-·

3

<.t:::

Kuvayi

......

-

-

Milliye

<.t:::

Kuvayi Milliye

Saat 21-22 Şiirleri

Dört Hapisaneden

Rubailer

Nazım Hikmet

•

Kuvayi Milliye

ADAM YA YlNLARI

©1987

Bu kitabın tüm haklan Anadolu Yayıncılık A.Ş.' nindir.

Nfizım Hikmet'in tüm yapıtlannın Türkiye' de yayın ve temsil haklan Anadolu

Yayıncılık A.Ş. 'nindir. Anadolu Yayıncılık A.Ş. 'den yazılı izin alınmadan Nfizım Hikmet'in hiçbir yapıtı parça ya da bütün olarak yayımlanamaz, tiyatro, film ya da radyo ıie televizyona uyarlanamax ve başka biçimlerde işlenemez ve kullanılamaz.

Birinci Basım: Kasım 1988

İkinci Basım: Eylül1989

Üçüncü Basım: Ağustos 1990

Dördüncü Basım: Ocak 1991

Beşinci Basım: Ekim 1991

Altıncı Basım: Nisan }992

Kapak Düzeni: Aydın Ülken

92.34. Y.0016.336

ISBN 975-418-019-9

Nazım Hikmet'in bütün yapıtlarını (şiirlerini, Ôyunlarını, romanlarını,

öbür düzyazılarını) bir araya toplayan bu dizi kitaplarda kronolojik sıra uygulanmıştır.

.

Yalnız şiir bölümünde, şairin çocukluk ve çıraklık dqnemi üriinleri (ki

bunları kitaplarına almadığı gibi, birçoğunu dergilerde de yayımlamamıştır) ayrı bir ciltte toplanarak şiir kitapları dizisinin en sonuna konmuştur. Bu cilt şairin yetişme yıllarındaki gelişmelerini izlemek isteyenler içindir.

Şiir bölümündeki sıralama, şairin sağlığında yayımlanan, ya da kendi

düzenlediği ama yayımlandıklarını görmediği kitaplarının yayın, ya da

düzenleome tarihlerine, kitaplarına girmemiş olan şiirlerinin ise yazılış

tarihlerine göredir. Y azılış tarihleri kesinlikle belirlenemeyen şiirlerin yerlerinde kaymalar olabilir. Başta kitapların yayın tarihlerine göre sıralana yapılırken de (iç düzenleri olduğu gibi korunduğu için) şiirler yazılış

tarihlerine göre değil, şairin gönlüne göre bir sıralama içindedirler. Amaç çeşitli dönemlerdeki şiirlerin birbirine kanşmaması olduğundan, bu tür yer değiştirmeterin gelişmeleri izleme açısından fazla bir saxıncası bulunmadığı açıktır.

Elinizdeki yeni derlemeyle, birbirini tutmayan çeşitli müsveddelerden

yola çıkan, savruk, özensiz, acele basımlardaki kargaşaya, sırasında anlamı zedeleyen dizgi düzetti yaniışiarına son verilmiştir.

YAZISMA ADRESI: ADAM YAYlNLARI, [)ÜY(Iq)E:Pf CAOOESI, ÜÇ)O. MEVKII, t-Q, 57 MASI.AK-ISTANOUL

TEL176 Xl JOC8hot) TELG,ADAM):A.Y TELEKS,265341lld<ı tr

Nazım Hikmet

•

Kuvayi Milliye

Şiirler: 3

Kuvayi Milliye

Saat 21-22 Şiirleri

Dört Hapisaneden

Rubailer

KUV AYİ MİLLİYE

İlk Basım: Temmuz 1968

(Kurtuluş Savaşı Destanı adıyla : Mart 1 965)

- BAŞLANGIÇ

ON LAR

Onlar ki toprakta karınca,

suda balık,

havada kuş kadar

çokturlar; ·

korkak, cesur, cahil, hakim ve çocukturlar

ve kalıreden

yaratan ki onlardır,

destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

Onlar ki uyup hainin iğvasına

sancaklarını elden yere düşürürler

ve düşmanı 1 meydanda koyup

kaçarlar evlerine

ve onlar ki bir ni.ce murtada hançer üşürürler

ve yeşil bir ağaç gibi gülen

ve merasimsiz ağlayan

ve ana avrat küfreden ki onlardır,

destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

Demir, kömür ve şeker

ve kırmızı bakır

ve mensucat

ve sevda ve zulüm ve hayat

Il

ve bilcümle sanayi kollarının

ve gökyüzü ve salıra ve mavi okyanus

ve kederli nehir yollarının,

sürülmüş toprağın ve şehirlerin bahtı

bir şafak vakti değişmiş olur,

bir şafak vakti karanlığın kenanndan

onlar ağır ellerini toprağa basıp

doğruldukları zaman.

En ·bilgin aynalara

en renkli şekilleri a15.settiren onlardır.

Asırda onlar yendi, onlar yenildi.

Çok sözler edildi onlara dair

ve onlar için :

zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri yoktur,

denildi.

12

BİRİNCİ BAP

YIL 1918- 1919

ve

KARA YlLAN H İKA YESi

Ateşi ve ihaneti gördük

ve yanan gözlerimizle. durduk

'

bu dünyanın üzerinde.

İstanbul 918 Teşrinlerinde,

İzmir 919 Mayısında

ve Manisa, Menemen, Aydın, Akhisar :

Mayıs ortalarından

Haziran ortalarına kadar

yani tütün kırma mevsimi,

yani, arpalar biçilip

buğdaya başlanırken

yuvarlandılar ...

Adana, Antep, Urfa, Maraş: düşmüş dövüşüyordu ...

Ateşi ve ihaneti gördük.

Ve kanlı bankerler pazarında

memleketi Alaman'a satanlar,

yan gelip ölülerin üzerinde. yatanlar

düştüler. can kaygusuna

ve kurtarmak için başlarını halkın gazabından

karanlığa karışacak basıp gittiler.

Y aralıydı, yorgundu, fakirdi millet,

en azılı düvellerle dövüşüyordu fakat,

.

dövüşüyordu, köle olmamak için iki kat,

iki kat soyulmam�k için.

ıs

Ateşi ve ihaneti gördük.

Murat nehri, Canik dağları ve Fırat,

Yeşilırmak, Kızılırmak,

Gültepe, Tilbeşar Ovası,

gördü uzun dişli İngiliz'i.

Ve Aksu'yla Köpsu,

Karagöl'le Söğüt Gölü

ve gümüş hasarnaklı türbesinde yatan

.

büyük, aşık ölü,

şapkası horoz tüylü Italyan'ı gördü.

Ve Çukuro:va,

kıyasıya düzlük,

uçurumlar, yamaçlar, dağlar kıyasıya

ve Seyhan ve Ceyhan

ve kara gözlü Yürük kızı,

gördü mavi üniformalı Fransız'ı.

Ve devam ettik ateşi ve ihaneti görmekte.

Eşraf ve ayan ve mütehayyizanın çoğu

ve ağalar:

Bağdasar Ağa' dan

Kellesi Büyük Mehmet Ağa'ya kadar,

düşmanla birlik oldular.

Ve inekleri, koyunları, keçileri sürüp, götürüp,

gelinierin ırzına geçip,

·

çocukları öldürüp

ve istiktili yakıp yıktıkça düşman,

dağa çıktı mavzerini, nacağını, çiftesini kapan

ve çığ gibi çoğaldı çeteler

ve köylülerden paşalar görüldü,

kara donlu köylülerden.

Ve bizim tarafa geçenler. oldu

Tunuslu ve Hindli kölelerden.

Ve Türkistanlı Hacı Ahmet,

ı6

kısık gözleri, seyrek sakalı, hafif makinalı tüfeğiyle

dağlarda bir başına dolaştı.

Ve sabahleyin ve öğle sıcağında ve akşamüstü

ve ayışığında ve yıldız alacasında geceleyin,

ne zaman sıkışsa bizimkiler,

peyda oluverdi, yerden biter gibi o

ve ateş etti

ve düşmanı dağıttı,

ve kayboldu dağlarda yine.

Ateşi ve ihaneti gördük.

Dayan dık,

dayandık �er yanda,

dayandık Izmir'de, Aydın'da,

Adana'da dayandık,

dayandık, Urfa'da, Maraş'ta, Antep'te.

Antepliler silahşor olur,

uçan turnayı gözünden

kaçan tavşam ard ayağından vururlar

ve arap kısrağının. üstünde

taze yeşil selvi gibi ince uzun dururlar.

Antep sıcak,

Antep çetin yerdir.

Antepliler silahşor olur.

Antepliler yiğit kişilerdir.

Karayılan

Karayılan olmazdan önce

Antep köylüklerinde ırgattı.

Belki rahatsızdı, belki rahattı,

bunu düşünrneğe vakit bırakmıyordular,

yaşıyordu bir tarla sıçanı gibi

ve korkaktı bir tarla sıçanı kadar.

Yiğitlik ada, silahla, toprakla olur,

onun atı, silahı, toprağı yoktu.

Boynu yine böyle çöp gibi ince

ve böyle kocaman kafalıydı

Karayılari

Karayılan olmazdan önce.

Düşman Antep'e gırınce

Antepliler onu

korkusunu saklayan

bir fıstık ağacından

alıp indirdiler.

Altına bir at çekip

elin� bir mavzer verdiler.

Antep çetin yerdir.

Kırmızı kayalarda yeşil kertenkeleler.

Sıcak bulutlar dolaşır havada

ileri geri ...

Düşman tutmuştu tepeleri,

düşmanın topu vardı.

Antepliler düz ovada

sıkışmışlardı.

Düşman şarapnel döküyordu,

toprağı kökünden söküyordu.

Düşman tutmuştu tepeleri.

Akan: Antep'in kanıydı.

ı8

Düz ovada bir gül fidanıydı

Karayılan'ın

Karayılan olmazdan önceki siperi.

Bu fidan öyle küçük,

korkusu ve kafası öyle büyüktü ki onun,

namlıya tek fişek sürmeden

yatıyordu yüzükoyun.

Antep sıcak,

Antep çetin yerdir.

Antepliler silahşor olur.

Antepliler yiğit kişilerdir.

Fakat , düşmanın topu vardı.

Ve ne çare, kader,

düz ovayı Antepliler

düşmana bırakacaklardı.

«Karayılan» olmazdan önce

umurunda değildi Karayılan'ın

kıyamete dek düşmana verseler Antep'i.

Çünkü onu düşünrneğe alıştırmadılar.

Yaşadı toprakta bir tarla sıçanı gibi,

korkaktı da bir tarla sıçanı kadar.

Siperi bir gül fidanıydı onun,

gül fidanı dibinde yatıyordu ki y.üzükoyun

ak bir taşın ardından

· kara bir yılan

çıkardı kafasını.

Derisi ışıl ışıl,

gözleri ateşten al,

dili çataldı.

Birden bir kurşun gelip

kafasını aldı.

Hayvan devrildi kaldı.

19

Karayılan

Karayılan olmazdan önce

kara yılanın encarnım görünce

haykırdı avaz avaz

.

ömrünün ilk düşüncesini :

«İbret al, deli gönlüm,

demir sandıkta saklansan bulur seni,

·

ak taş ardında kara yılanı bulan ölüm.»

Ve bir tarla sıçani gibi yaşayıp

bir tarla sıçaiıı kadar korkak olan,

fırlayıp adayınca ileri

bir dehşet aldı Anteplileri,

seğirttiler peşince.

Düşmanı tepelerde yediler.

Ve bir tarla sıçanı gibi yaşayıp

bir tarla sıçanı kadar korkak olana :

KARA YlL AN dediler.

« Karayılan der ki : Harbe oturak, .

Kilis yollarından kelle getirek,

nerde düşman varsa orda bitirek,

vurun ha yiğitler namus günüdür ... »

V e biz de bunu böylece duyduk

ve çetesinin başında yıllarca narnı yürüyen

Karayılan'ı

ve Antepiileri

ve Antep'i

aynen duyup işittiğimiz gibi

destammızın birinci babına koyduk.

20

İKİNCİ BAP

YIL YİNE 1919

ve

İSTANBUL'UN HALi

ve

E�URUM ve SIVAS KONGRELERİ

ve

KAMBUR KERiM'İN HiKAYESi

Bu ikinci baptaki vesikalar N.ııJt'un

Devlet Basımevi-İstanbul 1938 basımının 46, 47, 49, 64. 65, 68, 69, 7o, 75, 76, 77, 78, 79. sayfalarmdan almllllftU'.

Biz ki İstanbul şehriyiz, .

Seferberliği görmüşüz :

Kafkas, Galiçya, Çana�kale, Filistin,

·

vagon ticareti, tifüs ve Ispanyol nezlesi

bir de İttihatçılar,

bir de uzun konçlu Alman çizmes.i

· 9l4'ten 18'e kadar

yedi bitirdi bizi.

Mücevher gibi uzak ve erişilmezdi şeker

erimiş altın pahasında gazy�ğı

.

ve namuslu, çalışkan, fakir Istanbullular

sicliklerini yaktılar 5 numara lambalarında.

Yedikleri mısır koçamy dı ve arpa

.

ve süpürge tohumu

ve çöp gibi kaldı çocukların boynu.

Ve lakin Tarabya'da,Pötişan'da ve Ada'da Kulüp'te

aktı Ren şarapları su gibi

ve şekerin sahibi

kapladı Miloviç'in yorganına 1000 liralıkları.

Miloviç de beyaz at gibi bir karı.

Bir de sakalı Halife' nin,

bir.de Yilhelm'in bıyıkları.

Biz ki İstanbul şehriyiz,

güzelizdir,

dört yanımız mavi mavi dağdır, denizdir.

Öfkeli, büyük bir şair :

·

.

.. Ey bin kocadan arta kalan bilmem neyi bakİr»

demiş

bize·

23

ve bir başkası,

yekpare Acem mülkünü feda etti bir sengimize.

�

Biz ki İstanbul şehriyiz,

işte, arzederiz halimizi

Türk halkının yüce katına.

Mevsim yazdır,

919'dur.

V e teşrinlerinde geçen yılın

dört düvele teslim ettiler bizi,

gözü kanlı dört düvele

·

anadan doğma çırılçıplak..

Ve kurumuştu

ve kan içindeydi memelerimiz.

Biz ki İs�anbul ş�hriyiz,

Fransız, Ingiliz, Italyan, Amerikan

bir de Yunan,

bir de zavallı Afrika zencileri

yer bitirir bizi bir yandan,

bir yandan da kendi köpek döllerimiz

Vahdettin Sultan, ve damadı Ferit

.ve İngiliz muhipleri ve M andacılar.

Biz ki İstanbul şehriyiz,

yüce Türk halkı,

malumun olsun çektiğimiz acılar ...

919 Temmuzunun 23'üncü günü

pek mütevazı bir. mektep salonunda

in'ikad etti Erzurum Kongresi.

24

Erzurum'un kışı zorludur, balam,

tandırında tezek yakar Erzurum,

buz tutar yiğitlerinin bıyığı

ve geceleyin karlı ovada

kaskatı katılaşmış, donmuş görürsün karanlığı.

Erzurum'da kavaklar, balam,

Erzurum'da kavaklar tane tane,

kavaklarda tane tane yapraklar.

Ve terden ve toz dumandan ve sinekten geçilmez

Erzurum'da yaz gelip de bastı mıydı sıcaklar.

·

Erzurum'un düzdür, topraktır damı.

Erzurum güzelleri giyer, balam,

incecik ak yünden ehramı.

Yürek boynun büker, balam,

Erzurumlu türkülere.

Halim selimdir Erzurum'un adamı

ve lakin dönmesin gözü bir kere!... ·

Erzurum'da on dört gün sürdü Kongre :

orda, mazlum millederden bahsedildi

bütün mazlum milletlerden

ve emperyalizme karşı dövüşlerinden onlann.

Orda, bir Ş urayı Milli' den bahsedildi,

İrad.ei Milliyeye müstenit bir Şurayı Milli'den.

Buna rağmen,

.. Asi gelmiyelim» diyenler vardı,

«makamı hilafet ve saltana ta.»

Hatta casuslar vardı içerde.

Buna rağmen,

«Bütün aksiını vatan bir küldür» denildi.

«Kabul olunmaz,» denildi,

«Manda ve Himaye ... »

�una rağmen,

Istanbul'da birçok hanımlar, beyler, paşalar,

Türk halkından kesmişlerdi umudu.

Y ağdırıldı telgraflar Erzurum' a :

«�merikan mandası altına girelim,» diye.

«lstiklal, diyodadı, şayanı arzu ve tercihtir, amma

bugün bu, diyorlardı, ·mümkün değil,

birkaç vilayet, diyorlardı, kalacak elde,

şu halde, diyorlardı, şu halde,

Memaliki Osmaniye'nin cümlesine şamil

. Amerikan mandaterliğini talep etmegı

memleketimiz için eh nafi

bir şekli hal kabul ediyoruz.»

Fakat bu şekli halli kabul etmedi Erzurumlu.

Erzurum'un. kışı zorludur, balam,

buz tutar yiğitlerin bıyığı.

Erzurum'da kaskatı, dimdik ölür adam,

kabullenmez yılgınlığı ...

İstanbul'da hanımlar, beyler, paşalar,

tül perdeler, kravatlar, apoletler, şişeler,

çıtı pıtı dilleri ve pamuk gibi elleri

ve biçare telgraf telleri

devretmek için Amerika'ya Anadolu'yu .

şöyle diyorlardı Erzurum'dakilere

26

«Bizi bir başımıza bıraksalar,

tarafgirlik, cehalet

ve çok konuşmaktari başka müspet

bir hayat kuramayız. ·

İşte bu yüzden Amerika çok işimize geliyor.

Filipin gibi vahşi bir memleketi adam etti Amerika.

Ne olacak,

Biz de . on beş, yirmi sene zahmet' çekeriz,

�onra Yeni Dünya'nın sayesinde

Istiklali kafasında ve cebinde taşıyan

bir Türkiye vücuda geliverir.

Amerika, içine girdiği memleket ve millet hayrına

nasıl bir idare kurduğunu

Avrupa'ya göstermek ister.

Hem artık işi uzatmağa gelmez.

Çok tehlikeli anlar yaşıyoruz.

Sergüzeşt ve cidal devri geçmiştir :

Türkiye'yi, geniş kafalı birkaç kişi belki kurtarabilir.»

4 Eylül 919'da toplandı Sıvas Kongresi,

ve 8 Eylülde

Kongrede bu sefer

yine ortaya çıktı Amerikan mandası.

Ak koyunla kara koyunun

.

geçİtte . belli olduğu günlerdi o günler.

Ve Istanbul' dan gelen bazı zevat,

sapsarı yılgınlıklarıyla beraber

ve ihanetleriyle birlikte

bir de Amerikan gazeteci getirmiştjler.

Ve Erzurumlutardan ve. Sıvaslılardan ve Türk milletinden çok ·

işbu Mister Bravn'a güveniyorlardı.

27

Bu zevata :

«İstiklalimizi kaybetmek istemiyoruz efendiler!»

denildi.

Fakat ayak diredi efendiler :

«Mandanın, istiklali ihlal etmiyeceği muhakkak iken,»

dediler,

«Herhalde bir müzaherete muhtacız diyorum ben,»

dediler,

«Hem zaten,»

dediler,

«birbirine mani şeyler değildir

istiklal ile manda.

V e esasen, »

dediler,

«müstakil kalamayız böyle bir zamanda.

Memleket harap,

toprak çorak,

borcumuz 500 milyon,

.

varidat ise i 5 milyon ancak.

Ve Allah muhafaza buyursun

İzmir kalsa Yunanistan'da

ve harbetsek,

düşmanımız vapurla asker getirir.

Biz Erzurum'dan hangi şimendiferle nakliyat yapabiliriz?

Mandayı kabul etmeliyiz, hemen,»

dediler .

. «Onlar dretnot yapıyor,

biz yelkenli bir gemi yapamıyoruz.

Hem, İstanbul' daki Amerikan dostlarımız

Mandamız korkunç değildir,

diyorlar,

Cemiyeti Akvam nizamnamesine dahildir,

diyorlar.»

28

Ve böylece, bin dereden su getirdi İstanbul' dan gelen zevat.

Sıvas, mandayı kabul etmedi fakat,

«Hey gidi deli gönlüm,»

dedi,

«Akı�lı, _umutlu, sabırlı deli gönlüm,

ya ISTIKLAL, ya ölüm!»

dedi.

Kambur Kerim de böyle dedi aynen.

Adapazarlıydı Kambur Kerim.

Seferberlikte ölen babası· marangozdu.

Seferberlik denince aklına Kerim'in :

çok beyaz bir yastıkta kara .. sakallı bir ölü yüzü,

Fahri Bey çiftliğinde patates toplayıp

kaz gütmek,

mektep kitapları

ve bir de saçlan altın gibi sarı

fakat alnı çizgiler içinde anası gelir.

335'te Kerim Eskişehir'e gitti,

mektebe, teyzelerine ve dayısına.

Dayısı şimendiferde makinistti.

Düşman elindeydi Eskişehir.

Kerim on dört yaşındaydı,

kamburu yoktu.

Dümdüzdü fidan gibi

·

ve dünyaya meraklı bir çocuktu.

Dayısı sürmeğe gittiği günler şimendiferi

Kerim' e ekmek vermediğinden teyzeleri

(çok uzun saçlı, ihtiyar· iki kadın)

Hintli askerlerle dost oldu Kerim.

Bunlar (şaşılacak şey)

·

Türkçe bilmeyen

29

ve siyah sakalları, siyah gÖzleri parlak,

avuçlarının üstü esmer, içi ak

ve tel örgülerin üzerinden

Kerim' e bisküviti kutularla atan amcalardı.

Kocaman ·bir ambarları vardı,

Kerim içinde oynardı.

Ambarda nohut çuvalları, bakla, kuru üzüm,

(şaşılacak şey,

katırların yemesi için)

ve sonra cephane sandıklarıyla silahlar.

Bir gün dedi ki makinist dayısı Kerim'e :

«Ambardan silah çalıp bana getir,

gavura karşı koyan zeybeklere göndereceğim.»

Ve ambardan silah çaldı Kerim :

bir bir tane daha

beş on.

Aldattı Hindistanlı dostlarını

·

zeybekleri daha çok sevdiğinden.

Zaten çok sürmedi, ·parlak kara ·sakallı amcalar gitti,

Kerim geçirdi onları istasyona kadar.

f-rtesi gün Lefke köprüsünü atıp

zeybekler gelince Eskişehir' e

dayısı Kerim'i elinden tutup

verdi onlara.

V e işte o günden sonra

. bugüne kadar

kahraman bir türküdür ömrü Kerim'in.

Eskişehir'den alıp onu

«Kocaeli Grubu» paşasına götürdüler.

Çatık kaşlı, yüzü gülmez bir paşaydı bu.

30

Çabucak öğrendi Kerim ata binmeyi,

sığırtmaç olmayı

zaten bilgisi vardı bunda -

·

-

kayalardan genç bir. keçi gibi inmeyi,

gizlenmeyi ormanda.

V e bütün bu marifetleriyle Kerim

kaç kere .ölüme bir kurşun atımı yaklaşarak .

ve «Geçmiş olsun» dedikleri zaman şaşarak

düşman içinden geçip getirdi haber

götürdü haber.

Onu namlı bir «kaptan» gibi sayd� çeteler,

bir oyun arkadaşı gibi sevdi çeteleri o.

Ve bir .fidan gibi. düz

·

bir fidan gibi cesur

.

bir fidan gibi vaadeden bir çocuğun

sevinçle oynadığı bu müthiş oyun

sürdü 1337'ye kadar ...

Kocaeli ormanı gürgen ve meşeliktir :

yüksek

kalın.

Gökyüzü gözükmez.

Durgun bir geceydi.

Hafif yağmur yağınıştı biraz önce�

Fakat ıslanmamış ki yerde yapraklar

karanlıkta hışırtılada yürüyordu beygiri Kerim'in.

Solda ilerde tepenin eteğinde ateş yanıyordu :

« T ekneciler» diye anılan

·

gavur çetelerinin olmalı.

.

Dallardan damlalar düşüyordu Kerim'in yüzüne.

3 1

�eygirin başı gittikçe daha çok karanlığa giriyor.

lpsiz Recep'in yanından dönüyordu Kerim.

Kaatlar götürmüş

.

kaadar getiriyor.

Birdenbire durdu beygir, ·

heykel gibi,

- Tekneciler'in ateşini görmüş olacaksonra birdenbire dörtnala kalktı.

Şaşırdı Kerim.

Dizginleri bıraktı.

Sarıldı beygirin boynuna.

Deli gibi gidiyordu hayvan.

Çocuğa art arda çarpıyordu ağaçlar.

Meşeleri ve gürgenleriyle orman

karanlık bir rüzgar gibi geçiyor iki yandan.

Kim bilir kaç saat böyle gidildi.

Orman bitti birdenbire.

- Ay doğmuş olacak ki ortalık aydınlıktı

V e Kerim· aynı hızla geldiği zaman

·

Armaşa'nın altında Başdeğir:menler'e

beygir ansızın kapaklandı yere,

tekeriendi Kerim.

Doğruldu.

Ve aklına ilk gelen şey

saatına bakmak oldu.

Kırılmıştı camı.

Bindi beygire tekrar.

Hayvan topallıyordu biraz.

Ush� uslu yola koyuldular.

Sol kulağı kanıyordu Kerim'in,

Kirezce'ye .geldiler

·

(Sapanca'yla Arifiye arası),

32

Kerim durdu.

Biraz zor nefes alıyordu.

Geyve'ye girdi ertesi akşam.

Beli o kadar ağrıyordu ki

inemedi beygirden

indirdiler.

Kerim'i bir yaylıya bindirdiler.

Adapazarı.

Sonra belki on gün, belki on beş,

kağnılar, rnekkare arabaları,

sonra, gitgide daralan nefesi,

Yahşıhan; Konya, Sile nahiyesi

(burda malul gaziler için

takma kol ve bacak yapılıyordu),

ve nihayet Hatçehan köyünden çıkıkçı Şerif U s ta.

Hala royalarında görür Kerim ·

incecik bir yoldan eşekle gelip

üzerine doğru eğilen

bu çiçekbozuğu insan yüzünü.

Usta, ovdu Kerini'i bayıltıncaya kadar. ·

Sonra, zifte koydu bu kırılmış dal gibi çocuk gövdesini.

Yirmi gün geçti aradan.

V e sonra bir ikindi vakti ziftin içinden

Kerim'i kambur çıkardılar.

33

ÜÇÜNCÜ BAP

YIL 1920

ve

ARHA VELi İSMAİL'İN Hi KA YESi

Ateşi ve ihaneti gördük.

Düşman ordusu yine başladı yürümeğe.

Akhisar, Karacabey,

Bursa ve Bursa'nın doğusunda Aksu,

çarpışarak çekildik ...

920'nin 29 Ağustosu :

Uşak düştü.

Yaralı ve dehşetli kızgın

fakat toprağımızdan emin,

Dumlupınar sırtlarındayız.

Nazilli düştü.

Ateşi ve ihaneti gördük.

Dayandık

dayanmaktayız.

1920 Şubat, Nisan, Mayıs,

�olu, Düzce, Geyve, Ada,pazarı :

Içimizde Hilafet Ordusu,

Anzavur isyanları.

V e aynı sıradan,

3 Ekim Konya.

Sabah.

500 asker kaçağı ve yeşil bayrağıyla Delibaş

girdi şehre.

37

Alaeddin tepesinde üç gün üç gece hüküm sürdüler.

V e Mana'vgat isıikamederinde kaçıp

ölümlerine giderken

terkilerinde kesilmiş kafalar götürdüler.

Ve 29 Aralık Kütahya :

4 top

ve 1800 atlı bir ihanet

yani Çerkez Ethem,

bir gece vakti

kilim ve halı yüklü katırlan,

koyun ve sığır sürülerini onune katıp

düşmana geçti.

Yürekleri karanlık,

kemerleri ve kamçıları gümüşlüydü,

atları ve kendileri semizdiler ...

Ateşi ve ihaneti gördük.

Ruhumuz fırtınalı, etimiz mütehammil.

Sevgisiz ve ihtirassız çıplak devler değil,

inanılmaz zaafları, korkunç kuvvetleriyle,

silahları ve beygirleriyle insaniardı dayanan.

Beygirler çirkindiler, ·

bakımsızdılar,

hasta bir fundalıktan yüksek değillerdi.

Fakat bozkırda kişneyip köpürmeden

�abırlı ve doludizgin koşmasını biliyorlardı.

Insanlar uzun asker kaputluydu,

yalnayaktı insanlar.

İnsanların başında kalpak,

.

yüreklerinde keder,

yüreklerinde müthiş bir ümit vardı.

İnsanlar devrilmişti, kedersiz ve ümitsizdiler.

İnsanlar, etlerinde kurşun yaralarıyla

köy odalarında unutulmuştular.

V e orda sargı,

deri ve asker postalları halinde

yan yana, sırtüstü yatıyorhrdı.

Koparılmış gibiydi parriıaklan saplandığı. yerı:it:n

eğrilip bükülmüştü

ve avuçlarında toprak ve kan vardı.

V e asker kaçakl an,

korkulan, mavzerleri, çıplak, ölü ayaklarıyla

k,ıranlıkta köylerin içinden geçiyorlardı.

Acıkmıştılar,

merhametsizdil er,

bedbahttılar.

Şosenin ıssız beyazlığına inip

nal sesleri ve yıldızlada gelen atlıyı çevırıyor

ve Bolu dağında ekmek bulamadıkları için

deviriyorlardı uçurumlara :

şayak, cıgara kaadı, tuz ve sabun yüklü yaylılan.

Ve çok uzak,

çok uzaklardaki İstanbul limanında,

gecenin bu geç vakitlerinde,

kaçak silah ve asker ceketi yükleyen laz takalan :

hürriyet ve ümit,

su ve rüzgardılar.

Onlar, suda ve rüzgarda ilk deniz yolculuğundan beri vardılar.

Tekneleri kestane ağacındandı,

üç tondan on tona kadardılar

ve lakin yelkenlerinin altında

fındık ve tütün getırıp

şeker ve zeytinyağı götürürlerdi.

39

Şimdi, büyük sırlarını götürüyorlardı.

Şimdi, denizde bir insan sesinin

ve demirli şileplerin kederlerini

ve Kabataş açıklarında sallanan

saman kayıklarının fenerlerini

peşlerinde bırakıp

ve karanlık suda Amerikan taretlerinin önünden akıp

küçük, kurnaz ve mağrur

gidiyorlardı Karadeniz'e.

Dümende ve başaldarında insanları vardı ki

bunlar

uzun eğri burunlu

ve konuşmayı şehvetle seven ·insanlardı ki

sırtı lacivert hamsilerin ve mısır ekmeğinin

zaferi için

hiç kimseden hiçbir şey beklemeksizin

bir şarkı söyler gibi ölebilirdiler ...

Karanlıkta kurşuni derisi kırmızıya boyanan

�altabaş gemi

Ingiliz torpitosudur.

V e dalgaların üstünde sallanarak

alev alev yanan :

Şaban Reisin beş tonluk takası.

Kerempe Fenerinin yirmi mil açığında,

gecenin karanlığında,

dalgalar minare boyundaydılar

40

ve başları bembeyaz parçalanıp dağılıyordu.

Rüzgar:

yıldız - poyraz.

Esirlerini bardasına alıp

kayboldu İngiliz torpitosu.

Şaban Reisin ·teknesi

ateşten direğiyle gömüldü suya.

Arhaveli İsmail

bu ölen teknedendi.

Ve şimdi

Kerempe Fenerinin açığında,

batan teknenin kayığında

emanetiyle tek başınadır,

fakat yalnız değil :

rüzgarın,

bulutların

ve dalgaların kalabalığı,

İsmail'in etrafında hep bir ağızdan konuşuyordu.

·

Arhaveli İsmail

kendi kendine sordu :

«Emanetimizle varabilecek miyiz?»·

Kendine cevap verdi :

«Varmamış olmaz.»

Gece, Tophane rıhtımında

Kamacı ustası Bekir Usta ona :

«Evladım İsmail,» dedi,

«hiç kimseye değil,» dedi,

«bu, sana emanettir. »

41

Ve Kerempe Fenerinde

düşman projektörü dolaşınca takanın yelkenlerinde,

İsmail, reisinden izin isteyip,

«Şaban Reis,» deyip,

«emaneti yerine götürmeliyiz,» deyip

atladı takanın patalyasına,

açıldı.

«Allah büyük

ama kayık küçük» demiş Yahudi.

İsmail bodoslamadan bir sağnak yedi,

bir sağnak daha,

·

peşinden üç-kardeşler.

Ve denizi bıçak atmak kadar iyi bilmeseydi -eğer

alabora olacaktı.

Rüzgar tam kerte yıldıza dönüyor.

Ta karşıda bir kırmızı damla ışık görünüyor :

Sıvastopol'a giden bir geminin

sancak feneri.

Elleri kanayarak

çekiyor İsmail kürekleri.

İsmail rahattır.

Kavgadan ve emanetinden başka her şeyın haricinde,

İsmail unsurunun içinde.

Emanet :

bir ağır makinalı tüfektir.

Ve İsmail'in gözü tutmazsa liman reisierini

ta Ankara'ya kadar gidip

onu kendi eliyle teslim edecektir.

42

Rüzgar bocalıyor.

Belki karayel gösterecek.

En azdan on beş mil uzaktır en yakın sahil.

Fakat İsmail

ellerine güvenir.

O eller ekmeği, küreklerio sapını, dümenin yekesini

ve Kemeraltı'nda Fotika'nın memesini

aynı emniyetle tutarlar.

Rüzgar karayel göstermedi.

Yüz kerte birden atlayıp rüzgar

bir anda bütün ipleri bıçakla kesilmiş gibi

düştü.

İsmail beklemiyordu bunu.

Dalgalar bir müddet daha

yuvarlandılar teknenin altında

sonra deniz dümdüz

ve simsiyah

durdu.

İsmail şaşırıp bıraktı kürekleri.

Ne korkunçtur düşmek kavganın haricine.

Bir urperme geldi İsmail'in içine.

V e bir balık gibi ürkerek,

bir sandal

bir çift kürek

ve durgun

ölü bir deniz şeklinde gördü yalnızlığı.

V e birdenbire

öyle kalırolup duydu ki insansızlığı

yıldı elleri,

yüklendi küreklere,

kırıldı kürekler.

43

Sular tekneyi açığa sürüklüyor.

Artık hiçbir şey mümkün değil.

Kaldı ölü bir denizin ortasında

kanayan ell�ri ve emanetiyle İsmail.

İlkönce küfretti.

Sonra, «elham» okumak geldi içinden.

Sonra, güldü,

eğilip okşadı mübarek emaneti.

Sonra ...

Sonra, malum olmadı insanlara

Arbaveli İsmail'in akıbeti ...

44

DÖRDÜNCÜ BAP

NURETTiN EŞFAK'IN BİR MEKTUBU

ve

BİR ŞiiRi

Kardeşim,

sana bu mektubu Ankara'da Kuyulu kahvede yazıyorum.

Hep aynı Anadolu havalarını çalıyor gramofon

kocaman bir boru çiçeğine benzeyen ağzıyla.

Dışarda yağmur ...

Mektepten istifa ettim.

Cepheye gidiyorum ihtiyat zabidiğiyle.

Çocuklarımıza Türkçe okutmak,

öğretmek, sevdirmek onlara

dünyanın en diri, en taze dillerinden birini,

kendi dillerini,

güzel şey,

büyük şey.

Fakat bu dilin insanları için çakmak çalmak cephede

daha büyük

daha güzel.

Biliyorum :

iş bölümünden bahsedeceksin.

·

Fakat, Ankara'da çocuklara ders vermek,

bozkırda ateş hattına girmek

haksız ve hazin

bir iş bölümü.

Öyle günlerde yaşıyoruz ki

ben bir iş yapabildim diyebilmek için :

hep alnının ortasında duyacaksın ölümü.

Bak, tam sana bunları yazarken

asker geçiyor sokaktan;

yağmurda harap postallarının meşinini ısiatarak

47

Meclis'in önüne doğru iniyorlar,

İstasyona gidecekler.

Ve türkü söylerken, her nedense her zaman yaptığı gibi,

sesini inceiterek marş okuyor genç Türk köylüsü :

«Ankara'nın taşına bak,

gözlerimin yaşına bak ... »

Yüzleri mühim, dalgın ve yorgun.

Tıraşları uzamış biraz.

Elleri büyük ve esmer.

Ela gözlüler, kara gözlüler, mavi gözlüler.

Yine birdenbire Yunus Emre geldi aklıma.

Başka türlü anlıyorum ben Yunus'u :

Bence onda bütün bir devir dile gelmiş Türk köylüsü :

öte dünyaya dair değil,

bu dünyaya dair kaygılariyla ...

Bir şiir yazdım,

garip bir şiir,

«Türk Köylüsü» diye.

Bir tuhaf mı oluyor böyle günlerde, şiir yazmak?

Her ne hal ise, hoşça kal, gözlerinden öperim.

Ka!"deşin

N ur ettin Eş fak

TÜRK KÖYLÜSÜ

Topraktan öğrenip

. kitapsız bilendir.

·Hoca Nasreddin gibi ağlayan

. Bayburtlu· Zihni gibi gülendir.

Perhad'dır

. Kerem'dir

ve Keloğlan'dır.

Yol görün ur onun garip serine,

analar, babalar umudu keser,

kahbe felek ona eder oyunu.

Çarşamba yı sel alır;

bir yar sever el alır,

kanadı kırılır çöllerde kalır,

ölmeden mezara koyarlar onu.

O, « Yunusu biçaredir

Baştan ayağa yaredir»,

ağu içer su yerine.

Fakat bir kerre bir derd anlayan düşmeyegörsün önlerine

ve bir kerre vakterişip

· «-Gayrık yeter!..»

demesinler.

Bunu bir dediler m:i,

«İsrafil surunu urur,

mahlukat yerinden durur»,

toprağın nabzı başlar

onun nabızlarında atmağa.

Ne kendi nefsini korur,

ne düşmanı kayırır,

«Dağları yırtıp ayırır, .

.

kayaları kesip yol eyler abıhayat akıtmağa ... »

49

BEŞİNCi BAP

920' NiN 16 MAR TI

ve

MANAS TIRLI HA MDiEFENDi

REŞADiYELi VELi OGLU MEMET'iN

' HiKAYESi

«Bu harniyetli ve cesur, Manastırlı

Harndi Efendi olmasaydı, İstanbul felaketinden kim bilir haber almak için ne kadar intizarlar içinde kalacaktık. İstanbul'da bulunan nazır, mebus, kumandan, teşkilatımız mensupları içinden bir zat çıkıp vaktiyle bize haber vermeği

düşünmemiş olduğu anlaşılıyor. Demek

ki cümlesini heyecan ve helecan kaplamıştı. Bir ucu Ankara'da bulunan telin İstanbul'da bulunan ucuna yanaşamayacak kadar şaşkın bir hale gelmiş olduklarına bilmem ki hükmetmek caiz olur mu?»

(Nutuk, s. 295, Devlet Basımevi, İstanbul 1938)

920'nin 16 Martı.

Öğleden evvel

saat onda

makina başında şöyle bir telgraf aldı Ankara'daki

«Per-aliye 16/3/1920.

Ingilizler bastı bu sabah

,

Şehzadebaşı'ndaki Muzika karakolunu.

·

Müsademe edildi.

İşgal altına alıyorlar İstanbul'u şimdi.

Berayi malumat arzolunur. Manastırlı Hamdi ...

920'nin 16 Martı.

Harbiye Nezareti telgrafhanesi buldu Ankara'yı

«Etrafta dolaşıyor Ingiliz askerleri.

Şimdi işte

!ngiliz . askerleri gir:_iyorlar nezarete.

Işte giriyorlar içeri.

Nizarniye kapısına.

Teli kes.

İngilizler burdadır. »

920'nin 16 Martı.

Manastırlı Harndi Efendi

buldu Ankara'dakini tekrar

«Paşa hazretleri,

Harbiye telgrafhanesini de işgal etti İngiliz bahriye askeri

'

53

Tophane'yi de işgal ediyorlar bir taraftan,

bir tar:ıftan da zırhlılardan asker ihraç olunuyor.

Vaziyet vehamet kesbediyor efendim.

Paşa hazretleri,

Emri devletlerine muntazırım.

16 Mart 1920

Ham di>>

920'nin 16 Martı.

Durumu bir daha tekrar etti Harndi Efendi

«Sabah bizim asker uykuda iken

İngiliz bahriye efradı karakolu işgal etmekte iken

askerlerimiz uykudan şaşkın kalkınca müsademe başlıyor.

Neticede bizden altı şehit, on beş mecruh olup

İngilizler zırhlıları rıhtıma yanaştırıp

-!3eyoğlu ve Tophane'yi işgal edip�

Işte Beyoğlu telgrafhanesi .de yok.

İşte Beyoğlu telgraf memurları geldiler.

Kovmuşlar.

Burası da işgal olunacaktır bir saata kadar.

Şimdi haber aldım efendim.>>

920'nin 16 Martı

uykuda kesti kafir uçumüzü,

kurşuna dizdi kafir ikimizi.

İngiliz'in hepsi değil domuzu

Sabaha karşı aldı canımızı.

920'nin 16 Martı

basıldı V ezneciler' de karargah.

Uyan be tosunum uyan.

54

Üçümüzü uykuda kesti kafir,

üçümüz :Abdullah çavuş, Şarkışla'dan Osman,

bir de Zileli Abdülkadir.

920'nin 16 Martı

Bozdoğan Kemeri'nde

kurşuna dizdi kafir ikimizi.

Ahmet oğlu Nasuh arkadaşıının adı,

Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.

920'nin .16 martı

uykuda kesti kafir üçümüzü.

Soktu Osman'ın karnma kasaturayı, ·

bastı göğsüne kafirin dizi.

Dört çocuk babasıydı Abdullah çavuş.

Doymadı dünyasına Abdülkadir.

Üçümüzü uykuda kesti kafir,

kurşuna dizdi.ikimizi.

920'nin 16 Mart sabahı,

karakol un karşısında

bırakmadım elimden silahı, ·

y�re serdim iki İngiliz'i.

Senin ırzını kurtardım İstanbul'um,

Sana can feda çakır gözlü gülüm.

Üçümüzü uykuda kesti kafir,

kurşuna dizdi ikimizi.

Şimdi üçümüz :

Abdullah ve Osman ve Abdülkadir,

taşları yan yana yatar Eyüp'te.

55

Arama, bulamazsın ikimizin kabrini,

belki maşnkta, belki mağripte,

biz de bilmeyiz yerini.

Uykuda kestiler üçümüzü,

kurşuna dizdiler ikimizi,

Ahmet oğlu Nasuh arkadaşıının adı,

Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.

Bir de altıncımız var,

·

kara kaytan bıyıklı bir şehit,

son mekanı şöyle dursun, .

adını da bilen yok ...

ALTINCI BAP

MUHAREBE LER

ve

DÜŞ MAN E LiNDE KALANLAR

ve

KAR TA L Ll KAZl M'IN HiKAYESi

İnönü meydanı, yavrum,

rüzgar,

soğuklar insanı arı gibi başlıyor.

Zemheriler bitti diyelim,

hamsin ya başladı, ya başlıyor.

Muharebe beş giin beş gece sürdü.

Kan gövdeyi götürdü.

V e nihayetinde

düşmanlar karın üstünde

top arabaları, sandıklar dolusu konyak,

altı kamyon bıraktılar.

Sonra, kaçarlarken, yavrum,

köyleri, köprüleri yakcılar ...

Bu, Birinci İnönü,

sonra ikincisi :

23 Mart 1921 günü

düşmanın Bursa ve Uşak grupları üstüroüze yürüyor.

Onlarda, topçu ve piyade

bizden üç kere fazla,

bizim atlımız çok.

Atlarin makanizması,

hartucu,

namlusu yoktur

ve kılıç çıplak, ucuz bir demirdir.

26 Mart :

Akşam.

Sağ cenah ilerimize yanaştılar.

27 Mart:

Bütün cephelerde temas.

59

28, 29, 30 :

Kavgaya devam.

Ve Martın 3 ı 'inci gecesinde,

.

(ayış.ığı var mıydı bilmiyorum)

Inönü karanlığı sesler ve kıvılcımlada doluydu.

Ve ertesi gün ı Nisan :

Metristepe aydınlanıyor.

Saat altı otuz.

:Sozöyük yanıyor. ·

Düşman muharebe meydanını silahlarımıza terketmiştir.

Sonra, 8 Nisandan ı ı Nisana kadar :

Dumlupınar.

Sonra, Haziran.

Bir yaz gecesi.

Dünyada yalnız pırıltılar

ve böceklerin sesi.

Sakarya'yı üç yerinden sallarla geçiyoruz.

Basarak aldık

Adapazarı'nı.

Ve dolaşıp Sapanca Gölü'nün sazlıklarını

yanaştık İzmit'in doğusunda çuha fabrikasına.

Düşman,

. ·

kısmen gemilere binerek denizden

ve kısmen Karamürsel üzerinden

Bursa�ya çekilip

boşalttı İzmit şehrini gece yarisı.

6o "

Sonra 23 Ağustos :

Sakarya melhamei kübrası ki

devamı 13 Eylül gününe kadardır.

Bizim kırk bin piyademiz,

dört bin beş yüz atlımız,

düşmanın seksen sekiz bin piyadesi,

üç yüz topu vardır.

Harp meydanının kuzey yanı

Sakarya

ve dağlardır :

keskin

ve dik yamaçlarıyla

ve kireçli toprakları

ve kayalarında tek başlarına birbirinden uzak

haşin ve münzevi çam ağaçlarıyla Abdüsselam-dağı,

Gökler-dağı, dağlar.

Ve Sakarya' dan bu havalide

yalnız, çatal tımaklı karacalar su içmektedir.

Ankara suyunun döküldüğü yerden

Eskişehir kuzeybatısına kadar

Sakarya mecrası uçurumlar içinden geçmektedir.

G:üneyde

·

ve güneydoğuda

yapraksız ve �azin

genış ve uzun

ve insana bıraktığı' hiçbir şeye acımadan

ölmek arzusu veren

Cihanbeyli ovası :

çöl..;

6ı

Bu çölün,

bu dağların,

bu nehrin ve bizim önümüzde

yirmi iki gün ve gece fasılasız dövüşüp

düşman ordusu ric'ata mecbur kaldı.

Buna rağmen :

Sene 19.22.

ve 15 vilayet ve sancak

ve 9 büyük şehir

düşman elindedir.

İnanılmaz şeyler düşmandadır ki·

bunların arasında :

7 göl, ll nehir

·

ve köklerinde baltatnızın yarası

ve yangınlarıyla bizim olan

yüz kere yüz bin dönüm orman,

bir tersane, iki silah fabrikası,

ve 19 körfez ve liman ki

belki birçoğunun

rıhtımı,

mendireği,

kırmızı, yeşil fe,nerleri yoktur

ve belki sularında

ateş kayıklarının ışıltısından başka ışık yanmadı,

fakat onlar

tahta iskeleleri ve kederli balıkçılarıyla bizimdiler.

Sonra, 3 deniz,

6 kol tren hattı,

sonra, göz alabildiğine yol :

sılaya gittiğimiz,

gurbette göründüğümüz

62

ve neden

ve nıçın olduğunu sormadan

çöle; Çaiıakkale'ye,

ölüme gittiğimiz yol

ve sonra toprak

ve o toprağın insanları :

Uşak tezgahlarının halı dokuyanlan,

klaptan işlemeli eğerleriyle meşhur

·Manisa'lı saraçlar,

yol kıyılarında ve istasyonlarda açlar

ve kurnaz

ve cesur

ve ağırbaşlı ve çapkın

ve k�tleleriyle d�likanlı

Istanbul ve Izmir işçileri

ve zahire ve kantariye tacirleriyle eşraf ve ayan,

kıl çadırlı yürükleri Aydın'ın,

ve sonra, ırgat,

ortak çı,

maraba,

davarlı ve davarsız,

yarırri meşin çizmeli

ve ham çarıktı köylüler.

15 vilayet ve sancak

ve 9 büyük şehir

düşman elindedir.

Mehtaplı bir gece,

gümüş bir kutunun içindesin :

ortalık öyle bir tuhaf aydınlık, öyle ıssız.

Ya çok seslidir

ya hiç ses vermez mehtaplı gece zaten.

Yatıyor filintasının arkasında Kartallı Kazım.

Kız gibi Osmanlı filintası.

Parlıyor arpacık

namlının ucunda :

yüz yıllık yoldaymış gibi uzak

ve bir damlacık.

Kazım emir aldı merkezden :

Gebze'deki İngiliz'in tercümanı vurulacak.

Köylerde teşkilat kurmuş tercüman Mansur :

satıyor bizimkileri.

�azım iyi hesaplamış herifin geçeceği yeri.

Işte sökün etti Mansur karşıdan :

beygirin üzerinde.

Beygir yük�ek,

Ingiliz kadanası.

Kendi halinde yürüyor hayvan

ortasında demiryolunun

sallana sallana,

ağır ağır.

Tercüman herhalde bırakmış dizginleri,

başı sallanıyor,

belki de uyuyor üzerinde beygirin.

Y aklaştıkça büyüyor herif.

Zaten mehtapta heybetli görünür insan.

Arada kaldı kalmadı dört yüz adım;

namlıyı kaldırdı birazcık Kazım,

nişan aldı sallanan başına Mansur'un.

Soldaki yamaçtan bir taş parçası düştü.

Bir kuş uçtu sağdaki ağaçtan,

- ağaç çınar ---'".

Kuş ürkmüş olacak.

Çevrildi Kazım'ın başı kuşun uçtuğu yana,

mehtapht yüz yüze geldiler.

·

Mehtap koskocaman,

desdeğirmi,

bembeyaz.

Ve Kazım'ın gözünü aldı ·. adeta.

Zaten bu yüzden,

tekrar göz, gez, arpacık

ve filintayı ateşiediği zaman

ilk kurşun Mansur'un başını delecek yerde

'

.

' .

galiba omuzuna girdi.

Herif «Hınk» dedi bir,

beygirin başını çevirdi

dörtnal kaçıyor.

·

Yetiştirdi ikinci kurşunu . Khım.

�eygirin üstünde sola yıkıldı Mansur.

U çüncü kurşun.

Tercüman düştü beygirden.

Fakat bir ayağı üzengiye takılı kalmış,

sürüklendi kaçan hayvanın peşinde biraz,

sonra kurtuldu ki ayağı

yıkılıp kaldı olduğu yerde.

Yamaca sardı beygir.

Kalktı Kazım,

yürüdü Mansur'a doğru,

üzerinden Hatları alacak.

· Arada dört telgraf direği yalnız,

.

ellişerden iki yüz metre eder.

Mansur doğruldu ansızın,

.

kaçıyor hayır aşağı.

Filintayı omuzladı Kazım.

Dördüncü kurşun.

Yıkıldı herif.

6s

Koştu Kazım.

Doğruldu yine Mansur.

Yürüyor sarhoş gibi sallanarak,

kaçmıyor artık,

·

yürüyor.

Kazım da bıraktı koşmayı.

Deniz kıyısına indiler.

Orda boş bir fabrika var,

bir de beyaz bir ev,

tahta iskelesi iner denizin içim; kadar.

Mansur suya giriyor,

kiatlar ıslanacak.

Beşinci kurşunu yaktı Kazım.

Suya düşüp. kaldı önde giden

ve Kazım tazelerken şarjörü

bir ışık yandı beyaz evde,

·

bir pencere açıldı.

Galiba bir kadın baktı dışarıya ..

Boğazlanıyormuş gibi bağırdı Mansur.

Pencere kapandı,

ışık söndü.

Tercüman attı kendini tahta iskeleye.

Art ayakları kırılmış bir hayvan gibi sürünüp tırmanıyor.

Hay anasını,

ay da denize düşmüş

toplanıp dağılıyor,

dağılıp toplanıyor.

Velhasıl,

lafı uzatıiııyalım,

Mansur'un işini bıçakla bitirdi Kazım.

Kaatlar kan içindeydi.

Fakat kan kapatmıyor yazıyı ...

66

Namussuzun biriydi Mansur,

· muhakkak.

Düşmana satılmıştı,

orası öyle.

Kaç kişinin başını yedi,

malum.

Ama ne de olsa

mehtapta herif beygirin üzerinde uyumuş geliyordu.

Demek istediğim,

böyle günlerde bile, böyle bir adamı bile bu çeşit öldürüp

ortalık duruldukta, yıllarca sonra mehtaba baktığın vakjt

üzüntü çekmernek için,

ya, insanlarda yürek dediğin taştan olacak,

yahut da dehşetli namuslu olacak yüreğin,

Kazım'ınki taştan değildi çok şükür,

fakat namuslu.

Ne malum? dersen :

·növüştü pir aşkına, ·

yaral_andı birkaç kere

ve saıre.

Ve kavga bittiği zaman

.

ne çifdik sahibi oldu, ne apartıman.

Kavgadan önce Kanal'da bahçıvandı,

. kavgadan sonra Kartal'da bahÇıvan ...

' !

YEDiNCİ BAP

922 A G

US T OS A YI

ve

KADlNL ARl MI Z

ve

6 A GUSTOS EM Ri

ve

BİR ALETLE BİR İ N SANlN H i K AYESi

Ayın altında kağnılar gidiyordu.

Kağnılar gidiyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.

Toprak öyle bitip tükenmez,

dağlar öyle uzakta,

sanki gidenler hiçbir zaman

...

hiçbir menzile erişmiyecekti.

Kağnılar yürüyordu yekpare meşeden tekerlekleriyle.

Ve onlar ayın altında dönen ilk tekerlekti.

Ayın altında öküzler

başka ve çok küçük bir dünyadan gelmişler gibi

ufacık, kısacıktılar,

ve pınltılar vardı hasta, kınk boynuzlarında

ve ayakları altından akan

toprak,

toprak

ve topraktı.

Gece aydınlık ve sıcak

ve k�ğnılarda tahta yataklarında

koyu mavi humbaralar çırılçıplaktı.

Ve kadınlar

birbirlerinden gizliyerek

bakıyorlardı ayın altında

geçmiş kafilelerden kalan öküz ve tekerlek ölülerine.

V e kadınlar,

bizim kadınlarımız :

korkunç ve mübarek elleri,

ince, küçük çeneleri, kocaman gözleriyle

anamız, avradımız, yarimiz

ve sanki hiç yaşamamış gibi ölen

71

ve soframızdaki yeri

öküzümüzden sonra gelen

ve dağlara kaçırıp uğrunda hapis yattığımız

ve ekinde, tütünde, odunda ve pazardaki

ve karasabana koşulan

ve ağıllarda

ışıltısında yere saplı bıçakların

oynak, ağır kalçalari ve zilleriyle bizim olan

·

kadınlar,

bizim kadınlarımız

şimdi ayın altında

kağnıların ve bartuçların peşinde .· .

harman yerine kehribar başaklı sap çeker gibi

aynı yürek ferahlığı,

aynı yorgun alışkanlık içindeydiler.

Ve on beşlik şarapnelin çeliğinde

ince boyuolu çocuklar uyuyordu.

Ve ayın altında kağnılar

.

yürüyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.

«6 Ağustos emri» verilmiştir.

Birinci ve İkinci ordular, kıt' alan, kağnıları, süvari alaylarıyla

yer değiştiriyordu, yer değiştirecek.

98956 tüfek,

325 top_,

5 tayyare,

2800 küsur mitralyöz,

2500 küsur kılıç

ve 186326 tane pırıl pırı:l insan yüreği

ve bunun iki misli kulak, kol, ayak ve göz

kımıldanıyordu gecenin içinde.

Gecenin içinde toprak.

Gecenin içinde rüzgar.

72

Batıralara bağlı, hatıraların dışında,

gecenin içinde :

insanlar' aletler ve hayvanlar'

demirleri, tahtaları ve etleriyle birbirine sokulup,

korkunç ve sessiz emniyetlerini

birbirlerine sokulmakta bulup,

kocaman, yorgun ayakları,

topraklı elleriyle yürüyorlardı.

Ve onların arasında

Birinci Ordu İkinci Nakliye Taburu'ndan

İstanbullu şoför Ahmet

ve onun kamyoneti vardı.

Bir acayip mahluktu üç numrolu kamyonet :

İhtiyar, cesur, inatçı ve şirret.

Kırılıp dağlarda kalan sol arka makası yerine

şasinin altına, dingilin üzerine

hudaklı bir gürgen kütüğü sarmış olmasına rağmen

ve kalb ağrılarıyla

ve on kilometrede bir

karanlığa yaslanıp durduğu halde .

ve vantilatöründe dört kanattan ikisi noksan iken

şahsının vekarlı kudretini resmen biliyordu :

«6 Ağustos emri» nde ondan ve arkadaşlarından

«

ihzar ve teşkil edilmiş bulunan

• • •

ve cem'an 300 ton kabiliyetinde kabul olunan

100 kadar seri otomobil...» diye bahsediliyordu.

İhzar ve teşkil olunanlar,

bu meyanda Ahmet'in kamyoneti,

insanların, aletlerin ve kağnıların yanından geçip

Afyon - Ahırdağları ve imtidadına doğru iniyorlardı.

73

Ahmet'in kafasında uzak bir şehir ve bir şarkı vardı.

Bu şarkı nihaventtir

ve beyaz tenteli sandalları,

siyah mavnaları,

güneşli karpuz kabuklarıyla

bir deniz kıyısındadır şehir.

V antilatörde adedi devir

düşüyor gibi.

Arkadaşlar ileri geçtiler.

Ay hattı.

Manzara yıldızlardan ve dağlardan ibaret.

Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,

çınar dibinde iki mars bir oyunla yenip Bücür'ü,

kalk,

sıra se�ilerin önünden yürü,

çeşmeyı geç,

mektep bahçesi, medreseler,

orda, Harbiye Nezareti'nin arka duvarında

siyah çarşaflı bir kadın

çömelip yere

darı serper güvercinlere

ve papelciler

şemsiye iistünde papaz açarlar.

Motor mızıkçılık ediyor,

bizi dağ başlarında bırakacak meret.

Ne diyorduk �ğlum Ahmet?

Dökmeciler sağda kalır,

derken, Uzunçarşı'ya saparken,

74

köşede, sol kolda seyyar kitapçı :

«Hikayei Billur Köşkıo,

altı cilt «Tarihi Cevdet»

ve «Fenni Tabahat».

T abahat, mutfaktan gelirtniş,

yani yemek pişirmek.

Hani, uskumru dolmasına da bayılının pek.

Y aldızlı kuyruğundan tutup

bir salkım üzüm gibi yersin.

ilerde bir süvarİ kolu gidiyor,

saptılar sola.

Uzunçarşı'yı dikine inersin.

Sandalr.acılar, tavla pulcuları, tesbihçiler.

Ve sen lstanbuHu,

sen kendi ellerinin hünerine alışmış olduğundan

şaşarsın İstanbullulara :

ne kadar ince, ne çeşitli hünerleri var, dersin.

Rüstem Paşa Camii.

U rgancılar.

Urgancılarda yüz parça: yelkenli gemiyi

ve hesapsız katır kervanlarını donatacak kadar

urgan, halat ve dökme tunçtan çıngıraklar satılır.

Zindankapı, Babacafer.

U zak ta Balıkpazarı.

Kuruyemişçiler.

Yemiş iskelesindeyiz :

sandalları, mavnaları,

güneşli karpuz kabuklarıyla

yüzüne hasret kaldığım deniz.

75

Sol arka lastik hava mı kaçırıyor ne?

inip

baksam ...

Yemiş iskelesinden dilenci vapuruna binip

Eyüp'te Niyet Kuyusu'na gittikti.

Elleri yumuk yumuk,

hacakları biraz çarpıktı ama,

yeşil zeytin tanesi gibi gözler.

Kaşları da hilal gibi çekikti.

Tam Kasımpaşa'ya yaklaştık, beyaz başör:üsü ...

Lastik hava kaçırıyor.

Derdin e deva bulmazsak eğer ...

Dur bakalım Babacafer ...

Üç numrölu kamyonet durdu.

Karanlık.

Kriko.

Pompa.

Eller.

Küfreden ve küfrettiğine kızan elleri

lastikte ve ihtiyar tekerlekte dolaşırken

Ahmet hatırladı :

bir gece nüzüllü babaannesini

sedird�n sedire taşırken

kadıncağız ...

İç lastik boyd'an boya patladı.

Yedek? ·

Yok.

Dağlarda avaz avaz

imdat istemek?

Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,

·

sana tek başına verilmiştir üç numrolu kamyonet.

Hem, hani bir koyun varmış,

kendi hacağından asılan bir koyun.

Süleymaniyeli şoför Ahmet

soyun ...

Soyund u.

Ceket, külot, pantol, don, gömlek ve kalpak

ve kırmızı kuşak,

Ahmet' i postallarının üstünde çırılçıplak

bırakarak

dış lastiğin içine girdiler,

şişirdiler.

Bu şarkı nihaventtir�

Deniz kıyısında bir şehir ...

Beyaz başörtüsü ...

Saatta elli yapıyoruz ...

Dayan ömrümün törpüsü,

dayan da dağlar anadan doğma görsün şoför Ahmet' i,

dayan arslan ...

Hiçbir zaman ·

.

böyle merhametli bir ümitle sevmedi

hiçbir insan

. hiçbir aleti ...

77 '

SEKİZİNCi BAP

26 A G

US T OS GECESiNDE SAA T LAR

İ K İ OTU ZDA N BEŞ OTU ZA KADAR

ve

İ Z M İR RI H TI MI NDA N A KDEN İ Z'E

BA KA N NEFER

Saat 2.30.

Kocatepe yanık ve ihtiyar bir bayırdır,

ne ağaç, ne kuş sesi,

ne toprak kokusu vardır.

Gündüz güneşin,

gece yıldızların altında kayalardır.

V e şimdi gece olduğu için

ve dünya karanlıkta daha bizim,

daha yakın,

.

daha küçük kaldığı ıçın

ve . bu vakitlerde topraktan ve yürekten

evimize, aşkımıza ve kendimize dair

sesler geldiği için

kayalıklarda şayak kalpaldı nöbetçi

okşayarak gülümseyen bıyığını

seyrediyordu Kocatepe'den

dünyanın en yıldızlı karanlığını.

Düşman üç saatlik yerdedir

ve Hıdırlık-tepesi olmasa

Afyonkarahisar şehrinin ışıkları gözükecek.

Kuzeydoğuda Güzelim-dağları

ve dağlarda tek tek ateşler yanıyor.

Ovada Akarçay bir pırıltı halinde

ve şayak kalpaklı nöbetçinin hayalinde

şimdi yalnız suların yaptığı bir yolculuk var :

Akarçay belki bir akar su,

belki bir ırmak,

belki küçücük bir nehirdir. ·

Sı

Akarçay Dereboğazı'nda değirmenleri çevırıp

ve kılçıksız yılan balıklarıyla

Yedişehitler kayasının gölgesine girip

çıkar.

V e kocaman çiçekleri eflat\ın

kırmızı

beyaz

ve sapları bir, bir buçuk adam boyundaki

haşhaşların arasından akar.

Ve Afyon önünde

Altıgözler Köprüsü'nün altından

gündoğuya dönerek

ve Konya tren hatt�na rastlayıp yolda

Büyükçobanlar Köyü'nü solda

.

ve Kızılkilise'yi sağda bırakıp

gider.

Düşündü birdenbire kayalardaki adam

kaynakları ve yolları düşman elinde kalan bütün nehirleri.

Kim bilir onlar ne kadar büyük,

ne kadar uzundular?

Birçoğunun adını bilmiyordu,

.

yalnız, Yunan'dan önce ve Seferberlik'ten evvel

Selimşahlar Çiftliği'nde ırga,tlık ederken Manisa'da

geçerdi Gediz'in sularını başı dönerek.

Dağlarda tek tek ateşler yanıyordu.

V e yıldızlar öyle ışıltılı, öyle ferahtılar ki

şayak kalpaklı adam

nasıl ve ne zaman geleceğini bilmeden

güzel, rahat günlere inanıyordu

ve gülen bıyıklarıyla duruyordu ki mavzerinin yanında,

82

birdenbire beş adım sağında onu gördü.

Paşalar onun arkasındaydılar.

O, saatı sordu.

Paşalar : «Üç,» dediler. ;

Sarışın bir kurda benziyordu.

V e mavi gözleri çakmak çakmaktı.

Yürüdü uçurumun başına kadar,

eğildi, durdu.

Bıraksalar

ince, uzun hacakları üstünde yaylanarak

ve karanlıkta akan bir yıldız gibi kayarak

Kocatepe'den Afyon Ovası'na atlıyacaktı.

Saat 3.30.

Halimur - Ayvalı hattı üzerinde

manga mevziindedir.

İzmirli Ali Onbaşı

(kendisi tornacıdır)

karanlıkta · gözyordamıyla

sanki onları bir daha görmiyecekmiş gibi

baktı manga efradına birer birer :

Sağda birinci nefer

sarışındı.

İkinci esmer.

Üçüncü kekemeydi

fakat bölükte

yoktu onun ustune şarkı söyliyen.

Dördüneünün yine mutlak bulamaç istiyordu canı.

Beşinci, vuracaktı amcasını vurani

tezkere alıp Urfa'ya girdiği akşam.

Altıncı,

inanılınıyacak kadar büyük ayaklı bir adam,

memlekette toprağını ve tek öküzünü

ihtıyar bir muhacir kansına bıraktığı için

kardeşleri onu mahkemeye verdiler

ve bölü�te arkadaşlarının yerine nöbete kalktığı için

·

ona «Deli Erzurumlu» derdiler.

Yedinci, Meh�et oğlu Osman' dı.

Çanakkale'de, Inönü'nde, Sakarya'da yaralandı

ve gözünü kırpmadan

·

, ·

daha bir hayli yara alabilir,

yine de dimdik ayakta kalabilir.

Sekizinci, İbrahim, korkmıyacaktı bu kadar

·

bembeyaz dişleri böyle tıkırdayıp

.

birbirine böyle vurmasalar .

. Ve Izmirli Ali On başı · biliyordu ki :

tavşan korktuğu için kaçmaz

.

·

kaçtığı için korkar.

Saat 4.

Ağzıkara - Söğütlüdere mıntıkası.

·

On ikinci Piyade Fırkası.

Gözler karanlıkta, uzakta.

Eller yakında, makanizmalar üzerinde.

Herkes yerli yerinde.

Tabur imamı

mevzideki biricik silahsız adan:ı :

ölülerin adamı, .

kırık bir söğüt_dalı dikerek.. kıbleye doğru,

durdu boyun bükiip

el kavuşturup sabah namazına.

İçi rahattır.

Cennet, ebedi bir istirahattır.

V e yeniiseler de, yenseler de adayı,

meydanı gazadan o kendi elleriyle verecektir

Cenabı rabbülalemine şühedayı.

Saat 4.45.

Sandıklı civarı.

Köyler.

Sarkık, siyah bıyıklı süvarİ,

çınar dibinde, beygirinin yanında duruyordu.

Çukurova beygiri

kuyruğunu karanlığa vuruyordu :

dizkap aklarında ·kan,

.

.

kantarmasında köpük ...

Ikinci Süvarİ Fırkası'ndan Dördüncü Bölük,

atları, kılıçları ve insanlarıyla havayı kokluyor.·

Geride, köylerde bir horoz öttü.

Ve sarkık, ·siyah bıyıklı süvarİ

ellerinin tersiyle yüzünü örttü.

Karşı dağlar ardında, düşman elinde kalan

bir başka horoz vardır :

baltaibik, sütbeyaz bir Denizli horozu.

Düşmanlar herhal . onu çoktan kesip

çorbasını yapmışlardır ...

Saat beşe on var.

Kırk dakka sonra şafak

sökecek.

«Korkma sönmez bu şafaklarda yüzen al sancakı..

ss

Tınaztepe'ye karşı Kömürtepe güneyinde,

On beşinci Piyade Fırkası'ndan iki ihtiyat zabiti

ve onların genci, uzunu,

Darülmuallimin mezunu Nurettin Eşfak,

mavzer tabancasının emniyetiyle oynıyarak

konuşuyor :

- Bizim İstiklal Marşı'nda aksıyan bir taraf var,

bilmem ki, nasıl anlatsam,

Akif, inanmış adam,

fakat onun, ben,

inandıklarının hepsine inanmıy·orum.

Mesela, bakın :

«Gelecektir sana vaadettiği günler Hakkın.»

Hayır,

gelecek günler için

gökten ayet inmedi bize.

Onu biz, kendimiz

vaadettik kendimize.

Bir şarkı istiyorum

zaferden sonrasına dair.

«Kim bilir belki yarın ... »

Saat beşe beş var.

Dağlar aydınlanıyor.

Bir yerlerde bir şeyler yanıyor.

Gün ağardı ağaracak.

Kokusu tütmeğe başladı ·:

Anadolu toprağı uyanıyor.

Ve bu anda, kalbi bir şahan gibi göklere salıp

ve pırıltılar görüp

ve çok uzak

çok uzak bir yerlere çağıran sesler duyarak

86

bir müthiş ve mukaddes macerada,

ön safta, en ön sırada,

şahlanıp ölesi geliyordu insanın.

Topçu evvel mülazımı Hasan'ın

yaşı yirmi birdi.

Kumral başını gökyüzüne çevirdi,

kalktı ayağa.

Baktı, yıldızları ağaran muazzam karanlığa.

Şimdi bir hamlede o kadar büyük,

öyle şöhretli işler yapmak istiyordu ki

bütün ömrünü ve hatırasını

ve yedi buçukluk bataryasını

ağianacak kadar küçük buluyordu.

Yüzbaşı sordu :

- Saat kaç?

- Beş.

- Yarım saat sonra demek ...

98956 tüfek

ve şoför Ahmet'in üç numrolu kamyonetinden

yedi buçukluk şnayderlere, on beşlik obüslere kadar,

bütün aletleriyle

ve vatan uğrunda,

yani, topra� ve hürriyet ıçın ölebilmek kabiliyederiyle

Birinci ve Ikinci ordular

baskına hazırdılar.

Alaca karanlıkta, bir çınar dibinde,

beygirinin yanında duran

sarkık, siyah bıyıklı süvarİ

kısa çizmeleriyle atladı atma.

Nurettin Eşfak

baktı saatına :

- Beş otuz ...

V e başladı topçu ateşiyle

ve fecirle birlikte büyük taarruz ...

Sonra.

Sonra, düşmanın müstahkem cepheleri düştü.

Bunlar : Karahisar güneyinde 50

ve doğusunda 20-30 kilometredeydiler.

Sonra.

Sonra, düşman ordusu kuvayi külliyesini ihata ettik

Aslıhanlar civarında

30 Ağustosa kadar.

Sonra.

Sonra, 30 Ağustosta düşman kuvayi külliyesi imha ve esir olundu.

Esirler arasında General T rikopis :

Alaturka sopa yemiş bir temiz

ve sırmaları kopuk frenk uşağı ...

·

Yaralı bir düşman ölüsüne takıldı Nurettin Eşfak'ın ayağı.

Nurettin dedi ki : «Teselyalı Çoban Mihail,»

Nurettin dedi ki : «Seni biz değil,

buraya gönderenler öldürdü seni .

·

. . »

Sonra.

Sonra, 31 Ağustos gunu

ordularımız İzmir' e doğru yürürken

serseri · bir kurşunla vurolan

Deli Erzurumluydu.

88

Devrildi.

Kürek kemikleri altında toprağı duydu.

Baktı yukarı,

baktı karşıya.

Gözler hayretle yandılar :

önünde, sırtüstü, yan yana yatan postalları

her seferkinden kocamandılar.

Ve bu postallar daha bir hayli zaman

üzerlerinden atlayıp geçen arkadaşların arkeisından

seyredip güneşli gökyüzünü

ihtiyar bir muhacir karısını düşündüler.

Sonra ...

Sonra, sarsılıp ayrıldılar birbirlerinden

ve Deli Erzurumlu ölürken kederinden

yüzlerini topl:'ağa döndüler ...

Solda, ilerdeydi Ali On başı.

·

Kan içindeydi yüzü gözü.

Bir süvarİ takımı geçti yanından dörtnala.

Kaçanı kovalamıyordu yalnız

ulaşmak da istiyordu bir yerlere

ve sadece kalıretmiyor

yaratıyordu da.

V e kılıçların, nalların, elierin ve gözlerin pırıltısı

ard�rda çakan aydınlık bir bütündü.

Ali Onbaşı bir şimşek hızıyla düşündü

ve· şu türküyü duydu :

8g

«Dörtnala gelip Uzak Asya'dan

Akdeniz' e bir kısrak başı gibi uzanan

bu memleket bizim.

Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak

ve ipek bir halıya benziyen toprak, .

bu cehennem, bu cennet bizim.

Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,

yok edin insanın insana kulluğunu,

bu davet bizim ...

Yaşamak bir ağaç gibi tek ve h ür

ve bir orman gibi kardeşçesine;

bu hasret bizim ... »

Sonra.

Sonra, 9 Eylülde İzmir'e girdik

ve Kayserili bir nefer

yanan şehrin kızıltısı içinden gelip

·

öfkeden, sevinçten, ümitten ağlıya ağlıya,

Güneyden Kuzeye,

Doğudan Batıya,

Türk halkıyla beraber

seyretti İzmir rıhtımınd;ın Akdeniz'i.

Ve biz de burda bitirdik destanımizı.

Biliyoruz ki layığınca olmadı bu kitap,

Türk halkı bağışlasın bizi,

onlar ki. toprakta karın ca,

suda balık, · havada kuş kadar

çokturlar;

korkak, cesur, cahil, hakim ve çocukturlar

ve kalıreden

yaratan ki -onlardır,

kitabımızda yalnız onların maceraları vardır ...

939 İstanbul Tevkifanesi,

940 Çankırı Hapisanesi,

941 Bursa Hapisanesi.

Piraye İçin Yazılmış :

SAAT 21-22 ŞİİRLERİ

İlk Basım : Eylül 1965

Ne güzel şey hatırlamak seni :

ölüm ve zafer haberleri içinden,

hapiste

ve yaşım kırkı geçmiş iken ...

Ne güzel şey hatırlamak seni :

bir mavi kumaşın üstünde unutulmuş olan elin

ve saçlarında

vakur yumuşaklığı .canımın i�i İstanbul toprağının ...

İçimde ikinci bir insan gibidir

seni sevmek saadeti ...

Parmakların ucunda kalan kokusu sardunya yaprağının,

güneşli bir rahatlık

ve etin daveti :

kıpkızıl çizgilerle bölünmüş

sıcak

koyu bir karanlık ...

Ne güzel şey hatırlamak seni,

yazmak sana dair,

.

hapiste sırrüstü yatıp seni düşünmek :

filinca gün, falanca yerde söylediğin söz,

kendisi değil

edasındaki dünya ...

95

Ne güzel �ey .hatırlamak seni.

Sana tahtadan bir �eyler oymalıyım yine :

bir çekmece

bir yüzük,

ve üç metre kadar ince ipekli dokumalıyım.

Ve hemen

.

fırlayarak yerimden

penceremde demiriere yapışarak

hürriyetin sütbeyaz maviliğine

sana yazdıklarımı bağıra bağıra okumalıyım ...

Ne güzel �ey hatırlamak seni :

ölüm ve zafer haberleri içinden,

hapiste

ve . ya�ım kırkı geçmi� iken ...

20 Eylül 1945

Bu geç vakit

·bu sonbahar gecesinde

kelimelerinle doluyum;

zaman gibi, madde gibi ebedi,

göz gibi çıplak,

el gibi ağır

ve yıldızlar gibi pıtıl pırıl

kelimeler.

Kelimelerin geldiler bana,

yüreğinden, kafandan, etindendiler.

Kelimelerin getirdiler seni,

onlar : ana,

onlar : kadın

ve yoldaş olan ...

Mahzundular, acıydılar, seviçli, umutlu, kahramandılar,

kelimelerin insandı/ar ...

97

21 Eylül 1945

Oğlumuz hasta,

babası hapiste,

senin yorgun ellerinde ağır başın,

dünyanın hali gibi halimiz ...

İn�anlar, daha 'güzel günlere insanları taşır,

oğlumuz iyileşir,

babası çıkar hapisten,

güler senin altın gözlerinin ıçı,

dünyanın hali gibi halimiz ...

22 Eylül 1945

Kitap okurum :

içinde sen varsın,

şarkı dinlerim :

içinde sen.

Oturdum ekmeğimi yerim :

karşımda sen oturursun,

çalışının :

karşımda sen.

Sen ki, her yerde, chazırı nazır,.ımsın,

konuşamayız seninle,

duyamayız sesini birbirimizin :

sen benim sekiz yıldır dul karımsın ...

23 E)llül 1945

O şimdi ne yapıyor

şu anda, şimdi, şimdi?

Evde mi, sokakta mı,

çalışıyor mu, uzanmış mı, ·ayakta . mı?

Kolunu kaldırmış olabilir,

- hey gülüm,

beyaz, kalın bileğini nasıl da çırçıplak eder bu hareketi!.. -

O şimdi ne yapıyor,

şu anda, şimdi, şimdi?

Belki dizinde bir kedi yavrusu var,

okşuyor.

Belki de yürüyordur, adımını atmak üzredir,

� her kara günümde onu bana tıpış tıpış getiren

sevgili, canımın içi ayaklar! .. -

Ve ne düşünüyor

beni ın.i?

Yoksa

ne bileyim

fasulyanın neden bir türlü pişmediğini mi(

Yahut, insaniann çoğunun

neden böyle bedbaht olduğunu mu?

O şimdi ne düşünüyor,

şu anda, şimdi, şimdi?...

99

24 Eylül . 1945

En güzel deniz :

henüz gidilmemiş olanıdır.

En güzel çocuk :

,

henüz büyümedi.

En güzel günlerimiz :

henüz yaşamadıklarımız.

Ve sana söylemek istediğim en güzel söz :

henüz söylememiş olduğum sözdür ...

25 Eylül 1945

Saat 21.

Meydan yerinde kampana vurdu,

nerdeyse koğuşların kapıları kapanır.

Bu sefer hapislik uzun sürdü biraz :

8 yıl...

Yaşamak : ümitli bir iştir, sevgilim,

yaşamak :

seni sev.mek gibi 1:iddi bir iştir ...

1 00

26 Eylül 1945

Bizi esir ettiler,

bizi hapse attılar :

beni duvarların içinde,

seni duvarların dışında.

Ufak iş bizimkisi.

Asıl en kötüsü' :

bilerek, bilmeyerek

hapisaneyi insanın kendi içinde taşıması ...

İnsanların birçoğu bu hale düşürülmüş,

riamuslu, çalışkan, iyi insanlar

ve seni sevdiğim kadar sevilmeye layık ...

30 Eylül 1945

Seni düşünmek güzel tey

ümidi şey

dünyanın en güzel sesinden en güzel şarkıyı dinlemek gibi bir şey.

Fakat artık ümit yetmiyor bana,

ben artık şarkı dinlemek değil

şarkı söylemek istiyorum ...

101

1 Ekim 1945

Dağın üstünde :

akşam güneşiyle yüklü olan bir bulut var dağın üstünde.

Bugün de :

sensiz, yani yarı yarıya dünyasız geçti bugün de.

Birazdan açar

kırmızı kırmızı :

gecesefaları birazdan açar kırmızı kırmızı.

Taşır havamızda sessiz, cesur kanatlar

vatandan ayrılığa benzeyen ayrılığımızı ...

2 Ekim 1945

Rüzgar akar gider,

aynı kiraz dalı bir kere bile sallanmaz aynı rüzgarla.

Ağaçta kuşlar cıvıldaşır :

kanatlar uçmak ister.

Kapı kapalı :

zorlayıp açmak ister.

Ben seni isterim :

senin gibi güzel,

dost ve sevgili olsun hayat ...

Biliyorum henüz bitmedi

sefaletin ziyafeti ...

Bitecek fakat ...

102

5 Ekim 1945

İkimiz de biliyoruz; sevgilim,

öğrettiler :

'

aç kalmayı, üşümeyi,

yorgunluğu ölesiye

ve birbirimizden ayrı düşmeyi.

Henüz öldürmek zorunda bırakılmadık

ve öldürülmek işi geçmedi başımızdan.

İkimiz de biliyoruz, sevgilim,

öğretebiliriz :

dövüşmeyi insarilarımız için

ve her gün biraz daha candan

biraz daha iyi

sevmeyi, ..

6 Ekim 1945

Bulutlar geçiyor : haberlerle yüklü, ağır.

Buruşuyor hala gelmeyen mektup avucumda.

Yürek kirpikierin ucunda

uzayıp giden toprak uğurlanır.

Benim bağırasım gelir : - «P i r i y e ,

p i r a y e !..» - diye ...

IOJ

7 Ekim 1945

İnsan çığlıkları geçti geceleyin açık denizleri

rüzgar-larla.

Dotqmak tehlikeli hala geceleyin açık denizleri ...

Altı yıldır sürülmedi bu tarla,

duruyor olduğu gibi tank palederinin izleri.

Tank palederinin izleri

kapanır bu kı� karla.

Ah, gozumun nuru, gozumun nuru,

yine yalan söylüyor antenler :

alın teri tacirleri kapatabilsin diye defteri yüzde yüz karla.

Fakat Ezrailin sofrasından dönenler

döndüler verilmiŞ kararlarla ...

8 Ekim 1945

Çekilmez bir adam oldum yine :

uykusuz, aksi, nilet.

Bir bakıyorsun ki

ana avrat söver gibi, azgın bir hayvanı döver gibi bugün çalışıyorum,

sonra bir de bakıyorsun ki

ağzımda sönük bir cıgara gibi tembel bir türkü

sabahtan akşama kadar sırtüstü yatıyorum ertesi gün.

Ve beni çileden çıkartıyor büsbütün

kendime karşı duyduğum nefret

ve merhamet ...

Çekilmez bir adam oldum yine :

uykusuz, aksi, nalet.

Yine her seferki · gibi haksızım.

Sebep yok,

olm�ı da imkansız.

Bu yaptığım iş ayıp rez alet.

Fakat elimde değil

seni kıskanıyoruro

beni affet ...

105

9 Ekim 1945

Dün gece rüyama girdin :

dizimin dibinde oturuyormuşun.

Başını kaldırdın, kocaman, sarı gözlerini bana çevirdin.

Bir şeyler soruyormuşun.

Islak dudakların kapanıp açılıyor,

sesini duymuyornın ama.

Gecenin içinde bir yerlerde aydınlık bir haber gibi saat çalıyor.

Havada fısıhısı başsızlığın ve sonsuzluğun.

Kırmızı kafesinde, kanaryaının : «Memo»mun türküsü,

sürlilmüş bir tarlada toprağı itip yükselen tohumların çıtırdısı

ve bir kalabalığın haklı ve muzaffer uğultusu geliyor kulağıma.

Senin ıslak dudakların hep öyle açılıp kapanıyor

sesini duymuyorum ama ... _

Kahrederek uyandım.

Kitabın üstünde uyuyakalmışım meğer.

Düşünüyorum :

yoksa senin sesin miydi bütün o sesler?

ıo6

io Ekim 1945

Gözlerine bakarken

güneşli bir toprak kokusu vuruyor başıma,

bir buğday tarlasında, ekinierin içinde kayboluyoruın ...

Yeşil pırıltılarla . uçsuz bucaksız bir uçurum,

durup dinlenıneden değişen ebedi madde gibi gözlerin :

sırrını her gün bir parça veren

fakat hiçbir zaman

büsbütün teslim olmayacak olan ...

18 Ekim 1945

Kale kapısından çıkarken ölümle b'uluşmak üzre,

son defa dönüp baktığımızda şehre,

sevgilim, şu sözleri söyleyebileceğiz. :

«- Pek de öyle güldürınedinse de yüzümüzü,

çalıştık gücümüzün yettiği kadar

seni bahtiyar

kılalım diye.

Devam ediyor bahtiyarlığa doğru gidişin,

devam ediyor hayat.

İçimiz rahat,

gönlümüzde hak edilmiş ekmeğine doymuşluk,

gözümüzde ışığından ayrılmanın kederi,

işte geldik gidiyoruz

şen olasın Halep şehri ... »

107

27 Ekim 1945

Bir elmanın yansı biz

yarısı bu koskoca dünya.

Bir elmanın yarısı biz

yarısı insanlarımız. ·

Bir elmanın yarısı sen

yarısı ben

ikimiz ...

28 Ekim 1945

ltır saksısında artan koku,

denizlerde uğultular

ve i§te dolgun bulutları ve akıllı toprağıyla sonbahar ...

Sevgilim,

yaş kemalini buldu.

Bana öyle gelir ki

belki bin yıllık bir örnrün macerası geçti . ba§ımızdan.

Ama biz hala

güne§in altında el ele yalnayak koşan

hayran gözlü çocuklarız ...

ıo8

5 Kasım 1945

Çiçekli badem ağaçlarını unut.

Değmez,

bu balıiste

geri gelmesi mümkün olmayan hatırlanmamalı.

Islak saçlarını güneşte kurut :

olgun meyvelerin baygınlığıyla pırıldasın

nemli, ağır kızıltılar ...

Sevgilim, sevgilim,

mevsım sonbahar ...

8 Kasım 1945

Uzaktaki şehrimin damları üzerinden

ve Marmara denizinin dibinden geçip

sonbahar topraklarını aşarak

.

olgun ve ıslak

geldi sesin.

Bu, üç dakikalık bir zamandı.

Sonra, telefon simsiyah kapandı ...

1 0<) '

12 Kasım 1945

Damardan boşanan kan gibi ılık ve uğultulu

son lodoslar esmeye başladı.

Havayı dinliyorutn :

nabız yavaşladı. '

Uludağda, zirvede kar

,

ve �irezli-yaylada şahane ve şipşirin yatmış uykudadır ,

kırmızı kestane yapraklarının üstünde ayılar.

Ovada kavaklar soyunuyor.

İpekböceği tohumları kışiaklarına gitti gidecek;

sonbahar bitti bitecek,

nerdeyse girecek gebe-uykuianna toprak.

Ve biz yine bir kış daha geçireceğiz. :

büyük öfkemizin içinde

ve mukaddes ümidimizin ateşinde ısınarak ...

I 10

13 Kasım 1945

Tarif kabul etmez, - diyorlar, - İstanbulun sefaleti,

milleti, - diyorlar, - kırıp geçirdi açlık,

verem illeti, - diyorlar, - diz boyu.

Şu kadarcık kız çocuklarını, - diyorlar, -

yangın yerlerinde, sinema localarında ...

Kara haberler geliyor uzaktaki şehrimden :

namuslu, çalışkan, fakir insanların şehri -

sahici İstanbulum,

sevgilim, senin mekanın olan

ve nereye sürülsem, hangi hapiste yatsam

sırtımda, torbaının içinde götürdüğüm

ve evlat acısı , gibi yüreğimde,

senin hayalin gibi gözlerimde taşıdığım şehir ...

I I I

20 Kasım 194 5

Saksılarda hala tek tük karanfil bulunursa da

ovada güz nadasları yapıldı çoktan,

tohum saçılıyor.

Ve zeytin devşirilmekte.

Bir yandan kışa girilmekte,

bir yandan bahar fidelerine yer açılıyor.

Bense hasretinle dolu

ve büyük yolculukların sabırsızlığıyla yüklü

yatıyoruro demirli bir şilep gibi Bursada ...

1945 yılı Aralık ayının dördü

İlk göz göze geldiğimiz günkü elbiseni çıkar sandıktan,

giyin, kuşan,

benze bahar ağaçlarına ...

Hapisten

mektubun içinde yolladığım karanfili tak saçlarına,

kaldır, öpülesi çizgilerle kırışık beyaz, geniş alnını,

böyle bir günde yılgın ve kederli değil,

ne münasebet,

böyle bir günde bir isyan bayrağı gibi güzel olmalı Nazım Hikmetin

kadını ...

1 1 2

5 Aralık 1945

Delindi sintine,

esirler parçalamakta pırangaları.

Yıldız-poyrazdır esen,

tekneyi kayaların üstüne atacak.

Bu dünya, bu korsan· gemisi batacaktır,

taş çatiasa batacak.

Ve senin alnın gibi hür, ferah ve ümidi bir alem

kuracağız Pirayem ...

6 Aralık 1945

Onlar ümidin düşmanıdır, sevgilim,

akar suyun,

meyve çağında ağacın,

serpilip gelişen hayatın düşmanı.

Çünkü ölüm vurdu damgasını alınlarına :

- çürüyen diş, dökülen et -,

bir daha geri dönmernek üzre yıkılıp gidecekler.

Ve elbette ki, sevgilim, elbet,

dolaşacaktır elini kolunu saliaya saHaya,

dolaşacaktır en şanlı elbisesiyle : işçi tulumuyla

· bu güzelim memlekette hürriyet, ..

1 13

7 Aralık 1945

Bursada havlucu Recebe,

Karabük fabrikasında tesviyeci Hasana düşman,

fakir-koylü Hatçe kadına,

ırgat Süleymana düŞman, .

sana düşman, bana düşman,

düşünen insana düşman,

vatan ki bu insanların evidir,

sevgilim, onlar vatana düşman ...

I 14

12 Aralık 1945

Ağaçlar ovada son bir gayretle pırıldamak.ta ;

pul pul alnn

bakır

tunç ve tahta .. ,

Öküzterin ayakları yaş toprağa gömülüyor yumuşacık.

Ve dağlar dumana bank

kurşuni; sırılsıklam ...

Tamam,

sonbahar belki bugün bitti arnk.

Yaban kazları hızla gelip geçti demin

herhal İznik gölüne gidiyorlar.

Havada serin

havada is kokusu gibi bir şey :

havada kar kokusu var ...

Şimdi dışarda olmak,

dörtnala sürmek dağlara doğru atı.

.

«- Ata binmesini . de bilmezsin,» - diyeceksin ama

şak.ayı bırak ve kıskanma,

yeni bir huy edindim hapiste :

seni sevdiğim kadar değilse de

hemen hemen ona yakın seviyorum tabiatı ...

Ve ikiniz de tizaktasınız ...

I IS

13 Aralık 1945

Gece kar birdenbire bastınnış.

Bembeyaz dallardan dağılan kargalarla başladı sabah.

Göz ıılabildiğine Bursa ovasında kış :

başsızlık ve sonsuzluk geliyor akla.

Sevgilim,

değişti mevsim

·

çekişen gelişmelerden sonra bir sıçramakla.

Ve karın altında mağrur hamarat siirüp gidiyor hayat ...

14 Aralık 1945

Hay aksi lanet, fena bastırdı kış ...

Sen ve namus! u İstanbul um ne haiclesiniz kim bilir?

K örnürün var mı?

Odun alabildin mi?

Camların kıyısına gazete kaadı yapıştır.

Gece erkenden yatağa gir.

Evde de satılacak bir şey kalmamıştır.

Yarı aç, yarı tok üşümek :

dünyada, memleketimizde ve şehrimizde

bu işte de çoğunluk bizde ...

, DÖRT HAPİSANEDEN

ilk Ba5ım: Mart 1966

İSTANBUL ·

İstanbul'da, Tevkifane avlusunda,

güneşli bir kış günü, yağmurdan sonra,

bulutlar, kırmızı kiremitler, duvarlar ve benim yüzüro

yerde, su birikintilerinde kımıldanırken,

ben, nefsimin ne kadar cesur; ne kadar alçak,

ne kadar kuvvetli, ne kadar zayıf şeyi varsa

hepsini taşıyarak :

dünyayı, memleketimi ve seni düşündüm o 00

1939 Şubat İstanbul Tevkifanesi

121

1

Sevgilim,

.

başlar önde, gözler alabildiğine açık,

yanan şehirlerin kızıltısı,

çiğnenen ekinler .

ve bitmez tükenmez ayak sesleri :

gidiliyor.

Ve insanlar katiediliyor :

ağaçlardan ve danalardan

daha rahat

daha kolay

daha çok.

Sevgilim,

bu ayak sesleri, bu katliamda

hürriyetimi, ekmeğimi ve seni kaybettiğim oldu,

fakat açlığın, karanlığın ve çığlıkların içinden

güneşli elleriyle kapımızı çalacak olan

gelecek günlere güvenimi kaybetmedim hiçbir zaman ...

1 22

Fevkalade memnunum dünyaya geldiğime,

' toprağını, aydınlığını, kavgasını ve ekmeğini seviyorum.

Kutrunun ölçüsünü santimine kadar bilmeme rağmen

ve meçhulüm değilken güneşin yanında oyuncaklığı

dünya, inanılmayacak kadar büyüktür benim için.

Dünyayı . dolaşmak,

·

görmediğim balıkları, yemişleri, yıldızları görmek isterdim.

Halbuki ben

.

'

yalnız yazılarda ve resimlerde yaptım Avrupa yolculuğumu.

Mavi pulu Asya'da damgalanmış

bir tek mektup bile almadım.

Ben ve bizim mahalle bakkah

ikimiz de kuvvetle. meçhulüz Amerika'da.

Fakat ne zarar,

Çin'den İspanya'ya, Ümit Burnu'ndan Alaska'ya kadar

her mili bahride, her kilometrede dostum ve düşmanım var.

Dostlar ki bir kerre bile selamiaşmadık

aynı ekmek, aynı hürriyet, aynı hasret için ölebiliriz.

Ve düşmanlar ki kanıma susamışlar

kaniarına susamışım.

Benim kuvvetiiii :

bu büyük dünyada yalnız olmamaklığımdır.

Dünya ve insanları yüreğimde sır

ilmi m de muamma değildirler.

Ben kurtarıp kellemi nida ve sual işaretlerinden,

büyük kavgada açık ve endişesiz girdim safıma.

Ve dışında bu safın

toprak ve sen

bana ka\i gelmiyorsunuz.

Halbuki sen barikulade güzelsin

toprak sıcak ve güzeldir.

1 23

3

Memleketimi sevıyorum :

Çınariarında ko lan vurdum, hapisanelerinde yattım. ·

Hiçbir şey gidermez iç sıkıntıını

memleketimin şarkıları ve tütünü gibi.

Memleketim :

Bedreddin, Sinan, Yunus Emre ve Sakarya,

kurşun kubbeler ve fabrika hacaları

benim o kendi kendinden bile gizleyerek

sarkık bıyıkları altından gülen halkırnın eseridir.

Memleketim.

Memleketim ne kadar geniş :

dolaşmakla bitmez, tükenmez gibi geliyor insana.

Edirne, İzmir, Ulukışla, Maraş, Trabzon, Erzurum.

Erzurum yayiasım yalnız tiirkülerinden tanıyorum

ve güneye

pamuk işleyeniere gitmek için

Toroslardan bir kerre olsun geçernedim diye

utanıyoruın.

Memleketim :

develer, tren, Ford. arabaları ve hasta eşekler,

kavak söğüt ve kırmızı toprak.

124

Memleketim.

Çam ormanlannı, en tatlı suları ve dağ başı göllerini seven

alabalık

ve onun yarım kiloluğu

pulsuz, gümüş derisinde kızıltılarla

Bolu'nun Abant gölünde yüzer.

Memleketim :

Ankara ovasında keçiler :

kumral, ipekli, uzun kürklerin pırıldaması.

Yağlı, ·ağır fındığı Giresun'un.

Al yanakları mis gibi kokan Amasya elması,

zeytin ıncır kavun

ve renk renk salkım salkım üzümler

ve sonra karasahan

ve sonra kara sığır

ve sonra : ileri, güzel, ıyı

her şeyi

hayran bir çocuk sevinciyle kabule hazır

çalışkan, namuslu, yiğit insaniarım

yarı aç, yarı tok

yarı esır ...

125

ÖLÜME DAİR

Buyrun, oturun dostlar,

hoş gelip sefalar getirdiniz.

Biliyorum, ben uyurken

hi\creme pencereden girdiniz.

Ne ince boyunlu ilaç şişesini

ne kırmızı kutuyu devirdiniz.

Yiizünüzde yıldızların aydınlığı

başucumda durup el ele verdiniz.

Buyrun, oturun dostlar

hoş gelip sefalar getirdin�z.

Neden öyle yüzüme bir tuhaf bakılıyor?

Osman oğlu Haşim.

N e tuhaf şey,

hani siz ölmüştünüz �ardeşim.

İstanbul limanında

kömür yüklerken bir İngiliz şilebine,

kömür küfesiyle beraber

arnbarın dibine ...

Şilebin vinci çikartmışu naşınızı

ve paydostan önce yıkamışu kıpkırmızı kanınız ·

simsiyah . başınızı.

Kim bilir nasıl yanmıştır canınız ...

Ayakta durmayın, oturun,

ben sizi. ölmüş zannediyordum,

hücreme pencereden girdiniz.

Yüzünüzde yıldızların aydınlığı

hoş gelip sefalar getirdiniz ...

126

Yayalar-köylü Yakup,

iki gözüm, merhaba.

Siz de ölmediniz miydi?

ÇocukJara sıtmayı ve açlığı bırakıp

çok sıcak bir yaz günü

yapraksız kabristana gömülmediniz miydi?

Demek ölmemi�siniz?

Ya siz?

Muharrir Ahmet Cemi!?

Gözümle gördüm taburunuzun toprağa indiğini .

. Hem galiba

tabut biraz kısaydi boyunuzdan. ·

Onu bırakın Ahmet Cemi!,

vazgeçmemişsiniz eski huyunuzdan,

o ilaç şişesidir rakı şişesi değil.

Günde elli kuruşu tutabiirnek için,

yapyalnız

dünyayı unutabiirnek için ne kadar çok içerdiniz ...

Ben sizi ölmüş zannediyordum.

Başucumda durup el ele verdiniz,

buyrun, oturun dostlar,

hoş gelip sefalar getirdiniz ...

127

Bir eski Acem şaırı :

«Ölüm adildir,. - diyor, -

«aynı haşmetle vurur şahı fakiri."

Haşim,

neden şaşıyorsunuz?

Hiç duymadınız mıydı kardeşim,·

herhangi bir şahın bir gemi ambarında

bir kömür küfesiyle öldüğünü? ...

Bir eski Acem şairi :

«Ölüm adildir,. - diyor.

Yakup,

.

ne güzel güldünüz, iki gözüm.

Yaşarken bir kerre olsun böyle gülmemişsinizdir ...

Fakat bekleyin, bitsin sözüm.

Bir eski Acem şairi :

«Ölüm adil...,.

Şişeyi bırakın Ahmet Cemi!.

Boşuna hiddet ediyorsunuz.

Biliyorum,

ölümün adil olması için

hayatın adil olması lazım, diyorsunuz ...

Bir eski Acem şairi ...

Dostlar beni bırakıp,

dostlar, böyle hışımla

nereye gidiyorsunuz?

128

YiNE ÖLÜME DAiR

Zevcem,

ruhu revanım

Hatice Pirayende,

ölümü düşünüyorum,

demek ki arteryo skleroz başlıyor bende ...

Bir gün kar yağarken,

yahut bir gece,

yahut bir öğle sıcağında,

hangimiz ilkönce,

nasıl ve nerde öleceğiz?

Nasıl ve ne olacak

ölenin son duyduğu ses,

son gördüğü renk,

kalanın ilk hareketi

ilk sözü

ilk yediği yemek?

Belki de birbirimizden uzakta öleceğiz.

Haber çığlıklarla gelecek,

yahut da ima edecekler,

ve kalanı yalnız bırakıp

gidecekler ...

Ve kalan karışacak kalabalığa.

1 29

Yani efendim, hayat ...

Ve bütün bu ihtimalat

1900 kaç senesının

kaçıncı ayı

kaçıncı günü

kaçıncı saatinde?

Zevcem, ruhu• revanım

Hatice Pirayende,

ölümü düşünüyorum,

geçen ömrümüzü düşünüyorum.

Kederli

· rahat ve hodbinim.

Hangimiz ilkönce

nasıl

ve nerde ölürsek ölelim,

seninle biz

birbirimizi

ve insanların en büyük davasını sevebildik

- dövüştük onun uğruna -,

«yaşadık>> diyebiliriz.

130

ONUN DOGUŞU VE DEMİRHANE BACASI

Demirhane hacası ki

yağınurda ümitsiz ve müntekim

dururdu.

Ve rüzgar ki kendini

kaldırıp kaldırıp demirhane hacasma vururdu.

Ve siyah bir yelken gibi gecç rüzgardayken,

sahip değilken ağaçlar dallarına, kuşlar kanatlarına,

ve çekerken karanlıktan yıldırımları toprak,

insanlar ve aletler bırakıp kaldırımları

derin uykulardayken

bir zemin katında bir çocuk' ·doğdu.

Yıldızlar teker teker

deste deste yandılar.

Yıldızlar, onun çocuk gözleri gibi aydınlık

ferah veren

kerim olandılar •..

Demirhane hacası

ışıyıp gülümsedi,

dedi :

" - Zemin katında doğan bil ki o dur.

Rehber ve delil ki o dur.

Fikri derin, şefkati gani, gazabı yamandır,

aletsizlerin oğlu,

aletsizlere alet verecek olandır.

O, onların içinde, onların önünde 9,

matem gecesinde, kavga yerinde, bayram gününde o.

Ve o her yanından ana kocağı gibi

saracaktır onları.

Ona ram olacak dört kadim unsur :

ateş ve toprak, rüzgar ve yağmur.

Ve körler hikayesinin son babını

o, tekmil ettirecektir.

Yazacaktır insanoğlu öz kitabını

bilerek isteyerek.»

Sustu demirhane bacası.

Söküyor şafak.

132

O VE AKSAKALLILAR

Yeşil selviler, beyaz mezar taşları ve elya:tma kitaplar vardı manzarada.

Gün akşama yakındı ve durgundu.

Bir yemiş sofrasının başında bağdaş kurmuş gibi

oturmuşlardı etrafına ibret aynasının.

Aksakalları bilgin, gözleri genç, elleri yorgundu,

ilhamlı, vahim ve dalgındılar.

O, birdenbire meclise geldi

dedi :

«- İbret ay;,_asından bakıp

çubuklarını yakıp

şerh ü izah edenler.

qeğişmekte olanı görüp

içine girip

değiştirmektir hüner.

Ve sanmayın ki değişen başı boş bir oktur,

kanunu ve nizarnı yoktur.

Ben, bilip bildiririm ki :

Rab ve kitap

ve saçı rüzgarda uçan «kahraman» değil,

(karanlık orman, tuzlanmamış deri,

hudaklı !ohut ve taş baltadan beri)

Onlar'dır büyük macerayı yapan.

Onlar ki toprakta karınca

suda balık

havada kuş kadar

çoktur lar.

Korkak, cesur

cahil, hakim

ve çocukturlar.

Ve kahreden

yaratan ki Onlar'dır,

şarkılarımda yalnız Onlar'ın maceraları vardıç ... »

133

KlYAMET SURELERİ

ı

ALAMETLER SURESi

Yedi kat yerin altından uğultular geliyor.

Çok alametler belirdi, vakit tamamdır.

Haram sevaboldu, sevap haramdır.

Ak kurt, kara tahtayı daha bir yol ,kemir,

çekin ki körükleri ateşe girdi demir.

Çok alametler belirdi, vakit tamamdır.

Duyuldu kim ölüm satılıp kar edile,

kendi kendilerin reddü inkar edile

ve duyuldu kabuğuna tık ettiği civcivin.

·

Duyuldu uykusundan uyandığı

zincirinden başka kaybedecek şeyi olmayan 4evin.

Yedi kat yerin altından uğultular geliyor.

Medet yoktur, bakma geri.

Kantarina zapteylemez oldu beygiri.

Çıkmış üzengiden, ayağı yok mu?

Kan sızar, şak ofmuş, dudağı yok mu?

Gider, böyle gider, dahi gider

bu ateş yolların durağı yok mu?

Bu yol orda biten yoldur.

«Türabolmak ne müşküldür ... »

Çekin ki körükleri ocağa girdi demir.

Bir ateş külçesi düştü buzların ortasına.

Alametler belirdi, kıyamet alametleridir.

Haberdir, erişmekte kaynayan su galeyan noktasına.

134

2

TEBAHHUR SURESi

Pehlivanlar cümle libastan soyunmu§, üryan idiler,

herbiri a§ikar etmişti zamirin.

Gök kubbe sıcaktı ve kan kokuyordu,

en cam tavı gelmi§ demirin.

Vadenin irişip çattığını bildiler,

kavaklar titreşip yere eğildiler,

ve çınar ağaçları

·

gördüler haykıraraktan,

.kôklerinin yılan ölüleri gibi

koptuğunu topraktan.

Pehlivanlar cümle· libastan soyunmuş, üryan idiler.

Kızıl kanatlı ku§lar kayalarda hazırdı atlamaya.

Vadenin irişip çattığını bildiler,

kabardı, köpüklendi dalgalar

başladılar çatlamaya.

Gök kubbe sıcaktı ve kan kokuyordu.

Ve ruzigar yükseldi ağır ağır, çoğaldı gitgide

birikti, birikti ve anı-vahitte

«Ah edildi derinden

yer oynadı yerinden,,.

yıkıldı köprüler kemerlerinden,

yazılı ta§lar kapandı yüzükoyun.

Bu dem kıyamet demidir,

bu, buhara inkılabıdır kaynayan suyun ...

135

TÜRK KÖYLÜSÜ

Topraktan öğrenip

kitapsız bilendir,

Hoca Nasreddin gibi ağlayan

Bayburtlu Zihni gibi gülendir.

Ferhad'dır, Kerem'dir, ve Keloğlan'dır.

Yol görünür onun garip serine,

analar, babalar umudu keser.

Kahbe felek ona eder oyunu.

Çar�ambayı sel alır,

bir yar sever el alır,

kanadı. kırılır çöllerde kalır,

ölmeden mezara koyarlar onu:

O, «Yunusu biçaredir,

ba�tan ayağa yaredir,»

ağu içer su yerine.

Fakat bir kerre bir derd anlayan dü�mesin önlerine

ve bir kerre vakterişip :

«-Gayrık, yeter!..»

demesinler.

Ve bir kerre dediler mi :

«İsrafil surunu· urur

mahlukat yerinden durur»,

toprağın nabzı başlar

onun nabızlarında atmağa.

Ne . kendi nefsini korur

ne düşmanı kayırır,

«Dağları yırtıp ayırır,

kayaları kesip yol eyle·r abıhayat akıtmağa ... »

ANKARA

BİR CEZAEViNDE, TECRiTIEKİ ADAMIN

MEKTUPLARI ·

ı

Senin adını

kol saatımın kayışına tımağırola kazıdım.

Malum ya, bulunduğum yerde

ne sapı sedefli bir çakı var,

(bizlere alatı-katıa verilmez),

ne de başı bulutlarda bir çınar.

Belki avluda bir ağaç bulunur ama ·

gökyüzünü başımın üstünde görmek

bana yasak ...

Burası benden başka kaç insanın evidir?

B�lmiyorum.

Ben bir başıma onlardan uzağım,

hep birlikte onlar benden uzak.

Bana kendimden başkasıyla konuşmak yasak.

Ben de kendi kendimle konuşuyorum.

Fakat çok can sıkıcı bulduğurndan sohbetimi

şarkı söylüyorum karıcığım.

Hem, ne dersin,

o berbat, ayarsız sesim

öyle bir dokunuyor ki içime

yüreğim parçalamyor.

Ve tıpkı o eski

acıklı hikayelerdeki

yalnayak, karlı yollara düşmüş, yetim bir çocuk gibi bu yürek,

mavi gözleri ıslak

kırmızı, küçücük bumunu çekerek

senin bağrına sokulmak istiyor.

Yüzümü kızartmıyor benim

onun bu an

böyle zayıf

böyle hodbin

böyle sadece insan oluşu.

139

Belki bu halin

fizyolojik," psikolojik filan izahı vardır.

Belki de sebep buna

bana aylardır

kendi sesimden başka ins·an sesi duyurmayan

bu demirli pencere

bu toprak testi

bu dört duvardır ...

Saat beş, karıcığım.

Dışarda susuzluğu ·

acayip fısıhısı

toprak damı

ve sonsuzluğun ortasında kımıldanmadan duran

bir sakat ve sıska atıyla,

yani, kederden çıldırtmak için içerdeki adamı

dışarda bütün ustalığı, bütün takım taklavatıyla

ağaçsız boşluğa kıpkızıl inmekte bir bozkır akşamı.

·

Bugün de apansız gece olacaktır.

Bir ışık dolaşacak yanında sakat, sıska atın.

Ve şimdi karşımda haşin bir erkek ölüsü gibi yatan

bu ümitsiz tabiatın

ağaçsız boşluğuna bir anda yıldızlar dolacaktır.

Yine o malum · sonuna erdik demektir işin,

yani bugün de mükellef bir daüssıla için

yine her şey yerli yerinde işte, her şey tamam.

Ben,

ben içerdeki adam

yine mutad hünerimi gösterecegım

ve çocukluk günlerimin ince sazıyla

suzinak makamından bir şarkı ağzıyla

yine billahi kahredecek dil-i naşadımı

seni böyle uzak,

seni dumanlı, eğri bir aynadan seyreder gibi

kafaının içinde duymak ...

2

Dışarda bahar geldi karıcığım, bahar.

Dışarda, bozkırın üstünde birdenbire

taze toprak kokusu, kuş sesleri ve saire ...

Dışarda bahar ·geldi karıcığım, bahar,

dışarda bozkırın üstünde pırıltılar ...

V e içerde artık böcekleriy le canlanan kerevet,

suyu donmayan testi

ve sabahları çimentonun üstünde güneş ...

Güneş,

artık o her gün öğle vaktine kadar,

bana yakın, benden uzak,

sönerek, ışıldayarak

yürür ...

Ve gün ikincliye döner, gölgeler düşer duvarlara,

başlar tutuşmaya demirli pencerenin camı :

dışarda akşam olur,

bulutsuz bir bahar akşamı ...

İşte içerde baharın en kötü saatı budur asıl.

Velhasıl

o pul pul ışıltılı derisi, ateşten gözleriyle

bilhassa babarda ram eder kendine içerdeki adamı

hürriyet denen ifrit ...

Bu bittecrübe sabit, karıcığım,

bittecrübe sabit ...

141

3

Bugün pazar.

Bugün beni ilk defa güneşe çıkardılar.

Ve bc;n ömrümde ilk defa gökyüzünün bu kadar benden uzak

bu kadar mavi

bu kadar geniş olduğuna şaşarak

kımildanmadan durdum.

Soiır� saygıyla ·toprağa oturdum,

dayadım sırtımı duvara.

Bu anda ne düşmek dalgalara,

bu anda ne kavga, ne hürriyet, ne karım.

Toprak, güneş ve ben ...

Bahtiyarım ...

1938

142

ÇANKIRI

ÇANKIRI HAPiSANESiNDEN MEKTUPLAR

ı

Saat dört,

yoksun. .

Saat beş,

yok.

Altı, yedi,

ertesi. gün,

daha ertesi

ve belki kim bilit ...

Hapisane avlusunda

bir bahçemiz vardı.

Sıcak bir duvar dibinde

on beş adım kadardı.

Gelirdin,

yan yana otururduk,

kırmızı ·ve kocaman

muşamba torban

- dizlerinde ...

Kelleci Memed'i hatırlıyor musun?

Sübyan koğuşundan.

Başı dört köşe,

hacakları kısa ve kalın

ve elleri ayaklarından büyük.

Kovanından bal çaldığı adamın taşla ezmiş kafasını.

«Hanım abla» derdi sana.

·

Bizim bahçemizden küçük bir bahçesi vardı,

tepemizde, yukarda,

güneşe yakın,

bir konserve kutusunun içinde ...

145

Bir Cumartesi gununu,

hapisane çeşmesiyle ısianan

bir ikindi vaktini hatırlıvor musun?

Bir türkü söylediydi kalaycı Şaban Usta,

aklında mı :

«Beypazarı meskenimiz, ilimiz,

kim bilir nerde kalır ölümüz ... ?»

O kadar resmini yaptım senin

bana birini bırakmadın;

Bende yalnız bir fotoğrafın var :

. bir başka bahçede

çok rahat

çok bahtiyar

yem verip tavuklara

gülüyorsun.

Hapisane bahçesinde tavuklar yoktu,

fakat . pek ala gülebildik

ve bahtiyar olmadık değil.

Nasıl haberler aldık

en güzel hürriyete dair,

nasıl dinledik ayak seslerini

yaklaşan müjdelerin,

ne güzel şeyler konuştuk

hapisane bahçesinde ...

2

Bir akşamüstü

oturup

hapisane kapısında

rubailer okuduk Gazall'den

«Gece :

büyük laciverdi . bahçe.

Altın pırıltılarla devranı rakkaselerin.

·

Ve tahta kutularda upuzun yatan ölüler.»

Bir gün eğer,

benden uzak,

karanlık bir yağmur gibi,

canını sıkarsa yaşamak

tekrar Gazali'yi oku.

Ve Pi:rayende'm benim,

ben eminim

sen sadece merhamet duyacaksın

ölümün karşısında onun

ümitsiz yalnızlığı

ve muhteşem korkusuna.

Bir akar su getirsin Gazali'yi sana :

«- Toprak bir kasedir

çömlekçinin rafında tacidar,

ve zafer yazıları

yıkılmış duvarlarında Keyhüsrevin ... »

Birikip sıçramalar.

Soğuk sıcak serın.

147

Ve büyük laciverdi bahçede

başsız ve sonsuz

ve durup dinlenmeden

devranı rakkaselerin ...

Bilmiyorum; neden

aklımda hep

ilkönce senden duyduğum

Çankınlı bir cümle var :

«Pamukladı mıydı kavaklar

kiraz gelir ardından.»

Kavaklar pamukluyor Gazali'de,

fakat

görmüyor, üstat,

kirazın geldiğini.

Ölüme ibadeti bundandır.

Şeker Ali yukarda, koğuşta bağlama çalıyor.

Akşam.

·

DıŞarda çocuklar bağrışıyorlar.

Çeşmeden akıyor su.

.

Ve jandama karakolunun ışığında ·

akasyalara bağlı üç kurt yavrusu.

Açıldı demirlerin dışında

büyük, laciverdi bahçem:

A s l o 1 a n h a y a t t ı r ...

Beni unutma Hatçem ...

3

Bugün çarşamba :

..:.._ biliyorsun -

Çankın'nın pazarı.

Demir kapımızdan geçip

kamış sepetimizde biz.e kadar gelecek

yumurtası, bulguru,

yaldızlı, mor . patlıcanları ...

Dün köylerden inenleri seyrettim :

yorgundular,

·

kurnaz ve şüpheli,

ve kaşlarının altında keder.

Erkekler eşeklerde,

kadınlar çıplak ayaklarının üstünde geçtiler.

Herhalde içlerinde senin bildiklerin vardır.

Herhalde iki çarşambadır pazarda :

kırmızı başörtülü

«kibirsiz;. İstanbulluyu aramışlardır ...

20.7.1940

149

4

Sıcaklar bildiğin gibi değil

ve ben ki yalı uşağıyım,

deniz ne kadar uzak ...

İkiyle beş arası

cibinliğin altına uzanarak

ter içinde

kımıldanmadan

gözlerim açık

dinliyoruro sinekierin uğultusunu.

Biliyorum :

şimdi avluda

duvarlara çarpıyorlardır suyu,

kızgın, kırmızı taşlar tütüyordur.

Ve dışarda, otları yanmış kalenin eteğinde

bir kezzap aydınlığı içindedir

simsiyah kiremitleriyle şehir ...

Geceleri birdenbire rüzgar çıkıyor.

sonra kayboluyor birdenbire.

Ve karanlıkta canh bir mahluk gibi soluyup,

yumuşak, tüylü ayaklarıyla dolaşarak

bizi bir şeylerle tehdit ediyor sıcak.

Ve zaman zaman

ürpermelerle duyuyoruz derimizin üstünde

bir korku halinde tabiatı ...

Bir zelzele olabilir.

Zaten üç günlük yere geldi,

salladı çapanoğlu Yozgad'ı.

ıso

Ve yertilerin kavliqce :

altı tekmil tuz madeni olduğundan

yıkılacak Çankırı şehri

kıyametten kırk gün önce.

Yatıp bir gece,

ba§ın b�r kalasla ezilmiş,

çıkmamak sabaha ...

Ölümün bu kadar körü ve mendeburu: ...

Ben ya§amak istiyorum biraz daha,

·

daha bir hayli yaşamak.

Bunu birçok şey için ·istiyorum,

,t

birçok

çok mühim şeyler.

ti8.1940

ıs ı

5

Saat beşte akşam oluyor :

insanın üstüne doğru yürüyen bulutlarla.

Yağınur taşıdıklan belli;

Birçoğu

elle tutulacak kadar alçaktan geçiyorlar ...

Bizim odanın yüz mumluğu,

terzilerin gaz lambası yandı.

Terziler ıhlamur içiyorlar .. :

Kış geldi demektir, ..

Üşüyorum.

Fakat kederli değilim.

Yalnız bize mahsus bir imtiyazdır :

kış günleri hapisanede,

sade hapisanede değil,

bu kocaman

bu ısınası

.

bu ısınacak dünyada

üşüyüp

kederli olmamak. ..

26.10.1940

152

MERHABA ÇOCUKLAR

Nazım, ne mutlu sana

can ü gönülden,

ferah ve emin,

«Merhaba,» diyebildin.

Sene 940.

Aylardan temmuz.

Ayın ilk perşembesi günlerden.

Saat : 9.

Mektuplarımza böyle mufassal tarih atın. ·

·Öyle bir dünyada yaşıyoruz

ki en kalın kitaptan çok yazısı var :

ayın, günün ve saaun.

Merhaba, çocuklar.

Bir geniş

bir büyük «Merhaba» demek,

sonra bitirmeden sözümü

yüzünüze bakıp gülerek

- kurnaz ve bahtiyar -

kırpmak gözümü ...

Biz ne mükemmel dostlarız ki

kelimesiz ve yazısız

anlaşırız ...

Merhaba, çocuklar,

Merhaba cümleten ...

153

BİR KÜVET HiKAYESi

Süleyman'a kansı telefon etti :

- Konuşan ben,

ben, Fahire.

Tanımadın mı sesimden?

Demek çok bağırdım birdenbire.

Çığlık mı?

Belki ...

Hayır; çocuklar hasta değil.

Dinle beni :

İşini bırak da gel,

çabuk ol ama. ·

Telefonda anlatamam,

olmaz.

Daha kıyamet kadar vakit var akşama.

Saatlar, saatlar,

kıyamet kadar.

Sorma.

Dinle beni ...

Hemen vapur bulamazsan

Üsküdar'a kayıkla geç.

Bir taksiye atla.

Paran yoksa

patrondan avans al.

Yolda hiçbir şey düşünme,

,

mümkün mertebe yalansız gelmeye çalış.

Yalan kuvvetliye söylenir

, ben kuvvetsizim.

Alay .etme kuzum.

Evet kar yağacak;

evet '

hava güzel.

Koynuna girdiğim · adam gibi

.

·

kocam gibi değil,

büyüğüm, akıllım,

babam gibi gel...

2

Geldi Süleyman,. ·

Fahire, kocaSı Süleym;m'a sordu :

- Doğru mu?

-. Evet.

_. Te§ekkür ederim Süleyman.

·

Bak i§te rahatladım.

Bak i§te ağİarnıyorum artık.

·

Nerde buluşuyordunuz?

...:..... Bi� otelde.

- Beyoğlu tarafında mı?

- Evet.

- Kaç defa?

- Ya üç, ya dört.

- Üç mü, dört mü?

-:- Bilmiyorum?

- Bunu hatırlamak bu kadar mı güç Süleyman?

- Bilmiyorum.

- Demek ki bir otel odasında.

Kim bilir çarşaflar nasıl kirliydi.

Bir İngiliz romanında okudum,

bu i§lere yarayan otellerde

kırık .küvetler varmış.

Sizinkinde de var mıydı Süleyman?

- Bilmiyorum.

- Hele düşün,

toz pembe çiçekli, kırık bir küvet?

- Evet.

- Hiç hediye verdin �i?

- Hayır.

ı ss

- Çukulata, filan?

- Bir defa.

- Çok mu seviyordon?

- Sevmek mi? Hayır ...

- Başkalan da var mı Süleyman?

- Yok.

- Olmadı mı?

- Hayır.

- Bunu sevdin demek ...

Başkaları da olsaydı daha rahat ederdim ...

Çok mu güzel yatıyordu?

- Hayır.

·

- Doğru söyle, bak ne kadar cesurum ...

- Doğru söylüyorum ...

-'- Zaten gösterdiler bana.

İnek gibi kan.

Belimden kalın bacakları .. .

Fakat zevk meselesi bu .. .

Bir sual daha, Süleyman :

Niçin?

- Bilmiyorum ...

Karanlıkta, pencerenin bizasında

karlı, ağır bir çam dalı.

Bir hayli zaman oldu

sofada asma· saat on iki yi çal alı.

3

Süleyman'ın karısı Fahire

şunları anlattı kocasına ertesi gün :

- ... Dayanılmaz bir acı halindeydi

kendime karşı duyduğum merhamet,

ölmeye karar verdim di, Süleyman ...

ı56

Annem, çocuklarım ve en önde sen

bulacaktınız karda ayak izlerimi.

Bekçi, polisler, bir tahta merdiven

ve bir kadın öliisü çıkaracaktınız

arka arsada bostan kuyusundan.

Kolay mı?

Gece bostan kuyusuna doğru yürümek,

sonra kenarına çıkıp durarak

baş aşağı atlamak karanlığına?

Fakat bulmadınızsa eğer

karda ayak izlerimi

sade korktuğurndan değil.

Bekçi, merdiven, polisler,

dedikodu, kepazelik,

aldatılmış bir zevcenin intiharı :

komik.

Niçin öldüğümü anlatmak müşkül.

Kime? Herkese, sana mesela.

İnsan, ölmeye karar verirken bile

insanları düşünüyor ...

Sen yatakta uyuyordun

yüzün rahat,

her zaman nasıl uyursan

ondan evvel ve o varken.

·

Dışarda kar yağmaya başladı.

Bir tek geeelikle ·çıkmak b alkona :

Zatürree ertesi gün,

nümayişsiz ölüvermek.

Hayır, hiç aklıma gelmedi nezle olmak ihtimali.

Yaktım sobamızı.

İyice ısınmak lazım ilkönce.

Ciğer bir çay bardağı gibi çatlannış.

157

Pencereye, kara bakıyoruro :

«Eşini gaip eyleyen bir kuş gibi kar

geçen eyyamı nev babarı 'arar ... »

Babam bu şiiri çok severdi.

Sen beğenmezsin.

«Sağdan sola, soldan sağa lerzam girizan . .

. •

Lambayı söndürmeden halkona çıktım.

« ... gibi kar

düşer düşer ağlar ..

.

•

Oturdum halkonda iskemleye ..

Havada çıt yok.

Karanlık bembeyaz.

Uykudayım sanki.

Sanki çok sevdiğim bir insan

korka,cak beni uyandırmaktan

yumuşacık dolaşıyor etrafımda.

Üşümüyordum.

·

Kederim duruluyor berraklaşıyor.

Odanın camlı kapisından halkona vuran ışık

sıcak bir kumaş gibiydi üstünde dizlerimin.

Ben rehavetli bir mahzunluk içinde

acayip şeyler düşünüyordum :

Feneryolu'ndaki çınar

ı so yaşındaymış.

Ömrü bir gün süren böcekler.

Gün gelecek insanlar ·çok uzun

çok bahtiyar yaşayacaklar.

İnsanın yüreği ve kafası var .. ;

İnsanın elleri ...

İnsan?

Ne zamanki, nerdeki, hangi sınıftan?

ı5s

Onlann insanları,

bizim insanlarımız.

Ve her şeye rağmen ·

yeni bir dünya için yapılan kavga.

Sonra sen ·ben bir kırık küvet.

ve benim

kendime karşı duyduğum merhamet ...

Kar durdu.

Sökmek üzre şafak.

·

Utanarak odaya döndüm.

O anda uyansaydın.

sarılıp boynuna ...

Uyanmadın. ·

Evet,

�ok şüküı: nezle bile değilim.

Şimdi?

Zaman zaman hatıriayıp

zaman zaman unutacağım.

·

· Yine yan yana yaşayacağız

beni . sevdiğine emin olarak.

4

Altı ay kadar · geçti aradan.

Bir gece karı koca denizden dönüyorlardı.

Gökte yıldızlar, ağaçlarda yaz meyveleri vardı.

Fahire birdenbire durdu

'

baktı muhabbetle kocasının gözlerine

ve suratma tükürür gibi bir tokat vurdu.

16.8.194.0

159

CEViZ AGACI İLE TOP AL YUNUS'UN HiKAYESi

Burda bir dostumuz var :

Çerkeş'in Kavak köyünden.

·

Büyük kitaplar gibi

.

içinde bir şeyler saklı.

Akıllı adamlara

ajaı-ıs haberlerine

ve bilmeceye meraklı.

Adı : Yunus . .

Ateşimizi yakıp

suyumuzu verıyor.

Ağaçlardan ve günlerden konuşuyoruz.

Herhal ilerdedir yaşanacak günlerin

en güzelleri.

Şimdilik sohbetiriıizde kederi : kesilip satılmış. bir ceviz ağacının ...

Onu tanıyoruz :

avlunun içinde

kapının solundaydı.

Ve altı yaşında

dalından düştü Yunus,

topallığı ondandır.

Öküzler topalları sever,

çünkü topaUar ağır yürürler.

Öküzler topalları sever,

.ceviz ' ağaçları sevmez topalları :

çünkü topaHar sıçrayamazlar yemişlere,

ı6o

çünkü üzerlerine çıkıp

silkeleyemezler dalları.

Ceviz ağaçları sevmez topalları. ..

Bir acayiptir muhabbet bahsi :

mutlaka kendini dereye atmaz

sevilmeyenlerin hepsi.

İnsanların hünerleri çoktur :

insanlar sevilmeden de sevmesini bilirler ...

Bir acayiptir muhabbet bahsi,

bir acayiptir cevız ağacı ile

topal Yunus'un hikayesi ...

..... Cevizlerini Eylülde döker,

yaprakları yeşil dururdu Kasıma kadar.

Ve Çerkeş yolu üzerinden

sabah namazı ışıyıp geldiği zaman,

, kadınlardan önce uyanırdı dalları.

Altından geçerken düşünürdü �unus...

·

..... Düşünmek :

ne mukaddes bir iş

ne felaket

ne de bahtiyarlıktı,

ve ölüm :

mutlaka varılıp dönülmeyen,

fakat üzerinde düşünülmeyen

bir köydü Yunus ıçın ...

..... Cevizlerini . Eylülde döker,

yaprakları yeşil dururdu Kasıma kadar.

Güneşte gölgesi hain olurdu,

rüzgarda konuşurdu kendi kendine,

dalları yukardan Yunus'a bakar ...

ı6ı

..... Gündüzleri yıldızların niye söndüğünü,

dünyanın yuvarlak -olduğunu

ve güne�in etrafında döndüğünü

bilmiyordu Yunus.

Bunları' biz anlattık ona

ş�ıp kalmadı ...

..... Cevizlerini Eylülde döker,

yapraklan yeşil dururdu Kasıma kadar.

Yüksekti, genişti alabildiğine.

Üç kişi el ele versen

kütüğünü çeviremezdin.

Gece altında oturdun muydu ·

yıldızları · göremezdin.

Her gece altında otururdu Yunus .. ,

..... Çinli müslümanlara,

burunları tek boynuzlu gergedanlara,

ve bir damla ·suda . bir milyon mikroba dair

_

fikri yoktu Yunus'un.

Bunları bizden öğrendiği gün hayret etmedi ....

..... Cevizlerini Eylülde döker,

yaprakları yeşil dururdu Kasıma kadar.

Toprağın içinde gider kökleri,

karanlık bir sudur tepende akar.

Her akşam altından geçerdi Yunus ...

..... Bir gün ateşimizi yakıp

verirken suyumuzu :

«- Biz hiimetkarınız senin,

sen efendimizsinıo - dedik.

Şaşırıp kaldı Yunus ...

..... Cevizlerini Eylülde döker,

yaprakları yeşil dururdu Kasıma kadar.

ı62

Rüzgarda konuşurdu kendi kendine.

Yüksekti, genişti alabildiğine.

Gece altında oturdun muydu

yıldızları göremezdin.

Karanlık bir sudur tepende akar,

toprağın . içinde gider kökleri,

·

dalları, yukardan Yunus'a bakar ...

«- Köy işi zordur katiyen

vücut ezilir bir defa.

Toprağa çömelip bak dört tarafa :

bela hangi inde pusmuş

·

bilinir mi?

Mümkünü yok vunilsun ... ».

Vurmuş bela, ciğerinden Yunus'u ...

Biz hiç dünyada yaşamış değiliz.

« -

Geldik gidiyoruz öylesine ...

T evatür güzelmiş Istanbul şehri,

varıp görülmesi nasibolmadı.

V elakin niye tiftiği yok

altmış haneden otuzunun?.,.,..

Tiftiği yoktu Yunus'un ...

«- Anığın taş dediğin kuşu vurmuyor;

Dünya trene bindi.

Gayrı dünya öküzün boynuzunda durmuyor.

Elimiz ayağımız : öküz.

·

Çok zor olur öküzü satmak,

yarı ölümdür yani.

Öküz gitti mi korkulursun ... ,.

Satnlar öküzünü Yunus'un ...

«- Herhal yolların sonu göründü.

Bu olan işleri akıl almaz.

Toprak sabuna döndü kayar insanın elinden.

Cümle mahlukatın mekanı vardır

kurdun mekanı olmaz.

Toprağın elinden kaydı mıydı

bir mekansız kurt olursun ... »

Kaydı toprağı elinden Yunus'un ...

Cevizlerini Eylülde döker,

yaprakları yeşil dururdu Kasıma kadar.

Güneşte gölgesi hain olurdu.

Yunus durmadan Yunus kaybettikçe onu dü�ünür,

o,· bir �ey isteyip, bir şey sormadan

rüzgarda konuşurdu kendi kendine� ..

Çocuklara ana,

tohuma toprak

ve karı lazımdır. erkek kısmına ...

Bir kız kaçırdı Yunus :

Çünkü düğün pahalı

kız kaçırmak ucuz ...

Fakirin karısı ka vi olmaz ...

Ve bir gün

Çerkeş yolu üzerinden

sabah namazı ışıyıp geldiği zaman

giderlerdi.

Yunus'un arkasında yuvarlandı yere,

kırmızı pe�temalının içinde ölüverdi ...

Topraksız, öküzsüz ve kadınsız,

kaldılar dünyada bir- başlarına

ceviz ağacı ile Yunus.

Yalnızlık koydukça koydu Yunus'a.

El toprağında ter döker oldu.

Cevizi karanlıkta kaybolur sanıp

uyumaz beklerdi sabaha kadar.

Yalnızlık umrunda değil cevizin,

toprağın içinde gider' kökleri,

dalları yukardan Yunus'a bakar ...

Cevizden konsol yaparlar,

topa! Yunus ne işe yarar?

Zemheriler geldi barınamazsın.

Cevizden konsol yaparlar.

Gayrı daha fazla sürünemezsin.

Sat Yunus cevizini ...

Yün yorgan değil bu sarınamazsın.

Cevizden konsol yaparlar.

Bir cansız ağaçtır yarartamazsın.

Sat Yunus cevizini ...

Yarlılar varsıza dokur mu kilim,

vay cevizin hali, vay benim halim ...

Mekansız kurda mekandı.

Cevizden konsol yaparlar.

Yarı ağaç, yari insandı.

Sat Yunus cevizini ...

Cenaze çırçıplak, kara. uzandı.

Cevizden konsol yaparlar.

Kesildi dalları, dallar budandı.

Sattı Yunus cevizini ...

ı65

VarWar varsıza dokur mu kilim,

vay cevizin hali, vay benim halim ...

Sabahın sahibi vardır.

Gün daima bulutta kalmaz.

Herhal ilerdedir yaşanacak günlerin en güzelleri ...

Şimdilik sohbetimizde kederi : kesilip saulmış bir ceviz ağacının ...

ı66

ŞABAN OGLU SELİM İLE KİTABI

I

İSTANBUL'DA, BALIKPAZARI'NDA, BİR MEYHANEDE

BİR HAPiSANE MUKA YYİDİ

«- Yanarak,

.

yanarak parmakları şerrarelerden

insan yüreklerine dokundu ·bu elleri

yirmi beş senedir

yani bir rubu asır

hapisane kaleminde mukayyit kulunuzun ...

İnsanoğlunun ömrü

belki lüzumundan fazla kısa

belki lüzumundan fazla uzun ...

Bir tek daha içelim ...

'Ağlamak tan,

ağlamaktan yine zehroldu şarabım bu gece .

. . '•

Kalktı . Bebek. tramvayı Eminönü'nden. .

Zifiri karanlık Balıkpazatı.

Meyhanenin camiarına yağmur yağıyor ...

«- Ruhum,

'havada yaprağa döndürdü rfızigaaar beni .. .'

Muallim Naci merhum ...

Bu hayı huy

bu hayı huy neden?

Ve insanlar neden dolayı

şu tabakta yatan uskumru gibi mahzun?

Kıyamet günü

bir suali var Ezraile

·

hapisane kaleminde mukayyit kulunuzun ...

Bir tek ·daha içelim ...

ıff7

Hiç adam asılırken gördünüz mü?

Yarın bir tane asacağız,

şafakla şafakla beraber ...

Abdülhamid atardı Tıbbiye talebesini

Sarayburnu'ndan.

Akıntı götürmüş çuvalları

bulamadılar ...

Çok adam çok adam asıldı Hürriyette ...

Eskiden köprü başmda asarlardı,

bunu Sultanahmet'te ...

Yağmur dinmezse ıslanacak ...

Bir tek daha içelim ...

İstanbul şehrinin yoktur menendi.

·

'Adeı.nin

ademin canlar katar abuhavası canına .. .'

demiş,

demiş şair Nedim Efendi ... »

ı68

II

ŞABAN OGLU SELİM

Beykoz'un cam fabrikası

moderen fabrikadır.

Pencere camlarını biraz dalgalı çıkarır,

biraz çareıksa da su bardakları,

kesme likö.r kadehleri harikadır ...

Ustabaşı değildi Selim

büyük ustaların hünerini almıştı ama.

Onun elinden çıkan cama·

gözlerin kapalı ayna dökebilirsin.

Selim daima

büyük bir sırrı çözmek

bir şeyler anlamak ister gibi bakar adama.

inandıklarına katıksız inandı,

sevdiklerini hilesiz sevdi Selim.

Severdi pencere camlarını,

severdi lamba şişelerini,

karafakileri sever,

likör kadehlerine düşmandı ...

ı69

III

KUZGUNCUK

Beykoz'da oturmalı

Beykoz'da çalışan adam.

· Fakat Kuzguncuk şirin yerdir

ve gayet nefis . yapar gül reçelin�

pai:ısıyoncu Madam

ve kızı Raşel...

Aynada bir k'}rtpostal :

bir manzara Nis şehrinden.

İskemle, karyola, konsoL

Denize nazırdı pencereleri ...

Güneşte tavana suların ışıltısı vurur,

karanlık şilepler geçerdi geceleri

insanı olduğu yerde

eli böğründe bırakarak ...

Selim'in odası havadardı.

Kırmızı yazmalar kururdu yandaki boş .arsada.

Sağda Cevdet Paşa yalısı.

Y alıda bir tavus kuşu

bir de Mebrure Hanım vardı.

Mebrure Hanım

tafta entariler giyerdi.

Çok ihtiyardı ve mavi gözleri kördü.

Tentene işler,di Mebrure Hanım.

Uyanır bir beyaz güle · başlar,

uyurken dağıtırdı gühinü ...

Merhum Cevdet Paşa yalısında

Mebrure Hanımı unutmuşlardı ...

Beykoz'da oturmalı

Beykoz'da çalışan adam.

Fakat Kuzguncuk şirin yerdir.

Ve kırmızı yazmalar kuruyan boş arsadan

dünyayı zapta gidecek olan

pulsuz balıklar gibi çıplak çocukların

her akşam dinlerdi çığlıklarını Selim ...

171

IV

KİT AP

«Kitap rüzgar olmalı, perdeyi kaldırmalıdır,

kitap, kanber tayı olmalı Şah İsmail'in

seni sırtına alıp

devierin üstüne saldırmalıdır.

Devler \ç.ale kapısında

devler yedi başlı ve simsiyah dur\lrlar ...

Onları mutlaka yeneceksin.

Bir duvar yıkılacak

bir bahçeye ineceksin ... »

Böyle bir kitap buldu Selim :

Kara kara yazılar beyaz kaat üstünde.

Büyücek bir el kadar

kırk yapraklı bir kitap ...

172

V

SON VAPUR

Kalktı son vapur iskeleden.

.

«64» numara, pul pul karışıp yıldızlara

boş ve yorgun akıyor suyun üstünde ...

Gece seslerle dolu.

Aynada : Raşel'in kolu

Selim'in . eli

ve son vapurun yolu ...

« - Selim, ateş gibi elin ... »

Eli beyazdı,

karanlık . gözleri

ve kı,rmızı saçları vardı Raşel'in ...

173

VI

YİRMİ BİRİNCİ YAPRAK

«Toprağın ismiyle başlarız söze.

Sen ki topraksın

seni sevmeyi bilmeli.

Sendedir ekinimizin tohumu

ve yapılarımızın temeli.

Demirimiz ve kömürümüz sendedir.

Sendedir rüzgarların gibi geçen ömrümüz,

sendedir ...

Sen ki topraksın,

durup dinlenmeden değişirsin.

Sen su damlalarında halkeyledin bizi.

Biz seni değiştirip

değiştirmedeyiz kendi kendimizi ... »

Bu, yirmi birinci yapraktır.

Selim kapattı kitabı.

Hürriyetin ilk şarkısı anlamaktır.

Ve Selim,

ve Şaban oğlu Selim şarkı söylüyor ...

174

VII

RAŞEL'İN RÜY ASI

«- Hasan Ustayı çıkarmı§lar i§inden.

Çocukları var :

şu kadar, şu kadar ...

Laz fırıncı dükkanını kapatriıış,

ve Doktor Moiz dün vurdu kendini ...

Seni dinledim dinleyeli, Selim,

. korkulu· rüyalar görüyorum :

Şişman adamlar, kolları alabildiğine uzun,

tırnaklarında kan

omuzlarında altın çuvalları

rap, rap, yürüyorlar ...

Ne çok insan öldürüyorlar, Selim,

ne çok insan öldürüyorlar ... »

«- Korkma günler bizimdir,

bizimdir, Ra§el'im ... ıo

175

VIII

KIRKINCI YAPRAK

«Gelirken dünyaya kanla, ateşle,

çağırdılar yedi kat yerin altından

mezarlarını kazacak olanları ... »

Bu kırkıncı yapraktır.

Selim kapattı kitabı.

Anladığını aniatmayan alçaktır ...

Ve Selim,

ve Şaban oğlu Selim ...

IX

İSTANBUL'DA, HAPİSANEDE HAPiSANE MUKAYYİDİ

«- Bugün bir hayli yolcu aldık.

Bu meyanda :

gümrük ihtilası, .

eroin şebekesi . ve Topkapı cinayeti

·

geldiler.

Mevcut : 727.

Kadınlar hariç.

Bugün . de geçirdik vakti keraheti ...

Bir misafir daha var,

onu da · kaydedelim :

1328,

1528 doğumlu

Şaban oğlu ...

Mirim,

ben yazarken

sen pencereden bir nazar et :

böyle akşam ışiğında

durur

durur taştan değil

.

renkli camlardan yapılmış gibi Sultanahmet •..

... 1328

1328 doğumlu

Şaban oğlu

Şaban oğlu Selim ...

Ayaklarının üstüne basamıyor

ve sol gözü kan içinde ...

Esbabını bilirim ...

Mirim,

bu hayı huy,

'177

bu hayı huy neden bu beldede?

Ey Fuzuli nerdesin?

Nerdesin Galip Dede?'

Ey Nedim ...

İstanbul şehrinin yoktur menendi .

. 'Ademiri

ademin canlar katar abuhavası canına .. .'

demiş,

demiş şair Nedim Efendi ... »

BURSA

LODOS

Başlangıç

Kim bilir kaç milyon ton ağırlığında

·

ummanda . çalkalanmakta su.

En yalnız dalganın üzerinde

boş bir konserve kutusu ...

+ ı

Bir aydır ki hapisane geceleri böyledir :

kızgın dişi kediler

- apışlari ıslak

tüyleri diken diken

.enselerinde diş yerleri -

bazan kuş

bazan insan sesi çıkarıp

dolaşıyorlar

geb� kalana kadar.

Mevsim bahara yakın.

Hava lodos.

Nasıl

·

şiddetli

nasıl sıcak esıyor ...

Biz altı yüz adet

kadınsız · erkeğiz.

Alınmış elimizden

doğurtınak imkanımız.

En müthiş kudretim yasak bana :

yeni bir hayat aşılamak,

bereketli bir rahimde yenmek ölümü,

ı8ı .

yaratmak seninle beraber :

sevgilim, yasak bana etine dokunmak senin ...

Mevsim bah�a yakın.

Fırtına.

Lodos.

Nasıl şiddetli

nasıl sıcak esiyor ...

Bir yerlerde bir cam kınldı yine

- bu gece bu üçüncüsü -.

Hangi boş koğuşun kapısı açık kalmış,

küüüt, küt,

' nasıl çarpıyor.:.

+ 2

Tepedelen cephesinde bir ceset,

örtülüyor alnnda karlann,

ve başından uçan miğferi

yuvarlanıyoı; önünde rü_zgann ....

182

+ 3

Fabrikanın avlusunda elektrik ışığı,

ucunda ince bir telin . salianıyor iki yana.

Bir kadın.

Boynu çıplak,

uzun saçlarıyla etekleri uçarak

atölyenin kapısında ...

Rüzgar vurdu putrellere�

Atölyenin saçağından

büyük bir buz parçası düştü yere ...

+ 4

Ovaya dörtnala yaylılar iniyor :

çıngıraklar. harnutlannda beygirlerin.

Ve iki yanda çırpınan muşambalarıyla

koşuyorlar gece yarısı denize doğru ...

.

..

+ 5

İnce uzun kılçıklardan ibaret kalan kavak ağaçları

aydınlıktılar

mehtabelmadığı halde.

Ve kalın

ve dallı hudaklı kestaneler kımıldanıyor

- iki yana salianıyor değil

ağır ağır yer değiştiriyorlar adeta -

gidiyQrdu göz alabildiğine

yıldıziann ışığında

yapraksız ahşap kalabalığı ...

Buna rağmen bu lodos,

bu uğultu.

Buna rağmen havada

dişi bir ten kokusu

ve y,üklü bir yumurtalığın sıcaklığı ...

Dağlarda kar çözülüyor.

Yürüyor usareler

yapraksız daliann ucuna doğru.

Gebe.

Gebelik.

Mevsim bahara yakın

ve doğumun

- korkunç güzel ve sıcaktır -

günü doldu dolacak ...

23.1.1941

BİR ACA YİP DUYGU

«Mürdüm eriği çiçek açmıştır.

- ilkönce zerdali çiçek açar

mürdüm en sonra -

Sevgilim,

çimenin üzeriq.e

diz üstü oturalım

karşı-be-karşı.

Hava lezzetli ve aydınlık

- fakat iyice · ısınınadı daha ...:...

· çağlanın kabuğu

yemyeşil tüylüdür

henüz yumuşacık ...

Bahtiyarız

yaşayabildiğimiz için.

Herhalde çoktan öldürülmüştük

sen Londra'da olsaydın

ben Tobruk'ta olsaydım, bir İngiliz şiiebinde yahut ...

Sevgili m,

ellerini koy dizlerine

- bilekierin kalın ve · beyaz -

sol avucunu çevir :

gün ışığı avucunun içindedir kayısı gibi ...

Dünkü hava akınında ölenlerin

yüz kadarı beş yaşından aşağı,

yirmi dördü emzikte ...

ıs5

Sevgilim,

nar tanesinin rengıne bayılırım

- nar tanesi, nur tanesi �

kavunda ıtrı severim�

mayhoşluğu erikte ......... ;,.

......... yağmurlu bir gün

yemişlerden ve senden uzak

'- daha bir tek ağaç bahar. açmadı·

kar yağması ihtimali bile var

Bursa cezaevinde

acayip bir duyguya kapılarak

ve kahredi ci bir . öfke içinde

inadıma yazıyorum bunları,

kendiıiıe ve sevgili insanlar�ma inat.

7.2.1941

ı86

KEMAL TAHİR'E MEKTUP

«Malatya» diyorum,

senin çatık kaşlarından başka bir şey gelmiyor aklıma.

Bursa'da kaplıcalar

Amasya'da elma ·

Diyarbakır'da karpuz ve akrep.

fakat senin oranın,

·

Malatya'nın

nesi meşhurdur,

yemişlerinden ve böceklerinden hangisi,

suyu mu, havası mı?

Düşün ki hapisanesi hakkında bile fikrim yok.

Yalnız :

bir oda,

bir tek penceresi var :

çok yüksek olan tavana yakın.

Sen ordasın

dar ve uzun bir kavanozda

küçük bir balık gibi; ..

Teşbihim hoşuna gitmeyebilir.

Hele bu günlerde

kendini kafeste arslana benzetiyorsundur.

Haklısın Kemal Tahir,

emin ol ben de öyle,

muhakkak ki arslanız,

şaka etmiyorum hatta daha dehşetli bir şey : ınsanız ...

Hem de hangi tarihte, · hangi sınıftan,

malum ...

Lakin demir kafesle kavanoz bahsinde iş değişmiyor,

ikisi de bir,

hele bu günlerde ...

-.Bunu içerde rahat ve masun yatan bilir - .. ,.

Hele bu günlerde,

Sarıyerli Emin Beyin fıkralarına gülmek,

sevgili kitapların ve domatesin lezzeti,

tahtakurularına rağmen uyku

- günde üç tatlı kaşığı Adonille de olsa -

ve Tahir'in oğlu Kemal

hatta mektup gelmesi senden

ve hatta ses duymak, dokunmak, görebilmek havanın ışığını,

karıma olan aşkımdan başka

nefsimin herhangi bir rahatlığını

affedemiyorum ...

Fartı-hassasiyet?

Değil.

Döğüşememek,

bir ınavzer kurşunu kadar olsun

bilfiil

doğrudan doğruya ...

Ancak kavgada vurolan acı duymaz

ve kavga edebilmek hürriyetidir

en mühimi hürriyetlerin.

İçeriın yanıyor, Kemal,

1

dışarım serin. ..

Anlıyorsun ya,

zaten ettiğim laf

bizim_ liiflarımızın herhangi biri :

çok konuşulmuş,

ve konuşulmakta olan ...

Şimdi kim bilir kaç yerde, kaç insan,

dizlerinde atıl ve çaresiz yatan ellerine küfredip acıyarak

bu lafları ediyor ..

Anlıyorsun ya,

zarar yok,

ben aniatacağım yine!...

Elden i).içbir şey gdmediği zaman

konuşup anlatmanın alçak teseliisi?

ı88

Belki evet,

belki hayır ...

Hayır öyle değil.

Hangi teselli bırak be dinini seversen bırak." ..

Bu, düpedüz,

başın önde, olduğun yerde dolanarak

kükremek, böğürüp bağırmak, Kemal ...

1941, Sonbahar ...

ZAFERE DAİR

Günler ağır.

Günler ölüm haberleriyle geliyor.

Düşman haşin

zalim ve kurnaz.

Ölüyor çarpışarak insanlarımız

. - halbuki nasıl hakketmişlerdi yaşamayı -

ölüyor insanlarımız

- ne kadar çok -

sanki şarkılar ve bayraktarla

bir bayram günü nümayişe çıktılar

öyle genç

ve fütursuz ...

V arılacak yere

kan içinde vanlacaktır.

Ve zafer

artık hiçbir şeyi aifetmeyecek kadar

tımakla sökülüp

kopanlacaktır ...

1941, Sonbahar ...

191

YiRMiNCİ ASRA DAiR

- Uyumak §imdi,

uyanmak yüz yıl sonra, sevgilim ...

- Hayır,

kendi asrun beni korkutmuyor

ben kaçak değilim.

Asnm sefil,

asrım yüz kızartıcı,

asnm cesur, büyük ve kahraman.

Dünyaya erken gelmi§im diye kahretmedim hiçbir zaman.

Ben yirminci asırlıyım

ve bununla övünüyorum.

Bana yeter

yirminci asırda olduğum safta olmak

bizim tarafta olmak

ve dövü_şmek yeni bir alem için ...

- Yüz yıl sonra, sevgilim ...

- Hayır, her §eye rağmen daha evvel.

Ve ölen ve doğan

ve son gülenleri güzel gülecek olan yirminci asır

(benim şafak çığlıklarıyla sabaha eren müthiş gecem),

senin gözlerin gibi, Hatçem,

güneşli olacaktır ...

12.11.1941

192

FAKİR Bİ;R ŞİMAL . }\İLİSESİNDE

ŞEYTAN ILE RAHIB�N MACERASI

İlkönce yağmuda

sonra birdenbire açan güne§le başlamı§tı sabah.

Henüz ıslaktı asfaltın solundaki tarla.

Harp esirleri çoktan iş başındaydılar.

Topraktan nefret duyarak ·

- halbuki köylüydü birçoğu -

tıraşlı ye korkak

çapalıyorlardı patatesleri.

Suluboya, solgun resimleri hatırİatıyordu insana

köy kilisesinden gelen çan sesleri.

Pazardı.

Kilisede erkeklerin hepsi ihtiyardı

kadınların değil,

içlerinde büyük memeli kızlar,

ve sarı saçiarına ak düşmemiş anneler vardı.

Maviydi gözleri.

Ba§ları önde,

kalın, kırmızı ve harap parmaklarına bakıyorlardı.

Terliydiler.

Ha§lai:ımış lahanayla günlük kokuyordu.

Kürsüde muhterem peder

«beyannameyi>> okuyordu,

.

- gözlerini gizleyerek -;-.

Renkliydi pencere camlarından biri.

Bu camdan içeri giren güneş

duruyordu genç bir kadının bembeyaz ensesinde

eski bir kan lekesi gibi.

Ve hiçbir zaman

doğurmamış olan

' 1 93

göğüssüz ve kalçasız bir Meryem'in kucağında bir çocuk :

başı öyle büyük

o kadar inceydi ki kıvrılmış hacakları

hazin· ve korkunçtu.

Önlerinde kandil yanıyordu

eski sert ve boyalı tahtayı aydınlatıp.,.

İki adam boyundaydı tahta heykel.

Şeytan saklanmıştı arkasına

- kaşları çekik, sakalı sivri,

Mefistofeles olması muhtemel, -

ve alim bir tebessümle

dinliyordu muhterem pederi.

•- Avrupa'nın . bekası,

(okuyordu beyannameyi muhterem peder)

· Avrupa'nın bekası için harbediyoruz.,.

Dinliyordu Şeytan sivri sakalında keder

ve asi ve selim aklına

dayanılmaz bir ağrı vermekteydi yalan.

Okuyordu rahip :

«- Avrupa milletleri el ele verip

harbediyoruz,

ve mutlak iınha edeceğiz

medeniyet için tahripçi bir unsuru.»

Şeytan bir parça yana itti Meryem'in heykelini

ve havada sihirle efsun alametleri daireler çevirip

kaldırdı elini

rahibe doğru

- etsizdi, uzundu bu el,

hakikat gibi, kerriikfi ve kuru �.

194

Ve ne olduysa o anda oldu l§te.

Renkli camın altındaki kadın

çırılçıplak göründü kıpkırmızı güne§te.

Memeleri ağırdı

ve sarı ipek gibi parlıyordu karnının altında tüyler.

Dü§ürdü kaadı muhterem peder

ve Şeytan'ın iğvasıyla hakikati bağırdı :

«- Kar§ı koymak günü geldi en büyük tehlikeye.

Harbediyoruz,

fuh§un bekası için,

kerhane kapıları kapanmasın diye.

Ve sen orda, arkada

içinde beyaz entarisinin

bir erkek çocuğu gibi duran,

sen orospu olacaksın kızım.

Sana firengi ve belsoğukluğu verecekler

büyük §ehirlerimizden birinde.

Baban dönmeyecek.

Yatıyor §imdi yüzükoyun

çok uzak bir toprağın üzerinde.

Şimdi kan içindedir

edi, kalın kulaklar

ve ince kollarının dolandığı boyun.

Yattığı yerde yalnız değil.

Hareketsiz durap tanklarla, terk edilmi§ toplar sahada.•

Kendi sesinden ürkerek

sustu rahip.

Orda, arkada, beyazlı kız ağlıyordu.

Kadife cekedi bir erkek

- ihtiyar orman bekçisi civar çiftliğin �

bir §eyler söylemek istedi.

Sivri sakalım ka§ıdı Şeytan,

rahibe : «Devam et,» - dedi.

Ve muhterem peder

ba§ladı tekrar konu§maya :

195

«- Harbediyoruz :

pazar ve mal nizarnının bekası . için.

Kömür, lastik ve kereste,

ve kendi değerinden fazla yaratan iş kuvveti

satılmalıdır.

Patiska, benzin

Öuğday, patates, domuz eti

ve taze gümrah bir sesin içindeki cennet

satılmalıdır.

Güneşli bahçesi ve resimli kitapları çocukluğun

ve ihtiyarlığın emniyeti

satılmalıdır.

Şan, şeref ve saadet,

ve

kuru kahve

topyekun pazar malı olup

tartılıp, ölçülüp, biçilip satılmalıdır.

Harbediyoruz :_

harbi bitirdiğirniz zaman

aç, işsiz ve sakat

- harp madalyasıyla fakat :_

köprü altlarında yatılmalıdır ... »

Yine sustu muhterem peder.

Şeytan emretti yine :

•- Naklet onun macerasını,

o ne idi, ne oldu, anlat ... »

Ve anlattı rahip :

•- Onu hepiniz hatırlarsınız,

toprağın içindeki bir patates tohumu gibi

fakir, çalışkan ve neşesız geçti çocukluğu.

Sonra uyandı birdenbire

on yedi yaşına doğru.

Yine fakirdi, çalışkandı.

Fakat. aylarca gidip

bulutsuz bir denizde

altında sönük yelkenierin

sanki çok sıcak bir sabah ufukta apansızın

yeni bir dünya keşfeder gibi buldu neşeyi ...

Mahallede sesi en güzel olan insandı

·

ve en güzel mandolin çalan.

Hatırlıyorsunuz değil mi

size doğru gelen dostluğunu kocaman, kırmızı elinin

ve mavi kurdelesini

mandolininin? ..

İçinizde kimin kalbini kırdı,

kime yalan söyledi,

sarhoş olduğu vaki midir,

ve kiminle dövüştü?

Çocuklara saygısını

ve ihtiyarlara şefkatini inkar edebilir miyiz?

'

Belki biraz· kalın kafalı

fakat kalbi bir balık yavrusu gibi . temiz

onu geçen sene harbe gönderdik.

Şimdi gerilerinde cephenin

işgal altındaki bir köyün ·odasındadır.

Baygın bir kadının ırzına geçmekle meşgul

. bir ·tahta masanin üzerinde.

Beli çıplak

pantolonu dizlerinde

başında miğfer

ve ayaklarında kısa, kalın çizmeler.

Yerde iki çocuk ölüsü yatıyordu

direkte bağlı bir erkek.

Dışarda yağmur yağıyor

ve uzaktan uzağa motor sesleri.

Kadını masadan yere iterek

doğrulup çekti pantolonunu ...

Halbuki hepiniz hatırlarsınız onu,

197

hatırlıyorsunuz değil mi

size doğru gelen dostluğunu kocaman, kırmızı elinin

ve mavi kurdelesini

mandolininin ?»

Yine birdenbire sustu muhterem peder.

(Susabilmek bir hünerdir

insanın ağzından çıkan sözler

kendine ait olmazsa.)

Fakat tahta Meryem'in arkasından

yine erneetti Şeytan :

«- Rahip, devam et,» - dedi.

Ve devam etti rahip :

. «- Harbediyoruz.

Çalıştırılan insan yığınları

birbirine devrederek zinciri,

karanlık ve ağır,

beton küiıklerin içinde

. akmalıdır.

Ve sen kocakarı

- ön safta, solda, diz çöküp

yüzü eski bir kaat gibi buruşuk olan -

seni temin ederim ki

kili�e kapısında oynayan tonınun

- beş yaşında,

başı altın bir top gibi yuvarlak -

d ed esi,

senin kocan,

babası,

senin oğlun

ve komşuların gibi

kömür ocaklarında çalışacak.

Hiçbir şeyi ümit etmemeyı öğrensin.

Bu maksatİa

uçuyor bombardıman birliklerimiz

tasavvur edilmeyecek kadar çok ölüm taşıyıp

iki gergin kanatla.

Ve mototlarına benzinle beraber

belki bir parça keder dolarak

(öldürenlerde tevehhüm edilen keder gibi bir §ey),

uçuyor av kuvvetleri himayesinde olarak

bombardıman birliklerimiz .

birbiri ardından giden dalgalar halinde ...

Harbediyoruz :

öldürdüklerimizin sayısı

- bizden ve onlardan

aralarında meme çocukları da var -

şimdilik

be§ altı milyon kadar.

Harbediyoruz :

kundak bezinin çe§idiyle belli olmalı herkesin yeri.

Harbediyoruz :

parlasın . · edebiyen çliye sabah güne§lerinde

hapisane demirleri ... ,.

Hakikat çok taraflıdır.

Fakir bir Şimal kilisesinde

.

.-'- Şeytan'ın iğvasıyla da olsa -

fakir bir papaz

onu o kadar uzun anlatamaz.

İnzibat ku�ederi aldı haberi

- kadife cekedi orman bekçisinden -

gelip indirdiler kürsüden �uhterem pederi.

Ve asfalt yolun üzerinde

arasında silahlı iki adamın

giderken muhterem peder

Şeytan baktı arkasından :

çekik ka§larında ümit

ve sivri sakalıt:.ıda keder.

12.9.1941

199

Not :

Alamanya yıkıldı.

Temerküz kampından kurtarıldı muhterem peder.

Ve yine Şeytan'ın iğvasına uymasaydı eğer

önemli Alaman demokratlarından biri olurdu bugün

Angio-sakson işgal bölgelerinden birinde.

Halbuki yine uydu Şeytan'a.

Ve yine bir pazar günü ve aynı kilisede yine

batılı müttefikleri meth ü sena edeyim derken

41 yılında söylediklerinden bazı fasılları tekrartadı aynen

bilhassa mal nizamma ait olanları.

Ve Katolik bir Amerikan subayının emriyle

(tevkif edilmediyse de bu sefer)

kovuldu kiliseden muhterem peder.

Yine· arkasından baktı Şeytan :

'

çekik kaşlarında biraz daha çok ümit

sivri sakalında biraz daha az keder ...

1946 Şubat 17

RUBAİLER

İlk Basım: Mart 1966

. 1

BİRİNCİ BÖLÜM

Bir gerçek ilemdi gördüğün ey Celileddin, heyula filan �eğil,

uçsuz bucaksız ve yaranlmadı, ressamı illeti-fıla filan değil.

Ve senin kızgın etinden kalan rubailerin en muhteşemi :

«Suret hemi zıllest ... » filan diye başlayan değil...

2

Ruhum ne ondan önce vardı, ne ondan ayn bir sırrın kemilidir,

ruhum onun, o dışımdaki ilemin bende akseden hayilidir.

Ve aslından en uzak ve aslına en yakın hayal

bana işığı vuran yarimin cemalidir ...

205

Sevgilimin ·hayali dile . geldi aynanın üzerinde :

«- O yok, ben vanm,,. - dedi bana güılün birinde.

Vurduni, düştü parçalandı atna, kayboldu hayal

ve lakin ço� şükür sevgitim duruyor yerli yerinde ...

Muşarnharun üstüne r resmini bir kerecik çizdim ama

günde biiı. kere resmin çıktı bende tepemden tımağıma,

fakat· ne ruhaf şey hayalin onda daha çok kalacak

beiıden uzun ömürlüdür muşamba ...

2o6

5

Sarılıp yatmiı.k mümkün değil bende senden kalan hayale.

Halbuki sen orda, �ehrimde gerçekten varsın etinle kemiğinle

ve balından mahrum . edildiğim kırmızı ağzın, kocaman gözlerin gerçekten var ve asi bir su gibi teslim olu�un ve beyıZlığın ki dokunamıyorum bile ...

Öptü beni : «- Bunlar, kainat gibi gerçek dudaklardır,• � dedi.

«Bu ınr · senin icadın değil, . saçiarımdan uçan bahardır,• - dedi.

«İster gökyüzünde seyret, ister gözlerimde :

.. körler onları görmese de, yıldızlar vardır,• - dedi ...

•

•

207

7

:Su bahçe, bu nemli toprak, bu yasemin kokusu, bu mehtaplı gece

pırıldamakta devamedecek ben basıp gidince de,

çünkü o ben gelmeden, ben geldikten sonra da bana bağlı olmadan vardı

ve bende bu aslın sureti çıktı sadece ...

8

«- Paydos ... ,. - diyecek bize bir gün tabiat anamız,

«gülmek, ağlamak bitti çocuğum .....

Ve tekrar uçsuz bucaksız başlayacak :

•

•

görmeyen, konuşmayan, düşünmeyen hayat ...

2o8

Ayrılık yaklaşıyor her gün biraz daha,

güzelim dünya elved�,

ve merhaba k a i n a t . . .

10

Balla dolu petek

yani gözlerin güneşle dolu ...

, Gözlerin, sevgilim, gözlerin toprak olacak yarın,

bal başka petekieri do !durmakta devam edecek ...

209

11

Ne nurdan

ne çamurdan,

sevgilim, kedisi ve kedinin boynundaki boncuk

yuğrumlarındaki farkla hepsi aynı hamurdan ...

12

Lahana, otomobil, veba mikrobu ve yıldız

hep hısım akrabayız.

Ve ey güneş gözlü sevgilim, «Cogito, ergo sum•1 değil

bu haşmetli ailede varız da düşünebilmekteyiz ...

'Düşünüyorum, demek ki varım.

210

13

Aramıu;la sadece bir derece farkı var,

işte böyle · kanaryam,

sen kanadan olari, düşünemeyen kuşsun,

ben elleri olan, düşünebilen adam ...

2 1 1

İKİNCİ BÖLÜM

1

•- Şarapla dotdur tasını, tasın toprakla dolmadan,• - dedi Hayyam.

Baktı ona gül bahçesinin yanından geçen uzun burunlu, yırtık pabuçlu adam :

•- Ben, bu nimetleri yıldızlanndan çok olan dünyada açım,• - dedi,

•şaraba değil, ekmek almaya bile yetmiyor param ... •

2

Ölümü, örnrün kısalığını tatlı bir kederle düşünerek

şarap içmek lite bahçesinde, ayın :ıltında ...

Bu tatlı keder doğduk doğalı nasibolmadı bize :

bir kenar mahallede, simsiyah bir evde, zemin katında ...

215

Ömür gelip geçiyor, vakti ganimet bil uyanılmaz uykulara varmadan :

yakut şarabı billur kadehe doldur, seher vaktidir ey delikanlı uyan ...

Perdesiz, buz gibi odasında uyandı delikanlı,

gecikmeyi affetmeyen fabrikanın canavar düdüğüydü uğuldayan ...

Geçmi§ günün hasretini çekmem

-'yalnız bir yaz gecesi bir yana -

ve gözümün son mavi pınltısı bile

gelecek günün müjdesini verecek sana ...

216

5

Ben, bir insan,

ben, Türk şairi komünist Nhım Hikmet ben,

tepeden nrnağa iman,

tepeden tırnağa kavga, hasret ve üm inen. ibiret ben ...

6

Ben, spiker, konuştum,

sesim bir tohum gibi ağır ve çıplak :

- Kalbimin saat ayarını veriyorum,

gonga tam şafak vakti vurulacak.

217

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

İnsan

ya hayrandır sana, ya düşman.

Ya hiç yokmuşsun gibi unutulursun

ya bir dakka bile çıkmazsın akıldan ...

2

Çürüksüz ve cam gibi berrak bir kış gunu

sımsıkı etini dişiemek sıhhatli, beyaz bir elmanın.

Ey benim sevgilim, karlı bir çam ormanında nefes almanın

bahtiyarlığına benzer seni sevmek ...

221

3

'

Kim bilir belki bu kadar sevmezdik birbirimizi

uzaktan seyredemeseydik ruhunu birbirimizin.

Kim bilir felek ayırmasaydı bizi birbirimizden

belki bu kadar yakın olmazdık birbirimize ...

4

Gün iyiden iyiye ışıdı artık,

tortusu dibe çöken bir su gibi duruldu, berraklaşn ortalık.

Sevgilim, sanki seninle yüz yüze geldim birdenbire :

aydınlık, alabildiğine aydınlık ...

222

İÇİNDEKİLER

KUV AYİ MiLLiYE

7

Başlangıç-Onlar

9

Birinci Bap

13

İkinci Bap

21

Üçüncü Bap

35

Dördüncü Bap

45

Beşinci B ap

51

Altıncı Bap

57

Yedinci Bap

69

Sekizinci Bap

79 .

SAAT 21-22 ŞİİRLERİ

93

[Ne güzel şey hatırlamak seni]

95

20 Eylül 1945

97

21 Eylül 1945

98

22 Eylül 1945

98

23 Eylül 1945

99

24 Eylül 1945

100

25 Eylül 1945

100

26 Eylül 1945

101 .

30 Eylül 1945

101

1 Ekim 1945

102

2 Ekim 1945

102

5 Ekim 1945

103

6 Ekim 1945

103

7 Ekim 1945

104

8 Ekim 1945

105

9 Ekim 1945

106

10 Ekim 1945

107

18 Ekim 1945

107

27 Ekim 1945

108

28 Ekim 1945

108

223

5 Kasım 1945

109

8 Kasım 1945

109

12 Kasım 1945

110

13 Kasım 1945

l l l

20 Kasim 1945

112

1945 Yılı Aralık Ayının Dördü

1 12

5 Aralık 1945

113

6 Aralık 1945

1 13

7 Aralık 1945

1 14

12 Aralık 1945

1 1 5

13 Aralık 1945

116

14 Aralık 1945

116

. DÖRT HAPİSANEDEN

117

İstanbul

119

[İstanbul'da, Tevkifane avlusunda]

121

[Sevgilim]

122

[Fevkalade memnunuro dünyaya geldiğime]

123

[Memleketimi seviyorum]

124

Ölüme Dair

126

Yine Ölüme Dair

129

Onun Doğuşu ve Demirhane Bacası

131

O ve Aksakallılar

133

Kıyamet Sureleri

134

1. Alametler Suresi

134

2. Tebahhur Suresi

135

Türk Köylüsü

136

Ankara

137

Bir Cezaevinde, Tecritteki Adamın Mektuplan

139

[ 1. Senin adını]

139

[2. Dışarda bahar geldi karıcığım, bahar]

141

f3. Bugün pazar]

142

Çankın -

143

Çankırı Hapisanesinden Mektuplar

145

[1. Saat dört]

145

[2. Bir akşamüstü]

147

[3. Bugün çarşamba]

149

[4. Sıcaklar bildiğin gibi değil]

150

[5. Saat beşte akşam oluyor]

152

224

Merhaba Çocuklar

153

Bir Küvet Hikayesi

154

Ceviz Ağacı ile Topal Yunus'un Hikayesi

160

Şaban Oğlu Selim ile Kitabı

167

Bursa

179

Lodos

. 181

Bir Acayip Duygu

185

Kemal Tahir' e Mektup

�87

Zafere Dair

190

Yirminci Asra Dair

192

Fakir Bir Şimal Kilisesinde

193

RUBAİLER

201

Birinci Bölüm

203

ı .

205

205

3.

206

4.

206

5.

207

6;

207

7.

208

8. '

208

9.

209

10.

209

1 1 .

210

12.

210-

13.

21 1

İkinci Bölüm

213

ı .

215

2.

215

3.

216

4.

216

5.

. 217

6.

217

Üçüncü Bölüm

219

ı .

221

2.

221

3.

222

4.

222

Yayımlayan: Anadolu Yaymalık A.Ş.

Kapak Baskı: Ana BilllDl Suayi A.Ş.

İç Baskı: Şe6k Matbaasa

Nazım Hikmet'in çok güç

koşullarda korunmuş, elden

ele geçmiş, bazıları sağlığında

basılamamış, bazıları özen

gösterilmeden basılmış olan

yapıtları, bu işe gönül vermış eleştırmenlerin çabalarıyla , içerde ve dışarda, yıllardır derlenip topadanmaya çalışılmış, ama çeşitli

nedenlerden kaynaklanan yanlışların, karışıklıkların,

tutarsızlıklarıo bir türlü önü alınamamıştır.

Şimdi Adam Yayınları size Nazım Hikmet'in yepyeni

bir toplu yapıtlar derlemesini sunuyor.

Bu yolda daha önce yapılan bütün olumlu çalışmalar,

Nazım Hikmet'in kitaplarının ilk basımları, arkasında

bıraktığı müsveddeler - mekanik yaklaşırnlara düşmeden, durumlara, türlere göre ayrı değerlendirmelere gidilerek - büyük bir özen ve duyarlıkla yeniden

gözden geçirilmiş, konunun uzmanı eleştirmenlerin

özverili katkıları ve ortak çabalarıyla, sanatçının özellikleri, kendine özgü kullanımları gölgelenmeden, yanlışların düzeltilmesi, karışıklıkların, tutarsızlıklarıo

giderilmesi sağlanmıştır.

adam 336

ISBN 975-41 8-01 9-9