hasta, kim

can çekisiyor" diye düsünüp duruyordum bütün gece. Amerikan polisiye filmlerden anlasıldıgı gibi,

aklın alamayacagı kadar çok vukuat vardı Los Angeles'ta. Sirenler ulumadıgı zaman da,

Kaliforniya'nınki gibi, hiçbir zaman fazla sıcak olmayan, rutubetsiz, güzel bir iklimde hiç gerekli

saymadıgım

218

klima âletlerinin sürekli vınlaması duyuluyordu. Bir Dinozorun Amlan'nda da anlattıgım

gibi, o sogutma sistemi yüzünden ses tellerim perisan oldu. Ýstanbul'a geri döndügümde ameliyat

edildim; bir iki yıl sessiz kalmaya mahkûm oldum.

Kaliforniya'nın çogu kampusları gibi çok genis bir alana yayılan UCLA'nın (University of

California at Los Angeles) kampusu sahaneydi. Orada Sculpture Garden denilen açık havada bir

heykel müzesi bile vardı. Los Angeles'lılar ne yaparlarsa yapsınlar doganın zenginligini, agaçların,

çiçeklerin güzelligini bozamıyorlardı zâten. Hattâ bu güzellikten yararlanmak için özel çaba

gösteren Los Angeles'lılar de vardı. Örnegin, Huntington Library'yi yönetenler, nefis botanik

bahçeleri kurmustu. Bunların arasında, tıpkı Japonya'dakilere benzedigi söylenen bir Japon bahçesi

ve bazıları çiçek açmıs yüzlerce kak-tüslü bir Desert Garden, yani çöl bahçesi vardı. Bir de, sirinlik

olsun diye, bir Shakespeare Garden düzenlemislerdi. Shakespe-are'in oyunlarında sözünü ettigi her

çiçek ekilmisti oraya.

Yüzme havuzlarım sevmem. Hele bizim Ege ve Akdeniz kıyılarında dalgasız ılık sularda

güzel güzel yüzmek varken, bunları tamamıyla gereksiz bulurum. Ne var ki, Pasifik Okyanusu

sahilinde yüzme havuzları gerçekten gerekli. Çünkü kocaman dalgalar insanı oradan oraya

savuruyor; iki kulaç bile atamadan, surf denilen o kırık dalgaların köpükleri arasında bogulur gibi

oluyorsunuz. Üstelik bazı kıyılarda suyun ısısı 12 dereceyi asmadıgı için, donuyorsunuz.

Bunları biliyordum ama, deniz tutkum gene de agır basıyor, ille Pasifik Okyanusu'nda

yüzmek istiyordum. Bir kafadar da bulmustum. Upsala Üniversitesi'nden sag bacagı protezli,

Ýsveçli bir profesördü bu. Adamı, sâdece topal sanmıstım ilkin. Ama gümrük muamelesi için

uçagımız New Jersey Havaalanı' na inince, durumu anladım: Çünkü üstünde silâh olup olmadıgını

denetlemek için, elektronik teçhizatlı yerden geçerken, ziller çıngır çıngır çalıyordu. Adamcagız,

maden paralarını, çakısını, saatini filân cebinden çıkarıp bir yana koyuyor; ama ziller

219

gene çalıyordu. Sonunda anladı; "kusura bakmayın, takma bacagım yüzünden" dedi.

Westwood Village'den her saat bası kalkıp Santa Monica'ya giden bir otobüs bulduk. Ýste o

otobüsten inince, ilk kez gördüm Pasifik Okyanusu'nu. Yola bitisik bir gezi yeri vardı. Tâ asagıda

da upuzun merdivenlerle inilen, agustos ayında oldugumuz halde surf yapan birkaç kisi dısında,

nerdeyse bombos, çok genis ve uçsuz bucaksız bir kumsal.

Merdivenlerin birinden indik; kabinlerde mayolarımızı giydik. Upsala'lının protezinin tâ

kalçadan basladıgım görünce, üzüldüm. "Rahat yüzerim ama, bana yardım etmeniz gerek" dedi; ne

yapacagımı da anlattı: Adam yarı beline kadar suya girdikten sonra, takma bacagım çıkaracak, ben

de onu alıp, dalgalardan uzak bir yere, kumsala koyacaktım; sudan çıktıgında da geri getirecektim.

Kongre toplantıları biter bitmez, nerdeyse her aksam Santa Monica'ya gittigimiz için, takma bacagı

götürüp getirmeye kolayca alıstım. Böylece öteki profesörler otel havuzlarında uslu uslu bıcı bıcı

yaparken, tek bacaklı Upsa-la'lıyla ben Pasifik Okyanusu'nün dev dalgalarıyla bogusuyorduk.

Los Angeles dönüsü, gene ilkin New Jersey'deki havaalanına indik. Orada özel ve ucuz

uçagımızla Londra'ya gittik. Gece havalandık ve New Jersey New York'a bitisik oldugundan,

dakikalarca New York'un üstünde uçtuk. Bu yolculuk sırasında gördügüm en güzel seylerden biri, o

kentin ısıklarıydı. Sâdece beyaz degil, renk renkti bu ısıklar. Alçaktan uçan uçagımızın kanatlarına

yansıyorlar, onları da rengârenk yapıyorlardı. Dolunay da öyle büyük ve bize öyle yakındı ki, her

an ona çarpabilirdik sanki. Sonra uçak yükseldi ve sâdece bulutları gördük.

Zâten sınırlı olan dolarlarım çoktan tükenmisti. Bu yüzden, ne içecegimi soran hostese, yaslı

baslı ve edepli bir hanım gibi davranarak, alkollü bir sey istemedigimi, sâdece portakal suyu

içecegimi söyledim. Ýyi ki tam o sırada, arkamda oturan ihtiyar profesörün boguk sesi, "içkiler

bedava; baspilotun bize ikramı"

220

diye fısıldadı. Bunun üzerine, yaslı baslı ve edepli bir hanım gibi davranmaktan dakikasında

vazgeçip, bir cin tonik istedigimi bildirdim. Bütün yolcuların profesör olduklarını ögrenen kaptan

pilot, bize bir tek kez degil, üç kez aynı ikramda bulundu. Ýçki meraklısı olmayanlar, kendi

paylarına düsenleri meraklılara aktardıkları ve ayrıca yemeklerde sampanya sunuldugu için, yedi

sekiz saat içinde bu kadar çok içki hiç içmemistim. Derken, pilot kabininin kapısı açıldı ve baspilot,

sendeleye sendele-ye aramıza daldı. Çogumuzu, bu arada beni de kucaklayıp öptü. Birer içki daha

ikram etmek istediyse de, profesörlerin hanımları buna karsı çıktılar. Kabinde iki pilot daha

bulundugunu bildikleri halde, baspilotun ayakta duramayacak kadar içkili oldugunu görmek, onları

tedirgin etmisti. Bense, bu sevecen ve sarhos pilota tam bir güven duymustum. Onun kadar

sarhostum herhalde; çünkü uçak Londra'ya indiginde, hâlâ havalarda uçmaktaydım biraz.

Los Angeles'ı sevmemistim ama, oradaki kongre sayesinde, bir haftalıgına Meksika'ya, iki

günlügüne de çok sevdigim San Francisco'ya gidebildim. Meksika'yı hemen, San Francisco'yu ise

ileride anlatacagım. San Francisco beni öyle çarpmıstı ki, orayı yeniden görmek; orada iki gün

degil, iki hafta kalmak istiyordum. Nitekim 1992'de, yani on sekiz yıl sonra, Amerika'ya ikinci

gidisimde, bunu yapabildim.

Meksika faslına geçmeden önce, 1974'te San Francisco'dan Los Angeles'a dönüsüme kısaca

deginmek istiyorum simdi: Bir saatte Los Angeles'tan San Fransisco'ya rahat rahat uçmustum.

Dönüste Pasifik kıyılarını uzaktan da olsa, söyle bir görebilmek için, bir gündüz otobüsüyle

gitmenin daha hos olacagını düsünmüstüm. Oysa ünlü Greyhound Sirketi, San Francisco'dan Los

Angeles'a iki ayrı yoldan gidermis. Biri scenic drive yani manzaralı gidis, sahili izlermis; öteki de

karadan gidermis. Ben bunu bilmedigimden, karadan giden otobüse binmisim. Böylece on bir saat

süren tam bir karabasan yasayıp, güzel Kaliforniya'nın çirkin yanlarını gördüm. Wim Wenders'in

bir filmim

221

seyrediyordum sanki. Üstünde bir tek agaç, bir tek yesillik bulunmayan, çölün ortasından

geçerken, uzaklarda biçimsiz sanayi bölgelerini, hüzünlü ve ıssız kasabaları, çirkin benzin

istasyonlarını hayal meyal görebiliyordum. Bir de "otomobil mezarlıkları" vardı. Yani kazaya

ugrayan ya da artık onarılmayacak kadar hurda olan arabaların üst üste yıgıldıkları yerler. Ölüler ve

can çekisen yaralılarla dolu savas alanları kadar hazindi bunlar. Otoyolda hızla ilerlerken,

sagımızdan solumuzdan arabalar geçiyordu; ama bunların içinde insan yoktu sanki. On bir saat

boyunca yolda gördügüm tek canlı, yalınayak yürüyen, delik desik pantolonlu, gömleksiz bir zenci

çocugu oldu.

Los Angeles Üniversitesi, kongre üyelerine çok ucuza uçak bileti saglamakla kalmadı,

kongre bittikten sonra, gene çok ucuza, bir yolculuk yapmak olasılıgım da verdi bizlere. Üç yerden

birini seçecektik: Ya Kaliforniya'nın görmedigimiz bölgelerinde, ya Hawaii adasında ya da

Meksika'da bir haftalık bir geziye gidebilecektik. Bu üç seçenegin üçü de çok çekici geldi bana.

Ama biraz düsünüp tasındıktan sonra Meksika'yı seçtim. Çünkü Kaliforniya'ya ileride belki gene

gidebilirdim, (nitekim gittim de). Hawaii'nin ABD'nin bir eyaleti olduktan sonra çok bozuldugunu,

bayagılastıgım söylüyorlardı. Meksika ise, yeryüzünde en çok merak ettigim ülkelerden biriydi.

Böyle bir fırsat da bir daha elime geçemezdi.

Meksika'ya gitmesine gittim, sekiz gün de kaldım orada. Ama simdi düsünüyorum da, oraya

sahiden gittim mi acaba? Yoksa bir düs müydü bu? Meksika gibi bir ülkeyi sekiz günde görmenin

yolu var mıydı? Degil sekiz gün, en azından sekiz ay gerekir Meksika'yı gördüm diyebilmek için.

Meksika, cografya açısından bile, aykırılıklarla dolu acayip bir ülke, dünyanın en acayip

ülkesi belki. Bir yandan Atlantik Okyanusu'na, bir yandan Pasifik Okyanusu'na açık. Buzlu karlı

daglardan tutun da, ılımlı bölgelere ve tropiklere kadar, iklimin her türü var orada. Çölleri uçsuz

bucaksız; bereketli top rakları da. Bir yanda 5600 metreden yüksek Popocatepetl Ya-

222

nardagı var; bir yanda, hindistancevizi agaçlarıyla dolu, altın kumsallar. Gökyüzü

bulutlanmadan, yagmurlar yagar. Mexico City'de nerdeyse her gün ögleden sonra saganaklar var.

Aca-pulco'daki otelin havuzunda gece yarısı yüzerken, bir de baktım yagmur basladı ve bu ılık

yagmur bütün gece boyunca sürdü. Meksika, cografyasıyla, iklimiyle, bitki örtüsüyle, birbirine

aykırı bölgeleriyle, aklın alamayacagı kadar sasırtıcı ve garip bir yer.

Uygarlıgı da bir o kadar acayip. Bir yanda 17. ve 18. yüzyılların barok stilinde Katolik

kiliseleri; bir yanda Azteklerin tapınakları. Ama ne yazık ki, ülkenin degisik bölgelerini

göremedigim gibi, bir haftada, bu kiliselerin ve tapınakların da pek azını görebildim. Maya

uygarlıgım ve Aztek Ýmparatorlugu'nü ancak kitaplarda okudum, resimlere baktım. Yucatan'daki

piramitleri göremedim. Mayaların fresklerini göremedim. Mexico City'ye yakın oldugu halde,

Teotihuacan'daki Günes Pirami-di'ni göremedim. (Bütün bu acayip yer adları Kızılderililerin eski

dilinden kalma.) Nemrut Dagı'ndakilerden belki bes kat daha büyük olan Tula'daki dev heykelleri

göremedim. Aztek tapınaklarının kabartmalarını göremedim. Kim bilir daha neler neler

göremedim.

1974 yılının Agustos ayının son haftasında, üç buçuk saatte Los Angeles'tan Acapulco'ya

uçtuk. Uçagın kapısı açılınca, bir ' fırının kapagı açıldı sanki. Yalnız iklim degil, agaçlarla bitkiler

de Kaliforniya'dakilerden bambaskaydı. Ömrümde ilk kez gördügüm bu agaçlarla bitkiler, yalnız

farklı degil, çok da güzeldi. Kumsallarda, tepesinde demet demet çok iri hindistancevizleri asılı,

palmiye türünden upuzun agaçlar vardı. Acayip çiçekler, acayip kus sesleri, acayip kokular vardı.

Artık tropiklerde oldugumu anladım. Çok yüksek daglarla çevrili, Pasifik Okyanusu' na açılan

körfez, aklın alamayacagı kadar güzeldi. Ama Aca-pulco, Amerikalı zenginlerin dadandıkları bir

eglence yeri oldugundan, insanın yüregine inen çirkinlikler de vardı orada. Örnegin, sipsivri sakil

gökdelenler, gürültülü diskolar, geceleri

223

kırmızı ısıklarla aydınlanan koskocaman kokakola reklâm panoları filân.

Humphrey Bogart'a hayranlıgımdan ötürü, Acapulco'da üç gece kaldıgımız otelin adının

Casablanca oldugunu asla unutamam. Kentin bütün yapıları gibi yüksek bir tepenin üstündeki

otelin taraçasmdan bütün körfez göründügü için, manzara görkemliydi. Hele günes batarken, bu

görkem, akıllara sıgmaz öyle boyutlara vardı ki, kendimden geçtim. Üstelik, otelde geçirecegimiz

ilk gece onuruna hepimize birer kart verdiler. Bu karta karsılık, bedavaya bir margarita

içebilecektik. Margarita'mn Meksikalıların millî içkisi tequilla'dan yapılmıs bir kokteyl oldugunu

biliyordum; ömrümde tatmadıgım bu tequil-/a'nın ne biçim bir sey oldugunu da çok merak

ediyordum. Gruptaki meslektaslarımın bir kısmı böyle egzotik içkileri agızlarına

koymadıklarından, kendi kartlarını bana verdiler. Ben de, taraçada batan günese karsı bir koltuga

yerlesip, ilk marga-rita'rm istedim. Kenarları tuzlu bir sampanya kadehinde, buz l gibi soguk bir

içki geldi. Sıcaktan fena halde bunaldıgımdan, hızla içtim bunu. Derken bir tane daha, bir tane daha

içtim. Ancak üçüncü margarita'dan sonra basım dönmeye baslayınca, aklım basıma geldi. Zararsız

sandıgım bu kokteylin ne denli sert oldugunu anladım. Meksika'da kaldıgım hafta boyunca, gerçi

her aksam te(\uilla içtim ama, bu belâlı alkolün nasıl içilmesi gerektigini ögrenmistim artık. Aksam

yemeginden Önce, çok yavas yavas bir tek margarita, geceleri uyumadan önce de, gene '1 çok

yavas yavas, ikinci ve son margarita'mı içiyordum.

Ýstanbul'da Adalaı'a isleyen vapurlar boyunda bir gemiyle, Acapulco Körfezi'nde üç saat

süren bir geziye çıktık. Gemi Amerikalı turistlerle doluydu. Onlara sirin görünmek için, çesit çesit

tatsız numaralar yapılıyordu. Örnegin, korsan kılıgında bir adam, kılıcıyla, yolculardan birinin

sözde gırtlagını kesiyordu. Bunun sipsak fotografı çekiliyor ve bası kesilen yolcuya hemen

satılıyordu. Meksikalı gencecik yoksul çocuklar, dimdik yarların tâ tepesinden dalıp, turistlerin

suya attıkları maden

224

paraları, itise kakısa denizin dibinden topluyorlardı. Benim ise, dalarken ayakları kayacak,

kayalara çarpıp parçalanacaklar diye ödüm kopuyordu. Bir yandan da rehberler, körfezi çevreleyen

tepelerin yemyesil yamaçlarında agaçlar arasındaki sahane villaları yolculara göstererek,

Hollywood'un ünlü yıldızlarının adlarını sayıyorlar. "Su Rock Hudson'ın villası, su Gary Grant'ın

villası, su bilmem kimin villası" diye açıklamalar yapıyorlardı.

Fondo de Cristal yani "Dibi Aynalı" denilen bir tekneyle yaptıgımız körfez gezisi, kat kat

daha ilginç geldi bana. Bu on bes yirmi metrelik motorun dibi yassıydı ve tahtayla degil, kalın

yekpare bir camla boydan boya kaplıydı. Camın çevresindeki küçük parmaklıgın arkasında

oturuyor, denizin derinliklerini rahat rahat seyredebiliyordunuz. Benim gibi, denizin dibine, oradaki

bitkilere, taslara, mercanlara, balıklara ve her seye manyakça bir merak duyan bir insan için büyük

bir mutluluktu bu. Teknenin tayfasından bir delikanlı, dalıp dalıp, camın altına yüzüyor, eliyle

tuttugu deniz yıldızlarını, deniz kabuklarını gülümseyerek bize dogru uzatıyordu. Derken, gene

tayfadan güzel bir kız suya dalıyor; yakısıklı delikanlıyla el ele tutusuyor; suların altında hos bir

bale baslıyordu.

Dibi canlı tekne gezisinin asıl amacı, bize bu oyunları degil, suların altındaki Meryem Ana

heykelini göstermekti. Rehberin anlattıklarına göre, Meksikalılar, ülkelerini koruduklarına

inandıkları ve Virgen de Guadalupe yani "Guadalup Bakiresi" dedikleri bu Meryem Ana'nın,

bronzdan, platinden ve gümüsten yapılmıs sekiz metre boyundaki bu heykelini, 1926'da suların

dibine dikmislerdi. "Neden?" diye sorduk. Ne var ki, tam o sırada rehberin Ýngilizcesi iflâs etti ve

Ýspanyolca konusmaya basladı. Öyle bir hızla konusuyordu ki, bu dili okurken anladıgım halde,

adamın söylediklerini anlayamıyordum. Bu yüzden de, Meryem Ana'nın suların içinde ısık ısıl

ısıldadıgını kendi gözlerimle gördüm ama, heykelin neden Pasifik Okyanusu'nün dibinde oldugunu

hâlâ bilemiyorum. Bildigim tek sey, böyle camlı bir teknenin Akdeniz'in bazı kıyılarında, örnegin

Gemili Adası ya da Kekova dolaylarında ne denli yararlı olacagıdır. Çünkü neler neler gömülüdür

bizim o sularımızın altında.

225

Acapulco'da kaldıgım üç gece, uyumadan önce, Casablanca Oteli'nin bahçesindeki yüzme

havuzunda uzun uzun yüzüyordum. Armut biçiminde havuz, mavi bir ısıkla altından aydınlanmıstı

ve o geç saatte, benden baska in cin yoktu ortada, ikinci ve son tequilla'mi havuzun kenarına

koyuyor, ara sıra bir yudum içiyor ve yüzmeye devam ediyordum. Bir ara bir ıslık .sesi duydum.

Altmıs dört yasında olan bana kimseler ıslık çalmazdı elbette. Islıklar sürüp gidince, çevreme

baktım: Tropiklerin o rengârenk acayip kuslarından biri, havuza bitisik agaçlardan birine tünemis,

benimle sakalasıyordu.

Ne denli keyifli olursa olsun, yüzme havuzları yetmiyordu bana. Acapulco'nun güzel

kumsallarında da yüzmek istiyordum. Bizim otelin bulundugu tepenin altında, bedava girilen bir

plaj vardı. Bambudan yapılmıs soyunma kabinleri, rahat sezlongları oldugu halde, varlıklılar yüzme

havuzlarını yeg tutarlar, ancak yoksul yerli halk, gelirdi oraya. Çogu sezlonglara uzanmaz, suya da

girmezdi. Bütün gün çalıstıktan sonra, eslerini, çoluklarını çocuklarını alıp, kumlara çömelirler, hiç

kıpırdamadan, Pasifik Okyanusu'nun büyük dalgalarına ve batan günese sessizce bakarlardı.

Çocukların bile gürültü ettiklerini, hattâ aralarında konustuklarını hiç duymadım. Sessiz, soylu ve

umarsız bir hüzün içindeydiler hepsi.

Meksika nüfusunun yüzde altmısı melez, yüzde otuzu Kızılderili kökenli ve sâdece yüzde

onu Ýspanyolmus. Ama bana öyle geldi ki, bütün az gelismis ülkelerde oldugu gibi, iktidar ve para

bu yüzde onluk azınlıgın elindeydi. Melezler bir çesit orta sınıf sayılabilirdi belki. Ama asıl

ezilenler, ülkeye Ýspanyol isgalinden önce sahip olan yerli Kızılderililerdi. Bunlardan birkaçının

yüzünü hâlâ unutamadım. Biri, aksamüstü deniz kıyısına uzanmıs, çok zayıf, orta yaslı bir kadındı.

Ayaklan çıplak, saçları kırlasmıs. Kuma gömülü basını ara sıra çeviriyor, korkunç bir hüzünle

dalgalara bakıyordu. Kalınca ve çok uzun bir ip, sol bilegine sıkı sıkı sarılıydı. Sag elini yavas

yavas kaldırıyor, sol bilegindeki bu kalın halkayı yokluyordu zaman zaman. Bu gece, o tropikal

agaçlardan birine kendini asacak korkusu düstü içime. Öteki on dört on bes yaslarında bir kızdı.

Rıhtımda bir bankın önünde her nedense yere oturmus, basını banka

226

dayamıstı. Ara sıra basını kaldırıyor, perisan gözlerle çevresine bakıyor; sonra, basını gene

banka dayıyordu. O banka oturmak, saçlarını oksamak, ona gülümsemek, çektigi acıyı biraz olsun

hafifletmeye çalısmak geldi içimden. Ama insanca temaslar kurmaktan her zaman alçakça

korktugumuz için, bunu yapamadım.

Otobüsle Pasifik kıyılarından ve Acapulco'dan ayrılırken, bu sahane kentin öteki yüzünü

gördüm: Bizdekilerden kat kat daha sefil gecekondular, çamurlu patikalar, genis kenarlı sapkalar

giyen esege binmis köylüler; bizde oldugu gibi erkeklerinin pesinden yaya yürüyen, baslarının

üstünde koskocaman sepetler tasıyan kadınlar; kirli derelerde çamasır yıkayan genç kızlar;

paçavralar içinde insanlar; her bir yanda yoksulluk, umutsuzluk, hüzün.

Buna karsılık, doganın güzelligi gittikçe daha görkemli oluyordu. Çünkü 1800 metre

yüksekliginde olan Taxco'ya ("Tasko" telâffuz ediliyor) gidiyorduk ve otobüs yavaslayarak yokus

yukarı çıkıyordu. Acapulco'da görmedigim bitkileri, agaçlan görüyordum simdi. Örnegin, kahve

agaçları, kakao agaçları. (Kakao sözcügünün de, hâlâ çocuklar kadar sevdigim çikolata sözcügünün

de Aztek dilinden geldigini ögrendim bu arada.) Meksika'ya özgü bir meyve olan agave agaçlan,

çok büyük muz agaçları, ananas agaçlan, koskacarnan samdanlara benzeyen çiçek açmıs kaktüsler

ve acayip sesler çıkaran rengârenk kuslar. Kaliforniya dogasına bayılmıstım ama, o otobüsle

giderken gördüklerim çok daha çarpıcı geldi bana.

Sipsivri bir tepenin üstündeki Taxco kasabası da bir saheserdi. Aynı adı tasıyan sönmüs bir

yanardagın bitisigindeydi. Bir tek gece geçirdigimiz Rancho Oteli, ömrümde kaldıgım otellerin en

güzeliydi, ispanyol mimarisine uygun olarak (unutmayalım ki, Meksika'ya "Yeni Ýspanya" deniÝirdi

eskiden) bir patio, yani bir iç avlunun çevresinde kurulmustu. Bu iç avlunun ortasında, altı ayn

gövdeli, acayip oldugu kadar nefis, çok büyük bir agaç dikiliydi. Odanızdan galeriye çıkınca, iç

avludaki çiçeklerden ve o kocaman agaçtan gözünüzü ayıramıyordunuz.

227

Taxco bir kent degil, küçükçe bir kasabaydı aslında. Küçük taslarla dösenmis daracık

yollarında, dimdik yokuslarında kaybolmamızın da yolu yoktu. Çünkü nereye giderseniz gidin,

Ýspanyolların yaptıgı barok kilisenin kulelerini görüyordunuz. Bu kiliseye "barogun en barogu"

demek yerinde olur. Böylesine yaldızlar ve süsler içinde, böylesine ısıldayan, böylesine çılgın bir

mimari örnegi ömrümde görmedim. Taxco dolaylarında artık tükendigi söylenen gümüs madenleri

bulundugundan, herhalde bol bol gümüs de vardı o kilisenin yapısında. Zâten "Gümüs Kasaba"

demlen Taxco'nun baslıca gelir kaynagı, gümüs takılar, gümüs biblolar satan ve her sokakta

görülen küçük dükkânlardan geliyordu. Bunların vitrinlerindeki gümüs el isleri öyle güzeldi ki,

yeterince param olmadıgından, yolculuklarımda, "ah sunu neden alamadım, ah bunu neden

alamadım" diye hayıflanma huyum hiç olmadıgı halde, Taxco'da bir hayli hayıflandım gerçegi

söylemek gerekirse.

Taxco'nun tek büyükçe meydanı, o gümüslü kilisenin önündeydi. Orada bir küçük orkestra

vardı ve halk coskuyla dans ediyordu. Buradaki Kızılderili kökenli yerlilerin yoksulluk ve açlık

çekmedikleri besbelliydi. Acapulco'dakiler gibi ezik, hüzünlü ve sessiz degildiler. Tam tersine,

yasama sevinci içinde, oynuyor, sarkılar söylüyorlardı. O küçük meydanda öyle bir mutluluk havası

vardı ki, yorgunluktan yıkıldıgım halde, uzun süre oradan ayrılıp güzel otelime gidemedim.

Sonunda bir saganak yagmur baslayınca, otele sıgınmak zorunda kaldım. Yagmur bütün gece sürdü

ama, meydandan hâlâ müzik sesleri ve sarkılar geliyordu.

Ertesi sabah Taxco'dan Cuernavaca'ya giderken, küçük çocuklar, bagıra çagıra,

otobüsümüze kosuyor, bir iple baglayıp ellerinde tuttukları canlı iguana yavrularını bize satmak

istiyorlardı. Demek ki, Meksika'nın turistik esyalarından biri de bunlardı. Ama aramızdan hiç

kimse, minyatür timsahlara benzeyen bu sevimsiz yaratıkları satın almayı aklının kenarından bile

geçirmedi.

Bir tek gün kaldıgımız Cuernavaca, Taxco gibi costurmadı beni. Orada da barok bir katedral

ve simdi adını unuttugum, acayip çiçeklerde dolu bir park vardı. Köylüler, kaldırımlara

228

oturmus, kendi yaptıkları resimleri satıyorlardı. Bunlar, tuval ya da kâgıt olarak kullanılan

agaç kabukları üstüne hep aynı motifleri isliyordu: Mavi, mor, kırmızı ya da yesil atlar; çok uzun

kuyruklu rengârenk kuslar ve o atlar ve kuslar gibi, gene bu dünyadan olmayan çiçekler. Ucuz

oldukları için, iki resim aldım; çerçeveletip evime astım. Onlara baktıkça, "ah Meksika!" diyorum;

içim sızlıyor.

Son duragımız olan Meksika'nın baskenti Mexico City'de çok kocaman ve çok sevimsiz bir

otelde üç gece kaldık. Yüksekligi 2260 metre olmasına karsın Mexico City hiç serin degil, gene

tropikal, gene yemyesildi ve kimi zaman uzun süren ılık yagmurlar yagıyordu. Varoslarıyla birlikte

nüfusu on yedi milyona yakın oldugundan, her bir yanı tıklım tıklım kalabalıktı. Kimi zaman mini

etekli güzel polis kızların yönettigi trafik korkunç sıkısıktı ve gece geç saatlerde bile sokaklar

nerdeyse Pa-ris'inkiler kadar canlı, cıvıl cıvıldı.

Kalabalıgından ve gürültüsünden ötürü, sokaklarında rahat rahat gezinemeyecegim, nereye,

nasıl gidecegimi bilemeyecegim böyle karmakarısık, böyle büyük bir kentte, beni kurtaran

Dominique Eluard'ın iki kadın arkadası oldu. Dominique, Eluard ile evlenmeden önce, uzun zaman

Meksika'da yasamıs. Hattâ yanlıs anımsamıyorsam, sairle orada tanısmıslar. Yakın dostları olan bu

iki kadının telefon numaralarını bana vermisti. Onlara telefon edince, küçük arabalarıyla hemen

gelip beni o sevimsiz otelden aldılar; üç gün sabahtan aksama kadar beni gezdirdiler. Aksamları da

evlerine götürdüler, uygar yemekler yedirdiler bana. Böylece, tortilla ve çok acı bir biberle yapılmıs

çikolata soslu kuru fasulye yemekten kurtuldum. Çünkü gittigim ucuz lokantalarda Meksikalıların

bu millî yemekleri hep karsıma çıkıyor, ben de dayanamayıp onları yiyordum. Kadınlardan biri

Beyaz Rus asıllıydı. Öteki de Franco rejiminden kaçan Cumhuriyetçi bir Ýspanyoldu. Onların

sayesinde hem kenti biraz görebildim; hem de, üç gün de sürse, insanca iliskiler yasayabildim.

Mexico City, Texcoco Gölü'ndeki bir adanın üstüne kuruldugu için, bir yıgın kanalı vardı;

çevresi de hep suydu. Tropikal iklimden ötürü, kimi zaman bu kanallar ve sular, güzel bitkiler

229

ve çiçeklerle öyle doluydu ki, bunlara "su üstünde yüzen bahçeler" diyorlardı. Uzun

sopalarla yönetilen dibi yassı sandallarla geziniliyordu orada. Geceleri bu sandallar rengârenk

fenerlerle aydınlanınca, bir peri masalına dönüsüyordu o yüzen bahçeler.

Bu kadar kısa zaman kaldıgım kentlerde müzelere pek gitmem ama, orada iyi ki gittim.

Chapultepec adlı çok güzel bir parktan geçerek varılan Modern Sanat Müzesi, her bir yanı camdan

yapılmıs yuvarlak bir binaydı. Modern Meksika sanatının çok ilginç örnekleri sergileniyordu orada.

Ama beni bu sanat eserleri kadar etkileyen baska bir sey de vardı: Girisi bedava olan müze,

çolugunu çocugunu yanına almıs Kızılderili kökenli kadın erkek köylülerle doluydu. Hayran hayran

tablolara, heykellere bakıp, bazı ayrıntıları birbirlerine gösteriyorlardı. Oysa, ne yazık ki, halkın

egitimini hiç mi hiç önemsemeyen kendi ülkemde, fakir fukara, Topkapı'ya da ayak basmaz, Ayasofya'ya

da. Müzeler sâdece cebi dolarlı turistlere açıktır sanki.

Dünyada gördügüm en ilginç müzelerden biri olan Millî Antropoloji Müzesi'nde de,

çocuklarıyla gezen Kızılderili aileler gördüm. "Ha söyle! Kendi atalarının yarattıgı Aztek

uygarlıgının kalıntılarını bari görebilsin su fakirler" dedim. Sâdece içindekiler degil, o müzenin

mimari yapısı da müthisti: Tek bir sütun üstünde duran bir çatısı vardı ve inanılacak gibi degil ama,

o tek sütundan sular fıskırdıgı için, çatı suların üstünde duruyordu sanki.

O müzede gördüklerimin bazılarını hiç unutamam. Örnegin, firuze ve kırmızı bir deniz

kabugundan yapılmıs, sedef gözlü bir ölüm maskesi; "günes tası" denilen, koskocaman yuvarlak bir

tasın üstüne oyulmus takvim; ve yesim tasından çok küçük bir çocuk heykeli.

Mexico City'de kamu binaları, belediyeler, millî saraylar da birer müze sayılabilir aslında.

Çünkü adını asla unutamayacagım aydınlık kafalı Jose Vasconcelos, 1920'li yıllarda kültür

bakanlıgı sırasında, devletin denetimindeki binaların duvarlannı devrimci sanatçılara açmıs, "hodri

meydan! Buralara canınızın istedigi gibi resim yapın!" demisti. Böylece Orozco'lar, Diego

Rivera'lar, Siqueiros'lar, Meksika'nın hem sömürge olarak geç-

230

misini, hem de yüzyıllar boyunca sömürüden kurtulmak için verdigi savasımı anlatan büyük

freskler yapmıslardı duvarlara. Bu fresklere bakınca, Meksika'nın bütün tarihi canlanıyordu

gözünüzün önünde.

Mexico City Üniversitesi'ni de görmek istiyordum. Çünkü üniversite kitaplıgının, dıs

duvarları bastan asagı mozaikten yapılmıs resimlerle kaplı bir binada bulundugunu duymustum.

Koskocaman dikdörtgen bir yapının her bir yanının Meksika tarihi ve üniversitelerin islevleriyle

ilgili resimlerle süslenmesinin pek hos bir sey olmayacagını sanmıstım. Ama yanılmısım; çünkü

çarpıcı oldugu kadar da güzeldi bu kitaplık binası. Üstelik böyle bir kitaplıktan yararlanan

ögrencilere büyük saygı duydum. Çünkü onlar, tek dinlenme günü olan pazarları, sabah erkenden

üniversiteye gelirler; yoksul, dolayısıyla egitimsiz köylüleri kampuslarına çagırırlar; onlara

konferanslar, konserler verirler; kitaplar, kasetler armagan ederlermis.

Mexico City'de üç gece kaldıktan sonra bu düs yolculuk bitti; Los Angeles'a geri döndük.

231

XII. Amerika New York ve San Francisco

Öteki dünyaya degil, bu dünyada son yolculuguma, 1992 yılının ilkbaharında yetmis altı

yasındayken çıktım. Bu yolculukta, ABD'nin en çok merak ettigim iki kentini, hiç gitmedigim New

York'u görebildim ve on sekiz yıl önce ancak iki gün kalabildigim San Francisco'ya yeniden

gidebildim. On bes gün New York'ta, on bes gün de San Francisco'da geçirdim.

Çocuklugumdan beri yakın dostum olan psikolog doktor Daisy Franco, yıllardır New

York'ta oturuyor ve beni ısrarla çagırıyordu. Benim de onu görecegim gelmisti. Berkeley'de

doktora yapan genç arkadasım Ayfer Bartu ise, on bir yasındaydı onu ilk tanıdıgımda. Ayfer'i hem

çok seviyor hem de çok begeniyordum. (Çünkü insanın, hiç begenmeden çok sevdikleri vardır ne

yazık ki.) Ama Ayfer'i begeniyordum, hem de öyle begeniyordum ki, ona, "fahri torunum"

unvanını vermistim. O ve aynı evi paylastıgı arkadası Aylin, beni Berkeley'e çagırdılar ve istedigim

an, tam yirmi iki dakikada, oradan San Francisco'ya gidebilecegimi söylediler. Bunun üzerine,

ikinci Amerika yolculuguma çıkmaya karar verdim.

Sabahın köründe uçaga tam binmeden önce, bir kız, herkese sordugu abuk sabuk soruları

bana da sordu: ABD hükümetini yıkmaya niyetim var mıymıs? Çantamda tehlikeli silâhlar var

mıymıs? Bombalar var mıymıs? filân falan. "ABD hüküme-

232

tini yıkmaya fena halde niyetim var. Ama ne çare ki, buna gücüm yetmez" dedim.

Kahkahalar atarak, çantamın da Kalasnikoflar ve bombalarla dolu oldugunu bildirdim. Anlasılan bu

kızcagız gülmece duygusundan tümüyle yoksunmus. Kaslarını çattı: "Efendim, bu bir formalite.

Ama size sormak zorundayım. Bu benim görevim. Zâten uçaga binerken de inerken de detektörden

geçeceksiniz" dedi. Formalitelerin her zaman saçma oldugunu, ama bu kadar saçmasını ömrümde

görmedigimi de söyledim kıza.

Dört yüz elli kisilik bir Jumbo Jet ile yedi saat kırk dakikada New York'a uçtuk. Çok

sıkıntılı bir yolculuk oldu. Pencerelerden uzak, ortalarda bir yerde oturdugum için, bulutları bile

göremiyordum. Bir rezalet yaparak, sigara yasagını gene deldim. Tek avuntum, hiç görmedigim bir

Woody Allen filminin bir ara gösterilmesi oldu. "Cinsellik konusunda bilmek istediginiz ve

sormaya cesaret edemediginiz her sey" gibi çok uzun bir adı olan bu filmde, Woody Allen çesitli

cinsel sapıklıkları çok güldürücü bir biçimde ele alıyordu. Örnegin, adamcagızın biri, psikiyatra

gidiyor, utancından ecel terleri dökerek, "Margaret'e âsıgım" diye bir itirafta bulunuyor. Ruh

doktoru, "sıkılacak ne var bunda? Margaret'e âsıksan âsıksın, üzülme" diyor. "Ama siz Margaret'i

görmediniz ki?" diyen adamcagız, bir daha gelisinde Margaret'i de yanında getiriyor. Meger

Margaret beyaz bir koyunmus. Dantelli, siyah bir don giymis, boynu siyah fiyonklu bu çok seksi

beyaz koyuna, ruh doktorunun da dakikasında vuruldugunu görünce, kendimi tutamayıp katıla

katıla gülmeye basladım. Bunun üzerine uyuklayan öteki yolcular baslarını kaldırıp ayıplayan

gözlerle bana baktılar. Yani sigara rezaleti yetmiyormus gibi, bir rezalet daha yapmıstım sanki.

Neyse, her tarafı sıkı sıkı kapalı kocaman bir kutuda sarsıla sarsıla, sonunda New York'a

vardık. Benim ödümü koparan, o insansız, salt elektronik havaalanından çıkınca, iyi ki New York'ta

oturan arkadasım ressam Ergin Atlıhan beni karsıladı ve arabasıyla Daisy'nin oturdugu yere

götürdü.

Çok büyük, çok yüksek bir binanın önünde durduk. Üstü tenteyle örtülü uzunca bir giris;

kocaman bir hol; holde aynalar, halılar, masalar, koltuklar ve operet generallerine benzeyen, yal-

233

dızlı apoletti, lâcivert üniformalı bir kapıcı görünce, "burası otel, sen beni yanlıs yere

getirdin" dedim Ergin'e. Manhattan'da apartmanların hep böyle oldugunu söyledi. Derken kapının

önünde, normal bir otomobilden nerdeyse iki kat daha uzun, bütün camları simsiyah bir araba

gördüm. Bu kasvetli aracı bir cenaze arabası sandım dogal olarak. "Eyvah, apartmanda ölen biri

var!" dedim. Ergin, bunun bir limousine oldugunu, kimi zenginlerin bunları her gün kullandıklarını;

kimilerinin de, dügünlerde, ziyafetlerde ya da çok önemli konukları gezdirmek için bu limousine'leri

kiraladıklarını sabırla açıkladı. "Ben bunlara kesinlikle binmem" dedim, arkadasım

Daisy’nin beni böyle bir araçla New York'ta gezdirmeye hiç niyeti olamayacagını bildigim halde.

Havaalanından Daisy'nin evine giderken, yollarda bir seyler görmüstüm. Ama saatlerin yedi

saat ileriye ya da geriye alındıgı, gecenin gündüze karıstıgı bu uzun ve sıkıntılı uçustan sonra, öyle

sersemlemis bir haldeydim ki, ne gördügümün pek farkında degildim. Çıktıgım havaalanı

neredeydi, geldigim sokak neredeydi, hiç bilmiyordum.

Ýstanbul'dayken, bir ansiklopediye bakarak, New Yor k'un cografi durumu konusunda biraz

bilgi edinmeye çalısmıstım. Ne var ki, bu bilgi çok karısıktı kafamda: New York kenti (çünkü bir

de New York eyaleti var) Atlantik Okyanusu'nün kıyısında adalar üstüne kurulmus. Manhattan

Adası'ndan bir köprüyle Brooklyn'e, sonra da Long Island Adası'na gidiliyormus. Kentin önemli bir

yerlesim bölgesi ve büyük bir ada olan Sta-ten'e araba vapurları isliyormus. Ayrıca, eskiden

göçmenlerin ABD topraklarına ilk ayak bastıkları yer olan Ellis Island ve elinde mesale tutan

Özgürlük Heykeli'nin bulundugu Liberty Island gibi küçük adalar varmıs. New York'un (içinden

mi, yoksa kenarlarından mı, bunu pek anlayamadım) Hudson River, East River gibi ırmaklar

akıyormus.

New York'ta bir iki gün kalınca, kentin asıl merkezinin, bütün gökdelenlerin dikildigi,

Broadway'in bulundugu Manhattan adası oldugunu hemen anladım. Benim arkadasın evi, 72.

234

sokakta, bu adanın ortasmdaydı. Central Park'a da çok yakındı, en lüks caddelerden biri olan

5. Avenue'ya da. Bütün sokaklar ve caddeler numaralı oldugundan, ya birbirine paralel ya düzenli

bir biçimde kesistiginden, benim gibi yön duygusundan yoksun bir insanın bile, orada

kaybolmasının yolu yoktu.

New York'un bende uyandırdıgı ilk tepki saskınlık oldu. Manhattan'ın o ünlü görüntüsünü

filmlerde kaç kez görmüstüm. On sekiz yıl önce, New Jersey Havaalanı'nın cam duvarlarından da

görmüstüm. Ama gene de, gözlerimle gördügüme inanamıyordum. Basımı kaldırıp gökdelen

yıgınına bakıyor bakıyor, "olamaz! Böyle sey olamaz!" diyordum kendi kendime. Saskınlıgıma

biraz korku da karısmıstı ilk günler. Çünkü Manhattan Adası, insanların yasadıgı, çalıstıgı, gezip

tozdugu bir yer degil de; tâ yukarlara dogru sivrilen gökdelenleriyle, korkunç silâhlarla dolu, her an

harekete hazır, dev boyutlarda bir savas gemisi izlenimini vermisti bana.

Bu karabasandan uyanmak, gerçekler dünyasına kavusabilmek için, çok yakında olan

Central Park'a kosuyordum hemen. Manhattan ne kadar yapaysa, adı üstünde, kentin merkezindeki

Central Park da o kadar dogaldı. Ýnisleri çıkısları vardı, kaya yıgınları vardı, gölcükler vardı, agaç

kümeleri vardı, otlar vardı. Londra'daki Regent's Park ya da Kensington Gardens gibi, çiçeklerle

süslenmemisti. Çimenleri yesil kadifeden bir halıya benzesin diye sürekli biçilmemisti. Gölcükleri

havuz haline getirilmemisti. Düzenli patikalar yapılmamıstı. Gezinirken karsımıza sevimli ve hiç

ürkek olmayan sincaplar çıkıveriyordu. Her sey doganın yarattıgı gibi kalmıstı orada.

Central Park'in bu hali, Manhattan'ın gökdelenleri kadar beni sasırttı: Simdi ekoloji diye bir

bilim var; çevreyi korumak diye bir kavram var; doganın bozulmaması gerektigini biliyoruz artık.

Ama nasıl olmustu da, 19. yüzyılda, bunlar henüz yokken, kapitalist sistemlerin en vahsisi olan

Amerikan kapitalizmi, kentin merkezindeki bu uçsuz bucaksız alanı hemen parselleyip satısa

çıkarmamıstı, oraya da gökdelenler dikmemisti?

235

Manhattan gökdelenleri üstüme fazlasıyla yıkılınca, kaçtıgım baska bir yer, biraz uzaklarda

olan Greenwhich Village'di. ikide birde bir otobüse binip oraya giderdim. Ýsin tuhafı suydu ki,

Greenwhich Village'in hiçbir özelligi yoktu, hiçbir güzelligi de yoktu. Sıradan bir yerdi. Oradan

hoslanmamın tek nedeni, Manhattan Adası'nın içinde bulundugu halde, Manhattan'a hiç mi hiç

benzememesiydi. Herhangi bir Avrupa ülkesinin yoksul bir mahallesini andırırdı. Küçük bir

meydanın çevresinde kahveler diziliydi. Kahvelerin önüne masalarla iskemleler konulurdu; açık

havada bir seyler içilirdi. Lüks yoktu orada, gösteris yoktu. Küçük dükkânların vitrinlerinde, / buy;

therefore I am (Satın alıyorum; demek ki varım) yazılı degildi. Binalar normal boyda ve normal

yükseklikteydi. Alısılagelmis bir dünyada yasamanın huzuru vardı orada.

New York'ta en çok sevdigim yerlerden biri Long Island oldu. Çocukluk arkadasım Ziya

Sav'm oglu, New York'ta yasayan Mustafa, Brooklyn'den geçerek beni oraya götürdü. Manhattan'dan

sâdece otuz kırk dakika uzakta, bir cennette buldum kendimi. New York'un Atlantik

Okyanusu'nun kıyısında kuruldugunu, ancak oraya gidince anlıyordunuz. Uçsuz bucaksız kumsallar

vardı. Rockaway gibi, dünyalar güzeli koylar vardı. Rıhtımlara irili ufaklı birçok tekne baglıydı.

Balıga çıkmak isteyince, bunları kiralıyordunuz. Ýki üç katlı evlerin bir kısmı ahsaptı. Ýnsanın içi

açılıyordu orada.

Zâten, Manhattan'ı Brooklyn'e baglayan köprüden geçince, "normal" dedigim bir dünya

baslıyordu. Brooklyn Köprüsü, atlı araba günlerinde yapılmıs, uzun bir köprü. Brooklyn ise, büyük

ve kalabalık; ama Manhattan'ın yanında bir hayli yoksul sayılabilecek bir semt. Anladıgım

kadarıyla, varlıklılar Manhattan'da otururken, daha az parası olanlar Brooklyn'de oturuyorlar.

Manhattan dısında ilginç yerler oldugunu anlamıstım artık. Oralarını görmek istiyordum.

Arkadasım Daisy, geceleyin saat dokuzdan sonra, sokaga tek basıma çıkmamı yasak ettigi gibi,

metroya binmemi de yasaklamıstı. Onun için otobüslerle geziniyordum. Avrupa kentlerinde de

uygulamaya koydugum bir yöntemim vardı: Belirli bir durakta herhangi bir otobüse biniyor, son

duraga kadar gidiyor; sonra aynı otobüsle, bindigim

236

duraga geri dönüyordum. Ama, karsıma merak ettigim bir yer çıkarsa, numarasını iyice

belledigim otobüsten iniyor; orada istedigim kadar dolandıktan sonra, gene o otobüse binip yoluma

devam ediyordum.

" Bu gezilerim sırasında, kadınlı erkekli, hattâ kimileri yaslıca sayılabilecek birçok New

York'lunun, hava karardıktan sonra bile, jogging yaptıgını; yani spor olsun diye sokaklarda kostugunu

gördüm. Central Park'ta ya da trafige kapalı yerlerde kossunlar ama; o trafigin ortasında,

egzoz kokuları arasında kosmalarının, onlara ne gibi bir yararı olacagım anlayamadım. Zâten

sâdece New York'lularm degil, bütün Amerikalıların bir saglık saplantısı var. Bütün besin

paketlerinin üstünde, su kadar kalori, su kadar kolesterol, su kadar bilmem ne vitamini gi-'bi bir

seyler yazılı. Sunu yersen, söyle olursun; bunu yersen böyle olursun gibi sürekli hesaplar

yapıyorlar. Saçma boyutlara varan bu saglık saplantısı, son derece saglıksız geliyor bana. Bu tür

saplantıların kurbanları, her an gerçekten hastalanabilirler bana kalırsa.

Otobüsle gezinme yöntemiyle, birçok yeri, bu arada "sakın oraya gitme; basına bir belâ

gelir" dedikleri Harlem'i gördüm. Filmlerde orasını o kadar çok seyretmistim ki, hiç de yabancı

gelmedi bana. Dünyanın en zengin kenti New York'un, yoksul ve kara yüzüydü Harlem. Filmlerde

hiç gösterilmeyen Homeless'leri, yani evleri olmadıgı için, sokaklarla yasayanları da gördüm. Los

Angeles'ta da görmüstüm onları. Bu varlıklı ülkede, açlıktan sürünmek için, ille kara soydan

gelmek sart olmadıgından, ne gariptir ki, evsiz barksızların hepsi beyaz soydandi. Aralarından biri

yüregimi sızlattı; çünkü kaldırımda yatarken, gögsünün üstüne koydugu kartona, "evim yok ve

Aids'im var" diye yazmıstı.

Paris'te, Defense Meydanı'ndakiler bir yana, gökdelenleri hiç sevmem. (Fransızların bunlara

gratte-dd yani "gökyüzünü kasıyan ya da tırnaklayan" degil de, çok daha güzel bir sözcük olan tour

yani "kule" demeleri ilginçtir.) Ama ister gökyüzünü

237

kasıyan, ister kule denilsin, dogaya aykırı bir biçimde fazlasıyla yükselen bu yapılardan,

hele Ýstanbul'dakilerden nefret ederim. Kapitalizmin simgesi saydıgım bu yapıların dogup

büyüdügüm kentte çogalacagı kaygısı içimi kemirir. Gelgelelim, biraz utanarak, sunu itiraf

etmeliyim ki, bunların en yükseginin en üst katma, bütün turistler gibi, ben de çıktım. Eskiden en

yüksek bina Empire State'mis. Simdi onun yerini World Trade Cen-ter'ın aynı boyda iki gökdeleni

almıs. Bunlardan birinin en üst katına, yani yüz yedinci katına, bir asansörle "pırt" diye çıkı-verdik.

Bu son katın her bir yanı camdı ve hafif sallanıyordu gibi geldi bana. O camlardan bakınca,

alçaktan uçan bir uçaktaymıs gibi görüyordunuz her seyi. Manhattan'in okyanusla çevrili bir ada

oldugunu da anlıyordunuz. Öteki gökdelenler kısa görünüyor, asagılarda kalıyordu. Özgürlük

Heykeli, bir oyuncak bebek kadar küçüktü. Suraya buraya giden kocaman vapurlar da birer

oyuncaktı.

Kaliforniya'da soyların karıstıgını; WASP, yani Anglosakson kökenli beyaz Protestanların

yanında, Afrika'dan, Asya'dan, Güney Amerika'dan gelen bir yıgın göçmen oldugunu söylemistim.

Ama degisik soyların ve milletlerin asıl karıstıgı yer Kaliforniya degil, New York kenti. Çünkü

dünyanın dört bir bucagından, özellikle Avrupa'dan gelen insanlar var orada: Çok sayıda Yahudi,

Ýtalyan, Ýrlandalı, Polonyalı, Çekoslovak, Yunanlı, hattâ Türk. Yani New York tamamıyla

kozmopolit bir yer. (Su "kozmopolit" sözcügünün, degisik ülkelerden gelenlerin bir arada yasadıgı

bir kent demek olduguna göre, neden genellikle hep olumsuz anlamda kullanıldıgını bir türlü

anlaya-mamısımdır.) Kozmopolitliginden ötürü, New York, tipik bir ABD kenti sayılamaz; oraya

yerlesenlere de tipik Amerikalı denilemez. Orasını ABD'nin öteki kentlerinden daha ilginç bir yer

yapan da, kendi kültürlerim beraberlerinde getiren bu Avrupalı göçmenlerdir bana kalırsa.

Belki onların sayesindedir ki, kültürle sanat böylesine önemsenir New York'ta. ABD'nin

baska hiçbir yerinde dinleye-

238

meyeceginiz konserleri, seyredemeyeceginiz oyunları, göremeyeceginiz sergileri

bulabilirsiniz orada. Örnegin, New York'ta ancak on bes gün kaldıgım halde, Carnegie Hall'da, ünlü

Japon sefi Seiji Ozawa'mn yönettigi orkestranın bir konserine gidebil-dim. Ariel Dorfman'ın Ölüm

ve Genç Kız oyununda Glenn Close ve Gene Hackman'ı seyredebildim. Çünkü New York,

Amerika'nın kültür baskenti olarak bilindigi için, Hollywood'un bu ünlü sinema oyuncuları, orada

sahneye çıkmayı bir onur sayıyorlar. New YorkTular sanata öylesine meraklı ki, konserler ve

tiyatro oyunları son derece pahalı oldugu halde, haftalarca önceden bilet satın alıyorlar.

New York sinemalarında en eskisinden en yenisine kadar, sanat degeri olan bütün filmleri

seyredebilmek olasılıgı var. Ama bu seçkin filmleri seyrederken bile sinirinize dokunan küçük

bayagılıklar olabiliyor: Örnegin koltukların kenarında yuvarlak bir delik var. Kocaman bir plâstik

kavanoz içindeki patlamıs mısırı, o delige koyuyorsunuz. Bir yandan film seyrederken, bir yandan

da patlamıs mısırları çıtır çıtır yiyorsunuz. Derek Jarman'ın, Marlowe'nun Ýkinci Edward

tragedyasından esinlenerek çevirdigi filmi seyrederken, arkamda oturan kızla oglanın, çıtır çıtır

sesler çıkararak bunu yaptıklarını görünce, ögretmen otoritesinden yararlanıp, onları öyle bir

azarladım ki, zavallıların ödleri koptu. Patlamıs mısır kavanozunu koltuktan hemen çıkarıp, kızın

sırt çantasına tıktılar.

Amerikan televizyonunun belki yüze yakın olan kanalları genellikle, ya sıradan ya da

düpedüz bayagıyken, New York'lu-lâr Channel 13 dedikleri kablolu özel televizyonda, her gün

degerli tiyatro oyunları, filmler, konserler, dokümanterler izleyebiliyorlar.

New York'a yerlesen Avrupa kökenliler, yasadıkları kentin üstünlügünün ve ayrıcalıklarının

bilincindeler. "Biz Amerikalıyız" demiyorlar da "Biz New York'luyuz" diyorlar genellikle ve

ABD'nin hiçbir baska yerinde oturamayacaklarım ileri sürüyorlar ikide birde.

Bense, New York'u gördügüme memnunum. Ama benim gibi bir "Eski Dünya"lıya, o "Yeni

Dünya"da on bes gün kalmak yeter de, artar da.

239

Atlantik Okyanusu'nun kıyılarından Pasifik Okyanu-su'nun kıyılarına geçerek, New

York'tan San Francisco'ya altı saatte uçtum. Genç arkadaslarım, ayarladıkları bir arabayla, beni

havaalanından alıp Berkeley'e götürdüler. San Francisco'yu Berkeley'e baglayan Bay Bridge'in

uzunlugu beni hayretler içinde bıraktı. Öteki asma köprüler gibi iki kuleli degil, dört kuleliydi. Ama

asıl hayranlık duyulması gereken sey, bu teknoloji hârikası degil, Golden Gate Körfezi'yle San

Francisco'nün olaganüstü görüntüsüydü.

Berkeley'de kaldıgım on bes gün boyunca, Ayfer ile Aylin, beni sıcak bir konukseverlikle

agırladılar. Kaldıkları dairede, sâdece büyük bir oturma odası, büyükçe de bir yatak odası vardı.

Yatak odamı baskalarıyla paylasmaktan hiç hoslanmadıgımı bilen Ayfer (ancak çocuklarım

küçükken onlarla aynı odada yatardım), bana kendi odalarını verdi. Arkadasıyla o, oturma odasında

yerlere serdikleri siltelerde yattılar. Ev çok büyük agaçlarla çevriliydi ve her bir tarafında genis

pencereler oldugundan, bir ormanın içinde uyuyordunuz sanki. Ayfer, rakı bulup, evin taraçasında

bana çilingir sofraları kurmanın bile yolunu buldu.

Aynı evin en alt katında, bana çok yakın bir genç arkadasım daha vardı: Orhan Orgun. Bu

delikanlı, otuz altı yasında ölen sevgili okul arkadasım Saffet Orgun'un torunuydu. Orhan, Bogaziçi

Üniversitesi'ne girmis, makine mühendisi olmus ve master'ım yapmak üzere Berkeley'den bir burs

kazanmıstı. Ama bu arada, onu asıl ilgilendiren konunun makine mühendisligi degil, lengüistik

oldugunu anlamıstı. Mühendisligi beceremedi de dilbilimine yöneldi demesinler diye, master

diplomasını basarıyla elde ettikten sonra, babasına bir mektup yazıp, durumu bildirmisti. Ömrü

boyunca sevmedigi bir alanda çalısmanın insanı nasıl mahvedeceginin bilincinde olan babası da

bunu anlayısla karsılamıstı. Zâten Orhan, üstün zekâsı sayesinde bir dilbilimi bursu da kazanmıstı

bu arada ve çok geçmeden, yeni alanında degerli bir ögretim üyesi oldu.

240

Yanlıs meslek seçenlerin ne kadar acı çektiklerini ben de bildigim için, Orhan'ı örnek

göstermek isterim böylelerine. Karsılarında koca bir ömür varken, bes yıl, hattâ on yıl yitirdim diye

yılmasınlar, asıl sevdikleri isi cesaretle yapsınlar.

Orhan'ın babaannesi sevgili arkadasım Saffet böbreklerinden hastalandıgında, doktorlar,

"yasasa yasasa altı ay daha yasar" demislerdi. Ne var ki, o sırada Profesör Frank'ın asistanı olan

Prof. Dr. Orhan Ulutin'in usta hekimligi sayesinde, iki buçuk yıl yasadı, hem de yataklara

düsmeden, Kandilli Kız Lisesi'ndeki görevini sürdürerek.

Durumu agırlasınca, kan vermek gerekti. Benim kan grubum ise, herkesinkine uygundu.

Yan yana uzandık; Dr. Orhan, benden ona kan aktarımı yaptı. Saffet gülüyor, "Orhan, yeter artık;

ben Drakula gibi kızın kanını emiyorum" diyordu. Bense, bir ise yaramanın mutlulugu içinde ve

kan kaybından ötürü hafif sarhos bir durumdaydım. "Uzan, biraz dinlen, ayran filân iç" dediler.

Onları dinlemedim. O sırada iki yasında olan oglum Mustafa'yı bir an önce görmek istiyordum her

nedense. v

Yaz mevsimi için Niyazi Berkes'ten bir katını kiraladıgımız Anadoluhisarı tepesindeki

konaga gitmek üzere, hava kararırken, Saffet'in ablasının Suadiye'deki evinden çıktım. Niyetim bir

taksiye binmekti. Ama bir de baktım ki, yanımda ancak otobüse binebilecek kadar para var. Geri

dönüp ödünç para alacagıma, sendeleye sendeleye, Kadıköy'e giden bir otobüse bindim; oradan

Üsküdar otobüsüne, oradan da Beykoz otobüsüne. O son otobüste basım öyle dönüyordu ki, soföre,

"midem bula-nıyor; burada hemen dur" dedim. Otobüs durdu; kendimi yolun kenarındaki hendekte

buldum.

Orada ne kadar kaldıgımı, eve nasıl dönebildigimi pek bilmiyorum. Tek anımsadıgım,

duvarlara tutuna tutuna odama gittigim, Mustafa'nın küçük yatagını benimkinin yanına çektigim; ve

sisler içinden çıkan bir sesin, kafama bir çekiçle vurur-casına, "Saffet gene de ölecek, Saffet gene

de ölecek" demesiy-di.

Nitekim bir iki ay sonra, Saffet, otuz altı yasındayken öldü. Gülümseyerek, ölümcül

hastalıgı konusunda bir kara mizah ustası gibi sakalar yaparak, öyle bir bilgelik, öyle bir yigitlik

241

içinde öldü ki, Profesör Frank, "arkadasınız, Sokrates gibi öldü" dedi bana.

Saffet, okulu bitirdikten bir yıl sonra, hepimizin Gügü dedigi (hâlâ öyle deriz) Günel'i

dogurdu. Yirmi yasındaydım; Gügü kucagıma aldıgım ilk bebekti. Onu hep severdim; ama on dört

yasında annesiz kalınca, daha da çok sevdim ve Gügü benim her zaman güvenebilecegim vefalı

oglum oldu.

Böylece, genç ölmenin o korkunç haksızlıgından ötürü, arkadasım Saffet'in hakkı olan

mutlulukları ben yasadım: Gügü'nün güzel bir insan olarak gelismesini gördüm; birbirinden

yetenekli iki çocugunu, Orhan ile Gün'ü yetistirmesini gördüm; torunlarının dünyaya gelisini

gördüm. Arkadasımın hakkı olan bu sevinçler hep bana bagıslandı.

Genis bir alam kaplayan Berkeley kampusu, Kaliforniya'ya özgü o görkemli dogasıyla,

meyve agacı olmadıkları halde acayip kırmızı çiçekler açan agaçlarıyla, korulanyla, havuzlarıyla,

dereleri asan küçük köprüleriyle, beton yıgınlarına dönüsmeyen üniversite binalarıyla bir cennetti.

Yalnız kampus degil, Berkeley kasabası da, dolaylan da çok güzeldi. San Francisco'ya

gitmedigim günler, otobüslere binip son duraklarda inmek yöntemini uygulamaya koyarak, surada

burada gezinirdim. Birçok yeri, bu arada küçük ahsap evleri ve çiçekli bahçeleriyle çok sevimli bir

yer olan Alameda'yı gördüm. Alameda, çok uzun bir tünelle varılan bir adaymıs meger. Otobüsün

soförü, boylu poslu, sahane bir kara hâtûndu. Sırtındaki resmî soför ceketinin altına, kırmızı ipekten

daracık bir mini etek giymisti. Ýnce uzun bacaklarında siyah çoraplar; ayagında çok yüksek topuklu,

ucu sivri kırmızı ayakkabılar vardı. Sahane kara hâtûna bakıp bakıp, içimden, "yasasın böyle bir

kılıga izin veren Berkeley Belediyesi, yasasın bu kasabanın otobüs idaresi!" diyordum.

Otobüsten inince, hemen oradaki bir agacın altına oturdugumu gören kara hâtûn, ne

bekledigimi sordu. Otobüsün kalkmasını bekledigimi, bilmedigim yerlerde böyle gezindigimi an-

242

lattım. Kara hâtûn bunu begendi, beni çok akıllı buldu. "Gel sana suradaki kafeteryada

soguk bir seyler içireyim. Otobüsü biraz daha geç kaldırırım, ziyanı yok" dedi. Dönüste soför

yerinin hemen arkasına oturdum. Çene çala çala, Berkeley'ye vardık.

Genç arkadaslarım beni baglar bölgesi Napa'ya götürdüler. Boy boy sarap fıçılarıyla dolu

mahzenleri gezdik. Uzun bir masada degisik renkte, degisik türden sarap siseleri diziliydi.

Bunlardan bir kadehe birer parmak koyuyor, isteyenlere tattırıyorlardı. En begendiginiz sarabı

alabiliyordunuz böylece.

Bütün bunlar iyiydi hostu ama; o sırada tombul, kel kafalı, orta yaslı bir Amerikalının,

"bunları neden cam siselere koyuyorlar? Sarabı da kokakola gibi teneke kutuları koymalı, daha

pratik olur" dedigini duyunca, tepem altı. Herifi terslememek için kendimi zor tuttum. Hele bir

düsünün! O güzel sarapları teneke kutulardan içecekler! Hem de bir bardaga koymadan, kutunun

deliginden içecekler. Bardak kullanmamak, Amerikalıların ve ne yazık ki bizlerin de barbarca bir

alıskanlıgı oldu artık. Alkollü ya da alkolsüz, her içki bardaga konulmadan agıza dikiliyor ve

mideye indiriliyor.

Amerikalıların içmekle ilgili bu alıskanlıgından ne denli hoslanmıyorsam, yemekle ilgili

baska bir alıskanlıklarından da o denli hoslanıyorum. Birazdan açıklayacagım doggy-bag yani

"küçük köpegin çantası" alıskanlıgı bu.

Fransız mutfagı, Türk mutfagı, Çin mutfagı gibi geleneksel bir mutfak türü elbette yok

Amerika'da. Ancak iki yüz yıl önce uygarlıga kavusan; dört ayrı kıtadan ve Avrupa'nın degisik

ülkelerinden gelen göçmenlerden olusan bir toplumda geleneksel millî bir mutfak nasıl gelisebilirdi

ki? Amerikan mutfagının özgün bir ürünü sayılabilecek tek yiyecek, o sevimsiz hamburger-lerdir

bana kalırsa. Onun da eski tadını bozmanın çaresini bulmuslar. Çünkü 19. yüzyılın sonunda

yazılmıs bir romanda okuduguma göre, yüz yıl önceki hamburgerler çok daha lezzetliy-mis: Izgara

edilmis büyük yassı bir köfte, bol bol kavrulmus sogan ve kızartılmıs domatesle, iki dilim kara köy

ekmegi arasında yenilirmis. Oysa, simdiki hamburgerlerde, saglıga aykırı bilinen kavrulmus

soganlar, kızartılmıs domatesler gibi seyler

243

L

yok. O yuvarlak ekmege gelince, pamuk kadar beyaz ve pamuk kadar tatsız.

Amerika'nın millî bir mutfagı yok. Ama buna karsılık, dünyanın belki en güzel lokantaları

oranın büyük kentlerinde, özellikle New York'ta. Fransız, Ýtalyan, Rus, Ýspanyol, Türk, Yunan,

Hint, Japon, Çin lokantalarında -eger yeterince paranız varsa elbette- canınızın istedigi türden ve

çok kaliteli yemekler yiyebilirsiniz.

Ölmeden önce, ünlü Pekin ördegini yemek fırsatını, New York'ta bir Çin lokantasında

bulmustum. Garson cilalanmıs gibi parlayan koyu kahverengi ördegi önce bize göstermis, sonra

dilim dilim kesip bir yufkaya sarmıstı. Sahiden çok lezzetliydi.

Gelgelelim, Amerikan lokantalarında yemek porsiyonları genellikle öyle büyüktür ki,

normal istahlı bir müsterinin, hattâ iyice ihtiyarlamadan önce benim oldugum gibi anormal istahlı

bir müsterinin, bu dev porsiyonlarla basa çıkmasının yolu yoktur. Önünüzde dünyalar güzeli bir

yemek vardır. Yiyebildiginiz kadar yersiniz, ama yarısı gene de tabakta kalır. Bir ikileme

düsersiniz: Yiyemezseniz, aklınız o tabakta kalanlara takılacak. Yerseniz, mide fesadına

ugrayacaksınız. Ýste doggy-bag gelenegi o zaman imdadınıza yetisir. Yüzünüzde biraz sinsi bir

ifadeyle, "bunu köpegime götüreyim" dersiniz garsona. En sık lokantalarda bile bunu

yapabilirsiniz. Garson tabagınızı mutfaga götürür; artıkları folyo kâgıtlara sarıp, kahverengi

mukavvadan yapılmıs üstünde doggy-bag yazılı güzel bir posete koyar. Siz lokantadan çıkarken,

bunu elinize tutusturur.

Aslında garson da çok iyi bilir o pakettekileri köpeginizin degil, sizin yiyeceginizi. Bunu o

kadar iyi bilir ki, bir defasında, garsonun biri bana ikramda bulundu: Sanal köpegimin yemeyecegi

besbelli olan meyveleri, güzel bir sefaliyi, bir elmayı, bir de armudu doggy-bag1 ime koydu.

Berkeley Üniversitesi'nde, beyaz soydan ögrenci sayısı, Latin American yani Güney

Amerika'dan gelen ya da Asian American, yani Asya'dan gelen ögrenci sayısıyla esit gibi. Çinli

bollu-

244

gu özellikle dikkatimi çekti. Zâten San Francisco'nun en ünlü mahallesi, sâdece Çinlilerin

oturdukları, Çin malları satan dükkânlarla dolu China Town. Bu Çinli bollugunun nedeni de,

vaktiyle demiryolları yapılırken, Çin'den gelen yıgınla isçinin o bölgeye yerlesmesiydi.

Yoksul kesimden, Çin kökenli kızlarla oglanları, Berkeley gibi çok yüksek düzeyde egitim

veren, çok pahalı sandıgım bir üniversitede görünce, ilkin sasırmıstım. Sonra, Berkeley'nin devlet

üniversitesi oldugunu ögrendim; yani yabancı ögrencilerden çok para alınıyor, ABD vatandaslarına

çok daha ucuza egitim veriliyordu. Böylece, ucuz emek oldukları için demiryolları yapımında

canları çıkıncaya kadar köleler gibi sömürülen Çinlilerin torunları, Amerika'nın en degerli

üniversitelerinden birinden yararlanmanın keyfini sürüyorlar, hak da yerini buluyordu.

Berkeley'de soy karısımı çok hosuma gidiyordu. Çok daha fazla hosuma giden baska bir sey

de, orada gördügüm özgürlük havasıydı. Bu özgürlük öylesine sınırsızdı ki, orada olup bitenleri

görseler, bizimkilerin yüreklerine iner, buna anarsi, hattâ anarsilerin en korkuncu derlerdi. Örnegin,

hava biraz sıcak olunca, kız ögrenciler de, oglanlar da yalınayak geziniyorlardı. Kızlar bir sutyen

takmak ve kısacık bir sort giymekle yetiniyorlardı. Bazı ögrencilerin tisörtlerinin üstünde, büyük

siyah harflerle Fuck the Poliçe yazılıydı ve bu tisörtler sokaklarda kurulan tezgâhlarda serbestçe

satılıyordu. Bunlardan bir tane almayı çok canım istedi bir ara. Böyle bir tisörtü sırtıma geçirip,

Manisa'daki iskenceci polisler durusmasına gitmek ne hos olurdu mesela. Gelgelim, bizde halk da

devlet de sakadan anlamaz. Beni ya sokaklarda linç ediverirler ya da âhir ömrümü zindanlarda

geçiririm korkusuyla, bundan vazgeçtim.

Berkeley'de insanlar, canları istedigi gibi yasıyorlar. Berkeley marinasında denize uzanan

belki bir kilometre belki daha uzun bir iskele var. O iskelenin ucunda/Asya kökenli kadınlı erkekli

bir grup, bir çadır kurmuslar, balık avlıyorlar, tuttukları balıkları, orada bir mangalda ızgara edip

yiyorlar; orada yatıp kalkıyorlar. Hiç kimse, "burası belediyenin malıdır; burasını isgal etmeye

hakkınız yoktur" demiyor onlara.

245

Gerçi devlet (eger kara soydan gelmiyorlarsa) bireylere pek az karısıyor; onları, aklına

geleni yapmakta ya da söylemekte özgür bırakıyor. Ama onlara karsı çıkan baska bireylere de aynı

özgürlügü tanıyor. Örnegin, escinseller özgür, cinsel tercihlerini gizlemek zorunda degiller. Ama

Berkeley kampusunda bir delikanlı, bir masanın üstüne çıkıp, escinselligin bir sapıklık ve

ahlâksızlık oldugu, mutlaka cezalandırılması gerektigi konusunda nutuklar atmakta da özgür.

Sutyenli ve sortlu kızlar özgür; ama aralarında dolanan yaslı bir adamcagız, elindeki Kutsal Kitap'ı

havaya kaldırarak, bu kızlara, "is isten geçmeden önce, pisman olun!" diye bagırmakta ve avaz avaz

dinsel sarkılar söylemekte de özgür.

Berkeley kasabasının en civcili caddesi Telegraph Street'te The Hate Man yani "Kin Adamı"

diye bilinen, beyaz soydan çılgın bir adam var. Durup dururken gelip geçene nefretle bakıyor.

Sevgiye inanan biri olarak, ona gülümsemeye kalktım. Neden herkesten nefret ettigim soracaktım.

Ama adam, kin kusarak, bana öyle bir baktı ki, gülümsemem dudaklarımda dondu; ödüm koptu,

yanından kaçtım.

Oysa Berkeley'liler, "bir insanın sevmeye hakkı oldugu gibi nefret etmeye de hakkı var"

diyor, yanından geçiyorlar. Dogrusunu söylemek gerekirse, böyle bir hosgörü bende bazı kuskular

uyandırıyor. Acaba kayıtsızlıktan mı; "bana ne"cilikten mi; ya da o igrenç "her koyun kendi

bacagından asılır" zihniyetinden mi kaynaklanıyor bu hosgörü diye kaygılandıgım oluyor.

Gelgelelim, hosgörünün gerçekten çok güzel örnekleri de var orada: Ayfer'i görmeye

gittigimde, bir de baktım, Antropoloji Bölümü'nün binasında, bir homeless kadın, bir banka

uzanmıs, mısıl mısıl uyumakta. Yöneticiler de, ögretim üyeleri de, kadıncagızın yagmurdan

korunması ve geceleri üsümemesi için, Antropoloji Bölümü'nün koridorunda barınmasını, son

derece normal sayıyorlar. "Burası resmî bir yer, bir üniversite binası, senin burada yatmaya hakkın

yok" demek, kimsenin aklının kenarından bile geçmiyor. Ýste ben, gerçek hosgörü derim buna.

Zâten Berkeley'de bütün evsiz barksızlar korunuyor. Yetkililer, barınakları olan People's

Park'ı, yani Halk Park'ını, gece-

246

leri kapatmaya kalkınca, ögrenciler kıyametleri koparmıslar. Evsiz barksızların

sıgınabilmeleri için, park, geceleri açık bırakılmıs hemen. Kimse homeless'leri hor görmedigi gibi,

onlar da kendilerini küçük görmüyorlar sanki. Dileniyorlar ama; bizdeki dilenciler gibi .yüzlerine

acıklı bir ifade vermeden, sakalasır-casına dileniyorlar. "Hadi bana bir dolar atıver" ya da "su

yedigin sandviçin yarısını bana bırak" diyorlar gülümseyerek. Yanında köpekleri de olan evsiz

barksızlar, gögüslerine dayadıkları kartona, "ikimizin de karnı aç" diye yazabiliyorlar. Anladıgım

kadarıyla, bir yabancıdan biraz para istemek ayıp degil Berkeley'de: Bir durakta otobüs beklerken,

üstü bası düzgün bir genç, yanıma gelip benden yarım dolar istedi. Ben de otobüse binecek bozuk

parası yok sandım; hemen verdim. Delikanlı parayı cebine atıp, tesekkür etti. Sonra yaptıgı çok

normal bir davranısmıs gibi, salına salına duraktan uzaklastı.

Berkeley'liler evsiz barksızlara gösterdikleri ilgiyi sakatlardan da esirgemiyorlar. Kasabanın

caddeleriyle sokaklar, tekerlekli koltuklarla dolu. Bunlardan birinin motoru bozulunca ya da bir

yokusu çıkamayınca, hemen yardımına kosuyorlar. Türk arkadaslarıma burada çok sakat oldugunu

söyleyince, "Türkiye'de çok daha fazla vardır herhalde; ama bizimkiler genellikle evlerinde oturur;

bunlar sokaklarda gezinir" dediler. Canları istedigi gibi gezinmemeleri için de hiçbir neden yoktu.

Çünkü halka açık her yerde, sakatlar için özel tuvaletler vardı. Duraklarda soförler bir dügmeye

basınca, otobüsün basamakları yok oluyordu. Onların yerini kaldırıma dayanan küçük bir köprü

alıyordu ve tekerlekli koltuklu, otobüse rahat rahat girip, soförün hemen arkasındaki özel yerine

yerlesiyordu.

Berkeley, sivil toplum örgütleriyle doluydu ve bu örgütlerin hepsi, kendi dâvalarını savunan

brosürler yayımlıyorlardı. Feministlerin bir brosüründe womyn, humyn gibi bir seyler görünce,

Ýngiliz dilinde böyle sözcükler bulunmadıgından, bunların ne anlama geldigini sordum. Meger kimi

feministler, öyle manyakça bir erkek düsmanlıgına kapılmıslar ki, man yani "erkek" sözcügünü

kullanmamak için, myn diye bir sey uydurmuslar; woman yerine womyn, human yerine humyn

diyorlarmıs.

Kara soydan gelenleri savunan Kara Panterler örgütü oldugu gibi, yaslıları savunan bir de

Gri Panterler örgütü oldugunu

247

Berkeley'de ögrendim. Çogu protestocuların mekânı olan Telegraph Street'te dolanıp,

oradaki bazı tezgâhlarda satılan sahane deniz kabuklarım hayran hayran seyrederken, yaslı ve

çılgınca bir adamcagız, önce benim ak saçlarımı hafifçe oksadı, sonra da beni Gri Panterler1 e üye

yapmak istedi. Kılıgından kıyafetinden, bu sevimli ihtiyarın eski bir hippi oldugunu hemen

anladım.

Zâten hippi akımının Kaliforniya'da baslaması bir rastlantı degildir. Hippilik, para

kazanmayı ve mevki sahibi olmayı her seyden fazla önemseyen American way of life denilen

yasam biçimine ve establishment denilen kurulu düzene, son derece ilginç ve saglıklı bir tepkiydi

aslında. Hippiler, yasamda para ve mevkiden çok daha anlamlı seyler oldugunu haklı olarak

savunuyorlar, özgürce ve doyasıya yasamak istiyorlardı her seyden önce. Ama ne yazık ki bu akım,

hangi degerlerin yıkılması gerektigi, bunların yerine hangi degerlerin geçecegi konusunda saglam

bir ideoloji üretemedigi için, zamanla yozlastı, zıpırlastı ve sonunda yok oldu. ABD'de, hippiler

degil, yuppie'ler, yani becerikli isler çevirip çok para kazanmayı kendilerine amaç edinen gençler

egemen artık.

1968 yılı gençlik ayaklanması denilen, Türkiye dahil bütün Avrupa'ya yayılan ve Paris'teki

sokak çatısmalarında doruga varan hareketin, en faal merkezlerinden biri de Berkeley Üniversitesi'ydi.

Ýstanbul'a geri dönmeden bir gün önce, yani l Mayıs 1992'de, Berkeley sokaklarında

son kez gezinirken, o heyecanlı güzel günleri neden burada yasayamadım, neden Mayıs 1968'de

burada degildim diye ah vah ediyordum. Derken, akıl almaz bir durum oldu. Ýnanmadıgım Tanrı,

benim gibi bir dinsizin istegini yerine getirdi sanki: Bir de baktım, kampusta kıyametler kopuyor.

Yüzlerce ögrenci sloganlar atarak, bagıra çagıra protesto ederek, yürüyüse geçmis, kasabanın içine

yayılıyorlar. Dükkân sahipleri, korkular içinde, kapılarını kilitliyor; camları kırılmasın diye

vitrinlerinin önüne tahta perdeler çakıyorlar. Bos siseler, taslar havada uçusuyor. Otomobiller

camları kırılır korkusuyla caddelerden kaçısıyor. Banklara, duvarlara, herhangi yüksekçe bir yere

tırmanabilenler, nutuklar atıyor. Bir otomobilin üstüne çıkan bir kız ögrenci kurulu düzeni suçlu-

248

yor. Los Angeles'ta yapılan korkunç haksızlıgın, ABD'nin her kösesinde, her gün yapıldıgını

söylüyor. "Adalet istiyoruz! Hemen, simdi adalet istiyoruz!" diyor. Bütün yumruklar havaya

kalkıyor. Sokakta herkes, "adalet istiyoruz!" diye hep bir agızdan bagrıyor. Kızılca kıyamet

koparken, polis olup bitenlere müdahale etmiyor. Ama hava kararmaya baslayınca, sirenler ötüyor,

sokaga çıkma yasagı ilân ediliyor. Ögrencilerin buna pek aldırdıkları yok. Bense, her seyi görmek

istedigim için, üç saattir oradan oraya kosustugumdan, hem sevinçli, hem de yorgunluktan bitik bir

halde, arkadaslarımın evine dönmek zorunda kalıyorum. Gecikmeme telâslanan gençler, beni alaya

alıyorlar. "Pes dogrusu, hocam! Giderayak ne yaptınız da üniversitemizin böyle altını üstüne

getirdiniz?" diye soruyorlar.

Olup bitenlerin nedenini onlardan ögrendim: Los Angeles'ta bir araba dolusu beyaz soydan

polis, ıssız bir yolda, Rodney King adlı kara soydan bir adamı yakalamıslar; sille tokat yere

sermisler. Adamın silâhı yokmus; dört kisiye karsı kendini savunacak, ya da kaçacak hali de

yokmus. Ama polisler, uyusturucu islerine karıstıgı konusunda kusku duyulan bu zenciye eziyet

etmenin keyfi içinde, yerde baygın yatan adamı coplarla kıyasıya dövmeye, ona tekmeler atmaya

devam etmisler. Oradan geçen beyaz soydan amatör bir fotografçı da video kamerasıyla bu durumu

saptamıs. Ýs mahkemeye düsünce, tümüyle beyaz vatandaslardan olusan jüri, beyaz polisleri suçsuz

bulmus. Durumu saptayan video bandı, bütün televizyonlarda ikide birde gösterildigi için, yer

yerinden oynamıs. Ýster beyaz, ister kara olsun, adalet isteyen bütün Amerikalılar, harekete

geçmisler; yeni bir jüriyle, yeni bir yargılama istemisler. Los Angeles'ta baslayan protestolar bütün

ülkeye yayılmıs. Karısıklıklar sırasında yirmi bes kisi ölmüs, yüzlercesi yaralanmıs.

Daha önce de söyledigim gibi, çok hızlı trenlerle, kimi zaman yerüstünden, kimi zaman

yeraltından geçerek, o upuzun dört kuleli Bay Bridge'i asarak, Berkeley'den San Francisco'ya tam

yirmi iki dakikada gidebiliyorsunuz. Bu hızlı trenlerden

249

yararlanıp, çogu günlerimi San Francisco'da geçiriyor, ancak aksamları Berkeley'e

dönüyordum.

Berkeley, güzel kampuslu hos bir kasabaydı ama, San Francisco çok daha güzel uçsuz

bucaksız bir kentti. Adını Assisi'li Aziz Francesco'dan alan bu kent öyle büyüktü ki, her bir yanını

gördügümü söylemem gülünç olur. Güzelliklerinin ancak çok küçük bir kısmını görebildim

herhalde.

Bu güzellikler, Embarcadero, yani rıhtım denilen yerde, trenden iner inmez hemen karsınıza

çıkan Hyatt Regency Ote-li'yle baslıyordu. O koskocaman lüks otellerden hiç mi hiç hoslanmam;

ama bambaska bir seydi bu: Agaçları, yesillikleri, çiçekleri ve oturacak rahat yerleri olan,

gökyüzüne açık, yuvarlak büyük bir lobby"itin çevresinde kurulmustu. Lobby'nin ortasında büyük

bir havuz vardı. Havuzun ortasında da, günes tutulmasını simgeleyen büyük boy bir heykel.

Rengârenk camlardan, yapılmıs asansörlerin, lobby'nm etrafındaki kat kat galerilere ve oradaki

odalara çıktıgını görüyordunuz. Bunlar inip çıkarken, renkli ısıkları havuza yansıyordu. Bu otelde

doganın güzelligiyle teknolojinin hârikaları, kusursuz bir estetik içinde kaynasmıstı sanki.

San Francisco'da ve herhalde ABD'nin baska büyük kentlerinde, kimilerine garip gelecek

ama, benim çok akla yakın buldugum bir gelenek vardı: Orada ihtiyarlar genellikle çolugu-nun

çocugunun ailesiyle birlikte oturamadıkları ve tek basına yasamaları onlara güç geldigi için,

yeterince parası olanlar bir huzurevine yerlesecegine, bir otele yerlesiyorlar. Bir bakıcı tutmak

zorunda kalmadan, orada yiyor içiyorlar, orada yatıyorlar, her isleri orada görülüyor. Hasta olunca

da, otel idaresi, onları ailelerine ya da istedikleri hastaneye gönderiyor. Huzurevinde, hep aynı

ihtiyarlarla bas basa kalmak sıkıntısını çekmeden, otelden gelip geçen degisik kisilerle tanısıp

konusuyorlar, dıs dünyayla iliskileri kopmuyor, yasamları biraz renkleniyor böylece.

1974'te San Francisco'da üç gün iki gece geçirdigimde kaldıgım Federal Hotel'de, kadınlı

erkekli böyle ihtiyarlarla tanısmıstım. Yaslı bir kadın, odasının temizlendigini, çamasırının

yıkandıgını, yemeginin önüne koyuldugunu; adam tutup ev ki-

250

ralasaydı bu kadar rahat edemeyecegini anlattı. Aynı otelde, bacagı kesik, tekerlekli

sandalyeli yaslı bir adam da vardı. Çok renkli bir ihtiyardı. Uzun ak saçları, kırmızı bir kurdeleyle

ensesinde toplanmıstı. Kırlasmıs bıyıkları, agzının kenarlarından asagıya dogru sarkıyordu. Basında

kocaman bir kovboy sapkası, sırtında alt kısmı püsküllü bir deri ceket, tek ayagında mahmuzlu ve

çok gösterisli kırmızı bir kovboy çizmesi vardı. Otelde kalmaktan memnun olup olmadıgını

sordum. Bıyıklarını hafifçe burarak, beni söyle bir süzdü: "Sürekli burada oturma-saydım, sizin gibi

bir Türk bayanla birkaç söz etmek fırsatını hiç bulabilir miydim?" dedi.

Ýyi ki degilim ama, ben de Amerikalı olsaydım, çok da param olsaydı, ihtiyarlıgımı San

Francisco'nun Hyatt Regency Oteli'nde geçirmek isterdim dogrusu.

Los Angeles bana ne kadar itici geldiyse, San Francisco da o kadar çekici geldi. Los

Angeles gibi, birbirine gelisigüzel eklenmis kasabalardan olusan bir yerlesim bölgesi degil, kendine

özgü bir kisiligi olan gerçek bir kentti San Francisco. O fazlasıyla kocaman satafatlı villaların

yerini, normal boyda güzel ahsap evler almıstı. Mimari açıdan tutarsızlık yoktu.

Beton yıgınları yoktu. Gökdelenler bile güzeldi. Trans-America gökdeleni, gittikçe

daralarak, bir ok gibi gökyüzüne fırlıyordu. Golden Gate Körfezi'nin ve Büyük Okyanus'un nefes

kesen o görkemli dogasıyla kentin yapıları arasında tam bir uyum vardı.

Bütün ilginç kentlerde oldugu gibi, San Francisco'da da, beni sasırtan yerler gördüm.

Örnegin, kentin ticaret merkezinde, büyük yapılar ve trafik gürültüsü arasında yürürken; birdenbire,

agaçlarla dolu, küçükçe, sessiz, yesil bir meydanda buluverirdim kendimi ve 1912'de Çin

Cumhuriyeti'ni kuran Sun Yat-sen'in ısıl ısıl ısıldayan bir metalden yapılmıs bir heykeli çıkı verirdi

karsıma. Çin toprakları dısında en kalabalık Çin toplumu San Francisco'daki China Town'da

bulunduguna göre, herhalde Çinli göçmenler dikmislerdi o heykeli.

251

San Francisco'nun en sasırtıcı yanlarından biri, yokuslarının bollugu ve dikligidir. Amerikan

polisiye filmlerinin arabayla kovalama sahnelerinde bunlardan hep yararlanıldıgı için, oraya gitsek

de gitmesek de, o dimdik yokusların farkındayız-dır herhalde. Yedi tepeli Ýstanbulumuz yamyassı

bir kent kalır San Francisco'nun yanında; çünkü yedi degil, kırk üç tepe varmıs orada ve çogu

dimdik. Lombard Street örnegin öyle dik ve öyle dönemeçli ki, bir saga bir sola savrularak,

otomobille oradan asagı inerken, bir lunaparkta raylar üstünde kayan küçük bir arabayla, heyecan

verici bir inis yaptıgınızı sanırsınız. Crooked sözcügü Ýngilizcede hem "çarpık" hem de

"dolandırıcı" anlamına geldiginden, San Francisco'lular bir kelime oyunu yaparak Lombard

Street'in, New York'taki finans merkezi Wall Street'ten sonra dünyanın en crooked sokagı oldugunu

söylerlermis.

Demin lunapark dedim de aklıma geldi: San Francisco'nun baslıca eglencelerinden biri,

cable-car yani "kablolu-araba" demlen tramvaylara binmektir. Yaslılara çok ucuza satılan özel

kartlardan birinden yararlandıgım için, bir tramvaydan inip bir baskasına binerek, San Francisco'da

cirit atıyordum. Her vatmanın kendine özgü bir çan çalısı oldugunun farkına vardım bir süre sonra.

Kimi melodiyi önemser, kimi caz gibi, kesik kesik çalardı. Bu farklılıklarından ötürü gurur

duyarlarmıs. Çünkü müsteriler, kaç numaralı tramvayın geldigini uzaktan anlar-larmıs.

Tramvayların ara sıra raydan biraz çıktıgı da olurdu. O zaman bütün yolcular asagı iner; çok

eglenceli bir oyun oynarcasına, güle söyleye Anadolu usulü bir imece yapar, tramvayı ite kaka

rayına oturturlardı. Bir tepeye varınca da aynı sey olurdu. Tramvaydan gene hepimiz inerdik;

tramvayı çevirip bu kez yokus asagı iterdik. Bu imece, yani hep birlikte bir is yapmak, yolcular

arasında çok sevimli bir yakınlasmaya neden olurdu. Vatmanlar da, özellikle yabancı yolculara, çok

dostça davranırlar; bir çesit fahri rehber görevini üstlenip, kent konusunda ilginç seyler anlatırlardı

onlara.

San Francisco'nun bes asma köprüsünün en çarpıcı olanı, 1937'de yapıldıgına göre, bunların

herhalde en eskisi olan Gol-

252

.'' den Gate'tir. Filmlerden öteden beri bildigim bu köprünün, ;: paslanıp da o rengi aldıgını

sanırdım. Oysa köprü o garip kırmızıya özellikle boyanırmıs. Golden Gate, çok daha gelismis bir

teknolojinin ürünü olan bizim Bogaz Köprüsü'nün yanında hantal bir demir yıgını izlenimi verebilir

kimilerine. Ama kendine özgü bir* siirselligi oldugundan, çirkin degil, tam tersine, çok güzel

göründü bana. Üstelik, o köprünün kenarlarındaki yolda, aynı adı tasıyan körfezi ve San

Francisco'yu seyrede ede yürümek, büyük bir haz veriyor insana.

Yıllarca önce, bizim Bogaz Köprüsü ilk yapıldıgında, iki yanındaki yaya yollarında

yürümeye hakkınız vardı. Kulenin içindeki asansörle çıkıp, her ne kadar güzel de olsa, San

Francisco'dan kat kat daha güzel buldugum Ýstanbul'a bakarak, o yolda yürümüs, on bes yirmi

dakikada Asya'dan Avrupa'ya geçmistim. Çolugunu çocugunu almıs, benim gibi gezinenler vardı

orada. Köprü, ayaklarımızın altında hafif titresimler içindeydi. Temmuz ayında oldugumuz halde,

püfür püfür bir yel esiyordu. Sonra, Ortaköy'deki kulenin asansörüne binip, Avrupa'dan Asya'ya

geri dönmüstüm. Daha sonraları, her nedense, köprümüzün kenarında yürümek yasak edildi. Simdi,

ancak kendini öldürmeye niyetlenenler, bariyeri asıp yola geçiyorlar. Kimi show yapmakla

yetiniyor, kimi kandırılıp vazgeçiyor, kimi de sahiden atlıyor denize.

San Francisco'nun en renkli yerlerinden biri Fishermen's i Wharf tur (Balıkçılar Rıhtımı).

Orada, okyanusa uzanan pzer'ler, >•' yani iskeleler var. Bunların en ilginci 39 no.'lu, çok uzun, iki

katlı iskele. Her sey bulunur orada: Lokantalar, kafeteryalar, ]]• büfeler ve yıgınla dükkân. Bu

dükkânların özelligi uzmanlas-• mıs olmaları; yani her çesit mal degil, sâdece bir tek çesit mal

satmaları. Kimisinde sâdece uçurtmalar, kimisinde sâdece deniz kabukları, kimisinde sâdece

fenerler, kimisinde sâdece bıçaklar, kimisinde sâdece mumlar ve kandiller, kimisinde sâdece

hamaklar, kimisinde sâdece çikolatalar, kimisinde sâdece kediyle ilgili esyalar satılıyor, vb.

253

39 no.'lu iskele öyle uzun ki, yürü yürü bitmiyor. En sonunda da bir atlıkarınca, küçük bir

lunapark ve degisik gösteriler yapılan, hokkabazların filân marifetlerini gösterdikleri gene küçük

bir açık hava tiyatrosu var. 1906'da San Francisco'yu yerle bir eden depremin anısına bir müze bile

bulunuyor orada. Bu müzede gösterilen filmin görüntüler ve ses efektleri çok ustaca

kurgulandıgından, filmi seyrederken o korkunç depremi nerdeyse, hisseder gibi oluyorsunuz; sanki

yer sarsılıyor ayaklarınızın altında. Sözün kısası, bu iskelede günlerce hiç sıkılmadan gezip

tozabilirsiniz.

Ona yakın, numarasını unuttugum baska bir iskelede, "deniz aslanı" denilen, ömrümde ilk

kez gördügüm acayip hayvanlar var. Ýskelenin çevresine baglanmıs salların üstünde yuvarlanıp

duruyorlar. Neden deniz aslanı adını aldıklarını anlamadıgım bu yaratıklar, biraz fok balıgına

benziyorlar. Ama onlardan çok daha iri ve çok daha hantal. Havlıyormus gibi, çirkin sesler

çıkarıyorlar. Oysa eskiden alt katını kiraladıgımız Va-niköy'deki yalının kayıkhanesini kendine

mekân seçen fok balıgı, hem çok daha sevimliydi, hem daha insanca sesler çıkarırdı.

Balıkçılar Rıhtımı'nda bazı iskelelerin arasında küçük kumsallar var. Bunlardan birinde,

bikinili kapkara bir hâtûn gördüm. San Francisco'da denizin ısısı yazın bile 12 dereceden yukarıya

pek çıkmadıgı için suya girmiyor, günes banyosu yapıyordu. Yanındaki küçük beyaz oglan, suyun

kenarında oynuyordu. Ara sıra da, kosup kara hâtûnun üstüne atlıyor, sevecenlikle birbirlerine

sarılıyorlardı. Kara hâtûn, küçük beyaz oglanın dadısıydı büyük bir olasılıkla. Ama soyların, hele

beyazlarla karaların kaynasmasından her zaman hoslandıgım için, onları uzun uzun seyrederken,

"keske ana-ogul olsalardı" dedim içimden. Biri kara, biri beyaz bir çift sevgili olsalardı, daha da

mutlu ederlerdi beni. Çünkü daha önce de söyledigim gibi, dünyanın en igrenç basbelâlarından biri

olan ırkçılık, ancak soyların kaynasması, melezlerin dogmasıyla çözümlenebilir. Üstelik doga bunu

özellikle istiyormusçasına, melezler, annelerinden de, babalarından da daha güzeldir her zaman.

Balıkçılar Rıhtımı'nda, l no/dan baslayıp 41 no.'ya kadar uzanan sıra sıra iskele oldugunu

sanmıstım. Ama öyle olmadı-

254

gının farkına vardım hemen. Ancak bazı iskelelerin numaraları var. Bunlardan 41 numara

gerçek bir iskele. Yani körfezde gezi turlarına çıkan büyük motörler oradan kalkıyor. Ben de

bunlardan birine binip Alcatraz Adası'na gittim.

Amerika'da çevrilen eski gangster filmlerini seyredip de Alcatraz adını duymayan pek

yoktur herhalde. Kentin ancak iki kilometre kadar açıgında bulundugu halde, tâ 1858'den beri

hapishane olarak kullanılan bu kayalık adadan kaçmanın pek yolu yokmus. Tam tarihini

bilmiyorum ama, sanırım 1968'de cezaevi kapatılmıs ve Alcatraz turistik bir merkeze dönüsmüs.

Hapishaneler bana öyle bir hüzün verir ki, San Francisco'ya gelen bütün turistler gibi oraya

gittigime, bunca insanın acı çektigi o lânetli adayı gördügüme bin pisman oldum.

San Francisco, güzel oldugu kadar, halkı da sevecen göründü bana. Örnegin, Golden Gate

Parkı'nda yürürken, iriyarı, kapkara bir delikanlı, durup dururken, "good-morning, Mama!" diye

sesleniyordu bana. Balıkçılar Rıhtımı'nda, bitiremedigim bir sandviçi dograyıp martılara verirken,

bir genç resmimi çekiyor; sonra adresimi alıyor, o fotografı, Ýstanbul'daki evime postalıyordu. Bir

defasında çok kalabalık bir otobüse bindigimde, soför otobüsü zınk diye durdurdu. Sonra ayaga

kalkıp beni göstererek, "bu gencecik hanıma hanginiz yerini verecek bakalım" diye yolculara

seslendi. Birkaç kisi ayaga kalktı; bu gencecik hanım da rahat rahat oturabildi. Otomobil sürücüleri,

yaslılara özellikle saygılıydı. O kadar ki, trafik kurallarına bos vermeye baslamıstım. Birkaç adım

ötede ısıklı geçit oldugu halde, "gencecikligime" güvenerek yolun ortasından salma salına geçiyor,

bütün otomobiller de duruyor, geçmemi bekliyordu. Ancak bir kez, genç bir sürücü, "seni gidi

yaramaz ihtiyar!" derce-sine, sözümona beni azarlıyormus gibi, isaretparmagını, bana

gülümseyerek salladı. Baska bir defasında, yaslı bir adama, China Town'a nasıl gidebilecegimi

sordum. Beni bir otobüse bindirip, yanıma oturdu. Sonra, China Town'a varmadan otobüsten

inecegi için, "ona iyi bak" diye tembih ederek, yolcular-

255

dan on iki yaslarında sevimli bir Çinli oglana beni emanet etti. New York'ta ya da Los

Angeles'ta hiç olası görünmeyen insanca davranıslardı bunlar.

Her sey aklıma gelirdi ama, Ýstanbul'da geçmisi özledigim gibi, topu topu on yedi gün

geçirdigim San Francisco'da da geçmisi özleyecegim, yani nostalji çekecegim aklıma gelmezdi.

Oysa o da oldu: 1974'te, San Francisco'da sâdece iki gün kaldıgımda, Chocolate Square demlen bir

meydana gitmistim. Meydan, eskiden orada isleyen çikolata fabrikasından almıs adını. Bu adı da,

meydanı da çok sevmistim. Bir çesit sanat merkeziydi orası. Açık havada kahveler ve lokantalar

vardı. Her kösesinde birileri marifetlerini gösteriyordu: Bir delikanlı keman çalıyor, bir genç kız

bale yapıyor, baska biri gitar çalıp sarkı söylüyor, bir pandomimci ilginç bir gösteri yapıyor,

seramikçiler el islerim yerlere seriyor, ressamlar tablolarım havuz kenarlarına ya da duvarlara

diziyorlardı. Hepsinin önünde para toplamak için bir çanak bulunan bu sanatçılar arasında

dolasmak çok hostu.

On sekiz yıl sonra San Francisco'ya gidince hemen yeniden görmek istedigim yerlerden biri

Çikolata Meydanı oldu. "Böyle bir yer yok" diyordu herkes. Sonunda yaslı bir adam, Çikolata

Meydanı'nın artık adını degistirdigini, Ghirardelli Meydanı oldugunu söyledi ve beni oraya

götürdü. On sekiz yıl önceki meydanla simdi gördügümün aynı yer olduguna inanmamın yolu

yoktu. Ne amatör sanatçılar vardı ortada, ne kahveler, ne lokantalar. Shopping center yani alısveris

merkezi denilen türden, pahalı giyim esyası satan sevimsiz bir yer gördüm. Ghirardelli adını ünlü

bir dondurmacıdan almıs. Orada dondurma yiyebilmek de çok sevimsiz bir isti: Kuyruga girip,

dondurmayı ısmarlıyor, parasını ödeyip bir fis alıyordunuz. Sonra bir masaya oturup

bekliyordunuz. Sonunda hoparlörle fisinizin numarası okununca, tezgâha gidiyor, dondurmanızı

alıyordunuz. Bu bürokratik muameleleri ögrenince, Cyrano de Bergerac gibi, "istemem, eksik

olsun" dedim ve dondurma yemekten vazgeçtim.

Sonsöz

Anılarımın birinci cildini, "bu sonsöz, gerçekten bir sonsöz degildir belki" diye bitirmistim.

Ama simdi yazdıgım sonsöz, gerçekten bir sonsöz. Anılar bitti artık.

Duygularımı ve düsüncelerimi paylastıklarım bildirmek için bana mektup yazan, telefon

eden yüzlerce okuyucuma candan tesekkür ederim. Ne yazık ki, saglık durumum bunu

engellediginden, mektup gönderenlere yanıt yazamadım; beni görmek isteyenlerle tanısamadım.

Onlara hiçbir zaman ödeyemeyecegim bir gönül borcu duydugumu söylemekle yetiniyorum.

El yazımı bilgisayara geçirerek bana büyük bir yardımda bulunan genç arkadasım Nahide'ye

özellikle tesekkür ederim.

Bu dinozor öyle bir yasa geldi ki artık, bunca genç, bunca çocuk ölürken, daha fazla

yasamak biraz ayıp gelmeye basladı ona. Ýstegi, çevresine ve kendisine bir basbelâsı haline

gelmeden, bu dünyadan göçüp gitmek. Kalanlara sonsuz sevgiler

M. U. Temmuz 1999

256

257

ALBÜM

191

1938, Uludag. Lucy, Mîna Urgan ve dadısı Gülistan hanım.

Deniz, sandal ve Mîna. Ama hava soguk. Yıl 1942.

Mısır'a ilk seyahat. 1938.

En önde çimenlere uzanmıs olan Mîna Urgan.

264

265

1950'de Mîna ve deniz.. Bu kez dikenlide.

Bir "Mavi Gezi"den Mîna Urgan'a kalan fotograftakiler: Oktay Rifat ve esi Sabiha.

Mîna Urgan 25 yasında. Yine denizden çıkmıs.

266

Soldan saga: Nurullah Ataç, Erol Güney, Sabahattin Eyüboglu, Güzin Dino. Yıl 1950. Mîna

Urgan'ın albümünden.

267

Anadolu'da bir müze, müzede bir heykel, heykelin bası Mîna Urgan.

268

Mîna Urgan 1960'ta.

Gökova'daki Halil'in Yeri 1960'larda fotograftaki gibiydi.

269

1964'te Mîna Urgan Stratford'da, ünlü bir Shakespeare uzmanıyla.

Amasra 1972. .Mîna Urgan, Murat Belge ve sagdaki oglu Mustafa Irgat.

270

Bir grup Türk aydını 1979'da Leningrad'a Server Tanilli'yi görmeye gitti. Tekerlekli

iskemlede oturan Tanilli'ye sarılmıs olan Mîna Urgan.

Sabahattin Eyüboglu, Mavi Yolculuk sırasında oyuncak yaparken.

271

Soldaki Prof. Berna Moran dansöz, sagdaki Mîna Urgan Arap seyhi kılıgındalar Gezi yine

Mavi Yolculuk; yıl 1986.

Bir Mavi Yolculuk hatırası daha. Yıl 1987.

-1987 Haziranı... Bir grup tutkun Mavi Yolcu...

272

7, malum yine Mavi Yolculuk... Soldan saga: Halûk Gerger, Bülent Tanör, Gencay Gürsoy.

273

Mîna Urgan, Öget Tanör,

Mina Urgan, Mengü Erte ve esi Ülfet ile Budapeste'de, Temmuz 1988.

Temmuz 1988'de Viyana'da. Soldan saga: Ülfet Ertel, Mengü Ertel, Mîna Urgan, Aydın

Boysan.

Mengü-Ülfet Ertel ve Mîna Urgan bu kez Polonya'da, Temmuz 1988.

274

Ayfer Coskun, Enis Coskun, Mîna Urgan, Cüneyt Basbug, Feridun Aksın. Paris, Mayıs

1989.1 Mayıs yürüyüsü sırasında.

275

Nâzım'ın Moskova'daki mezarı.

276

Mîna Urgan 1992'de San Francisco'da,

277

Hürriyet teknesi ile bir Mavi Yolculuk. Arka sırada sol bastaki Mîna Urgan.

Ayla Gursoy ve Meduza mı

Mîna Urgan, 1980.

1997, Mîna Urgan Moda'daki evinde.

278

279

Mîna Urgan, 1999. (Fotograf: Gündüz Kayra)

Arka Kapak Yazısı

kitabının bu kadar çok okunacagını hiç beklemiyor, "Benim gibi bir kocakarının hayatını

kim merak eder ki..." diyordu.

Ama öyle olmadı. Yüzbinlerce kisi bu ufak tefek, beyaz saçlı, sigara içen, cesur, komünist

ve ateist oldugunu televizyon ekranlarında söyleyen ingiliz Edebiyatı profesörünün anılarını okudu

ve kendiyle alay etmeyi bilen bu zeki kadını çok sevdi.

Çünkü o, Türkiye aydınının sıcak ve zeki dilidir. Samimi bir düsünce sahibinin, aykırı da

olsa, tüm kesimler tarafından kucaklanacagının kanıtıdır.

Türkiye simdi de onun yeni kitabı Bir Dinozorun Gezileri ile yeryüzünde keyifli ve uygar

bir yolculuk yapacak. "Dinozorca" yani az parayla,

leyerek yapılmıs bu gezileri gülümseyerek okuyacak, okurken düsünecek, yeryüzünü ve

kendini tanıyıp ögrenecek, sevecek.