Nazım Hikmet

•

Yazılar (1935)

ADAM YAYINLARI

© 1987

Bu kitabın tüm haklan Anadolu Yayıncılık A.Ş.'nindir.

Nazım Hikmet' in tüm yapıtlannın Türkiye' de yayın ve temsil hakları Anadolu

Yayıncılık A.Ş. 'nindir. Anadolu Yayıncılık A.Ş. 'den yazılı izin alınmadan Nazım

Hikmet' in hiçbir yapıtı parça ya da bütün olarak yayımlanamaz, tiyatro, film ya da

radyo ve televizyona uyarlanamaz ve btı§ka biçimlerde işlenemez ve kul/anılamaz.

Birinci Basım: Eylül 1991

İkinci Basım: Ekim 1992

Kapak Düzeni: Aydın Ülken

92.34.Y.0016.406

ISBN 975-418-1()0-4

Niiztm Hikmet'in bütün yapıtlarını (şiirlerini, oyunlarını, romanlarım,

öbür düzyazılarım) bir araya toplayan bu dizi kitaplarda kronolojik sıra

uygulanmıştır.

Yalnız şiir bölümünde, şairin çocukluk ve çıraklık dönemi ürünleri (ki

bunları kitaplarına almadığı gibi, birçoğunu dergilerde de yayımlamamıştır)

ayn bir ciltte toplanarak şiir kitapları dizisinin en sonuna konmuştur. Bu cilt

şairin yetişme yıllarındaki gelişmelerini izlemek isteyenler içindir.

Şiir bölümündeki sıralama, şairin sağlığında yayımlanan, ya da kendi

düzenlediği ama yayımlandıklarını görmediği kitaplarının yayın, ya da

düzenlenme tarihlerine, kitaplarına girmemiş olan şiirlerinin ise yazılış

tarihlerine göredir. Yazılış tarihleri kesinlikle belirlenemeyen şiirlerin

yerlerinde kaymalar olabilir. Başta kitapların yayın tarihlerine göre sıralama

yapılırken de (iç düzenleri olduğu gibi korunduğu için) şiirler yazılış

tarihlerine göre değil, şairin gönlüne göre bir sıralama içindedirler. Amaç

çeşitli dönemlerdeki şiirlerin birbirine karışmaması olduğundan, bu tür yer

değiştirmelerin gelişmeleri izleme açısından fazla bir sakıncası bulunmadığı

açıktır.

Elinizdeki yeni derlemeyle, birbirini tutmayan çeşitli müsveddelerden

yola çıkan, savruk, özensiz, acele basımlardaki kargaşaya, sırasında anlamı

zedeleyen dizgi düzelti yanlışlarına son verilmiştir.

YAWM ADRESi: ADAN. YAYINLAAI, ÜÜYü<DEPf CAOOESI, üÇıa. MEVKiİ, f'O, 51 MASLAK-ISTNO..l.

TEL� 23 30(8harHELG, ACWJıYAY TELEKS, 26534 rada rr

Nazım Hikmet

•

Yazılar

(1935)

Yazılar 3

BİR MEKTUP VE BİR DERNEK

Okuyucularımdan M. Saygun bana bir mektup göndermiş.

Olduğu gibi aşağıya yazıyorum :

"Orhan Selim,

"Geçenlerde bir yazını okudum. Bay Belediyecileri, oturduğun

Erenköy'ü toz ve çamurdan kurtarmak için, ta oralara çağırıyorsun. Böyle akıntıya kürek çektiğine çok acıdım doğrusu. Sakın gücenme! Bay Belediyecileri, saatlerce bekleyecekleri tramvayla,

lodosları aşamayan vapurla, vapurları bekleyen· şimendiferle uzun

uzadıya yol geçip gelecekleri Erenköy'e çağıracağına, şurada,

burnumuzun dibindeki Cihangir'e, Firuzağa'ya doğru bir çağır-

sana ... "

M. Saygun'un bu mektubunu okuduktan ve gazeteci arkadaşlardan birisinin geçenlerde yazdığı bir yazıda Bay Belediyecileri kendi payına Göztepe'ye çağırdığını da öğrendikten sonra, yazın

tozdan, kışın çamurdan usanan İstanbulluların "Bay Belediyecilere

Ucuz Ev Bulma Derneği" adında bir kurum kurmalarının yakışık

alacağını düşündüm. Hangi Bay Belediyeciye hangi yerde ucuz ev

tutulacağı bir çeşit piyango çekişiyle anlaşılabilir.

Bayan Nakiye ile Bay Sadettin Ferit'i Erenköy'e düşürebilelim. Bana yeter! Sizler kimi isterseniz onu piyangoda kazanmaya çalışın artık.

[Orhan Selim / Akşam, 2.1.1935]

7

BİR ÇOCUKLUK ANIMI

Koyu yeşil çam dallarına düşen ilk karın ak boyasına baktım;

bir çocukluk anımın ılıklığıyla doldu içim. Seslerini uzaktan uzağa

duyabildiğim, boyalarını güçlükle yeniden görebildiğim bir çocukluk anımı ...

Kar dizboyu. Babam beni elimden tutmuş, komşunun düğününe gidiyoruz. Çamlarının saçları ağarmış koskocaman bakımsız bir bahçe. Köşkten çalgı sesleri geliyor. Babamla içeri giriyoruz.

Taşlıkta lastikler, galoşlar, kunduralar. .. Yukarı çıkıyoruz. Tavanından, küpeleri düşmüş, mumları karpuzlu, yalancı billur bir askı sarkan kalabalık bir salon.

Arka yandaki iç bahçeye bakan pencerelerden birinin önüne

oturuyorum. Seslerden uzak, dalgın, dışarı bakmaktayım.

Birden iç bahçenin duvarı dibindeki fundalıkta bir erkek başı

kımıldadı. Penceremin altında bir camlı kapının açılır gibi olduğunu duydum. Bahçede ilk yağan kar gibi aklar giyinmiş bir kadın yürüyor. Korkarak, çekinerek, ardına baka baka. Kadın koşuyor.

Kadın fundalığın arkasında kayboldu.

Düğün köşkünde sevinçli sesler çoğaldıkça, çoğalmakta. Ben,

aklar giyinmişin kaybolduğu fundalığa bakıyorum. Birdenbire alt

kattan ince bir çiğlık yükseldi. Ortalık birbirine girdi. Gelin

kaçmış. Gelin koltuğa girdikten sonra sevgilisine kaçmış.

Koltuğa girdikten sonra sevgilisine kaçan bu deli baş, yüreği

ateşli gelini her yağan ilk karla istemeden, anarım. Başının

deliliğini, yüreğinin ateşini dinleyerek fundalıkta kendini bekleyen

sevgiliye kaçan bu komşu kızının yaptığı iş, kendim de sezmeden,

bütün bir yaşayışımda dokunaklı oldu.

[Orhan Selim / Akşam, 13.1.1935]

8

BEN TEKİRİ SEVERİM !

Benim bir kedim var. Ne tüyleri bir karış, ne kuyruğu kürk

gibi. Basbayağı bir tekir kedicik. Tekir kedim beni sever mi?

Bilmem. Ben kedimi severim.

Tekirimin tüyleri bir karış; kuyruğu kürk gibi değildir, ancak,

huyu, her kedinin huyuna benzer. Yemeğini vaktinde vermezsem

sesini çatarak mırıldanır, canı istemediği vakit okşamaya kalkarsam

elimi tırmalar. Tel dolaptan yemek aşırır. Eve bir yedi gün

uğramasam, aldırmaz. Döndüğüm vakit sevinçle beni karşılamaz.

Mart gelince başını alır damlara çıkar, günlerce ne arar, ne sorar

bizi ...

Tekir kedimle karşılıklı oturup konuştuğum olmuştur. Bu

ettiklerini ne vakit onun yüzüne vursam, o, çekik çinli gözlerini

süzerek, bıyıklarını ince, alaycı bir gülümsemeyle burarak bana der

ki : -Yaptıklarımı kötü buluyorsan, niçin beni kapı dışarı

etmezsin? Çünkü tavan arasında fareler var. Gecelqi seni uyutmuyorlar. Onları tutayım diye besliyorsun beni. Sonra karşında mırıl mırıl dolaşmam hoşuna gidiyor. .. Gözünü eğlendirmem için bana

ciğer verdiğini bilmiyor muyum sanki?.. Hem tavan arasındaki

fareleri tutayım, hem gözünün eğlencesi olayım, sonra da bana

ciğer alıyorsun diye bir de yaltaklanayım mı?

Tekirim ne vakit bana böyle karşılık verse, ben ona diyecek

söz bulamam. Anlarım ki, belki de böyle düşündüğü için onu

seviyorum.

Siz isterseniz, gün ağarıncaya dek karda, yağmurda kapınızı

bekleyen, dövseniz de, sövseniz de yaltaklanmaktan vazgeçmeyen

Karabaş'ı seviniz, ben Tekir'i severim.

[Orhan Selim / Akşam, 14.1.1935)

9

KILIK!..

Giyim, kuşam, kılık, insanların içyüzünü, çok defa, tersine

dışarı verir. Bunu bilmeyen yoktur. Bunu ben de bilirdim.

Gelgelelim, dün vapurda kılık yüzünden bir aldanışım oldu ki,

bunu bir türlü unutamayacağım.

Vapur Kadıköy'den kalktı. Güvertede oturuyorum. Hava

sıcak. Denize bakarak gözlerimi serinlendirmekteyim. Haydarpa

şa'ya uğradık, yolcu aldık ve kalktık yine.

Yanımdan bir karaltı geçti. Karaltı geriye döndü ve karşıma

oturdu. Baktım : Uzun kıvırcık kır saçları omuzunda, sakalı

göğsünde bir baş. Gözleri dolgun ve düşünceli. Üstünde kalın, kara,

uzun bir ceket var. İnce balmumları gibi sarı ve biçimli parmaklarla

biten ellerini ütüsüz pantalonunun üstüne koymuş ...

Ona baktıkça .baktım, baktıkça baktım :

İlkönce, bu İspanya' dan kaçmış bir anarşisttir diye düşündüm.

Gökte Allahın, yerde politikanın sınırlarını, atacağı bombanın

fitiliyle dağıtmak isteyen bir anarşist.

Sonra, hayır, diye düşündüm, elleri çok sarı ve parmakları

işten uzak yaşamışa benziyor. Bu bir anarşist değildir. Omuzlarına

düşen, uzun kıvırcık, kır saçlarına oturttuğu kara fötr şapkaya

bakılırsa, 19'uncu asır sonu modernistlerinden bir Fransız ressam

olmalı. Belki de Paris'e sığınan antifaşist, demokrat İtalyan

profesörlerinden biridir.

İster İspanyol anarşisti, ister Fransız ressamı, ister İtalyan

profesörü ·olsun, İstanbulu gezmeye gelmiş ...

Hayır, bu belki de, Portekizli bir ...

Düşüncelerimin zinciri birdenbire koptu. Yanımda oturan

yaşlı bir Rum kadını birdenbire kalkarak karşıdaki anarşist-ressamprofesörün elini Öptü. Ve o sıra balmumu gibi biçimli parmaklar yaşlı Rum kadının başında kısa ve dar bir istavroz çıkardı.

Ben de bir papazın kılığını değiştirdikten sonra beni bu kadar

aldatmış olmasına içerleyerek başımı yine kılığını değiştirmeyen

denize çevirdim.

[Orhan Selim / Akşam, 17. 1 . 1935)

ıo

BİR DENİZ ANLA TiMi

Bu bir küçük, bu bir anlatılmaya değmez anlatımdır. Bir deniz

anlatımı. Kendi başımdan geçmiş.

Yirmi tonluk, bir yelkenliyle Trabzon'dan İstanbul'a geliyordum. Gemi fındık yüklüydü. Tayfalarla kaptandan başka iki yolcuyduk. Bir ben, bir de orta yaşlı, kara gözleri çukura batmış,

sakallı bir adam.

İlk günleri yolculuk güzel geçti. Yel uygun, yelken şişkindi.

Üçüncü günü birdenbire yel kesildi. Karaya vurmuş kocaman bir

balık gibi bir parça kımıldandıktan, debelendikten sonra ölüverdi

deniz. Gemi olduğu yerde çivilendi kaldı. Dördüncü, beşinci

günler de böyle ... Yalnız gün doğarken ilk ışıklarla soluk gibi bir

yel yelkenleri şişiriyor, gün batarken son ışıklarla beraber birden

parlayıp sönen bir soluk gemiyi kımıldatıyordu.

Sakallı adam, yolculuğumuzun ilk günlerini dalgın bir dinlenim içinde yaşadığını bile belli etmek istemeksizin bir gölge gibi geçirmişken, son iki günden beri bilinmez bir sancıya uğramışa

benziyordu. Yerinde duramıyor, kendi kendine söyleniyor, ikide

bir kaptanın yanma gidip onunla konuşuyordu.

Bir türlü uygun yeli bulamıyorduk. Durgun, uçsuz bucaksız

denizin aynası üstünde bir kaplumbağa gibi ağır ağır yürümekteydik.

Daha İstanbul'a, bu gidişle, beş günlük yol vardı. Sakallı adam

uyuyamaz olmuştu.

Bir gece onu başüstünde kendi kendine söylenirken işittim :

- Ölmeden bir görsem. Burnuma kokusu geliyor, kendi

görünmüyor.

Sakallı adamın bu sözlerinden anladım ki, o dibi bulunmaz,

kızgın bir göreceğin ağrısı içinde kıvranmaktadır. İstanbul'da onu

çoktandır görmedikleri mi bekliyordu? Yoksa yalnızca bu birçok

anımları saklayan, uzak kalınmış bir şehrin verdiği göresim miydi?

Bir gece kaptan, büyük bir müjde verir gibi :

- Yarın akşama doğru İstanbul'dayız, dedi.

Sakallı adama da bunu söyledi mi, söylemedi mi, bilmiyorum.

I I

Yalnız ertesi gün güverteye çıktığım vakit sakallının kaybolduğunu

söylediler. Geceleri deli gibi dolaşıyordu, denize yuvarlanmış

olacak, diyorlardı. Kaptanın canı sıkkındı. Ben denize bakarak,

duyduğu göresimin acısına dayanamayıp gitmek, kavuşmak istediği

yere ulaşmak için ölüme atılan yolcuyu düşünüyordum ...

Bu bir deniz anlatımıdır. Görüyorsunuz ya, belki de anlatılmaya değmeyen bir anlatım.

[Orhan Selim I Akşam, 18.1.1935]

12

5.000 ·YILLIK BİR ARAŞTIRMA

Dün erkenden Erenköy'den yola çıktım. Hava güzeldi. Asfalt

denen yolda yürüyordum. Birdenbire iki aksakallının yolun Üstüne

çömelmiş, ellerindeki sivri demirlerle çamurları kazdıklarını gördüm. Yanlarına yaklaştım. Giyim kuşamlarından anlı sanlı bilgililer oldukları belliydi. Bu aksakallı aksaçlı bilgililerin erken erken bu

çamurlu yolda ne yaptıklarını öğrenmek istedim. Saygıyla yanlarına yaklaşarak sözlerine kulak kabarttım. Gözlüklü birinci aksakal gözlüksüz ikinci aksaça şöyle diyordu :

- Görüşümde yanılmıyorum. Bu çamur yığınının altında

asfalt olamaz. Bizi aldattılar. Asfalt bir yolda böyle bir bataklık

çamuruna rastlanılamaz ki ... Asfaltın en büyük kendine benzerliği

çamursuz olmasıdır. Oysaki, dünden beri yaptığımız araştırmalar

sözde asfalt denen bu yolda bize bir avuç asfalt bile göstermedi.

Aksaç, aksakalın bu sözlerine şöyle karşılık verdi :

- Düşünceleriniz doğru olabilir. Ancak bu yolun asfalt bir

yol olduğunu ileri 5Ürenler sözlerinden kuşkulanmaya hakkımız

olmayan ağırbaşlı yurttaşlardı. Araştırmalarımızı yürütelim. Bu kat

k;ıt çamur yığınını kazıya kazıya elbette bir sona ulaşırız.

Aksaç ve aksakallı koca kişiler böyle konuşarak ellerindeki

sivri demirlerle çamurları kazmaktaydılar. Hangisi doğru düşünüyor diye beni de bu iş sardı. Ben de elime bir demir parçası alarak onlara yardıma koyuldum.

Beş saatlik bir çalışmadan sonra demirlerimiz sert bir nesneye

çarptı. Aksaç birdenbire bağırdı :

- İşte! İşte asfalt ... Gördünüz mü, bu yol doğrudan asfaltla

örtülüymüş ... Yalnız anlaşılması gerek olan bir iş kalıyor. Bu kadar

kalın bir toprak ve çamur yığınıyla örtülü olduğuna göre, kaç bin

yıl önce bu asfaltı buraya döşemişler şunu anlayalım.

Aksaçlı ve aksakallı bilgililer uzun uzadıya çamurun kalınlığını

ölçtüler, biçtiler ve şöyle bir sona ulaştılar :

- Üstündeki çamur yığınına göre Maltepe'den Selamiçeşme'ye kadar uzanan yolun üstündeki asfalt bundan 5000 yıl, 14 ay, 28 gün önce döşenmiştir ...

[Orhan Selim / Akşam, 21.1.1935]

13

GÜNEŞİN KOKUSU

Dün gece yatağıma girerken benimki dedi ki :

- Bugün ortalık yaz gibi günlük güneşlikti. Yatak çarşaflarına

varıncaya dek bütün döşeğini balkona çıkardım, güneşlettim

akşama kadar. Kokla, bak, yastığın, çarşafın, yorganın nasıl güneş

kokuyor.

·

Yatağa girdim. Çok yorgundum. Lambayı söndürdüm çabucak ... Ancak uyumak değil, gözlerimi bile kapayamadım. Başımı yastığa koyup yorganı üstüme çeker çekmez ılık bir güneş kokusu

dört yanımdan sardı beni.

Bu geceye kadar güneş kokusunun ne olduğunu bilmezdim.

Bu geceye dek güneşin yeşil ot, kırmızı bakır, kuru temiz toprak

kokan, dinlendirip uyandırıcı kokusunu duymamıştım. Ilık bir

koku, vakit vakit yaz sabahlarını, yaz öğlelerini, yaz akşamlarını

anımlatan bir kokuydu bu!..

Bir lodos değil, bir yaz poyrazı kokusu ...

Başımın altında yastık, fosforlu gibiydi. Yorganımın ak

çarşafında pırıltılar dolaşıyor sanıyordum.

Odanın karanlığı güneş kokusuyla dolu. Karanlıkta kokular

daha bayıltıcı, daha elle tutulur, gözle görülür olurlar. Benim

odamın karanlığı da güneşin kokusuyla, kırmızı toprak bir tuğla

gibi ısınmıştı. Ben bu ılık havanın içinde uyuyamıyordum.

Bir kış gecesi, yaşamamın yarısına geldiğimi sandığım bjr

çağda, yatak çarşaflarına sinen güneşin kokusuyla başımın bu kadar

dönebilmesi, bu güneş kokusunu sindire sindire içime çekerek

uyuyamamam benim için bir avunma oldu. Damarlarımın kanı

sıcaklığını sandığım kadar kaybetmemişler, daha genciz demek,

diye düşündüm. Gençliğin güneş kokusunu düşüne düşüne, duya

duya geceyi bitirdim.

[Orhan Selim "Nazım Hikmet" / Akşam, 22. 1 . 1935]

14

SUDAN YAZI

Geçen gün bir bildik çattı bana. Dedi ki :

- İlk günleri o kadar kötü yazmıyordun, son günlerde boş

veriyorsun gibi. Yazıların çok sudan. Böyle sudan yazı yazmak

kadar kolay iş olmaz. Sana işin kolayına başvurmayı yaraştıramıyorum doğrusu ...

Bildiğin sözlerini dinledim. Dediklerinin yans� doğru, yarısı

yanlıştı.

Doğru olan yarı şu : Son günlerde doğrudan doğruya sudan

nesneler yazmaktayım. Yanlış olan yarıya gelince : Sudan yazı

yazmanın kolay olması.

Yaptığım denemelere dayanarak söylüyorum ki, bir yazıcı içi_n

sudan yazı yazmak kadar güç iş yoktur.

Yazı denilen nesne, eninde sonunda, duyguları, düşünceleri

çizgileştirmek, söylemek demektir. Ne kadar değersiz, ne kadar

değmez de olsa, bir düşünceyi, bir duyguyu söylemek, önceden

olan bir nesneyi, elle tutulur, gözle görülür bir anlatım biçimine

sokmaktır. Söylenecek, anlatılacak, duyurulacak bir düşünce, bir

duygu olduktan sonra bunun yazılması, yazıcının ustalığına göre

bir vakit işinden başka bir nesne değildir.

Gelelim sudan yazı yazmaya. Sudan yazı yazmak, bir boşluğu

·

biçimlendirmek, bir yokluğu kelimeler, sözlerle bir kağıt üstünde

var kılmaktır. Görüyorsunuz ya, sudan yazı yazmak, yoktan var

etmek gibi bir nesne olduğundan, sudan yazı yazan adam Tanrıya

benzer.

Alay, malay, kendimi zorlaya, zorlaya bir sudan yazı daha

yazdım işte ...

[Orhan Selim / Akşam, 23.l. 1 935]

15

SES VE SESSİZLİK

Bir yedi gündür İstanbul'a inmiyordum. Çengelköy'de bir

bildiğin denizden yarım kilometre uzak yalısında konuktum.

Denizden yarım kilometre uzak bir eve neden yalı diyorlar?

Bilmem!.. Nasıl Erenköy' deki her kulübeye "köşk", Taksim' deki

her üç katlı taş yapıya "apartman" deniyorsa, Boğaziçi'ndeki her

eve de "yalı"' diyorlar işte ...

Çengelköy'deki yalıda geçirdiğim bu bir yedi günü gırtlağıma

kadar sessizliğe gömülü olarak yaşadım. "Oh, ne iyi, ne iyi, başın

dinlenmiştir biraz!" diyeceksiniz, değil mi? Hayır bunu demeyin!..

Bir saat, belki bir gün sessizlik ve bu sessizlik içinde, durgun

bir suda bir karpuzun ağır ağır kımıldaması gibi, başın dinlenmesi

iyi olabilir. Ancak bir yedi gün süren sessizlik, sekizinci günü ölüm

dilsizliği oluyor.

Bir boşluk içinde başın dinlenmesi dayanılır nesne değil!..

Uçsuz bucaksız, yaratılmamış yaratılışın kokusu, boyası, kımıldanışı kadar sesi de benim için vazgeçilmez bir istektir. Hele bu yaratılışın sesine biz adamoğullarının kattığı sesler! Tren sesleri,

vapur sesleri, fabrika sesleri, radyo, gramofon, keman, piyano,

otomobil, araba sesleri!..

Dile gelmiş bir şehir, mırıldanan bir dağ başından daha

yakındır bana. Çünkü dile gelen şehrin sesinde dağ başlarının

mırıltısı da vardır.

Çengelköy'deki sessizlik bataklığını vakit vakit yırtan yalnız

inceli kalınlı vapur düdükleriydi.

Bu vapur düdükleri, Boğaziçi'nin uzak bucaklarında oturanlara neden sonsuz bir göresim duygusu verirmiş? Neden bu vapur düdükleri her ötüşte onların içini bir akmayan gözyaşırla doldururmuş?.. Anladım.

Vapurlar, sessizliğin karanlığım yırtarak sese doğru, aydınlık,

kımıldanan, yaşadığını ortaya vuran sese doğru giderler.

Her gün biraz daha sessizliğin ölümüne gömülenler, bu sese

doğru giden gemilerin dümen sularına, ses göresimiyle parçalanan

yüreklerini atarlar.

16

Sesten uzaklık, yaşamaktan uzak olmak demektir. Uçsuz

bucaksız, yaratılmamış yaratılışın en güzel, en yaşatıcı verimi

sestir ...

[Orhan Selim I Akşam, 24.1 .1935)

17

OKUYUCU MEKTUPLARI

Arada sırada, tek tük okuyucularımdan mektup alırım. Arada

sırada, tek tük diyorum, ne yapayım, ne anlı sanlı bir yazıcıyım, ne

günde binlerce şaşıcısından binlerce mektup alan bir sinema yıldızı.

Bunun böyle oluşuna canım sıkılmıyor. Büyük başın ağrısı

büyük olur, derler. Benim ağrılarım büyük, başım da büyük olursa

sonra ne yaparım?

Arada sırada okuyucularımdan mektup alırım, diyordum.

Bu mektuplardan kimi çatar bana, kimisi beni över. Ne

çatanlara kızarım, ne övenler koltuklarımı kabartır. Benim bu

yazdıklarımı da okuyanlar varmış diye sevinirim yalnız. Bir çocuk

sevinci.

Gelen mektuplardan kiminin altında yazanın adı sanı vardır,

kimisi "Okuyucularınızdan" der geçer, kimisi "Bu yazıları kimin

yazdığını anlar.san aferin sana" diye bir bilmece söyler.

Ben belki onlardan biriyle bir vapurda göz göze bakışarak

gitmişimdir, belki bir başkasıyla bir tramvayda yan yana oturmu

şumdur. Bunu ne onlar bilir, ne ben !..

Gelen mektupların kimisi öyle güzel, öyle duygulu bir dille

yazılmıştır ki, bana örnek olur. İşte şu son aldığım mektup. Ben

onu kimin yazdığını belki biliyorum, belki bilmiyorum.

Bileyim bilmeyeyim, öyle cana yakın, ışıklı parçaları var ki

içinde, bunları öteki okuyucularıma da okutmaktan kendimi

alamadım... İşte :

"Ne yazık ki güneş kokusunu yaşayışının yarısı sandığın bir

çağda koklamışsın ... Bu senin güneş kokusu bana yılları getirdi.

Anadolu'nun ortasında yüksek bir yayla köyündeydik.

"İstanbul'dan çocuk çıkmış orda büyümeye başlamıştım.

Damda yatardık. İki elim çocuk başımın altında, gözlerimde artık

çeşitlerini ayırdığım yıldızlar, kulaklarımda yaprak hışırtıları,

uyurdum. Güneş doğarken fırlardım döşeğimden.

"Yatakların üstüne güneş sıcağından solmasın diye bir cicim

örter, damdan aşağı inerdim. O vakitler başımda, yanaklarımı

gererek örülen iki altın örgüm vardı. ..

18

"Beli kuşaklı ak entariler giyerdim ...

" ... O günlerin üstünden. yıllar geçti. Beni şimdi bir gün

güneşlenen yataklar doyurmuyor artık. Köy güneşlerinin ısıttığı

kokulandırdığı döşeğimi arıyorum. Ben ne erken duymuşum

güneşin kokusunu, sen ne geç duymuşsun ... "

İçinden gelişigüzel parçalarını aldığım mektup budur. Bugünkü yazımı doğrudan doğruya o yazdı. Şimdi ben altına nasıl, ne yüzle kendi adımı koyacağım bu yazının?

[Orhan Selim / Akşam, 26.1 .1935]

19

MİMİ, MELİ, ZİZİ, BİMO ...

Yaşlıca bir bayan tanırım. Güzel yazılara, resimlere, pul

kolleksiyonu yapmaya, daha bir sürü değerli veya değerli sandığı ·

nesneleri toplayıp biriktirmeye düşkündür.

Geçen gün bu yaşlı bayana yolda rastladım. Yan yana yürüyüp

bir iki çift söz ettikten sonra beni evine çağırdı :

- İşiniz yoksa yarın akşam sizi beklerim, dedi. Bir elyazması

kitap buldum. Görülmeye değer. Altın suyuyla parşömen üstüne

çiçekler işlenmiş. Çiçeklerin göbekleri öyle bir ateş kırmızılığında,

görseniz bayılırsınız.

Yazılarının arasına yaprakları altın suyundan, göbekleri ateş

kırmızısı çiçekler işlenmiş elyazması kitabını görmeye o kadar da

istekli olmadığımı anlayınca, bayan dedi ki :

- Eğer yarın akşam bana gelirseniz MİMİ, MELİ, LİLİ,

SELİ, ZİZİ, NİNİ, BİMO'yu da görmüş olursunuz? ..

Bayanın bu son sözleri bende akarsuları durdurdu. Çünkü

kedilere çok düşkünümdür. Bunu o kadın da bilir. Yalnız bugüne

dek bizim yaşlıca bayanın evinde bu kadar çok kedi bulunduğunu

ben bilmiyordum. MİMİ Ankara soyundan, SELİ Van boyundan,

MELİ Kanada'dan getirtilmiş olmalıdır diye düşündüm. Gözlerimin önüne kimi yumuk yumuk, kimi kaplan gibi çevik bir sürü kedi geldi :

•

- Yarın akşam sizdeyim, bayanım, dedim ve ertesi gün saat

lS'de bizim yaşlıca hatunun damladım evine. Beni konuk odasına

aldı. İçeride irili ufaklı, allı yeşilli, bir sürü bayan bayancık vardı.

Beni onlarla tanıştırmadan önce elyazması kitabı gösterdi. Kitap

doğrusu görülecek nesneydi hani. Ancak "Kediler nerede ki?" diye

dört yanımı araştırmaktan kitabı dilediğim gibi gözden geçiremedim. Kitabın gözden geçirilmesi bittikten sonra, dayanamadım :

- Kediler nerede, bayanım? dedim.

Şaşkınlıkla yüzüme baktı :

-Ne kedisi? dedi.

- Nasıl ne kedisi ! dedim. MİMİ, ZİZİ, NİNİ, BİMO, MELİ,

SELİ...

20

Bana bir gün önce söylediği kedi adlarını daha sayacaktım ki,

bir gülüşle sözümü kesti :

- Size o kedileri tanıtmayı unuttum, dedi ve konuk odasındaki allı yeşilli bayan bayancıkları birer birer şu sözlerle tanıştırdı bana :

- MİMİ - Melahat, ZİZİ - Zeynep, BİMO - Bimenend, SE

Lİ - Selma, NİNİ - Nezahat ...

Şimdi o boyuna sayıp duruyor, ben, adlarını bile kedi adına

benzeten ve bir süs kedisinden başka bir nesne olmayan bu

hatuncuklara acıyarak bakıyordum ...

[Orhan Selim I Akşam, 27. 1 . 1 935)

21

KÜL OLAN DAG

- Ne iyi oldu sana rastladığım. Aylardır göründüğün yok.

Nerelerdesin ?

- Nerelerde olacağım! İş peşinde ... Gücü gücüne Sansaroğulları'nın ·yanında bir yazıcılık bulabildim... Ayda otuz papel veriyorlar. Geçinip gidiyoruz. Ara sıra yolun düştükçe yemek

paydoslarında, on iki ile bir arası, uğra bana ...

- Nerd� Bu Sansaroğulları'nın yeri?

- Galata' da, kime sorsan gösterir.

Aylardır göremediğim eski bildikle böylece konuştuk ve

ayrıldık. Aradan günler geçti. Bir öğle paydosu vakti şu bizim

bildiğe bir uğrayayım dedim. Tuttum Galata'nın yolunu. Önüme

ilk gelen, bilgiç yüzlü bir baya yanaştım :

- Beni bağışlayın, dedim, Sansaroğulları'nın iş evleri nerd�-

dir, biliyor musunuz?

Bilgiç yüzlü bay :

- Bilirim, dedi, Solakoğlu Hanı'nda.

- Solakoğlu Hanı nerede?

- Muhallebici Arif Ustanın üstünde.

- Muhallebici Arif Usta nerede?

- Emek Bankası'nın karşısında.

- Emek Bankası nerede?

- Canım şu meşhur kunduracı Zitos'un arkasında ...

- Ne meşhur kunduracı Zitos?

- Şu meşhur kunduracı Zitos ...

- Börekçi?

- Şapkacının ...

Birdenbire kan tepeme çıktı. ..

- Beni bağışlayın, bayım, dedim. Anahtar nerede?

Bilgiç bay, bozulmadan, soğukkanlılıkla :

- Suya düştü, dedi.

- Su ne oldu?

- İnek içti.

- İnek?

22

- Dağa kaçtı

- Dağ?

- Yandı kül oldu ...

İstanbul'da doğru dürüst bir adres bulmak güçlüğü karşısında

bizim eski bildiğe gidip bir iki çift tatlı söz etmemiz de işte böyle

yanan dağ gibi kül oldu ...

Şimdi onu yine rastgele yolda göreceğim de, peşine takılıp

çalıştığı yere kadar gideceğim de, adresini öğrenmiş olacağım.

[Orhan Selim / Akşam, 29.1.1935]

23

NE VAKİT?

Spor işlerinde yayayımdır. Hele futbol gibi sporlarla uğraşmadım.

Spor iyidir, diyorlar, iyi olsun. Sağlam gövdeyi severim. Spor

gö.vdeyi sağlamlandırıyor. Bu da iyi! Delikanlılar spor yapsınlar.

Sözüm yok. Evimde bir radyom olsaydı Selim Sırrı'nın gösterdiği

düzenle gövdemi işletirdim. İşlemeyen demir paslanır. Gövdemiz

bir düzen içinde işletilirse ışıldar. Bu da güzel!

O da iyi, buna sözüm yok, bu da güzel ! Ancak ... "Ancak"

diyince şu bilmem ne kulübüyle bilmem ne kulübünün son

maçlarındaki kafa, kol, bacak kırılmasından söz açacağım sanmayınız. Futbol maçında kafa kol kırılır mı kırılmaz mı? Bilmem. Birisi çıkıp, kırılır derse, "Kırılır," derim, kırılmaz derse, "Kırılmaz,"

derim. Kırılır mı? Kırılmaz mı? Bunu bu işten anlayanlar kestirsin.

Benim şimdi düşündüğüm nesne okuyucularımın ve bildiklerimin arasındaki futbolcuların, bacaklarıyla kafalarını değil, gönüllerini kırmadan, işi şakaya vurup futbol için bir iki söz etmektir.

Günlerden bir gün, beni bir futbol maçına götürdüler. İlk

gidişim! Ortaya, karşılıklı on birerden 22 kişi çıktı. Bir de ikide bir

düdük çalan bir adamcağızla elleri bayraklı iki üç kişi daha.

Oyuncular karşılıklı dizildi. Çayırın orta yerine içi havayla

doldurulmuş meşin bir top kondu, Pazarola Hasan Bayın kafası

büyüklüğünde... Beni maça getiren bildik dedi ki :

- Uzun sözün kısası, senin anlayacağın, bu topu hangi takım

daha çok karşı yakanın iki direği arasından geçirirse, o oyunu

kazanmış olur ...

Düdüklü adamcağız düdüğünü öttürdü. İçlerinde uzaktan

yakından tanıdıklarım da bulunan, kimisinin yaşları yaşıma yakın,

otuzluk otuz üçlük futbolcular başladılar meşin topa tekme atıp

peşinden koşmaya. Koş babam koş! Koş babam koş! İlkönceleri

şaşırdım, biraz sonra beni bir gülmedir aldı. Koskoca adamların şu

meşin topu ille de karşı yakadaki iki direk arasına geçireceğiz diye

ha babam ha koşmaları, birbirlerini itip kakıştırmaları, benim gibi

spor işlerinde bilgisiz bir kişiciğe gülünç gelmiş, ne çıkar? Orada

24

tribünlerde toplanan binlerce adam coşkunluk içindeydi. Top ileri

geri her havalandıkça bar bar bağırıyorlardı.

Oyuna gelenlerin işi sağlama almaları dudaklarımdaki gülüşü

kurutuverdi. Bu kadar adamın, çoluklu çocuklu, kadınlı erkekli bu

kadar yurttaşın böyle candan yürekten haykırışlarına bakılırsa,

ortada paylaşılan - ve - hey bilgisiz senin düşüncenin yetmediği

büyük bir koz var, dedim. Gözlerimi dört açtım. Maçın sonuna dek

kafasına birdenbire yumruk yemiş bir çocuk şaşkınlığıyla kımıldanmadan oturdum.

Maç bitti. "Yeşil-Turuncular", "Al-Lacivertliler"i yendi, dediler. Meğerse bunlar, topu ötekilerden iki kat çok direklerin arasından geçirmişlermiş. Alkış, alkış, gürültü patırdı, kalabalığa

karışıp stadyumdan dışarı kapağı attım. Atış o atış, bir daha

gitmedim futbol maçına.

Bundan böyle de gitmeyecek miyim? Gideceğim! Ne vakit?

İçi havayla dolu meşin bir topu iki direk arasından geçirmenin

derin, yaratıcı, coşturucu ustalığına erebildiğim vakit!

[Orhan Selim I Akşam, 30.1.1935]

25

YÜZÜGÜ ALSANA BUDALA!

Bir film seyrediyorum. Acıklı olsun diye rejisöründen artistlerine kadar elbirliğiyle uğraşıldığı belli olan bir film.

Bir kadıncağız var, bir delikanlıyı seviyor. Delikanlı da

kadıncağıza tutkun. Gelgelelim delikanlı meteliksiz, hatun kişi çok

zengin bir adamın karısı.

Oyun arası oluncaya dek iki sevdalının güzel günlerini

gördük, şarkılarını dinledik, tatlı sözlerini işittik.

Oyun arasından sonraki parçada işler kötüleşmeye başladı.

Zengin koca, karısının meteliksiz delikanlıyla seviştiğini öğrendi.

Aldı kadını, götürdü dağ başında bir otele. Delikanlı deliye döndü.

Eli ermez, gücü yetmez, n'eylesin? Ancak, seven yürek bu,

yavukludan uzak kalmaya dayanır mı? Ne ediyor, ediyor, bir

yerlerden para bulup, tutuyor dağ otelinin yolunu.

Bir karanlık gece. Kar yağar bir yandan, bir yandan nerde

çalındığı, kimin çaldığı bilinmeyen haykırışlı bir müzik. İki sevgili

dağ otelinin bir odasında buluşuyorlar. Biz filme bakanlar :

- Eh, diyoruz, iş tatlıya bağlandı. Ancak bu sanışımız uzun

sürmedi. Kadın birdenbire masanın gözünden bir tabanca çıkardı.

Sıktı kurşunu kendi göğsüne. Delikanlı afalladı. Yere yuvarlanan

sevgilisinin üstüne eğildi. Sağ elini aldı onun, dudaklarına götürdü.

Kadının sağ elinin orta parmağında koskocaman taşlı bir yüzük

parlıyor.

Burası filmin en dokunaklı yeri. Ben "Canım kadıncağız

durup dururken niye bu işi yaptı?" diye düşünürken :' önümdeki

sırada oturan bir delikanlı birdenbire ayağa kalktı, sevgilisinin

yüzüklü ölü elini avuçlarında tutan artiste şöylece bağırmaya

başladı :

- Yüzüğü alsana, budala? Yüzüğü alsana!..

Bu bir yirminci yüzyıl delikanlısının sesiyse, ben ya on

dokuzunc�, ya yirmi birinci yüzyılın adamıyım!

[Orhan Selim / Akşam, 3 1 . 1 .1 935)

26

PEYNİR EKMEK VE İNGİLİZ ARİSTOKRASİSİ

Önünde 250 gram ekmek, bir bardak çay ve peynir. Evet,

peynir!.. Kaşar peyniri değil, ak peynir değil, lor peyniri değil, şu

çikolata gibi yaldızlı kağıtlara sarılan kremli peynir. Bir kutu değil,

beş tane değil, bir tek dilim.

Bir lokma ekmeğin üstüne çakısının ucuyla bir dilim kremli

peynirden ince bir sıva çekiyor, bir yudum çay içiyor ve anlatıyor :

- Bak şu İngilizler yaman adamlardır. Aristokrasinin su

katılmamış soyunu orda bulursun ancak. Koskoca evde tek

başlarına da olsalar, erkek smokinini geçirir sırtına, kadın yarı

beline kadar açık suare elbisesini giyer, mumu yakarlar, öyle

otururlar akşam yemeğine ...

İkinci lokma ekmeğin üstüne çakısının ucuyla bir dilim kremli

peynirden bir sıva daha çekiyor, bir yudum çay daha içiyor ve

anlatıyor yine :

- Bak şu İngilizler yaman adamlardır. Aristokrasinin su

katılmamış soyunu orda bulursun ancak. Bir İngiliz lordunun

karısını tanırdım. Derbi yarışlarına giren soy kısraklar gibi bir .

kadın. Benim kadında gözüm var, kadının gözü bende. Gel gelelim

birbirimizi ancak Lord'un İskoçya'daki şatosunda görebiliyoruz.

Şato büyük. Lord Hindistan'a kaplan avına gitmiş ...

Gel gelelim kadın :

- Ne de olsa burası kocamın evi, onu bu çatının altında

aldatamam, bu aristokratlığa sığmaz. Dilerseniz, bana kendi

evinizde randevu verin, oraya geleyim, diyor.

Üçüncü lokma ekmeğin üstüne çakısının ucuyla bir dilim

kremli peynirden bir sıva daha çekiyor, bir yudum çay daha ve

anl�tıyor yine :

- Bak şu İngilizler yaman adamlardır. Aristokratlığın en su

katılmamış ...

250 gram ekmekle bir bardak çayın başında bir dilim on iki

buçukluk kremli peynir yiyip aristokrasiyi öven bu bildik, belki de

alay etmekte... Bir de bunun tersini yaparak alay etmek var ...

[Orhan Selim / Akşam, 2.2.1935]

27

BİR GECEYDİ

Bir geceydi, karanlık, deniz sesiyle, yel haykırışıyla, ulumalar

ve yağmurla dolu bir gece ... Evde kardeşim ateşler içinde yatıyor.

Kör bir gaz lambası ışığında yüzünün al al olduğunu, saçlarının tel

tel terleyerek alnına yapıştığını görüyorum. Çıldıracak gibiyim. O

böyle birdenbire vurdu başını yere. Beş saat önce, güneş karşıda

bulutların ve koyu yeşil köpüklü dalgaların arasında batarken bir

şeyciği yoktu. Birdenbire, yarım saat önce bu ateş bastı ona.

Elimizden geleni yapıyoruz. Sirke, kolonya, hepsi boş ...

Anam :

- Doktora koş! diyor.

Dışarı fırlıyorum. Yağmur, çamur, yel, deniz ...

Bir ıssız adadayız ki, kuş uçmaz, kervan geçmez bu saatte. Bir

avuç topraktan bir ada. Sağa koşuyorum, sola koşuyorum. Adanın

bütün kapılarını çalıyorum. "Doktor!" diyorum. Her açılan

kapının aralığından ellerinde mumla beliren uykulu yüzler, şaşkın

şaşkın bakıyorlar bana :

- Doktor mu? diyorlar. Burada onu bulamazsın.

Kapıyı kapıyorlar suratıma.

Karanlık, deniz ve yel sesiyle, ulumalarla, yağmurla dolu

fırtınalı bir ada gecesi ... Kardeşim evde ateşler içinde, yardımına

koşacak bir tek doktor yok ...

"Ne anlatıyorsun? Neredesin? Uzak açık denizlerde kaybolmuş gemilerin yılda bir uğradığı, haritada adı yazılı olmayan bir adaya mı düşmüşsün?''. diye sormayın.

Bu anlattığım iş bir bildiğin başına, kınası olup doktoru olmayan, İstanbul'dan dokuz mil kadar uzakta bulunan Kınalıada'da gelmiş ...

Şu bildiğimiz Kınalıada' da ... Ben şaştım. Elinizden gelirse siz

şaşmayın ...

[Orhan Selim / Akşam, 4.2.1935]

BİR BARDAK SU

Bir bardak temiz, bir bardak ışıklı, bir bardak pırıl pırıl su.

Derler ki, şarabın boyası insanın gözüne sessiz, baş döndürücü

bir şarkı gibi dolar. Bir bildik, küçük kristal bir bardağın içinde

altınlaşarak yanan portakal likörünü sevgilisinin gözüne benzetirdi.

Çevresi dövmeli gümüş taslar içinde içilen buzlu bir ahududu

şurubunun bir yazsonu ılıklığıyla dolu kokusuna doyum olmadığını söylerler.

Gel gelelim, ne şarabın boyası, ne. portakal likörünün, ne

ahududu şurubunun kokusu, ne şu, ne bu, bunlarda bir bardak

temiz, bir bardak pırıl pırıl suyun boyasız boyasını, kokusuz

kokusunu bulamazsınız.

Bir bardak suda eski Yunan direklerinin aksoyluluğu, günün

aydınlığı, dağ başları havasının tadı vardır. Bir bardak temiz, bir

bardak pırıl pırıl su eski Romalı büyük materyalist ozanın "Likör,

şarap, ahududu sizin olsun, bana yaz kış bir bardak su yeter ... "

sözüne benzer.

[Orhan Selim I Akşam, 7.2.1935]

29

YOL GÖSTERENLER

Başlığı okuyunca benim yazmak istediğimle en küçük bir bağı

olmayan bir sürü düşünceye sapacaksınız. Oysaki benim burada

söz açtığım yol göstericiler, şu kalabalık, geniş, sokaklarda yolculara, tramvaylara, otomobillere yol gösteren yurttaşlardır.

Ne şoförüm, ne kendi otomobilim vardır. Taksiye de, arada

sırada, pek gecikmez bir işim olursa binerim. Kendi otomobilim

ölünceye kadar olmayacak. Ancak günün birinde, yeryüzü bu,

bilinmez, belki taksinin birinde şoför yamaklığı yaparım. İşte bunu

düşündüğüm için yazdım bu yazıyı.

O yol göstericilerden şoförlerin çektiği nedir? Dün akşam

gözümle gördüm. Gecikmez bir işim vardı. Bir taksiye atladım.

Kalabalık dönemecin birine geldik. Yol gösterici, "Dur!" diye

kolunu kaldırdı. Durduk. Vay sen misin duran? Başladı bağırmaya,

meğerse bize değil, bilmem ne yandan gelen tramvaya dur demiş.

Biz nerden bilelim bunu? Bize doğru elini kaldırıp, "Dur," dedi

sandıktı. Eh, öyleyse yürüyelim, dedik. Vay sen misin yürüyen?

Kim sana yürü dedi, bas geri, dur!

Böylece duralım mı, yürüyelim mi, biz de anlamadık. Üstüne

üstelik numaramız da yazıldı sanırım!

Şimdi böyle acar bazı yol göstericiler varken, ben nasıl olur da

günün birinde şoför yamağı olabileceğimi düşünüp korkuya

düşmem.

[Orhan Selim / Akşam, 8.2.1935]

30

Sen, yemişlerinin tadına doyum olmaz, yaprakları ışıklı genç

bir ağaç gibisin. Genç bir ağaç gibisin ki, ne verdiğin yemişlerin

doyulmayan tadını, ne kendi yapraklarının ışıltısını anlayabilirsin.

Böyle yemişlerin, böyle yaprakların olrluğunu bilmiyorsun bile.

Sen deniz gibisin yavrum. Sularının içinde pırıl pırıl balıklar

dolaşıyor, ince tüylü, en yumuşak, en göz alıcı deniz otları

kımıldanıyor içinde. Ancak, sen ne bu sularında dolaşan görülmemiş balıkların, ne bu içinde kımıldanan göz alıcı deniz otlarının güzelliğini biliyorsun.

Sen, bir yazbaşı yeli gibisin, çocuğum! Aksoylu kara toprak

kokusuyla dolu bir yazbaşı yeli gibi. Doğudan Batıya, Batıdan

Doğuya, başıboş, bir ışık dalgası gibi esmektesin. Ne es.işinin

gücünü, ne taşıdığın kokuların inanılmayacak kadar güzelliğini

bilmektesin.

Eğer yemişlerinin tadını, yapraklarının ışıltısını, balıklarının

pırıltısını ve taşıdığın kokuların güzelliğini bilseydin, sevinçten

yüreğin dururdu. Kendini o kadar beğenirdin ki, bu benci beğeniş

sam yeli olur, yemişlerini dallarından düşürür; kuraklık olur,

balıklarını öldürür; fırtına olur, kokularını dağıtırdı, belki ... Çünkü

benci beğeniş adamoğullarının yüreklerinde çöreklenmiş bir yılan

gibidir ve başını kaldırdığı vakit ilkönce ağulu dişleriyle soktuğu

nesne içinde yattığı yürektir, çocuğum ...

[Orhan Selim I Akşam, 9.2.1935]

31

DEMOKRAT TAVUKLAR

Yeryüzünün öteki bölüklerinde, bizim öteki şehirlerimizde

nasıldır, bilmiyorum. Ancak İstanbul'da tavuklar iyiden iyiye

demokratlaştı.

Eskiden İstanbul'da tavuk aristokrat bir varlıktı. En yüksek

lokantaların baş yemeği, düğünlerin, toplantıların en süslü, en

değerli tabağıydı.

Şimdi her sokakta bir tavukçu aşevi var. Tavuğun çorbasını,

sövüşünü, suyuna pilavını satıyor. Bu üç çeşit tavuk verimini 27,5

kuruşa gövdeye indiriveriyorsunuz.

Tavuk böyle demokratlaşıverince büyük lokantalar için ününü

kaybetti. Ancak biz aşevlerinin gidicileri, masamızda boy gösteren

bu yeni arkadaşın ününü, ululuğunu ne kadar göklere çıkarsak

azdır. İşte bunun için bugün burada ben, demokratlaşan tavuğun

pamuk gibi yumuşak etini, altın gibi suyunu, ak inci yığını gibi

pilavını göklere çıkarırsam çok görmeyiniz!..

Yalnız istediğim bir nesne daha var. Bekliyorum ki, tavukların

ardından, hindiler, levrekler, tatlılar da demokratlaşsınlar.

[Orhan Selim / Akşam, 1 1 .2.1935]

32

KAR

Güneşin açması, yağmurun dinmesi, fırtınanın durulması

beklenebilir. Ancak bugüne dek "kar yağsın" diye beklendiğini

işitmemiş, duymamıştım. Meğer o da bekleniyormuş.

Ben bu yazıyı yazarken yanımda çalışanlar iki öksürük, üç

tıksırık arasında söylüyorlar :

- Karlayamadı gitti ... Bir kar yağsa! ..

Grip salgınının, göğüse bir taş gibi oturan bronşitin bütün

seb"ebi havanın bir türlü karlayamamasında, karın yağmamasındaymış ...

Öyle kötü, öyle pis bir bez parçası gibi ıslak, çamurlu bir hava

var ki, bundan beteri zor bulunur. Bu mendebur havanın açılması

için bir tek yol var : Kar!

Kar istenecek nesne değildir. Kar, soğuk, yoksulluk, kömürsüzlük, ateşsizlik demektir çoğumuz için. Biliyorum. Ancak, bu kötü, yapışkan havadan bunalanlar karın yağmasını bekliyorlar

işte! Lapa lapa, yığın yığın, musluklarda suları, suratlarda kulakları,

bileklerin ucunda elleri dondurarak yağacak olan karları ...

Kar yağmıyor, kar yağmadı, yağamadı gitti ...

Bir yığın aksırıklı, öksürüklü adam gözlerini göklere dikmiş,

karın yağmasını bekliyor. O da sanki eşi bulunmaz, değer biçilmez

bir nesneymiş gibi, göklerin bir yanına sıkışmış, bir türlü aşağı

inmek istemiyor. Sanıyor ki, bir kurtarıcı gibi gelecek. Oysaki,

beklenen o değil, onun arkasından açılacağı umulan güneştir.

Basamaksız çıkılmıyor. Üstleri karla örtülmüş basamaklardan

güneşli havalara kavuşulduğunu bugün daha iyi anladım.

[Orhan Selim I Akşam, 1 3.2. 1 935]

33

BİR KADIN SESİ

Ben karanlıkta türkü söyleyen bir kadın sesi dinledim. Ne

dağlara çıkan gür bir sesti bu, ne her notaları ölçülü, pürüzsüz bir

akış. Bu karanlıklarda vakit vakit ateşböcekleri gibi kıvılcımlanan,

vakit vakit yalazalı bir yıldız gibi ışıldayıp geçen bir pırıltıydı.

Güzel ses, düzgün ses, gür ses başkadır, içli ses başka. Benim

karanlıkta dinlediğim türküyü okuyan ses, ne büyük bir profesörün elinde yontulmuş, ne bir konservatuvardan diploma almıştı. O

küçük bir sesti, içli bir ses!..

Küçücük, içli, ışıklı bir sesciğin karanlığı yeneceğini sanır

mısınız?.. Dışınızdaki ve içinizdeki karanlığın minimini bir ses

parçacığıyla apaydın açılı vereceğini düşündüğünüz oldu mu? ..

Bunu sanmıyorsanız, bunu düşünmedinizse, karanlıkta ışık,

sevgi ve inançla dolu bir kadın sesi dinleyiniz ..

(Orhan Selim I Akşam, 14.2.1935]

34

NEZLE VE "NEZLE-ADAM" .. .

Sağlıksızlığın iyisi olmaz. Her sağlıksızlık kötüdür. Nezleden

tutun da kansere dek, yeryüzünde ne kadar sağlıksızlık varsa,

topunun köküne kibrit suyu. Bu dediklerimin tersini kimse

söyleyemez; ancak, evet, ancak, işin bir ancağı var bana göre.

Kanser gibi daha ne idüğünü bile iyice bilmediğimiz sağlıksızlıkları bir yana bırakacak olursak, geri. kalanları arasında bir basamaklama yapabiliriz. Sağlıksızlıklar arasında yapılacak olan

böyle bir basamaklamamn en altına güçsüz bir baş ağrısını, nezleyi

ve daha bu gibilerini koruz. Öyle ya, baş ağrısı, nezle gibi

sağlıksızlıklara sağlıksızlık bile denemez. Bir hap, bir iki tutam

nezle tozu, geçti gitti. Oysaki, sağlıksızlıkların içinde benim kendi

payıma en kızdığım, en korkunç bulduğum, şu bir tutam tozla

geçiverdiğini sandığımız nezle mendeburudur. Nezle dediğimiz

kötülüğün bütün gücü, bütün mendeburluğu kendini böyle bir

tutam tozla geçirecekmiş gibi göstermesindedir. Nezlenin bu pis

kurnazlığına çabucacık kanıveririz. Boyu posu ne ki, yapacağı

kötülük ne olsun, deriz, aldırmayız. O bizim burnumuza yapışmışken sokağa çıkarız, kendimizi korumayız. Derken bay nezle göğsümüze iniverir. Orda şöyle bir yerleşir. Sonra da artık sırasıyla

adını, kılığını değiştirerek bronşit olur, bilmem ne olur, devirir bizi

yatağa ...

Böyle ilk bakımda aldırılmayan, alay edilen ve bu yüzden

onun alçak kurnazlığının ağı içine çabucak düşülerek günlerce sakat

kalman nezle, yalnız sağlıksızlıklar içinde bir sağlıksızlık değildir.

Nezleye benzeyen "nezle-adam"lar vardır. "Nezle-adam" size

yapacağı kötülüğü önceden bildirmeyecek, anlatmayacak kadar

güçsüzdür, boysuz bossuzdur. Ancak onun bütün gücü, bütün

boyu bosu buradadır. Nezle nasıl bir öksürükle, bir el sıkmasıyla

yakanıza yapışırsa, "nezle-adam" da bir iki söz, ufacık bir yalanla

yakanıza yapışır ve yapıştı mı bir, onun yumuşak, ıslak ellerinden

kolay kolay kurtulamazsınız.

Ne nezle olun, ne "nezle-adam"larla arkadaş ...

[Orhan Selim / Akşam, 1 7.2.1 935]

35

KIŞ GÜNEŞİ

Güneş açtı. Aldanmayın, bu açan kış güneşidir. Ya kar

topluyor havalardan, ya yağmur. ..

Yazın bir yağmur yağar, ince ince, sinsi sinsi, hani adına

"ahmak ıslatan" derler. Şimdi dinecek diye aldırmazsınız ve bal gibi

ıslatır sizi, sucuğa döndürür. İşte kış güneşi de böyle sinsi, böyle

ikiyüzlü bir nesnedir. Adına "ahmak ısıtan" dense yeri var.

Ortalık ısındı dersiniz, paltoyu atar, kışlıkları çıkarırsınız, sonra

birdenbire iş değişiverir, bir kar, bir yağmur, bir soğuk; bal gibi

titrer, buz gibi donarsınız. Kış güneşi yalnız insanları değil, tez

canlı yemiş ağaçlarını, gösterişi seven çiçekleri bile aldatır; ona

kanarak, boyalarıyla, kokularıyla dile gelirler.

Siz siz olun, ne yaz yağmurlarına, ne kış güneşlerine kanın.

Biri ıslatmayacağım der, ıslatır; öbürü ısıtacağım der, dondurur

sonunda ...

[Orhan Selim I Akşam, 1 8 .2.1935)

IŞIK

Işık denince benim önüme, göz alıcı, sınırsız bir bolluk içinde

dalgalanan bir aydınlık akışı gelmez.

Her nedense, ışık denince, ben, ya karanlık bir yolun ta

dibinde kırpışan bir pırıltı damlasını anlarım; ya uzak dağ

başlarında yakılan ateşlerin yıldızlanması, ya da uzaklaşan bir

geminin pırıltıları gelir gözümün önüne.

Işık, karanlıklarda açmış, boyası bilinen boyalara, kokusu

duyulmuş kokulara benzemeyen bir çiçeğe benzer.

Işık, yaşayan, büyüyen ve ölen bir nesnedir. Ondan değil

midir ki, adamoğullarının yaşayışlığını ışığa benzetirler, aydınlığa

değil! Çünkü aydınlık başsız ve sonsuzdur. Aydınlık bizim

dışımızda bize bağlanmadan var olan varlık gibidii'. O da bir

kımıldanma, bir değişim içindedir, ancak bu kımıldanış ve değişimler bir sonsuzluk içinde oldukları için onları çok kez kavrayamayız.

Işığın bize yakınlığı, bize sokulganlığı, onun da bizim gibi

büyük aydınlık içinde bir damlacık yaşayıp bir damlacık ölmesinden geliyor sanıyorum.

[Orhan Selim / Akşam, 19.2.1935)

37

GÖZE GÖRÜNMEK

Bilmem nerede bir adamcağız çıkmış, bir çeşit suyu heykellerin, hayvanların üstüne dökünce, bunlar göze görünmez oluveriyorlarmış.

Yazıcılardan birçokları bu işin çevresinde yazdılar, çizdiler,

alay ettiler, eğlendirdiier okuyucularını, kendileri de eğlendiler.

İngiliz romancılarından birinin de bu adda bir romanı vardır.

Sinemaya bile aldılardı bu romanı galiba. Demek isterim ki, göze

görünmemek işi çoktanberi herkesi ikide bir saran bir iştir.

Göze görünmemek iyi mi, kötü mü? Günün birinde yeryüzünde yaşayanların topu birden gözle görünmez oluverirlerse, yaşamanın tadı tuzu kalır mı?

Ben bunları düşünmüyorum şimdi. Benim gülüncüme giden

nesne, bugünün Avrupa'sında, Amerika'sında ne müzik, ne resim,

ne ozansözü, ne roman, ne filozofluk işlerinde göze batar, göze

görünür adamlar azın azıyken, bütün bir bilgi ve ar işleri göze

görünmez cücelerin elinde kalmışken, yine tutup adamları büsbütün göze görünmez bir kılığa sokmak için uğraşılmasıdır.

Asıl yapılması gerek olan büyülü su, göze görünür adamların

yaratılması, doğurtulması yolunu bulmaktadır, bence.

[Orhan Selim / Akşam, 20.2.1935]

AYAK DİREDİ

.

Ayak diredi, yağmadı işte. Bu gidişle de yağmayacak. Bir

kapayan, bir açan kış güneşinin elinde nezleden erisek, gripten

kıvrım kıvrım kıvransak da, onun aldırdığı yok. Yağmıyor.

Yağmayacak.

Onu bir kurtarıcı gibi bekledik. Her vakit bir yıkıcı olarak

ineni, bir yapıcı biçiminde gördük, "Yağ! " dedik, "ortalık ak

örtünün altında kalsın," dedik, "kömürcülerin bile yüzlerinin

gülmesine diyeceğimiz yok," dedik: Yağmadı, yağmıyor işte!..

Bu kötülüğü dillerde dolaşan nesne kırk yılda bir iyi bir işe

yarayacağını öğrendi de onun için mi böyle ayak diriyor!..

Adamoğullarınm damlarına, sokaklarına, omuzlarına, başlarına yağa yağa, ine ine o da onlardan birçoklarının huyunu mu kaptı?

Nedir bu iyilik etmem diye kafa tutuşu? ..

Beklenilmeye alışmamış, özlendiğini görünce hıncını çıkarıyor

bizden. Bilmiyor ki çok kırıtmak usanç verir.

.

Yağmazsa yağmasın. Biz onsuz da kışı çıkarmasını . biliriz

eninde sonunda ...

[Orhan Selim / Akşam, 21.2.1935]

39

ELEKTRİK

Bütün bir on dokuzuncu yüzyıl ekonomik, sosyal, politik

düzer.ini yaratan, eninde sonunda, su buğusunun makinelere

koşulmasıdır.

Yirminci yüzyıl bile su buğusunun damgasını srrtında taşır. Su

buğusunun Avrupa ve Amerika'da yarattığı düzen tıpkı kendisi

gibi, başı boşluğa, içine sıkıştırıldığı kabı her vakit parçalamaya,

anarşiye doğru eğilicidir.

·

Su buğusu on dokuzuncu yüzyılda kendine benzer bir düzen

yaratmıştır.

Elektrik, yirminci yüzyılın içinde ekonomik, sosyal yaşayışımıza dokunağını gitgide arttırmaya başladı. Elektrik, şu küçücük, yuvarlak bir lambanın içinde boyasız, cansız yanan aydınlık

parçası; şu dağları, denizleri görülmemiş bir hızla aşıp sesleri.mizi,

resimlerimizi birbirine bağlayan; şu çelikten yığınları kımıldatan

elektrik. Ben kendi payıma elektriğin yaratıcılığına büyük umutlar

bağlamışım. Ben onda yirmi birinci yüzyılın düzenini görüyorum.

Elektrik gibi hür, elektrik gibi düzenli bir düzen.

[Orhan Selim / Akşam, 22.2.1935]

ŞEHİR FOTOGRAFLARI

Viyana denince benim gözümün önüne bir yığın dam gelir. Bu

bir yığın damın arasında yarısı içeri batmış, yarısı göklere yakın,

koskocaman demir bir çember vardır. Viyana'nın anlı sanlı eğlence

dönme dolabı.

Paris dediler mi, altı geniş, tepesi sipsivri Eyfel kulesinin

görünüşünü gözlerimin içinde bulurum.

Londra, tırtıllı kuleleriyle İsa'nın başına geçtiği söylenilen

dikenli çelenge benzeyen parlamento evinin gölgesini çizer kar

şımda.

Daha yazayım mı? İstemez. Neden bu böyle oluyor, diye

düşündüm. Neden bu şehirler, oralara gitmemiş, oraları görmemiş

bir adamın gözü önüne bu biçim görünüşler getiriyor?

Viyana, doğrudan da, yalnız bir eğlence demir dönme dolabı;

Paris bir Eyfel kulesi; Londra bir parlamento yapısı mıdır? ..

Hayır. Viyana'nın, gazetelerle her gün parça parça bildirimlerini okuduğumuz, eğlenceden çok uzak bir kanlı iç yönü; Paris'in sipsivri Eyfel kulesiyle bir bağı olmayan bir kaynar, derin iç

yaşayışı; Londra'nın parlamento yapısından çok uzak bir ağrısı var.

Öyleyse neden bu şehirlerin göstermelikleriyle kendi özleri

arasındaki bu aykırılık, neden? Hangi fotoğrafçının kör gözü,

hangi ülküyü güderek, bu şehirlerin resimlerini bir. kez böyle

aldıktan sonra onları yeryüzüne böyle bir biçimde kapıp koyuvermiş? ..

[Orhan Selim / Akşam, 24.2.1 935]

41

EVLER

Ben, toptan, yeni kübik denilen yapıların düşmanı değilim.

Ancak bunların bir standardize edilmiş biçimi var, hepsini birbirine

benzetiyor. Yapıcılık, bir model üstüne günde binlerce çift iskarpin

çıkaran kundura endüstrisi gibi bir nesne oluyor.

Oysaki, evlerin, yapıların, her evin, her yapının kendine

uygun bir iç gösterişi, bir canı, bir pisikolojyası vardır gibi geliyor

bana. Öyle evler bilirim ki, bakar bakmaz, ayrı ayrı düşünce ve

duyguda ayrı ayrı adamları, kendilerini yapanların dış ve iç

suratlarını gözümün önüne getirirler.

Kimisi, yüzündeki küçük pencereleri, kalın pervazları ve uzun

kapısıyla, küçük fıldır fıldır gözlü, kalın kaşlı, kocaman burunlu

kurnazlık taslayan adamlara benzer.

Kimisinin öyle balkonları, cumbaları vardır, damlarından öyle

kuleler fışkırmıştır ki, ne vakit görsem, "İşte kendini beğenmiş

biri," derim.

Bizim oralarda bir ev tanırım. İki yandaki iki kapısına kırkar

ayak merdivenle çıkılır. Damının saçakları üçüncü kat balkonuna

kadar sarkar. Bir pencereleri vardır, hani pencereden çok havaya

açılmış, dişsiz, karanlık ağızları andırır. Bu tanıdık evin üstünden,

başından, giyiminden, kuşamından, şişko, zengin, süslü bir kocakarılık akmaktadır. Geçen gün sordum, soruşturdum. Meğerse vaktiyle bunu bilmem hangi sultan yaptırmışmış ...

Yukarda da, dedim ya, ben, toptan, yeni kübik yapıların

düşmanı değilim. Ancak bu yeni yapıcilığın standardize olması

canımı sıkıyor. Kendimi soluk alan, duyan varlılilar arasında değil,

ölen bir yaşayışın donmuş taş yığınları içine düşmüş sanıyorum.

(Orhan Selim / Akşam, 1 7.2.1935]

Standardize (standardiser) : tek örneğe indirgemek, standartlaştırmak.

42

DİLEGİMİZDİR

Akay çevirgenliğine !

İstanbul yakasıyla Kadıköy-Haydarpaşa yakası arasında asma

köprü kuruluncaya dek; bu iki kıyı arasında on dakikada bir

vapurlar işleyinceye kadar; sizden, ey AKAY çevirgenliği, biz

Kadıköy, Haydarpaşa, ta Pendik'e dek oturanların dileği şudur :

Akşam vapurları, hele 1 8,30'unki hem Kadıköy'e, hem Haydarpaşa'ya uğruyor, Ankara Ekspresi'nin yolcularını da bunlar taşıyor. Öyle bir kalabalık oluyor, bu vapurlar, öyle bir iğne atsan

yere düşmez oluyorlar ki, yolcuların arasında sizin çevirgenlikten

biri bulunsa, ne yapar yapar, kaptan köprüsünde alır soluğu.

Ancak, bizler kaptan köprüsüne çıkamayız, bırakmazlar;

makinelerin yanma inemeyiz, yasaktır; ocakların yanına sığınacak

.kadar babayiğitler yoktur içimizde.

Topumuz işinden gücünden yorgun argın dönen kişileriz;

birbirimizin tepesine çıkarak ayak üstü dikilip 25 dakikayı bize 25

yıl gibi geçirtmeyin, kıymayın bize!

Şu akşam vapurlarını, hele 1 8,30' da kalkanı hem Kadıköy' e

hem Haydarpaşa'ya uğratmayıverin. O saatte bu iki yere ayrı iki

vapur kaldırtıverin! Ne olur? Yine büyüklük sizde kalsın.

Ben bu dileğin altına bilmem kaç kuruşluk pul yapıştırtıp,

binlerce yurttaşa parmak bastırtıp, 20 metre uzunluğunda bir dilek

kağıdı olarak size sunabilirdim. Ancak uzun sürer diye kestirmeden

gittim. Bağışlayın.

[Orhan Selim / Akşam, 28.2.1935]

43

MARTILAR

Çam ağaçları nasıl yaz kış yemyeşilse, nasıl onlar toprağın

boyasını kaybetmeyen en güzel verimlerinden biri olarak soğuğun,

sıcağın, hava değişimlerinin Üstünde dimdik, yıllarca süren genç bir

sevinç yükselişi biçiminde dururlarsa, martılar da bütün yıl

değişimlerinde denizin sonsuzluğunu haykıran çığlıklar gibi, aynasında suların ışığını pırıldatan göklerde uçuşup dururlar.

Martıların gövdeleri yollu yarış kotraları gibi kıvraktır. Ve iki

yanlarında gergin yelkene benzeyen ak kanatları vardır.

Martıların gözleri küçücüktür, yuvarlaktır. Bu küçücük yuvarlak gözlerde bütün bir sonsuzluğun ışıltıları vardır. Bana öyle gelir ki, martılar sonsui.lukla beslenirler. Bütün deniz kuşları gibi

martıların da en derin, en güzel kendine benzerlikleri buradadır.

Onlar denizlerin üstünde doğarlar, denizlerin üstünde ölürler.

Deniz gibi korkusuz, deniz gibi sınırsızdırlar.

Denize öyle bağlıdırlar ki, ancak bir ülkü adamı ülküsüne

böyle bağlanabilir. Bunun için değil midir ki, martılar karaya

düştüklerinde, ülküsünü bırakmış bir idealist gibi bütün güzelliklerini bütün güçlerini kaybediverirler, ağlamaklı olurlar?

[Orhan Selim / Akşam, 1.3. 1935)

44

YAMALI PARALAR

Benim gibi en büyük para ölçüsü 10 lira olanlar için yamalı tek

kağıt liralar diye bir iş vardır. Hem de nasıl iş! Çözülmesi uğrunda

iki günde bir bakkalda, kömürcüde, vapur, tren gişesinde, tramvayda soluk tüketilen, çene yarıştırılan, bağırılan, çağırılan bir kördüğüm.

Bir aralık tek liraların, çünkü yamalık beş liralıklarla on

liralıklarda olmuyor, bundan yukarısı için de benim sözüm yok,

evet, bir aralık tek liraların göz önünde tutulması gerek olan yanı,

ortadan yamalı iseler, iki parçadaki numaraların birbirine benzemesiydi. Biz tek papelliler bunu unutmaz, aldığımız liraların numaralarına bakardık.

Şimdi ise yeni yeni düzenler çıktı, tek liranın bilmem neresinde

bir yama varsa geçiyor da, bilmem neresinde bir yama olursa

geçmiyor. Şu yandaki bir yama, bir tutkallı kağıtla yapıştırılsa,

liranın değerini 20 kuruş azaltıyor, bu yandaki 10 kuruş eksiltiyor.

Hani, bu gidişle, tek lira alınca üstünde uzun uzadıya bir

mikroskop araştırması yapmak, neredeki yamalar ne demektir diye

bir derin "tek papel yama bilgisi" okumak gerek olacak.

Gümüş tek liralar piyasayı tutuncaya kadar biz tek papelliler

böyle ter döküp duracak mıyız?

Şuradaki yamalar paranın değerinden bu kadar eksiltir diye bir

yasa mı çıktı? Neden paranın bir ucunda yine o paradan kopmuş

bir yamanın bulunması bunları geçmez kılıyor?

Bu işi düzeltmek, yoluna sokmak istemez mi?

İşte bir sürü sorgu ki, karşılığını nerden alacağımı bilmiyorum.

Bilen varsa bildirsin. Yazayım.

[Orhan Selim / Akşam, 2.3.1935)

45

LAVRENS

Loyd Corc, Makdonald, ne kadar tanınmışsa, İngilizler içinde

LA VRENS de öyle bir ad vermiştir.

Loyd Corc denince benim gözümün önüne bugün ok bıyıklı,

gök gözlü, tüyleri uzun, kocamış bir kedi geliyor. Daha doğrusu,

dişleri düşmüş, tırnakları sökülmüş, eskimiş bir yırtıcı kedi postu.

LA VRENS denince sıcak bir kum yığını üstünde, çatal sivri

dilini sallayarak, boğum boğum kımıldanan, ince uzun bir yılan

görür gibi oluyorum.

Ben LA VRENS'ten ne şu işi ettiği, ne bu kötülüğü yaptığı için

değil, adamsoyunun böyle bir korkunç, böyle bir tüyler ürpertici

varlığı doğurabileceğini gösterdiği için tiksinirim.

Lavrens'e gelinceye dek adamsoyli yeryüzüne ne ağlanacak

korkunçluklar çıkarmıştır. Ancak Lavrens kadar sinsisini, Lavrens

kadar dejeneresini doğurmamıştır gibi geliyor bana. Lavrens tipine

belki, küçük bir ölçüde, yıkılmaya yaklaşan eski Roma'nın son

yıllarında rastlanabilir. Ancak dediğim gibi, küçük bir ölçüde.

Çünkü yıkılan eski Roma'nın sarsıntısıyla bugün göçüntü seslerini

duyduğumuz on dokuzuncu yüzyıl medeniyeti arasında, yeryüzüne yayılma bakımından ölçüsüz bir ayrılık vardır.

Bugünün Avrupa'sını, Amerika'sını yarınki soylara gösterecek

bir dikili taş dikilmek istenirse, LAVRENS'in heykelini yapmak

yeter.

[Orhan Selim / Akşam, 4.3.1935]

SÖZÜNDE DURMAK

Adamoğullarımn en güçlükle kıvırabildikleri işlerden biri de

verdikleri sözde durmaktır.

Her nesne için söz verilir. Büyük bir işten tutun da, şu saatte

şurada buluşalıma kadar. Bence söz vermek işinde büyük küçük,

atlatıla\,iliniri atlatılamazı yoktur. Verdiği küçük bir buluşma

işinde sözünü tutmayan adam büyüğünde de öyle yapar.

Sözünde durmak, doğrudan da, güçtür. Bu güçlüğü başarabilmek için adamın yaşayışını oldukça elinden geldiği kadar bir plana sokması gerekir.

Ben öylelerini bilirim ki, yalnız bu plansızlıkları yüzünden,

kendileri de sezmeden, bir günde beş kişiyle buluşmak için bir

saatte söz verirler. Beşine de gitmezler, bir altıncısıyla, yolda

rastladıkları bir altıncıyla bir içki evinde kafa çekerler.

Verdiği sözü tutamamak ilkönceleri acı gelir. Sonra buna da

alışılır. Bir iki çocukluk arkadaşımda bunu gördüm. Okul sıralarından başlayarak sözlerini yerine getiremezlerdi. Getiremedikleri için sonra üzülürlerdi. Ancak vakitle bu üzüntüleri geçti. Alıştılar,

aldırmaz oldular.

"Söz ağızdan çıkar," diye bir atasözü vardır. Ağız adamoğlunun en yaratıcı, en yıkıcı, en budala üyesidir. Ağız söz söyler yer yerinden oynayabilir. Ağız söz söyler, en budalaca bir düşünceyi

ortaya atar. Ağız düşüncelerimizin kapısıdır. İşte bunun için çok

kez kapamasını bilmediğimiz bu kapıyı kullanmakta güçlük çekti

ğimiz içindir ki, içinden çıkanı sonra peşinden gidip tutamıyoruz.

Söz ağızdan çıkmayıp da, çoğumuzda bakar kör olan gözden

çıksaydı, sözünde duranların sayısı belki artardı.

[Orhan Selim / Akşam, 5.3.1935]

47

GÖKYÜZÜNÜN TÜRKÜSÜ

Yıldızlı bir yaz gecesinde, gökyüzünün dudakları bana sonsuz

türküsünü söyledi. Bu türkünün kulaklarımda kalan ışıltılı parçalarını, sıra gözetmeden yazıyorum : Gökyüzünde ne baş, ne son, ne aşağı, ne yukarı.

Adı yok gökyüzünün doğum kütüğünde, kafanızın çocuğu

ölüm denen işin.

Dağılışın, birleşişin gökyüzü anasıdır. Durmadan, durmadan

geçişin beşiğidir gökyüzü.

Bakın gökyüzüne, güçsüzlüğünüze gülün; gökyüzüne bakın,

yüreğiniz kabarsın güçlülüğünüzle.

Gökyüzünde ne aksakallı bir koca kişi, ne elle tutulmaz, gözle

görülmez olan! Gökyüzünde ne baş, ne son; ne aşağı, ne yukarı.

Benzetmeyin gökyüzünü gök boyalı bir atlasa; atlas yırtılır.

Gökyüzü altın kakmalı bir kubbe değildir; kubbe yıkılır.

Gökyüzü ne ağlamasını bilir, ne gülmesini. Gökyüzünde ne

baş, ne son, ne aşağı, ne yukarı.

[Orha,.n Selim / Akşam, 6.3.1935]

48

DİNLETTİK SÖZÜMÜZÜ

Şunu dedik, bunu dedik, şu böyle olmasın diye yazdık, bu

böyle olsun diye söz attık. Ne dinleyen oldu sözümüzü, ne

aldıran...

·

Çamurdan yollar geçilmiyor, şunu bir yola koyun, dedik,

olmadı, dinlemediler. Vapurlarda tıklım tıklım gidiyoruz, diye

yazdık. Aldırılmadı, dinletemedik. Tramvaylar sardalya kutusu

gibi oluyor akşamları dedik, kimin umurunda. Bayanlar çok

boyanıyorsunuz, okullu kızlar bereleriniz çok çarpık, diye yazdık,

tınmadılar.

Doğrusunu da isterseniz, bu dediklerimizin çoğu da incir

kabuğunu doldurmayan nesnelerdi a! Ne de olsa incir kabuğunu

doldurmayanları dinletemezsek, karpuz kabuğunu dolduranları

nasıl dinletebiliriz, dedik, yine yazdık, çizdik. Bir de baktık ki,

sözümüzü dinleyen, dileğimizi yerine getiren bir KAR oldu. Evet

kar! Aman kar, yağ! dedik, yağmazsan işimiz kötü, gripten

kırılıyoruz, dedik. Bir yazdık bunu, iki yazdık. Sözümüzü dinledi

eninde sonunda, yağdı işte. Beklenilmeyen bir vakitte yağıverdi

işte! Eh, değil mi ki sözümüzü kara dinletebildik, buz üstüne yazı

_yazmak yolunda yür�yebiliriz!..

(Orhan Selim / Akşam, 7.3.1935]

49

TOPRAKTAN ALTIN

Fransa' da Lehlinin biri kara topraktan sarı altın yapmanın

yolunu bulmuş sözde. Belki bulmuştur, belki bulmamış. Bundan

ne çıkar? Altın denilen nesne kolayca elde edilmeye başlandı mı bir,

değeri düşer çabucak. Altın yığıntısı olan bir iki büyük banka belki

top atar. Kriz biraz daha derinleşir. İşte o kadar.

Altın dediğin de eninde sonunda, demir gibi, bakır gibi,

kumaş, düşünce, güc gibi bir maldır. Bugün yalnız, çıkarılması,

elde edilmesi zordur da, işte onun için küçücük bir parçasında

büyük bir değer vardır. Aşağı yukarı bu yüzden de öteki malların

değer ölçüsü olmuş, para biçimine girmiştir.

Birçok ozanlar, bizim Fikret bile, yaşayışa kızdılar mı, basarlar

kalayı altına. Bütün kötülükleri altının doğurduğunu ileri sürerler.

Bu zavallıcık, cansız nesnede kendi başına kötülük yapacak güc mü

vardır? Altında böyle bir gücün varlığını düşünmek, onu canlandırmak, puta tapıcı olmak demektir.

Altın bir aynadır. Bir aynanın içine kötü nesneler vuruyor, bir

ayna kötülükleri gösteriyor diye kızıp aynayı kırmak, ne kadar

gülünçse, altına kızmak da o denli komiktir.

[Orhan Selim / Akşam, 8.3.1935]

50

UCUZ RADYO

Yakında yalnız uzakların uzaklığındaki sesleri havalardan

toplayıp burunlarının dibinde dinlemekle kalmayacaklar, bu sesleri

çıkaranların resimlerini de görecekler. Belki bunu da görmeye

çoktan başlamışlardır. Bizde ise radyo bugüne dek lüks bir nesne.

Nasıl lüks olmasın ki, iyice bir radyo 300 liradan aşağı değil.

İçimizde bütçesinden 300 papeli radyo almak için ayıracak kaç

babayiğit vardır? Oysaki, şu içinde yaşadığımız yirminci yüzyılda

radyo gazete, kitap, elektrik ampulü çeşidinden bir istek biçimine

girmiştir. Bunun böyle olduğunu göstermek için söylene söylene

beylikleşmiş bir sürü söz yazılabilir. Radyosuz bir ev kulaksız bir

adama benzer. Radyo abonelerinin sayısı bizimki gibi 10 binler

içinde dolaşan bir ülke ağızsız, sesini kaybetmiş bir bilmem neyi

andırır, gibi düşünceler ileri sürülebilinir.

Niçin biz de başkaları gibi kulağımızı yeryüzünün en uzak .

bucaklarına açamayalım. 300 papel veremiyoruz diye böyle bir

sağırlığa neden boyun eğelim? .. Radyo makineleri satanlar kazançlarını biraz kıssalar, bu makinelerden alınan gümrükler indirilse, taksitle .70 liraya radyo alabilsek olmaz mı sanki? Olur mu?

Oluverse ne olur? Olmaz mı? Neden olmaz? ..

Yanımızdaki büyük apartmanda oturanlar harıl harıl radyolarını işletip dururlarken, ben daha ne vakte dek böyle : "Olur mu?

Olmaz mı?" diye ucuz radyo sayıklayacağını?

[Orhan Selim / Akşam, 9.3.1935)

5 1

DOLU OLMAK VE BOŞALMAK

Saat sabahın dokuzu. İnce ince yağmur yağıyor, hani şu

bilmem ne ıslatan çeşidinden bir yağmur. Ayaz. Çamur. Islak.

Galatasaray'da tramvay bekliyorum. İstanbul yakasına geçeceğim.

Durak yerinde benim gibi bekleyen bir yirmi otuz kişi daha var.

Karşıdan bir vagon sökün etti. "Maçka-Beyazıt." Ön camında

küçük bir tabela : DOLMUŞTUR. Tramvay durmadan geçti.

Üç dakika bekledik. Bir vagon daha belirdi karşıdan. "ŞİŞLİ

TÜNEL." Onun da önündeki camda ak tabela : "DOL

MUŞTUR".

Beş dakika daha geçti. Karşıdan bir vagon daha : "TAKSİM

SİRKECİ." Dolmuştur. Beş altı dakika daha. Yine bir "ŞİŞLİ

TÜNEL" ve o da "DOLMUŞTUR."

Saat dokuzu yirmi geçiyor. Her geçen tramvay dolmuştur.

Dokuz buçuk. "Dolmuştur", "Dolmuştur".

Yağmur yağar bir yandan, bir yandan lastikler delik, su geçer

ayağıma, bir yandan "Dolmuştur", "Dolmuştur".

Ben de yarım saattir durak yerinde sayısı otuzdan elliye çıkan

bekleyicilerle birlikte "DOLMA YA" başlıyorum.

Seninkiler boyuna, tıklım tıklım, bizim Amcabey'in tokatına

layık durmadan geçiyorlar.

Onlar "DOLMUŞ" geçiyor, ben doluyorum, doluyorum, bir

boşalmaya, ağız dolusu boşalmaya, soyundan başlayarak boşalmaya isteğim var ki, boşalamazsam patlayacağım.

Saat ona çeyrek var. Biz küçük bir ordu biçiminde bekleşiyoruz. Titreşiyoruz. Doluyoruz.

O ne, bir tanesi duruverdi işte. Kapılara bir akın, bir saldırış,

itişe kakışa, bileğine güvenen, ana baba günü, içeri dar attım

kendimi.

Kalktık. Vagonun içi ağız ağıza dolu, ben ağzıma kadar

doluyum. Et ve kemikten yapılmış bir betonarme yığını biçimindeyiz. Çok gittik gitmedik vagonun içinde bir dalgalanma oldu.

Bizim betonarme yığın iki yana sıkışarak bir çatlak verdi ve bu

çatlaktan biletleri kontrol etmek isteyen bay kontrol belirdi.

52

Kızıldenizi sopasıyla yarıp geçen Musa gibi, sağı solu kakıştırarak

ilerliyor. Eziliyoruz. Yanımda duran bir delikanlı bağırdı birdenbire. O benden çok dolmuş anlaşılan, taşıverdi, boşalıverdi. Kontrol kafa tutmak istedi biraz, vazgeçti sonra, zil çekti, vagon yıldırımla

vurulmuş gibi zınk! dedi durdu. Birbirimizin üstüne yığıldık.

Kontrol homurdanarak indi.

Aşk olsun delikanlıya diyecektim. Sözüm ağzımda kaldı.

İçerdekilerden bir bay başladı bizimkine söylenmeye :

- A efendim, ne diye kafa tutarsın da arabayı böyle durdurtursun, biz sıkışmaya alışmışız. Neden bizim bu alışkanlığımızı bozmak istersin?.

,

Daha neler de neler. Delikanlı da şaşırdı, ben de!

Şimdi gelin de yarım saat yağmur altında tramvay bekledikten

sonra boşalın bakalım.

[Orhan Selim I Akşam, 1 1.3.1935]

53

GEMİLERİN YAŞI

Hayvanların yaşını dişlerine bakıp anlarlar. Ağaçlarınkini

anlamak için, benim bildiğim, keserler ve kesikteki çemberleri

sayarlar. Adamsoyunun yaşını anlamak güçtür. Kadınları bir yana

bırakın, Çinlilerin, Japonların kaç yaşında olduklarım yüzlerine

bakıp bir türlü kestiremezsiniz. Çünkü tüyleri, tüsleri yok gibidir

ve çoğunun yüzü kaç yaşında olursa olsunlar davul derisi gibi

gergindir.

Hayvanların, ağaçların, adamların yaşını aşağı yukarı bilmek

nasıl oluyorsa gemilerin de yaşını öğrenmek olurmuş.

Gemilerin yaşları bacalarının, başlarının, direklerinin biçimine

göre anlaşılırmış. Arkaya doğru eğilik direkli, bacalı gemiler en

aşağı elli yaşındaymışlar, elli yıl önce denize indirilmişlermiş sizin

anlayacağınız. Sonra balta baş gemiler de oldukça moruk sayılırlarmış. Bilmem şöyle olan gemilere genç denirmiş, bilmem böyle olanlara geçkince ...

Diyeceksiniz ki, ne diye durup dururken gemilerin yaşından

söz açtın?

Anlatayım.

Bir kaptan arkadaşım vardır. Dün sözgelişi dedi ki :

- Bilmem ne "nizamnamesi"ne göre bizde yeni alınacak yük

şilepleri en çok on beş yaşında olabilir. On beş yaşından geçkin

olan şilepler yeniden satın alınmaz. Oysaki, 27 yaşına kadar yolcu

gemilerinin satın alınmasına izin vardır. Senin anlayacağın, bundan

15 yıl önce denize indirilmiş bir tekneyi yük taşımak için satın

almak yasaktır. Yolcu taşımak için ise bundan 27 yıl önce denize

indirilmiş gemiler bile satın alınabilinir.

Bildik kaptanın bu deyişine şaştım kaldım. Yük ve hayvan için

genç gemiler almak gerek de, yolcu taşımak için 27'lik kart gemilere

bile izin var.

Yüklerle hayvanlar gençten, yaşlıdan biz adamoğullarından

çok mu anlarlar?

Yükünü yükletmeden evvel bir alışverişçi onu sigortaya koyar,

yüklettiği geminin yaşını öğrenir. Biz yolcular ise yolcu gemisine

54

binmeden önce ne kendimizi sigorta ettiririz, ne de geminin yaşını

öğrenmeye kalkarız. Aslına bakılırsa, bunun için, yolcu gemilerinin

genç olması daha gerekli değil midir? Bence öyledir. Sizce nasıldır?

Bilmem!

[Orhan Selim / Akşam, 13.3.1935]

55

YİNE YIRTIK PARALAR

Bir işi parmağına dolamak, parmağına dolayan için ister iyilik,

ister kötülük getirsin, bir son verirse ne mutlu o parmağa. Yok eğer

parmağına dolaya dolaya yumağı tüketir, sonunda bir şeycikler

çıkaramazsan, gülünç olduğunun, akıntıya kürek çeken bir biçimsizliğe girdiğinin resmidir.

Ben parmağıma, şu yırtık papelleri dolayacağım. Çünkü ben

onları dolamasam da onlar boyuna benim başıma dolanıyorlar.

Bugüne dek bu yırtık tek liralıklar yüzünden en aşağı bir iki

papel kaybettim, bir yığın soluk tükettim. Bundan önce de bir yazı

yazdım.

·

Dün gene tramvayda bizim tek papelin sol köşesinde bir çatlak

var diye almadılar. Şirket bunları istemiyormuş. Bir polis geldi. O

da dedi ki : "Bu paraları Merkez Bankası beş on kuruş eksiğine

değiştiriyor. Oraya götürün."

Demek oluyor ki, tek liraların yırtıklarına göre değerlerini

kırarak Merkez Bankası değiştiriyor.

İyi, ancak hangi yırtığın, hangi yamanın değerden ne kadar

azalttığını nerden öğreneceğiz? .. Bunun önüne geçmek gerek değil

midir? .. Bunun karşılığını bize kim verecek? Böyle bir karşılık

istemeye hakkımız yok mu? ..

[Orhan Selim / Akşam, 19.3.1935]

İŞSİZLİGE DAİR

İşsizlikten şikayet edenJere hak veririm, iki gözüm, hak

veririm doğrusu.

İşsizlik bu cumhuriyet asrında, yurttaşlar için öyle pek de

yakışık alır bir meslek değildir, iki gözüm, değildir doğrusu.

Hani işsizler çok olursa, işçi arayanların ekmeğine yağ sürülür

diye bir nazariye vardır.

Bana kalırsa, iki gözüm, bu nazariye her zaman doğru değildir,

iki gözüm, doğru değildir doğrusu.

Ulusal işsiz yurttaşlarımızdan Bay Sungur Tekin'in başından

geçenleri anlatayım size, bakalım bana hak verir misiniz, vermez

misiniz? Bizim Bay Sungur Tekin bir yıldır işsiz. Eski yeni harflerle

okuması yazması, Tarama dergisinin sözlerinde bilgisi, muhasebe

işlerinde oldukça tecrübesi vardır ama gene bir yıldır işsizdir, iki

gözüm, işsizdir doğrusu.

Günlerden bir gün, bizim Bay Sungur Tekin gazetelerden

birinde şöyle bir ilan gördü :

"Kendi sayi ile günde iki üç lira kazanmak isteyenler, filanca

yerde, falanca handa, filanca numaraya müracaat etsinler."

Bay Sungur Tekin, kendi sayi ile hayatını kazanmak istiyordu.

Zaten bütün enayiliği, bütün felaketi de buradaydı ya, iki gözüm.

Eğer kendi siyi ile para kazanmak istemeseydi, işsizlik mesleğinde

bu kadar sabitkadem olamazdı doğrusu.

. Her ne hal ise, Profesör Şekip Bay gibi ruhi tahlillere

girişmeyelim, iki gözüm. Bizim Bay Sungur Tekin filanca yerdeki

falanca hana gitti.

Hanın önü kıyametten numune. İğne atsan yere düşmez.

Kalabalık, hanın içine doğru itile kakıla giriyor.

Sungur Tekin de karıştı bu kıyamete, ayakları kesilerek çıktı

merdivenlerden yukarı. Bir de başını kaldırıp baktı ki, filanca

numaralı dairenin önündedir.

Ama yalnız o değil, siz deyin yüz, ben diyeyim beş yüz adam

filanca numaralı dairenin önünde tepişip duruyorlar.

Derken, iki gözüm, dairenin kapısı açıldı. Bir bay göründü :

57

- Ne istiyorsunuz, baylar! diye sordu cemaate.

Cemaat hep bir ağızdan cevap verdi, iki gözüm :

- Kendi sayimizle günde iki üç lira kazanmak istiyoruz.

Filanca numaradan çıkan bay, içeriden bir masa getirdi, üstüne

tırmandı, bir Haber gazetesini boru gibi yapıp ağzına götürdü, ve

başladı bağırmaya, iki gözüm :

- Sayın baylar, bana üç memur lazım. Siz üç yüz kişisiniz.

Hanginizin daha ehil olduğunu anlamak için ne yapayım?

Cemaat hep bir ağızdan cevap verdi gene :

- İmtihan edin! Yapacağımız işten imtihan edin. bizi!

Yapılacak iş ,kapı kapı, şirket şirket dolaşıp takvim satmaktı.

Satılan takvimler üzerinden yüzde yirmi verilecekti. Böylelikle işsiz

yurttaşlar, günde kendi sayileriyle iki üç lira kazanacaklardı.

İyi ama, iki gözüm, gel de bu işin imtihanını yap bakalım.

İşsiz vatandaşlara takvim verilip sattırılsa, ya takvimler kapanın elinde kalırsa?

Nüfus tezkerelerini, şahadetnamelerini, mahalle ilmühaberlerini, kefaletnamelerini tetkik etmek lazım.

·

Daire bayı tekrar bağırdı :

- Soldan sıra ile, teker teker adreslerinizi söyleyin yazalım!

Namınıza matbu bir sualli cevaplı anket göndeririz. İmtihanınızı

tahriri olarak geçersiniz. Kazanan üç efendinin adı gazetelerde ilan

olunur. Duyduk duymadık demeyin ha!

Ve iki gözüm, cemaat başladı adreslerini söylemeye. Onlar

söyledi, daire bayı yazdı, bu iş o gün gece yarısına kadar sürdü

böylece.

Bizim Sungur Tekin açıkgözdür, iki gözüm. Ertesi gün : "Bir

kere daha gideyim de, kimsecikler olmaz artık, imtihanımı şifahen

geçerim !" dedi. Fakat ertesi gün de dairenin önü kıyametten

numune.

Gene adresler alındı. Üçüncü gün aynı şey. Dördüncü gün

gene tıpkısı.

Şimdi, iki gözüm, bizim Bay Sungur Tekin, kendi sayi ile

günde iki üç lira kazanmak için, bir aydır her zaman filanca daireye

müracaat ediyor ve adresini yazdırmak için sıra bekliyor. ..

O gün bugündür, ne Sungur Tekin iş bulabildi, ne de takvim

sattırmak isteyen daire memur tutabildi.

Görüyorsunuz ya, iki gözüm, işsizliğin fazlası, hem iş

verenler, hem işçi arayanlar için muzırdır, iki gözüm, muzırdır

doğrusu!

[Ben / Akbaba, 21 .3.1935]

Nazariye : kuram; Say : çalışma, emek; Sabitkadem : sürekli; Tahlil : çözümleme;

Şahadetname : diploma; İlmühaber : resmi belge, hal kağıdı; Nam : ad; Matbu :

basılı; Tahriri : yazılı; Şifahen : sözlü olarak; Muzır : zararlı.

59

İLKYAZ GELİYOR !

İlkyaz geliyor!

Yavaş yavaş, buğusu silinmeye başlayan buzlu bir camın

arkasından belirir gibi boyaları kendini göstermeye başladı. Kokularını, çok uzaklardan işitilen sesler gibi duyuyorum.

İlkyaz geliyor.

Sanki denizin altında yakılan koskocaman bir aydınlık ocağı

varmış gibi, sulara onun aydınlığı vurdu. Ağaçlar, gıdıklanarak,

gülümseyerek kımıldanıyorlar. Toprak, buğusunu veriyor; gökyüzü, geceleri ışıklı ve ılık.

ilkyaz geliyor.

Ne okumak, ne yazmak, ne düşünmek istiyorum. İçimde

Taşdevri'nde yaşayan dedelerimin toprağa, suya, ateşe ve kokuya,

bağsız, doğrudan doğruya bağlanışlarının tohumları filizlendi gene.

İlkyaz geliyor. Gelecek ve geçecek. Her geçen ilkyazla biz Taş

Devri'nden biraz daha uzaklaşacağız. Bunun böyle oluşu kötü

mü? .. Hayır!

[Orhan Selim I Akşam, 22.3.1935]

6o

LAVANTA . ÇİÇEGİ

Dün Göztepe'de bir bildiğin evine gıttım. Hava ılık ve

aydınlıktı. Bizim bildik bahçesinde toprak çapalıyor.

Bahçenin çevresi lavanta çiçekleriyle çevrili. Eğildim, kopardım bir tutam ve avucumda iyice ufaladım. Ellerimden burnuma doğru temiz bir çamaşır kokusu, içi bayıltmayan, içi okşayan,

yığınlarla geçmiş günler anımlarmı dirilten bir kokucağız yükseldi.

Bilmem şimdi başka evlerde de kullanıyorlar mı? Benim

evimin eski tahta çamaşır dolabı içinde küçük tülbent torbalara

doldurulmuş kuru lavanta çiçekleri vardır. Esans adları Frenkçeden

alınmış kokuların tadına varmam. Yatağımda ve iç gömleğimde

beni çocuklaştıran, gençleştiren biricik koku lavanta çiçeklerinin

kokusudur.

Benim evimde ilkyaz lavanta çiçeği torbacıklarının boşaltılıp

yeniden doldurulmasıyla başlar.

Lavanta çiçeğinin kokusu bana sarı yemenisi yeşil kırmızı

oyalı babaannemin yüzünü anımlatır. Ben o kokuda çocukluğumun

sevincini bulurum.

Lavanta çiçeği bugün demokrattır. Adından başka bir nesnesi

yoktur ki bir vakitler ilk Avrupalılaşma günlerinde köşklerin

bahçelerine dikilmiş olduğunu göstermiş olsun.

[Orhan Selim / Akşam, 24.3.1935]

6ı

KÖPRÜ OLURUM

Bir okuyucumuzdan bir mektup aldım. Diyor ki : "33 yaşındayım. 33 yıldır içinde doğup büyüdüğüm iki gözlü tahta bir evceğizimiz vardı. Geçen yıl belediye yıktırdı. Kiraya çıktık.

"Yıkılan evceğizimizin yerine belediye yasalarına uygun bir

yenisini yaptıralım dedik. Dedik bunu, ancak bir türlü yaptıramadık. 8 aydır evkaf, belediye, maliye bölümleri arasında mekik dokuyup duruyoruz. Bir sonunu bulamadık gitti. İlkönce toprak

işi çıktı. Eski evimizin yıkıldığı ve yenisinin yine üstünde kurulmasını istediğimiz toprak kördüğüm oldu. Bu kördüğümü uğraşa muğraşa kadastroya çözdürdük. Gel gelelim maliye ayak diredi,

kadastro çözsün düğümü ben çözemem, diyor. Çünkü amcama

düşen toprak parçasının bir borcu varmış. 30 liralık bir vergi borcu.

Maliye ağzıyla toprak "infaz" edilmiş, bu borç infaz edilmemiş.

Şimdi bize diyorlar ki, siz bu borcu da verirseniz iş düzelir. Size

yapı yapma izin kağıdını veririz. Eğer bu borcu ödemezseniz yapı

yapamazsınız.

"Şimdi ben şurasını anlarqak istiyorum : Benim olmayan bir

borcu ben ne diye ödeyeyim? Bir yıl dişimizi sıktık 200 papel

biriktirdik, başımızı sokacak bir taş kulübe yapalım diye. Sağa sola

da bir yığın para harcadık. Gel gelelim kendimin on para vergi

borcum yok, babamın kardeşinin var diye ben niçin suçlu olayım?

Şimdi bu kördüğümü nasıl çözeceğiz. Bana bir yol göter. .. "

Yukarıya tıpkısı tıpkısına geçirdiğim bu mektuba karşılık

vermek benim değil, beylik ağızla "makam-ı aidi"nin üstüne düşer.

Makam-ı aidinin :vereceği karşılığı da buraya geçirir, bir okuyucumla bir "makam-ı aidi" arasında köprü olurum.

[Orhan Selim / Akşam, 28.3.1935]

Makam-ı aidi : ilgili makam, ilgili daire.

62

YİGİTLİGE DAİR

"Delikli demir çıkalı, yiğitlik hapı yuttu," diye bir söz vardır,

iki gözüm. Hatta, Köroğlu, meşhur destanında :

Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu,

Eğri kılıç kında paslanmalıdır!

diye hayıflanır, durur ...

Yiğitlik, delikli demirin çıkışından sonra mı hapı yuttu? Yoksa

insanların akıllılaşmasıyla nasıl olsa hapı yutacaktı da, delikli

demirin çıkışı bir vesile mi oldu? Bunun burasını pek karıştırmayalım.

"Yiğitliğin on şartı vardır; dokuzu kaçmak, birisi hiç görünmemek," diye bir laf daha ederler, iki gözüm. Herhalde bu laf delikli demirin çıkışından çok önce söylenmiştir. Bu da gösteriyor

ki, kardeşcağızım, yukarda onun orasını pek karıştırmayalım

demekte haklıyımdır.

Yiğitlik diye neye derler?

Yiğitlik muz gibidir. Ne niyete yersen o tadı verir. Yiğitliğin

böyle muz gibi oluşu neden ileri gelir?

Çünkü, iki gözüm bayım, çünkü yiğitliğin içine adamoğulları

bol miktarda tedbir, ihtiyat, kurnazlık ve zeka karıştırmışlar.

Yiğitliğin içine bunu o kadar karıştırmışlar ki, Arapçası nasıldır

bilmiyorum, "Küll-i cahilün" filan diye bir de hikmet savurmuşlar.

Türkçesi : "Bütün cahiller cesurdur" demek!

Eh, delikli demir hikayesini, on şart meselesini, cehalet ve

cesaret hikmetini doğuran bir ademoğulları medeniyetinde de öyle

körü körüne yiğitlik aramak hepten kör olmak demektir.

Amma ve lakin, insan, ne de olsa yiğit geçinmekten hoşlanıyor. Mademki hoşlanıyor, sayın baycığım, geçinip gitsin. Ancak unutmasın ki, yiğitlikte tedbir, ihtiyat ve kurnazlıkla kalleşlik ve

düpedüz korkaklık arasında kıldan ince, kılıçtan keskin bir köprü

vardır.

Bir çocuğu dövmek için babasıyla hoş geçinmek ve babayı

63

pohpohlayıp çocuğa kötek atmak, delikli demir çıkmadan önce de,

çıktıktan sonra da yiğitlik sayılmaz. Bu sözde hilafım varsa

boynum kıldan incedir, iki gözüm, kıldan incedir boynum!

[Ben / Akbaba, 28.3.1935)

Küll-i cahilün : bütün bilisizler; Hilaf : yalan.

BİR CIGARA POLİTİKASI

Ben, adına "Birinci çeşit" değil de "BİRİNCİ NEVİ" denilen

ve içicileri arasında sadece "ON BİR BUÇUKLUK" diye çağrılan

cıgara içerim. Öyle sanıyorum ki, cıgaraların içinde en çok satılan

çeşitlerden biri de bu on bir buçukluktur.

Yıllardan beri hep bu cıgarayı kullandığım için yirmi adımlık

yerden burnuma çarpan bir tütün dumanı kokusu bana o dumanı

savuranın bizim "on bir buçuklardan" olup olmadığını anlatıverir.

Son yıllarda on bir buçuklukları iki ayrı paketin içinde satmaya

başladılar. Paketlerden bir çeşidi arka yandan açılıyo!'; öbür soy

bildiğimiz gibi karnından ikiye bölünüyor. İki çeşit paketin de

üstünde "BİRİNCİ NEVİ'" y,mlı ve her iki paket de on bir buçuk

kuruş değerinde. Bu iki paketin değerleri ve adları bir, gel gelelim

içleri bir değil. Dışları bir olup da içleri bir olmayan nesnelerden ya

biri yalancıdır, ya ötekisi; ya biri doğrusudur, ya ötekisi. İşte bizim

on bir buçukluklar da böyle. Arkadan kapaklılar.n içindeki

cıgaralarla, yandan açılanlar arasında büyük bir ayrılık var. Arka

kapaklıların cıgarası on bir buçukluğun adını sanını, ününü

düşürecek kadar kötü, içilmez, tıklımbas.

İş bu kadarla da kalsa yine iyi ! Bunu sezen tiryakiler yandan

açılan paketleri satın alırlar, biter gider, diyebiliriz. Kazın ayağı

öyle değil. Gabta'dan ta son Şişli istasyonuna kadar tütüncülerde

doğrucu, vandan açılan on bir buçukluk bulunmuyor. Buralardaki

paketlerin topu arkadan kapaklı soyundan.

Bu büyük cıgara politikasına şaşmamak elden gelmez. Eğer

böylelikle on bir buçukluğun, Galata'dan, Şişli son istasyonuna

kadar, ününü, öz değerini alçaltmak, buralarda daha yüksek değerli

cıgaraların satışını kolaylaştırmak ve çoğaltmak istiyorlarsa, protesto ederim. Ne vüzden olursa olsun en yakın arkadaşlarımdan "on bir buçukluğa" karşı tutulan bu politikayı protesto etmeyi borç

bilirim. Kaldı ki, böyle bir politika ile gözetilen son da elde

cJikm�z, çür.kii on bir buçukçuların nerde olursa. olsun bu

.ukadaşlarından vazgeçmemeleri için çok büyük, çok derin, çok içli

bir kök vardır : Ekonomi! On bir buçuğu alanlar yirmi bilmem

65

kaçlığı alamadıkları güne kadar, ne satış, ne paket politikası onları

eski arkadaşlarından vazgeçirtemez. Bırakın da, temiz temiz

cıgaracıklarımızı içelim.

[Orhan Selim / Akşam, 29.3.1935]

66

ISINMAK

Öyle bir ısınmak isteği var ki içimde. Taşları güneşten kızmış

bir kapının eşiğine oturmak, sırtımı sıcak duvara vermek; alnımı

ışığa doğru uzanan kocaman bir el gibi güneşe çevirmek; gözlerim

kapalı, durmak öylece! Saatlerce, kımıldamadan için için ısınaraktan, ısınmayı derimde, damarlarımda, kanımda duyarak ... Durmak öylece! Küçücük karşı komşu kızının güneşe tuttuğu minimini

aynasından gelen ışık bir ateş böceği gibi dolaşsın yüzi,imde ... Ben

suratımı buruşturdukça, bir yaz öğlesinde yarı açık kalmış bir

musluktan akarak ak mermer bir yalakta şarkı söyleyen serin bir su

gibi gülsün o!

Sırtım güneşten ısınmış taş duvarda, gözlerim kapalı, bir kapı

eşiğinde oturmak ve durmak Öylece.

Isınmak, kapalı gözlerimin karanlığında allı yeşilli sarılı boya

pırıltılarının kamaşmasını görerek, ısınmak.

(Orhan Selim / Akşam, 3 1 .3.1 935]

U .45 DÖNÜŞÜ

Bir vakitler Kağıthane, Göksu, Fenerbahçe dönüşleri varmış.

Her birinin kendine benzerliklerini o günleri yaşayanlar anlata

anlata bitiremezler. Ben o günlere yetişmedim. Yetişmediğim için

de üzülmüyorum. Üzülenler varsa Ahmet Rasim'i, Sermet Muhtar'

ı okusunlar, dönüşlerin içindeymiş gibi olurlar.

***

Bu ay iki üç gece Köprü'den Kadıköy'e kalkan son 1 1 .45

vapuruyla dönmem gerekli oldu ve anladım ki, bir vakitler nasıl bir

Göksu, Kağıthane dönüşü varsa, şimdi de bir 1 1 .45 dönüşü vardır.

Kağıthane dönüşü sandallarla, Fenerbahçe dönüşü faytonlarla

yapılırmış, 1 1 .45 dönüşü Kadıköy vapurunun en alt kamarasında

yapılıyor. 1 1 .45 dönüşçülerinin yüzde ellisi içkenler. Topunda

gözler baygın, ağızlar yayık. Ara sıra coşup burun zurnasıyla

kamaranın orta yerinde çiftetelli oynatmalarına, kahkahalarla

gülmelerine bakmayın, topunun yüzünde uzun bir yolculuğun

sarılığı ve yorgunluğu ... Birçok dönüşler gibi 1 1 .45 dönüşünde de

bir bağ bozumu kırıklığı, bitikliği var ...

Gidişlerin dönüşlerindeki acılığı, bu acılığı ve yorgunluğu

örtbas etmek için harcanan zoraki sevincin ağrısını, küçücük bir

ölçü içinde, görmek isterseniz 1 1 .45 dönüşlerine bir gece olsun

gelin.

[Orhan Selim I Akşam, 2.4.1935)

SAG OLUN ŞOFÖRLER

Biz yazar çizeriz, Belediye yazar çizer; biz çatarız, inip

binenler çatar; o ünlü bayım top atsan duymaz, okur kendi

bildiğini ...

Kimden söz açtığımı sezdiniz elbet, İstanbul tramvayından.

Artık umudum kesilmişti, ne yapsak, ne etsek boş, o yapılmaz

olasıca konturatosunun bitiş günü gelene dek bunu böyle çekip

gideceğiz, diyordum. Ne yapalım, alnımızın kara yazıları içinde bu

da varmış diye düşünüyor ve bir daha bu işi açmamaya niyet

ediyordum ki, önünde karanlıkları apansız aydınlanan bir tanyeri

gibi yeni bir umut pırıltısı belirdi. "lstanbul Tramvay Şirketi"nin

ezici pençesinden kurtulmak umudunun aydınlığı.

Bu aydınlık ne şundan geliyor, ne bundan; bu işin kurtarıcısı,

bu aydınlığı tutan eller, şoförlerdir.

Tramvay durak yerlerinde saatlerce bekledikten sonra tıka

basa gelen bir arabada pastırma olmak korkusundan bizi şoförler

kurtarıyor. Aşağı yukarı tramvay bileti değerine, dolmuşa bir adam

düzeniyle bizleri ezilip büzülmeden gideceğimiz yere götürmek

büyüklüğünü, inceliğini yapan şoförler.

İstanbullulara bu büyük yardımı yapan şoförlere karşı Belediyenin ara sıra kafa tuttuğunu görüyorum. Bence, belediye bunu yapmamalıdır. Dört beş kişi birleşip bir taksiye binebilirler, buna

kim karışır? Sonra bu elbirliği ile taksiye binme usulünün yayılması

İstanbul Tramv�y Şirketi'nin diktaturasına karşı yapılacak olan en

pratik, en dokunaklı kavga düzenlerinden biridir.

[Orhan Selim / Akşam, 3.4. 1935]

ÜÇÜNCÜ ÇEŞİT

Bir bildiğim vardır. Pipo içer, gözleri yüzünde iki ateşböceği

gibi fıldır fıldırdır. Söze ağır ağır başlar, sözü büyük bir coşkunluk

hızı içinde bir solukta bitiriverir. Eli, korkmadan sıkılacak bir

adamdır. Ahmet Haşim bile onun arkasından kıvılcımlı oklarını

atamadı derler.

Dün vapurda beraberdik. Söz sözü açtı, söz sözü kapattı,

Köprü'ye yanaşıyorduk ki, birden tuttu kolumu karşımızda oturan

birini gösterdi :

- Bak şuna! dedi.

Bak şuna dediği adama baktım.

- Adamoğulları iki çeşittir, dedi, bir çeşidi kara günlerinde,

sıkıntıya düştükleri vakit iyi yürekli, arkadaş sever, sözden anlar

olurlar. Öbür çeşidi, iyi günlerinde, sıkıntı içinde olmadıkları vakit

yeryüzünün en olgun, en sevilmeye değer adamlarıdırlar.

Birinci çeşit, sıkıntıdan, kara günden kurtulunca, işleri düzelince kötünün kötüsüleşirler. İkinci çeşit, bunun tersine, sıkıntıya düşünce olgunluklarını kaybeder, çocuklaşır, dayanılmaz bir adam

biçimine girerler. Şu sana gösterdiğim, birinci çeşitlerdendir. Ben

kendi payıma ikinci çeşidi birinciden daha üstün görürüm. Sen ne

dersin? ..

Ben, ne diyeyim, beylik ve beylik bir biçime geldiği için

doğruluğu bile cilasını kaybetmiş, ışığı sönmüş bir söz söyleyece

ğim. Ben, üçüncü çeşidi severim. Ne kara ne ak günde değişmeyen,

ne ak gününde ağız dolusu gülen, ne kara gününde hıçkırıklarla

ağlayan çeşidi üstün görürüm. Ve öyle sanıyorum ki, yeryüzünde

bütün büyük işler bu üçüncü çeşidin elinden çıkar.

[Orhan Selim / Akşam, 4.4.1935)

70

SUYA SABUNA DAİR

Su ile sabun, uygarlığın, yani senin anlayacağın, iki gözüm,

medeniyetin iki temel taşıdır :

Biliyorum, "Eh öyleyse," diyeceksin, "medeniyetin temel taşı

su ile sabunsa sağlamlığına diyecek yok!.."

Doğru. Zaten ol mübarek nesne sağlamdır diye iddia eden

kim? Su ile sabunu bolca kullanan ulusl�ra, su ile sabunun kullanılı

şında bizim tarihi tefrikacılarımızın palavra kullanmakta gösterdikleri cömertliği gösteren milletlere, hiç korkmadan, iki gözünü kapayıp "medeni" damgasını basabilirsin, iki gözüm. Biraz zehirli

gaz, hafif tertip ölüm şuaı, bir miktar tank, dretnot, tahtelbahir,

mitralyöz, bir hayli frengi, işsizlik, açlık ve daha bu gibi mevadın

birbiri içinde eritilip kaynatılmasıyla elde edilen işbu damgayı

sırtlarına yediklerinde bir parça canları yanar ama, sen aldırma,

mademki suyla sabunu bolca kullanıyorlar, bas ol ulusa medeni

damgasını!..

Su ile sabun, medeniyetin iki temel taşı olunca ve bu iki

nesneyi bol kullanmak bir ulusun medeniyet derecesini gösterince

başta biz yazıcılar olmak üzere herkesin su ve sabunla oynaması,

sabah akşam suya sabuna dokunması gerek değil midir? "Elbette

gerektir," diye cevap vereceksin!

Gel gelelim, kazın ayağı öyle değil, biz yazıcılar başta olmak

üzere, sabah akşam vazgeçtim, ara sıra olsun, suya sabuna

dokunmaktan çekiniyoruz. Suya sabuna dokunmadan geçinip

gitmek istiyoruz. Her gazetenin, mecmuanın tahrir heyeti odasında, ancak yazıcıların gözlerine görünen esrarlı harflerle yazılı bir

"Suya sabuna dokunma!" levhası asılı ...

"Suya dokunma, musluğu fazla açar bo�ulursun; sabuna

dokunma elinden yere düşer, ayağının altına girer kayarsın" diye

yeni bir atasözünün varlığını geçenlerde duydum. Duydum ve fena

halde canım sıkıldı doğrusu. Her atasözü yerleşmiş bir itiyadın, bir

adetin, bir huyun söz biçimine girmesi, böylelikle perçinleşmesi

demektir. Bu ise bir ulus için ... Bak hele, nereden başladık, nasıl

7 1

başladık, nereye geldik? .. Kendimi hemen toplamasaydım, bir alim

ağzı kullanıp suya sabuna dokunacaktım, iki gözüm ...

[Ben / Akbaba, 4.4.1935]

Şua : ışın; Tahtelbahir : denizaltı; Mevat : cansız şeyler.

72

BÜLBÜL VE KANARYA

"Bülbülün çektiği dili yüzündendir" derler.

Bu sözü niçin söylemişler diye düşündün mü? ..

Bülbül kafeste şarkı söylemez. Bülbülün canı türküsüdür.

Kafese sokulunca türküsüyle beraber canını da görünmez bir soluk

gibi bir daha geri gelmemecesine veriverir. Eğer bülbüle kafes

içinde şarkı söyletebilselerdi, bu kuşcağız dili yüzünden çektiklerini

çekmezdi.

İşte, kanaryaya baksana, onun da şarkı çağırmakta bülbül

kadar usta olduğunu söyleyenler var. Ancak kimse "Kanaryanın

çektiği dili yüzündendir" diye bir söz etmemiştir. Çünkü kanarya

süslü, oymalı kafeslerde türkü çağırmasını bilir. Şarkılarını kafesinin parmaklıklarına birer inci gerdanlık gibi asarak kuşçuyu eğlendirmesi onun en büyük ustalığıdır.

Bülbül olup dili yüzünden çekmek, kanarya olup dili yüzünden çekmemekten yeğdir ...

[Orhan Selim / Akşam, 6.4.1935)

73

BASKIN

Birdenbire baskın verdi. Baskınların türlüsü, çeşidi vardır.

Ancak her çeşidinde, her türlüsünde göz önüne ilk gelen dekorun

parçaları, kar\lnlık, yavaş yavaş ilerleyen, sokulan adımlar, bir çığlık

biçiminde esen yel, yanıp sönen ölü bir ışık gibi nesnelerdir.

Ne çeşit, ne türlüsü olursa olsun baskına uğramayı isteyen

olmaz.

Birdenbire baskın verdi. Bu baskının, duyduğum, bildiğim

baskınlarla bir tek benzerliği yok. Bu bir bol ışık, bol boya, bol

sıcaklık ve doludizgin aydınlık baskını oldu.

Çocukluktan beri bildiğimiz dört yıl bölümü vardır. Adlarına : İlkyaz, yaz, kış, güz derler. Bu dört yıl bölümünün birbiri peşi sıra geldiğini bize öğretirlerdi. Ben de, çocukluğumda öğrenip,

sonra yeni baştan gözden geçirmeyi düşünmediğim birçok ufak

tefek bilgiler gibi bunun böyle olduğunu sanıp gidiyordum. Dün,

bunda da çocukluk bilgimin yanlış olduğunu anladım. Dün

birdenbire baskın veren yazdı. İlkbaharı atlayarak baskın veren

yaz. Belki bugün, belki yarın yine geri çekilir, öbür gün belki

yeniden sıçrar ve bir baskın daha verir. Yalnız, ne olursa olsun,

ortada apaçık duran bir nesne var : Birbiri peşi sıra, adım adım

ilerlemelerin içinde kesik atlayışlar, apansız baskınlar ve gerileyişler, sonra yine sıçrayışlar olgunlaşma akışının bütün bir varlıkta değişmeyen hızlarıdır.

[Orhan Selim / Akşam, 8.4.1935]

74

ÜÇ VE BEŞ

Bir vakitler Alman ulusu, Bethoven'i, Göte'yi, Hegel'i doğurmuştu.

Bir vakitler Alman ulusu, içine girdiği bir devrimin bu üç

büyük başını, yalnız girilen devrimi değil, daha ilerileri de sezmiş

oldukları için, olgunluğunun en olgun üç örneği diye yeryüzüne

tanıttırmıştı.

Bethoven'in yüreği, Hegel'in kafası ve Göte'nin ağzı el ele

vermiş üç ışık devi gibi yeryüzünde dolaştılar.

Dün gazetelerde okudum. Almanlar yeryüzünü altüst edecek

beş silah bulmuşlar..

Bunlardan birincisi, demir gemileri eriten, aeroplanları yakan

"Z" ışığı; ikincisi, 1 80 santim kalınlığındaki demirleri delen gülle;

üçüncüsü, gaz ve mikrop saçan hava fişeği; dördüncüsü, korkunç

ve görülmemiş bir Krup topu; beşincisi, dakikada 600 kurşun atan

makineli tüfekmiş.

Ne diyeyim?

Bir okuyucuma : Sizin bir toprak meselesi için gönderdiğiniz

mektubu olduğu gibi yazmış ve sizinle "Makam-ı aidi" arasında

köprü olacağımı söylemiştim. Makam-ı aidi adresinizi, adınızı,

sanınızı soruyor: Bildirin, bildireyim!..

[Orhan Selim / Akşam, 9.4.1935]

Aeroplan (aeroplane) : uçak; Makam-ı aidi : ilgi�i makam, ilgili daire.

75

FEMİNİSTLİK

Anlamadığım nesnelerden birisi de feministliktir. Beni ters

anlamayın, kadın ve erkek arasında ne ekonomi, ne ahlak, ne

politika bakımından ayrılık gözetilmemesini isteyen bir adamım,

bu üç bakımdan kadınla erkek arasında ayrılık tanımam, gel

gelelim, feministlikten, süfrajetlikten anlamıyorum bir türlü.

Bunların ağırbaşlı, verimli bir iş olduklarını sanmıyorum.

Bana : "Kabalık ediyorsun, pot kırıyorsun," diyeceksiniz,

"yakında İstanbul'da uluslararası bir kadınlar kongresi toplanacak,

bu kongreye gelen konuklar arasında feministler, eski süfrajetler de

var," diye çıkışacaksınız.

Ben de, size diyec�ğim ki : "Düşündüğümü söylemek mi daha

iyi olur, yoksa ikiyüzlülük gösterip pohpohlamam mı?"

Siz yine bana : "Kim senin düşünceni sordu, ne düşündüğünü

söyleyip kabalık et, ne de düşünmediğini söyleyip ikiyüzlülük, sus,

ağzını açma, yeter!" diyeceksiniz.

Niye susayım? Sus, sus, sus, olduktan sonra ne diye yazı

yazıyorum burada. Üstüne üstlük bir de düşünceler adlı başlık

almışım ...

Siz, yine diyeceksiniz ki : "Feministliğe çatmak kolayına geldi

de onun için veriştirmeye başlayacaksın."

Bakın, bu sözünüzde, doğruya yakın bir düşünce var. Doğru

söze can kurban olduktan sonra, ben elbette bugün yazmak

istediğim yazıyı kurban edebilirim. Susuyorum işte ...

[Orhan Selim / Akşam, 10.4.1935]

Süfrajet (suffragette) : XIX. yüzyıl başında İngiltere' de seçme ve seçilme hakkı isteyen kadınlar.

ÇOCUKLUK

Çok sevdiğim, çok eski bir çocukluk arkadaşıma, uzun yıllar

sonra rastladım.

Saçlarına kır düşmüş, ağzının iki yanında iki çizgi var, otuzunu

geçtiği ilk bakışta belli; yalnız gözleri, içleri ışıl ışıl kara gözleri

değişmemiş. Onlar, onları ilk gördüğüm günlerde oldukları gibi, on

iki yaşında ....

Konuştuk. Bir frengi dispanserinde baş doktormuş. Anlattı.

Ben, bu otuzunu geçkin yüzde ışıldayan on iki yaşındaki gözlere

şaşkınlıkla bakıyordum. Dayanamadım :

- Ne iyi, dedim, çocukluğunun büyük bir parçasını, belki en

güzel, en iyi parçasını kaybetmemişsin. Gözlerin çocuk kalmış.

Bir çocuk gibi güldü :

- Onu kaybettiğim gün yok olurum, dedi. Çocukluk, gövdemizi, beynimizin birçok yanlarını, yılların akışıyla ağır ağır bırakır.

Tıpkı toprak bir kaptan suyun sızması gibi, çocukluk bizden sızar.

Son barındığı yer gözlerimizdir. Gözlerim çocuk kalmışsa, bu ilk

bakışta görülebiliyorsa ne mutlu bana. En korktuğum, en çekindi

ğim adamlar, gözlerinde bile bir damla çocukluk ışığı kalmamış

olanlardır.

Çocukluk arkadaşım doğru söylüyordu. Çocukluklarını bütün bütün kaybedenler, bir daha çiçek açmak gücü bütün bütün yok olan kurumuş ağaçla,r gibidirler. Tahtalarından maroken

koltuklara iskelet de yapılabilir, sobaya odun da olabilirler. Ancak

bir damlacık çiçek veremezler bir daha!..

[Orhan Selim / Akşam, 1 3.4.1935]

77

Başımın üstünde sayısız yıldızlar, dört yanımda gece : içinden

aydınlanmış, karanlığı pırıl pırıl, karanlığı yumuşak ve seslerle

dolu. Gecenin seslerini dinliyorum. Koyu yeşillikleri kımıldanan bir

kırın ortasındayım. Yapayalnız. Uzaklardaki evlerin ışıkları, kapakları kapanan altın gözler gibi söneli çok oldu.

Gecenin sesleri içinde, ağaç hışıltıları, deniz, böcekleri ve

birbirine karışan, uzak, belli belirsiz ulumalar; nerden geldiği

bilinmeyen bir tren soluması var; tek bir adam sesi, tek bir adam

türküsü, tek bir adam sözü yok.

Bu yalnız gecemde yaratılmamış, uçsuz bucaksız yaratılışı ne

derinden, ne kadar çok sevdiğimi, ona nasıl arkadaşıma, sevgilime,

anama bağlı olduğum gibi bağlı olduğumu anlıyorum. Ona

bağlılığım, adamsoyuna bağlılığımın çeşidinden... Onu sevdikçe

adamsoyuna sevgim artıyor. Bu uçsuz bucaksız yıldızlı göğün

altında, ağaç hışırtıları, böcek sesleri, hayvan ulumaları ve makine

gürültüleri içinde kendi soyumun, adamoğulları soyunun sesini

arıyorum.

Anlıyorum ki, adamoğullarını sevdiğim içindir ki, toprağı,

geceyi, gündüzü, sonsuzluğu bu kadar sevmekteyim.

[Orhan Selim / Akşam, 16.4.1935]

GEL DE İNAN

Ansiklopedik sözlükler vardır. Bunları her dilde çıkarırlar.

Gençler bu kitapları okuyacaklardır da birçok anlamlar, tanınmış

adamlar hakkında bir düşünce elde edeceklerdir. Oysaki bu

kitapların çoğu yazıldığı devrin ve onu yazanın o anlam, o adam

için beslediği özel düşüncelerden başka bir nesne değildir. İşte

örnek diye, suya sabuna pek de dokunmaması gerek olan bir adam

için Alman ve Fransız ansiklopedilerinin yazdıklarından bir iki

sözü aşağıya geçiriyorum :

Alman ansiklopedisinden :

ŞARLMAYN :

Saksonlarm, ileri medeniyetin ve en temiz soyun düşmanıydı.

Fransız ansiklopedisinden :

ŞARLMAYN :

Ortaçağın en büyük adamıdır. Her yanda sonu yenmekle biten

bir yığın kavgalara girişmiş, imparatorluğun ayrı ayrı soylarını

birleştirmek için çalışmıştır.

Bundan yüz yıllarca önce ölen bir imparator için iki ulusun iki

ansiklopedisi bu kadar ayrı düşünceler yazdıktan sonra, günlük

işler için, bilgi, milgi örtüsü altında yutturulmak istenenlere gel de

inan.

[Orhan Selim / Akşam, 17.4.1935)

79

SÖZ GÜMÜŞSE ...

Söz gümüşse, susmak altındır, derler.

Adamoğullarının yaşayışında altın ve gümüşün canlı cansız her

şey için değer ölçüsü olarak kullanılmaları çok eski olmasa gerek.

Öyle devirler ve öyle yerler varmış ki değer ölçüsü ayı postu, tilki

derisi, kuru balık, mavi boncuk gibi nesnelermiş. Altınla gümüşün

değerleri ölçmekte ezeli sanılan zorbalıklarını, buracıkta iki çift

kuru lafla alt ettikten ve alt ettik diye teselliyi bulduktan sonra,

bıraktığımız, daha doğrusu başladığımız yerden yürüyelim.

Söz gümüşse, susmak altındır, derler, demiştim. Altının

gümüşten daha zorlu olduğunu, bildikten sonra, bu atasözüyle,

susmaya söylemekten, sözden daha büyük bir değer verilmek

istendiği Ortaya çıkar.

Sükutun, susuşun, söyleyiş, söz üstündeki bu hakimiyetini

benimsemek demek, yaşamayı inkar etmek demektir.

Söz, yaşamak gibi hareketli; söz, yaşamak gibi canlı; söz,

yaşamak gibi aydınlıktır.

Sözün kudreti su buğusunun kudretine benzer. Sıkıştırıldıkça,

susuşun çemberi içinde sıkıldıkça kuvvetlenir, gücü artar. Söz, göze

görünmez elektrik akışları gibidir. En kalın duvarlardan sızar,

kapalı pencerelerden girer, kapıların kanadını açmadan içeri dolar.

Adamoğlunun buhardan, elektrikten, radyumdan, ölüm ışı

ğından ve kuduz aşısından önce, çok daha önce kullandığı ilk, en

büyük, en kahredici ve yaratıcı silahı, aleti sözdür.

Sözü kullanmak, röntgen makinesini kullanmaktan çok, ama

çok daha zordur. Röntgen makinesinin kurbanları eninde sonunda

sayıya gelebilir, sözün kurbanları sayılamayacak kadar çoktur.

Söz gümüşse, susmak altındır.

Yalan ! Bütün hir kainat silsileli sebepler zinciri içinde, uçsuz

bucaksız bir konuşmadır.

Öyle susuşlar vardır ki, diyeceksiniz en büyük sözlerden daha

dokunaklıdır. Doğru! Ancak bu çeşit susuşlar söylenmemiş,

söylenecek sözlerle, tıpkı bir bulutun yağmurla dolu olması gibi

dolu oldukları için öyle dokunaklı ve öyle büyüktürler. Sözle dolu

8o

olmayan susuşlar, içinden çürümüş yemişlere benzerler. Kabuklarına elleriniz dokunur dokunmaz eziliverirler ..

Söz gümüşse, susmak altındır.

Susmak varsın altın olsu.n. Söz gümüş değildir. Sözü gümüşle

ölçmek, söz denen nesneyle alakası olmayan bir sözdür.

Fakat yerinde ve zamanında söylemek şartıyla ... Yoksa ürümesini bilmeyen köpek sürüye kurt getirir.

[Orhan Selim / Perşembe, 1 8.4.1935]

81

KONTROL

Bu iş Avrupa'nın, Amerika'nın, Asya'nın, Afrika'nın büyük,

orta, küçük şehirlerinde nasıldır? Bilmiyorum, bilmek de istemiyorum. Falanca yerde de bu işin böyle yapıldığından, yapılmadığından bana ne? Bunu önceden söyleyeyim de, verilecek karşılıklar ona göre verilsin...

·

İstanbul' da tramvaya binersiniz, iki dakika gittiniz, gitmediniz,

karşınıza dikilir :

- Biletinizi!

Vapura binersiniz, yarım mil açıldınız, açılmadınız, boy

gösterir :

- Biletinizi!

Trene binersiniz, daha bir istasyonda durdunuz durmadınız,

belirir :

- Biletinizi !

Tramvayda, vapurda, trende, şirketinin, kumpanyasının, kurumunun kurumlu adamı almaz almaz yüzünüze bakar, size karşı daha önceden beslediği inanmamazlıkla biletinizi görmek, bir

ucundan yırtmak, zımbalamak, şirketini kumpanyasını aldatıp

aldatmadığınızı, beleşten yolculuğa kalkışıp kalkışmadığınızı, dolandırıcı olup olmadığınızı KONTROL etmek ister.

Tramvayda aynı bileti arka arkaya üç dört kontrolün elinde

parçalatmaya; vapurda, trende biletinizi hem içerde zımbalatmaya,

hem çıkarken kılına dokunmadan teslim etmeye borçlusunuz,

zorlanmışsınızdır.

:;-::-::-

82

Bu iş başka yerlerde nasıldır? Bilmiyorum. Bilmek de istemiyorum. Benim bildiğim, benim şaştığım işlerden biri varsa, o da, hem kendi biletçilerinin, hem yolcularının, sizin anlayacağınız,

kontrollardan başka bütün şehir yurttaşlarının ahlakını, namusunu

surata inen bir tokat biçiminde KONTROL etmek hakkını bu

Kumpanya, bu Şirket ve kurumların kendilerinde nasıl bulduklarıdır ...

[Orhan Selim /Tan, 23.4. 1935]

ŞİRKET-İ HAYRİYE

"Şirket-i Hayriye"ye çatıyorum.

1 . Vapurları yürümüyor.

2. Yürümeyen vapurlarında yolculuk çok pahalıya oturuyor.

3. Yürümeyen vapurlarında çok pahalıya oturan yolculuğu

yapmak için gidiş geliş "tarife"sini ezberlemek, bu "tarifenin"

içinden çıkmak akla karayı seçmek demektir diye "Şirket-i Hayriye"ye çatıyorum.

Vaktiyle bir bildiğim vardı. Adı "Aslan Bey"di. Kuyruksuz bir

aslandı bizim "Aslan Bey". Boyu bir metre, eni bir karış, korkak

mı, korkak, tabansız mı, tabansız ... Babası nasıl olmuş da oğlunun

adını Aslan koymuş? demeyeceğim. Çünkü, çocuk doğuşunda,

büyüyünce ben şöyle olacağım, böyle olacağım demez.

"Şirket-i Hayriye" benim eski bildik "Aslan Bey"e benziyor.

Eski sözlerle, "isim ile cisim" Bay Aslan'da ne kadar birbirinden

uzaktıysa, "Şirket-i Hayriye'de de o denli birbirinden uzaktır.

"Şirket-i Hayriye"ye çatıyorum. Yürümeyen vapurları, pahalı

biletleri, karmakarışık, içinden çıkılmaz, kullanışlı olmayan "tarifeleriyle" Boğaziçi'nin mezarını kazanlardan biri olduğu için çatıyorum.

[Orhan Selim / Tan, 24.4.1935)

KOMPLİMAN

Dün Kadıköy vapurunda, tam benim arkamdaki sırada oturan

bir delikanlının yanındaki genç kıza söylediği sözleri dinledim.

Böyle söz dinlemek kötüdür. Olabilir. Ancak kulağıma girecek

kadar yüksek sesle söylenen sözleri işitmeyeyim diye zorla sağır

olacak değilim ya! ..

Delikanlı genç kıza diyordu ki :

- Emin olun, kompliman yapmıyorum. Siz o kadar Kleopatra"ya benziyorsunuz ki ... Kaşlarınız, gözleriniz, ağzınız, burnunuz tıpkısı. Yalnız boyunuz daha uzun sizin. Bir de Kleopatra'dan,

gövdece, çok daha incesiniz. O, tombul sayılacak kadar şişmancaydı. Emin olun ki kompliman diye söylemiyorum.

Genç kız bu kompliman diye söylenmeyen sözlere inandı mı

inanmadı mı? Bilmem! Yalnız, şeytan bana dedi ki, yerinden kalk,

şu delikanlının karşısına dikil ve sor ona :

- A, iki gözüm baycığım, sen Kleopatra'yı nerede gördün? O

devirde fotoğraf denen nesne· yoktu ki, haydi fotoğrafına baktın da

bu küçük bayancığı ona benzettin diyelim. Kleopatra'nın boyunu

bosunu, inceliğini kalınlığını nerden biliyorsun? Yoksa Klodet

Kolber'i, şu sinema yıldızını sahici Kleopatra mı sandın?

Bütün bunları geçelim, diyelim ki, eski Mısır bilgisinde uzun

ellisin. Sararmış papirüsler üstünde gözünü, kafanı yordun da

Kleopatra'nın kaşı gözü, boyu bosu niceymiş öğrendin. Bir genç

kıza, bir kadına, bir insana, sen başka bir kadına, başka bir adama

benziyorsun demek onu kötülemek demek değil midir?

Bütün bu zırvaları kompliman diye söylemiyorsun da, ne diye

yumurtluyorsun öyleyse?

Bir kadına, bir erkeğe, bir arkadaşa, işinde sana kumanda eden

birine kompliman yapmak, dalkavukluk etmek ne kadar aşağılıktır,

düşünmedin mi ?

Evet şeytan bana bütün bunları şu delikanlıya sor! dedi. Ben

sormadım. Tutup bunları yazmak varken, baycığın karşısına dikilip

ne diye çene yoracaktım sanki? ..

[Orhan Selim I Akşam, 25.4.1935)

85

CEZA

Vapurları, trenleri, tramvayları dilime doladım. Ne onlar

kusura baksınlar, ne de daha dilime dolamadıklarım, bize sıra

gelmeyecek diye - eğer dile dolanmaktan, hele benim gibi esamisi

okunmaz bir küçük gazetecinin diline dolanmaktan çekinirlerse bu

kadar tabansızlarsa - sevinmeye kalkışsınlar. Onlara da sıra gelir.

Şimdilik gene treni, vapuru, tramvayı dolayalım dile.

Bir arkadaşım, bundan iki sayı önceki f ıkramı okumuş, bana

dedi ki :

- Ben Paris'e, Londra'ya, Amsterdam'a gittim. Orada tramvaylarda kontrol yoktur. Hatta Amsterdam'da biletçi bile yoktur da tramvaya girerken bileti vatmandan alırsın. Bizdeki kontrol

sistemine gelince bu, vaktiyle tramvay, tren gibi nakliyat kurumlarının emperyalist, ecnebi sermayeler tarafından yarı müstemleke şeraiti içinde yaşayan bir Osmanlı İmparatorluğu'nda kurulmuş

olmalarından gelir.

Arkadaşım bu düşüncesinde ne kadar haklıdır, bunu münakaşa

edecek değilim. Yalnız söylediği sözün bir doğru tarafı vardır gibi

geliyor bana.

Vapur tam kalkarken yetişebildiniz. Gişe kapanmış. Biletlerinizi gişeden alamadınız. Vapurun içinde de bir biletçi vardır.

Ondan alırsınız, olur biter değil mi?

Tren düdüğünü çaldı. Kan ter içinde vagona atladınız. Eh olur

a, insanın saati geç kalır. İşini çabuk bitiremez. Ne çıkar! Trende de

biletçi vardır. Gişeden alamadınızsa ondan alırsınız. Mesele kalmaz, değil mi? ..

Hayır, ne olur biter, ne de mesele kalmaz. Biletinizi gişeden

alamadığınız için içerde ceza vermeye mecbursunuz. 1 1 kuruşluk

bir vapur biletini 20 kuruşa alacaksınız. İyi ama niçin? Ha bileti

gişeden almışım, ha içerde. Böyle bir ceza kesmeye şirketin,

kumpanyanın ne hakkı var? Bu mübarekler şirket mi, yoksa

86

belediye mi? Mahkeme mi? Maliye şubeleri midirler? ..

Onun orasını ne siz anlayabilirsiniz, ne de ben ...

[Orhan Selim / Tan, 25.4. 1935]

DEGİŞİYOR

Bundan beş yüz yıl önce birisi çıksaydı da, "Dünyanın bir

ucunda sözgelişi, İsveç'in bir köyünde oturan bir adam, dünyanın

öbür ucunda, sözgelişi, İspanya'da oturan bir adama mektup

yazacak ve bu mektup yerine ulaşacak," deseydi ona çıldırmış

damgasını basarlardı. Bugün trene, vapura, otomobile, tayyareye

dayanan bir posta ağıyla bu iş oluveriyor.

Teknik, günden güne ilerleyişle aman vermeden, acımadan

önüne gelen bütün sosyal değerleri çiğneyip yok ederek yürüyor.

O kadar ki, vaktiyle olmazlığın dileği diye söylenen sözler, masal

istekleri bugün bize en kolay nesneler gibi geliyor.

"Kuş olup uçsam!" Bu bir vakitler göresimle dolu, olmazlıkla

yanan bir gönül isteğiymiş. Bugün kuş olmak bir motor ve iki

mekanik kanat işi.

"Bir balık olayım mı? Denize dalayım mı?" Bunu bir vakitler

belki yarı alayla, belki olmazlığı göze alan bir kahramanlık

duygusuyla söylemiş söyleyen. Bugün balık olmadan, bir denizaltı

gemisiyle denize dalmaktan kolay ne var? ..

Masalların yıllarca uzakları gösteren büyülü aynasına bugünün

çocukları dudak bükerler. Televizyon yalnız uzakların resimlerini

değil, radyo ile el ele verince seslerini de getiriyor. .. Daha sayayım

mı ?

Değişen, durmadan değişen bir dünya içindeyiz. Başdöndürücü bir hızla değişen değişişe ayak uydurmak her babayiğitin elinden gelmiyorsa ne çıkar? Değişen, baş döndürücü bir hızla değişen

değişiş iki ayakları topal olanları bile sürükler peşinden.

[Orhan Selim / Akşam, 27.4. 1935]

88

HAZİNE DAİRESİNDE

Geçenlerde Topkapı Sarayı'ndaki "Hazine Dairesi"ni gezdim.

Çocukluğumdan beri duyarım ki Osmanlı sarayının en büyük, en

göz alıcı ve en inanılmaz zenginliklerinden biri de "Hazine

Dairesi"nde topladığı, kıratı ölçüye gelmez elmasları, yumurta

büyüklüğünde incileri, yeşil boyanın en ışıklısını veren zümrütleri,

ı

küçük güneş yavruları gibi pırıldayan yakutlarıdır.

·

Hazine Dairesi'nin eşiğini aşmadan önce, kendim de sezmeden, gözlerimi kapamışım, sanki bir dakika sonra masal dünyalarının ışıltılarıyla birdenbire gözlerimin kamaşmasını istermişim gibi.

Gözlerimi açtığım vakit karşımda ilk rastladığım Şah İsmail'in

tahtı oldu. Fotoğraflarını görmüştüm. Fotoğraflarında ışıldamayan

altın ve incilerinin sahicisinde inanılmaz bir aydınlığı olacağinı

sanırdım. Aldanmışım meğer. O kadar çok, o kadar bol inci

kakılmıştı ki tahtın üstüne, bunları insan birer sedef düğme

sanıyordu.

Sorguçlardaki yumruk kadar elmasların, pençe pençe zümrütlerin ve yakutların büyüklüğü, çokluğu ve bolluğu çocukluk masallarıma ışıl ışıl giren bu taşların bütün değerini, bütün

inanılmazlığını birdenbire küçültüverdi.

Gümüş bir tepsi, daha doğrusu gümüş bir lenger ağız ağıza,

sanırsam zebercetle doluydu. Bana öyle geldi ki elimi bu lengerin

içine daldırsam parmaklarımda bir yığın çakıltaşının dokunuşunu

duyacağım ...

Hazine Dairesi'nden, değerli taşların çocukluk rüyalarıma

giren ışıltılarını kaybederek çıktım ...

[Orhan Selim / Tan, 28.4. 1935]

VAPUR TARİFELERİ

Erenköy'de otururum. Erenköy'de otururum demek, günde

iki kere vapura, iki kere ya trene, ya tramvaya binmeye zorlanmı

şım demektir. Gidiş gelişin kara yolculuğunda hem tren hem

tramvayın olması işi kolaylaştırıyor. Biri olmazsa, biri bulunuyor.

Deniz yolculuğunda ise vapura binmekten başka yol yok.

Vapura binmek demek her şeyden önce vapur "tarife"sini

bilmek, ezberlemek demektir. Vapur tarifesine gelince, bu oldukça

karışık bir nesne. Sekiz buçukta var, dokuzu on geçe var, on biri

bilmem kaç geçe var.

Bana öyle geliyor ki bu tarife işini kolaylaHırmak, sadeleştirmek kötü olmaz. Yaz tarifesi, kış tarifesi diye bir ikilik de gerek değildir. Kadıköy ta Bostancı'ya kadar artık yalnız ·yazları oturulan, yalnız yazları çok kalabalık olan bir yer olmaktan gitgide çıkıyor. Olsa olsa yazın vapurlar belki daha erken yolculuğa

başlayabilirler. İş saatinin yazın daha geç bitişi göz önüne alınarak

o saatlerde daha sık vapur konulabilir. Ben olsam, çizmeden yukarı

çıktığım bağışlansın, sözgelişi her yarım saatte bir vapur çıkarırdım.

Böylelikle yolcular her yarım saatte bir vapur olduğunu "tarife"

"marifetlerini" ezberlemeksizin öğrenirlerdi. Hele Kadıköy ile

Haydarpaşa vapurları arasında birer çeyrek bir aralık da konursa

deme gitsin. Biz Kadıköy-Haydarpaşa yolcuları İstanbul'un denizle ikiye bölündüğünü bile unuturuz.

[Orhan Selim / Tan, 29.4.1935]

PUTPERESTLİK

Bana şöyle bir iş anlattılar :

Kadıncağız üç ay bir sağlıkevinde yattı. Kanseri varmış. Umut

aşağı yukarı kesildi. Bari gideyim de çoluk çocuğumun yanında

öleyim diyordu. Sağlıkevinden çıkardık. Çoluk çocuğu taşradaydı.

Bir gece bizim evde kaldı. Ertesi gün trene bindirip evine

göndermek için Haydarpaşa istasyonuna vardık. Trenin kalkmasına on beş dakika var. Kadıncağız vagona yerleştirildi yerleştirilmedi, istasyon şefi olduğunu sandığım bir bay yanıma yaklaştı :

- Bu hasta sizin mi? dedi.

- Evet, dedim.

- Hastalığın bulaşık olmadığını gösteren bir raporunuz var

mı, dedi?

- Hayır, dedim. Haklısınız. Ancak bunu düşünememiştim.

Kendisini evvelki gün( ... ) Sağlıkevi'nden çıkardık. Adı sanı orada

yazılıdır. Bir telefon ediverin. İş anlaşılır, dedim.

- Telefon edemeyiz, dedi.

·

- Öyleyse, dedim, sizin istasyon doktorunuz vardır elbet. O

bir baksın hele. İş düzelir. ..

- Bizim istasyon doktoru böyle işlere karışmaz, dedi.

- Ne yapalım? dedim. Trenin kalkmasına on dakika kaldı.

- Kadıköy Belediye Doktorundan bir rapor getirin, dedi.

Bir otomobile atladım. Belediye Doktoru evine gitmiş, evi

uzak yerdeymiş. Ben onu bulup getirene kadar vakit geçecek. Gene

döndüm istasyona. Bir de baktım ki tren kalkmış. Hasta gitmiş.

Yalnız orada bir iki kişi, "Hastayı yolda indirmek için hurdan

telgraf çekildi," dediler. Telgraf çekildi mi, çekilmedi mi, bilmiyorum. Kanserli kadıncağızın yolda indirilip indirilmediğini de daha öğrenmedim. Şimdi düşünüyorum ki : bir hasta trene bindirilirken

istasyondan hastalığın bulaşık olup olmadığını gösteren bir doktor

raporu istenmesi çok doğrudur, yerindedir. Ancak, benim de

başıma geldiği gibi bunu hastayı trene getirenler düşünememişler,

hastanın da beklemesi, getirilip götürülmesi elde değilse ve raporla

aranılan şey bir hastalığın tren yolcularına bulaşmaması olduğuna

9 1

göre, bunun istasyon doktoru yahut hastanın bir doktoru yahut

hastanın bir gün önce çıktığı Sağlıkevi yollarıyle öğrenilmesi

kolay bir nesne iken, işi uzatmak doğru mudur? ..

Bana anlatılan bu işten ben şöyle bir son çıkardım :

Bürokrasi ile yapılan savaşta kafalara sokulması gerek olan

söz, düşünce şu olmalıdır : "Her nesneden önce işi gözönünde tut!

İşi güçleştirme, kolaylaştır. "

Bu çıkardığım sonu şu anlatılan işe vuracak olursak, istasyon

şefinin şöyle düşünmesi gerekti :

- Trene bir hasta bindiriliyor. Hastalığının bulaşık olup

olmadığını bilmek isterim ... Bunun için en kestirme yol rapordur.

Rapor yok ... İşi kolaylaştırmak elimde ise kolaylaştırayım. Bunun

için istasyon doktoru yahut hastanın bir gün önce çıktığı söylenen

sağlıkevine telefon etmek bana yardım edebilir.

Bunu böyle düşünmemek, işi bir yana bırakıp, "muamele"yi,

raporu put biçimine sokmak demektir. Bürokraside en korkunç

nesne onun putperestliğidir.

[Orhan Selim / Tan, 30.4.1935]

92

DEGİŞEN BİZİZ

Benden yaşlı bir bildikle konuşuyordum. Dışarda ağır, dumanlı bir hava içinde boyalarının bütün koyuluklarını, bütün olgunluklarını bulmuş ağaçlıklara bakıyorduk. O, sanki benim de

düşündüklerimi düşünmüş gibi birdenbire dedi ki :

- Benim çocukluğumda İstanbul'un dillerde dolaşan bir

ilkbaharı, bir ilk yaz başlangıcı vardı. Gökyüzü yavaş yavaş

yaldızlanmaya başlar, gitgide, gözle görülecek bir tempoyla deniz

ışıltısını alır, yemiş ağaçlarının dallarında bahar çiçekleri uzun uzun

dağılmadan dururlar, senin anlayacağın, kışın bittiği, baharın

girdiği ve boyalarıyla, kokularıyla, en aşağı iki ay sürüp yaşadığı

görülür, koklanır, tadılırdı.

Şimdi, bakıyorum, kışla yaz arasında, bahar denen bu göz

kamaştırmayan ışıklı, bayıltmayan kokulu köprüden geçmiyoruz.

Kıştan çıkıyoruz, bir solukta, daha dalların üstünde bahar çiçeklerini görüp görmemeye vakit kalmadan, yaza giriveriyoruz. Ne oldu böyle? .. İstanbul'un iklimi mi değişti nedir? ..

- Hayır, dedim, değişen iklim değil, biziz. Sizin çocuklarınız

yine baharın köprüsünü eskiden bizim geçtiğimiz gibi geçiyorlar.

O köprüden geçtiklerini görebiliyor, tadabiliyor, duyabiliyorlar.

Biz yaşlıların gözleri günlük işin ağırlığıyla öy·le yorulmuşlar ki,

ancak yazın ve kışın olgun, k;ıba biçimlerini görebiliyorlar.

Duygululuğunu kaybetmiş olan kafamızın aynasında ilkbaharın

tüy gibi hafif boyaları iz bırakmadan geçiyor. .. Değişen iklim değil,

biziz ...

[Orhan Selim / Tan, 1 .5.1935]

93

UYKUSUZLUK

Bütün ömrü içinde uykusuz bir gece geçirmeyen, sabahlamayan yoktur gibi geliyor bana. Yalnız, bir eğlenti masası başında boyalarını kaybeden lamba ışıklarına bakarak değil, ağaran yıldızlarla sevgilinin gözlerini birbirine karıştırarak değil, hayır, bu çeşit sabahlamalarla benim dediğim uykusuzluk arasında, olgun bir

kadının çocuk doğurmasıyla bir kız çocuğunun bebek oynaması

kadar bir ayrılık vardır.

Uykusuzluk, büyük ağrıların, büyük heyecanların, büyük

umutların yavrusudur. Uykusuzluğun tadı, ne ham bir yemişin

burukluğunda, ne de kükürtü, çeliği çok bir maden suyunun

içiminde vardır.

Büyük, yaratıcı uykusuzluklarda adamın yüreği ağır ağır

işleyen, karanlık ışıltılı bir dişliye takılmıştır. Yürek o dişliyle

beraber gözleri yanarak, başı ağırlaşarak, yavaş yavaş döner, döner.

Büyük, yaratıcı uykusuzluklar, büyük yaratıcı ihtiyaçlara

benzerler. İkisinden birini çekmeyen, büyük bir verim veremez

gibi geliyor bana.

[Orhan Selim / Akşam, 5.5. 1935]

94

ASLAN

Aslanı niçin severler?.� Akıllı olmasına akıllı değildir. Geçen

gün okudum,, sirk terbiyecileri, bu kalın sesli hayvanın öteki

arkadaşlarına göre en küçük marifetleri bile büyük bir zorlukla

öğrendiğini söylüyorlar. Fok balığı bile o lapa gibi, kemiksiz

sanılan, pırıl pırıl kapkara gövdesiyle aslandan daha becerikliymiş ...

Aslanı niçin severler? Elinden en minicik faydalı bir iş gelmez.

İşi gücü karnı acıktığı vakit, avaz avaz böğürerek karacalara,

geyiklere, yaban eşeklerine saldırmaktır. Çöllerde, ormanlarda bfr

hazır yiyici, budala kral gibi koca kafasını iki yana sallayarak

dolaşır. Bütün ahmaklığına bakmaksızın kendinden güçlüsüne

salmayacak kadar korkaktır. Kendinden güÇsüzlerin üstüne atıldığı

vakit bile kancıkçasına, ayaklarının ucuna basarak arkadan atılır.

Aslanı niçin severler? Onun bir küçücük bülbül kadar olsun

yüreği yoktur. Bülbül kafese girince susar, kendini kafese koyanların keyfine ötmemek için kafa tutar, ölümü göze alır. Aslan hayvanat bahçelerinde arsız çocukların, sirklerde müşterilerin

eğlencesi olmayı kabul eder, yeter ki sabah akşam kokmuş, afyonlu

et parçalarını önüne getirsinler.

Aslanı niçin severler? Belki de, onu sevenlerin kafalarında,

gönüllerinde rüyasını gördükleri ideal tipi canlandırdığı için.

[Orhan Selim / Tan, 5.5.1935]

95

YEMİŞLER .

Ağzımda yemişlerin tadı, gözümde yemişlerin boyası, burnumda yemişlerin kokusu duyulur duyulmaz, tadılır tadılmaz, görülür görülmez bir buğu gibi kımıldanmaya başladılar.

Yemişler çeşit çeşit, yemişler tat tat, yemişler boy boydurlar.

Ben onların birini birinden üstün tutamam. Hangisi hangi yıl

dönümünde tomurcuklanır, hangisi hangi sıcaklarda, hangi ışıltılarda olgunlaşır, bu oluşun sırası nedir? Bilmiyorum.

Al yanaklı elma mı daha önce dalından kopar, yoksa bir sıcak

ülkeler güzelinin gözlerine benzeyen mürdüm eriği mi? Bunu bir

türlü anlayamadım.

Yalnız üzümlerin yaz sonunda altın kütüklerden salkım

salkım, iri yıldız kümeleri gibi sallandıklarını biliyorum.Yemişler

vardır ki, kabuklarına dokunarak, parmaklarımla duyarım onları,

şeftali gibi ... Kavunun kokusu tadından güzeldir benim için. İncire

gelince, onu ancak soyup, ağız dolusu yiyerek varlığına varabiliyorum.

Doktorlar diyorlar ki, yemiş yemek sağlık için bire birdir. Ben

daha ileri gidiyorum, diyorum ki, yaratılmamış uçsuz bucaksız

yaratılışın bağrından adamoğlunun kopardığı en ozansözlü verim

yemişlerdir. Onlarda çiçeklerin kokusu, etin yumuşak sertliği,

suların serinliği ve güneşin yedi boyalı ışıltısı vardır.

[Orhan Selim / Tan, 6.5.1935]

GÖZLER

Gözleri birbirinden boyalarıyla ayırırlar. Ozanların ozansözlerinde gök gözler vardır ki, ışıltılı denize benzetilir; kapkara gözler vardır ki, yıldızlı gecelerden düşmüş iki parçadır denir; kumral

gözler vardır ki erimiş altın pırıltısını içinde toplamıştır sanılır.

Benim ozanlığını kıttır. Güzel, göz alıcı buluşlarla konuşmasını beceremem. Gözleri, boyalarının pırıltısıyla birbirinden ayırt etmek sadeliğini yanan ve ışıldayan sözlerin süsüyle süsleyemedi

ğim içindir ki, onların arasında daha derin ayrılıklar bulmaya

çalışırım.

Bence, gözler birbirinden bebeklerinin ve aklarının büyüklü

ğü, küçüklüğü, çeşit çeşitliğiyle ayrılırlar.

Kocaman yassı bir akın içinde küçücük çivi başı gibi gözlerden - boyaları ne olursa olsun - ürkerim, tiksinirim biraz.

Akları dar, bebekleri kocaman gözler bana kör, görmeyen bir

bakış karşısındaymışım duygusunu verir.

Gözlerde en bakılacak nesne akla bebeğin arasındaki uygunluktur, bence.

Akı büyük, bebeği küçük gözler küçücük bir delikten

yeryüzüne, kurnazlıkla, hinlikle bakan adamlarda vardır.

Akı dar, bebeği büyük gözler apaçık açılmış, ardında ışık

yanmayan karanlık bir pencere önünde durduğumu sandırır bana.

"Gözüne bak, adamı anla! " diye bir atasözü var mıdır?

Bilmiyorum. Yoksa, onu da ben uydurdum demektir.

[Orhan Selim / Tan, 7.5.1935]

97

EL

Bir deli doktoru dedi ki :

"Ben delilerime iş gördürerek; senin anlayacağın toprak

sürdürerek, dikiş diktirerek, resim yaptırarak kaybettiklerini kazandırtıyorum. Yaptıkları işin akışından, gözleri yavaş yavaş

ışıklarını buluyor, ruhlarının başıboş heyecanı duruluyor, çerçeveleniyor. Topu birden yüzde yüz sağlık bulmasalar bile, çoğu iyileşiyorlar.

"Bu deneme bana anlattı ki, akıl dediğimiz nesne; iş gören bir

gövdenin, bir kolun pazulanması, olgunlaşması gibi; adamoğlunun

iş görme akışında yüceliyor, derinleşiyor, keskinleşiyor. "

Doktorun bu dediklerini düşündüm. Kendimce doğru buldum. Biraz daha düşününce anladım ki, adamoğlunun en değerli gövde parçası El denilen nesnedir.

Beş parmağıyla beş dallı bir ağaca benzeyen el. İş görme

akışında adam oğluna akıl denen .en inanılmaz yemişini veren el!

[Orhan Selim / Akşam, 9.5.1935)

YORGUNLUK

Yorgunluğun tadına varmak için onu doğuran ananın sağlam,

sevinçli olması gerektir.

Yoksa, gözlerinin çevresi çürümüş, ağızları içki kokan, yahut

karanlık bir ıslak ağrı içinde aç, mem.eleri sarkık anaların doğurdu

ğu yorgunluklar, ölümün eşiğinde uyku kestirmek demektir.

Benim dediğim, o tadına doyum olmayan yorgunlukları ışıklı

işler doğurur. .

İş ışıklı olmazsa, iş sevinçli bir şarkı gibi akmazsa, yorgunluk

bir baş dönmesi, bir yürek bunaltısı, bir yapışkan, ıslak ağrıdır.

Ne mutlu o insanlara ki, işlerini bir gülüş; yorgunluklarını bir

çocuk uykusu biçimine sokabilmişlerdir.

[Orhan Selim / Tan, 9.5.1935]

99

TELEFONDAKİ SES

Seni telefondan istiyorlar, dediler. Gittim. Bir ses. Ne kalın, ne

ince, ne yumuşak, ne sert, kendine benzerliği olmayan, her sese

benzeyen bir ses :

- Nasılsın bakalım, diyor, çoktandır görüşmedik ...

O konuşuyor boyuna, ben onun kim olduğunu anlayamadım

bir türlü. Çoktandır görüşemediğim o kadar çok bildik var ki, bu

hangisi ne bileyim ben? .. Dedim ya, sesinden anlaşılmıyor, ses her

ses gibi ...

Yüzümü kızdırıyorum ve soruyorum :

1

- Bağışlayın beni, sizi tanıyamadım. }' :msiniz?

O karşılık veriyor :

- Bravo sana! Sesimden de mi tanımadın? Eh olursa bu kadar

olur doğrusu ... Hele bir düşün bakalım!..

Neyi düşüneyim? İçerde işim gücüm yüz üstü kaldı. Bayım

telefon başında sesiyle kendini tanıtmaya uğraşıyor.

- Tanıyamadım, diyorum, bir isteğiniz mi vardı?

O artık kızmışa benziyor :

- Senden ne isteyeceğim? diyor. Beni sesimden olsun tanımayan arkadaşa bak! Eh, dünya bu! Bir gün de sen bana telefon edersin elbet, o vakit görüşürüz ... Ve şrak diye telefonu kapatıyor

suratıma!

Bu telefondaki ses kimindi, sordum, soruşturdum, anlayamadım. Yalnız şimdi düşnüyorum ki : bir antika adamındı ki, kendisiıi sesinden bütün dünyanın tanıyabileceğini sanıyordu. Şu

adamoğulları kendilerini bu kadarcık olsun beğenmeseler çatlayacaklar!..

[Orhan Selim / Tan, 1 0.5.1 935]

100

SOBALAR

Kış geçti. Kaloriferler, duvarların dibinde, kangal kangal,

soğuk, kalın yılanlar gibi çöreklenmiş duruyorlardır. İçinin ışığı

sönmüş kocaman birer göze benzeyen mangallar kaldırıldı. Sobaların boruları söküldü, dalları kesilmiş ağaç gövdeleri gibi bir yana atıldılar:

* * *

Kaloriferle mangalı anlarım, sobayı anlamam bir türlü.

Soba, kaloriferle mangalın ortasında durur. Ben, ortayı seve-

medim gitti.

Bir eski Arapça söz vardır : "Hayrel umuru evsatüha!"

Bu "evsatüha" kadar sinirime dokunan nesne az vardır.

"Evsatüha"ya elle tutulur, gözle görülür bir örnek göster

deseler, çeşit çeşit sobalar gösterirdim.

Saç sobasından, çinisinden, salamandırasına kadar bu nesneler

yaşayışın orta katında oturan insanlara benzerler.

[Orhan Selim / Tan, 1 1 .5.1935]

Hayr : İyilik, yarar; Umur : işler, maddeler; Evsat : ortalar, ikisi ortası; Hayrel umuru evsatüha : her şeyin ortalaması iyidir.

101

YENİ USUL İLAN-1 AŞK !

Derler ki bugün anladığımız manada aşkın mazisi pek eski

değildir. Bunun ne zamandan beri başladığını araştıracak değilim.

Yalnız bugün anladığımız manadaki aşkın ayrı ayrı devirlerde ayrı

ayrı ortaya vuruluş, adamına göre çeşit çeşit meydana çıkarılış

usulleri olmuştur.

Bir zamanlar, bazı yerlerde sevgilinin penceresi altında çalgı

çalıp şarkı söyleyerek yüreğin tutuştuğunu anlatırlarmış.

Bazı yerlerde, bazı devirlerde mendillerin renginden bu iş için

medet umulurmuş.

Mektupla ilan-ı aşk, en çok kullanılan usullerden biri olmuş.

Bugüne gelinceye dek bu muhtelif ilan-ı aşk tarzlarının daha

birçok çeşitlerini duymuş, okumuştum, ama şimdi şu aşağıda

anlatacağımı ne duymuşluğum, ne okumuşluğum vardı.

* * *

Geçen gün bir genç kızla bir delikanlının aralarında geçen

şöyle bir konuşmaya kulak misafiri oldum. Delikanlı genç kıza

diyordu ki :

- Bilmem siz ne dersiniz, bayancığım, beni arkadaşlar Güstav

Fröylih'e benzetiyorlar. Hele gözlerim tıpkı onunkisi gibiymiş.

Hani ben de Güstav Fröylih'e benzediğimin farkındayım. Siz ne

dersiniz?

Genç kız cevap vermedi. Delikanlı devam etti :

- Ben Güstav Fröylih'e benziyorum belki, fakat siz müthiş

surette Kamilla Horn'u andırıyorsunuz. Andırıyorsunuz da laf mı·?

Siz Kamilla Horn'un tıpkısısınız. Aynen o kaşlar, o gözler, o ağız,

o burun ...

Dikkat ettim, delikanlının bu son sözleri üzerine genç kız,

sanki kendisine ilan-ı aşk edilmiş gibi kıpkırmızı oldu, önüne baktı.

Sonra göz göze bakıştılar. Gülüştüler.

Ben bundan hiçbir şey anlamadım, doğrusu. Bir arkadaşa,

sinema işlerinden anlayan bir arkadaşa bu konuşmayı anlattığım

102

zaman o muammayı halletti. Meğer Güstav Fröylih'le Kamilla

Hom beraber film çevirirler ve her filmlerinde birbirlerine aşık

olurlarmış. Böylelikle bizim delikanlı genç kıza ilan-ı aşk etmiş

olmuş.

Sinemanın, kötü, manasız sinemanın yüııek işlerine kadar

böyle bumunu sokması ne kötü, ne berbat şey diye düşünüyorum.

Ama düşünmek kaç para eder? Kuru kuruya düşünmek hangi

düğümü çözebilir. Bütün bir yaşayışın temeli olan sebepler ve

neticeler zincirinde benim böyle düşünmem de bir neticedir belki.

Bu neticenin yok olması için onu doğuran sebeplerin kalkması

lazımdır. Sizin anlayacağınız benim böyle düşünmem nasıl bir

neticeyse sinemanın böyle bir rol oynaması da böyle bir neticedir.

Bu neticeler de birer sebep olurlar ve o zaman başka neticeler

doğururlar.

[Orhan Selim / Perşembe, 16.5.1 935)

103

BİR ÖRNEK

Bir otomobil örneği bulunur. Ona göre otomobil endüstrisi

binlercesini çıkarır.

Buldok denilen köpek örneğini bilirsiniz. İlkönce bu örnek

birçok çiftlerle elde edilmiş, sonra sürüsüyle çıkartılmıştır.

Bir klasik cimri örneği vardır. Her cimri insanda onun 'ana

çizgilerini bulursunuz.

Bu örnekleri böylece sıraya dizmek kolaydır. Ancak ben bir

insan örneği ile tanıştım ki bunun daha yeryüzünde üretilmemiş

olduğunu sanıyorum.

Kısaca anlatayım da dinleyin :

O, bir eve içgüveyisi girmiş. Düğün bir büyük lokantada

yapılmış ve ertesi günü bay güveyi ipekli pijamalarını giyerek, gelin

koltuğunda, kahvaltı masasının bulunduğu odaya damlamış. Odada

kaynana, kaynata, bayan baldız, küçük kayın, bir de kıvır kıvır ak

tüylü, minimini pembe burunlu yumuk yumuk bir köpek, köpecik

varmış.

Bizimki kaynanaya, kaynataya baş eğmiş, bayan baldızın elini

sıkmış, küçük kayının yanağını okşamış, kurulmuş masa başına.

Ancak, anlaşılan, pembe burunlu minimini köpek kendisine aldırış

edilmediğini görünce kızmış bu işe ve gelmiş, sezdirmeden, yavaş

yavaş harrt diye bay güveyinin baldırını ısırıvermiş.

Siz olsanız ne yapardınız, bilmiyorum. Fakat bakın bizimki ne

yapmış : Birdenbire kalkmış ayağa, kaşlarını çatmış ve eğemli bir

sesle :

- Bu köpek benim.' evde tuttuğum yeri bilmeli ve bundan

sonra bana ona göre saygı göstermelidir, demiş ve oturmuş yerine.

Gördünüz mü işi? Eğer egemenlikte bu kadar ileri giden

şaşılacak insan örnekleri ürerse vay gidi başımıza gelenler.

[Orhan Selim / Tan, 1 8.5.1935]

104

MODA

Tevfik Fikret "Putunu kendi yapar, kendi tapar" diye bir söz

etmiştir. Doğru sözdür bu doğrusu. Yalnız tapmak sözü içinde kul

olmak, tutsak olmak anlamı da varsa bu sözün doğruluğu bir kat

daha artmış olur.

Adamoğulları, birçok işlerde, kendi ellerinin, kafalarının

yarattığı nesnelere boyun eğerler, onların oyuncağı olurlar.

Moda denilen iş de bunlardan biridir. Modaya, birçoklarımız

bilerek, birçoklarımız sezmeden uşak oluruz. Ne kötü bir uşaklık.

Geçen gün Köprü'den geçiyordum. Önümde üç genç kız

yürüyor. Birdenbire gözlerim şapkalarına ilişti. Yandan püsküllü,

Italyan faşist milislerinin, balilalarının giydikleri şapkalardandı

bunlar. Anlaşılan, dedim, İtalyan yolcuları gelmiş olacak. Yanlarından yürüyüp geçerken kulağıma Türkçe sözler ilişti. Durdum, kızların yüzüne baktım, bunlar dumanı üstünde yerli, İstanbul

kızlarıydı.

İki gündür merak sardı beni, gözlerimi dört açtım, bir de ne

göreyim, Beyoğlu, saat beş gezintilerinde, Patzo Çiği' den yeni ·

dağılmış bir faşist kongresi kalabalığını taşıyor. Yalnız bütün

kongre üyeleri kadın olan bir kara gömlekliler kongres'inin

kalabalığıydı bu!..

[Orhan Selim' / Tan, 19.5.1935]

105

LAHANA VE PERHİZ

Gazetelerde ağırbaşlı yazılmış öyle bildirimler vardır ki, beni

bir karikatür altından daha çok güldürür.

İşte size, dün okuduğum bu çeşit bir örnek :

Galata yolcu salonunda çalışan yüktaşıyıcı ve kayıkçıların

kılıklarına düzen verilecekmiş. Şimdiden sonra yabancı vapurlara

girip çıkan yüktaşıyıcı ve kayıkçılar bir örnek elbise giyeceklermiş.

Topunun birden göğüslerine demirden birer numaralı plaka asılacakmış. Üstüne üstlük kayıkçılar kayıklarını bir örnek boyayacaklar, oturulacak yerlere Acem halıları döşeyeceklermiş.

Bütün bunlar olunca Galata Gümrüğü lüks operetlerdeki

gemici kulübelerine dönecek; bir çeşit boyalı ,sandalları, bir örnek

kılıktaki yüktaşıyıcılarıyla İstanbul limanı bir papatya tarlası gibi

şirinleşecek demektir.

Şimdi ben bir bunu düşünüyorum, bir de bu süslü karşılamadan sonra şehri gezecek olan yolcuların şaşkınlığı gözümün önüm.

geliyor. Lahana turşusuyla perhiz hikayesi.

[Orhan Selim / Tan, 20.5.1935)

ıo6

CANI CEHENNEME !

Ölüleri saygıyla analım, diye bir söz vardır. Bence yanlıştır bu

söz. Öyle ölüler vardtr ki, ne saygıyla anılır, ne de arkalarından

küfür edilir. Bu çeşitler, yaşarken de keçi bilmem nesi gibi ne

kokmuş, ne bulaşmış ol�nlardır.

Öyle ölüler vardır ki, saygıyla anılır. Yaşarken, saygıya değer

işler yapmışlardır da ondan.

Nasıl bu iki çeşit ölü yaşadıkları günlere göre anılırsa, tıpkı

öylesine öyle geberikler vardır ki, onların her anımı bir küfürün

başlangıcıdır. Onlar öldükte'n sonra da kötülüklerinde, arkalarında

bıraktıkları işin yürüyüşüyle yüzüp giderler sanki .. .

Lavrens b u üçüncü çeşittendir benim için. Ben canı cehenneme

diyorum işte, cehenneme inandığım için değil, küfür etmek için.

Lavrens qldü diyorlar. İnanmıyorum. Öldü gösterdiler onu

gibi geliyor bana. Yine bana öyle geliyor ki bu sivri çeneli, yılan

gözlü adam günün birinde yeryüzünün bir bucağında bir yangın

kızıltısıyla bir kan kırmızılığını gözlerinde tutuşturarak hortlayıverecek!

[Orhan Selim I Tan, 21 .5.1935]

107

RADYUMDAN DAHA DEGERLİ

Yeryüzünün en değeri çok nesnesi nedir? Ters anlamayın, para

bakımından en değerli nesnesi nedir diye sormuyorum.

Bilmem hangi milyarder kocakarının porsuk gerdanında ışıldayan bilmem kaç kırat pırlanta mı diyeceksiniz? Hayır. Yoksa, yere göçesi bilmem hangi kralın tacındaki elmas mı diyeceksiniz? Hayır,

o da değil.

Belki aklınıza gramı bilmem ne kadar İngiliz lirası eden

radyum gelir. En değerli nesne odur dersiniz. Yorulmayınız, o da

değil. Öyleyse ne?

Durun anlatayım :

Geçen gün bizim evdeki elektrik saatının ortasındaki, bir

kibrit kutusundan daha küçük olan cam çatladı. Elektrikçi o aralık

saati kontrol etmek için gelmişti. Çatlayan camı, şu bildiğimiz

pencere camından yapılmış nesneyi görünce :

- Bunu değiştirmek ister, dedi.

- Değiştirin, dedik.

Saati aldı götürdü, bir gün sonra sağlam bir camla getirdi. Bir

de fatura : 165 kuruş !

Anladınız ya, bir kibrit kutusu büyüklüğünde pencere camı

için Elektrik Şirketi 165 kuruş alıyor. Şimdi yeryüzünde bundan

daha değerli bir nesne bilip bilmediğinizi söyleyin bana!

Elektrik Şirketi eğer tramvaycılık kolundan vereceği paraların

acısını bizden böyle çıkarmaya kalkışırsa, vay gidi köse sakalım!

[Orhan Selim / Tan, 23.5.1935)

ı o8

BİR SPORCU

Erenköy. Bahçede oturuyorduk. Günlerden cuma. Sabah saat

sekiz var yok. Çay içiyoruz. Birden bahçe kapısı yangın haberini

veren bir köşklü telaşıyla açıldı. İçeri soluk soluğa yüzü gözü kan

ter içinde dörtnala koşarak o girdi.

O, dediğim bizim bildiklerden birinin yirmi yaşlarındaki oğlu.

İçime bir korku düştü. Yoksa diye düşündüm, birdenbire

bizim bildiğin başına bir iş geldi de onun için mi oğlu bu kılığa

girmiş böyle. Benimkinin yüzüne baktım. · O da aşağı yukarı

benimkilere benzeyen bir şeyler geçiriyordu içinden.

Ne oldu, ne olmadı diye sormaya kalmadan delikanlı tıkana

tıkana atıldı.

- Saat kaç? dedi.

- Sekizi geçiyor, dedim.

- Hayır, dakika dakikasına kaç?

- Tanı sekizi yirmi geçiyor.

Bu sözümün üzerine yüzünde görülmemiş bir sevinç belirdi.

- Kızıltoprak'tan buraya on dört dakikada gelmişim, dedi.

İnanmazsanız eczahaneye telefon edip sorun.

Bizim şaşkınlığımız daha geçmeden :

- Hoşça kalın, gidiyorum, dedi ve geldiği gibi koşarak soluk

soluğa, kapıdan fırladı, gitti.

Aradan iki gün geçti. Babasına vapurda rastladım. İşi anlattım.

Başını salladı :

- Benim oğlanın göbeği çıkıyormuş da biraz, her sabah koşu

yapıyor, dedi.

Göbeğini eritmek için her sabah sıcakta, tozda koşu yapan

delikanlıyı düşünüyorum. İçime hürmet ve üzüntü veriyor.

ı o9

Bir fikir için bu sıkıntıların binde birine katlanamayacağını

bildiğim bir delikanlının göbeğine bu kadar düşkünlüğü düşündürüyor beni.

[Orhan Selim / Tan, 26.5.1935)

1 10

İNSAN SESİ

Keman, piyano, flüt, viyolonsel, kemençe, tambur yeryüzündeki bütün müzik aletlerinin sesi insan sesi yanında papağanın konuşması gibi kalır, bence.

Bence insan sesi tabiatın verdiği en güzel, en inanılmaz, en

yaratıcı yemişlerden biridir.

Ağaçların hışırtısında, denizin iniltisi, hayvanların kükreyişi ve

toprağın soluk alışında insan sesinin olgunlaşmamış ayrı ayrı

çekirdeklerinden başka bir şey yoktur.

Belki insan, bütün bu sesleri toplayarak, olgunlaştırarak,

ilkönceleri onları taklit ederek kendi sesini bugünkü basamağına

ulaştırmıştır. Bu belki böyledir. Böyle olmasından ne çıkar?

Ben insanın, eninde sonunda tabiattan bir parça olduğuna göz

yummuyorum ki ...

Çok isterdim ki, sesim gür olsun, güzel ve derin olsun,

söylenmesi en güç türküleri soluk alır gibi, konuşur gibi söyleyivereyim.

Sesime koku, ışık, boya koyabileyim.

Ne bir ressam olup çizgileri dile getirmek, ne bir ozan olup

sözleri müzikleştirmek, bunların bir tekini istemezdim. Bir radyo

mikrofonu önünde bütün bir yeryüzüne, sözlerini anlamlarıyla

değil, akışıyla dinleteceğim bir türkü söyleyebilmek yeterdi bana.

[Orhan Selim / Tan, 27.5.1 935]

I I 1

ARKADAŞLIKLAR

Arkadaşlık çeşit çeşit olur, tıpkı yemişler gibi. Bir çeşit

arkadaşlık vardır muza benzer, ne niyete yersen onun tadını verir.

Ben, ne muzu, ne de bu çeşit arkadaşlığı severim.

Arkadaşlığın başka bir çeşidi keçiboynuzu gibidir. Bir tadımlık

tat almak için bir araba posa çiğnemek ister.

Eğlence arkadaşlıkları vardır. Bunlar Frenk üzümleri gibidirler. Olsa da olurlar, olmasalar da ...

Okul sıralarının arkadaşlıkları ayva soyundandırlar. Tatları

yoktur. Uzun uzun, bir duman gibi belli belirsiz kokuları kalır.

Kafa arkadaşlıklarına gelince, arkadaşlığın özsoylusu budur

işte. Kiraz gibidir, kokusu yoktur ama, kütür kütür, etli, serin bir

tatları vardır.

[Orhan Selim / Tan, 29.5. 1 935]

1 1 2

DÜŞTÜK OCAGINIZA

Düştük ocağınıza, şoför kardeşler. Bu Tramvay Kumpanyası'ndan bizi siz kurtaracaksınız. Bunu bir kez daha yazmıştım, yine yazıyorum, bir kez daha yazarım.

"Biz kim oluyoruz ki, elimizden ne gelir ki, sizi Tramvay

Kumpanyası'ndan kurtaralım!" demeyin, şoför kardeşler, demeyin

bunu!

Ne olursa sizden olur, umudum sizdedir. Saatlerce, gelmeyen

arabaları beklemekten, ayaküstü dikilip tıklım tıklım ezilmekten,

kontrollerin namusumuzu kontrolünden siz bizi kurtaracaksınız?

Nasıl mı? Ne yolla mı? Nasıl olacak, ne yolla olacak, dolmuşa

adam taşımak düzenini genişleterek, çoğaltarak, yayarak!

Ben kendi payıma hangi tramvay durak yerinde bekleyen bir

taksi görsem çöl ortasında yeşillik görmüş bir adam gibi sevinçten

yüreğim ağzıma gelir. İşte, derim, bu bir dolmuş taksisidir ki, beni

bir tramvay bileti parasına büyük bir dertten kurtaracaktır.

Dolmuşa adam taşıyan taksilere binmek, bence, bir İstanbul

şehirdaşı ödevidir.

[Orhan Selim / Tan, 30.5.1935)

1 1 3

SICAK DALGASI VE DALGA GEÇMEK

Dün, şehrin üstünden, ucu bucağı görünmeyen dumanlı atlılar

ordusu gibi korkunç bir sıcak dalgası geçti. Kulaklarımda İstanbul

camilerinin kızgın· kurşun kubbelerine, evlerin ve apartmanların

damlarına çarpan boğuk, kıvılcımlı nal sesleri uğuldadı durdu.

Denizin, suyun dalgası ne kadar serinletici, ne kadar kahramanc,aysa, sıcağın dalgası, tersine, o kadar sinsi, o kadar ağır, o kadar kahpecesine.

Denizin, suyun dalgalanması karşısında insan yüreği alabildi

ğine açılır ve alabildiğine insan kafası dalga geçebilir.

Sıcağın dalgası ise ilk akınını insan yüreğine yaptığı için yürek

kurulması biten bir saat zembereği gibi gitgide ağırlaşıyor, yavaşlıyor. Fakat, boğucu bir baş dönmesi içinde dalga geçmenin güzelliğine ulaşabilmekten uzak omuzların üstüne, yumuşamış,

derisinin ve özünün sertliğini kaybetmiş bir yemiş gibi düşüyor.

İşte bu bakımdan sıcak dalgasını, insana dalga geçinmeyen bu

korkunç nesneyi ben kötü buluyorum.

Dalga geçmek güzel şeydir, verimli nesnedir, dalga geçemeyen

kafaların yüreği kısırdır.

Siz diyeceksiniz ki, dalga geçmek eski ağızla hayale dalmak

insanı realiteden uzaklaştırır. Hayır öyle değil, eğer geçilen dalga

realitenin akışına uygunsa bu bir itici kuvvet olur, uygun değilse

kötülüğü yalnız onu geçene dokunur.

Büyük artistlerin topu büyük dalgacılardır.

[Orhan Selim I Tan, 31 .5.1935)

1 1 4

KENDİ KENDİME ÇATMAK!

Kendi kendime çatmasını çok severim; hele oğlum Orhan

Selim, sana çatmak, seni hırpalamaktan duyduğum tat bir kötü

huylu üvey ananın sıska, cılız üvey kızını horlamaktan duyduğu

tada benzemese de, bir düşmanın bir düşmanı ezmesi gibidir.

Ben, Orhan Selim, kendi kusurumu, kendimin günden güne

kötüleşen yazılarımı başkalarından önce görmeye, anlamaya, böyle

uluorta söylemeye çalışarak belki de bir kötü kurnazlık yapıyorum,

belki de özümü özüme karşı kurtarmak istiyorum. Olabilir. Bu her

küçük entellektüelin huyudur. Eninde sonunda ben Orhan Selim

de bir küçük entellektüelden başka bir nesne değilim.

Diyeceksiniz ki, durup dururken, papazın önünde günah

çıkaran bir İsa dinlisi gibi okuyucuların karşısında böyle kendi

kendine çatmak, nereden aklına geldi, bu duyguyu böyle birdenbire niye duydun?

Bu sorgunuzun karşılığını verebilseydim eğer, daha doğrusu

yukarıda yazdığım şeylerin bu karşılığı yeteri kadar verdiğini

sansaydım, böyle komikleşmezdim karşınızda.

[Orhan Selim / Tan, 2.6.1935]

1 1 5

BİR ENGİNARIN SÖYLEVİ

Karşımdaki tabakta, sapı bir zürafa boynu gibi dimdik, ince,

uzun, gövdesi yayv,an ve kabuk kabuk, boyası limon terbiyesinden

sapsarı bir enginar duruyor. Görünmeyen gözlerini gözlerime

dikmiş, yalnız benim kulağıma geldiğini sandığım alaycı sesiyle

şöyle bir söylev söylüyor :

"Sayın bayanlarını ve baylarını!

"Yer yüzüne çıkmadan önce bir uzunca vakit yer altında

kaldım. Beni kocaman, kalın kabuklu bir gül gibi sapımdan

kopardıklarından sonra da bir dükkanın içinde ıspanaklar, hıyarlar,

turplar ve daha türlü türlü otlarla arkadaşlık ettim. Ancak niye

yalan söyleyeyim, ne yer altında rastladığım kurtlar, ne dükkanda

arkadaşlık ettiğim zerzevatlar arasında siz lokanta ve aşçılardan

yemek yiyen insanlar kadar "saf" yüreklisine rastlamadım. Beni

sapımdan koparan bostancım, toptancıya altmış paradan sattı.

Toptancıdan zerzevatçı iki kuruşa aldı beni, zervevatçıdan ahçı beni

almak için yüz para verdi. Şimdi ise sen beni yemek için yirmi

kuruş vereceksin. Haydi diyelim ki, ahçıbaşı yüzparalık zeytinyağı

limon filan kullandı benim için. Ettim beş kuruş. Beş kuruş nerde,

20 kuruş nerde? Yeryüzünde hangi nesne vardır ki bir enginarda

bile bu kadar aldatılabilsin ! "

Enginar söylevinde yürüyüp duruyordu. Baktım ki işi azıtacak, büyütecek, olmayacak şeyler konuşacak, benim de başım belaya girecek, çatalı kaptığrm gibi saldırdım beline ve kapattım

ağzını.

[Orhan Selim / Tan, 3.6.1935)

1 16

KARGALAR

Kargalar çok akıllı hayvanlarmış. Bunu ben demiyorum, bu

işle uğraşanlar söylüyor.

"Besle kargayı oysun gözünü" sözü de karganın akıllılıkta,

kurnazlıkta adamoğullarına ne kadar benzediğini gösterirmiş. Bunu

da ben demiyorum, bu işle uğraşanlar söylüyor.

Yine bu işle uğraşanlar diyorlar ki, kargalar o kadar kurnaz ve

akıllıdırlar ki, tarlanın üstüne ağ gerersin, bunun tellerine takılıp

yakalansınlar, tohumları yiyemesinler diye. Onlar, o kargalar,

bunun da kolayını bulurlar, ikisi üçü gagalarıyla ağı tutup

kaldırırlar, geri kalanları içeri girerek toprağı eşerler, tohumları

yerler.

Kargalar, korkuluktan korkmayan kuşlardır. Giderler de, alay

eder gibi korkuluğun tepesine konarlar.

Kargalar yalnız ölümden korkarlar, bir karga bir tarlada

öldürülse oraya bir daha yıllarca soyundan kimse uğramaz. İşte

bunun içindir ki, kargalar maddi kuşlardır. Bunu ben demiyorum

bu işle uğraşanlar söylüyor.

[Orhan Selim I Tan, 4.6.1935)

1 1 7

BİR ÖRDEK YAVRUSUNUN ÖLÜMÜ

O, kuluçka olmuş bir tavuğun altındaki bir ördek yumurtasından, vaktinden önce çıktığı için, kafacığı analığının gagasıyla yaralanarak dünyaya geldi.

Evin kadını, bu başı yaralanmış ördek yavrusunu, bu boyuna

söylenip boyuna koşan, kımıldanan küçücüğü avuçlarının arasına

aldı, sabah ayazında nefesiyle hohlayarak ısıtmaya uğraştı.

Örd�k yavrusu kadının sarı ayakkaplarının peşinde dolaştı

bütün gün. Ve ben yalnız insanlarda ve dört ayaklı hayvanlarda

bulunduğunu sandığım bu alışkanlık, bu alıştığını bırakamamazlık

duygusunu küçücük ördek yavrusunda da görerek şaştım.

24 saat, evin kadınıyla ördek yavrusu arkadaşlık ettiler. Ertesi

gece kadın bir gezintiden eve döndüğü vakit, ördek yavrusunu,

yatak odasında içine yerleştirdiği dikiş sepetinin kalabalığı arasında

ölü buldu ve birdenbire ağlamaya başladı.

Bir arkadaşım vardı, ağlayan kadına dedi ki :

- Çıldırdın mı? Bir ördek yavrusu için üzülünür mü hiç? ..

Öyleyse filitleyip boğduğ•ın sivrisineklere, tahtakurularına bile bile

nasıl kıyıyorsun? Onlar da ördek yavrusu gibi canlı değiller mi? Bir

ördek yavrusu için böyle ağlıyorsan, sonra dostların felaketlerine

üzüldüğün vakit onlar bunu nasıl karşılarlar?

Ağlayan kadın başını kaldırıp bu söylevi söyleyene baktı :

- Ona alışmıştım, dedi, o da bana alışmıştı. Belki böyle

ağlamaklığım, eğer ağlamayı bir çeşit teessür ifadesinden başka bir

şey sanıyorsan, çocukluktur. Olabilir. Fakat n'eyleyim o bana

alışmıştı, ben de ona.

Kadın sustu. Alışkanlığın ne büyük kuvvet olduğunu ben

böyle bir ördek yavrusunun ölümüyle anladım.

[Orhan Selim / Tan, 5.6.1935)

1 1 8

KORKUNÇ ADAMLAR

Karşıdan korkunç adamlar geliyor. Ne gözleri, ne kaşları, ne

urbalarının boyası belli. Topu birden, tepeden tırnağa kadar kirli ak

bir duman yığını gibi. :\.orkunç adamlar yaklaşıyorlar. Onlar

yaklaştıkça içim ürpermelerle dolmakta. Her adım atışlarında

kollarından, bacaklarından, gövdelerinden kalın bir duman yığını

yükseliyor havalara. Sanki adım atışlarının, kımıldanışlarının sarsıntısı bu adamları yığın yığın duman biçiminde parçalıyor, dağıtıyor.

Ben Göztepe tramvay durağındayım, onlar Erenköy'den

doğru, asfaltın üstünden gelmekteler.

Yanıma, burnumun dibine kadar yaklaştılar işte ... İçlerinden

birisi akçıl kirpiklerini kırpıştırdı, bir ölüm boyasıyla boyanmışa

benzeyen dudaklarını kıpırdattı :

- Tramvayın gelmesine daha çok var mı? dedi.

Ben daha cevap vermeden ötekisi başından şapkasını çıkardı ve

şöyle bir silkti. Birdenbire neye uğradığımı şaşırdım. Şapka sanki

bir ağulu gaz bombasıydı ve dört yanına koyu, öldürücü, bol bir

duman saçıyordu.

Onlar üçü ve ben boğulurcasına öksürmeye başladık. Onlar

öksürdükçe gövdeleri sarsılıyor ve üstlerinden başlarından o ağulu

gazın kirli ak dumanı yayılıyordu. Göz gözü görmez oldu. Ben

bağırdım :

- Kimsiniz? Nesiniz? .. İn misiniz, cin mi? .. Nerden gelip

nereye gidiyorsunuz? ..

Korkunç adamlardan birisinin sesi, dört yanımızı saran ak

alacakaranlığı sarı lamba ışığı gibi delerek karşılık verdi :

- Biz ne iniz, ne de cin!.. Senin gibi adamoğluyuz. Bu asfalt ·

yola yeni çıktık. Yan sokaklardan birinde otururuz.

Tam evden çıkarken sokaktan bir otomobil geÇti, o soktu bizi

bu biçime. Üstümüzde gördüğün ağulu gaz değil, Göztepe

Erenköy sokaklarının kutlu ve mutlu tozu toprağıdır. ..

[Orhan Selim I Akşam, 6.6.1935]

1 19

ZİFT

Zift iyi bir nesnedir. Birçok yerlerde işe yarar. Adamoğullarına

yararlığı çoktur. O kadar ki, ziftin sonuna ·bir "mek" takarak

ziftlenenler bile bulunur.

Ziftlenenlerden insan ve gemi çeşitlerini eskiden beri görmüşlüğüm ve duymuşluğum vardır. Ancak yolların nasıl ziftlendiğini şu son bir iki yıl içinde anladım. Diyebilirim ki, en güç, en

anlaşılmaz bir biçimde ziftlenen, zift tutan nesne yollarmış.

İstanbul'un, Kadıköy yakasında, Selamiçeşme'den öteye, adı

dillerde dolaşan bir ziftli asfalt yol vardır. İki yanında, her gün

mantar gibi biten, çoğu mantar kadar biçimsiz evleriyle bu yolun

adı sanı alıp yürüyor.

Sözünü ettiğimiz yol bundan dört yıl kadar önce yapıldıydı

sanırım. O vakit adamakıllı bir ziftlendi. Eh, dediydim, bir on yıl

bu ziftlenme yeter. Yanılmışım, ertesi sene mi ne yol çatlamaya, yer

yer dağılmaya başladı, yine ziftlendi. Ondan sonra artık her yıl bu

ziftlenme işi oluyor.

Bu böyle olunca, ya yollar zift tutmuyor demektir, ya her yıl

ziftlenmek istiyor. Ben enjeniyör olmadığım için işin bu teknik

tarafına aklım ermez. Yalnız, bir dileğim var ki, şu yol ziftlenecekse, bir yolu bulunup toptan bir ziftlense de, ikide bir, onun üstünden geçmek isteyenler arka sokaklardan dolaşmak zorluğunda kalmasalar.

[Orhan Selim I Tan, 6.6.1935]

120

BİR ŞAPKA KARŞISINDA

Bize dün bir konuk geldi. Başında kenarı geniş, enli hasır

şeritlerden örülmüş, şu Amerikan kovboylarının giydiklerine

benzeyen bir şapka vardı. Rahat, kuştüyü gibi hafif bir şapka. İki

liraya almış.

Konuk şapkasını çıkardı, iskemlenin üstüne kordu. Konuk,

evdekilerle konuşuyor, ben şapkaya bakıyorum. Gözlerimin önüne

fötr şapkalar, melon şapkalar, silindir şapkalar geliyor.

Yazın bu sıcağında, bilmem hangi çeşit kılığa uygundur,

bilmem nerde giyilen elbiseyle yakışık alır, biçiminin şurası şıktır

diye kafalara geçirilen bu terletici, kalın şapkalar!.. Şapkaların

arkasından yakalığı, kravatı, ceket yakaları ve falan filanıyla 'giyim

kuşamımızı düşünüyorum ve bilmem neden, aklıma, eski zamanın

kırk gün kırk gece süren yemekli, içkili eğlenceleri geliyor bu sefer.

Doymak için, sağlık için değil, tadı için, yemek yemek için yenilen,

kusup kusup yeniden yenilen yemekler, içilen içkiler!..

Eski Roma'da fonksiyonunu kaybeden yemek nasıl dejenere

olmuşsa ve bu dejenerelik nasıl bütün bir kültür ve sosyal yaşayışın

bir gösterisi ise, bugünkü giyim kuşam da o biçime girmiş gibi. Ne

şapkayı güneşten sakınmak için, ne elbiseyi rahat çalışmak,

korunmak için giyiyoruz. Giyim, kuşam dejenere olmuş.

[Orh�n Selim / Tan, 8.6. 1935]

1 2 1

SİRKE, ŞIRA VE ŞARAP

Üzümden sirke yapılır, şarap yapılır, şıra yapılır.

Sirke de, şarap da, şıra da üzüm suyudur. Üçünün de anası bir.

Üçü de birbirine üç kardeş gibi benzer. Üçünün de mayası bir.

Anası bir, kaynağı bir, mayası bir üç kardeşin birbirinden bu

kadar ayrı olması, birbirinden bu kadar aykırı iş görmesi şaşılacak

· şeydir.

Şarap ve sirkeyi anlarım. Biri ağu gibi acıdır, ötekisi baş

döndürecek kadar keskin. Sirkenin de, şarabın da karakterleri

vardır. Ne oldukları bellidir.

Şıraya gelince, bu ortanca kardeş on para etmez bana göre. Ne

sirkedir, ağu gibi acıdır; ne şaraptır, baş döndürecek kadar keskin.

Şarap, sirke ve şıra adamlar vardır.

"Şarap-adam"la konuşabilirsin, gülüşüp eğlenebilirsin, ahbaplık edebilirsin.

"Sirke-adam"la ya dost olursun, ya düşman.

"Şıra-adam"a gelince ondan bir bardak içeceğine; bir bardak

terkos suyu iç daha iyi. Çünkü mübarek ne sirkedir, ne şarap,

ikisinin ortası.

Orta ise kötü şeydir benim için.

[Orhan Selim / Tan, 9.6.1935]

1 22

ESKİ "DOST"

Atasözlerinin topu birden doğru değildir. Atasözlerinin içinde

öyleleri vardır ki, olanı değil, olması istenileni gösterirler. Bu

bakımdan, bu sözler içinde bir ozanca dilekten başka bir şey

olmayanları boldur.

ESKİ "DOST" DÜŞMAN OLMAZ! Sözü işte bunlardan

biridir, bence. Biz adamoğullarının ilk konuşmaya başladığımızdan

son soluğumuzu verinceye kadar arayıp dileyip, özleyip bulamadı

ğımız, daha doğrusu çok az bulduğumuz nesnelerden biri de

dosttur, dostluktur. İşte bunun içindir ki, şarabın eskisi gibi,

dostun da yıllanmışına, eskisine güvenmek isteriz hiç olmazsa. Bu

isteğimizi de atasözü içine sokmuşuz. Oysaki dostluk şarap gibi

değildir. Yıllandıkça güzelliği, tadı artmaz, çok kez! Çok kez

tersine olur, yılların içinde durgun su gibi kurtlanır, yosunlanır,

tortulanır. Bunun için de düşmanların büyüğü çok kez eski

dostlardan çıkar. Eski dost düşman olur, hem de nasıl!..

[Orhan Selim I Tan, 1 0.6.1935]

1 23

BİR HAZİN MACERADIR

I

Gece. Saat bir. İstanbul'un Kadıköy yakasında Feneryolu.

Feneryolu'nda bir ev. Bütün pencereleri aydınlanmış. Aydınlık

pencerelerden hızlı hızlı gidip gelen gölgeler görünüyor. Birdenbire

evin içinden ince yırtılan bir kumaş gi:bi bir kadın çığlığı yükseldi.

Bahçekapısı açıldı. Başı açık bir delikanlı soluk soluğa fırladı

sokağa.

il

Sokakta in cin top oynuyor. Evden çıkan delikanlı doğru

eczaneye koştu. Kapalı. İstasyona koştu, oradaki polisle bir şeyler

konuştu. Aldığı cevaplardan dehşetli üzülmüş gibi ters yüzüne

döndü, koşarak Kızıltoprak'a kadar gitti. Bayılacak gibi. Kulaklarında boyuna o ince, acı kadın çığılığı. Kızıltoprak'tan gerisin geri döndü. Beyninden vurulmuş gibi, evin kapısından içeri, sallanarak

girdi.

III

Size bir kötü, polis ve aşk romanı yazmıyorum. Bu anlattıklarım, eski söz gelişiyle, aynıyla vakidir.

Feneryolu'nda oturan bir bildiğin kız kardeşi birdenbire

hastalanıyor. Sancısı müthiş. Başlıyor bağırmaya. Adamcağız bir

otomobil bulup kardeşine Kadıköy'den doktor getirmek istiyor.

Feneryolu'nda taksi durak yeri yok ki, otomobil bulsun, çekçek

arabaları akşam karanlık basınca ahırlarına dönerler. Tramvay

yarıma kadar işler. Oysaki saat bir. Kadıköy iskelesine telefon edip

taksi getirtmek gerek. Telefon ya eczanede olur, ya bakkalda. İkisi

de çoktan kapalı. Evd� de telefon yok. İstasyondan telefon

edilmiyor. Ne yapsın, ne haltetsin adamcağız?

1 24

iV

Telefonsuzluk derdi bütün İstanbul mahallelerinin derdidir.

Her vatandaş evine bir telefon alacak kadar bütçeli değildir. Ne

yapmalı? Yapacak birçok şey var ama, şu bir tanesi yapılsa çok iyi

olur : Telefon Şirketi her mahalleye gece gündüz açık, bir on kuruş

atılınca otomatik olarak çalışan bir kulübecik mi, ne bileyim böyle

bir nesne, kurabilir. Bunun yapılması, kurulması gerektir. Bununla

kim uğraşır, orasını bilmem.

Benden yazması.

(Orhan Selim / Tan, 1 1 .6.1935]

1 25

DEVEKUŞU

Devekuşunun boyunu bosunu, biçimini, ne mene bir hayvan

olduğunu bilirsiniz. İçinizde Afrika'ya gitmiş olanlar vardır belki.

Gitmeyenler de resmini görmüştür. Upuzun bir boyun, ince uzun

iki ayak, bir tutam kuyruk, iki küçücük kanat.

Bilmeyen yoktur.

Devekuşuna :

- Şu yüku taşı bakalım! demişler.

- Ben deve değilim ki! demiş.

- Eeeh, öyleyse uç bakalım! demişler.

- Ben kuş değilim ki! demiş.

Devekuşu ne yükü taşıyor, ne uçuyor diye biz tutup ona

kızarız. Verdiği cevaplarla alay ederiz. İyi, ancak devekuşun un,

gerçekten, ne uçan kuş, ne de yük taşıyan deve olmadığını neden,

niçin anlamıyoruz? O ne odur, ne de ötekisi. Ona, biz kendiliğimizden "DEVEKUŞU" diye bir ad takmışsak bunda onun ne suçu var? .. Devekuşuna :

- Haydi koş bakalım! desek onun nasıl koştuğunu görürdük.

O ne yük taşır, ne uçar, o koşar.

Gülünç olan, yalancı olan Devekuşu değil, ona işimize gelen

bir adı taktık diye ondan yapacağı değil, yapamayacağı şeyler

isteyen adamoğullarıdır ve adamoğulları bi.ı gülünçlüğe sık sık

düşerler.

[Orhan Selim / Akşam, 12.6. 1935]

1 26

AL APTESİNİ !

Gazeteciliğimizden ötürü Kadıköy-Üsküdar Halk Tramvayları Kurumu bana bir paso verdi.

Ben yan geldim, meteliksiz kuruldum arabalara, gidip geliyorum.

Ancak insanın cebinde bir kurumun pasosu olunca, nasıl

diyeyim, gözleri bir parça kör oluyor, o kurumun kurumsuzluklarını görmemezlikten geliyor.

Biz de pasoyu alınca bu bakar körlüğe düştük doğrusu. Ne

yalan söyleyeyim, bu bakımdan gazeteci ahlakım bozulmaya

başladı.

Ancak, evet, yine ancak bir bakar kör olduk, iki bakar kör

olduk, üçüncüsünde dayanamadık i.şte.

Akşamları Köprü'den altı bilmem kaçta kalkan vapurun

karşılayıcısı tramvaylardan başlayarak ta dokuzu bilmem kaçta

kalkanın karşılayıcılarına kadar bütün arabalar "mahşerden numune", direktleri, mirektleri sardalya kutusu gibi. Yurttaşlar birbirini ezip çiğnemekten, kırıp geçirmekten hal oluyorlar. Arabalar mı az

geliyor? Yolcu mu çok? Onun orasını bilmem. Yalnız ara sıra o

sarsıntılı tozlu topraklı otobüsleri aradığımız oluyor. Eğer bütün

bunları yazıyorum diye tramvay kurumunun eski ozan direktörü

bana, ben pasolu gazeteciye kızacak olursa, al aptesini ver

pabucumu derim !

[Orhan Selim / Tan, 13.6.1935)

1 27

BALIK VE İNSAN

,.

Hayvanlar arasında insana en çok benzeyeni balıktır.

Balık da başından kokar, insan da başının içinde olanların

kokmasıyla bozulur. Ancak insanla balık arasında benzerlik bu

kadar değildir.

Balık suda yaşar. Sudan çıkınca bir iki debelenir, sonra

ölüverir. Balık kadar kendi yaşayış çevresinin dışında barınamayan

hayvan yoktur. Kaplan ormanda da yaşar, çölde de; köstebek yerin

dibinde de dolanır, üstünde de; kurbağa karada da soluk alır, suda

da. Adamoğlu kendi sosyal çevresinin verimidir. Sosyal çevrenin

dışına atılınca karaya vurmuş balık gibi olur. Bu, insanın balığa

benzeyen yönüdür. Ancak insanın balıktan ayrılan tarafı da yok

değildir. Adamoğlu kendi sosyal çevresiyle aktif bir bağlantı

içindedir ve bu çevreyi değiştirerek kendi kendini de değiştirir ki,

balık bunu kıvıramaz işte!

(Orhan Selim / Akşam, 14.6.1935]

1 28

İŞİN İÇYÜZÜ

1

Otomobilde genç bir kadınla bir erkek var. Kadının dizlerinde

paketler duruyor, erkeğin dizlerinde paketler.

il

Bir hamal gidiyor. Sırtında 250 kiloluk bir yük. Yarı belinden

aşağı eğilmiş. Baltayla ortasından kırılmış kocaman bir ağaç gibi.

III

Bir ecza deposu. Balıkyağı şişeleri, tıraş sabunları, arpa,

mercimek unları, fitil kutuları, zeytinyağı tenekeleri. Alışveriş.

Depoya girip çıkan.

iV

Gazetelere bakılırsa, otomobildeki gençler bir eğlentiye gidiyorlar. Ecza deposunun yanındaki dükkandan, belki de ecz<>.

deposundan, bir şeyler almak istiyorlar. Şoföre : "Şuraya," diyorlar, şoför oraya doğru giderken sırtında 250 kilo yük taşıyan hamalla çarpışıyor. Bu belki ufacık bir sarsıntıyla geçecek bir

çarpışmadır. Fakat 250 kilo, kambur, kemikleri çıkmış bir sırtta tek

durur mu? 250 kilo yıkılıyor hamalın kafasına, hamal ölüveriyor.

v

1 . Otomobildekiler belki şoförün hamalı öldürmediğini söyleyecek biricik şahitlerdi, fakat geç kalmamak her şeyden üstündür.

Hemen inip otomobilden kayboluyorlar.

2. Hamal ya ölmüş, ya ölmemiştir. Daha belli değil. Onu

kaldırıyorlar, ecza deposuna, Hasan Ecza Deposu'na sokmak

1 29

istiyorlar, depodakiler kafasından kan sızan, müşteriye benzemeyen yaralı adamı içeri almıyorlar.

3. Kaldırımda ölenin arkadaşları diyorlar ki :

Cebinden 292 kuruş çıktı. Halbuki o beş lira biriktirip

evdekilere göndermek istiyordu. Muradına eremeden öldü adamcağız.

VI

Bütün bu numaralı yazıları yazmaktan kastım şu :

A. Belediyece 50 kilodan fazla yük taşımak yasak edildiği

halde bu adamcağıza 250 kiloyu kim yükledi? Bunun hesabı

sorulacak mı?

B. Otomobildeki iki yolcu ka�anın aslını gördüklerine göre,

en küçük bir insanca hareketten niçin sakınıyorlar?

C. Hasan Ecza Deposu kanunen yaralıyı içeri almaya borçlu

değildir. Ancak, eğer gazetelerin yazdıkları doğruysa, böyle bir

ödevi yapmaya vicdanen borçlu değil miydi?

[Orhan Selim / Tan, 14.6.1 935]

1 30

KENDİ KENDİMLE KONUŞTUM

Sıra ve bağ gözetmeksizin, aklıma gelenleri yazıvererek kendi

kendimle şöyle konuştum :

Ben No. 1 : İtalyan-Habeş işine ne dersin?

Ben No. 2 : Kurtla kuzu meselesi .. Yalnız bizim bildiğimiz

kuzu ak, kurt kara olur. Burda iş tersine, ak tüylü bir kurt, kara

tüylü bir kuzuyu parçalamak ister. Tüylerin boyalarındaki bu

aykırılıkla, iş büsbütün bulandırılıyor. Masalda, kara kurt ak

kuzuyu yutar, fakat senin dediğin işte ak kurdun kara tüylü

kuzuyu yutacağını sanmıyorum. Ve istiyorum ki, masal tersine

çıksın, kuzu koç olsun.

* * *

Ben No. 1 : Dilenci, dolandırıcı ve tıraşçı arasındaki ayrılık

nedir?

Ben No. 2 : Dilenciye parayı verirsin, gider; dolandırıcı parayı

alır, bir daha kendi görünmez; tıraşçı parmağını yakanızın iliğine

geçirmeye görsün, bir daha elinden kurtulamazsınız.

[Orhan Selim / Tan, 15.6.1935]

13 1

BEKÇİ PARASI

Bekçiler eskiden kalın sopalı, pos bıyıklı, gocukluydular.

Şimdi üniformaları, düdükleri ve çoğunun uçları kesilmiş bıyıkları

var. Bu giyim kuşam işinde yeni bekçi eski bekçiden ayrılıyor.

Bekçiler eskiden Ramazanlarda davul çalarlardı. Şimdi de

çalıyorlar. Bekçiler eskiden bayramlarda mendil ve para toplarlardı,

şimdi de topluyorlar. Bayram ve Ramazan bakımından eski

bekçiyle yeni bekçi arasında ayrılık yok. Olmalı mı? Bilmem. Ben

eskiden çocuktum, oruç tutmaz ve sahura kalkmazdım ki, davulu

düşünmüş olayım; şimdi de oruç tutmuyorum ki, bekçinin

davuluyla uğraşayım.

Yalnız, eskiden yapmayıp şimdi yaptığım bir iş var. Çocukken

bekçi parasını babam verirdi, şimdi ben veriyorum.

Bekçiler hangi esas üzerinden aylık toplarlar? Bizim evden

bizim bekçi ayda 40 kuruş alıyor, sağdaki komşudan 30, soldakinden 50, karşıdakinden 45 kuruş ...

Bekçi aylığını mahalleliler verecekse, bunu her ev ne kadar

verecek? Gönlünden kopan! kadar mı? Yok eğer bekçi herkesin

gönlünden kopanla geçinen, iş gören bir yurttaş değilse, her evin ne

vereceğini neresi bildirir?

Bunu çok merak ediyorum. Acaba "makam-ı aidi" beni

"tenvir" eder mi?.

[Orhan Selim / Tan, 16.6. 1935]

Makam-ı aidi : ilgili makam, ilgili daire; Tenvir : aydınlatma.

1 3 2

TAHTEREVALLİ

Küçükken tahterevalliye binmişsinizdir. İki ucundan biri

inince öbürü kalkan bu nesne yalnız tahtadan olmaz. Tahterevalli

temeli ve prensibi üzerine bütün bir filozofi, görüş sistemi kuran

saçı sakalına karışmış bilginler bile vardır. Benim ne saçım sakalıma

karışıktır, ne de tahterevallizm teorisinin güdücülerindenim. Yalnız

şu son günlerde bir ucu inince öbür ucu kalkan birçok tahterevalliler görüyorum. Örnek diye bir ikisini sayayım : 1 . Yaz geldi, sıcaklar bastı. Kapalı yerlerde oturulur gibi değil.

Bunun sonu, sinemalar ucuzladı; eğlenti tahterevallisinin bir ucu

indi, fakat açık kır, deniz kıyısı gazinoları, kahveleri pahalılaştı;

tahterevallinin öbür ucu kalktı sizin anlayacağınız.

2. Her yerde boyuna yapı yapılıyor. Yağmurdan sonra mantar

gibi yapılar yükseliyor. Yükseledursunlar, ancak burda da tahterevalli gösteriyor kendini. Çimento ucuzladı, demir pahalılaşmış.

3. Edebiyat aldı yürüdü. Piyasada ozandan geçilmiyor. Edebiyat ucuzladı; tahterevallinin bir ucu indi, fakat kitap pahalılaştı, tahterevallinin yükseldi öbür ucu.

3. Şeker ucuzladı, buğday pahalılaştı.

Daha sayayım mı? Bir tanesi daha geliyor aklıma, onu da

söylemeden edemeyeceğim :

4. Çizmeler ucuzladı, çizmeden yukarı çıkmak pahalılaştı.

[Orhan Selim / Akşam, 1 7.6.1935)

133

GİDİYORLAR

Aşağı yukarı her gün, yeryüzünün birçok dillerinde çıkan ve

matbaaya gelen gazetelerde, mecmualarda fotoğraflarını görüyorum. Başları açık, vagonların pencerelerinden sarkmışlar. Kimi ayaklarının ucuna basarak pencereye kadar yükselen genç bir

kadını öpüyor, kimisi bacakları havada sallanan bir çocuğu

kucaklamış ... Gidiyorlar ...

, Bir gemi... Güvertesi karınca gibi kaynaşan insanlarla dolu.

Rıhtımda mendil sallayan kalabalık. Gidiyorlar ...

Büyük bir şehrin geniş bir caddesi. İki yana dizilmiş yığınların

arasından sonu görünmez kalın bir zincir gibi kımıldanmaktadırlar ... Gidiyorlar ...

Gidiyorlar ve ben biliyorum ki bu gidişin bir dönüşü vardır.

Biz böyle gidenleri ve sonra dönenleri görmüşüz.

[Orhan Selim / Tan, 1 8.6.1935]

1 34

BİR KORKUNÇ LİSTE

İhtikar yapanların adlarını taşıyacağı söylenen kara listelerden

söz açacak değilim. Tombul bayanları on beş gün içinde ceylan gibi

biçimlendirecek kalori ve rejim listelerine de aklım ermez.

Ben bir ilimce, fence, doktorca listeyi gözünüzün önüne

sermek istiyorum.

Bir bildiğim var. Hasta. Ciğerlerini ince hastalık kemiriyor.

Ayda 30-40 kağıt kadar kazancı olan bu bildik doktora gitmiş

geçenlerde. Doktor bir iyi gözden geçirmiş onu. Sonra eline şu

yiyecek içecek listesini sıkıştırıp :

- Bu yazdıklarımı beş altı ay yiyin, için iyileşirsiniz, demiş.

İyileştirici !işte şu :

KAHVALTI : 3 yumurta, tereyağı, reçel. ÖGLE YEMEGİ :

Pirzola, sebze, muhallebi, yemiş. SAAT 1 6'DA : Süt. AKŞAM

YEMEGİ : Pirzola, sebze, komposto.

Bizim bildik bu ilimce, fence, doktorca listenin kaça çıkacağını

hesaplamış, en ucuzundan günde 1 50 kuruş. Günde 1 50 kuruş ayda

45 lira eder. Bakmış ki, olacak gibi değil, listeyi bir bardağın içine

koymuş, bardağa suyu doldurmuş ve içmiş sağlık niyetine listenin

suyunu ...

Diyeceksiniz ki, doktorun suçu ne bunda? Doktorun suçu

yok. Suç bugünün doktorluğunda, doktorluk bilgisinde, deyip

sözü keselim.

[Orhan Selim / Akşam, 19.6.1935]

İhtikar : vurgunculuk.

135

İDARE-İ MASLAHAT

T AN'ın güzel sanatlar sayfasında şöyle bir yazı okudum :

" ... Musiki sanatkarları eskiden sinemalarda çalarlardı. Sesli

filmler çıktıktan sonra onlara da sinemaların kapıları kapandı.

Halbuki Avrupa'da bir usul bulmuşlar : Sinemalar sahnelerinde

gene orkestralara yer vermişler. Bunun için de biletlere onar para

zammetmişler ... Tatbik kabiliyeti pek mümkün görünen bu usulün

bizde de kabulü belki hayırlı olur diye düşünüyoruz."

İlk bakışta, işsiz ve aç gezen müzisyenlerimiz için böyle bir

yola başvurulması, işi halledecek gibi geliyor insana. Sonra, biraz

düşünülünce şunlar ortaya çıkıyor :

Sesli sinemanın çıkışı hayatlarını sinemalarda çalgı çalarak

kazanan artistleri işsiz bırakmıştır. Doğru. Ancak, bunlar bütün

müzisyenlerin yüzde kaçıdır? Belki bizde büyük bir yüzde tutardı,

fakat her yıl yeni müzisyen kadroları yetiştiğine göre, sesli sinema

çıkmamış olsaydı bile, yine bir işsiz sanatkar kitlesi ortaya

çıkmayacak mıydı?

Avrupa'da alınan tedbirlerle işsizlikten yüzde kaç müzisyen

kurtulmuştur? Bizde de aynı tedbir alınsa yüzde kaç iş bulacak ve

yarın, musiki sanatkarları çoğaldığına göre, bu yüzdenin nispeti ne

olacak?

Bütün bu yazdıklarımla Avrupa'da alınan tedbir bizde alınmasın, demiyorum. Alınsın ve alınmalıdır. Yalnız bilelim ki bu bir idare-i maslahatçılıktır ve idare-i maslahat ancak o günü kurtarır.

Halbuki yalnız musiki alanında değil, bütün alanlardaki işsizliğin

sebepleri, ana sebepleri araştırılarak, yarını da temin edecek olan

tedbirleri almak lazımdır düşüncesindeyim.

(Orhan Selim / Tan, 19.6.1935]

İdare-i maslahat : durumu idare etme, geçici çözüm bulma; Tatbik : uygulama;

Tedbir : önlem; Nispet : oran.

ÇİZMEDEN YUKARISI

Çizmeyi bilirsiniz, uzun konçlu bir ayakkabıdır. Çizmeden

yukarı çıkmak hikayesini dinlemişsinizdir elbet . . Ressam, ayağı

çizmeli bir adam resmi yapmış. Bir kundura boyacısı bu resmi

görmüş ve çizmedeki pırıltıların yanlış olduğunu ressama söylemiş.

Ressam, boyacının kritiğini doğru bulmuş ve pırıltıları düzeltmiş.

Bunun üzerine, boyacı : "İyi ama," demiş, "pantolondaki kırışıklar

da yanlış." Ressam kızmış birdenbire :

- Yoo! diye haykırmış, çizmeden yukarı çıkma!

İşte o gün bugündür bu "Çizmeden yukarı çıkma" sözünü

önüne gelen kullanıp durur.

Oysaki, kundura boyacısı neden yalnız çizmedeki boya

pırıltıiarının yanlışlığım anlar da pantolondaki kırışıkların biçimsizliğini anlayamaz? Ya, gerçekten, pantolondaki kırışıklar, bir terzi gözüne lüzum göstermeyecek kadar, boyacının da görebilece

ği derecede yanlış çizilmişse? Boyacı, "Ben boyacıyım, aklım

gerisine ermez," diye ağzını açmasın mı? Eğer açmasın, üstüne

ödev olmayan şeylere karışmasın, derseniz; siz de, karşınızda

pantolondaki yanlışlıkları görecek bir terzi olmadığı için boyacının

dilinden kurtulmak isteyen bir acemi ve korkak ressamdan başka

bir şey değilsiniz demektir.

[Orhan Selim / Tan, 20.6.1935]

137

KAHRAMANLIK

Bilmem hangi sultanın yaptığı hangi harpte şöyle bir işin

geçtiğini ya duymuş, ya okumuştum :

Göğüs göğüse, kalkan kalkana ve pala palaya bir boğuşmadan

sonra gece bastırmış. Dövüşenler yerlerine çekilmişler, Düşmandan

alınan esirler kavga alanı arkasına götürülmüş.

Bilmem hangi sipahi bölüğünün imamı gazada bir gavur kafası

kesip doğru cennete gitmek dileğini öteden beri geçirirmiş içinden.

İmam çok korkakmış yalnız. Göğüs göğüse, elleri kolları işleyebilen bir düşmanla boğuşup kafasını 'kesmek elinden gelmiyormuş.

Kafayı kesmeyince de cenneti boylayamayacak. Ne yapsın? Dü

şünmüş, taşınmış bu işin de "hile-i şer'iye"sini bulmuş sonunda.

Esirlerin toplandıkları alana giderek içlerinden birini seçmiş,

nöbetçi sipahilere :

- Bağlayın şu domuzun ellerini! demiş.

Sipahiler esirin elini kolunu bağlamışlar.

İmam geçmiş esirin karşısına :

- Sakın kendini behey kafir! diye haykırmış ve kımıldamaya

bile gücü yetmeyen esirin kafasını kuşağından çıkardığı ekmek

bıçağıyla kıtır kıtır kesmiş.

Bu gazasından sonra sipahi bölüğünün imamı, cennete gitmiş

mi? Gitmemiş mi? bilmiyorum. İşi "hile�i şer'iye"sine uydurduğu

için belki de gitmiştir. Yalnız bizim Babıali yazı piyasasında sipahi

bölüğü imamının bulduğu çareye başvurup bir gaza kahramanı

kesilenler eksik değil.

[Orhan Selim / Tan, 21 .6.1935]

Hile-i şer'iye : dine ait işlerde şeriata uygun bir kaçamak yol.

138

KUMSAL

Adamoğullarının kaleme gelmez münasebetsizlikleri bolcadır.

Bence bunların içinde çoğu, kızmaya değil, acımaya değer şeylerdir. Acımaya değer münasebetsizliklerimizden biri de eski yapıya boya vurarak yenileştirmek, küçük işe büyük ad takarak şişirmek,

sizin anlayacağınız, sıska omuzlarını geniş göstermek için ceketinin

kolbaşlarına pamuk yastıklar koydurtan zavallılara benzemekliğimizdir. Soyadı alırken bile bu zavallılığa düşmekten kendini alamayanlar oldu. "Höt!" desen, ödü kopan bir komşumun

ASLANER soyadım aldığını bilirim.

Şimdi caddelere, mahallelere, semtlere yeniden soyadı takarken, çok yerde, benim komşunun kafası güdülüyor. Gazetede tabelasının resmini gördüm "YENİKAPI KUMSALI" diye bir ad

takılmış. Bizim bildiğimiz, Y enikapı'nın denizi yazın karpuz

kabuğundan, kıyıları odun kömür deposundan geçilmez. Y enikapı'nın kuyruğuna istediğimiz kadar·"kumsallık" takalım, orası öyle kaldıkça kendi kendimizi aldatmaktan başka bir iş yapmış olmayız.

"Belki aldanmak ihtiyacı hayat" mı diyeceksiniz? Buna da

benim aklım ermez.

[Orhan Selim / Tan, 22.6.1935)

1 39

BİR TAKTİKA

Korkak bir adam değilim gibi geliyor bana. Ancak, en

korkusuzların bile korktukları bir şey vardır sanırım.

En korkusuzların böyle bir nesneleri olunca, benim de vardır

elbette.

Ben, bir yazı çatışmasında bana saldırıldığı vakit, söylemedi

ğim, düşünmediğim sözleri, düşünceleri söylemişim, düşünmüşüm

gibi benim üstüme yıkarak çatılmaktan çekinirim. Çünkü bir

yazıcıyla çatışırken o bu silahı kullandı mı bir, karşılık vermenin

yolu kalmaz.

"Canım sen benim için şöyle düşünür, şunu demek ister

diyorsun, oysaki benim düşüncem bu değildir," diye yazsam, "Vay

şimdi korktu tükürdüğünü yalıyor," diye ayak direr.

Bunu böyle demeyip çatışmakta yürüyüp gitsen, o sana cevap

vermez, kendi eliyle senin payına kurduğu yapıyı taşlayıp durur.

Sen o yapının içinde değilsin, ancak, o kendince seni kolayca

taşlayacağı bu yapıya sokmuştur, onun okuyucuları seni o sırça

köşkün içinde görürler.

Gel de işin içinden çık bakalım? Yalanın kuvveti büyüktür.

Yalanın bu çeşidi, korkunç bir şey olur. Ben yazı kavgalarımda bu

soydan taktika kullananlara sık sık rastlamışım ve anlamışım ki,

küçük adamların başvurdukları bu silahı parçalamak için bir tek yol

var : Abstre doğruluk, abstre hak denilen şeyin gülünçlüğünü

anlamak, yeri gelirse, karşındakinin kullandığı bütün silahları,

ellerim kirlenir, kirlenmez diye bir güçsüz santimantalizme düşmeden kullanmak ve saldırmak. Bunu yapamayacaksan yazıcılar alanında pehlivanlığa kalkışma, çünkü bu güreşte düzenine uygun

mu yendi seni, yoksa kancıklıkla mı devirdi, gerçekten sırtın yere

geldi mi, gelemedi mi diye bakmazlar, en cakalı peşrev yapana, en

çok gürültü koparana hak verirler.

[Orhan Selim / Akşam, 23.6.1935]

Abstre (abstrait) : soyut.

KİBRİT İNHİSARININ ŞAKASI

Dün bir paket cıgara aldım, bir kutu da kibrit.

İnsan cıgarayı niçin alır? İçmek için! Kibriti niçin alır?

Cıgarayı yakmak için!

Cıgaramı içmek için yakayım, dedim; yakmak için kibriti

çakayım, dedim. Çaktım bir kibrit. Şöyle bir "Pıf!" dedi, ateş

almadı, söndü. Olur a, dedim, doğru çakmadık. Bir kibrit daha

çaktım kutuya. Yine "Pıf!", yine ateşlenmedi. Hak oyunu üçtür,

dedim, üçüncü kibriti çaktım. Yine "Pıf!", ateş yok.

İster inanın, ister inanmayın, inatçılığım tuttu, bir kutu kibriti

tükettim, bazısı yanar gibi oldu, yanmadı, fakat hiçbiri o canım, o

boyası güzel, o canlı ateşi tutuşturamadı.

Anlaşılan kutu ıslakmış, diye düşündüm. Ağzımda yanmamış

cıgaram, gittim bir kutu daha aldım. Alırken de

- Kuru tarafından olsun! dedim.

Tütüncü yüzüme baktı :

- Bayım, tuz mu alıyorsun, kibrit mi? dedi. Güldü. Ben de

güldüm ve yeni kutudan kocaman başlı bir kibrit çıkardım, büyük

bir özen ve önemle çaldım kutuya, "Pıf!" yanmadı. Yanmıyor.

Yanmıyorlar.

Hani ucuna barut doldurur cıgara içirirler, barut birdenbire

"Pof!" diye ateş alınca, ürker insan. Şaka derler buna. İşte Kibrit

İnhisarı da bu çeşitten, yalnız bunun tersi soyundan, şaka ediyor

benimle galiba?

Kibrit değerini 10 para indirdiği vakit şaka ettiydi sandıydım.

Meğerse o şaka değilmiş de, şakaya hazırlıkmış. Yalnız eski bir söz

vardır : "Latife latif olmak gerek" derler.

Kibrit İnhisarı'nm bu yanmayan kibritler latifesi satışı çoğaltsa

bile, halk için hiç de latif değil.

[Orhan Selim / Tan, 23.6.1935]

Latıfe : gülünç söz, şaka; Latif : yumuşak, hoş.

1 4 1

KÜÇÜK ADAM

Bir küçük, bir kısır, bir küçüklüğünden ve kısırlığından

mustarip adam vardır. Bodur ve yemişsiz bir ağaç gibi yerinde

mıhlı durur. Fakat kuru, cılız dalları çevresindeki bir iki metrelik

yere önden, arkadan, sağdan, soldan, karmakarışık uzanmışlardır

diye, sınırsız bir genişliğin, bitmeyen bir ilerlemenin içinde sanır

kendini.

* * *

Bir küçük, bir kısır, bir küçüklüğünden ve kısırlığından

mustarip adam vardır. Omurgası çürümüş, sintinesi su eden eski bir

gemicik gibi suları durgun bir limanın rıhtımına bağlanmıştır. Fakat

kendini hareketsizliğe bağlayan zincirin her halkası ayrı ayrı

düşünce iklimlerinden, karmakarışık getirildiği için kırık direklerine sarılı yırtık yelkenlerinde hür rüzgarların estiğini vehmeder. Bu vehim onun her şeyidir. Bu vehmini kaybettiği gün bağlandığı

rıhtımın taşları dibindeki durgun suya bir daha hatırlanmamak

üzere gömüleceğini bilir. Oysaki, onun en korktuğu şey, kendini

hatırlatmamak, kendini gösterememek, unutulmaktır.

* * *

Bir küçük, bir kısır, bir küçüklüğünden ve kısırlığından

mustarip adam vardır. Gramofon plağına benzer. Yalnız şu farkla

ki gramofon plağı içine doldurulan şarkıyı söylerken bunu ben

kendiliğimden okuyorum diye düşünmez.

[Orhan Selim / Tan, 24.6.1935]

ŞUNDAN BUNDAN

Hava dün çok sıcaktı. Terledim durdum. Terlemek kötü

şeydir. Fakat sıcaktan da, terlemekten de kötüsü oturup iş diye

bunları yazmaktır.

Cıgara tiryakisi misiniz? Size tavsiyem olsun, doktora moktora aldırmayın, vazgeçmeyin cıgaranızdan. Çoğunuz, ondan da vazgeçerse, sonra yapacak ne işi kalır bu dünyada?

"Yukarı tükürsem bıyığım, aşağı tükürsem sakalım," derler.

Sanki hiç tükürmesen ne çıkar?

Tükürmekten bir şey çıksaydı, İngiltere Hindistan'da barınamazdı. Çünkü hesap etmişler, bütün Hintliler bir araya gelip bir kere tükürseler öyle bir deniz çıkarmış ki ortaya, Ingiltere'nin

Hindistan'daki bütün askerleri, kadın polislerine varıncaya kadar,

bu tükrük denizinin dalgalarında boğulup giderlermiş.

"Bülbülün çektiği dili belası" diye bir söz vardır. Bu sözün

doğruluğunu yahut yanlışlığını anlamam için, ilkönce bana bülbülün ne çektiğini anlatın. Çünkü ben bu kuşcağıza yalnız kasideler yazıldığını, her yerde meth Ü sena edildiğini duydum. Ve doğdu

ğumdan beri görüyorum ki, ağaçların üstünde, dut yeyinciye

kadar, ötüp durur, yan gelip keyfine bakar.

Böyle bülbüllüğe, böyle çekmeye can feda!

[Orhan Selim / Tan, 25.6.1935]

143

SICAK NEYE BENZER?

Sıcak denilen nesne neye benzer? .. diye düşündüm. Bu

düşüncemin düğümünü çözmek için ilkönce, sıcağın ahlakını

kestireyim bir dedim.

Sıcak, soğuğun tersine, sinsi değildir. İnsan, soğuktan dondu

ğunu sezmeden tatlı bir rüyaya dalar, kaskatı kesiliverirmiş. Sıcak

böyle mi ya? O çarptığını, çarpacağını hemencecik belli eder.

Kendini çabucacık, güpegündüz, saklanmadan açığa vurur. Sıcak o

kadar sinsi değildir ki, gücünü göstermekte caka satmaya, böbürlenmeye bile varır. Bu yanı, onun çocukluğudur.

Sıcak sert değildir. Bütün kabalığı içinde bir yumuşaklığı

vardır.

Sıcağın eli açıktır. Cimri değildir. Sıcak, bu eli açıklığını

yeterinden çok kullanmazsa, büyük bir yaratıcıdır.

Fakat sıcağın bütün ahlakını, kuvvetini, cakacılığını, cömertli

ğini yaz günlerinde yağmur olup yıldırımlar, şimşekler arasında,

kulağı sağır edici patırdı ve gürültülerle doludizgin toprağa

döküldüğü vakit anlarsınız.

Yukardan beri ahlakının ana çizgilerini anlattığım sıcak neye

benzer diye artık biraz da siz düşünün. Onu neye, benzetiyorsanız

bana bildirin, ben de yazıp düşünmekten kurtulayım.

[Orhan Selim I Akşam, 26.6.1 935]

1 44

YİNE ŞUNDAN BUNDAN

Şundan bundan, havadan konuşmak rahat şey. Bunu iki

günlük tecrübemden anlıyorum. Hem havadan konuşmak sade

rahat değil, güzel şeydir de ... Ancak rahattan belki bıkılabilir.

Diyeceksiniz ki, bıkılmayacak şeyler yok mudur? Vardır. Onlardan bıkılmaması, belki de, her zaman, istediğimiz gibi onları yapamayışımızdandır. Bir yandan oturmuş bunları yazıyorum, bir

yandan dişim dehşetli ağrıyor. Diş ağrısının önüne nasıl geçersiniz?

Ağrıyan dişi çektirerek, sökerek değil mi? Ya gözünüz ağrırsa? Diş

ağrısıyla göz ağrısı, eninde sonunda, ağrıdır. Fakat her ağrıyı aynı

yola başvurarak dindirmek mümkün değil. Ağrılar vardır ki cebir

yoluyla yok ederiz, diş.ağrısı gibi, ağrılar vardır, ilaçla uyuştururuz,

göz ağrısı gibi, ama yine ağrılar vardır ki, ne o ne bu çare para

etmez, sonunda bizi yok eder. Kalp ağrısı. Yalnız bu kalp ağrısını

"aşk u alaka" anlamına çekmeyin! Sevdadan söz açmıyorum.

Kalbin sahici ağrımasından bahsediyorum. Vücudumuzda, gece

gündüz, durup dinlendirmeden istismar ettiğimiz kalpten.

[Orhan Selim / Tan, 27.6.1935]

145

HANGİ BİRİNE YANAYIM ?

Geçen gün sığınaksız Harbiye yolunda, galiba mevsimin son

yağmuruna tutuldum. Sırasına göre ıslanmasını da bilmek lazım.

·

Fakat böyle ahmak ıslatanlarda değil.

Bir kapı eşiğinde yarım yamalak korunduktan sonra sarı ve

soluk yaftalı bir durak levhasının altına koştum ve gelen tramvaya

kol kaldırdım. Fakat, tramvay durmadan geçti. Hem de içi bir softa

kafası kadar boştu. Bunu vatmanın dalgınlığına verdim. Islanmakta

devam ettim. İkinci tramvay da gelip geçti. Yine durmadı. Böylece

ikinci defa da atlayınca kolumu yukarı kaldırarak verdiğim "Dur"

işaretinin faşist selamına benzetildiği için alınmadığımı sandım.

Fakat üçüncü tramvay da durmadı. O zaman aklım başıma gelir

gibi oldu. Başımı kaldırdım, tepemdeki sarı levhayı okudum. Ve

afalladım doğrusu. Levhada güç bela okunan şu yazılar vardı :

"Otobüs durak yeri."

Artık tramvay durdurmak ümidi kalmamıştı. Yürümeye başladım. Yolda dikili işaretlere bakarak Taksim'e doğru ilerledim.

Her nakil şirketi cadde boyunca her direğin başına bir işaret

çakmış. Hepsinin biçimleri, boyaları ayrı ayrı. Bunlardan hangisinin hangi nakil vasıtasına ait bir işaret olduğunu ve neyi gösterdiğini anlayabilmek, bu şirketlerin diğer işlerine akıl erdirebilmekten de daha zor geldi bana. Kestirdiğim birkaç işaretin dibinde de ıslana

ıslana yarım düzine kadar tramvay daha kaçırdım. Ve en sonra

usulüyle binemeyeceğimi anladığım tramvaya, yürürken atlamaktan başka çare bulamadım: Fakat günümün tersliğinden olacak ki, tesadüf karşıma ·bir memur çıkardı. Ve o belediye tarihinde eşi

görülmemiş bir usulseverlik göstererek bana ceza yazdı.

Şimdi sorarım size, sırılsıklam ıslanıp nezleye yakalanışıma mı,

rastladığım işaretlerin bilmecesini çözmek için harcadığım kafa

zahmetine mi, tramvay kaçıra kaçıra sinirlerimin bozuluşuna mı,

yoksa, bütün bunlar yetmiyormuş, az geliyormuş gibi üstüne

üstelik bir de ceza yiyişime mi yanayım?

[Orhan Selim I Tan, 28.6.1935]

146

BÜYÜK ADAM

Bir büyük adam demiş ki ...

Bir büyük adamın ne dediğini yazmaktan vazgeçtim birdenbire. Aklım bir yere, şu "büyük adam" sözüne takıldı, kaldı. Ne diye, yazmak istediğim düşünceyi söyleyene "büyük"lük kulpunu

taktım? ..

Büyük adam kimdir?

Bunun cevabını vermek zor olmasa da, birçoklarımız büyüklük tacını yalnız bir kulak dolgunluğuyla, alışkanlıkla kendi taptığı putun kellesine geçirir.

Cılız bir sporcuya göre "büyük adam" dağ boylu boksör

"Karnera"dır.

Dumanlı, karanlık ve havasız salonlarda modem karagöze,

sinemaya, bayılanlar için "büyük adam" Emil Yanings'dir.

Bunu böyle sayıp gidebiliriz.

"Büyük adam"lığı herkes kendi anlayışına göre önüne gelenin

boyuna bosuna yakıştırıyor diye gerçekten de "büyük" adam yok

mudur? .. Vardır elbette ...

Bana göre büyük adam, odur ki, sanattan politikaya kadar,

kendi işinde, en önde yürür, dönemeçleri en önce geçer, olanı

kavrar, olacağı sezer ve bu kavrayışla sezişe dayanarak yaratır.

[Orhan Selim / Akşam, 29.6.1935]

147

ÜSKÜDAR - ÜVEY EVLAT

Denizi kadına, ülkeleri anaya benzetirler. Deniz kadına neden

benzer de erkeğe benzemez? işin burasını karıştıracak değilim.

Ülke hangi bakımdan ana gibidir? Bunun için de söz açmak uzun

sürer. Ancak, siz isterseniz, bir şehrin belediyesini babaya benzetebiliriz. İstemezseniz, benzetmeyelim. Fakat gelin şunu isteyin de bir, ben de yazımı yazabileyim.

Bir şehrin belediyesi onun babasına benzeyince, İstanbul

şehrinin belediyesi de böyle olmak lazım gelir.

Yalnız, bizimkinin babası, çocuklu dul bir bayanla evlenmiş

olacak ki, bir kendinin has, öz evlatları vat, bir de üveyleri.

Bilirsiniz ki, bekar bir adam çocuklu dul bir kadınla evlenince

üvey evlatları kendi çocuklarından daha büyük olurlar. İşte bu

kaideye göre İstanbul Belediyesi'nin üvey evlatları, başta Üsküdar

olmak üzere, kendi çocuklarından, Nişantaşı, Taksim, Ayasp�a ve

diğer delikanlılardan daha y�lıdırlar. Dünyaya onlardan çok daha

önce gelmişler, gün görüp geçirmişlerdir. Daha berikilerin, o

bugünkü has evlatların adları sanları duyulmamışken, Üsküdar,

abideleri, çarşısı, pazarı, yanıbaşındaki Çamlıca tepesiyle ün verip

ün almış.

"Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer," derler. Bu belki

insanın dertli bir saatinde kulağına hoş gelen bir mısradır. Fakat bir

şehrin büyük ve kalabalık bir semti için söylenirse, vereceği keder

bir saatin içine sığmayacak kadar acıdır.

Başta Üsküdar olmak üzere üvey evlatlara daha iyi bakılmasını

isterim, dersem, üstüme ödev olmayan işlere mi karışmış olurum?

[Orhan Selim / Tan, 30.6.1935]

YOLLAR ...

Türk lügatinin en çok kullanılan kelimelerinden biri de

"yol"dur; bu muhakkak. Bozuk "yol" vardır. Uzun "yol" vardır.

Dolambaçlı "yol" vardır. Karanlık "yol", aydınlık "yol", sarp

"yol", dik "yol", iniş "yol" vardır.

Sade �yol"u olmayan mahalle değil, "yol"u olmayan iş de

vardır. Ve sade "yol"un değil, yolsuzluğun da türlü türlüsü vardır.

Hatta sade mahallenin, işin değil, her cinsten insanın da

. yollusu ve yolsuzu vardır.

Bazı yollar çok kullanılır, bazı yollar bilirim ki, bir köŞesinde

yıllarca bekleseniz, tek yolcu göremezsiniz.

Dağ başlarında iyi insanlar görürsünüz ki, size şaşırdığınız

yolu göstermekten kaçınmazlar. Medeni şehirlerin ta göbek yerlerinde insanlara rast gelirsiniz ki, tuttuğunuz ve doğru bildiğiniz yolu keserler. Size yolunuzu şaşırtmaya çalışırlar.

Bazı kimseler, küçük yolların, bazı kimseler ana yolların

düzelmesine çalışırlar.

Bazı kimseler kısa yolları, bazı kimseler uzun, bazı kimseler

dik, sarp, fakat doğru ve aydınlık yolları, bazı kimseler karanlık,

dolambaçlı, bozuk ve yanlış yolları severler.

Fakat muhakkak ki, herkesin ayağı kendi yoluna alışıktır.

Hatta bu, sade insanlarda değil, köpeklerde, kedilerde, atlarda,

eşeklerde, ve daha birçok hayvanlarda bile böyledir.

Çok insanlar gittikleri yollara çabuk alışırlar da yolsuzluğu

sevemezler; ve sade insanlar değil hayvanlar bile böyledir.

Gönülleri, fikirleri göçebeleşmiş kimseler vardır ki, mütemadiyen aynı yolda yürümekten hoşlanmazlar ve yolculuğa çabuk alışırlar. Fakat böyleleri hayvanlar içinde bile azdır.

Şimdi İstanbul'un Belediye Reisi bu satırları okuyorsa, bu

başlangıçtan sonra İstanbul yollarının bozukluğunu konuşacağımı

sanır. Fakat ben kulak asılmayacak temennilerde bulunmaktan

hoşlanmadığım için, lakırdımı doğru bir atasözüyle bağlayarak

onun zannını boşa çıkaracağım ve diyeceğim ki :

- Yolcu yolunda gerek!

[Orhan Selim / Tan, 1 .7. 1935]

149

EKMEK NEDEN YAPILIR?

Bir ortamektep imtihanında hocayla talebelerden biri arasında

geçen şu sözleri aynen yazıyorum :

Sorgu : Ayran neden yapılır?

Cevap : Yoğurttan!

Sorgu : Yoğurt neden yapılır?

Cevap : Sütten !

Sorgu : Süt neden çıkar?

Cevap : Koyundan, inekten, mandadan, keçiden ... Deveden,

eşekten, kısraktan da süt çıkar ama bunlardan yoğurt yapılmaz.

Sorgu : Ekmek neden yapılır?

Cevap : Undan!

Sorgu : Un neden yapılır?

Cevap : Bilmem.

Sorgu : Unun neden yapıldığını bilmiyor musun?

. Cevap : Eskiden biliyordum ama, sonra, şu son günlerde bu

bilgimin yanlış olduğunu anladım.

Sorgu : Ne demek istiyorsun?

Cevap : Demek istediğim şu ki, eskiden, ekmek undan, un

buğdaydan yapılır diye bilirdim. Halbuki şu son günlerde unun

buğdaydan yapılmadığını, belki çimentodan, belki de kontenjana

bağlı Avrupa !avantalarından çıkarıldığını sanıyorum.

Sorgu : Neden?

Cevap : Neden olacak, eğer ekmek undan, un buğdaydan

yapılsaydı, buğdayla un ve ekmek arasında bir bağ olurdu.

Bunlardan biri düşünce öbürü de düşer, biri kalkınca öbürü de

kalkardı. Oysaki buğday ucuzladı, ekmek hala yerinde sayıyor!

Yarın tam ekmek de ucuzlamaya kalkışınca bu sefer buğday

pahalılaşacak, şu mübareklerin iki yakasını bir araya getiremeyeceğiz ..

Talebenin bu cevabı hocayı sinirlendirdi ve bastı sıfırı çocukcağıza.

[Orhan Selim / Tan, 2.7.1935]

1 50

NİÇİN CIGARA İÇERİM?

Kendi kendime düşündüm : Niçin cıgara içerim? diye.

İlk cıgaramı bir okul avlusunun kuytu bir kıyısında, candan

bir arkadaşla, gizliden gizli içmiştim. Bu ilk cıgaranın tadı hala

damağımdadır.

İlk cıgarayı içmek, cıgaraya çabucacık alışmak demek değildir.

Ben ilk gizli cıgaramdan sonra, uzun yıllar, ağzıma tütün

koymadım.

İlk cıgaramın tadını bana gizliliği verdiyse, beni yıllarca sonra

ona alıştıran bir Anadolu kasabasında, abani sarıklı bir kaçakçının

önüme serdiği san ipek gibi tel tel Düzce tütününün göz alıcı

gösterişi oldu.

Tütüne dilimle değil, gözümle alıştım.

İlk tadını yürek heyecanıyla tattığım, alışkanlığına gözümle

ulaştığım cıgarayı şimdi niçin içiyorum? ..

Onunla konuştuğum, arkadaşlık ettiğim için. Doğrusu bu!

Ben cıgarayı bugün, ne tadı, ne alışkanlığı için içerim. Cıgarayla

arkadaş olmuşumdur. Aklımdan geçenleri daha onlar tohumken,

ilk sezen, ilk anlayan odur. Ondan gizli tek bir şeyim yoktur. O

dilsiz olduğu için, günün birinde, aramız açılsa da beni satamaz. Ve

inanın bana ki, böyle bir arkadaş, her gün ahbaplıkların ipliği

pazara çıkarıldığı bir dünyada, çok az bulunur bir nesnedir.

[Orhan Selim I Akşam, 3.7.1935)

1 5 1

HAYAT UCUZLUYOR MU?

Sormak, anlamak ve öğrenmek istemek herkesin hakkıdır.

Bazı kimseler, bu haklarını kullanmazlar. Bazı kimseler bu

haklarını kullanmaktan korkarlar. Bazı kimseler de bu haklarını

kullanmasını bilmezler.

Onlara ne o korkularını geçirtmek, ne de o hakkı kullanmasını

öğretmek mümkün değildir.

Hem sormak hakkını beceremeyenler her şeyin içyüzünü

anlamaktan korkanlar ve sormasını bilmeyenler bize pek zararı

dokunmayan zavallılardır.

Fakat benim asıl sinirime dokunan bu işin ters tarafıdır.

Çünkü bazı kimseler de, bu zararsız zaV1llıların tamamıyla tersine,

sormak hakkını çok yanlış, çok kötü kullanırlar. Çizmelerinin

dışındaki şeyleri anlamak isterler, kafalarının eremeyeceği şeyleri

öğrenmeye kalkışırlar ve suallerin en biçimsizini, bozuğunu sormaya yeltenirler.

Bütün bunları aklıma getiren bir gazetecinin rast geldiğine

sorduğu şu sual oldu :

- Hayat ucuzluyor mu?

Sorarım size, bu sualle :

- Her akşam hava kararıyor mu? Suali arasında arpa boyu

fark var mıdır? Hem hayatın ucuzladığını anlamak için, uzun boylu

okur yazarlığa da lüzum yok.

Bu meslektaş kulağının deliğini biraz daha uyanık bulundursaydı, yirmi para için, kırk para için, yüz para için hırsızlık işlendiğini duyar ve hayatın ne kadar ucuzladığını başkalarına

·

sormadan anlayabilirdi.

Bana öyle geliyor ki, o, dünyadan bu kadar habersiz kalacak

derecede dalgın dolaşırsa, hayatın ne kadar ucuzladığını, yakın bir

günde bir otomobil tekerleğinin altında öğrenecektir.

(Orhan Selim / Tan, 3.7. 1 935]

1 5 2

YEL ÜFÜRDÜ SU GÖTÜRDÜ ...

. . .

Bir deli mi, yoksa çok akıllı mı diyeyim, bilmem, yalnız çok

güzel konuştuğundan şüphe etmeyeceğimiz bir adam bir gün bir

yelkenliye binip yola çıkmış. Az gitmişler, uz gitmişler, deniz dalga

düz gitmişler, adamcağız ulaşmış varacağı yere. Yelkenli karaya

yanaşıp da tam bizimki dışarı çıkarken kaptan yakasına yapışmış :

- Böyle selamsız sepetsiz nereye hemşeri?.. demiş. Sökül

bakalım yol parasını!

Kaptanın bu sözleri bizimkini şaşırtmış :

- Ne parası istiyorsun benden, ey kaptan başı? diye cevap

vermiş. Yel üfürdü, su götürdü, sana ne oluyor? ..

* * *

Yeryüzünde denizlerin karalardan çok olduğunu göstermek

için bir örnek istense İstanbul'u ortaya atabiliriz. İstanbul'un denizi

karasından çoktur. İstanbul'un Üstünde hava ne kadar bolsa, ne

kadar uçsuz bucaksızsa, kıyılarında da deniz o kadar sınırsızdır.

Gel gelelim, sanki bu denizin her damlası bir pırlanta

parçasıymış gibi, içine girip yıkanmak, Karahisar maden suyunda

banyo etmekten daha pahalıya mal olur.

Her genişçe kumsalın çevresine bir duvar çevirmişler, içine

çerden çöpten bir düzine kulübe yerleştirmişler ve adını plaj

koymuşlar, yurttaşları soyup duruyorlar.

Bizim bildiğimiz plaj bir gelir kaynağı değil, bir sağlık

kurumudur. Şarbaylığın (belediyenin) buralara bu bakımdan bakması gerektir. Yoksa bu gidişle insanın günün birinde :

- Kum ısıttı, su yıkadı, size ne oluyor ey plajcı başılar? diye,

gemi azıya alıp dışarıya fırlayacağı gelecek !..

[Orhan Selim / Akşam, 4.7.1935]

1 53

BU DA BENDEN ...

Yazımın başına "Bu da Benden" başlığını koydum ve düşünmeye başladım ne yazayım diye. Birdenbire gözlerim "Bu da Benden" yazısına takıldı kaldı.

"Bu da Benden !" Şu Orhan Selim'in bu kadar kendini

beğenmiş, bu kadar böbürlenmeyi sever bir delikanlı olduğunu

bilmezdim, doğrusu.

"Bu da Benden" ! Bu da senden olmuş da ne olmuş sanki? "Bu

da Benden" diye yazdıkların eğer sendense ve sen "Bu da Benden"

diye şimdiye kadar yazdıklarınsan acırım sana, oğlum Orhan Selim.

Adamoğlu ne tuhaf nesne! Ben şu "Bu da Benden" başlığındaki çocukça iddiayı hiç düşünmemiştim. Hiç düşünmemiştim ki, günün birinde "Bu da Benden"in komikliğini ilk gören yine

kendim olacağım.

Şimdi düşünüyorum işte. Düşündükçe içim bir parça ferahlıyor. "Bu da Benden" zihniyetini onun altına yazdıklarımın çoğuyla, bir ikisi müstesna, kepaze etmek de kötü değil. Bu kendi

kendine bulduğun bir tesellidir, Orhan Selim! diyeceksiniz. Kim

bilir belki öyle, belki de öyle değil!

[Orhan Selim / Tan, 4.7.1935)

Orhan Selim "Tan• gazetesindeki yazılannı •Bu da benden• genel başlığı altında yazıyordu.

154

BENİM DERDİM DEGİL AMA ...

Bizim Erenköy'de bir otuz sekizinci ilkokul ve bu okulun da

bir "yoksul çocukları koruma kurumu" var. Geçenlerde bu

kurumun üyeleri düşünüp taşınmışlar, yoksul çocuklara giyim ve

yiyim geliri olsun diye 6 Temmuz 1935'te, sizin anlayacağımız bu

cumartesi günü Suadiye plajında bir kır eğlencesi yapmaya karar

vermişler.

Uzun yorgunluklar, muamelelerden sonra izin alınmış, kartlar

bastırılmış ve başlanmış ellişer kuruştan bu biletler satılmaya.

Bütün bunlar iyi, diyelim, ancak benim derdim o değil.

Bana bunları anlatan üyeye de satması için kırk elli bilet

verilmiş. Adamcağız başlamış kapı kapı kan ter içinde dolaşmaya.

Bir aralık semtin tanınmış varlıklılarından birine de uğramayı

unutmamış. Belki ellişer kuruştan on bilet, belki on beş bilet

satarım diye varlıklının karşısına çıkmış :

- Ey ünlü Sayın Bay ! demiş. Sizi çok eğlendirmeye çalışaca

ğız. Sizi eğlendirip alacağımız parayla yoksul çocuklara bakacağız.

Şu biletlerden birkaç tane de ...

Fakat daha sözünü bitiremeden Sayın Bay doğrulmuş yerinden ve ağır bir sesle şu sözleri söylemiş :

- Beni bu eğlencenizde hatırladığınıza çok teşekkür ederim.

Ama bu cumartesi benim yeğenin düğününe davetliyim. Davetinizi

kabul edemeyeceğim !

Şimdi düşünüyorum. 50 kuruşluk biletten bir tane bile

almayıp bizim safdil üyeyi nazikane atlatan varlıklı zat, istediği

eğlenceye gidip istemediğine gitmemekte hür olmak hakkını

kullanarak bu işi yaptığı için haklı mıdır, değil midir? Ve eğlenceli

yardımlar sistemi doğru mudur, yanlış mı? ..

[Orhan Selim / Tan, 5.7.1935]

1 55

EVDEKİ PAZAR

Bir atasözü vardır. Çok eski olduğunu sanmıyorum. Çok eski

değil, en çok, bir yüz yıllıktır gibi geliyor bana. Bu atasözü öyle bir

zamanda söylenmiş ki, Osmanlı İmparatorluğu'nda, çarşı ve

pazarlık sosyal hayatın ana direklerinden biri olmaya başlamış.

"Evdeki pazar çarşıya uymaz ... " Deminden beri gevelediğim

atasözü işte budur.

İnsan ruhunun dalgalanışlarmı, insanlar arasındaki her çeşit

bağı çarşı ve pazarla bildirmek isteyen bu sözün, çarşı ve pazar

anlamının çok büyük bir yer tutmadığı öyle çok eski devirlerde

söylenemeyeceği ortadadır.

Her ne ise, lakırdıyı uzatmayalım, bu atasözünün doğum

tarihi üstünde duracak değilim. Benim burada bu atasözünden söz

açışımın bir kısa sebebi var, şöyle ki :

Havaların çok sıcak gitmesinden mi, yoksa bu sıcaklarda abur

cubur yediğim için mi, bilemem, dört gün önce birdenbire

kıvrandırıcı bir ağrıyla yatağa düştüm. Komşu doktoru getirdik.

Apandisit olabilir dedi ve biz� bunun böyle olup olmadığını

anlamak için sayın ve tanınmış doktorlardan birisine gitmemizi

öğüt verdi ...

Evde şöyle bir düşündük. Yarın kalkar 14,30 vapuruyla

İstanbul'a ineriz. Ordan tramvayla doktora kadar Qn dakika sür�r.

Demek 15,1 5'de filan oradayız. Eh, elbette bizden başka hastalar da

vardır. Sıramızı bir saat kadar bekleriz ve 1 6, 15' de Sayın Doktorun

karşısına çıkarız.

Bu evdeki pazar!

Tam 15,15'de Sayın Doktora gittik. Bizi bir hastabakıcı

karşıladı. Derdimizi söyledik. Elimize bir numaralı pusula verdi

ve :

- İki gün sonra gelirsiniz, dedi, Bay Doktor sizi muayene

eder. ..

İşte, çarşı da bu!

[Orhan Selim / Akşam, 6.7.1 935]

1 56

KONTROLSÜZ ALIŞVERİŞ

Bir bildik anlam :

- Benim hatun hastalandı. Doktor çağırdık. Muayene etti.

Reçete yazdı. Gitti.

Reçeteyi aldım, eczaneye gittim.

Eczacı reçeteyi yaptı. ilaç kutularını elime tutuşturdu.

- Borcum ne kadar? dedim.

- 150 kuruş dedi.

1 50 kuruşu verdik.

İlaçlar üç günde bitti. Faydasını gördüğümüz ve faydasını

görürsek tekrar etmemizi doktor tavsiye ettiği için, reçeteyi yine

aldım ele. İstanbul'da bir işim vardı, o tarafta yaptırırım, dedim.

Reçeteyi İstanbul yakasında bir eczaneye götürdüm. Eczacı bir saat

sonra uğrayıp alın, dedi. Uğradım. İlaç kutularını aldım :

- Borcumuz ne kadar? dedim.

- 1 65 kuruş, dedi.

Şaştım. Aynı ilaçları bir eczane 1 50'ye, ötekisi 165'e yapıyor.

Merak oldu. Aynı reçeteyi, bu sefer yaptırmadan, kaça çıkar diye,

üç ayrı eczaneye götürdüm. Birisi 125, birisi 1 70, birisi 140 kuruş

fiyat biçtiler ...

Bildiğin hikayesi hurda bitiyor ama bitirilmesi lazım gelen

mesele hurda · bitmiyor gibi geliyor bana ...

[Orhan Selim / Tan, 6.7.1935]

1 57

YOLCULUK KAÇ TÜRLÜ OLUR?

Yolculuk kaç türlü olur? Hayır, sorguyu şöyle sormak daha

doğru : Yolculuk etmek için kaç yola başvurulur? ..

Bunun cevabını şöyle verebilirsiniz :

- Yolculuk arabayla olur, atla eşekle olur, otomobille,

bisikletle, motosikletle olur, trenle, tramvayla yelkenli yelkensiz

gemiyle, uçakla, zeplinle olur. Daha ne bileyim? Y a:ya yürüyerek

olur. Cevabınız doğru, yalnız tamam değil. İstanbul'da yapılan bir

yolculuk vardır ki, onu unuttunuz. Bunun adı : "Ayakta dikilmek"

yolculuğudur. İstanbul'da oturup da hiç olmazsa günde bir saat

böyle bir yolculuk yapmayan yoktur. Ben kendi payıma her gün

bir buçuk saat bu yolculuğu şöylece yapıyorum :

Akşamları işten çıkıp tramvaya· biniyorum, hayır tramvayda

ayakta duruyorum. Tramvaydan inip, hayır, tramvayda ayakta

durmaktan iskelede ayakta durmaya geçip vapura biniyorum.

Hayır, vapura binmiyorum, bir yarım saat vapurda ayakta duruyorum. Vapurda ·ayakta durmaktan yine tramvayda ayakta durmaya geçiyorum. Böylelikle bir buçuk saat "ayakta dikilmek" yolculu

ğundan doya doya "müstefit" oluyorum. Ve istiyorum ki, bu

dinlendirici, bu güzel yolculuktan benim gibi, tramvay şirketleri,

vapur kurumları direktörleri ve meclis üyeleri de tat alsınlar. Onlar

da otomobillerinden, motorlarından filan vazgeçerek biz yolcularla

beraber bir gün olsun "ayakta dikilmek" yolculuğundan "müstefit"

olsunlar.

[Orhan Selim / Akşam, 7.7. 1935)

Müstefit : yarar gören, yararlanan.

158

BERBERLER

Yorgun yüzlerimizi serinleştiren; en çok ehemmiyet verdiğimiz başımızın üstünde bir küçük leylek gagasına benzeyen makaslarını tıkırdatıp şıkırdatarak kuş yuvasını andıran saçlarımıza

düzen veren onlardır. Düğüne, cenazeye, iş aramaya, misafirliğe

giderken onlara başvururuz. Onlar bize hava ve su gibi lazımdır.

Ancak, gel gelelim, sakalımızı ellerine verdiğimiz için midir,

nedir? Bunca iyiliklerine karşılık, gevezeliklerimizle, boşboğazlıklarımızla alay etmek için onların sanatını ileri süreriz, tıraşçılık, berberlik deriz.

Berberlere karşı yaptığımız haksızlık bu kadarla kalsa, "Ne

yapalım? İnsanoğlunun tıyneti bu!" der geçerdim. Gel gelelim

berberlere karşı haksızlığımız şu "hafta tatili" işinde bile kendini

gösteriyor. Adamcağızlara hafta tatilini bile çok görüyoruz. Ama

diyeceksiniz ki, hafta tatilinde berberler serbest bırakıldı, isterlerse

açarlar dükkanlarını, istemezlerse açmazlar. Böyle serbestliğe,

böyle hürriyete can feda doğrusu! Bu rekabet dünyasında böyle bir

serbestlik vermek, berberleri pazarları da çalışmaya mahkum etmek

demektir. Bunun böyle olduğunu anlamak için şarbaylığın berberler arasında, ama yalnız dükkan sahipleri değil, kalfalar ve çıraklar arasında da, bir anket açması yeter.

İhtiyarlarımızı gençleştiren, çirkinlerimizi güzelleştiren, yorgunlarımızı dinlendiren berber yurttaşlarımıza bir hafta tatilini çok görmeyelim.

[Orhan Selim / Tan, 7.7. 1 935]

1 59

ÇOCUKLARIN DÜNYASI

Bir yeğenim var. Adı Hikmet, iki yaşında. İki gündür anasıyla

bizdeler. Ben iki gündür yeni bir dünya keşfetmiş gibi sevinç ve

hayranlık içindeyim.

Şimdiye kadar sevdiğim, hayran olduğum çocukların sayısı

sayılamayacak kadar çoktur. Çocuğu sınırsız severim. Ancak

çocuğu anlamak için insanın otuzuna gelmesi lazımmış. Çocuk,

güzel bir cildin içinde dört beş sayfalık bir kitaba benziyor. İnsan,

cildinin güzelliğinden ve sayfalarının azlığından kolayca okuyup

anlayacağını sanıyor. Oysaki, bu kitabı anlamak için yılların

geçmesi lazımmış. Ben bunu iki gündür gözümün önünde gülen,

ağlayan, uyuyan, kımıldanan, sevinen ve şaşan yeğenime bakarak

anladım. Çocuğu anlamadım, ters anlamayın, çocuğu anlamanın

güçlüğünü anladım.

Dikkat ettim, o, kainatın güzelliğini, hareketini ve teferruatını

bizden iyi seziyor.

Tulumbadan su çekilirken, onun, akan suyun başında ne

büyük bir alakayla durduğunu gördüm.

Yalağa yukardan düşen suyun pırıltısı onun gözleri için

sınırsız bir zevk. Ben ki, her gün bu tulumb�dan akan suya bir

dakika olsun bakmayı aklıma getirmemişimdir.

Dün onun yanında durdum ve iki yaşındaki yeğenimin

gözleriyle taş bir yalağa dökülen suyun güzelliğine erişebildim.

Artik hep Hikmet'in üstünde durduğu şeylere ben de dikkat

ediyorum. Ve kırmızı tepeli beyaz horozları, bir bardağın camında

ışıldayan güneş ışıkları, bir kağıdın üstüne çizilen şekilsiz kurşunkalem izleri ve bir tahta oyuncağın cilalı yuvarlaklığıyla dolu, ışığı, boyası bol, biçimlerinin arasındaki ayrılıkları sayıya gelmez yeni

bir dünyaya giriyorum..

'

(Orhan Selim / Tan, 8.7.1935]

1 60

SAPANCA DÖNÜŞÜ

Gölünün görünüşü, elmalarının tadı dillere destandır diye,

evvelsi gün, şöyle evcek Sapanca'ya gidelim, dedik ... Trene bindik

erkenden, çıktık yola.

Her yolun gidişi güzeldir. Biz de gitmesine güzel gittik. Yol

iniş aşağıydı, vagonlar çok kalabalık ve hava çok sıcak değildi ...

Sapanca'da neler gördüğümüzü anlatmaya niyetim yok. Doğrusunu isterseniz o kadar çok şey görmeye de vakit kalmadı, dönüş

treni geldi. Bindik. İşte iş hurdan başlayarak çatallaştı. Bizi gerisin

geriye İstanbul'a götürecek trene, binmedik, bir gürültü bir itişme

ve kakışma içinde kendi kendimizi yükledik. Tren yirmi vagonluktu. Tıklım tıklım dolu yirmi vagonu bir tek tıknefes lokomotifin kuyruğuna takmışlar. Zavallı lokomotif uflaya puflaya, cılız bir

beygir gibi kımıldandı.

Tıkır mıkır gidiyoruz. İzmit'i geçtik biraz ve birden bir zınk!

durduk : Önümüz rampa! Çıkabilirsen çık. Ha babam ha! Nafile!

Hani bir yolcuların inip treni arkadan itmedikleri kaldı. Gürültü

patırdı telgrafla yardıma başka bir lokomotif daha çağrıldı. Neyse

yine yola düzüldük. Yürüdük yürümedik, Gebze'ye 7 kilometre

kala yine zınk! Yine rampa! Artık yolu yok yirmi vagondan ikisi

çözüldü, onların içindeki yolcular ağız ağıza dolu öteki vagonlara

bindirildi. Hani, bardak olsa taşardı, vagonlar taşmadı.

Sözü uzatmayalım yine yola düzüldük. Vaktinden iki saat

sonra Haydarpaşa'ya ulaştık. Ne diyeyim? Zaten gidişler ne kadar

güzelse, dönüşler o kadar kötüdür ve bu yalnız Sapanca dönüşü

için böyle değildir.

[Orhan Selim / Akşam, 9.7. 1935)

1 6 1

TAVLA VE SATRANÇ

Benim çocukluğumda tavla ihtiyarların oyunuydu. Karşılıklı

tavlanın başına geçerler, her gelen zar için kafiyeli bir nükte

savurarak, Acem halılarındaki servi nakışlarına benzeyen sedefli

hanelerin üstünde pulları bir şarkı gibi dolaştırıp keyfederlerdi.

Şimdi tavla gençlerin oyunu olmuş. Haneler sedef oymalarını

kaybetmişler, pullar kübikleşmiş ve tavlanın ortasında bir şarkı

değil, bir uçak filosu bombardımanı gibi dolaşıyorlar.

Benim çocukluğumda ihtiyarlar satranç da oynarlardı. Bu

yüksek taktika, zeka, ve plan oyununun öyle mütehassısları vardı

ki, adları o zamanlarda bir vezir adı gibi saygıyla anılırdı. Bir

satranç partisinin bir hafta sürdüğü olurdu.

Şimdi düşünüyorum, niçin bugünün gençleri, eski ihtiyar

oyunlarından tavlanın mirasçısı oldular da, satrancı benimsemediler, onun mirasçısı olmadılar?

Fazla düşünmeye vakitleri mi, yoksa sabırları mı yok? ·

Satrancın yanında tavla bir çocuk oyuncağı gibi basit kalır. Bu

basitlik ve kolaylık mı gençleri kendine çekiyor? Kolaya, kolayca

bir sona erişmek zihniyeti ne zamandan beri, hangi şartlar altında

muayyen bir gençlik tabakasının yalnız kafasına değil, oyunlarına

bile girmiş? Bütün bunları düşünüyorum ve boşu boşuna düşünmemek için karşımda benim gibi bir gazeteye yazı hazırlayan bir dosta :

- İşimizi bitirince gel bir parti satranç oynayalım, diyorum.

O, yazılarımızı temize çekmek için oturduğumuz kahvede

, etrafına bakıyor ve :

- Burada satranç yoktur, diyor. İstersen, tavla oynarız!..

[Orhan Selim / Tan, 9.7. 1 935]

1 62

KOMİSYON

Gazeteyi elime aldım. Birinci sayfasına bir göz attım. Tepede

beş sütun üstüne bir manşet : " Komisyon Habeş İşini Halledemiyor."

Bu manşetin sol aşağısında iki sütun üstüne 36 puntoluk bir

başlık : "Uzlaşma komisyonu toplanmayacak."

Yine aynı manşetin sağ aşağısında, yine iki sütun üstüne yine

36 puntoluk bir başlık daha : "Ekmek yine 1 1 kuruşa satılacak."

Bu üç başlığı okuduktan sonra düşünüyorum : Zaten, eğer

Habeşler, komisyondan umut bekledilerse şap gibi yandıklarının

resmidir. Niçin mi? diyeceksiniz! Niçin olacak, Habeş ülkesiyle

Habeş işini halledecek komisyonun toplandığı yer arasında en aşağı

bir iki haftalık yol vardır. Halbuki, değil öyle iki haftalık yolda

toplanan bir komisyon, şu İstanbul şehirdaşlarının burunları

dibinde meclis kuran Belediye Encümeni'nin bile ekmek işini nasıl

hallettiği ortada.

Biz ekmek indi, iniyor derken, un ucuzladı, ekmek de

ucuzlayacak, umuduna kapılmışken, Encümen bir toplandı, müzakere, münakaşa, tetkikat, tamikat ve ekmeği yine 1 1 kuruştan yiyeceğimizi bildirdi ...

Zaten doğrusunu ister misiniz, bir iş ki komisyona, encümene

havale edilmiştir, ondan kesin umudu.

Komisyonların çoğu, bir işi halletmek için değil, halledilmeyecek işleri müzakere, münakaşa, tetkik ve 'tamik için toplanırlar ve dağılırlar.

[Orhan Selim / Tan, 10.7.1935)

Tamik : derinliğine inceleme, (çoğulu : tamikat).

AYNALAR

Adamoğlunun en özene bezene icat ettiği, icat ettikten sonra

da en çok beğendiği nesne aynadır gibi geliyor bana.

İlk aynanın cilalı parlaklığında kendini boydan boya seyreden

ilk insanı düşünüyorum. Belki ondan önce durgun bir suda kendi

yüzlerinin gölgesini görenler olmuştur. Fakat en durgununda bile

bir kımıldanış, bir ürperiş olan canlı bir tabiat unsurunun içinde

kendini görmekle, ölü ve esir bir aynanın içinde insanın kendini

gururla seyretmesi arasında derin bir ayrılık vardır.

İlk aynada kendini seyreden ilk insanın duyduğu ilk his

mutlaka gurur, böbürlenme olmuştur. Ve sanırsam, "dev aynaları"

bu hissin en son ve en gülünç ifadesini bulduğu sıralarda icat

edilmiştir.

Peki ama, diyeceksiniz, ya insanı bir karış, eciş bücüş gösteren

aynaları ne yapalım?

Bunun karşılığını size şöyle verebilirim : Eğer dikkat etmişseniz, görmüşsünüzdür ki, o insanı eğri büğrü, bir karış gösteren aynalar daima dev aynalarıyla beraber, onların yanında ve onlardan

önce konulur. İnsan kendini ilkönce bir karış, eğri büğrü görür,

fakat bu bir karış insanlar bile kendilerinin bir karış, eğri büğrü

olmadıklarına inandıkları için, bu aynanın gösterişine gülerler ve

hemen oradan dev aynasına geçerler ve kendilerini oldukları gibi

değil, düşündükleri gibi görürler. Böylelikle, o insanı bir karış

gösteren aynalar, dev aynalarının dalkavuklarından başka bir şey

değildirler.

[Orhan Selim / Tan, 1 1 .7. 1 935]

BALIK VE TÜTÜN

Çocukluğumdan beri duyardım : Türkiye buğday ülkesidir,

Türkiye tütün ülkesidir, Türkiye deniz ve balık ülkesidir.

Türkiye deniz ve balık ülkesidir. Doğru. Gel gelelim bir tabak

kefal haşlamasını 45 kuruşa yiyor, bir kilo levreği 1 00-150 kuruşa

alıyoruz.

Diyeceksiniz ki, izmarit tavası senin nene yetmiyor ki, kefala,

levreğe dil uzatıyorsun. O da, doğru. Ancak, kefalla levreğe dil

uzatamadıktan ve izmarite doyamadıktan sonra, Türkiye'nin deniz

ve balık ülkesi olmasından ne anladık? ..

Dahası var. Dün, dört arkadaş bir ahçıda yemek yiyorduk.

İçimizden biri dedi ki :

- Yeni paketler içinde Samsun sigaraları çıkmış. Şundan bir

tane aldırıp içelim.

Bir paket Samsun sigarası 36 kuruş. Elbirliği olduk. 36 kuruşa

kıydık ve aldık paketi.

36 kuruşa bir paket içilebilecek sigara alındığına göre tütün

ülkesi olmamız neye yaradı? ..

Düşünüyorum. 36 kuruşluk sigara almak ve kilosu 150

kuruştan balık yemek için insanın ayda 300 lira geliri olmalı. Geliri

bu kadar olanların sayısı ne kadardır? ..

Ve tütün, balık ülkesi olan Türkiye' de levreği 150'den, Samsun

sigarasını 36' dan almamız yakışık alır mı? ..

[Orhan Selim / Akşam, 12.7. 1935)

1 65

ÖLÜM İŞİ

Eskiden Çin işi Japon işi, Halep işi, Şam işi, Antep işi filan

diye bir sürü işler vardı.

Çin işi, Japon işi denince akla, Üzerleri nakışlı kağıt yelpazeler,

alaca boyalı oyuncaklar, tepelerine sipsivri kar yağmış, kelle

şekerlerine benzeyen dağ resimleri ve yedi başlı, uzun yeşil

kuyruklu ejderhaları aydınlatan kağıt fenerler gelirdi.

Halep işi kebap olur.

Şam işi denince, sedef kakma masalar, oymalı cıgara iskemleleri gelir akla.

Antep işi, rüyada dokunmuş gibi incecik kumaşların üstünde

ipekli nakışları hatıra getirir ...

Velhasıl, bütün bu "işi" sözüyle biten şehir ve ülke isimleri bir

marifetin, bir sanatın, bir güzelliğin ifadesiydi.

Şimdi son günlerde gazeteler ortaya yeni bir tabir attılar :

Habeş işi ! ...

Ve Habeş işi insanın aklına ne bir ipekli nakışı, ne bir sedef

kakmasını, ne de kağıt bir yelpazeyi getiriyor. Habeş işi denince

gözümün önüne, uçsuz bucaksız, cehennemden kopmuş kurak

çöller, uçaklar, tanklar, derilerinin rengi gibi kara talihlerini

aydınlatmak için çırpınan bir ulus ve dökülmeye hazırlanan kan

pıhtıları geliyor.

Habeş işi, ölüm işi!..

[Orhan Selim / Tan, 12.7.1935]

1 66

AGLANACAK YER

Sözüm kısadır. Sekiz on satır ya sürer, ya sürmez.

Dün "Yerli Mallar Pazarı "nın Beyoğlu bölümüne gıttım.

Çorap alacağım. Vakit akşamın geç bir saati. İçerde satıcılardan

başka kimsecikler yok. Çorap satılan yere yaklaştım. Birdenbire

başım geriye döndü. Karşımda bilmem ne tezgahının arkasında

kesik hıçkırıklarla bir genç kız, bir satıcı kız ağlıyor.

Sordum. "Çok yakınlarından birinin ölümünü demin duydu

da ondan ağlıyor," dediler.

Bir çift çorabı paket ettirdim. Dönüyorum. Birden başım yine

geriye döndü. Sert, kalın bir ses ağlayan satıcı kıza şöyle çıkışıyor :

- Burada ağlanmaz. Burası ağlanacak yer değildir. Ağlamak

istiyorsan, içeri odaya git.

Kız ağlanacak yere gitti... Ve ben öğrendi� ki, nasıl bir yemek

yenecek, uyunacak, oturulacak yer varsa bir satıcı kız için ayrı bir

ağlanacak yer de varmış ...

Diyeceksiniz ki, sert ve kalın sesin hakkı var, bir dükkanda bir

satıcı kızın alıcıların önünde ağlaması yakışık alır mı? ..

Bilmem. Ben onun orasını düşünmüyorum. Ne o kalın, sert

sesi kabahatli çıkarmak istedim bu yazımda, ne ağlayan kızı

kabahatsiz. Ben sadece sekiz on satır yazdım. İşte o kadar ...

[Orhan Selim / Akşam, 13.7.1935)

DÜNYA İŞLERİ

Geçen gün Boğaziçi'nde bir yalının önünden geçiyordum.

Kocaman tahta gövdesini çekemeyen çarpık ayakları diz kapaklarına kadar denize gömülmüş eski bir yalıydı bu.

Yanımdaki arkadaş dedi ki :

- Bu yalı kimindir bilir misin? .. Bu, Sultan Hamit'in maarif

nazırlarından o anlı sanlı paşanın yalısıdır ki, bir tek sözüyle

Osmanlı maarif tarihine girmiştir ...

Yalı kiminmiş anladım. Paşa'yı maarif tarihine sokan söz de

aklıma geldi. Bu sözü siz de bilirsiniz. Hani Maarif Nazırı Paşa

Hazretleri uzun uzun düşünmüş taşınmış da :

- Ben Maarif-i Osmani'yi ıslah ederdim ama, şu mektepler

olmasaydı, demiş ...

Dün, Akşamda "N. S. "in "Kötü Bir Çığır" adındaki başyazısını okudum. Yazının bir yerinde "N.S." diyor ki :

"Habeşistan işini üç devlet kendi aralarında kesip atarlarsa,

Milletler Cemiyeti görünüşte kurtulmuş olur."

"N.S. "in bu acı alayı, bana Sultan Hamit'in "Mektepler

olmasaydı Maarifi ıslah ederdim," diyen paşasıyla, Milletler Cemiyeti arasında bir karşılaştırma yaptırdı. Habeş işi, Çin işi, Japon işi olmasa o da dünya işlerini ıslah edeceğe benzer ...

[Orhan Selim / Akşam, 14.7.1935]

Maarif : bilimler, milli eğitim; Nazır : bakan; Maarif-i Osmani : Osmanlı milli

eğitimi; Islah : düzeltme, yola getirme.

1 68

MESULİYETE DAİR

İriyarı bir delikanlı bir çocuğa çatıyordu. Çocukla iriyarı

delikanlı kavga etmek üzere idiler. Çocukla delikanlı kavga

ederlerse delikanlının çocuğu döveceği ortadaydı. Bu aralık oradan

uzun boylu, güçlü kuvvetli bir erkek geçti. Kapışmaya hazırlananlara baktı ve iriyarı delikanlının omuzuna, büyük bir nezaketle dokunarak, şu sözleri söyledi :

- Eğer kavga ederseniz, mesuliyet bu çocuğa değil, sana aittir,

delikanlım!

Ben, bu çocuk, bu delikanlı ve bu erkek arasında geçen

hadiseye baktım ve şunu düşündüm :

- Eğer kavga ederlerse çocuk dayak yiyecek, fakat mesuliyet

delikanlıya ait olacak. Ben kendi payıma dayak yemeyip sudan bir

mesuliyeti kabul etmeye dünden razıyım.

Gazetelerin yazdıklarına göre Amerika; İtalya, Japon işi

hakkında şu sözleri söylemiş :

- Harp çıkarsa mesuliyet İtalya'ya aittir. ..

[Orhan Selim / Tan, 14.7.1935]

Mesuliyet : sorumluluk.

1 69

BESLEYEN KARGA

Nasrettin Hoca'nın "Ye kürküm, ye!" sözünü bilmeyen

yoktur. Bu sözün doğruluğuna kızalım mı, sevinelim mi? Böyle,

sosyal varlıkta olanı olduğu gibi çizgileştiren bir sözün doğruluğuna ne kızılır, ne sevinilir.

İçin güzelliğini göstermek için dışın oynadığı rolü anlamancak yoktur. Cevizin kabuğu, onun o serin, o aksoylu özünün birdenbire anlaşılmasına set çeker. Oysaki, kirazın o ince, o

gözalıcı kabuğu onun kütür kütür etini ilk bakışta ortaya vurur.

Tütün İnhisarları bu yukardan beri saydığım, beylik olmuş

düşüncel�ri en sonunda kavrayabildi. Ressam Ali Suavi'nin kalemi

ve fırçasıyla "Y enice"yi, "Yal ova "yı, "Samsun "u, "Boğaziçi "ni,

"Sigarillos"u eski kötü kabuklarından kurtardı. Onların kimisi bir

kiraz kabuğunun ışıltısını, kimisi bir akarsu pırıltısının serinliğini

aldı. ..

Bütün bunlara diyeceğim yok. Yalnız bizim o "emektar" on

bir buçukluklar, "ikinci neviler", "köylü "ler oldukları gibi duruyorlar.

Bana öyle geliyor ki, en çok içilen, en çok satılan, en çok gelir

getiren bizimki, şu on bir buçukluk başta olmak üzere "ikinciler",

"köylü"lerdir. Neden Suavi'nin fırçasına ilkönce verilen onlar

olmadı? .. "Besle kargayı oysun gözünü" derler. Bu atasözünü

ilkönce tersine çıkaran İnhisarlar İdaresi oluyor. O, kendini

besleyen kargaların gözünü çıkarıyor.

[Orhan Selim / Akşam, 15.7.1935]

1 70

ZAVALLI DENİZ

Deniz, sonsuzluğun; deniz, kuvvetin; deniz, temizliğin bayra

ğıdır. Denizin sağlık üzerinde ne kadar dokunaklı olduğunu yazan

binlerce bilgi kitabı çıkmıştır.

Denizi yüzünden geçinen yalı şehirleri Avrupa'da, Amerika' da

sayıya gelmeyecek kadar çokmuş.

Deniz tabiatın en yaratıcı ve en verimli parçasıdır.

Şu yukardan beri deniz için yazdıklarım, söylene söylene

aşınmaya bile başlamış düşüncelerdir. Fakat n'eyleyim ki, yine

yazmaktan kendimi alamıyorum.

Şehirde geniş, asfalt caddeler açmak, parklar yapmak, yolları

sulamak, sokakların kaldırımlarını yenilemek, daha ne bileyim,

bütün bu gibi işler, bir parça da olmayanı var kılmak demektir. Bu

bakımdan da vakit ister, güç kuvvet ister. Büyük anıtlar bakımsızlıktan yıkılabilir, ormanlar tutuşabilir. Ancak dört bir kıyısını denizin yıkadığı bir şehirde, deniz o büyük, o temiz varlık

zavallılaştırılırsa buna şaşmamak elden gelmez.

Adlarını sayacak değilim, İstanbul'un denize açılmış yirmi

koyu, limanı varsa bunların arasında on sekizi ya lodosta kokar, ya

bilmem hangi yel esince, limon kabuğu, eski kundura, kedi ve

köpek leşleriyle dolar.

Denize karşı bir parça daha saygılı olsak, onu bir parça daha az

zavallı kılsak!

[Orhan Selim / Akşam, 16.7.1935]

TELGRAF

Telsiz devrindeyiz. Telli telefon, telli telgraf bir on yıl sonra

geçmişe karışacak. insanlar birbirleriyle bağlarını kaybetmemek

için incecik tellere güvenemiyorlar artık. Bu bir.

Gelelim ikincisine :

Telsizden vazgeçtik, telefonun ve telgrafın tellisi her şeyden

önce bir gaye güder : Vakit kaybetmeksizin, her istenen dakikada,

mümkün olduğu kadar bir çabuklukla toprağın bir ucundan öbür

uçlarına haber ulaştırmak.

Bu da anlaşıldıysa, gelelim üçüncüsüne :

Benim bir bildik geçenlerde Bursa'ya gitmiş. Bir iki gün

kalmış. İstambul'a dönüşte Gemlik'e uğramış. Gemlik'te otobüsler

bir yarım saat kadar mola verirler. Bu moladan istifade ederek acele

bir işi için İstanbul'a telgraf çekmek istemiş. Fakat Gemlik

Postanesi'nden ona demişler ki :

- Şimdi saat on üç, Postane kapalı. Telgraf çekemezsiniz.

Benim bildik şaşmış bu işe. Bir tahkikata girişince öğrenmiş ki,

Gemlik'te yal�ız bir tane telgraf memuru olduğu için ve bu

adamcağız sabahın saat yedisinden gece yarısına kadar çalıştığından

dolayı, 12'den 14'e ve gece yarısından yediye kadar, gayet haklı

olarak tatil yaparmış.

O tatil yapmakta haklı, fakat tam saat 13 buçukta yahut gece

yarısından sonra acele işi düşüp de telgraf çekmek, yahut telefon

etmek isteyen bir Gemlikli şehirdaş böyle tatil saatlerinde işi çıktı

diye haksız mı?

Ve tek memurlu kasaba postanesi tipi, telsiz devrinde biraz -

tuhaf kaçıyor, dersem, ben de haksız mı olacağım?

[Orhan Selim / Tan, 1 6.7.1935)

ÇOCUGUN KUVVETİ

İki yaşındaki çocuk bir lokmacık şeydir. Kediden korkar,

köpek havlaması onu ağlatır, bir karış merdivenden çıkamaz.

İki yaşındaki çocuk bütün tabiat kuvvetleri karşısında dalından düşmüş bir ke�tane yaprağı kadar güçsüzdür.

Yağmurdan sakınamaz, yelden barınamaz, soğuk ve sıcağın

içinde ne yapacağını bilmez.

Fakat kediden daha güçsüz, köpek havlamasından ürken,

yağmurdan sakınamayan bu bir lokmacık insan yavrusunun,

tabiatın en güçlü ve korkunç varlığı insan karşısındaki kuvveti

sınırsızdır. Çünkü o, insanları sosyete içinde tuttukları yere göre

ayırmasını bilmez. İki yaşındaki bir çocuk için bir çöpçüyle bir

şarbay, bir yoksulla bir milyoner birdir. Onu zorla kucağına almak

isteyen ister bir çöpçü olsun isterse bir şarbay, ikisinin de yüzünü

tırmalamaktan çekinmez.

İki yaşındaki çocuk yemeğini yemeden susmaz. Ve tek bir

mantık, tek bir "icab-ı hal" ona karnı acıktığı vakit yemek

yiyemeyeceğini anlatamaz.

Kediden daha güçsüz, köpek havlamasından ürken, yağmurdan sakınamayan bir lokma çocuğun sınırsız kuvveti işte buradan geliyor.

[Orhan Selim / Akşam, 1 7.7.1935]

1 73

MAYOLAR

Bir avuç kumu, bir tahta kulübede soyunup giyinmeyi bize

avuç dolusu paraya kiralayan plajlar hakkında yazılmadık şikayet,

söylenmedik söz kalmadı.

Fakat plaj meselesi bir eski un çuvalına benziyor. Vurdukça

tozuyor, vurdukça tozuyor.

Geçen gün yolda bir bildik aileye rastladım. Baba ana on

yaşındaki çocuklarının ellerinden tutmuşlar, tramvay bekliyorlar.

- Böyle nereye? dedim.

- Doktora gidiyoruz! dediler.

-Vah vah, geçmiş olsun, dedim. Küçük mu hasta?

- Üçümüz de hastayız, dediler ve anlattılar :

- Bir hafta kadar önce, adı lazım değil, denize girmek için bir

plaja gittik. Kendi mayolarımız yok. Plajda mayo kiralıyorlar.

Mademki, plajcıların mayo kiralanmasına izin verilmiş, elbette

bunun sıhhi kontrolü yapılıyor, diye düşündük ve üç mayo

kiraladık.

Mayolar biraz ıslaktı. İçlerinden daha yeni çıkılmışa benziyordu, biz bunu mayoların etüvden filan geçirildiğine verdik ve geçirdik sırtımıza.

Aradan, bir hafta geçti geçmedi üçümüzü de bir kaşıntıdır aldı.

Evde, Büyük Harp'i geçirmiş ihtiyarlar uyuz olduğumuzu söylediler. Bildik aile babası sözünü kesti. Gelen tramvaya binerek üç mayo uyuzu doktora gittiler.

Ben arkalarından güldüm. Mayoların etüvden geçirildiğini,

mayoların sıhhi kontrole tabi tutulacağını uman karı kocanın haline

ağlayacak değilim ya?

(Orhan Selim / Tan, 1 7.7. 1935]

•

r74

BİLETÇİ KRİZİ

Bundan iki gün önce. Saat altı suları... Karı koca, Erenköy

tramvay durağında bekliyoruz. Tramvay durağında durup müjde

beklenmez a, tramvay bekliyoruz elbette ...

Beklemekle ne elde edilmez, hangi sona erişilmez ki, biz de

bekleye bekleye tramvaya kavuştuk.

Kavuştuğumuz tramvay iki vagonluydu. Önde bir kapalı,

arkada bir açık vagon.

Öndeki kapalı vagon tıklım tıklım dolu. Arkadaki açık

vagonda in cin top oynuyor.

İnsanoğlu kurnazdır. Biz de kurnazlığımızı gösterdik. Kapalı

dolu vagona değil, arkadaki boş, açık vagona saldırdık.

Her saldırışın sonu elde ediş değildir. Biz de boş vagona

saldırdık, gel gelelim içine giremedik. Kapıları kilitliydi. Zorladık.

Açılmıyor. Bizim bu uğraşmamıza öndeki kapalı vagondan bakan

biletçi :

- Oraya giremezsiniz, buraya buyrun, dedi.

Böyle bir bağırış karşısında, boynumuzu büküp öndeki tıklım

tıklım dolu kapalı vagona girmekten başka yapacak iş kalmadı.

Tramvay yola düzüldü. Biz ayakta sarsıla sarsıla gidiyoruz.

Arkamızdan, tin tin, içi bomboş bir vagon geliyor. Ara sıra

·

başımızı çevirip ona bakıyoruz. Uzanamadığı ciğere bakan kediler

gibiyiz.

İnsanoğlu meraklıdır. Benim de içime bu boş vagon merak

oldu. Biletçiye sordum :

'

- Neden o vagon öyle bomboş geliyor da, biz burada böyle

sardalya istifiyiz? ..

Biletçi cevap verdi :

- O vagonun biletçisi yok da ondan.

İnsanoğlu meraklıdır, demiştim. Bu cevap da içime merak

oldu. Dün, sağdan soldan bu biletçi krizini soruşturdum ve anladım

ki, Kumpanya biletçilerine 125 kuruş gündelik veriyormuş. Bunun

kesimi mesmi çıktıktan sonra 90 kuruş kalıyormuş. 90 kuruş

gündelikle biletçi bulmak da bir parça zor oluyormuş ...

1 75

Şimdi düşünüyorum da, bu biletçi krizi böyle giderse,

yakında, yolcuların gözlerini oyalamak için, beş tane boş arabayı

birbiri peşine takarak yol üstünde bir aşağı bir yukarı dolaştıracaklar, diyorum.

[Orhan Selim / Akşam, 1 8.7.1935]

A YİNESİ İŞTİR KİŞİNİN ! . .

İtalyan yazganı Danunçio : "Habeşistan'da ölenler, İtalya'da

ebediyen yaşayacaklardır!" diye bir laf etmiş.

Dünyanın bir ucunda ölüp öbür ucunda yaşanılabileceğine

benim aklım pek ermedi. Bir insanın Afrika'da toprağa karışıp,

Avrupa'da toprağın içinden dipdiri fışkırması, bir parça tuhafıma

gitti. Belki Danunçio, Ömer Hayyam'cıdır. Afrika' da toprak olacak

İtalyanların topraklarından saksı yapılarak İtalya'ya getirileceğini

kastetmiştir. Habeşistan'da toprak olanların İtalya'da birer saksı

biçimine girerek yaşamaları da fena değil...

Her neyse, bunlar, derin(? !) felsefi görüşlerdir. Fazla karıştirmayalım, dibi çıkar... Yalnız ben, haddim olmayarak, demek isterim ki, Danunçio nasıl olsa edebi hayata namzettir, şu namzetli

ğini aslileştirmek için bizzat Habeşistan'a azimet buyursa. Mademki, Habeşistan'da ölenler İtalya'da ebediyen yaşayacaklarmış, üstat bu ebediyete bir an önce kavuşsa.

Bizim, Danunçio kadar dillere destan olmayan bir eski

ozanımız vardır. O demiş ki : "Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz!"

[Orhan Selim / Tan, 1 8.7.1935]

Azimet : gidiş.

1 77

BİR İNCE MESELE

Dünkü gazetelerde, Anadolu Ajansı'nın şöyle bir telgraf

haberi çıktı :

HABEŞLİ YAGMACILAR ERİTRE'YE GİRDİLER

Roma, 18 (A.A.) - "Yağmacılar Eritre'ye girerek ... "

Habeş-İtalyan münasebetinde, bir gazei:eci, bir bakkal, bir

saylav kendi hesaplarına, müstakil bir vatandaş olarak istedikleri

cepheyi alabilirler. Mesela ben, Habeşlerin bu işten yüzlerinin

akıyla çıkmalarını, düşmanı yenmelerini canı gönülden dilerim. Bir

başka�ı, kendi görüşüne göre, İtalyanların kazanmasını ister.

Fakat Anadolu Ajansı yarı resmi bir kurumdur. Ve bu

bakımdan, Habeş-İtalyan işlerine karşı hiç olmazsa bitaraf bir

vaziyet almalıdır.

Halbuki "yağmacılar" tabirini kullanan Ajans bu bitaraflığı

bozuyor.

Anadolu'da yapılan antiemperyalist kurtuluş savaşı için de,

vaktiyle birçok ajanslar böyle tabirler kullanmışlardı. Anadolu

Ajansı bugün onların mevkiine düşmemelidir.

Ama diyeceksiniz ki, bu telgrafın membaı Roma. Doğru.

Fakat membaı Roma olan ve bu işte tarafgirliği ortada bulunan bir

haberi aynı tabirlerle neşretmek mecburiyeti de yoktur ya!

Yarın bir İtalyan-Habeş savaşı olursa, Habeşistan'ın bizden

çok uzak olması dolayısıyla kaynağı Roma olan birçok telgraflar

gelecek. Bunlar kontrolsüz neşredilirse, okuyucular geçen hadiseler

hakkında · doğru bir fikre sahip olabilirler mi?

Bu bir ince meseledir. Her ince meselede olduğu gibi bir parça

dikkat, görüş ve uğraşmak ister.

[Orhan Selim / Tan, 19.7. 1 935]

Müstakil : bağım�ız; Memba : kaynak, pınar; Neşretmek : yayımlamak.

1 78

1 00 BİN KİŞİ ÖLDÜ

Çocukken bize çokluğun kuvvetini göstermek için şöyle

derlerdi :

Bir tek saman çöpünü iki parmağınızla kırıverirsiniz. Bin

saman çöpü bir araya gelirse bu demeti iki elinizle bile kıramazsınız ...

Bu sözle yalnız çokluğun değil, beraberliğin, birliğin kuvveti

de anlatılmak istenirdi ..

Yaşayan çokluğun birliğindeki kuvveti çok gördüm. Kuvvetin

en güzel örnekleri yaşayan çokluklardır. Yaşayan çoklukların

kuvvetine çabucak erilir.

Tek bir ağacın yanında bir ağaç çokluğu olan ormanı, bir

damla suya göre birer damla suların çokluğu denizi, kavga eden tek

bir insanın yanında dövüşen yüz bin insanı göz önüne getirin!..

Yaşayışta bu kadar kuvvetli ve göze çabucak batan bir kuvvet

olan çokluk, ölümde gücünü kaybediyor. Daha doğrusu, ölümde

çokluğu kavrayamıyoruz.

Dün gazeteler : "Çin'de 100 bin kişi öldü" diye bir haber

yazdılar.

100 bin kişinin ölümü! Bu ölümdeki çokluğun kuvvetini

birden bire anlayamıyoruz.

"Denizde bir kadın sandaldan düşerek boğuldu" diye bir

haber okusaydık bu bizim için çok daha kolaylıkla kavranan bir

ölüm kuvveti olurdu.

100 bin sayısı ölümle birleşince bu korkunç çokluk bizim

anlayışımızın, alışkanlığımızın dışında kalıyor.

Bir kişinin ölümü karşısında duyduğumuz acımayı, 100 bin

kişinin ölümü karşısında duyamıyoruz.

Ölümde yalnız ve tek başımıza kalmak, onu yalnız teklerin işi

biçimine sokmuş.

Eğer yaşamadaki çokluğun gücünü anladığımız kadar, ölümdeki çokluğun da acısını duyabilsek, acısını anlayabilsek, adamo

ğulları bunu kavrayabilseler, insan soyu büyük bir kazanç elde

ederdi.

[Orhan Selim / Akşam, 20.7. 1935]

1 79

ÖLÜME KARŞI SAV AŞ

Akşam gazetesi, Tramvay Şirketi'nden alınacak milyonlarla

"Hastane" yapılmalıdır, düşüncesini ileri sürdü. Bunun için de

tanınmış doktorlar arasında bir anket yaptı.

Anketin verdiği sonuçları okudunuz. Doktorlar İstanbul

sağlık evlerinin durumunu, eksikliklerini söylediler. İstanbul'un

kalabalığına göre sağlıkevlerinin ne kadar az olduğunu anlattılar.

Bu iş için son söz doktorlarındı. Ve bu son söz söylenmiş

oldu : İstanbul sağlıkevi ister!..

Diyeceksiniz ki, İstanbul'un sağlıkevleri istediğini anladık.

Ancak bu istekle tramvaydan alınacak milyonları birbirine bağlamasak olmaz mı? İstanbul'un bu sağlıkevi isteğini başka bir gelir kaynağından karşılasak ve şu milyonlarla, sözgelişi, yol yapsak

daha doğru değil midir? .. İstanbul'un yola olan isteği sağlıkevine

olan isteğinden az mıdır? ..

Bu düşüncenize şöyle cevap verebilirim :

İstanbul'un yol gibi, ışık gibi, kanalizasyon, temiz su gibi bir

yığın istekleri vardır.

Bu isteklerin topunu birden Tramvay Şirketi'nden alınacak

parayla karşılamak, elde değildir.

İş böyle olunca, isteklerin arasından vakit geçirilmeksizin

yapılması gerek olanını seçmek ister.

Yolsuzluk kötüdür. Ancak, yol yapma işi gecikirse bu ölümü

yakınlaştırmak demek değildir. Işıksızlık İstanbul gibi bir büyük

şehir için eksikliktir. Ancak, bu eksiklik de doğrudan doğruya

şehirdaşların hayatları üstünde dokunaklı olamaz.

Oysaki, sağlıkevlerinin azlığı doğrudan doğruya ölümü

çoğaltır. Yaşayan bir şehirde ölümle savaş en önde gelen bir

ödevdir.

Sağlıkevleri savaşı, ölümü azaltmak kavgasıdır!..

[Orhan Selim / Akşam, 23.7. 1935]

ı 8o

SUYA DÜŞMEK

Şu insanoğulları nankör mahluklardır. Kendilerine iyilik eden

elleri kötülemekten garip bir tat duyarlar.

Misal mi istiyorsunuz? İşte :

Su gibi bize iyiliği dokunan, su gibi verimi bol, su gibi bize

yardım eden bir nesneyi, içinde ilk hayat tomurcuklarını beslediğini söylediğimiz bu temiz, pırıl pırıl, yaratıcı anayı bile kötülemekten çekinmeyiz.

Bir iş kendi suçumuzun yüzünden bozulur. Suya düştü, deriz.

Hayata uygun olmayan bir plan kurarız. Söktüremeyiz. Suya

düştü deriz.

Hiçbir sonunca erişmeyeceğini önceden bildiğimiz konferanslar toplarız. Bunlar hiçbir sonunca erişmeden dağılırlar. Suya düştü, deriz ...

* * *

Dün gazeteler şöyle bir başlık yazdılar :

"Üçler Konferansı suya düştü ... "

Üçler Konferansı'nın suya düşeceğini onu toplayanlar önce-

den bilmiyorlar mıydı? Biliyorlardı.

Biliyorlardı da, ne diye topladılar?

Suya düşürmek için!

İlle suya düşürüp boğacağız, diye ahdetti�ten sonra suyun

bunda ne kabahati var?

Habeş çoraklıklarında su bol değilmiş.

Sulak Avrupa'da Üçler Konferansı suya düşüp boğulmuş.

Çorak Afrika'da su kıt olduğuna göre orada bazı işlerin suya

düşmemesi ihtimali vardır sanmayınız.

[Orhan Selim / Tan, 23.7. 1935]

1 8 1

YALANIN KUVVETİ

"Yalancının mumu yatsıya kadar yanar" diye bir atasozu

vardır. Mum yakılan devirlerde bu, belki böyleymiş. Fakat şimdi

elektrik devrindeyiz.

Mum, eninde sonunda, eriyip kendi kendine söner.

Elektriğin düğmesini çevirmezsen, ampul, alabildiğine yanar,

durur.

Yalan en büyük kuvvetini yayılmasından alır. Mum yakılan

devirlerde, yalan, ağızdan ağıza, kulaktan kulağa yayılırmış.

Elektrik devrinde yalanın yayılması için telli telsiz telgraflar ve

radyolar "elpençe divan" duruyorlar.

"Yalancının mumu yatsıya kadar yanar." Hayır. Öyle yalanlar

var ki, bunlar, insanların daha mum ışığını bile bilmedikleri

devirlerde söylenmiş ve bugüne kadar yaşıyorlar.

İnsanların ay ışığı, güneş, yıldızlar ve kuru ağaç kabuklarının

birbirine sürtülmesinden çıkan ateş yalımlarından başka bir aydınlık bilmedikleri devirlerde söyledikleri kuyruklu yalanları bugün bile yıkmak güç oluyor ..

Yalan, hor görülmemesi gerek olan bir düşmandır.

Her düşmanın büyüğünden korkulur. Oysaki yalanın en

korkuncu küçüğüdür. Küçük yalan göze görünmeden işini görür.

Küçük yalan tek başına gelmez, gelince, kendisi gibi bir sürü ufak,

miskin, aşağılık arkadaşlarıyla beraber gelir.

Her düşmanı göğsünden vurmak aksoyluluktur. Yalanı arkadan, her büklümü bir yılan kuyruğundan örülmüş saçlarından yakalayarak yere çalmazsanız, yenildiniz demektir. Yalan, bir

karanlık kaledir ki, çevresi çevrilerek, aç ve susuz bırakılarak

yıkılır. Bunun için ise büyük bir sabır, derin bir soğukkanlılık ve

çelik gibi sinir sağlamlığı ister.

Yalana karşı yapılan savaşta sinirlenmek yenilmektir.

[Orhan Selim / Akşam, 24.7.1935]

1 82

SUSUZLUK KORKUSU

Susuzluk korkusu, çölde, açık denizde, çorak bir dağ başında

kapkara kızgın bir el gibi insanın gırtlağına sarılabilir.

Ben, nice gemicilerden, nice büyük uzaklık.lar yolcularının

kitaplarından susuzluğun, susuz kalmaklığın korkusunu dinlemiş

ve okumuşumdur.

Susuzluk korkusu korkuların en korkuncudur. Ve bu korkuların korkuncuna alışılamaz gibi gelirdi bana!

Oysaki, Adamoğlu nelere alışmazmış meğer?

Değil açık denizde, değil çölde ve çorak bir dağ başında,

İstanbul gibi otomobilli, tramvaylı, elektrikli, telefonlu koskoca

kalabalık bir şehirde ikide bir sular kesiliyor, musluklar akmaz

oluyor da şehirdaşlara vızgeliyor.

Vızgelmese ne yapabiliriz sanki? diyeceksiniz!

Doğru. Biz adamoğullarını en korkunç şeylere bile çabucak

alıştıran bu "Ne yapabiliriz sanki?" değil midir?

Evet, ne yapabiliriz? Suların ikide bir kesilişine alışmaktan

başka ne yapabiliriz?

Eğer şarbaylık, su işlerindeki becerikliliğine güvenerek, İstanbul'un havasını da işletmeye kalkışsa, havasız kalmaya da alışacak değil miyiz?

[Orhan Selim / Tan, 24.7.1935]

BENİ DOSTLARIMDAN KURTARIN !

Her medeniyet göçerken, kendi doğuşunda, kendinin ileri

sürdüğü, öne attığı prensipleri inkar eder.

İşte bunun için, ekonomide, politikada, sosyal hayatın bütün

bölümlerinde liberalizmi, parlamento demokrasisini doğuşunun ve

. yerleşmesinin ana prensipleri olarak ileri süren bugünkü Avrupa

medeniyetinin bu prensipleri doludizgin inkara başlamış olmasına

şaşmamak lazım gelir.

Ve yine eğer bu bakımdan bakacak olursak, faşizm bir yeniden

can bulma hamlesi değil, önüne geçilemeyen bir göçüntünün, bir

medeniyet yıkılışının ifadesidir. ..

Her medeniyet göçerken, onun bütün kıymetleri tersine

döner. Göçen bir medeniyet çerçevesi içinde yaşayanların, her

sosyal bölümde birbirlerine karşı itimatsızlıkları hurdan gelir. Bu

yalnız teklerin arasındaki münasebette değil, ulusların münasebetlerinde de kendini gösterir.

Örnek mi istiyorsunuz? İşte Habeş-İtalyan-Japon münasebeti.

İtalya Habeşistan'a saldırmak isterken, Japonya Habeşistan'a

dostluk gösteriyor. Japonya Habeşistan'ın dostu! Çin ülkesiniı:ı

istilacısı J aponya'nın dostluğuna bir tek aklı başında Habeşlinin

inanacağını sanır mısınız? Yurdunu Beyaz Emperyalizme karşı

korumak isteyen her Habeşlinin bu Sarı Emperyalizm dostluğu

önünde dünyaya söy;leyecek tek sözü vardır :

"Ben düşmanlarımla başa çıkarım, siz beni dostlarımdan

koruyun !"

[Orhan Selim / Tan, 27.7.1935]

İYİ DÖL ALMAK İÇİN

Almanya'da iyi döl almak için şöyle bir söz edilmiş :

"Ancak birbirleriyle sevişen karı kocalar çocuk yapmalıdırlar.

Eğer karı koca arasında sevda sönmüşse bunlar birbirlerinden

ayrılmalıdır. "

İlk bakışta ne önemli söz değil mi? Ancak, ne yapalım ki, bu

çeşitten birçok önemli düşünceler ince eleyip sık dokununca

çabucacık sırıtıverirler.

Birbirleriyle sevişen karı kocalar çocuk yapmalı, sevişmeyen

karı koca ayrılmalı, düşüncesini ileri sürmek için, her şeyden önce,

karı kocalığın, evlenmenin, familyanın temellerini değiştirmek

ister. Ancak kadının ve kocanın ekonomi, ahlak, politika bakımından bir ve benzer oldukları yerlerde böyle bir istek, böyle bir düşünce gerçekleşebilir.

Ekonomi bakımından kocasına bağlı, ahlakça onunla bir

sayılmıyan bir kadının kocasını sevmeyince, canı istediği vakit

ondan ayrılması nasıl olur? .. Böyle bir kadın, "Kocamı artık

sevmiyorum, dölümüz iyi olmayacak," diye kocasından ayrılabilir

· ;ı

mı . .. .

Nasyonal-Sosyalizm bir yandan, kadını iş hayatından çeker ve

onu mutfağın kölesi yaparken, öte yandan, "Kocanı sevmiyorsan,

ayrıl!" düşüncesini ileri sürmekle, sadece, beylik tersliklerinden

birine daha düşmüş oluyor.

[Orhan Selim / Akşam, 28.7. 1935]

1 85

İSTATİSTİK

Bir Amerikalı bilgin diyor ki : "İstatistiğe dayanmaya� ilim

olmaz."

Bizim Amerikalı belki biraz mübalağa ediyor. Fakat birçok

realist ilim bölümlerinde istatistiğin oynadığı büyük rol inkar

edilemez. Hele sosyal tetkiklerde, incelemelerde, ilmi bir sonuca

erişmek için istatistik mutlaka lazımdır.

İstatistik, kargaşalığı tasnif eder. Zemini hazırlar. İstatistik

palavranın en büyük düşmanıdır. Bir istatistik yapmak, yüz cilt

sade suya gevezeJ.iği ortadan kaldırmak demektir.

Fakat hadiselerin anlaşılmasında, ilmi tetkiklerin temelinde bu

kadar mühim bir rolü olan istatistik bazen kendi zıddına, tersine de

inkılap edebilir. Hadiseleri aydınlatmaya yarayacağı yerde, hadiseleri büsbütün karıştıran ve karanlığa gömen "maksat" istatistikleri işte bu soydandır. Mesela, Almanya'da çıkan yeni istatistikler bu

ülkede işsizliğin azaldığını göstermektedir. Oysaki, kadınların işten

çıkarılması ve verimli olmayan sahalarda zoraki çalıştırmalarla elde

edilen bu netice hakikatte Almanya' da işsizliğin azaldığını göstermekten çok uzaktır.

İstatistik her yerde, her vakit lazımdır. Müspet ve realist ilmi

araştırmaların meydana gelebilmesi için istatistik bir zarurettir.

Yalnız, yapılacak istatistiklerde dikkat edilecek nokta, bunların

kendi terslerine dönmüş adi bir politika silahı olmamalarıdır.

[Orahn Selim / Tan, 28.7.1935)

1 86

HAYAT VE MATEMATİK

Bilgi tarihi bize, istihsal edici teknik ve matematik nazariyeleri

arasındaki bağın ve karşılıklı münasebetin yığınlarla örneğini verir.

İşi, endüstriyel teknik ile matematik arasında doğrudan doğruya

mevcut olan bağların arasından çıkarıp, matematiğin, dolayısıyla,

bilhassa tabiat ve fizik bilgileri yoluyla, yaptığı tesirleri göz önünde

tutarak ele alacak olursak bu örneklerin sayısı sayılamayacak kadar

çoğalır.

Batı ülkelerinde pratik hayat ile matematik arasındaki münasebet ve bağları çok sudan gören bilginler yok değildir. Birçok matematisyenler için matematik, pratik hayatla hiçbir alakası

olmayan abstre hesaplamalar yığınıdır.

Oysaki, bütün öteki bilgiler gibi, matematik de, eninde

sonunda, teknik, ekonomi ve istihsal kuvvetlerinin inkişaf derecesiyle alakadardır ve bu merhaleye uygundur. Ekonomi bazen, matematiğin önüne yeni meseleler koyarak onun maddi temellerini

yaratarak, ona bilginler ve araştırıcılar temin ederek matematiğin

üstüne doğrudan doğruya tesir eder. Bazen ise, bu tesirini iktidarda

bulunan sınıfın felsefesi yoluyla yapar. Bunu söylerken, teknik,

ekonomi ve istihsal kuvvetleriyle ilimlerin arasında otomatik bir

bağın bulunduğunu iddia etmiyorum. Nazariyenin pratik tarafından tayin edilişi çok defa dolayısıyla ve matematikte olduğu gibi enkonsiyan olur. Sonra, eninde sonunda, ekonomik kuvvetlere

bağlı bulunan ilimlerin bir kere yaratıldıktan sonra, bazı vakıalarda

bilginleri doğrudan doğruya pratik neticeleri olmayan araştırmalara

götürdüklerini de inkar etmiyorum.

Yine matematiğe gelelim. Matematiğin doğuşu bile pratik

hayata bağlıdır. Matematiğin ilk aletleri maddi istihsale aitti. İlk

hesaplar parmakla yapılmış, "5, 1 0, 15, 20 sistemi" ellerin ve

ayakların parmaklarını kullanışa göre ortaya çıkmıştır.

Eski Yunan bilgisi İsa'dan önce VII ve VI'ncı asırlarda

doğmuştur ve yine bu asırlar eski Yunan' da birçok teknik icatların

yapıldığı devirlerdir. O devirlerde ilim bir taraftan ticaret ve

endüstrinin inkişafına yarayan bir vasıta, diğer taraftan eski dini

1 87

telakkilere karşı felsefi bir mücadele silahıydı. Şimdi, iki bin yıl

sonra nazariye ile pratik arasındaki bağın ortaya çıkarılması için

bütün dünyada yapılan kavga bana bunları yazdırdı.

[Orhan Selim / Tan, 30.7.1935)

İstihsal : üretim;,Nazariye : kuram; Ab�tre (abstrait): soyut; İnkişaf : gelişme, gelişim; Merhale : aşama, evre; Enkonsiy(ln (Inconscient) : bilinçsiz, bilincini yitirmiş.

1 88

ZAVALLI YEŞİL

Yeşil, doğuşun, olgunluğun bayrağıdır.

Tabiat, en verimli gücünü, en güzel pırıltısını yeşile boyayarak

gösterir. Ağaçlar yeşilin çeşidindendir; deniz, yeşil olunca güzelle- ·

şir; çölde bir damla yeşil olmadığı için ölümü andırır.

Hayat, sudan doğmuş. Su olan yerde yeşil vardır.

Güneşin ve kanın boyası kırmızıyı bir yana bırakacak olursak,

yeşil, bcıyaların en temizidir.

Bu kadar güzel, böyle verimin ve olgunluğun bayrağı olan

yeşili, softalar, karanlık görüşlerine boya yapmışlar. Hayatın

örtüsü olan yeşili tabutun üstüne örterek ölümün örtüsü biçimine

sokmuşlar. Yeşil, softaların elinde irtica bayrağının boyası olmuş.

Zavallı yeşil.

[Orhan Selim / Akşam, 31 .7.1935]

1 89

RENKLERİN YAŞLARI VE AHLAKLARI

Bir bildik dedi ki :

"Ben renklerle içli dışlıyım. Renkler, gözlerimin duyduğu

şarkılardır. Bu belki en aykırı renkleri yan yana getiren İstanbul

gibi bir şehrin şehirdaşı oluşumdan geliyor.

"Ben İstanbul'u ne denizi, ne ağaçları, ne göğü için severim.

İstanbul'da beni hayran eden şey denizinin, ağaçlarının, göğünün

renkleridir.

"Ben renklerle o kadar haşır neşirim ki, benim için hepsinin

ayrı bir ahlakı, ayrı bir yaşı vardır. Pembe renk iki yüzlüdür. Yeşil,

ağırbaşlıdır. Kırmızı heyecanlı ve coşkundur. Ak, soğukkanlı, sarı

korkaktır.

"Yaşlarına gelince, mavi, çocuktur, ancak beş altı yaşında.

Kırmızı delikanlıdır. Yeşil otuz, kırk arasında, olgunluk çağındadır.

Sarı elliliktir. Kara, yetmiş yaşında ... "

Bildik, belki de şaka ediyordu. Fakat insanların bazı renkleri

bazı işlerin ve görüşlerin gözle görülür birer gösterisi olarak

kullanmalarına bakılırsa, bu şakanın içinde gerçek olan bir payın

bulunduğunu inkar edemeyiz ...

[Orhan Selim / Tan, 3 1 .7. 1935]

KORKUNÇ BİR FOTOGRAF

İnsanın gozu gorur ve unutur. Fotoğrafın gözü gördüğünü

unutmaz. İnsanın gözü gördüğünü bir kımıldanış, bir yaşayış

içinde görür. Fotoğrafın gözü, kımıldanış ve yaşayış içinde olan

hayatın bir anını sonsuz bir duruş, bir kımıldanmayış biçiminde alır

ve mıhlar. İşte bunun içindir ki, güzeli değil, fakat korkuncu bütün

korkunçluğuyla gören ve veren insanın gözü değil, fotoğrafın

gözüdür. Çünkü güzelin güzelliği yaşayışta, korkuncun korkunçluğu ise kımıldamamakta, ölümde bütün kuvvetiyle ortaya çıkar ...

Bir gazetede bir fotoğraf gördüm. Şimdiye kadar gördüğüm

korkunç fotoğrafların en korkunçlarından biri.

Arka arkaya bağlanmış iki tramvay arabası. Oldukları yerde

duruyorlar. İki arabanın arasında kan içinde yatan bir adam

kımıldanmadan duruyor. Yerde kımıldanmadan yatan adamın

çevresinde beş altı seyirci. Birisi başını çevirmiş bir yana bakıyor.

Ötekisi yanındakiyle konuşuyor. Bir üçüncüsünün elleri cebinde

öyle donup kalmış.

Bu bir tramvay kazasının fotoğrafı. Kazanın bir anını olduğu

gibi dondurup mıhlamış. İnsanın, birbiriyle konuşan iki kişiye,

elini cebine sokan adama, gözlerini başka bir yana çevirmiş

delikanlıya : "Ne duruyorsunuz, şu yerde kan içinde yatanı

kaldırsanıza!" diye haykıracağı geliyor. Sonra düşünüyor ki, bu

fotoğrafın dondurduğu bir andır. Elbette o aldırış etmeden

duranlar kımıldanmışlar ve yerde yatan yaralıyı kaldırmışlardır ...

Fotoğrafın gözü, gördüğünü unutmaz. Ancak fotoğrafın gözü

her vakit doğruyu söylemez de. Nitekim, burada da bana yalan

söylemiş, daha doğrusu, beni yanlış bir düşünceye düşürmüş. Ben,

elbette bu donmuş seyirciler yaralıyı kaldırmışlardır, diye düşünmüştüm. Oysaki, yarım saat tek bir insandan, tek bir yerden yardım görmeksizin yaralı olduğu yerde kalmış. Kan kaybederek

ölmüş .. :

Donmuş bir insan kalabalığı içindeki bu korkunç ölümü

düşündükçe tüylerim ürperiyor.

[Orhan Selim / Akşam, 1 .8.1935]

1 9 1

KÖSTENCE'YE DOGRU!..

"Altınkum Plajı" diye bir plaj varmış. Boğaz'ın, Karadeniz' den yana, ağzına doğru bir yerdeymiş.

Sağ olsun, Şirket-i Hayriye, düşünmüş taşınmış, "Şu plajı

iskelesiz bırakmayayım," demiş. Gelmiş, bundan birkaç sene önce

"Altın kum" a bir iskele kurmuş. İskele kurulur kurulmaz kumlar

gerçekten de altın olmaya başlamışlar. Fiyatlar yükselmiş, pahalılık

baş göstermiş.

Pahalılığın karşısında dayanılır mı? Plaja yıkanmaya gelenler

de dayanamamışlar, başlamışlar Karadeniz'den yana "Büyük Liman"a doğru kaçıp, orada bir kır kahvecisine beş kuruş vererek yıkanmaya ...

Sağ olsun, Şirket-i Hayriye, şimdi de "Büyük Liman"da bir

iskele kurmayı düşünüyormuş.

.

Bunu duyanlar gelecek sene daha ötelere kaçmak için yer

aramaya koyulmuşlar.

Bu gidişle Şirket-i Hayriye iskeleleri en arkada, ortada

pahalılık ve önde çıplak insanlar Boğaz'dan çıkıp Köstence'yi

boylayacaklar ...

[Orhan Selim / Tan, 1 .8.1935)

1 92

PARKIN KAP ANMA SAATİ...

Esnaf, dükkanını saat yedide kapatır.

İşçi işinden saat altıda çıkar.

Memurların işi saat beş buçukta biter.

Şehrin içindeki parklar, bütün bir gün yorulduktan sonra şöyle

biraz dinlenmek isteyen şehirdaşlara bir parça yeşillik, bir lokma

serin hava aldırmak ödevini de görmezlerse ne işe yararlar?

İstanbul'un Beyoğlu yakasında, karı koca, çoluk çocuk gidilecek yerler vardır.

İstanbul'un İstanbul yakasında ise parklardan başka bu işi

görecek yer yoktur.

İstanbul'un en büyük parkı Gülhane Parkı' dır. Daha doğrusu,

park, İstanbul'da bir tanedir, o da Gülhane!..

::-::- ::-

Yaz günleri havalar saat altıdan sonra serinler. Ve yaz günleri

ancak saat altıdan sonra, esnaf, işçi ve memur şehirdaşlar, sizin

anlayacağınız, İstanbulluların büyük bir çokluğu parka gidebilir.

Oysaki, Gülhane Parkı saat 7'de kapanıyor.

Daha doğrusu Gülhane Parkı'nın kapanması güneş saatiyle

idare olunuyor ...

Gülhane Parkı bu yaz günlerinde saat yedide kapandıktan

sonra, açık kalışı ne için ve kimin içindir?

Bu sorgumun karşılığını verecek bir "merci-i aidi" çıkar

elbette!..

[Orhan Selim / Tan, 2.8.1935]

193

OH OLSUN !

Adamoğullarının bir çeşidi vardır ki, kendine iyilik eden elleri

ısırmaktan anlatılamaz bir tat duyarlar. Bu soyun büsbütün

tersine, bir adamoğlu çeşidi daha vardır ki, onlar kendilerini

kırbaçlayan elleri öpmekten çekinmezler; böylelikle, yaranarak, .

duydukları korkuyu gidermek isterler.

Benim daha çok içerlediğim bu ikinci çeşit karakterdir. Birinci

çeşidin kötülüğü, kendisiyle, kendine iyilik edenin arasında kalır.

İkinci çeşit ise, kolera gibi salgındır.

Bütün bunları bana yazdıran, geçen gün gazetelerden birinde

okuduğum bir haber oldu.

Almanya' da bir Yahudi zengini varını yoğunu, Hitlercilere

bağışlamış. Onlara daha devletin başına geçmeden önce bile paraca

yardımda bulunmuş. Hitlerciler de Yahudi zenginin verip vereceği

tükenince herifi bir temiz dövmüşler ...

Gördünüz mü karakteri!.. Yahudilere karşı bir engizisyon

politikası güdeceklerini söyleyen ve yalnız bu sözlerinde duran

Hitlercilere, varını yoğunu bağışlayan bu Yahudiye ne dersiniz?

Dayağı haketmemiş mi? Kırbaçlı ele yaranayım diye kırbaçlı eli

öpen bu herifin dayak yemesine, ben kendi payıma, "Oh olsun !"

diyorum ...

[Orhan Selim / Akşam, 3.8.1935)

194

ORTODOKS - KATOLİK

Papa, İtalyan-Habeş kavgasında İtalyanlardan yana olduğunu

söylemiş. Sanki, söylemeyip de ne yapabilirdi?

Papa demiş ki :

- Habeşler Ortodokstur. İtalyanlar Katolik. Ben de Katoliklerin dini başkanıyım. Elbette Katoliklerden yana çıkacaktım.

İyi. Ancak, Avusturyalılar da İtalyanlar gibi koyu Katoliktirler. Ve Dünya Harbi'nde birbirlerini boğazlamaktan çekinmemişlerdi. Papalık makamı o vakit niye harekete geçmediydi de, harbin tavsamasını beklediydi?

Habeşler Ortodoksmuş!.. Laf! Habeşler, her şeyden önce

ezilmek istenen bir ulustur. Ezilmemek için çırpınıyorlar ...

İtalyanlar Katolikmiş!.. Laf! İtalyanfarın bir parçası, her

şeyden önce, ekonomik geliri için Habeş ulusunu ezmek isteyen bir

yığındır.

Bu kavgada ne Ortodosluk, ne Katoliklik var. Papa cenapları

boşuna telaşa düşüyorlar.

·

(Orhan Selim / Tan, 3.8.1935]

1 95

İLAÇ PARASI

Bir yazdım, bir daha yazıyorum; hak oyunu üçmüş; bir daha

yazacağım.

İstanbul'da oturan bir şehirdaş eti, ekmeği, suyu, gazı, gazozu,

aşağı yukarı, bakkaldan kaça alacağını bilir.

Bunların önceden kestirilmiş bir değerleri vardır.

Önceden değerleri kestirilmeyen kumaş, kundura gibi eşyaları

almak için ise çekişe çekişe pazarlık yapılarak bir sona erilir. ..

Oysaki, eczanelerde satılan ve yapılan ilaçların ne önceden

kestirilmiş bir değerleri var, ne de bunları çekişe çekişe pazarlıkla

yaptırmak olur.

Doktor geldi, reçeteyi yazdı. Siz reçeteyi aldınız eczaneye

gittiniz. Eczacının isteyeceği değer onun "insafına" kalmıştır. 70

kuruş derse 70; 1 70 derse 1 70 vereceksiniz ...

Hangi alışveriş alanında satıcı bu kadar diktatördür.

Bunun önüne nasıl geçilir? .. Yığınla zorlukları vardır. Şudur,

budur ...

Doğru ... Ancak bütün bu güçlükler, zorluklar "ilaç" satışını

başıboş bırakmak için sebep değildir.

Yenilmeyecek zorluk, aşılmayacak güçlük yoktur. Yeter ki bu

alanda işe başlansın.

[Orhan Selim / Akşam, 4.8. 1935)

APTAL

Aptal kime derler? diye sorulsa, çoğumuz şöyle cevap veririz :

- Aptal o adamdır ki, kafası, ipsiz sapsız saçmalıklarla

doludur.

Oysaki, soyu bütün aptal, her şeyden önce ağırbaşlılığı, derin

muhakemesi ve bilgisiyle göze çarpar. En akıllı adamlar bile günün

birinde bir zıpırlık yapabildikleri halde, aptal, derinden derine

düşünmeden, muhakeme etmeden tek adım atmaz.

Bir insan ister akıllı, ister akılsız olsun, mesela, şöyle düşüne-

bilir : - Bugün hava fena ama, ben yine gezmeye gideceğim.

Soyu bütün aptala gelince o, şöyle muhakeme eder :

- Bugün hava fena ama ben yine gezmeye gideceğim. İyi ama

niçin gezmeye gideceğim? Çünkü bütün gün evde kapalı kalmak

sıhhate muzırdır. İyi ama niçin sıhhate muzırdır? Çünkü muzirdır.

Soyu bütün aptal için çözülmemiş mesele, tetkike değer

düşünce yoktur. O, her meseleyi önceden çözmüş, her düşünceyi

zaten tetkik etmiş, hükmünü önceden vermiştir.

İnsan, soyu bütün bir aptalla karşılaştığı vakit, adeta mistik bir

heyecana kapılır. Çünkü aptal hareketsizliğin ceninidir.

Aptallar ekseriya hayatta muvaffak olurlar. Uzun uzadıya

muhakeme edişlerinin sonunda yüzlerine bir düşünen adam biçimi

gelmiştir. Hüsn-i hatları mükemmeldir.

Soyu bütün aptalın en büyük hususiyetlerinden birisi de

bilmediği şeyi istihfaf etmesi, hor görmesidir. Bir mecliste bir şiir

okunur. Aptal sorar :

- Bu kimin şiiri?

- Tevfik Fikret'in.

- Ben Mehmet Emin'i okurum. Fikret'i bırak ...

"Bu Fikret'i bırak" deyişte öyle bir eda vardır ki, aptal kendini

okumadı diye, mezarında Fikret'in utanacağı gelir ...

Aptalın dört cümle başlangıcı vardır :

1 . Onu biz de biliriz. Üç sözle anlatayım.

2. Ah param olsaydı görürdün.

1 97

3. Her şeyden önce insan sıhhatine bakmalı.

4. Bir söz ettim herif mahvoldu.

[Orhan Selim / Tan, 4.8.1935]

Muzır : zararlı; Muhakeme : usa vurma, yargılama; İstihfaf : önem vermeme, küçük

görme.

ÜÇÜNCÜ MEVKİ...

Tramvayda, Kadıköy, Boğaziçi vapurlarında ayakta yolculuk

yine hesaba gelir, diyelim. Çünkü olsa olsa, yarım saat, bir saat

ayaküstü dikileceksiniz.

Fakat şehirleri birbirlerine bağlayan trenlerde ayaküstü yolculuk, uyumadan değil, oturmadan yolculuk yapıldığını, yapılabilece

ğini işitirseniz şaşarsınız gibi geliyor bana.

Düşünün, Ankara'dan trene biniyorsunuz ve hiç oturmadan,

vagonun koridorunda dikilerek, ancak sırtınızı dayayacak bir köşe

bularak, Eskişehir'e, hatta İstanbul'a kadar ayaküstü yolculuk

yapıyorsunuz ...

Bu çeşit "işkence yolculuğunu" geçen gün Ankara'dan gelen

bir bildik anlattı.

Sordum :

- Biletin kaçıncı mevkiydi ?

Dedi :

- Üçüncü mevki ...

Sordum :

- Katarda kaç üçüncü mevki vagon vardı?

Dedi :

- Bir tane, biricik tane üçüncü mevki vagon vardı. İkinciler

doluydu. Eskişehir'den iki vagon daha bağladılar. İkisi de ikinci ...

Ve biz üçünü mevki tek vagondakiler bir dakika olsun oturamadan

İstanbul'a ulaştık ...

Artık bir şey sormadım bizim bildiğe. O yol yorgunluğunu

çıkarmaya gitti. Ben, içinde ayakta yolculuk yapılan, tek üçüncü

mevkili katarı düşündüm. Düşündüm ve bundan bir netice

çıkarmayı yine "merci-i aidi"ne bıraktım.

[Orhan Selim / Tan, 5.8.1935]

Merci-i aidi : ilgili başvuru yeri.

199

SİVRİSİNEK SAV AŞI

Erenköy. Gece. Saat 1 1 . Ben yatağın içinde, gözlerim faltaşı

gibi açık... Odanın sıcak karanlığı inceli kalınlı, uzaklı yakınlı

vızıltılarla dolu. Sanki ben lambaları sönmüş bir şehirim ve

üstümde düşman uçakları vızır vızır dönüp dolaşıyorlar.

Erenköy. Gece. Saat 12. Lambayı yaktım. Güneş ışığında

uçuşan toz yığınları gibi, ordularla, filolarla sivrisinek sağa sola

darmadağın kaçıştılar. Avuçlarımı patlatırcasına birbirine çarparak,

kollarımı bir yeldeğirmeninin kanatları gibi döndürerek sivrisineklere karşı amansız bir savaşa giriştim.

Erenköy. Gece. Saat 1 . Çiçek çıkarmış gibi yüzüm benek

benek kırmızı, ellerimin üstü kabarcıklarla dolu. Sırt üstü, bitkin

yatıyorum. Savaşta yenildim. Sivrisinekler tabur tabur, Berlin'de

bir Yahudi mahallesinde gösteriş yapan Hitlerciler gibi, bağıra

çağıra odanın içinde dolaşıyorlar.

Kolumu uzattım. Elimin altına bir gazete geldi. Yatmadan

önce yarısını okuduğum ve sonra yatağın içinde unuttuğum bir

Akşam gazetesi. Açtım okuyorum yine. Sivrisinekler gazeteye

saldırıyorlar. Ben aldırmıyorum artık. Birdenbire gözüme kalın

kara puntolarla dizilmiş şöyle bir yazı başlığı ilişti : "İstanbul'un

Anadolu yakasında sivrisinek mücadelesi iyi sonuç verdi."

Gazeteyi elimden fırlattım. Yere düşen gazetenin üstünde zıp

zıp zıplayan, havalanan alçalan sivrisinek bölüklerine bakarak

düşünüyorum : Ya iyi sonucun ne olduğu bilinmiyor, yahut da

Erenköy, İstanbul'un Anadolu kıyısından Rumeli kıyısına geçirilmiş ve biz Erenköylülerin bundan haberleri olmamış.

[Orhan Selim / Akşam, 7.8.1935)

200

DİŞ AGRISI VE DİŞÇİ

Dişiniz ağrır. Sizi bütün bir gece uyutmaz. Fakat ertesi sabah

kalkınca hemen dişçiye gitmezsiniz. Dişiniz belki yine ağrıyacaktır.

Ve böyle sonu gelmeyen ağrılardan duyduğunuz acı, dişçinin

dişinizi çekerken size duyuracağı ağrıdan çok fazladır. Bunu

bilirsiniz, fakat yine dişçiye gitmek için tereddüt edersiniz.

Dişinizin ağrısı artık dayanılmaz bir hale geldiği vakit,

gözünüz kızar ve dişçinin odasından içeri girersiniz ama, her

nedense, bu odanın eşiğini aşar aşmaz sanki ağrı kesilir. Geri

dönmek istersiniz.

Bu diş ağrısı ve dişçi münasebeti, beni çok düşündürmüştür.

İnsan çok düşünürse eninde sonunda iyi kötü bir sonunca

ulaşır. Ben de şöyle bir sonunca erdim :

Biz, adamoğullarının büyük bir çokluğu, kendiliğinden gelmiş

gibi görünen ağrılara dayanırız da, bu ağrıyı, hatta ondan daha az

bir acıyla yok etmek için kendiliğimizden bir teşebbüse girişmekten

korkarız, çekiniriz.

Diş ağrısına, bu ağrı kendiliğinden, insanın iradesi dışında

geldiği için dayanırız da, bu ağrıyı, dişçiye gidip kendi irademizle

bir acı duyarak yok etmekten korkarız.

İşte bu korku birçok sosyal hadiselerin anahtarıdır ...

[Orhan Selim / Tan, 7.8.1935]

201

OGLUM GEMİCİ OLSUN İSTERDİM

Oğlum gemici olsun isterdim!

Ne "Moda Deniz Kulübü"nün sayın üyelerindenim, - orası

bizim için deniz suyundan daha tuzlu - ne de eski bir denizci

soyundan geliyorum ... Buna bakmaksızın, oğlumun denizci olmasını isterdim yine!..

Deniz sonsuz bir kavga alanıdır. Denizci kavgacıdır. Oğlumun

kavgacı olmasını isterdim ...

En iyi, en temiz, denizde düşünülür. İsterdim ki, oğlum,

kavgadan ayrılmadan, kavganın içinde düşünen bir adam olsun.

Denizin gözü pektir, denizcinin de gözü pek!..

Denizle yüz be yüz dövüşülür. İsterdim ki oğlum, yüz be yüz

dövüşmekten tat alsın.

Diyeceksiniz ki : "İşte bunda haltettin! Arkadan bıçak atmasını bilmeyenler, bu kara toprak üstünde kendileri sırtlarından bıçak yiyerek devrilirler!"

İyi ya, işte ben de onun için, oğlumun karada kancıkça

arkadan dövüşen bir bücür değil, denizde yüz be yüz dövüşen bir

dev olmasını isterdim!..

[Orhan Selim / Akşam, 8.8.1935]

202

YOLCULUK

Eskiden, denizlerin üstünde yelkenler, karalarda kervan izleri

ve göklerde kuş kanatlarından başka gidiş geliş kıpırdanışlarına

rastlanmazmış. Dağların ardındaki ülkelerde ne biçim otlar bittiği,

ne çeşit hayvanlar dolaştığı ve nasıl insanlar yaşadığı, yalnız uzun

sakallı gezginlerin elyazma kitaplarından öğrenilirmiş ...

Eskiden yollar korkulu, yolculuk işkence ve yolcu kahramanmış.

Şimdi denizlerde; bacaları Ortaç ağ kulelerinden, gövdeleri

surlardan daha kalın şehirler yüzüyor. Göklerde kuş kanatları,

alüminyum kanatlardan görünmez oldu ve karalar asfaltta kayan

lastik tekerlekler ve demir rayların kalabalığıyla dolu.

Dakikada elli bin basılan bir coğrafya kitabı ve ak perdede ses

veren resimler 10 yaşındaki çocukları eski günlerin uzun sakallı

gezginlerinden daha bilgili yaptı.

Artık ne yollar korkulu, ne yolculuk işkence, ne de yolcu

kahramandır ...

Bütün bunlar doğrudur ama, mesela, yıldızsız bir gecede bizim

Erenköy, Ethem Efendi Caddesinde yapılacak bir yolculuk için

değil...

[Orhan Selim / Tan, 8.8.1935)

203

SİVRİSİNEK SAV AŞI, Nü. 2

Üç dört gün önce yine burada, yine bu başlıkla bir yazı

yazmıştım. Çarşamba akşamı işten eve dönünce dediler ki :

- Bugün bize. birisi geldi, senin burada oturup oturmadığını

sordu. Biz de, burada oturur, dedik. Bunun üzerine, "Sivrisinekler

için yazmış, bakmaya geldim," dedi ve her bir yanı gözden g�çirdi,

gitti. Ben bu habere, ne yalan söyleyeyim, bir parça sevindim ve bir

yığın şaştım.

Sevindim, yazdıklarımızı okuyorlar, eski deyişiyle "Nazar-ı

itibara" alıyorlar, diye. Şaştım, kuyuya, sarnıca bakılsa bile,

güpegündüz odalarda sivrisineklerin duracaklarını sanmışlar, diye.

Sivrisineklerin kurnaz hayvanlar olduklarını, onunla savaşanlar iyi

bilirler. Sivrisinek güpegündüz odada dolaşacak kadar budala

mıdır? ..

Şaşmamın sebebi yalnız bu değil. Ben yazdım, gelip bizim eve

bir daha baktılar. Ya yazamayanların evleri ne olacak? .. Evindeki

sivrisinekten yaka silken yalnız biz değil a! .. Onların da bir daha

evlerine bakılması için, bir gazetede yazıcı mı olmaları gerek? Eğer

her işte bu prensip güdülürse yakında Ankara Caddesinde yazıcıdan geçilmez. Sivrisinek savaşından vazgeçtim, bu iş azlığı ve kriz devrinde rekabet yüzünden ekmeğimizden olacağız ...

[Orhan Selim / Akşam, 9.8. 1935]

Nazar-ı itibara almak : göz önünde ıuımak. Önem vem1ek.

204

SU VE HAYAT

"Hayat sudan doğmuştur" filan diye bilgince laflar edecek

değilim. Ben suyun bir ev hayatında hangi saatler lazım olduğunu

yazacağım. Bu da yazılır mı? Bunu da bilmeyen var mı? demeyin.

Sabırlı olun biraz. Siz bilseniz bile Sular İdaresi bilmiyor. Ona

anlatmak gerek.

Bir evde su ilkönce sabahleyin lazımdır. Şöyle yediyle sekiz,

dokuz arası. Çünkü bu saatlerde, yataklarından kalkan ve işlerine

gidecek olan insanlar, ellerini, yüzlerini yıkarlar,' dişlerini ovarlar.

Sonra yine bu saatlerde, hatta b.ızen ona kadar, öğle ve akşam

yemeği hazırlanır. Yemeğin ise sus.uz pişmediği malumdur. Sonra,

suya en büyük ihtiyaç on iki ile iki arasında baş gösterir. Çünkü bu

saatlerde öğle yemeğinin bulaşığı yıkanır. Ondan sonra, su ihtiyacı

akşam altıyla yedi arasında yine ortaya çıkar. İşten dönenler ellerini

yüzlerini yıkayacaklar, bu sıcak havalarda biraz serin su döküneceklerdir.

Gece saat ondan sonra · su ihtiyacı o kadar kalmaz. Hele on

ikiden sabaha kadar ne el yüz yıkanır, ne bulaşık.

Oysaki, dört beş gündür, başka yerler nasıl bilmiyorum, bizim

Erenköy'de sular sabahın saat altısında yedisinde kesiliyor. Musluklar kuruyor ve ancak gece sekizden sekiz buçuktan sonra açılıyor, gece yarısında bollaşıyor ve güneş doğana kadar gürül

gürül akıy?r.

Sular Idaresi'nin bu su veriş taktikasına göre, bizim gece saat

sekizde yataktan kalkmamız elimizi yüzümüzü yıkamamız, gece

saat dokuzda öğle yemeğini ateşe vurmamız, gece saat üçte

bulaşıkları yıkamamız ve güneş doğarken serinlemek için bir iki tas

su dökünmemiz icap ediyor. Bunu yaparız ama, n'eyleyelim ki.

hayatın öteki gidişleri Sular İdaresi'nin taktikasına uygun gelmiyor.

Ya Sular İdaresi şu su verme işini düzeltsin, ya bizi gündüz uyutup,

gece çalıştırmanın yoluna baksın.

[Orhan Selim I Tan, 9.8.1935)

205

GÜVERCİNLERİN KONMADIGI KUBBE !

İstanbul'un en güzel, en değerli meydanı Sultanahmet'tir.

Bir ucunda Ayasofya, bir yanında Sultanahmet, içinde dikili

taşlar ve yılanlı sütun.

Sonra, bakımsız olsa da temiz bir yeşillik ...

Yalnız, bu meydanın bütün değerli güzelliğini kaçıran bir taş

yığını var : Alman Çeşmesi!

Ayasofya halis Bizans, Sultanahmet Türk, dikilitaş Mısır'dır.

Alman Çeşmesi ne Osmanlıdır, ne Türk, ne Bizans, ne Mısır ve ne

de Alman ...

Öyleyse arsıulusal mı? Hayır, kozmopolit. Hem de taklit

soyundan kozmopolit ...

Dikkat ettim. Güvercinler her halis kubbeye ve her gölgesi

serinlik yaratan saçağa konuyorlar. Onların İstanbul'da konmadıkları, konmaya tenezzül etmedikleri bir saçak ve bir kubbe var : Alman Çeşmesi ...

Sultanahmet meydanını bu biçimsiz şark-operet dekorundan

kurtaramaz mıyız?

[Orhan Selim I Tan, 10.8.1935]

A rsııtlıtsal : uluslararası.

206

"REFAH VE SAADET"

İtalyanlara göre : Habeşler eğer akıllıysalar Roma'nın himayesine girmeli, saadete, refaha kavuşmalıdırlar. Çünkü İtalya Habe

şistan'a bunları götürecektir.

Habeşlere göre ise : Eğer İtalya, Habeşistan'a refah ve saadet

getirecekse bu refah ve saadeti kendi yurttaşlarına niçin vermiyor

da, işsizlik, vergi ağırlığı altında bunalan Sezar'ın çocukları, içinde

kıvrandıkları ekonomik ve siyasal krizden kurtulmak umuduyla

yeni bir pazar ve iş yeri bulmak için ta Afrika çöllerine saldırtılıyorlar?

Bana göre ise : Dışardan gelen istilacıların refah ve saadete

kavuşturdukları bir tek sömürge (müstemleke) yoktur. Eğer

olsaydı, ne Mısır, ne Hindistan, ne Hindi Çini, ne şu veya bu

sömürge, boyunlarına oturanları kaldırıp atmak için yıllardır

çabalayıp durmazlardı. Adamoğlu birçok şeyden kurtulmak ister

ama, refah ve saadete kavuşursa bunu kolay kolay kaybetmek

istemez ...

[Orhan Selim / Tan, 1 1 .8.1935]

207

KRALDAN DAHA ÇOK KRALCI

Her tarih devrindeki ileri sanat, bilgi ve kavga idealistlerine

karşı sonsuz ve sınırsız bir saygı duyarım. Fakat, her tarih

devrindeki "kraldan daha çok kraldan yana" olanlara kızarım,

içerlerim. Çünkü bir idealistle bir "kraldan daha çok kraldan yana"

olan arasında kara bir uçurum vardır.

İdealist, sanat olsun, bilgi olsun, kavga olsun, olanın içindedir.

Ya idealinin önderidir, ya sıra askeri ...

"Kraldan daha çok kraldan yana" olan adam ise o sanatın, o

bilginin, o kavganın dışındadır. O sanatı, o bilgiyi ve o kavgayı

yapan idealistlerin idealini özel geliri için kullanarak, o idealistlere

dalkavukluk ederek geçinir.

Kraldan çok kraldan yana olanların sık sık türemeye başlamaları, bir idealin artık durulduğunu, son basamağına ulaşıp aşağı doğru inmeye yüz tuttuğunu da gösterir. .. Çünkü, bu tipler, ancak

adamakıllı olmuş, dalından düşürmek için en ufak bir kuvvet

istemeyen yemişlere saldırırlar.

[Orhan Selim / Akşam, 12.8.1935]

208

İYİ Kİ EYÜP'TE OTURMUYORUM !

İyi ki Eyüp'te oturmuyorum. Havasını, suyunu sevmediğim

için değil. Yalnız güvercin kanatlarının türküsüyle dolu sessizliğini

yadırgadığım için de değil...

Sokaklarının bakımsızlığı, gündüz tozu, aysız gecelerde karanlığı yüzünden de Eyüp'te oturmadığım için sevinç duymuyorum.

İstanbul'un, bir iki büyük caddesini, meydanını bir yana bırakırsak

toz ve karanlık ejderlerinden kurtulmuş hangi semti var ki? ..

Eyüp'ün burnu dibindeki servilikler de içime kasvet vermiyor.

Hayır, "iyi ki Eyüp'te oturmuyorum," deyişimin sebebi başka.

Geçen gün beş kuruş verip bir küçük broşür aldım. İçinde

İstanbul'un dört bir bucağına işleyen tren ve vapurların geliş gidiş

saatleri yazılı.

Şöyle bir göz attım broşüre. Eyüp vapurlarının tarifesi altı

sayfa kadar tutuyor. Altı sayfa iç içe geçmiş çeyrekli, buçuklu

sayılar. Oklarla gösterilmiş aktarmalar. Hani Köprü'den saat onda

kalkan bir vapurun saat kaçta Kasımpaşa'ya ve kaçta Eyüp'e

ulaştığını anlamak için, eski Mısır yazılarını okuyan bir bilgin gibi

bilgili ve sabırlı olmak gerek.

İyi ki Eyüp'te oturmuyorum. Çünkü bu tarifenin içinden

çıkıp bir akşam olsun vaktinde evime gidemezdim ...

[Orhan Selim / Tan, 12.8.1 935]

209

HALEP ORADAYSA ARŞIN BURADA

"Sinek küçüktür, gel gelelim gönlü bulandırır!" diye bir söz

vardır.

Sivrisinek sinekten daha küçüktür, gönül bulandırmaz, daha

kötüsünü yapar, insanın yüzünü gözünü haşlar, sıtma aşılar, bunu

da yapamazsa insana satır satır yazı yazdırır.

Sivrisinekler için bir yazdım, bir daha yazdım, bir cevap

verdiler, bir daha yazıyorum, bir daha cevap verecekler. Bu böyle,

yaz geçene kadar, sürüp gidecek.

Ben, "Bizim evde sivrisineklerden uyunmuyor," dedim. Konu

komşu bunu okumuşlar, "Bizde de uyunmuyor," dediler. Sivrisineklerle savaşan Kurum da okumuş, bizim eve bir bay göndermiş.

Bay, incelemeler yapmış, "Sivrisinek yoktur," demiş. Sivrisinekle

Savaş Kurumu : ''.Sivrisinek yoktur, sizi başlayanlar tatarcıktır,

onlara da biz karışmayız," diyor. Sıra yine bana geldi ben de

diyorum ki :

1 . Sivrisinekle tatarcığı belki Avrupa'nın bilmem ne şehrinde

oturan bir şehirdaş ayırt edemez. Fakat her İstanbullu sivrisinekle

tatarcığı, pireyi ve tahtakurusunu ilk bakışta birbirinden ayırt

edecek kadar "Haşarat mütehassısıdır!"

2. Sivrisinekler gündüzleri değil, geceleri "icra-yı lubiyat"

ederler. Eve gelen bay ise odalarda güpegündüz incelemeler

yapmış.

3. Bizim evin adresi "Erenköy Ethem Efendi Caddesi No. 13"

tür. Sivrisinekle Savaş Kurumu başkanı bir gecelik konuk gelsinler

bize. Kendilerini yiyecek içecekten yana ağırlayamazsak da,

altlarına bir şilte serip sivrisinek orkestrasının tatlı melodileri

arasında deliksiz bir uyku geçinebiliriz ... Sonra, konu komşu da

bana adreslerini verdiler, onların da evlerine ün verirler, "bittecrübe

sabit" olmuş olur!.. Halep oradaysa arşın burada!..

İstanbul Sıtma Mücadele Reisliğinden :

2 I O

Çarşamba günkü ..... ... hekiminin dolaştığı yerlerin raporu

arasında oturduğunuz sokak vardır. Gazetenin yazısı orada öğrenilmiştir. Bildiğimize göre sivrisinekler çok kımıldamayı sevmezler. Bir yerde sivrisinek varsa gece gündüz az veya çok bulunur.

Eğer yeni bir şey varsa daha aydınlatılması.

Sınırda 14 bine yakın ev vardır. (8-10) günde dairesi memuru

ancak gelebilir. Arasında ani işler için yazıcı olmaksızın dahi

çağrılmasını elbirliğiyle çalışma deyip sevinirim ve saygılarım.

[Orhan Selim / Akşam, 13.8.1935]

Haşarat : böcekler; İcra-yı lubiyat : oyun oynama; Bittecrübe sabit : deneyerek

kanıtlanmış.

2 1 1

SU, BİR DAMLA SU !

Susuzluk tak dedi canımıza! Bu sıcakta Kerbela oldu evimizin

içi. Ne yüzümüzü gözümüzü yıkayabiliyoruz, ne kap çanağı! Su,

bir damla su!..

Bundan önce de iki defa yazdım. Yazdıklarımı okudukları için

değil elbette, fakat aksi tesadüf, her yazımdan sonra musluklar

biraz daha kurudu, su bir saat daha geç akmaya başladı. "Ab-ı

hayat"a değil, Terkos suyuna hasret çekiyoruz.

Su, bir damla T erkos suyu !..

Bir şehrin ışıksız kalması bir şehrin susuz kalmasından,

güpegündüz musluklarının kör birer göz gibi ışıklı serinliğini

kaybetmesinden daha iyidir. Sokakların karanlığına nasıl olsa

alışmıştık, susuzluğa dayanamıyoruz. Yandık! Su, bir damla su!..

Terkos gölü mü kurudu? Bizim Erenköy yakasına gelen su

boruları gündüzleri sıcaktan mı tıkanıyor? Gece suyu bırakıp

gündüz kesen kimdir? Nedendir bütün bunlar? Bunlara kim cevap

verecek? ..

Su, gündüzleri akan bir damla Terkos suyu !..

[Orhan Selim / Tan, 14.8. 1935]

Ab-ı hayat : ölmezlik suyu, bengisu.

2 1 2

BİR AGAÇ VE BİR ORMAN

Geçen gün gazetelerde okudum. Büyükdere'de oturan adamcağızın biri bahçesindeki yemiş ağaçlarından birisini kesmiş. Ağaç Koruma Kanunu'ndan haberi olmayan bu şehirdaşı tutunca Büyükdere Karakolu'na götürmüşler.

Yemiş veren bir ağaca karşı gösterilen saygısızlığın cezasını bu

Büyükdereli çekecektir elbette.

***

Boyuna gazetelerde okuyorum. Yer yer büyük orman yangınları oluyor. Daha geçenlerde Alemdağ fundalıkları kül oldu.

Bir tek yemiş ağacı büyük şeydir, fakat bir orman bir tek

yemiş ağacından çok daha değerlidir.

Bir tek yemiş ağacını kesenin cezasını çekeceğini ·öğrendik.

Orman yangınlarında gerek dikkatsizlikleri, gerekse ağırkanlılıkları

yüzünden dokunakları olan insan elleri yok mu? Bunların cezalarını çekip çekmeyeceklerinden bile haberimiz yok ...

[Orhan Selim / Tan, 16.8. 1935]

2 1 3

ÜÇLER

Çocukluğumuzda bizi yalnız gulyabani, hortlak, cin ve çeşit

çeşit "iyi saatte olsunlar"la değil, salı günüyle, yere tuz ve ekmek

kırıntısı dökmenin cehennemdeki cezasıyla da korkuturlardı. Fakat

bütün bu gulyabanilerden, uğursuz günlerden duyduğum korku,

bir iki çeşit sayı karşısında içime dolan ürpertilerin yanında

g_erçekten de çocukça kalırdı. Bana ürpertiler veren bu sayılar :

U çler, Yediler, Kırklardı.

Üçlere, Yedilere, Kırklara karışmamak, onların görünmez

elleriyle çarpılıp bir kurbağa biçimine girmemek için gece karanlıkta bahçeye çıkmaktan, çöplüğe su dökmekten ölümden sakınır gibi çekinirdim ...

Çocukluğumdan sıyrılır sıyrılmaz, Tanrı korkusuyla beraber

gulyabani, hortlak, uğursuz günler korkusu da içimden silindi

gitti ... Ne Yedilere, ne Kırklara aldırdığım var. Yalnız, şimdi

gazetelerde : "Habeş işini konuşmak için Üçler toplandılar" gibi

bir haber okuyunca, içimde, eski çocukluğumun korkusuna benzer

demiyeyim, fakat eski çocukluğumun tiksintileri çeşidinden bir

acılık duyuyorum.

[Orhan Selim / Akşam, 1 7.8.1935)

2 1 4

BU ETTİ DÖRT YAHUT GAZETE

YAZICILARINDAN BİR DİLEK

İnatçılık iyi midir, kötü müdür, bilmem. Yalnız bildiğim bir

şey var : İstanbul Sular İdaresi ne kadar inatçıysa, ben de o kadar

inatçıyım. Mademki iş inada bindi, pilavdan kaçaı:ın kaşığı kırılsın.

Ama diyeceksiniz ki, sen kim, lstanbul Sular idaresi kim? Fare

dağa küsmüş de, dağın haberi olmamış. Zarar yok, olmasın.

Farenin, kemire kemire dağı deldiğini de biliriz.

Bir, iki, üç yazdım, bu dördüncüsü ...

Üç ihtimal var :

1 . Ya Sular İdaresi'nden hiç kimse gazete okumuyor;

2. Ya Sular İdaresi'nden hiç kimse TAN gazetesini okumuyor;

3. Ya Sular İdaresi'nden hiç kimse benim sütunumu okumuyor.

Bu üç ihtimalin bir de dördüncüsü var : Sular İdaresi'nden

hiçbir sözü geçer sayın zat, gündüzleri suları kesilen yerlerde

oturmuyor.

Bu dört ihtimalden dördünü de varit görerek, bütün gazete

yazıcılarından bir dilekte bulunuyorum. Herhalde onların içinde

öyle bir talihli vardır ki, onun yazısını Sular İdaresi'nin sayın

zatlarından birisi okur. Bütün gazete yazıcıları, susuzluğa karşı

savaş işinde bana yardımcı olsunlar. Bu yardımlarıyla gündüzleri

sabah yediden gece saat on bire kadar susuz kalan, ellerini

yüzlerini, kaplarını çanaklarını yıkamaktan menedilen birçok

okuyucularına da yardım etmiş, onların imdatlarına koşmuş

olacaklardır.

[Orhan Selim / Tan, 1 7.8.1935]

Varit : olabileceği akla gelen.

2 1 5

KÖPRÜ'NÜN ALTI

- İstanbul'un en sıcak yeri neresidir? ..

- Köprü'nün üstü.

- İstanbul'un en serin yeri neresidir?

- Köprü'nün altı ...

Kadıköy vapurundan iki arkadaş çıktık ve böylece konuşarak,

İstanbul'un en sıcak yerinin hiç olmazsa yarısını altından geçmek

için Adalar İskelesi'ne doğru yürüdük. Önümüzde ve arkamızda

bizim gibi düşünen daha birçok şehirdaşlar vardı ..

Adalar İskelesi'ni geçerek, oradan Boğaziçi iskelelerine ulaşacak ve oradan da köprünün üstüne çıkacaktık. Asfaltın boğucu sıcaklığına girmeden önce Köprü'nün altındaki iskeleleri geçerek

yapılan bu serin yolculuğa o kadar alışmışız ki, ilk geçit olan Adalar

Iskelesi'nin demir parmaklıklarını kilitli ve kapalı görünce afallayıp

durduk. Durduk diyorum, çünkü böyle afallayıp duran, en aşağı,

otuz kırk şehirdaş vardı.

İskelede oturan bir memura sorduk :

- Burası niçin böyle kapatıldı?

Aldığımız cevap kısa, keskin ve iki sözlüktü :

- Şarbaylık kapattırdı!..

Ters yüzü dönerken arkadaşımla yine konuşuyoruz :

- Şarbaylık bu geçidi niçin kapattırdı dersin? ..

- Niçin olacak, benim anladığım İstanbulluları böyle göz

boyayıcı, üstünkörü ve azıcık süren serinlemelerle avunmak

çocukluğundan kurtarmak için. Şarbaylık, şehirdaşlara realist bir

terbiye vermek işini de üstüne almış olacak ...

[Orhan Selim / Akşam, 18.8. 1935]

ı ı 6

1 VE 1 00,000

Bütün dünya hapishaneleri " 1 " adam öldürenlerle doludur.

Dünyanın her yerinde, güpegündüz sokak ortasında " 1 " adam

öldürülürken bunu görüp katilin bıçağını tutmayanlara korkak,

yüreksiz derler.'

Ve en nihayet, " 1 " adam öldürülmeden önce onun öldürülece

ği herkesçe bilinmez. Bunu yalnız, belki ölenle, öldürecek olan

bilir ...

"100.000" adam sade yan yana gelmiş " 100.000" tane "l" adam demek değildir; bundan daha büyük ve daha değerli, daha yaratıcı

bir şeydir.

Ve şimdi, Afrika'nın ortasında en aşağı " 1 00.000" adam

öldürmek için bir hazırlıktır gidiyor, bunu bilmeyen ve duymayan

kalmadı. Birbirlerini tanımayan, aralarında şahsen bir geçmişleri

olmayan, böyle olduğu halde birbirlerini öldürecek olan bu, en

aşağı " 1 00.000" adam, " 100.000" ölüm namzedinin karşısında,

dünya, kollarını yuvarlak göbeğinin üstünde kavuşturmuş, duruyor.

Oysaki, onun bütün hapishaneleri " 1 " adam öldürenlerle

doludur.

[Orhan Selim / Tan, 1 8.8.1 935]

21 7

... KADI OLURSA!..

Dün T AN'ın birinci sayfasında şöyle bir başlık vardı :

"ÜÇLER KONFERANSI'NDA, MUSSOLİNİ'NİN AS

GARİ İSTEKLERİ SORULDlT."

Ben Üçler Konferansı'nın içyüzünü iki satırda bu kadar

belagatle anlatan bir yazıyı az okudum.

Düşünün bir kere. Habeşistan'ı yutmak, parçalamak isteyen

İtalya, sonra bu yalayıp yutmanın sözde önüne geçmek için

toplanan "Üçler"in birisi yine İtalya; sonra Habeşistan'ın nerelerini, nasıl yutmak istersin diye istekleri sorulan da İtalya!..

Hani bir söz vardır : "Anana göz diken kadı olursa, kimi

kimden dava edeceksin? .. " derler.

Habeşistan'ın işi de böyle. Eğer kurtuluş umudunu "Üçler"e

bağladıysa, ·encamı gün gibi ortadadır.

Üç kadı toplanmış, birisi Habeşistan'ı ben alacağım diyor,

yalnız demekle kalmıyor, ordularını bile hazırlamış; geriye kalan

iki kadı ise :

"İyi ama, diyorlar, böyle yağlı bir parçayı toptan sana

bırakacak değiliz a!.. İsteklerinin bir hududunu çiz ki, bize de ne

kaldığını anlayalım!.."

insanın anasına göz diken kadı bir tane olsa belki barış

yolundan bir çıkış noktası bulur; fakat kadıların üçü de niyeti

bozmuşlarsa, yapılacak iş piştova sarılmaktır.

[Orhan Selim / Tan, 19.8.1935]

Belagat : etkili, güzel ve sanatlı konuşma, dil uzluğu; Encam : son, işin sonu.

2 1 8

VUR ABALIYA

Her ulus gibi, Yahudi ulusu da spekülatörler, bankerler,

fabrikatörler, küçük zanaatçılar, işçiler, büyük artistler, bilginler,

ozanlar, filozoflar yetiştirmiştir. Son vakitlere kadar köy elemanları, toprak işleyicileri ve işletenleri yok gibiydi, şimdi bunlar da var.

Yalnız, Yahudi ulusu kendi topraklarından kopup dünyanın

dört bir yanındaki şehirlere, kasabalara dağıldığı ve bu yabancı

ülkelerde birçok güçlüklerle karşılaştığı için zekasını, kurnazlığını

bu güçlüklerin taşlarında bilemiş, geldiği yabancı illerde toprağa

yerleşemediği için şehirlerde ve kasabalarda alışveriş, para, spekülasyon işlerinde öteki uluslardan önce ön ayak olan elemanlar doğurmuştur.

Yahudi tecimeri, Yahudi para babası ve spekülatörü öteki

ulusların tecimerlerinden ve para babalarından daha kurnazsa, bu

yukarıda söylediğim sebepler gibi tarihi özelliklerden ileri gelmiştir. Yoksa bir Yahudi spekülatörü ve para babasıyla bir Alman, bir Macar ve bir İngiliz spekülatörü ve bankeri arasında sosyal

fonksiyon ve ekonomik egemenlik bakımından ayrılık yoktur.

Her ulusun, işleyicisine, artistine ve bilginine karşı duyduğum

saygıyı, Yahudi işleyicisine, artistine ve bilginine karşı da duyarım.

Her ulusun spekülatörü karşısında duyduğum tiksinti ile Yahu'di

spekülatörü karşısında duyduğum tiksinti de birbirine benzer.

Ve son yıllarda birçok Avrupa ülkelerinde görüldüğü gibi yerli

ulusun spekülatörü ve para babasının elinde oyuncak olarak,

Yahudi ulusuna toptan saldırmaya aklım ermez.

Yahudi ulusunu toptan bir "abalı" yapmak ve sıkışınca ona

vurmak, Almanya'da Alman, İngiltere'de İngiliz spekülatörüne,

para babasına körükörüne uşaklık etmekten başkaca bir şey

değildir, bence.

[Orhan Selim / Akşam, 19.8.1935}

2 1 9

DUR !

Ağır bir hastam vardı. Doktorlar : "Acele ameliyat," dediler.

Hastayı bir taksiye bindirdik. Yola çıktık.

Ameliyatın yapılacağı hastane Boğaziçi'nde. Vakit dar. Elden

geldiği kadar çabuk gitmek lazım.

Beşiktaş'ı geçtik geçmedik, şoför birdenbire otomobili durdurdu. "Ne oldu? Ne var?" demeye kalmadı, iş anlaşıldı.

Meğerse seyrüsefer işyarları şoförlerin vesikalarını kontrol

ediyorlarmış.

Önümüzde vesika kontrolü yapılan dört beş taksi daha var.

Sıra bize gelinceye dek bir hayli bekledik. Ama o bekleyişi bir bana

sorun, bir de hastaya!

Neyse, sıramızı savdık ve yine yola çıktık ve yolda beni bir

düşüncedir aldı :

Şoförlerin ehliyetnamelerini kontrol etmek gerektir, buna

diyeceğim yok. Yalnız bu kontrol işi taksinin içinde yolcu olmadığı

vakit yapılamaz mı? Çünkü unutmamak lazımdır ki, bizde taksiye

binenlerin, binmeye mecbur kalanların yüzde sekseni eğlenmek,

otomobil gezintisi yapmak için değil, geri ve geç kalmasından

canları gibi korktukları bazı işlerini görmek için bu masrafa

katlanırlar.

Hem "vakit" kazanmak 'için "nakit" kaybet, hem de bir

"DUR!"la kazandığın "vakti" elden çıkar!.. Bu olur mu?.

[Orhan Selim / Tan, 20.8.1935]

2 20

DAGILDI

Dağıldı.

Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir; Üçler Konferansı'nın

da kırklara karışıp yok olacağı ilk gününden ortadaydı.

Dağıldı. ..

Toplandığı vakit Habeşlere ne iyilik yapacaktı ki, dağıldığı

vakit ne kötülük olsun? Toplandılar, paylaşalım, diye; dağıldılar

aslan payını birbirlerine kaptırmak istemedikleri için ...

Dağıldı ...

Goluva horozu, Britanya aslanı ve iki başlı Roma baltası,

Habeş keçisini ürkütmeden parçalamak için aralarında anlaşamadılar. Şimdi iki başlı balta, keçinin boynuna inmek için bilenirken; altın ibikli Goluva horozunun çırpınışlarını ve Britanya aslanının

tunç topuzlu kuyruğuyla denizlere vurarak ortalığı birbirine

kattığını bile göreceğiz belki.

Fakat bu gürültü ve patırdılar iki başlı baltaya kurban gidecek

olan uzun, ipek tüylü Habeş keçisine acıdıklarından değil, onun

etinden kendileri de tadamadıkları içindir. ..

[Orhan Selim / Akşam, 20.8.1935]

22 1

REKLAM YENİLDİ

Sporla çok uzaktan alakası olan bir adamım. Çocuğumun

sporla uğraşmasını isterim; fakat benim anladığım manada. Spor

için spor değil, rekor kırmak için spor değil, şöhret için, para için

spor değil, sadece vücudünü sağlamlaştırmak için spor manasında.

Sporla, hele sporun güreş soyuyla çok uzaktan alakadarım. Bu

böyle olduğu halde Dinarlı Mehmet Pehlivan diye bir güreşçinin

Amerika'da ün saldıktan sonra İstanbul'a geldiğini biliyordum. Ve ·

ne yalan söyleyeyim. Dinarlı'yla Mülayim Pehlivanın yapacakları

güreşin sonunu merakla bekliyordum. Bendeki bu merakı, Dinarlı'nın etrafında, tıpkı piyasaya yeni sürülen bir diş macunu için yapılan reklam çeşidinden bir reklam silsilesi zorla uyandırmıştı.

Dinarlı, Mülayim Pehlivana yenildi. Oysaki, yenilen reklamdı.

Ve ben, sporla çok uzaktan alakası olan adam, bu yenilen reklam

yüzünden Dinarlı'ya kırıldım. Bu kırgınlık, reklamına kapılarak

aldığım bir diş macununun işe yaramaz çıkmasından duyacağım

kırgınlığa benziyordu.

Reklam kuvvetli şeydir, fakat bir yenilmeyegörsün, çünkü en

gü,ç belini doğrultabilen şeylerden biri de yenilen reklamdır ...

[Orhan Selim I Tan, 21 .8.1935]

2 2 2

MEGALOMANİ

Yalnız insanlarda değil, ağaçlar, tabiat kuvvetleri ve hayvanlar

1

arasında da megalomanlar vardır.

Ağaçlardan, kavak ağacı megalomandır. Gözü yukarıdadır,

kendini beğenir, uzadıkça uzar.

Tabiat kuvvetlerinden yıldırımda megalomaniyi görebiliriz.

Yıldırım inmek için yüksek yerler arar, öyle aşağı yerlere düşmekten sakınır.

Hayvanlara gelince; meğerse sivrisinek en büyük megalomanlardan biriymiş.

Denemişler, bir yere iriyarı bir atla uyuz bir eşek kapamışlar,

sonra buraya bir yığın sivrisi�ek salmışlar.

Üç saat sonra atla eşeği gözden geçirince bir de ne görsünler?

Bir tek sivrisinek bile uyuz eşeğe saldırmamış; sivrisineklerin

topu birden atın üstüne çullanıp kanından tatmak istemişler.

"Yemişli ağaçlar taşlanır" sözüyle, eşeği bırakıp ata saldıran

sivrisineklerin bu megalomanisi arasında bir benzerlik yok rriu?

[Orhan Selim / Akşam, 21 .8.1935]

223

TAKSİM BAHÇESİ VE BEYAZIT KAHVESİ

Taksim Bahçesi denince aklıma, bir çocuk arabasını iten ak

prostelalı şişman bir dadı, Avrupa'nın kim bilir hangi barından

artakalmış yarı çıplak, zavallı üç Lehli kızın varyete numaraları ve

pembe, sarı abajurların altında yemek yiyen türlü çeşit, Fransızca

konuşur baylar, bayanlar gelir.

Taksim Bahçesi İstanbul'un en bakımlı açıkhava gazinolarından biridir. Beyoğlu yakasında kurulmuş olması ona, Beyoğlu'nda kurulan her şey gibi daha bakımlı olmak haksızlığının üstünlüğünü

vermiş.

İstanbul'un en güzel anıtlarından birisinin serinliğinde dinlenen Beyazıt Kahvesi ise Üniversite gençliğinin toplandığı bir avuç yeşilliktir.

Bu bir avuç yeşillik bakımsızdır, daracaktır. Onun bu darlığı

genişletilemez ve bu bakımsızlığı bakımlılandırılamaz mı?

Taksim Bahçesi'yle Beyazıt Kahvesi arasındaki ayrılık, çok

eski günlerden beri gelen yanlış bir şehircilik politikasının, İstanbul'

un öz yakasını gözden ırak ve Beyoğlu yakasını göze ·yakın

tutmak politikasının elle tutulur iki örneğidir, bence.

[Orhan Selim / Tan, 22.8.1935)

2 24

KÖYLÜYE ÖGÜTLER

Bir Alman profesöründen " KÖYLÜYE ÖGÜTLER" adında

bir kitap çevirmişler. Bu kitap, fıstık ekiminin hangi yollarla en

verimli ve en yayılımlı olacağını anlatmak işini üstüne almış.

Kitabın adından da anlaşılacağı gibi fıstıkçılıkla uğraşan

köylülere "ÖGÜT" veren bu kitabı bir köylünün okuyup anlaması

gerektir.

Oysaki, bu kitabı anlasa anlasa, bir köylü değil ziraat

enstitülerinden çıkmış bir adam anlayabilir. İki üç satırda bir

Latince bir termin, iki üç yaprakta bir köylünün ne demek

istediğini bile kavrayamayacağı bir öğüt ...

Henüz köylüler ziraat enstitülerinden diplomalı olmadıklarına

göre, bu kitabı çevirenler ya kitabın adını ters koymuşlar, ya köyü

ve köylüyü tanımıyorlar.

[Orhan Selim / Akşam, 23.8.1935]

225

NANE

Bütün çiçeklerin ve yeşilliklerin arasında kokusuna en çok

bağlandığım nanedir. Nanede çocukluk masallarının kokusu vardır.

Bu bir serin, bir ışıltılı yeşil kokudur.

Nane suyunu ve nane şekerini naneden mi yaparlar? Bilmem!

Fakat su ve şeker biçimine giren nane naneliğini kaybeder, bence ...

Şeker ve su biçimine giren nane, elle tutulmaz, gözle görülmez bir

masal kokusu olmaktan çıkar, ağıza ve mideye giren bir çeşit

endüstri eşyası olur.

Yeşil bir nane demetiyle, aspirin hapları gibi biçime sokulmuş

bir şeker yahut hacı yağı gibi şişeye konulmuş bir kokulu suyun

arasındaki benzerlik, İstanbul'un tabiat vergisi güzelliğiyle bu

güzelliğin yamru yumru şehirleşmesi arasındaki ayrılık gibidir.

(Orhan Selim / Tan, 23.8.1935]

226

BİR TELEFON KONUŞMASI

- Alo, bizim buralarda su akmıyor, musluklar kurudu, susuz

kaldık.

- Ne vakitten beri suyunuz gelmiyor?

- Sabahın saat yedisinden beri!

- Üzülmeyin, üç saat sonra suyunuz gelecektir. Sıranızı

bekleyin!..

Bir su şirketi ile bir su alıcısı arasında 20 gün ikide bir böyle bir

telefon konuşması olursa ve bir şehrin bir büyük parçasındaki

mahalleleri nöbetleşe, sırayla suya kavuşurlarsa, o şehrin o büyük

parçasına su vermek işini üstüne alan bir şirketin dağılması,

mukavelesinin bozulması gerçekleşir, değil mi? ..

Öyle sanıyorum ki, buna "Hayır!" diyecek kimse yoktur.

Yukarıdaki telefon konuşmasını ikide bir "Üsküdar ve Kadıköy Su Şirketi" ile yapan benim.

Bir şehri ışıksız bırakmak nasıl bir cürümse bir şehrin büyük

bir parçasını haftalarca susuz bırakmak ve işi sıraya nöbete koymak

da öylece bir cürümdür.

Bu işe uğraşması gerek olanların "Üsküdar ve Kadıköy Su

Şirketi"yle son ve ağır bir konuşma yapmalarını istemek, bir

şehirdaş olarak benim hakkımdır.

[Orhan Selim I Akşam, 24.8.1935]

227

DOKTOR VE HASTA

Adamoğullarından birçoğunun korkaklığı, müdahinliği, sığınmak ihtiyacı ve nankörlüğü hastalıklarında ortaya çıkar.

Bir ameliyat masasından yatağına götürülen bir hastanın,

baygınlığından ayıldığı vakit başucunda duran doktora bakışında,

dilenen bir köpeğin yalvarışı, korkaklığı ve müdahanesi vardır.

Tifolu bir hasta, ağır nöbetlerden sonra ilk kendine gelişinde,

doktoruna, büyük fırtınalardan kurtulup durgun bir limana sığınan

bir harap geminin bitkinliği ve çaresizliğiyle sığınır.

Bir hasta için doktor her şeydir, doktordan iyi, doktordan

yüksek adam yoktur. Hele nekahet devresinde, bu doktora tapınma·

duygusu büsbütün artar. Fakat büyük fırtınaların içinden sıyrılıp

durgun bir limana sığınan gemi, nasıl tamir edilir edilmez tekrar

açık denizlere açılır ve sığındığı o küçük limancağızı unutuverirse,

hasta da ayağa kalkar kalkmaz doktorundan uzaklaşır ve çok

geçmeden onu unutur.

Doktorlar, bu bakımdan, nankörlüğe uğramanın acısını en çok

duyan insanlardır.

[Orhan Selim / Tan, 24.8.1935]

Müdahin : yüze gülücü; Müdab,ıne : koltuklama, dalkavukluk.

228

GÖRENEK VE SICAK

Bu yaz İstanbul'da görenekle sıcak, gırtlak gırtlağa kapışarak

kavga ettiler.

Göreneğin ne dar kafalı, ne söz dinlemez, ne akıldan mantıktan anlamaz bir nesne olduğunu bilirsiniz.

Nuh deyip peygamber demeyen bu kara el ceketimizin yakasına yapışmış : "İlle de bunu sırtınızdan çıkartmayacaksınız, çıkartamazsınız," diye ayak direyip durdu.

Fakat, öte yandan sıcak, bizi zırıl zırıl terleterek, emdiğimiz

sutu burnumuzdan getirerek : "Çıkarın şu ceketi, siz onu

çıkarmazsanız ben sizin canınızı çıkaracağım!" diye köpürdü,

etmediğini bırakmadı bize ...

Ceketimizin sırtında geçen bu sıcakla görenek arasındaki

dövüşün sonu ne olacak bilmem. Bu yaz, ne sıcak göreneğin, ne

görenek sıcağın omuzlarını yere değdirdi. Şehrin dışında ceketlerimizi çıkardık, görenek yenildi; şehrin içinde ceketlerimizden kurtulamadık, sıcak yenildi ...

Ben diliyorum ki, gelecek yazki kapışmalarında sıcak, görene

ği her yanda yensin ve biz de ceketlerimizden kurtulalım.

[Orhan Selim / Akşam, 25.8.1935]

2 29

GÖSTERİ

Dün Babıali yokuşunda küçük bir gösteri yapıldı. İki dakika

süren ve yalınayak çocukların yaptıkları bir gösteri.

Ben yokuşun alt başındaydım, yokuşun başından aşağı doğru

bir taksi iniyor ve taksinin peşinden bağrışa çağrışa yirmi otuz

gazete satıcısı çocuk koşuşuyorlardı.

Taksi yanımdan gelip geç.ti. Baktım, içinde Çoban Mehmet

Pehlivan var. Ağzı kulaklarında, ara sıra taksinin arka camından,

taksinin peşi sıra koşan çocuklara bakıyor. Onun kalın boynu

üstünde bir çocuk başı gibi gülen kafasını gören çocuklar daha

kuvvetle haykırışıyorlar ve sıska, çıplak, dermansız bacaklarıyla

daha hızlı koşuyorlar.

Halkın içinden çıkmış, halkla bağını kaybetmemiş, halk

kuvvetinin elle tutulur, gözle görülür bir heykeli gibi duran bu

pehlivan için, halk çocuklarının yaptığı bu gösteriyi, ben de ağzım

kulaklarımda, seyrettim.

[Orhan Selim / Tan, 25.8.1935]

PLAJDA

Dün plaja gittim. Denize girmek için değil. Bu yumuşak ve

serin maviliğin içinde çocuklaşmanın tadından, siyatikli bacağım

beni alıkoyuyor.

Dün plaja gittim, bana orada randevu veren bir bildiği alıp

yolunu bilmediği evime konuk götürmek için.

Güneşin altında yaldızlanan kumun üstü ve ışıl ışıl, pırıl pırıl

parıldayan denizin içi sayısız bir kalabalıkla doluydu. Kadınlı

erkekli, çoluklu çocuklu bir yığın mayo kıvıl kıvıl kımıldanıyor.

Birdenbire başım döndü, gözlerim karardı ve çabucak anladım ki,

bu kalabalığın arasında bizim bildiği seçmenin, ayırt etmenin yolu

yoktur.

Bir biçimde üniforma giymiş bir taburun içinde "tek"ler nasıl

kaybolursa, çıplaklığın üniformasını taşıyan bu plaj kalabalığında

da bir .tek adam öyle yok oluveriyor.

Nasrettin Hoca'nın "Ye kürküm ye!" filozof isini bir başka

bakımdan bir daha anlamış oldum.

Adamoğulları giyimleri ve kuş;ımlarına göre yalnız saygı

görmüyorlar, giyimleri ve kuşanılan onları birbirlerinden ayırt

ettiren sosyal, ekonomik ve psikolojik özelliklerinin bir gösterimi

de oluyor.

[Orhan Selim / Akşam, 27.8.1935]

2 3 1

KADIKÖY VE ÜSKÜDAR SU ŞİRKETİ

Her yıl İstanbul'un başına bir ecnebi şirketinin derdi musallat

olur. Her yıl İstanbul gazetelerinde bir ecnebi şirkete hücumlar

yapılır. Her yılın bir söz dinlemez, üzerine aldığı ödevi yerine

getirmez ecnebi şirketi modası vardır.

Bir yıl telefon, Öteki yıl tramvay, daha öteki yıl elektrik

şirketleri yaptıkları mukaveleleri yerine getirmemekte boy gösterirler. Bu yıl Kadıköy ve Üsküdar Su Şirketi, geçmişteki benzerlerinin aksiliğini. halkı hiçe saymalarını kat kat bastırdı.

Kadıköy ve Üsküdar yakalarında suyu bazen saatlerce keserek, bazen zemzem dağıtıyormuş gibi damla damla akıtarak bize çektirmediğini bırakmayan bu şirketten hesap sormanın vakti

gelmedi mi?

Daha ne güne dek suyumuzla oynayan bu laf anlamaz

kurumun elinde oyuncak olacağız?

[Orhan Selim / Tan, 27.8.1935)

232

ÜZÜM VE KARPUZ

Bir salkım üzüm düşünün, kehribar gibi, kabuğu ince ve

buzlu, kütür kütür bir salkım üzüm.

Bir Tekirdağ karpuzu düşünün. Bıçağın altında çatırdayarak

yarılınca gözlerinizin önüne serin bir kızıltıyla serilen bir Tekirdağ

karpuzu ...

Bir salkım üzümü, �anelerini birer birer kopararak yerken

duyduğunuz tadın içinde son yeşilliklerin ve son yaz kokularının

çeşnisi vardır.

Bir Tekirdağ karpuzunun serinliğindeki tadı ise ne bir

dondurma bardağında, ne de buzlu bir şerbette bulabilirsiniz.

Gel gelelim : karpuzu yiyin, onun ardından hemen bir salkım

üzümden bir taneciği ağzınızın içine atın, duyacağınız tat öyle

kötü, öyle iğrençtir ki, karpuza da, üzüme de bir daha elinizi

süremeyeceğiniz gelir ...

Ayrı ayrı o kadar serinletici, o kadar tatlı olan iki güzeller

güzeli yemişin birbiri ardınca bir ağızda birleşmelerinin böyle

beklenilmedik kötü bir sonuç vermesi düşünülmeye değer bir

nesnedir.

[Orhan Selim / Akşam, 29.8.1935]

233

AMERİKA VAHŞİLERİ

Elime, çocuklar için çıkarılmış eski ve yeni birçok mecmua

geçti. İçlerinde değerli ve çocuklar için faydalı yazıların yanında,

"Okyanusya Vahşileri Arasında", "Afrikalı Yamyamların Elinden

Nasıl Kurtuldum?" gibi baştan geçti hikayeleri, tefrikaları var.

Bunları üşenmeden okudum.

Müstemlekeci Avrupa devletlerin çocuklarında, müstemleke

halkına karşı bir düşmanlık uyandırmak için yazılan ve Avrupalı

çocuğa, kendisinin Asyalı.ve Afrikalıdan çok daha yüksek bir varlık

olduğunu telkin etmek ülküsüyle ortaya çıkarılan bu yalancı ve

düzenbaz neşriyatın, bizim çocuklarımızla ne gibi bir bağı olabilir? ..

Eskiden "Amerika Vahşileri" diye filmler gösterilirdi. Bu

filmler yüzünden, birçok sinemacılar para kazandıydı ama, memleket çocukları, istilaya uğramış yurtlarını korumak için uğraşan insanları "Amerika Vahşileri" adı altında tanıdı gitti .. .

"Amerika Vahşileri" dolabına kapılmayalım artık .. .

(Orhan Selim / Tan, 30.8.1935]

234

BALIK TAŞIMAK

Balığa bayılırım. Göl, dere, tatlı su balığına değil, denizde

yaşayan balığa. Bana öyle gelir ki, tatlı su balıkları dereye, göle ters

ve kötü bir rastlamanın sonunda düşmüş ve balıklıklarını kaybetmiş zavallı varlıklardır.

Balığa bayılırım. Hamsisinden uskumrusuna kadar hepsinin

eti, bence etlerin en tatlısıdır. Kefal ve levrek gibi lüks balıklara pek

yanaşmasam da, kolyos ve palamut balığını, elden geldiği kadar,

evden eksik etmemeye çalışırım.

Balığın yenmesi kolaydır. İş kılçığını yutmamaya çalışmakta ...

Balığın güç olan nesnesi taşınmasıdır, bence.

Beyoğlu'nda, İstanbul yakasında, balık pazarlarına yakın

oturanlar, mahallelerinden balıkçılar geçen şehirdaşlar için balık

taşımak diye bir şey yoktur. Fakat, bizim gibi şehirden uzak

yerlerin oturucuları için, balığı pazardan alıp vapurda, tramvayda

ve en sonra yayan elde taşıyarak, hele bu sıcakta, eve getirmek

kadar zorlu bir iş az vardır doğrusu.

Balık bu. Kaç kat kağıda sarsan yine kokusu çıkar ve suyu

akar. Başkaları ne yapıyorlar bilmem, fakat ben her balık alışımda

üstüm başım, deniz suyu ve kokusuyla liulanmış eve geliyorum.

Balık taşımanın bana bir kolayını öğreten olsa sınırsız borçlusu

olurdum! ..

[Orhan Selim / Akşam, 30.8.1935]

235

İKİ SATIŞ İLANI

Dün okudum. Bir ana bir gazeteye başvurmuş. Demiş ki :

- On bir yaşındaki oğlum Orhan'ı geçindirmekten aciz

olduğum için bir hayır sahibinin yanına evlatlık olarak vermek

istiyorum. Kendisi terbiyeli, açıkgöz ve babadan yetimdir. Bunu

gazetenize yazınız.

Dün okudum. Bir diş macunu gazetelere aşağı yukarı şöyle bir

ilan vermiş :

" ... diş macununu kullanırsanız dişleriniz üç gün içinde inci

gibi beyazlaşır." " ... diş macunu sıhhidir, kokuludur ve en temiz

laboratuvarlarda hazırlanmıştır."

Gazetelerde çıkan bu iki satış ilanını dün okudum. Gazetelerde neler okunmaz ki ...

[Orhan Selim / Tan, 31 .8.1935)

236

RUHLARI BİLE SÖMÜRGECİ

Bir gazetede okudum :

..

Bir lngiliz milyoneri ölmüş. "Olür elbette, yalnız milyoner

olmayanlar ölecek değil a, sırası gelince milyonerler de ölür,"

diyeceksiniz. Doğru, ancak, bu İngiliz milyoneri öldükten sonra,

öteki dünyadan, bu dünyada kalan dul karısıyla konuşmaya

başlamış. "İşte bu olmaz!" demeyiniz. Bunun olmayacağını ben de

bilirim. Siz bir dakika öteki dünyaya gi'clenin bu dünyada kalanlarla

konuşabileceğine inanır gibi gözükünüz de, ben sözü bitirebileyirri.

Ölen İngiliz milyonerinin ruhu, dul karısına, orasının nasıl bir

yer olduğunu uzun uzun anlattıktan sonra demiş ki : "Burada bir

de zenci çocuğunun ruhu var, hizmetçiliğimizi yapıyor, işlerimizi

görüyor ... "

Anlıyorsunuz a, öteki dünyadaki ruhları bile sömürgecilik

etmekten vazgeçemiyor ...

[Orhan Selim / Akşam, 31 .8.1935)

237

YUMUŞAK YÜREKLİ BİR BİLDİK

Bir dostum anlattı :

"Geçenlerde Beyoğlu yakasında bir bara gıttım. Varyete

numaraları dolgun. Arap dansları, yerli dansları, İspanyol dansları ... Derken sahneye dört beş çocuk çıktı. Yaşları sekizle on iki arası. Birisinin dizkapağı kanamış, topunun ayakları kir içinde ve

hepsi iskelet gibi, sapsarı. Güçlükle kımıldanıyorlar. Panayırlarda

gezginci sirklerin gösterdikleri hasta ve bakımsız maymun yavrularına benziyorlar. Hele içlerinden bir tanesi bir solo şarkı söyledi, hayatın güzelliğini, çiçeklerin boyasını ve güneşin sıcaklığını

anlatan bir şarkı. Gözlerim doldu. İçim burkuldu. Her şeyden önce

balıkyağına ihtiyaçları olan bu yavrucukların böyle gece saat onda

'icra-yı lubiyat' etmeleri fenama gitti pek."

Bu yumuşak yürekli bildiğin anlattıklarını olduğu gibi yazıyorum. O çocuklara acımış, haklıdır. Ben de acıyorum. Yalnız ben, sade çocuklara değil, yumuşak yürekli bildiğe de acıyorum.

' (Orhan Selim / Tan, 2.9.1935)

lcr.ı-yı lubiyaı : oyun oynama, eğlenme.

238

AL Ti ÜSTÜNDEN DEGERLİ

İstanbul'un dört bir bucağı için olmasa da, birçok mahallelerinde, sokak ve meydanlarında toprağının altı üstünden daha değerliymiş meğer.

Kazma, yalnız yıkmak için inmez, bulmak, ortaya çıkarmak ve

yaratmak için de işler.

İstanbul'un altını üstüne getiren araştırıcı kazmalar da değerli

tarihi anıtları, izleri yer yer ortaya çıkarıyor. Bakıyorsunuz, bir

kazmanın sesi toprak altındaki bir Bizans sarayının kubbesinde

yankılanıyor; bakıyorsunuz, bir kazmayla ortaya değeri ölçülmez

bir vazo fırlıyor.

. İstanbul'un altını üstüne getiren bu kazmaların Taksim,

Ayaspaşa, Suadiye yolu üstünde de işlemesini dilerdim. Belki

böylelikle o birbirinden kötü "kübik" apartmanlardan, köşklerden

kurtulmuş olurduk. Fakat biliyorum ki, bu bucakların toprağı

altından bile ne oymalı bir mermer direk, ne üstü nakışlı bir tunç

çanak çıkabilir. Ne yazık!..

[Orhan · selim / Akşam, 2.9.1935]

239 ,

İYİ , GÜZEL, DOGRU, FAKAT ...

Tramvayların kapıları kapandı. Durak yerlerinde açılıp kapanacak yalnız. İyi!..

Tramvaylar yürürken inip binenlerden ceza alınacak. Güzel!..

Tramvayların arkalarına çocukların asılmaları ve basamaklarına binmeleri yasak. Bu da doğru!..

Yalnız!..

Ne olur, bir "iyi" bir "güzel" ve bir "doğru"dan sonra, bir kerecik olsun, "yalnız, fakat, ancak" gibi sözler yazmaya zorlanmasak!..

Tramvayların arkalarına çocukların asılması ve basamaklarına

binmeleri yasak ... Doğru. Ancak, bu yasağı dinlemeyen çocukların

kafalarına, gözlerine suratlarına yumruk, tekme ve tokat atarak

yola getirilmek istenilmeleri, ne güzel, ne iyi ve ne de doğrudur ...

[Orhan Selim / Akşam, 3.9.1935]

SIRA BEKLEMEK

Bir vapur iskelesinde bilet gişesinin önü. Kalabalık. İğne atsan

yere düşmeyecek. İtişen kakışan. Diyeceksiniz ki, "Akşamları

dönüş ve sabahları gidiş vapurlarında bütün gişelerin önü böyle

olur. Biz buna alıştık. Sanki ne diye şimdi tutup bunu yazıyorsun?"

Belki hakkınız var. Bir iki fazla memur ve tahta perdelerde

açılacak bir iki delikle bu itişip kakışmanın, bu yazın güneşte, kışın

karda, yağmurda bekleşmenin önüne geçilebileceği halde geçilmek

istenmediğini biliyorum. Onun için bu yazıyı yazarken bunun

önüne geçilir diye düşünmüyorum.

Alışma denilen nesneye ben de alışmaya çalışıyorum. Yalnız

bu işte bir türlü alışamadığım bir şey var. Sıra beklemeye

yanaşmayan açıkgözlerin saygısızlığı. Düşünün bir kere, yorgun

argın gelmişsiniz, biletinizi almak için gişenin önündeki kalabalığın

kuyruğunda yerinizi tutmuşsunuz. Sıra size gelsin diye bekliyorsunuz. Birden, telaşlı bir açıkgöz, sizi şöyle bir yana iterek önünüze geçiveriyor. Yahut gişenin öbür başından, elini deliğe uzatıveriyor.

Bu açıkgözler bir iki olsa, yine neyse. Bilet alıcıların dörtte üçü bu

kurnazlığı gösterirlerse ne yaparsınız?

[Orhan Selim / Tan, 4.9.1935)

24 1

YİNE ÜSKÜDAR VE KADIKÖY

SU KUMPANYASI

Üsküdar ve Kadıköy Su Kumpanyası'nın bu kıyılar oturucularına karşı gösterdiği saygısızlık için yazdığım yazıyı okuyan bir şehirdaş bana bir mektup gönderdi. Çok dikkate değer bulduğum

bu mektubun önemli yerlerini aşağıya geçiriyorum :

" ... Bu Kumpanya İstanbul' da sınır dışı orduları varken her

evin önceden kestirilmiş su kullanması borcunu 1 8 metre mikaba ve

her metre mikap suyu da 3,5 kuruştan 14 kuruşa çıkarmıştı. Sonra

Operatör Emin'in şarbaylığı günlerinde suyun metre mikabı 1 1

kuruşa indirildi ve her evin kullandığı kadar su parası vermesi

temeli üzerinde anlaşıldı. Ancak, Şirket bu temeli bozmamak

şartıyla, bizden, borularda filan yapılacak düzeltmeler için her yıl

500 kuruş alacaktı.

"Fakat Kumpanya bu sözünde yalnız bir yıl kadar durdu.

Sonra yıldan yıla parayı çoğaltarak suyun metre mikabını 1 1

kuruştan 1 7 kuruşa kadar çıkardı. Şimdi Kumpanya ya suyun metre

mikabını 1 1 kuruşa indirmelidir, yahut bizden yılda 500 kuruş

almamalıdır. Bugüne kadar aldıklarını da geri vermelidir."

Okuyucumun yerden göğe kadar hakkı vardır. Bu işle

uğraşması gerek olanların tez elden harekete geçmelerini bekleriz.

[Orhan Selim I Akşam, 5.9. 1935)

Metre mikap : metr<' küp.

BÜYÜK BİR FACİA

İstanbul'da yangın olur, bilmem kaç şehirdaş evsiz kalabiliriz.

Deriz ki, daha doğrusu diyebiliriz ki : "Ne yapalım, kaza bu!

Yangın, çıkacağını önceden haber vermez ki, ona göre tedbir

alalım. Bizim yapacağımız iş itfaiyeyi yetiştirmek, yangını elden

geldiği kadar çabuk söndürmek ve elden geldiği kadar az şehirdaşın

evsiz kalmasını temin etmek. "

İstanbul'da Kadıköy ve Üsküdar Su Kumpanyası suyunu

keser. Bilmem kaç şehirdaş susuz kalır. Derler ki, daha doğrusu

sıkılmadan diyebilirler ki : "Ne yapalım, borular tamir ediliyor,

yahut bilmem nereye suyu çıkarabilecek vasıtalar noksan. "

İstanbul'da 1000 çocuk okulsuz kalır. İşte bu ne yangına

benzer, ne susuz kalmaya. Bu tevil edilmez bir faciadır. 1000

çocuğun okulsuz kalması bilmem kaç şehirdaşın evsiz ve susuz

kalmasının yekunuyla bile ölçülemeyecek bir felakettir, bence.

[Orhan Selim I Tan, 5.9. 1935]

243

İNMEK VE BİNMEK

Dikkat ediyorum, bizim oralarda, Erenköy yakasında işleyen

tramvaylarda binişlerle inişler İstanbul tramvaylarmdakilerine hiç

benzemiyor.

Selamiçeşme ile Bostancı arasında oturan yerlilerin birçoğu

tramvaya, çekçek, yahut uzun arabalara biner gibi biniyorlar, öyle

ağır, öyle edalı ve yine öyle iniyorlar.

İsta�bul yakasında işleyen tramvaylara iniş ve biniş hareketleri, acele, itişe kakışa, geç kalmamak korkusu ile çırpınan bir yürek heyecanıyla telaşlıdır.

Oysaki, akşam vapurlarının müşterilerini iskeleden alan bir iki

tramvay seferi bir yana bırakılacak olursa, Üsküdar-Kadıköy

tramvaylarında, hele ikindi ve öğle saatlerinde ununu elemiş, eleğini

asmış bir mütekaidin ağır kalınlığıyla yapılan inişler ve binişler

insanı çileden çıkartıyor.

Bu hal kumpanyanın da gözüne çarpmış ki, arabaların içine :

"Tez bin, tez in ki, tez gidesin!" diye yazılar yazdırmış.

Fakat ben anlıyorum ki, bizim oraların "kir-ı kadim" yerlileri

bu nasihati nasıl olsa tutmayacaklardır. Ve o semtler, lstanbul

yakasının gürültüsü içinde yetişmiş şehirdaşlarca yüzde yüz

zaptedilmeden önce, buranın tramvayları, elektrikle işlemelerine,

ray üzerinde kaymalarına, çan çalışlarına rağmen eski zamanlarda Alemdağı sefasına çıkmış öküz arabalarına benzemekten kurtulamayacaklar.

[Orhan Selim / Tan, 7.9.1935]

Kar-ı kadim : eski zaman işi, eski tarz.

244

BİR İNANILMAZ İSTATİSTİK

Amerika'da basılan bir istatistiğe göre : "Brezilya'da mart

ayından eylül başlangıcına kadar 7.750.000 akr kahve, yok edilmiş.

Amerika'da 1933 yılında 6 milyon 200,000 domuz öldürülmüş.

Los-Angeles'de her ay 20.000 litre süt lağıma dökülmüş, Hartford'da ise her gün lağımlara dökülen sütün litresi 20,000 imiş.

Kaliforniya'da Ağustos ayı içinde bir buçuk milyon portakal

çöplüğe atılmış. Oregon'da bütün armut veriminin yarısı köpeklere

verilmiş. Öldürülen ve yabani kuşların pençesine bırakılan koyunların sayısı ise yüz binlerce imiş. Amerika'da 100.000 hektarlık çilek oldukları yerde çürümeye bırakılmış. Hindistan'da, Seylan'

da, Neerlandez'de çay rekoltesini % 15 indirmek için şimdiye

kadar denize 30.000 ton çay dökülmüş ... "

Bu korkunç istatistiği, bu "köpeklere yedirilmiş", "çürütülmüş", "denize dökülmüş" çayların, kahvelerin, koyunların bilan

çosunu sonuna kadar yazacak olsam yer yetişmez.

Dünyada geçen yıllar içinde açlıktan ölen insanların sayısı

milyonları geçtiğine göre, şu yukarıya yazdığım istatistiğe insanın

inanacağı gelmiyor. Fakat ne yaparsın ki, inanılması güç olan şeyler

doğruluklarını ve gerçekliklerini kaybetmiş olmuyorlar.

[Orhan Selim / Akşam, 8.9.1 935]

245

PARA CEZASI

Para cezaları, bana göre sosyal bakımdan kaldırılması gerek

olan cezaların başında gelir.

Paralı bir adamın vereceği para cezası, eninde sonunda onu,

yıkmaz. Parasız bir adamın verdiği en küçük bir para cezası ise

yıkımdır.

Para cezalarını ayrı . ayrı biçimlerde ve uluorta kullanan

ülkelerden biriyiz. Bizde para cezasını yalnız hak yerleri, belediyeler değil, ticaret ve sanayi kurumları da keser.

Trenler para cezası keser, vapurlar para cezası keser, şirketler

para cezası keser.

Trene binersiniz, bilet almayı ya unutmuş, yahut gişelerin

önündeki kalabalık yüzünden treni kaçırmak korkusu ile alamamışsınızdır. Tren kalkar. Biletçiye biletinizin olmadığını söylersiniz.

Size bilet kescı , fakat iki misli bir fiyatla. Bu verdiğiniz fazlalık bir

para cezasıdır. Bu Akay'da da böyledir, Şirket'i Hayriye'de de,

Haliç'te de ...

Onların sizden böyle bir para cezası kesmeye Qe hakları

vardır? Bileti gişeden almakla trende yahut vapurun içinde almak

arasındaki fark nedir?

Bizde bu gibi şirketlerin, ilk önce, yarı müstemleke şeraiti

içinde bulunan Osmanlı İmparatorluğu zamanında kurulmuş

olması, bu keyfi para cezasının kaynağıdır. Bunun önüne geçmek

zamanı gelmiştir sanırım.

[Orhan Selim / Tan, 8.9.1935]

Şerait : koşullar.

İKİSİNİN ORTASI

Dün ortalık birdenbire serinledi. Belki son bir iki sıcak akını

daha olacak, sonra, soğuk ...

Nasrettin Hoca kışı da sevmezmiş, yazı da. Ona : "Ne

sıcakları seversin, ne soğukları, bu ne biçim iştir? .. " diyenlere :

- İlkbahara sözüm yok, ona bayılırım işte! demiş ...

Ben, Nasrettin Hoca gibi düşünmüyorum. İlkbaharla sonbahar, yazın başlangıcıyla kışın başlangıcı keçiboynuzu gibidir, bence. Bu yıl bölümlerinden, bir damla tat" almak için, bir lokma

sıcağı ve bir parçacık soğuğu duymak için yığınla posa çiğnemek

ister. İlkbaharla sonbahar, içine yarıdan çok su katılmış süte benzer.

İlkbahar, 14 yaşındadır bence, ne çocuk, ne delikanlı. Sonbahar ise

50 yaşındadır, ne genç, ne yaşlı !..

İlkbaharla sonbahar boyalarıyla, kokularıyla _ve çizgileriyle

cılız, siliktir. Birinde bir başlangıcın şaşkınlığı, öbüründe bir bitişin

afallayışı vardır.

İlkbaharla sonbahar yıl bölümlerinde "ikisinin ortası"dır. Ve

ben her sırası geldikçe yazdığım gibi, bundan anlamam.

[Orhan Selim / Akşam, 10.9 1935]

247

ÇOK YAŞAMAK

Elaziz'in en yaşlı adamı Derviş Dayı adında bir ihtiyarmış.

Yaşı 123'e varmış. Ömrünün altmış üç yılını dağda çobanlık ederek

geçirmiş.

* * *

Bana sorsalar :

- Çok yaşamak ister miydin? diye.

Ben sorardım :

- Hangi şartlar içinde?

Çünkü ne Zaro Ağa gibi, ne Elazizli Derviş Dayı gibi, aşağı

yukarı güçlü bir nebat ömrü sürerek bir buçuk asır nefes almayı, su

içip yemek yemeyi istemezdim. 63 yıl dağda çobanlık ettikten

sonra 63 yıl daha bir küçük şehirde bir taş parçası gibi yaşamaktansa, 50 yıl kafamın dikine giderek ömür tükettikten sonra toprak oluvermeyi tercih ederdim.

Ne Rokfeller olmak isterdim, ne de telleri kopuk zavallı bir

telgraf direği gibi bir Zaro Ağa'nın, bir Derviş Dayı'nın uzun

ömrünü sürmek.

[Orhan Selim / Tan, 1 0.9.1935]

BİR ÇAGIRIŞ

Altı Eylülde öğrendik ki, Kadıköy ve Üsküdar Su Kumpanyası, bu yaz bazı çektirdiklerine bakmadan, yıllardır haksız yere iç ettiği saat paralarını da geri vermek istemiyormuş.

Ben bu yazıyı yazarken Eylülün on biriydi. Sizin anlayacağınız, Kadıköy ve Usküdar Su Kumpanyası'nın "Paraları vermeyece

ğim!" diye ayak direyişinin üstünden 5 gün geçti. Abonelerin

Kumpanya'yı hak yerine vermek için el birliğiyle bir · avukat

tutacaklarını da duymuştuk. Bu geçen beş gün içinde bu avukat

tutuldu mu, tutulmadı mı? Bilmiyorum. Benim bildiğim bir şey

varsa, bu geçe11 beş gün içinde, gazetelerin, halka ültimatom verip

meydan okuyan bu Kumpanya'ya karşı elbirliğiyle karşı koymamalarıdır.

İstanbul gazeteleri okuyucularının en aşağı yüzde yirmisi

Üsküdar - Kadıköy yakasında otururlar. Ve bu okuyucular, gazetelerden, böyle bir yardım umut etmişlerdir.

Ben, bütün gazetelerde fıkra, yazı yazanları, karikatür yapanları, fotoğraf çekenleri elbirliğiyle böyle bir yardıma çağırıyorum.

Sesim belki duyulur, belki duyulmaz. Duyulursa sevinirim, duyulmazsa, tek başıma da kalsam sonuna kadar bu bir bakımdan küçük, bir bakımdan çok büyük savaşta, Kadıköy - Üsküdar halkıyla

birlikte yürüyeceğim.

[Orhan Selim / Akşam, 1 1.9.1935]

249

KALABALIK

Kalabalıktan hiçbir zaman korkmadım ve bir kerecik olsun

kalabalığı yadırgadığımı hatırlamıyorum.

Kalabalık içinde, dalgalı bir denizde eriyen bir damla su gibi

eridiğim oldu, fakat hiçbir zaman şuurumu kaybetmedim.

Kalabalık, insan kalabalığı, ileri ve coşkun bir kalabalık kadar

bana heyecan veren bir şey, bir tabiat kuvveti, bir sanat eseri

yoktur.

En iyi yazılarımı her vakit kalabalığın içinde yazmışımdır.

Kalabalığın nabzı damarlarımda atarken ilham denen nesnenin

kanatlarını yüzümde duymuşumdur.

Kalabalığın kokusunu, sesini ve dimdikliğini duymayan,

görmeyen, anlamayan adam, ya mücrimdir, ya hasta. En kötü ve

dar manasında ferdiyetçilik, ya sosyal, ya fizyolojik, çok defa

bunların ikisine birden dayanan bir marazdır. Ve bundandır ki, bu

manadaki ferdiyetçi şairlerin, filozofların hepsi hasta adamlardır.

[Orhan Selim / Tan, 1 1 .9.1935]

Maraz : hastalık.

NE YAPARSIN?

Bir mahalleden geçiyordum. Önümde bir adam gidiyordu.

Dalgın. Başı düşüncelerle dolu.

Mahalle çocukları sokağın orta yerinde zıp zıp oynuyorlar.

Dalgın adam, çocuklardan birisinin zıpzıpına ayağıyla çarptı.

Çocuk başını kaldırıp dalgın adamın yüzüne baktı. Adam iriyarıydı. Çocuk bir şey söylemek istedi, söyleyemedi.

İriyarı dalgın adam, bir mahalle çocuğunun zıpzıpına çarptığının farkında bile değ�l. Yürüdü. Tam mahallenin kıvrımını sapıyordu ki, zıpzıpı çiğnenen mahalle çocuğu bağırmaya başladı. Ağız dolusu sövüyor. Yerden aldığı taşları iriyarı adamın arkasından

fırlatıyordu. Adam durdu. Mahalle çocuğuna baktı. Çocuk yirmi

otuz adım daha geriye kaçarak sövüntüsünü arttırdı.

Adam olduğu yerde duruyor. Ne yapsın? .. Çocuğun üstüne

yürüse, kaçacak; peşinden koşsa olmayacak. Sussa mahalle çocuğu

yaygarayı arttıracak! Ne yapsın? Siz olsanız ne yapardınız? .. Bir

serseri karanlıkta yolunuzu kesse, kendinize yol açmak için

dövüşürsünüt.. Boyu boyunuza uygun bir düşmanla bir kavga

edersiniz. Fakat koskoca bir adam sırnaşık, bacak kadar bir mahalle

çocuğuyla nasıl uğraşır? ..

Önümde giden iriyarı dalgın adam, bütün bunları düşündü ve

yürüdü, gitti. O gözden kaybolduktan sonra da mahalle çocuğu

hala sövüp duruyor, peşinden taş atıyordu.

Gözümle gördüğüm bu işi burada ne diye mi anlattım? ..

Dünya bu, bir gün sizin de dalgınlığınıza geliverir ve bir

mahalle çocuğunun zıpzıpını ayağınızla çiğneyiverirsiniz.

[Orhan Selim I Akşam, 12.9.1 935)

25 1

İSTİHZA

Kökünü kuvvetlerden alan bir alay ve istihza vardır. Bunun

zekayla olan bağı inkar edilemez. Fakat bir de kökünü korkudan,

acizden ve güçsüzlükten alan bir istihza ve alay çeşidine rastlanır.

Bu, belahatın, tereddinin ve ruhi hastalıkların verimidir.

Bu iki çeşit istihza ve alay arasındaki farkı anlamak için dahi

olmak istemez. Kuvvetli adamın istihzasında birinci unsur neşedir,

zekadır. Buna, aydınlık istihza ve alay çeşidi diyebiliriz. İkinci çeşit

istihza ve alay karanlıktır. Kaynağını iftiradan ve yalandan alır.

Birinci çeşit istihzayı yapan, düşmanı göğüs göğüse yendikten

sonra bu silaha neşeli bir zafer şarkısı gibi başvurur. ikinci çeşit ise,

yenilmeyen düşmana, baş edilemeyen muarıza arkadan saldırmak

için kullanılan bir vasıtadır.

Her inkılap şarkısında neşeli, aydınlık istihzadan bir pırıltı

vardır. Ve inkılaplara karşı mürtecinin çıkardığı her dedikoduda,

karanlık ve cılız, sinsi ve sırnaşık ikinci çeşit istihzadan karanlık bir

cümle bulunur.

Tarihi bakımdan ileri ve geri adamı istihzalarının çeşidiyle

birbirinden ayırt edebilirsiniz.

(Orhan Selim / Tan, 12.9. 1935)

İstihza :. gizli ya da ince alay; Belahat : alıklık, bönlük; Tereddi : soysuzlaşma, yozlaşma; Muarız : karşı gelen, karşı koyan.

252

ORMAN YANGINLARI

Ormanlar, eskiden de bu kadar sık yanardı da gazetelerin mi

haberi olmazdı, bilmiyorum. Belki böyledir, belki de orman

yangınları şu son yıl içinde memleketin dört bucağında aldı

yürüdü?

Orman neden yanar? Nasıl yanar? Orman yangınlarının

önüne çabucacık geçmek için büyük ağaçlık mıntıkalarda yalnız bu

işle uğraşacak kurumlar kurulmuş mudur?

Ben bekliyordum ki, ardı ardına patlak veren orman yangınlarından sonra gazetelerde bu sorguları aydınlatacak yazılar ve beyanatlar çıkacak.

Büyük ormanlar, denizler gibidir. Şahısların değil, kitlenin

malıdır. Kitlenin malını korumak gerektir.

[Orhan Selim / Tan, 13.9. 1935]

253

SAGLAM GÖVDE, SAGLAM KAFA

"Sağlam kafa sağlam gövdede bulunur" diye bir söz vardır. Bu

söz doğrudur. Yalnız bir yanında bir eksikliği vardır gibi geliyor

bana. Ne bileyim, bu sözün yüzde yüz bir gerçekliği bildirebilmesi

için buna bir şeylerin daha katılması gerektir. Çünkü gövdeleri

çınar gibi güçlü, demir putrel gibi sağlam güreşçiler, boksörler

arasından kafa işlerinde dahiler yetiştiğini görmedim. Buna karşılık,

kafalarıyla yaratan birçok bilginlerin, artistlerin sporla uğraştıkları

işitilmiş bile olsa, bunların o kadar da dillere destan güçlü kuvvetli

kişiler olmadığı ortadadır.

Cılız, sıska, hastalıklı bir fizyolojinin kafa verimi de cılız, sıska

ve hastalıklı olur. Fakat her boksör ve pehlivan bir kafa dahisi

değildir.

Spor yaparken bunu unutmamak gerektir. Çünkü sporun da

çoğu, kendi tersine döner ve sağlam gövde sağlam kafa verecek

yerde, gereğinden çok üstüne düşülmüş ve işlenmiş bir gövde,

kafasız bir gövde biçimine giriverir.

[Orhan Selim / Akşam, 1 5.9.1935]

254

BİR SORGU

Bir bildik anlattı :

Ben Samsunluyum. İstanbul' da tanıdıklarım arasında muteber

bir tacir yoktur. Şimdiye kadar İstanbul'da muteber tüccardan bir

tanıdığım olmadığı için günün birinde bir belaya çatacağımı

düşünmemiştim. Meğerse aldanmışım.

İstanbul'da işim uzadı biraz.

Parasız kaldım. Eve yazdım :

"Bana 120 lira gönderiniz," dedim.

Parayı göndermişler. Telgraf havalesi oturduğum otele geldi.

Postaneye gittim. Havaleyi, nüfus tezkeremi, hüviyet varaka-

mı göstererek parayı istedim. Vermediler. Dediler ki : "Size bu 120

lirayı vermek için bize İstanbul'un muteber tacirlerinden birisinden

bir taahhütname getirmelisiniz! "

Şaşırdım kaldım. İstanbul' d a tanıdık bir muteber tacir yok.

Parayı almazsam, otelden kovulacağım, sokak ortasında aç kalaca

ğım. 100 liradan fazla parayı postaneden almak için bir yurttaşın ne

hüviyet varakası, ne nüfus cüzdanı para ediyor.

Postane, bilmem hangi talimatnameye gÖre, hüviyet varakası,

nüfus cüzdanı gibi resmi vesikalara değil, muteber bir tacirin

taahhütnamesine itibar ediyor. Bu ne biçim iştir?

Samsunlu bildiğin dediklerini olduğu gibi yazıyorum. Sorgusuna cevap vermek bana düşmez.

[Orhan Selim / Tan, 15.9.1935]

255

AÇIL KİLİT AÇIL. ..

Bizim oralarda bilmem hangi paşanın, kereste ambarına

benzeyen, kırk odalı bir köşkü var.

Bundan iki ay önce bu köşk azmanının dört bir yanına

iskeleler kuruldu. Dülgerler, boyacılar, duvarcılar harıl harıl

çalıştılar. İki gün önce iskeleler kaldırıldı, bir de ne görelim,

paşanın kereste ambarına benzeyen köşkü kübikleştirilmiş!.. Öyle

bir kübikleştirilmiş ki, insanın gülmekten katılacağı geliyor.

İşte bu köşkün başından geçen işe benzeyen bir nesne de

İstanbul tramvaylarının başından geçiyor.

Arabalar yürürken inip binilmesin, duraklardan önce yere

atlanmasın diye kapılarını kapıyorlar. Kapansın. İyi. Ancak bu

arabaların kapıları böyle ikide bir kapanıp açılacak bir düzenle

yapılmadığı için, bir kapandılar mı bir daha açılmasını bilmiyorlar.

Eski kereste köşk kübikleşince, nasıl gülünç oluyorsa, eski

açılmaz ve kapanmaz körüklü tramvay arabaları kapılarına beceremeyecekleri bir ödevi gördürmek de o kadar, gülünç demiyeyim, yersiz oluyor.

[Orhan Selim / Akşam, 1 7.9.1935]

FESTİVAL

İki çeşit festival yapılır.

Birinci çeşidi dar bir muhiti, sayısı belli bir seyirci kalabalığını

göz önünde tutar. Bilet fiyatları, festivalin yapılacağı yer ona göre

tespit edilir.

.

İkinci çeşit festivallerde ise, mümkün olduğu kadar çok

insanın bu eğlencelerden istifade etmeleri düşünülür. Fiyatlar ve

festival eğlencelerinin geçeceği yerler ona göre tespit edilir ve

seçilir.

İstanbul'da Balkan Festivali yapılıyor. Bu, şehrimizde yapılan

ilk festivaldir.

Ben öyle sanmıştım ki, bu ilk festival yapılırken ilk akla

gelecek şey, mümkün mertebe çok İstanbullunun bu eğlencelerden

tat almasını temin etmek olacak. Aldanmışım. Festivalin birinci

· günü Büyükada'da Yat Kulübü'nde yapıldı. Büyükada, Yat Kulüp

ve mümkün olduğu kadar çok İstanbullunun festivalden tat

alması. .. Bu üç nesnenin bir araya gelmesine imkan mı var?

Biletlerin pahalılığından söz açacak değilim. Büyükada' da Yat

Kulübü'nde başlayan bir festivale girebilmek için daha ucuz bilet de

düşünülemezdi elbette ...

Balkan Festivali pek Montekarlo-Biariçkari bir eğlence oldu.

[Orhan Selim / Tan, 1 7.9.1935]

257

DONDURMA

Yeni çeşit buzdolapları çıktı çıkalı bizim bildiğimiz dondurmanın tadı, çeşnisi, katılığı, yumuşaklığı, biçimi değişti.

Eskiden bir alaturka, bir de alafranga dondurma vardı.

Alafranga dondurmaya kalıp dondurması da derlerdi. Bu gerçekten

de, bir buz kalıbı gibi kaskatı olurqu ve ancak çikolatalısı, çileklisi,

kremalısı, ananaslısı yapılırdı.

Alaturka dondurmada ise bir buz katılığı değil, bir kar

yumuşaklığı vardı. Kaymaklısıyla vişneli belli başlı çeşidiydi.

Kenarları oluk oluk, yaldızlı ve çiçekli, iç içe geçmiş çifte, küçük

kayık tabaklarda yenilirdi.

Şimdi alaturka dondurma ile alafranga dondurma birbirlerine

karıştı. Yeni çeşit elektrikii buzdolaplarında yapılan bu soğuk ve

boyalı tatlılar ne yumuşak, ne sert, ne kaymaklı, ne kremalı.

Yeni çeşit dondurmalar kübik apartmanlarına radyo alıp

Mısır'ı dinleyenlerin modernliklerine benziyor. Ve bu çeşit modernizm bütün sosyal yaşayışımızda kahveyle yapılmış çikolatalı bir dondurma gibi kendini gösteriyor,

[Orhan Selim / Akşam, 18.9.1935]

TAKSİ VE HUSUSİ

Bir arkadaşım kalbinden ağır hastaydı. İstanbul'da bir bilgin

doktora götürmemizi söylediler. Bizim oradan bir taksiye attık,

vapura getirdik. Vapur, tıngır mıngır yol alıp Köprü'ye yanaştı.

Koluna girdim, dışarı çıktık.

- Sen şurada biraz bekle, dedim, ben şu köşeden bir taksi

getireyim.

O, "Olur," dedi. Ben Köprü'nün yanında bilmem hangi

bankanın yan sokağında nöbet bekleyen taksilere gittim. En önde

duranına :

- Şuradan, Kadıköy iskelesinin önüne açılan merdivenin

önünde bir dakika bekleyeceksiniz, oradan bir hasta alıp İstanbul'a

gideceğiz, dedim.

Taksinin şoförü boynunu büktü :

- Olamaz, dedi.

- Ne olamaz? Nasıl olamaz? dedim.

- Köprü'nün üstünde Kadıköy İskelesi merdivenine yanaşıp

bekleyemem. Yasaktır, dedi.

- İyi ama, dedim, hastayı buraya kadar yürütemem.

Şoför yine boynunu büktü : "O yürüyemezse, ben de

yürüyemem, ne yapayım?" der gibi yüzüme baktı.

Şaşırdım. Ne haltedeceğimi bilmez bir halde ters yüzü

döndüm. Bir de baktım ki, taksinin yanaşması ve bir iki dakika

beklemesi yasak olan yerde, arka arkaya üç otomobil duruyor.

İkisinin içinde şoförleri var. Bir tanesi bir spor otomobili ve içinde

şoförü bile yok. Yine ters yüzü döndüm. Doğru bizim taksiye.

Şoföre adeta kızgın bir sesle :

- Aşkolsun, dedim. Beni atlattın.

- Neden? dedi.

- Neden olacak, dedim. Senin yasak dediğin yerde üç

otomobil yan gelmiş duruyorlar.

Şoför güldü :

- Niye güldün? dedim.

- Onlar hususi, dedi. Hususilerle biz bir olabilir miyiz?

259

Hususi istediği yere yanaşır, dilediği yerde saatlerce durur ...

Tekrar ters yüzü dönüp hasta arkadaşı ahlata oflata taksi nöbet

yerine getirirken hususi otomobillerle taksiler arasındaki bu

imtiyaz ayrılığına şaşmadım.

[Orhan Selim / Tan, 1 9.9.1935]

İmtiyaz : ayrıcalık, farklı <?ima.

26o

GÖSTERİŞ

Gösteriş, çok defa, hüsnüniyetle başlanan, fakat gerçekleşip

gerçekleşemeyeceği önceden kestirilmediği" için yarım kalan işlerin

bir sonu olur.

İstanbul şarbaylığı Köprü'nün üstüne ilan asılsın diye demir

levhalar astı. Bu işte hüsnüniyeti niye olmasın? Gel gelelim o şerait

altında o ilan demirlerine ilan asılıp asılmayacağını önceden

kestiremediği için şimdi bunların çoğu birer gösteriş levhası

biçiminde bomboş duruyorlar.

Kaldırımlara "Yerlere tükürme" çeşidinden yazılar yazılmasına girişildi. Bir iki yere yazıldı da, fakat İstanbul sokaklarının çoğu çamur, toz denizi biçmindeyken bu "yer yazıları" gösteriş olmaktan ileri gidemediler.

Tramvaylara demir parmaklıklar mı ne yapılacaktı. Bir iki tane

yapıldı. Öbürleri o açılıp kapanmayan, kapanıp açılmayan eski

kapılarla gidip geliyorlar.

İcraatlar da gösterişten ileri geçemedi.

Hüsnüniyetle başlanmış, fakat yarım kalmış işlerin sonu bile

olsa, gösterişler sık sık tekrarlanırsa insanın gösteriş için gösteriş

yapıldığına inanacağı gelebilir.

[Orhan Selim I Tan, 21 .9.1935]

26 1

TATLICI VE BÖREKÇİLER

Eskiden Saraçhanebaşı'nda börekçi ve tatlıcı dükkanından

geçilmezdi. Baklavaların en ballısı, böreklerin en pufu, kadayıfların

en sırma tellisi Saraçhanebaşı'nda satılırdı.

Eskiden Beyoğlu'nda bir iki alafranga pasta satan tatlısu frengi

randevu yerinden başka tatlıcı dükkanı yoktu. Ben eskiden bu

caddede tavukgöğsü ve keşkül satan bir tek dükkan görmedim.

Eskiden "Babıali Caddesi" denince akla, camekanları kitapla

dolu, kırtasiyecileri dillere destan bir yokuş gelirdi. Belki bir

lokanta, belki bir iki kahveci bu yokuşta yer tutmuşlardı, fakat işte

hepsi o kadar ...

.

,

Zamanlar var ki, lstanbul'un ayn ayn alışveriş yerlerini

değiştiriyor.

Saraçhanebaşı'ndaki tatlıcılar, muhallebiciler, börekçiler, Kapalıçarşı'daki kebapçılar Beyoğlu'na taşındılar. Beyoğlu'ndaki apartmanların, moda mağazalarının bir okkalı parçası ise Saraçhanebaşı'na göç eti.

Babıali Caddesinde piyazcıdan, lokantacıdan ve kahveciden

geçilmiyor.

İstanbul'daki bu alışveriş yer değişiminde göze çarpan bir şey

var : Yemek içmek, hele ucuz yemek içmek satıcıları piyasayı

tutuyorlar. Yakında bu şehir büyük bir muhallebici ve onun

yanında açılmış kocaman bir kebap, köfte ve piyazcı dükkanı

biçimine girecek.

[Orhan Selim / Akşam, 22.9.1935]

262

BİR TEMİZLİK REKORU

"Bir ulusun su ve sabun kullanışının çokluğuna, azlığına göre

onun kültürel seviyesini ölçmek kabildir," diye bir görüş vardır. Bu

görüş elbette ki, noksandır ve hatta çocukçadır. Çünkü su ve sabun

kullanışındaki çokluk ve azlık bir kültür seviyesinin sebebi değil,

belki ve ancak neticelerinden biri olabilir.

Bunu, yani temizliği, bir kültür seviyesinin neticesi olarak

kabul edersek, bu hususta rekor kıran şehir Danimarka'da Horsens'dir. Bu şehrin oturucuları yılda adam başına 85.000 litre su kullanıyorlarmış. Ne kadar sabun kullandıklarının istatistiğini

görmedim. Fakat herhalde, yılda 85.000 litre su kullanan bir adam

bir ton kadar da sabun kullanır.

Bu su kullanma rekorunu okuduktan sonra İstanbul'da adam

başına kaç litre su kullanıldığını merak ettim. Su dağıtma işlerindeki, hele Kadıköy-Üsküdar yakalarındaki intizamsızlığı gözönünde tutarak İstanbul'daki su kullanma miktarının bir çöldekine çok

yakın olacağını sanıyorum ..

[Orhan Selim / Tan, 22.9.1935]

SOBA BORULARI

Yine kapkara boyunlarını uzatmaya başladılar. Kışın gelişini

ne kebap kestanenin çıkışından, ne ağaçların cascavlak kalışından,

ne şundan, ne bundan anlarım. Kışın gelişi soba borularının boy

gösterişinden belli olur.

Soba borusu biçimsizdir, boyası kapkara insanın eline çıkar,

bir odanın rahatlığını soba borusu kadar kaçıran nesne yoktur. Ve

bu yüzden soba borusuna kızarız. Oysa ki, odayı ısıtan o çeşit çeşit

göbekli sobalar değil, soba borularıdır.

Yeryüzünde soba borularına benzeyen insanlar vardır. Bize

ellerinden gelen iyiliği yaparlar. Onlara birçok işlerimizi kolayla_ştırdıkları için borçluyuzdur. Gel gelelim, bir türlü onlarla karşılıklı oturup konuşmayı, arkadaşlık etmeyi istemeyiz. Bize yaptıkları her

yardımdan sonra hemen yanımızdan uzaklaşmalarını isteriz.

Soba borusu insan yeryüzünün en talihsiz insanıdır. O yalnız

vermesini bilir, buna karşılık saygı değil, ufacık bir sevinçli

karşılanmayı bile bekleyemez.

[Orhan Selim / Akşam, 24.9.1935]

GEÇİT

Geçitleri geçmek zor olur, güç olur. Öyle iğne deliğinden dar

geçitler vardır ki, insanoğlunun iplik gibi incelmesi lazım gelir.

Geçitler şöyledir, geçitler böyledir. Ve lakin benim söz açtığım

geçit bu soydan değil. İğne deliği gibi dar olmak şöyle dursun, han

kapısından geniştir. Gel gelelim geçebilirsen geç, bir günahkar sofu

için Sırat Köprüsü'nü geçmek, Kadıköy'le Üsküdar arasında oturan

bir insan için bu geçidi geçmekten daha kolaydır.

Söz. açtığım geçit Haydarpaşa Garı'nın biraz ötesinde karşılıklı

iki inip kalkan demir parmaklıkla Üsküdar-Kadıköy yolunu kesen

demiryolu geçididir.

. İki akşam önce bu geçidin bir yanından öbür yanına geçmek

için tam yarım saat bekledik. Ben ve arkadaşım yayandık. Bizim

gibi yayan olan bir 30 kişi birikti. Arabanın, taksinin hesabını

sormayın.

Trenlerin manevra yaptıkları bu geçit nizamen 10 dakikadan

fazla kapalı kalamazmış. Gel gelelim bu sadece "mış" ... Birçok

işlerde olduğu gibi burada da "nizamen" faslıyla "hakikat" faslı arasında dağlarla ayrılık var.

[Orhan Selim / Tan, 25.9.1935)

265

BİR KILIÇ YEDİM

Canım balık istedi : Lokantaya girer girmez, listedeki parasına

bakmayı bile ihmal ederek :

- Bana bir balık, dedim.

Bir çeyrek bekledikten sonra, önüme Ü9tÜ salatadan yemyeşil

kesilmiş bir tabak getirdiler. Sordum :

- Bu ne balığı?

- Kılıç şiş kebabı, dediler.

Salataları bir kıyıya çektikten sonra dört parça kılıç balığı etini

bulabildim. Dört küçük parça kılıç eti. Bu azlık aklımı başıma

getirdi. Listeyi aldım ve baktım : 30 kuruş... ·

Dört küçük parça balık eti 30 kuruş ... Bana öyle geliyor ki,

insan Adisababa'da balık yese bundan daha pahalı olmaz.

Bir kılıç yedim. Hala acısı yüreğimde. Diyeceksiniz ki : "Ne

diye balıkların en lüksünü seçtin?"

Haklısınız ama İstanbul gibi bir deniz şehrinde balıkların

arasında da böyle bir "mevki-i içtimai" farkı olduğunu düşünememiştim, doğrusu ...

[Orhan Selim / Tan, 26.9.1935]

Mevki-i içtimai : toplumsal konum.

266

YILGINLIK

Çocuktum.

Bir sirkte bir aslan gördümdü. Uzun tüylü sapsarı yelesiyle

başı bir güneşe, ince beli çelik bir yaya ve pençeleri koskocaman iki

tunç parçasına benziyordu. Bana öyle geldiydi ki, ölçülmez

ölçüleriyle bir kuvvet anıtı gibi duran bu hayvanın böyle demir bir

kafes içinde bulunması bir yalandır. Onu buraya afyonlayıp

çıkarmışlardır. Nerdeyse sersemliğinden ayılacak, demirlerini kıracak ve saldıracak üstümüze.

İçim titreyerek bekledim.

Bekleyişim boşa çıktı. Sırmalı elbiseler giyinmiş, kısa boylu

çizmeli bir adam elindeki uzun kırbacı şaklatarak aslanın yanma

girdi. Aslan bu adamı görür görmez şöyle bir hırıldadı, sonra ilk

kamçı şaklayışıyla, bir küçük maymunun göstereceği ustalıkları

yapmaya başladı. Boyalı fıçıların üstüne çıkıyor, mızıkaya ayak

uydurarak bir sirk beygiri gibi ölçülü adımlar atıyordu.

Düşündüm.ki, afyonlanmış bir hayvan bu ustalıkları yapamaz.

Öyleyse bu küçük çizmeli adamın karşısında, ölçülmez çizgileriyle

bir kuvvet anıtına benzeyen bu hayvanı böyle maymun gibi, kedi

yavrusu gibi uslu kılan neydi? ..

O vakitki çocuk kafamla bu sorgunun düğümünü çözememiştim.

Sonra, insanları ve hayvanları iyice tanıyınca anladım. Aslanı

kedileştiren YILGINLIK denen nesneydi. Yılgınlığın sersemliği,

afyonun sarhoşluğundan çok köle edici, uyuşturucu ve öldürücüdür, dostlarım.

[Orhan Selim / Akşam, 27.9.1935)

267

İŞİ SONUNA KADAR GÖTÜRMEK !

Güç olan, işe başlamak değil, sonuna kadar, yılmadan,

yorulmadan götürmektir. Bir inkılapçı kadın demiş ki : "Bir gaye

için ölmek değil, yaşamak güçtür. "

Ben Roza Lüksemburg'un b u sözünü yalnız büyük ülküler

için değil, gündelik hayatta yapılan ikinci ve hatta üçüncü

derecedeki işler için de doğru bulurum. Ve bu sözle, bir işi sonuna

kadar götürmek, ileri atılan bir düşünce için sonuna kadar

savaşmak meselesi arasında bir bağ görürüm.

Gazeteler vakit vakit bir meseleyi öne sürerler. Bir iki gün,

hatta bir iki hafta bu öne sürdükleri, başladıkları iş etrafında

neşriyat yaparlar, sonra, susarlar, o kadar susarlar ki; başladıkları

işin ne olduğunu bile unuturlar.

Örnek mi istiyorsunuz? İşte hastane meselesi ... Bu mesele

etrafında vakit vakit neşriyat yapmamış hiçbir gazete yok gibidir.

Fakat yine hiçbir gazete yoktur ki, bu kadar önemli bir işe başladığı

halde, neşriyatında sonuna kadar, hastaneler yapılana kadar devam

etmiş olsun.

Niçin başlanır ve 11:için kesilir?

Bunun birçok sebepleri, elde olmayan amilleri vardır belki.

Fakat elde olan sebebi vardır ki, o da, kendi başladıkları işten

kendilerinin yorulmalarıdır.

Hastane ...

Bu meseleye her gazete herhangi bir roman tefrikasının inadı

ve intizamıyla devam etseydi, belki bir şey çıkmazdı yine, fakat hiç

olmazsa bir facianın büyüklüğünü bütün dehşetiyle, anlamadığımız, anlayamadığımız, kavrayamadığımız gibi anlardık.

[Orhan Selim / Tan. 29.5.19351

Amil : yapan, etken.

268

YORGUNLUK

Yorgunluk çeşit çeşit olur. Bir çeşidi vardır uzun, sıcak ve

kumun üstünde geçen bir yolculuktan sonra kavuşulan serin bir

yeşillik gibidir. Bu çeşit yorgunluk başarılan bir işin sevinci

arasında duyulan, geniş ve rahat nefes alarak çıkarılan yorgunluklardır. Yorgunluğun bu çeşidine, eski ağızla, "can feda!.."

Yorgunluk çeşit çeşit olur. Bir çeşidi vardır, can sıkıcı, baş

ağrıtıcı, öldürücü köle işlerinin sonunda duyulur. Duyulur, ve

bilinir ki, yarın o gene duyulacak, öbür gün o yine yapışkan, kara

tüylü bir el gibi yakanıza yapışacaktır.

Birinci çeşit yorgunluk, insana çalışmanın tadını, başka bir işi

başarabilmenin inancını verir.

İkinci çeşit yorgunluk, bir daha kımıldanmadan boş bir fıçı

gibi boş oturmak isteğini içinize doldurur.

Ne iştir ki, insanoğullarından büyük bir çokluk bu ikinci soy

yorgunluğu duymaya zorlanmışlardır. Fakat, iş onu duymuş

olmaya zorlanmış bulunmamıza bakmadan birinci çeşit yorgunlu

ğu duymak, duyabilmek için uğraşmakta, yorulmaktadır ...

[Orhan Selim / Akşam, 30.9.1935]

26<)

BİR FIKRA

Tadına doyulmaz, üstünde derin derin düşünmeye değer bir

küçük fıkra işittim. Şöyle ki :

Büyük Savaş'tan önce Alman sosyalistlerinden ama sahici

sosyalistlerden birisi bir kitap çıkarmış. Çıkarır a, bunda yazılacak

ne var, demeyiniz. Alman sosyalisti kitabını çıkarır çıkarmaz,

başlamış irili ufaklı hütün burjuva ve küçük burjuva matbuatında

bir medih, bir bravo, bir aferin vaveylası.

Sosyalist bu meth ü sena karşısında afallamış bir. Almış

sakalını ele, başlamış düşünmeye. Ve kendi kendine demiş ki : "Bu

kitabı bunların böyle beğenişlerine bakılırsa ben mutlaka bir hata

işledim, bir yanlışlık yaptım."

Kitabı bir daha gözden geçirmiş. Ve hakikaten yanlış bir halt

karıştırdığını anlamış. Kitabı toplatmış piyasadan. Hatasını düzeltmiş ve yeniden çıkarmış. Bu sefer eski meth ü senayı yapanlar küfürü, kalayı basmışlar.

Ve bu küfür yağmuru altında neşesini bulan üstat : "İşte şimdi

hatasız bir eser yazdığımı anlıyorum" demiş ...

Fıkra bu kadar ...

(Orhan Selim / Tan, 1 . 1 0. 1935]

Metih : övme; Meth ü sena : övme ve ululama.

İKİ ASANSÖR

Kısacak, bilmem kaçıncı sayfada bilmem hangi sütunun altına

sıkıştırılıvermiş şöyle bir havadis : "Kadıköy hal binasındaki iki

asansör bugün hiçbir işe yaramıyor ve kullanılmıyor. Makinelerin

gün geçtikçe paslanacağı düşünülerek bunların yerinden sökülmesi,

şimdilik saklanması kararlaştırılmıştır. Bu asansörler ilerde münasip bir yere konulacaktır."

"Bundan da ne çıkar?" mı dediniz!

Hiçbir işe yaramayan koskoca bir hal, bu halin içinde herhalde

yarı paslanmış ve sökülüp saklanacak, hiçbir işe yaramayan iki

asansör. İki asansör, iki demet pırasa değildir. Herhalde binlerle

lirayla ölçülen iki nesnedir.

İki demet pırasa çalan, evinde bir yemiş ağacı kesen cezaya

çarpılır. Hiçbir işe yaramayan bir hal'e on binlerle lira harcayan ve

bugün asansörleri bile rafa konacak böyle bir binayı keyfince

yaptıranlar kollarını sallayarak dolaşırlar.

Diyeceksiniz ki : "Üstü küllenmiş, kapatılmış bir işi yıllarca

sonra yine ne diye deşmeye kalkarsın?" Yıllar her şeyin üstünü

küller ama, bazı nesneler vardır ki, günün birinde bir günlük olsun,

iki asansör yüzünden diriliverirler.

[Orhan Selim / Tan, 2.10.1935]

27 1

ALDANMAK

"Belki aldanmak ihtiyac-ı hayat" diye bir ozansözü vardır. Bu,

hayata yenilmiş, çarpışmaya gücü, umudu kalmamış bir adamın

sözüdür, bence.

Neden "aldanmak ihtiyac-ı hayat" olsun? Aldanarak, kendi

kendini aldatarak avunmaya çalışmak niçin bir "ihtiyaç" oluyor?

Eğer "ihtiyaçların" birer sebep değil de, birer sonuç olduğunu

düşünürsek, bizim ozana bu sözü söyleten, bizim ozanın bu

sözünü doğru bulanları ortaya çıkaran sebepleri araştırmak ister . .

Bu sebepleri araştırırsak göreceğiz ki, bunların çoğu sosyaldir.

"Aldanmak ihtiyac-ı hayat" diyen yenilmişleri böyle bir düşünceye

getiren sosyal çevreleri, sosyal çevrelerindeki yenik durumlarıdır.

Hayır, bence, "aldanmak ihtiyac-ı hayat" değil, aldanışta

avuntuyu bulmak bir rakı kadehinin içinde boğulup ölmek gibi bir

şeydir.

Aldanmamak. Hakikat ne kadar acı ve korkunç da olsa, onu

bile bile karşılamak ve dövüşmek! Sosyal çevreleriyle bağları

kopmamış, dejenere sosyal çevrelerde yaşamayan, insanın bayrağı

budur ...

[Orhan Selim / Akşam, 3.10.1935]

İhtiyac-ı hayat : yaşam gereksinimi.

AÇIKGÖZLER

Bir yazdım. Bu ikincisi.

Ortalıkta açıkgözden geçilmiyor. Büyük çapta açıkgözleri bir

yana bırakırsak, çünkü bu çaptaki açıkgözler kendilerini böyle bir

yazıda bir yana bıraktıracak kadar açıkgözdürler, küçük çap

açıkgözlerden illallah!

Tramvaya binersiniz. Bir yer açılır. Açılan yer tam sizin

önünüzdedir. Fakat açıkgöz orada hazır, nazırdır. Siz daha

kımıldamadan, vücudunuzun içinden bir röntgen ışığı gibi geçip

boşalan yere kurulmuştur.

Vapur iskelesinde, bilet almak için nöbet bekliyorsunuz. Eğer

sıranızı güdecek olursanız yandınız. Açıkgöz orada hazır nazırdır.

Yan taraftan dolaşıp kırılası elini, gişeye uzatıp biletini almıştır bile.

Hele bu gişe açıkgözleri arasında bayanlar alıp yürüdü. Bazen

dördü beşi bir olup, sıra mıra gözetmeden bir bilet alışları, sonra

sıra bekleyenlerin burnuna gülüp kırıta kırıta bir uzaklaşışları var,

insanın, kana batmış gibi kırmızı tırnaklı parmaklarını kıracağı

geliyor.

Açıkgözler, küçük çapta açıkgözler, tramvay, gişe, sanat, falan

filanda bir tahtakurusu çoğalışıyla ortalığı sardılar. Bunlara karşı

savaşmak için bir çeşit filit bulana bütün yüreğimizle borçlu

olacağız.

[Orhan Selim / Tan, 3.10.1935]

273

BİR BROŞÜR VE İSTANBUL'UN TEMİZLİGİ

"Seyyahin Şubesi" bir broşür çıkarmış. İstanbul'a seyyah

getirmeye yardımı dokunsun diye bir propaganda broşürü. Broşür

güzel, baskısı, tertibi, tanzimi fevkalade. Kapak ve iç kompzisyonlarda Ressam Ali Suavi'nin yaratıcı eli büyük bir üstatlıkla dolaşmış. İstanbul'un, hatta Uludağ'ın en güzel manzaraları. Fakat

bu broşürde her şeyden önce göze çarpan şey temizlik. İnsan

"İstanbul" adını taşıyan bu broşüre bakınca İstanbul'u yeryüzünün

en temiz şehirlerinden biri sanıyor.

Ne tuhaf, İstanbul baştan aşağı pis ve bakımsız bir şehir

değildir. Beyoğlu yakasındaki ana caddeler bakımlıdır, temizdir.

Şişli ve Ayaspaşa'da ana sokakların pisliğinden şikayet eden

çıkamaz. Fakat, yine ne tuhaf ki, yolcu getirmek için propaganda

yapıldığı vakit ne Şişli'nin ne Ayaspaşa'nın resimleri ve fotoğrafları

basılır. Çünkü buraların manzarası tek bir Avrupalıyı celbedemeyecek kadar adidir. Buna karşılık resimleri basılan semtler İstanbul ve Haliç yakalarıdır. Sizin anlayacağınız en bakımsız yerler.

"Seyyahin Şubesi"nin çıkardığı bu küçük broşür, bize şehrin

asıl hangi yakalarına ehemmiyet vermek lazım geldiğini gösteriyor.

Ressam Suavi'nin resimleri seçmek ve temizlemekte gösterdiği

zevki, şarbaylık, şehri temizleme ve bakma politikasına temel tutsa

doğru bir yola girmiş olurdu.

-

[Orhan Selim / Tan, 4.10.1935)

274

IŞIK VE VUZUH

Üstünkörü bilginin, yarı cehaletin, kafa karışıklığının, yürek

muvazenesizliğinin, bir sözle, yarımlığın barındığı yer karanlıktır,

vuzuhsuzluktur. Karanlık ve vuzuhsuzluk öyle aldatıcı bir göz

boyacısıdır ki, küçük korkulukların ölçülerini dev gibi büyüterek,

bir karışlık su birikintilerinin derinliğini dibine varılmaz göstererek, yalanın şaheserlerini, fakat bir damlacık ışıkla dağılıverecek yalan hayaletlerini besler ve yaşatır.

Işığa çıkmaktan ve vuzuhtan korkan bir ideoloji, bir

sanat, bende daima şüphe uyandırır. Yalnız vuzuhla basitliği,

vuzuhla taslaklığı, şematikliği birbirinden ayırt etmek gerektir. En

basit ve en yarım bir ideoloji, bir sanat, vuzuhsuzluğun içinde o ilk

bakışta aldatan sahte bir derinlikle örtülür. Buna karşılık hayat gibi

mürekkep, kainat gibi diyalektik bir ideoloji, bir sanat vuzuhsuzlu

ğun içine bir an olsun düşmez.

[Orhan Selim / Tan, 5.10.1 935]

Vuzuh : açıklık, anlaşılır olma; Mürekkep : bileşik.

275

İFTİRA

İftira büyük bir zorlukla yenilen karanlık kuvvetlerden biridir.

İftira yılan gibidir, sessiz yaklaşır, gürültüsüz sokar, tutulması

zordur, sabun gibi kayar.

Hakkınızda söylenen, yazılan, edilen iftiraya karşı nasıl

mücadele edersiniz? Tekzip ederek mi? Namussuz bir iftiranın

karşısında namuslu bir tekzip silahı, zehirli gaza karşı, maskesiz,

merdane, elde yalın kılıç saldırmak kadar kuvvetsiz ve gülünçtür.

İftirayı tekzip etmek, onun o tekzibinizle de bir parça daha

yayılmasına sebep olmak demektir. Oysaki, iftiranın en büyük

kuvveti bir yağ lekesi gibi çabucak yayılışındadır.

İftiraya karşı cevap da verilmez. Size "namussuzdur" diye

iftira edene, "Hayır ben namussuz değilim, ispatı da şu ve şu," diye

cevap vermeye kalkışmanız, tuhaf kaçar. Namuslu bir adamın

namusunu ispata lüzum görmesi ancak çok büyük hadiselerde ve

yerlerde başvurabileceği bir yoldur. Yoksa her müfterinin önünde

bu yola sapılamaz.

·

Öyleyse, diyeceksiniz, iftiraya karşı ne yapmalı?

Kuvvetli olmalı, gülmesini sabretmesini, ve iftirayı büyük bir

ustalıkla kuyruğundan yere çarpmasını bilmeli.

İftiranın en büyük düşmanı zamandır. Müfteri yalancıdır. Ve

-

her yalan eninde sonunda ortaya çıkar...

"Yalancının mumu yatsıya kadar yanar," diye bir söz vardır.

Elektrik devrinde bu daha uzun ve daha geniş yanabilir.

Çünkü duyurma ve yayma vasıtaları daha mütekamil ve daha

çeşitlidir. Bundan yılmamalı, çünkü buna karşılık, iftirayı, hayatınızın akışıyla yere çarpmak imkanları da o kadar boldur.

[Orhan Selim / Resimli Her Şey, 5.10. 1935]

Müfteri : iftiracı; Mütekamil : olgunlaşmış.

276

ÖLÜM ARABALARI

Bizim eve odun kamyonla gelmez. Fakat birçok evler var ki,

odununu, kömürünü kamyonlarla kapısının önüne kadar getirtiyor. "Getirtir a, bize ne!" demeyin!.. Eğer bu odun ve kömür yüklü kamyonların caddelerden bir tank korkunçluğu ve bir zırhlı

tren hızıyla nasıl geçtiklerini görürseniz, işin sanıldığı gibi "bize

ne"lik olmadığını anlarsınız.

Geçen gün böyle tepeleme yüklü bir kamyon Yenicami'nin

orada virajı dönerken, sarsıldı, üstünden koca kcrca odunlar, sokağa

döküldü. Sağa sola kaçıştık da, ca.nımızı dar kurtardık.

Kamyonların da, vapurlar gibi, bir "hadd-i istiabisi" yok

mudur? Bununla neresi uğraşır? Böyle, caddelerde, her dakika

devrilip kafa, göz, kol, bacak ezecek ölüm arabaları ne güne dek

dolaşıp duracaklar? ..

[Orhan Selim I akşam, 6.10.1935]

Hadd-i istiabi : içine alma sının, yükleme sınırı.

277

İKİ ÜÇ GÜNE KADAR

- Yarın buluşalım.

- Buluşalım.

- Saat kaçta?

- Üçle dört arası ...

- Nerede? ..

- Valide Kıraathanesi ile Meserret'in arasında.

Şu yukardaki konuşma, şu "iki ile üç" "Valide Kıraathanesi ile

Meserret arası" sözleşme sistemi sosyal hayatımızda dört bir yana

kol budak salmış bir zihniyettir.

Bir bildik anlattı : Adamcağız bir gazete sekreteri olduğu için

evinde telefon bulundurmaya mecburmuş. Bundan bir iki hafta

önce evini değiştirmiş. Yeni taşındığı yerde telefon yokmuş. Eski

telefonunun yeni taşındığı yere getirilmesi için bu işle uğraşan yere

başvurmuş. "İki üç güne kadar telefonunuz nakledilir," cevabını

almış. İki üç gün geçmiş. Yine müracaat, yine cevap : "İki üç güne

kadar naklederiz. "

B u iki üç gün iki haftadır böyle sürüp gitmekteymiş ...

İki üç gün iki hafta demekse, iki üç hafta iki ay ve iki üç ay da

iki yıl olur.

(Orhan Selim / Tan, 6.10. 1935]

ŞAŞILAN BİR İŞ

Bir sınırdışlı yolcuyla konuştum. İstanbul'a ilk defa geliyormuş. Şehri nasıl bulduğunu sordum. "Tabiat manzaralarına bayıldım," dedi. Bu benim sorguma karşılık değildi. Fakat ısrar etmedim ... Bir müddet şundan bundan konuştuktan sonra, sınırdışlı yolcu :

- Sizin şehrin en şaşılacak şeyi tramvayları, dedi.

- Öyledir, dedim.

- Yeryüzünün bütün büyük şehirlerinde tramvay biletleri

istikamet esası üzerine kurulmuştur. Mesela, Yedikule'den Bebek'e

gitmek isteyen bir yolcu İstanbul'da, üç defa tramvay değiştirmeye

mecburdur. Yedikule'den Sirkeci'ye kadar bir, Sirkeci'den Eminönü'ne kadar iki, Eminönü'nden Bebek'e üç ... Böylelikle bir yerden kalkıp aynı istikametteki başka bir yere gitmek için üç bilet almak

lazım. Halbuki, mesela, Viyana'da, Kahire'de, Berlin'de filan bir

tek biletle bu üç tramvayı değiştirmek mümkündür. Bu meselenin

sizde hala halledilmemiş olmasına şaştım doğrusu !"

Sınırdışlı yolcunun şaştığı işi yazması benden, bu şaşkınlığın

önüne geçmek "makam-ı aidi"nden ...

[Orhan Selim / Tan, 7.10.1935]

Makam-ı aidi : ilgili makam, ilgili daire.

279

"MÜSADEME-İ EFKAR"

"Barika-yı hakikat müsademe-i efkardan çıkar," diye eski bir

söz vardır. Bu sözün doğruluk ve eğrilik gradosu üstünde duracak

değilim. Yalnız öyle "müsademe-i efkar"lar vardır ki, bunlardan

"barika-yı hakikat" değil, çıksa çıksa koskocaman bir şaşakalmak,

uçsuz bucaksız bir afallamak çıkar.

Elinizde bir bardak su vardır. Karşınızdakine sorarsınız :

- Bu bardağın içindeki nedir?

O, size cevap verir :

- İspirto! ..

Siz :

- Yok canım, dersiniz, bu ispirto değil sudur. İspirtonun

kokusu olur, bak bunu kokla ...

Karşınızdaki bardağı koklar ve ispirto olmadığını anlar ...

Fakat yine elinizdeki su dolu bardağı gösterip :

- Bunun içindeki nedir? diye sorduğunuz vakit, karşınızdaki :

- Onun içindeki çinkodur! derse ne yaparsınız?

Böyle bir karşılık karşısında her çeşit, teorik, ampirik, falan

filan "münakaşa" ve "tesadüm-i efkar" kapıları kapanmış, siz eliniz

böğrünüzde şaşalamaktan başka bir şey yapamaz olmuşsunuzdur ...

İşte benim en çekindiğim "müsademe-i efkar" bu çeşit

olanlardır.

[Orhan Selim / Akşam, 9.10.1935]

Müsademe-i efkar : düşüncelerin çarpışması; Barika-yı hakikat : gerçeğin parıltısı; Tesadüm-i efkar : düşüncelerin tokuşması, çarpışması.

28o

MODA VE SAVAŞ

Şu moda ne yok olasıca kara kuvvettir. Bir sel gibi gelir,

yüreği, kolu, kafası güçsüz olanları, yarımları önüne katar, sürükler

götürür.

Düşünce meydanında, ne olduğu, nereye götürdüğü, nerden

geldiği araştırılıp sorulmadan peşine takılıp gidilen modalar; giyim

kuşamda, kadınlı erkekli zavallıları burunlarından yakalayıp bir

hokkabazın kuklası gibi oynatan modalar hep bir kaynaktan hız

alırlar.

Moda, işini görmek için en aşağılık, en akla gelmez yollara

başvurmaktan bile çekinmez.

Faşizm, Hitlerizm ile tek bir basları olmaması gerek olan

birçok delikanlılar dünyanın birçok yerlerinde nasıl bunların selam

verme, üniforma giyme modalarına kapılıyorlarsa; giyim kuşam

meydanında Son Altes Moda, Avrupa'da esen savaş havasından

ker.dine pay çıkaracak kadar açıkgözlük yapıyor ...

Bu yıl Paris'te, sizin anlayacağınız bir iki haftaya kalmaz

dünyanın birçok yerlerinde, kadın şapkalarının "çelik miğferler"

biçiminde olması ve mantoların Fransız generalleri üniformasına

benzemesi moda olmuş.�.

Bakıyorum da hep böyle şeyleri moda yapıyor bugünkü

dünya ...

[Orhan Selim I Akşam, 10.10.1935]

28 1

MAHPUSLARLA ÖPÜŞMEK

Bir gazetede şöyle bir haber okudum :

"Bir müddetten beri bazı hapisanelere ziyaret ıçın gelen

kimselerin, esrar içtiklerinden şüphe edilen birtakım mahpuslara

fazla muhabbet göstererek sarılıp ağızlarından öptükleri nazarı

dikkati celbetmiştir. Ufak bir kontrolden sonra mahpuslara karşı

olan sevgileri gittikçe artan bu ziyaretçilerin gözyaşları içinde

sevgililerini öperlerken ağızlarının içine ufak esrar topakları koyuverdikleri meydana çıkmıştır. Bunun üzerine Adliye Bak�nlığı bütün hapishanelere gönderdiği bir tamimle, mahpusanedeki tanıdıklarını ziyarete gelenlerin mahpuslarla sarılıp öpüşmelerini yasak etmiştir."

Bu yasağa benim aklım pek ermedi. Esrar hapisanelere akla

gelmeyen birçok yollarla girer. Ekmeğin, kömür çuvalındaki

herhangi bir kömür parçasının içinde, bir kundura ökçesinin

köseleleri arasında, hatta gelen kadınların koyunlarında ...

Hapisanelere gelen insan ve erzak sıkıdan sıkıya, kadınların ve

erkeklerin en mahrem yerlerine varıncaya dek kontrol ve muayene

edilir. Bu şerait altında yine içeri esrar giriyorsa, bunu öpüşen bir

ağızın içinden ziyade başka yerlerde aramak icap eder.

Bir mahpusu kendisini ziyarete gelen karısı, kızkardeşi ve

anasıyla öpüşmekten men etmek cezayı bir intikam telakki etmeyi

son haddine çıkarmak demek olur.

Ekmeğin içinden esrar çıkıyor diye, hapisaneye ekmek sokmamaya kalkışmak nasıl bir tuhaf olursa, ağızdan esrar verilebiliyor diye, o kontrol sistemi içinde, öpüşmeyi yasak etmek o kadar

gariptir.

[Orhan Selim / Tan, 12.10.1935)

Nazar-ı dikkat : bakış, bakış yoğunluğu; Celbetmek : kendine çekmek; Şerait :

koşullar.

282

KADINLIK İÇİN

Kadının iş hayatına girişi önüne geçilmez bir zarurettir. Bu

zaruret sosyetenin akışında ileri bir harekettir.

İşte çalışan kadın çifte bir istismara tabidir. Birinci, bildiğimiz

istismar. İkincisi, işten evine döndüğü vakit mutfak ve çamaşır

teknesi başında istismar.

Bir erkek çalışıcıya göre, kadın işleyicinin bu ikiz istismarını

körüklemek isteyenler vardır.

.

Kadını işten eve çekmek tarihin akışına zıt gitmek demektir.

Bu çekiş bir kısa zaman için başarılabilse bile, eninde sonunda

tarihin akışı yine yolunda yürür.

Kadın işleyici ile erkek işleyici arasında bir fark yoktur. Fakat

bir iş ailesinin bu iki kolunu birbiri karşısına birer rakip gibi

çıkarmak isteyenler var.

Kadınlık için ileri geri söz söyleyenler, şu üstünkörü yazdığım

fikirleri hatırlasalar iyi olur.

[Orhan Selim / Tan, 13.10.1935)

MEKTUP PULU

"İstanbul'da en zor, en güç ne bulunur?" diye sorarsam size

ben; siz dersiniz ki :

- İstanbul' da, su katılmamış süt, temiz sokak, dolu olmayan

tramvay arabası, muz, hastanede boş yatak, "dostlukta vefa", ucuz,

bilgili doktor, mekteplerde yer, ne bilelim işte bu gibi şeyler en zor,

en güç bulunur ...

Yanılıyorsunuz! İstanbul'da bütün bunlardan daha güçlükle,

daha zorlukla bulunabilen, bir nesne vardır.

Bu nesne ufacıktır, bir lokmacık kağıttır. Bu nesnenin adı

mektup için posta puludur ...

İstanbul'da "istida, senet" pulları aşağı yukarı her yerde

bulunur. Fakat posta pulları postanelerde satılır. Altı kuruşluk bir

mektup pulu için postanelerde altı saat değilse de, altı dakikadan

çok beklersiniz. Posta pulu satan işyarın daha birçok işleri vardır ve

önü Kadıköy akşam vapurları gibi kalabalıktır.

Neden mektup pullarını tütüncülerde kırtasiyecilerde sattırmazlar? Anlamıyorum. Bunu ;mlayan, bilen varsa bana anlatsın, bildirsin ki, ben de başkalarına anlatıp bildireyim.

[Orhan Selim / Akşam, 15.10.1935)

SON SINIFTAN ÇIKARILANLAR

Mühendis Mektebi'nin son sınıfından bazı talebeleri, iki yıl

arka arkaya aynı sınıfta kaldıkları için çıkarmışlar.

Ben bu işe şaştım! Son sınıfa kadar gelip, yani ilk, orta, lise

tahsillerini yaptıktan sonra yüksek bir mektebin son sınıfına kadar

yükselebilip burada iki yıl yerinde sayan ve bunun için de

mektepten çıkarılan bu talebeler ...

Bu nasıl olur?

Tahsil silsilesinin bütün basamaklarını tırmandıktan sonra son

basamakta iki yıl kalan bir talebenin yalnız kendisi mi suçlQdur?

Bu son basamakta iki yıl kalıştan okutucuların da suçu yok

mudur?

Okutucuların suçu yok! desek, büti.in kabahati son sınıfta

dönen talebelere yükletsek, onların o son basamağa kadar yükselebilmiş olmalarını nasıl izah edebiliriz?

Yüksek bir mektebin son sınıfından talebe çıkarılırken çok

ince, çok uzun düşünmek lazım gelir?

Bir hasta, biraz da doktorların yüzünden, çabuk iyi olamıyor

diye nasıl bir hastaneden çıkartılamazsa, bir talebe de mektebinden

öyle çıkartılamaz ...

[Orhan Selim / Tan, 15.10.1935]

285

"VAKİT NAKİTTİR"

"Vakit nakittir" diye bir atasözü vardır. Doğru mu? Yanlış mı?

Bunu araştıracak değilim. Fakat "nakt"i olmayanlar için "vakt"in

önemi bir kat daha artar.

Yurttaşların çoğu da öyle bol "nakit"li olmadıklarına göre

"vakt"e verilmesi gerek olan önemin kıratı anlaşılır.

Gelgelelim Haliç vapurları bu kadar önemli bir nesne olan

"vakt"in değerini anlamak ve ölçmekten çok uzaktırlar. Geçen gün

Cibali'deydim. Vapur, daha doğrusu, o yüzen kibrit kutusu tam on

dakika rötarla, kırıta kırıta iskeleye ün verebildiler. Buna şaştım

kaldım. Trenlerde rötar olduğunu duymuştum. Fakat küçük

yolculuklar yapan vapurların, ne sis, ne fırtına varken ortalıkta,

böyle rötar yaptıklarını ilk görüyordum.

"Tahkikat, tetkikat ve tamikat" yaptım. Bir de ne öğreneyim?

Meğerse bu kibrit kutuları için böyle on dakikalık rötar bir "hız

rekoruymuş". Her vakit yirmi dakika, bir çeyrek geç kalırlarmış.

Eh! Gerçekten de, Haliç vapurları için "Vakit nakit" demek

oluyor. Yalnız bu nakit nereye gidiyor anlamadım?

[Orhan Selim I Akşam, 16.10.1935)

Tamikat : derinliğine incelemeler.

286

GÖZ BOYAYICILIK 1

Dikkat ettiniz mi? Her satıcı sattığı malı ona şatafatlı bir ad

takarak, onu olduğundan başka, daha tatlı, daha güzel bir nesneye

benzeterek satmak ister.

Dutçu dutunu "çiğ bal" diye adlandırır. Kestaneci kestanesini

kebaba benzetir. Karpuz kurabiye olur; zeytin, havyardır; hıyar,

badem.

Hele kavun satıldığını bir türlü anlayamazsınız. Çünkü,

bunlar "reçel kutuları" diye sürülürler.

Bu, kendi malını olduğundan başka bir nesneye benzetip

sürmek illeti yalnız gezici esnafın başvurdukları bir kurnazlık

değildir. Düşünce, sanat, politika meyanında ve işlerinde de bu

basit, fakat ölçüleri büyüdükçe göz boyayıcı hokkabazlığa müracaat kılındığı vakidir.

[Orhan Selim / Tan, 1 7.10.1935]

SU - EKMEK

Su kesilir. Koca şehrin büyük bir parçasında insanlar, gagalarını yağan yağmura açan kuş yavrularına benzerler.

"Bu ne iştir? Karını tıkır tıkır kasasına doldurmasını bilen bir

. şirketin, bütün bir · şehir parçasını kızgın günlerin en ateşten

saatlerinde susuz, aylarca susuz bırakması olur mu?" deriz. Biz

dediğimizle kalırız. Şirket, gelecek yıl da aynı marifetini göstermek

kararıyla yerinde kalır.

Biz kalırız. O kalır.

Evvelki akşam sofraya oturduk. Çocuklar :

- Ekmek yok! dediler.

Dün öğle sofraya oturduk. Çocuklar :

- Ekmek yok! Simit aldık. Simit yiyeceğiz! dediler.

Koskoca bir şehrin büyük bir parçası bütün bir yaz susuz

kalır. Koskoca bir şehir ekmek bulmak için fırınların önünde

birbirini çiğner ...

Koskoca bir şehir. Buna artık koskoca bir şehir diyebilir

miyiz?

[Orhan Selim / Tan, 20. 1 0. 1 935]

288

BADANA

Bilmem hangi padişahın devrinde, Çanakkale Boğazı'na dayanan düşman kalyonlarını ürkütmek için, bilmem hangi sadrazam mı, kızlarağası mı ne, kalelerin badana edilmesini öğütlemiş.

Bu badanadan yardım ummak, bu badanaya güvenmek, bu

badananın göz boyayıcılığına önem vermek huyu belki o günlerden, o devirden kalmadır.

Bakıyorum, Taksim Meydam'nın bir yanındaki duvarlarına

her bayram bir kere şöyle üstünkörü badana yapılır. Bu bayram

topu gibi bayramdan bayrama badanalanma işi yerine o duvarları

ilk ve son boyamak, ne bileyim iyice temizlemek güçlüğüne

katlanılmaz.

Badana bir "ayıplar örtücü" sanılır. Oysaki, yalnız yıkık, kirli

duvarlarda değil, daha birçok işlerde de üstünkörü bir badanımn

pek az süren göz boyayıcılığından vazgeçilmesi güç de olsa, daha

doğru olurdu.

[Orhan Selim / Akşam, 21 .10.1935]

AKARSU

Bence, yalnız akarsu güzeldir, yalnız akarsu, o canlı, o

serinletici, o iç açıcı ve sonsuz "su" adını taşımaya layıktır.

* * *

Akmayan su, kımıldanmayan, olduğu yerde, bir çukurun

içinde pıhtılaşan, ağırlaşan durgun ve durulmuş su ölümü hatırlatır

bana. Ben akmayan, durgun su birikintilerinin içinde servilerin

koyu neftiliklerini, servilerin hüzünlü çizgilerini görür gibi olurum.

***

Akarsu, bu hakim Heraklit'in suyudur. Akarsu her canlı, her

yaşayan, her ileri atılmayı haykıran felsefenin en sevgili mevzuu

olmuştur.

Akarsuyun sesi bir ilerleyiş türküsü gibidir. Akarsuyun akışı

bütün bir yürüyen insan sosyetelerinin resmine benzer.

***

"Bir akarsuda iki defa yıkanmak mümkün değildir," demiş

Heraklit. Bir akarsuda bir defa bile yıkanmak mümkün değildir,

diyoruz bugün.

Göllerin hüznü durgunluklarından gelir, nehirlerin heybetli

düşündürücülüğü akışlarından.

Bir gölde durgun ve rahat aksimi seyretmektense bir nehirde

boğulmayı bile tercih ederim.

[Orhan Selim / Tan, 23.10.1935]

Hakim : bilge, filozof.

290

SEVMEK

En geniş anlamında sevmesini, doludizgin, dörtnala, karanlıksız ve ıvır zıvır sevmesini bilmeyen adamda hayır yoktur, bence.

Bir şeyi, bir nesneyi, bir düşünceyi, bir hareketi, bir canlıyı

sevmemiş, sevememiş olan adam,_ bütün ömrünce ne bir şarkının

tadını duyabilmiş, ne bir heyecanın hamlesiyle yükselebilmiş, ne

de, göğsünü gere gere haykırabilmiş demektir.

Sevmeyen adamın yüreği, kafası, kolu kısırdır. Sevmeyen

adam yaratamaz, doğuramaz, anlayıp inanamaz.

Diyeceksiniz ki : "Doludizgin, dörtnala, uçsuz bucaksız

sevenler, kurnazlıklarından, ne bilelim, belki de biraz zekalarından

kaybederler."

Bu sözünüz bir bakıma doğru, bir bakıma yanlıştır.

Seven adam, öğrenip, anlayıp, bilip sevememişse, sevgisinde

yalnız heyecanı ve yüreği konuşmaktaysa, dediğiniz doğru olabilir.

Ve bu çeşit sevgilerin inkisarları korkunçtur.

Fakat, seven, öğrenip, bilip, anlayıp, inanarak sevmişse, bu

sevgide kafa da yürek kadar dümeni tutuyor demektir.

Sevmek, öğrenip, bilip, anlayıp, inanıp sevmek! Bence, yaratıcı

ınsanın en büyük, en derin, en ayırt edici kendine benzerliği

hurdadır.

[Orhan Selim / Tan, 24.10.1935]

İnkisar : kırılma.

29 1

BEDDUA

Eskiden şu çeşit beddualar vardı :

"Gözlerin kör olsun e mi? .. ", "Taş olursun inşallah!", "Sürüm sürüm sürün !", "Köşe başlarında dil enesin!"... falan filan ! ..

Bu beddualar tesiri, dokunağı olmayan sözlerdir. Ne "Gözlerin kör olsun !" demekle insanın gözleri kör olur, ne "Sürüm sürüm sürün" sözü insanı sürüm sürüm süründürür.

Gel gelelim yeni çeşit bir iki beddua var ki, hani insanı

tutmaları, tesirleri eskilerine hiç benzemez.

"Yağmurlu bir günde, herhangi bir durakta Maçka-Beyazıt

tramvayını beklersin inşallah!" diye bir bedduanın yerine gelmeyeceğini kimse kestiremez.

Hele bu bedduaya, bir de "Bekler bekler beklersin de gelen

tramvaylar ardı ardına dolu çıkar! " sözünü kattılar mı, hapı

yuttunuz demektir.

"Suyun kesilsin !", "Havagazı Kumpanyası'nın saatlerinden

kurtulma!" gibi beddualar da birincisinden aşağı kalmazlar.

Hele yazıcı iseniz ve benim gibi zaten ıvır zıvır nesneler

yazıyorsanız, "Yazılarında musahhih yanlışlığı eksik olmasın!"

bedduası da oldukça dokunaklı kaçar ...

Fakat, bence, yeni çeşit bedduaların en keskini : "Düşmanın

seni övsün �" sözüdür ...

[Orhan Selim I Tan, 25. 10.1935]

GÜRÜLTÜYLE KAVGA !

Satıcıların sabah sabah bağıra çağıra sokaklardan geçmesi

yasak edildi. Onlar ancak önceden kestirilmiş bir saatten sonra

seslerini çıkarabilecekler.

İyi!..

Ancak, şehirde gürültünün, hele s.abah gürültülerinin kaynağı

yalnız satıcıların sesleri midir? Araba, otomobil, vapur gürültüsü

sabah, öğle ve akşam diye bir bölüm tanır mı? ..

Bugün şehir demek gürültü demektir, en dar ve en geniş

anlamında tekerlek ve korna seslerinden, haykıran, dövüşen insan

seslerine varıncaya dek, gürültü.

Bugünkü şehirlerden gürültüyü kaldırırsanız, bugünkü şehir

bugünkü şehirliğinden çıkar. İçi boşaltılmış bir taş yığınına döner.

Bütün bugünkü sosyal temelleriyle şehir kaldıkça onun

gürültüsü de kalacaktır.

Bir keman nasıl ancak çalındığı ve ses verdiği vakit kemansa,

bugünkü şehir de, iyi veya kötü, gürültüsü ve ses verişiyle şehirdir.

Bugünkü şehir bugünkü şehir olarak kaldıkça, onda, en dar ve

en geniş anlamıyla, gürültüyle kavga etmek bir ütopidir. ..

[Orhan Selim / Akşam, 26.10.1935]

293

UNUTMAK

Unutmak, unutabilmek bazı insanlar için bir morfin şırıngası,

bir uyuşturucu zehirin sarhoşluğu gibi aranan, istenen bir nesnedir.

Unutmadıkları, unutamadıkları için çırpınanları, kıvrananları

görmüşümdür.

Unutulması istenen hatıraları, yüzleri, manzaraları unutmak,

bir duvardan çivi söker gibi, kafanın, yüreğin içinden çekip

çıkarmak onları ve bu işi öyle yapabilmek ki, çivinin yeri bile

kalmasın !

Bana öyle geliyor ki, unutmaktan yardım umanlar, unutmanın

karanlığında rahatlamak isteyenler kuvvetsiz, güçsüz insanlardır.

Kuvveti ve kendine ve yaptığı işe inancı, güveni olan insan, bir

kerecik olsun, unutmak denilen lastikle, kendisi için çok dayanılmaz nesneler de olsa, geçmişi silmek istemez.

[Orhan Selim / Tan, 26.10.1935)

294

TİFO

İstanbul'da tifo varmış. Günde dokuz kişi kadar tifoya

yakalanıyormuş.

Tifo sudan, sebzeden, yemişten geçermiş. Her sudan, her

sebzeden, her yemişten değil elbette, bunların mikroplusundan,

pisinden ...

İstanbul şehirdaşlarının çoğu çeşmelerden ve Terkos musluklarından su içer. İstanbul şehirdaşlarından çoğu salata ve yemiş yer.

Bunlarda bilmem hangi vitamin olduğu için değil, ete, balığa göre

salatanın, sebzenin ve kavun filan gibi yemişlerin çok daha ucuz

oluşlarından.

İstanbul'da tifo her yıl çıkar. Çünkü her yıl su içilir ve

mevsiminde yeşillik yenir.

İstanbul'da her yıl tifo çıkar ve gazeteciler her yıl şu benim

yazdığım çeşitten yazılar yazarlar, "Bu iş kökünden halledilmelidir,

suya ve yeşilliklerin temizliğine dikkat olunmalıdır," derler ...

Eskiden İstanbul yangınlar şehriydi. İtfaiye yapıldı. O yapılana kadar yanması kolay tahta evlerin de birçoğu yandı, yangınlar azaldı.

Şimdi, tifoyla kavga için ayrı bir kurum kurulana kadar, tifoya

yakalanıp ölmeleri kolay olanların ölmelerini mi bekleyeceğiz? ..

İstanbul'da her gün sekiz dokuz kişi tifoya yakalanıyormuş!

İstanbul' da her gün kaç kişiye tifo aşısı yapıldığını ve yeşilliklerle

suları temizlemek için ne gibi yollara başvurulduğunu bilmiyoruz.

[Orhan Selim I Akşam, 28. 10.1935)

295 -

BİZ ! HAYIR, BİZ!..

Fransız gazetelerinden "Le Petit Parisien"de şöyle bir yazı

çıktı :

"Son günlerde arsıulusal hava çok ağırlaşmıştı. Her yanda

kuşkular ve her çeşit değerler altüst olmuştu. Fakat M. Pierre

Laval'in yılmayan çalışması bu korkunç gerginliği yumuşattı."

Londra'da çıkan "Sunday Times" gazetesi şöyle bir yazı bastı :

"Büyük Britanya'nın diplomatik gayreti, son günlerde çok

ağırlaşan Paris, Londra ve Roma münasebetlerini yumuşattı."

İstanbul'da çıkan "Akşam" gazetesinde ben de şöyle bir yazı

yazıyorum :

"İlkönce, dereyi görmeden paçaları sıvamak diye buna derler.

Daha ne arsıulusal hava ağırlığını kaybetti, ne de Paris, Londra ve

Roma , arasındaki gerginlik yumuşadı.

"Sonra, arsıulusal havayı biz yumuşattık; hayır, siz değil, biz

yumuşattık derken yumuşayan bir daha sertleşeceğe benziyor."

.

[Orhan Selim / Akşam, 30.10.1935]

Arsıulusal : uluslararası.

ÇALIŞMAK

Çalışmak insanoğlunun her çeşit verimli yaratıcılığının kayna

ğıdır. Çalışmanın tadına ulaşmamış, çalışmanın türküsünü içinde

duymamış bir insan boş bir çuval, delik bir küp gibidir.

Ancak, çalışmanın bu yaratıcılığı, o, bir sevinçli, bir zincirsiz

akış olduğu vakit kendini gösterir. Ehramları yapan esirlerin

çalışması ne bir aydınlık türkü, ne bir temizleyici, yaratıcı iştir

onlar için.

Doğrusunu isterseniz, ben : " Çalışmak insanoğlunun her çeşit

verimli yaratıcılığının kaynağıdır!.. demekle yanlış bir söz ettim.

n

Meseleyi böyle koymak onu abstre bir bakımdan ele almak

demektir. Çalışmak, yerine göre, şartlarına göre sevinçtir, yerine ve

şartlarına göre ağrı, acı ve ölüm.

[Orhan Selim I Akşam, 3 1 . 10.1935]

A bstre (abstrait) : soyut.

297

BEDESTEN'E GİDERKEN

Bir masa alacağım. Bildiklerden biri dedi ki :

- Bedesten'e git, orda hem ucuz, hem sağlam, elden düşme

.

masa bulabilirsin...

Bugühe kadar Bedesten'e gitmişliğim yoktur. Yalnız, bu ismi

çocukluğumdan beri işitir dururum.

Bedesten'i ben, her nedense, biraz acı, birçok ağrıyla karışık

çeşit çeşit, örneklerine yalnız oranın duvarları arasında rastlanan

eşyaların satıldığı bir başka dünya gibi düşünürüm. Bana öyle gelir

ki, Bedesten geçmiş günlerin barındıkları son sınırdır. Ben öyle

sanırım ki, Bedesten'den içeri girince, yağmadan dönen bir eski

devirler sultanının esir pazarıyla karşılaşacağım. Bir esir pazarı ki,

abanozdan zenciler, sırma saçlı Çerkes kızları değil, çeşit çeşit

oymalı konsollar, tepeliklerinin yaldızları dökülmüş büyük aynalar, insan gözü iriliğinde inciler satılır içinde.

Kafamın içindeki bu masal kırk haramilerinin mağarasında,

bakalım, aradığım ucuz tahta masayı bulabilecek miyim? Bunu size

yarın yazarım.

[Orhan Selim / Akşam, 2.1 1 . 1 935)

BEDESTEN'DE

Dünkü yazımda, benim için tanınmamış bir dünya olan

Bedesten'e bir ucuz tahta masa almak için gideceğimi yazmış ve

kafamın içindeki Bedesten'i anlatmaya çalışmıştım.

Fakat kafamın içindekiyle kafamın dışındaki çok yerde birbirlerinden öyle uzak, birbirlerine öyle benze�eyen nesnelerdir ki.

Benim bir çeşit Ali Baba mağarası gibi düşündüğüm, içinde

geçmiş, uzak günlerin tahtalaşmış, camlaşmış, aynalaşmış, kumaşlaşmış izlerine rastlayacağımı umduğum Bedesten'in adı bile Bedesten değilmiş meğer.

Geniş ve büyük bir otomobil, daha doğrusu otobüs garajı gibi

bir yer. Orta boşluğunun iki yanına Beyoğlu mağazalarının

vitrinleri gibi camekanlar yapılmış. Bunlardan çoğunun içinde

sünnet düğünlerinde getirilen armağanlar çeşidinden çatal bıçak,

saat, yazı takımı çeşitleri dizilmiş. Bir iki pırlanta yüzük ve

bunların etiketlerinde kusurlarına varıncaya dek her şeyleri yazılı.

Hak yerleri salonlarını andıran iki salon. Buralarda mezat.

yapılıyor anlaşılan.

Şöyle sağ1 solu dolaştım. Beyoğlu'nun arka sokaklarındaki

koltukçu dükkanlarından getirilmişe benzeyen masalar, iskemleler.

Boyunlarına etiketleri asılmış, mezada çıkma sıralarını bekliyorlar.

Bedesten işte buymuş meğer ... Ve "işte bu" olan Bedesten'de

ben aradığım ucuz, tahta masayı bulamadım. Onu bulamadığıma

değil, bir çocukluk masalının daha yıkılışına yanıyorum.

[Orhan Selim / Akşam, 3. 1 1 . 1935]

299

NASRETTİN HOCA'NIN KUŞU GİBİ

Buğday yükseldiği için ekmek de pahalılaşıyor ve daha da

pahalılaşacakmış.

Düşünülmüş, taşınılmış, "Mademki, denilmiş, ekmek pahalıla

şıyor, ikinci çeşit bir ekmek çıkaralım. Bu ikinci çeşit ekmek daha

ucuz olur."

Elbette ekmekler birinci ve ikinci çeşit diye ikiye ayrılınca,

ikinci çeşidin ucuz olması için daha kötü undan yapılması

gerekecek.

Sizin anlayacağınız, her nedense yükselişinin önüne geçilemeyen buğday değerleri yüzünden yarın bir de üçüncü çeşit ekmek çıkarılması düşünülebilir ...

Bu "suret-i hal" benim bir tuhafıma gitti. Ucuz ekmek, fakat

birinci çeşidinden ucuz ekmek yenemedikten sonra, ucuzluk

ekmek çeşidinin aşağılatılmasıyla elde edildikten sonra "ekmek

meselesi"nin "suret-i hal"li Nasrettin Hoca'nın kuşuna benziyor ...

[Orhan Selim / Akşam, 4. 1 1 . 1935]

Suret-i hal : çözüm yolu.

JOO

ÇİSELİYOR

Sokağa çıkmadan önce pencereden baktım, hava puslu, hava

ıslak, fakat yağış yok.

Sokağa çıktım. Bir iki adım attım atmadım iliklerime kadar

ürperdim birdenbire. Omuzlarım sırılsıklam. Yağmur mu? Hayır,

yağmıyor. Çiseliyor. Yağmur çiseliyor yalnız. İnce ince, sinsi sinsi,

kurnaz kurnaz çiseliyor.

Çiseliyen yağmur alçaktır, korkak, yalancı ve sinsidir ...

Şakır şakır, bol yağan bir yağmur saldırısıyla, gözle görülmeyecek kadar ince ince inen bir çiseleyiş arasındaki ayrılık insan karakterleri arasında da vardır.

Şakır şakır yağan yağmurlara benzeyen insanlara, düşmanım

da olsalar saygı duyarım. Fakat içlerinde çiseleyen bir yürek

taşıyan, yaşayışları, düşünüşleri, kavgaları çiselemek biçiminde

olan insanlardan yılan görmüş gibi tiksinirim.

[Orhan Selim / Akşam, 5.1 1 .1 935]

30 1

AT VE MOTOR

İnce belli, uzun boylu, tığ gibi bir Arap atıyla sekiz silindirli,

yağ içinde, çizgileri birbiri içine girmiş, oldukça biçimsiz sekiz

silindirli bir otomobil motoru yan yana duruyordular. Daha

doğrusu, sekiz silindirli motor, Arap atının ayakları dibinde

duruyordu.

Yanımda duranlardan biri · dedi ki :

- Şu Arap atının aksoylu çizgilerine, dikilmiş kulaklarına ve

alacalı bir tavus kuyruğundan bir kat daha güzel kuyruğuna bak ..

Bir de şu sekiz silindirli motorun biçimsizliğini, bodurluğunu,

pisliğini düşün ...

Yanımda duranlardan birinin bu sözlerine ben şöyle bir

sorguyla karşılık verdim :

- Bu Arap atıyla şu motor yarış etseler kim kimi geçer?

- Motor, Arap atını geçer elbette ...

- Peki, Arap atı mı daha ağır yük taşıyabilir, motor mu?

- Elbette motor ...

Güldüm :

- Öyleyse, dedim, senin ince boyunlu, kuyruğu tavusunkinden daha güzel, aksoylu Arap atın şu biçimsiz motorun yanında yaşamaya layık olmak bakımından gülünç bir mahluktur.

Arap atı senin olsun, motor benim ...

[Orhan Selim / Akşam, 6.1 1 .1935]

302

BİR YENİŞEHİR

İstanbul'da bir "Yenişehir" vardır. Buraya Kasımpaşa'dan da

gidilir, Beyoğlu'ndan da ...

İstanbul'un bu "Yenişehir"i görülecek "şehir"dir doğrusu.

"Yeni" ve "şehir" sözlerinin anlamlarıyla alay etmek için bir anıt dikilmek istense bundan daha yakışık olanı olmazdı.

İstanbul'un "Y enişehir"i Pangaltı'nın arkasından başlayıp

Kasımpaşa'da sona eren o "meşhur" derenin iki yanına kurulmuştur. Yeryüzünde tek bir dere yoktur ki, "dere" anlamını bu

"meşhur" dere kadar kepaze etsin.

İstanbul "Yenişehir"inin ana caddesi bu deredir. Başka yolu

yok gibidir. "Yenişehir" yolu olmayan gayet orijinal bir şehirdir

sizin anlayacağınız ...

Bu orijinal "Yenişehir"de oturan bildiklerden biri, geçen gün,

bana şöyle bir soru sordu :

"Bizim şehirde ne Arnavut taşlı, ne parkeli, ne asfalt yol

yoktur. Gel gelelim, biz yine yol parası veririz. Olmayan bir

nesnenin karşılığını ödemek olur mu? Yoksa ara sıra Taksim,

Nişantaşı, Cağaloğlu gibi parke taşlı, asfaltlı yollardan geçtiğimiz

için yol parasını bu yollardan geçme kirası olarak mı veriyoruz?"

"Y enişehir"li bildiğin bu sorusuna cevap vermek bana düşmez

elbette ...

[Orhan Selim / Akşam, 7.1 1 .1935]

JOJ

AVAM KAMARASl'NA GİREN

BAKKAL ÇIRAGI...

İngiltere'de iki siyasal kurum vardır : bunlardan birisine

"Lordlar Kamarası", ötekisine "Avam Kamarası" derler .

. Lordlar Kamarası'na bir Lordun girişi tabii görülür. Adı

üstünde "Lordlar Kamarası" bu. Buna karşılık "Avam Kamarası "na da bir bakkal çırağının girişi tabii görülecek gibi gelir insana.

Öyle ya, mademki "Avam Kamarası" bu, içine prensler girecek

değil ya!..

.

Fakat bir nesnenin adıyla, daha doğrusu bir nesneye konan

adla, o nesnenin özü arasında her vakit birlik olmaz. Adı "göz

nuru", "alın teri" olan apartmanlar vardır ki, ne göz nuru, ne de

alın teriyle bağı, münasebeti yoktur. Bunlara "dalavere" filan gibi

adlar takmak daha yakışık alırdı.

Neyse, gelelim " Avam Kamarası"na, bu kurumun da avamla o

kadar münasebeti yok ki, geçenlerde bir bakkal çırağının mümessili

bir avukat filan değil de, bakkal çırağının özü buraya girince bizim

gazeteler bile buna şaşıp, "meraklı resimler" sütununa adamcağızın

resmini bastılar.

[Orhan Selim / Akşam, 8.1 1.1935]

Mümessil : temsilci.

"NİZAMI VE USULÜ DAİRESİNDE"

Bir bildik anlattı :

"Geçen gün "devair-i resmiye"den birinde bir işin peşindeydim.

"- Bir dilek kağıdı yaz, altına 1 6 kuruşluk pul yapıştır da öyle

gel, dediler.

"Dilek kağıdını yazdık, biri kuruşluk, ötekisi on beşlik 16

kuruşluk iki pulu yapıştırdık. Pulların üstüne tarihi ve soyadımızla

imzamızı attık.

"Bay işyar dilek kağıdımızı aldı, evirdi, çevirdi.

"Tarih ve soyadlı imzamızla 'iptal' edilmiş olan 16 kuruşluk

pulların üstünde durdu. Sonra sertçe bir sesle :

" - Bu dilek kağıdınızı alamam, dedi.

"- Neden? dedim.

" - Çünkü, dedi, pullar 'nizamı ve usulü dairesinde' iptal

edilmemiştir.

" - Anlamadım, dedim.

"- Anlamayacak ne var, dedi. Tarih, 1 5 kuruşluğun kıyısında

kalıyor, bir kuruşluğa geçmiyor.

"- Fakat, Bay İşyar, soyadlı imzamız her iki pulun da

üstünden geçmiş işte. Tarih iki pulu birden 'iptal' etmemiş ise de

imzamız bu ödevi yerine getirmiş, dedim.

" - Yalnız imzanın iptali yetmez, dedi. Yeniden bir dilek

kağıdı yazarak, yeniden 16 kuruşluk pulları 'nizamı ve usulü

dairesinde' iptal edip bize getirmeniz gerektir.

"Ne yapalım bir 16 kuruş daha bayıldık ve pulları nizamı

dairesinde iptal ederek dilek kağıdımızı sunabildik... Böylelikle

kağıtları, yazdırması bir yana bırakılacak olursa, bir tarihin ucu

biraz kısa kalmış diye 16 kuruşluk bir dilekçe bize 32 kuruşa mal

oldu."

Benim bildik bütün bunları bir solukta anlattıktan sonra,

şöylece dert yandı :

"- 'Usulü ve nizamı dairesinde' iş görmek iyidir. Fakat 'usulü

ve nizamı' bu kadar ileri götürmek kötüdür. Çünkü pulu iptalden

305

istenen sonuç o pulların bir daha kullanılamamasıdır. Ben bu işi ha

tarihle, ha imzamla, ha bir çizgiyle yapmışım, bundan ne çıkar?

Hem bu 'pul iptali' meselesi yalnız benim başıma gelmemiş, kaç

kişiye anlattıysam onlar da böyle bir 'fahiş hata' işleyip cereme

çektiklerini söylediler.

"'Nizamı ve usulü dairesinde' bu 'nizam ve usul'ün önüne

geçilmesi iyi olacak gibi geliyor bana."

[Orhan Selim / Akşam, 1 1 .1 1 . 1935]

Devair-i resmiye : resmi daireler; Fahiş : ölçü dışı, aşırı; Cereme : başkasının hatasından doğan zararı ödeme.

306

BİR KADIN YÜZÜNDEN

Dünkü "AKŞAM"da şöyle bir haber okudum :

"Tokat'ta Lütfi adında bir genç Ömer adında biriyle bir kadın

yüzünden kavga etmiştir. Kavga kızışmış ve Lütfi tabancasını

çekerek Ömer'in üzerine ateş etmiştir.

"Ömer aldığı yaralardan ölmüştür. Lütfi yakalanmıştır. Adliye

tahkikat yapmaktadır. .. "

Bu çeşit haberlere sık sık rastlanır. Bu çeşit cinayetlerin adı :

"BİR KADIN YÜZÜNDEN"dir.

Kadın yüzünden delikanlılar birbirlerini öldürüyorlar. Ah şu

kadınlar! ..

Oysaki bütün bu öldürmeler, bu kan dökülmeleri "bir kadın

yüzünden" değil, "bir kadın telakkisi" yüzündendir. Kadını eşya

gibi, mal ve mülk gibi görmenin, böyle telakki etmenin yüzündendir.

"Ah, şu kadınlar!" değil, "Ah, şu, kadını böyle telakki

etmek!.."

Kadın yüzünden dökülen kanlarda kadının suçu yoktur.

Bütün suç, kadının uğrunda kan dökülecek bir deste banknot, bir

denk halı biçimine gelişindedir.

[Orhan Selim / Akşam, 12.1 1 . 1935]

Telakki : anlayış, görüş,

YÜK VE İNSAN

Bir gemi battı. Boğulanlar oldu. Çocuklar babasız, analar

kocasız ve evler kadınsız kaldı.

Gazetelerde okuyorum, geminin batışında en büyük rolü fazla

yüklü olması oynamış, diyorlar. Kaptan, gemiyi ağzına kadar

doldurmuş, gemi yan yatmış, bir deniz çalkantısıyla alabora olmuş.

Anlaşılan, batan gemi yük gemisiymiş, yolcu da taşıyormuş.

Eğer böyle olmasaydı içinde o kadar çok yük ve yüke göre o kadar

az yolcu olmazdı.

Bu böyleyse eğer, yük gemisiyle yolcu taşınır mı? Bu bir.

Sonra, yük gemilerinin yaşları küçük olmalıdır diye bir nizam

konmuştu. Oysaki bu batan gemi oldukça yaşlı. Bu iki ...

Bundan başka, gemi yük gemisi değil de yolcu gemisi idiyse,

yaşı insan taşımak için büsbütün çok.

Sordum soruşturdum. Yük gemileri için konan yaş küçüklüğü

meselesi yolcu gemileri için "varit" değilmiş. Sizin anlayacağınız bir

yolcu gemisi bir yük gemisine göre daha eski olabilirmiş? Bu doğru

mudur?

Eğer bu doğruysa, şu batan gemiöe olduğu gibi, yüke insandan

çok önem veriliyor demektir.

Yanlışlıklar, çok yerde, bir facianın haykırışıyla düzeltildiğine

göre, bu facia da, insanlara, yükten daha çok önem vermek işine

yarayacak mı?

[Orhan Selim / Akşam, 14. 1 1.1935)

Varit : olabileceği akla gelen.

308

YEŞİLLİKLERİN DEVRİMİ

Yaz geçti gözlerim ve dudaklarım düşünüyorlar : "Bu yaz ne

gördük, ne tattık ve ne yedik?"

Gözlerim anlıyorlar ki, ne denizin ışıltısına, ve, ne alabildiğine

tertemiz uzayan tanyerlerinin sınırsızlığına, ne kirazın al boyasına,

ne de sebzelerin yeşilliğine doyabilmişlerdir.

Dudaklarım anlıyorlar ki, sıcak bir günde soğuk suyun

serinliğini, marulların iç açan tazeliğini ve insanın ağzında bahçelerden esen bir sabah rüzgarı gibi dolaşan çeşit çeşit yemişlerin tadını unutabilmekten çok uzaktırlar.

Doğrusunu isterseniz, her geçen yaz bizi İstanbul toprağının

en güzel verimlerinden biraz daha uzaklaştırıyor. Her yeni yaza

girişimizde, geçen yazlar yediğimiz yemişlerin, yeşilliklerin biraz

daha azaldıklarını ve onların yerine yeni, alafrangalaşmış çeşitlerin

geldiğini görüyoruz.

Kirazlar azalıyor "framboazlar" çoğalıyor; erik kompostoları

azalıyor "çikolatalı kremalar" artıyor, salatalıklar eksiliyor, "konkomburlar" �azlalaşıyor.

"Kibar" sofralarında artık yer bulamayan "Ayşekadın" fasulyesi, fıkara sofralarında da çok kere, pahalılığı yüzünden görünemez oldu.

·

İstanbul yeşillikleri, sosyal, ekonomik sebepler dolayısıyla,

derin bir devrim içindedirler.

(Orhan Selim / Akşam, 15.1 1. 1935)

Framboaz (framboise) : ahududu, ağaççileği; Konkombur (concombre) : hıvar. sabtalık.

309

BALIKPAZARI - BEYOGLU

Geçen gün bir kunduracı bildikle Beyoğlu'ndan geçiyorduk.

Bizim bildik kunduracıdır dedimse, kundura mağazası sahibidir

demek istemedim ... Balıkpazarı'nda karanlık bir hanın alt kat

odalarından birinde çalışan bir kunduracı kalfasıdır.

Vakit akşamdı. Beyoğlu mağazalarının vitrinleri, allı yeşilli

pırıl pırıl yanıyordu. Birdenbire büyük bir kundura mağazasının

önünde, bizim bildik, kolumu dürterek beni durdurdu. Nikel ve

kristal ışıltıları arasında porselen biblolar gibi sıralanmış kunduraları gösterdi :

- Görüyor musun? dedi. Bunları, Balıkpazarı'ndaki hanın

atölyesinde biz yapıyoruz. Bizim patron çiftini beş liraya bu

mağazaya satar. Burada içlerine yaldızlı etiketler yapıştırılır ve çifti

on iki liraya alıcıya satılır. Yirmi liradan Avrupa kunduraları

satan(?!) Beyoğlu mağazalarının malları da bizim oranın verimidir

ve bizden altı liraya alınmıştır.

Yürüdük.

Yalnız kundura işinde değil, sattığı malların çoğunda, etiket ve

cakalı vitrinparası alan Beyoğlu ! Vaktiyle külüstür, alacalı Avrupa

kumaşlarını "lahur şal" diye süren, şimdi Balıkpazarı'nda çiftini beş

liraya yaptırdığı kundurayı bilmem ne köselesinden diye 12-20

liraya yutturan mağazalar, gözlerini kırparak, cakaya, pırıltıya,

yaldıza ve firmanın parlaklığına önem veren bir yığın insanın

enayiliğiyle alay ediyor gibiydiler.

[Orhan Selim / Akşam, 16. 1 1 .1935]

3 ı o

BUGÜNKÜ SAYIMIZ 1 6 SAYFA

- Olur şey değil, hele şu gazeteye bakınız, on altı sayfa! Çevir

bre çevir. .. Okumakla bitmez. Para ile alayım desen yalnız kağıdı

beş kuruştan çok değer. Hem içinde neler yok neler ... Bin bir çeşit

mağazası mısın mubarek! İğneden ipliğe kadar ne arasan var.

- Bir şey demiyorsunuz?

- Coşkunluğun uz biraz yatışsın diye bekliyorum. Yoksa

diyeceğim, şöyle diyeceğim : Az sayfalı, güzel yazılı, resimsiz ve

şatafatsız gazeteleri gözüm arıyor. Benim fikrim, gazete okumak

isteyince, bir kervansaraya girmek istemiyor, atların tepindiği,

eşeklerin gübrelediği, tavukların eşelendiği, yün çuvallarıyla yağ

tulumlarının, pamuk balyalarıyla gaz sandıklarının karmakarışık

yığıldığı bir kervansaraya... Fikrimi tertemiz, derli toplu, ufak

tefek, aydınlık ve sevimli bir apartmana sokmak isterim. Ancak

orada rahat eder, orada kolaylıkla aradığını bulur, orada az emekle

ihtiyacını giderir.

Bir gazete, sayfalarının çokluğundan dolayı satılmamalıdır.

Dolmalık lahana almıyoruz. Gazeteler, yazıları okuma zevkimizi

okşadığı, lazım olanı, ne az, ne çok, verdiği için satılmalı ve beğeni

(rağbet) görmelidir.

Halbuki sizin övdüğünüz gazeteler okkaca ağırdır, fikirce

değil. Yüz çeşit mezenin dizildiği bir upuzun masa ki üstünde

istediğinizi bulmak için hem gözünüzü, hem zihninizi yormalısınız. Şurası da var : Bu mezelerin çoğu artıktır, Avrupa gazetelerinin artığıdır. Frenkçe gazeteleri okuyanlar kaç günlük bayat jambonlu

yumurta olduğunu anlarlar.

Hem, sorarım size, acaba kaç kişi Mançuri'deki Çin-Japon

uyuşmamazlığını anlatan dört bölmek (sütun) siyasal yazıyı okur?

Ben sinema yıldızı bilmem hangi matmazelin veya misin kaç

kocadan boşanıp kaç köpek değiştirdiği ve dolabında kaç çift

iskarpin bulundurduğunu niçin okuyayım? Ya sayfanın yarısını

dolduran resmine ne buyrulur? Baldır bacak meraklısı da olsam

gündelik kötü kağıda basılmış o lekeli resim benim hevesimi

3 1 1

yatıştıramaz. Gider parlak kağıda basılı bir sinema gazetesi alırım

ve yıldızın deniz elbisesi altında gölgeleri seçilen oyluklarını daha

temiz seyrederim.

Politika, sinema, edebiyat, karikatür, bütün ilimler, fenler,

eğlenceler için ayrı gazeteler vardır. Gündelik gazeteler bunlardan

ancak birer parça, doyurmayacak, tıkamayacak, bezdirmeyecek

kadar koyabilir. Günlük haberlerin yanında bir garnitür olması

için! O kıpkırmızı yazılar, kapkara kadrlar, ipiri harfler, o boylu

boyuna resimler, o soğuk maskaralıklar, aşağılık soytarılıklar, kaba

gözbağcılıkları, düşkün sokak çığırtkanlıkları için sevinmemelisiniz. Zevkimizin bozulmasına, vaktimizin çalındığına, sünnet çocu

ğu yerine konulmamıza kızmalıyız.

Resimde yapılan fena kullanış ise hepsine tüy dikiyor : Avrupa

acentelerinin beş paralık kazanca karşı yağdırdıkları klişeleri sırala

sırala, bas. "Misisipi" ırmağı taşmış imiş : Bir su tabakası, üstünde

bacaları sezilen bir, iki dam. Kızılırmak da, Menderes de taşsa bu,

böyledir : Bir su yığını, bir kaç dam veya baca. Böyle bir resimden

alacağımız bilgi ve zevk hiçtir, sıfırdır. Resimler pek yerinde, pek

taze olm�lıdır, pek sıcağı sıcağına konulmalıdır. M. Laval'ın

bildiğimiz kafası ... Bugün söylev verir, basarlar; yarın Roma'ya

gider, koyarlar; öbür gün kabine düşer, gene burnumuza sokarlar.

M. Laval'i, Eden'i, Musolini'yi bu kadar kafamda taşımaya,

gözümden ayırmamaya beni niçin zorluyorsunuz? Ya Habeş

kralına ne buyuracaksınız? Zavallı beynime bu ürkütücü yüz,

kıvırcık abanoz saçları, kar gibi parlayan dişleri ve akları çok, sert

bebekli ufacıcık gözleriyle işledi, oyuldu, bir daha silinmeyecek

gibi yerleşti.

Yüz Mari Pikfort, Klodet Kolber, Marlene Dietrih karşıma

dizilseler, hepsi de gülüşseler, öpüşseler, soyunsalar, serpilseler

gene Musolini'nin ve Habeşteki düşmanının gönül karartan hayallerini aklımdan çıkarmaya yetişemezler.

On altı sayfalık gazetelerin gözümün önüne gelen hali şudur :

"- Dolmamış, daha kaç sayfa kaldı?

"- Beş!

" - Ver öyle ise şu profesörün uyku veren yazısını, bir de

taşların yaşı, öküzlerin başı, devedikeninden aşı için yazılmış

makaleler vardı. Onları da koy... Kaç kaldı?

"- İki!

3 1 2

" - Öf! Getir şu kedi masalını, Zaro Ağa'nın sakalını, Ankara

balını ... Dolmadı mı?

" - İki böl ek açık!

"- Sinema yıldızlarından bir de resim seç, en büyüğünü, hani

bir eşeğin önünde iki bacağını açıp memelerini gösteren bir

kocamanı vardır, 13x35 büyüklüğünde ... Onu yerleştir.

" - Altına ne yazalım?

"- Ne yazarsan yaz be! İstersen mis bilmem kim eşekleri

anırtma idmanı yaparken ... diye yaz!"

Azıcık dikkat ederseniz, görürsünüz : Böyle çok sayfalı, bol

harçlı, abur cuburla dolu gazetelerde iyi yazılar, değerliliklerinden

epeyce kaybediyorlar. Bedesten'de kötü şeyler arasına karışmış

antika mallar gibi bunları seçmek de herkesin işi değil. Belki de

yazıların değersizliği böyle, boş resim ve kuru lafla gazeteyi

süslemeye sebep oldu, bir şarlatanlığa yol açtı.

Sanıyorum ki bunu gören Musolini İtalya'da gündelik gazetelerin sayfalarını altıya indirmekle iyinin değerini verdi, güzeli kalp yaldızlı kadrodan kurtardı ve bozulan bir zevki yeniden diriltti.

Darısı on altı sayfanın Bitpazarı'nda bunalmış başka memleketlerin başına! "

[Ben I Akbaba, 16. 1 1 .1 935]

3 1 3

LÜKÜS KİBRİT

Dünkü "AKŞAM"da şöyle bir haber okudum :

"Kibrit sosyetesi, defter şeklinde lüks bir kibrit çıkarmak için

teşebbüslere girişmişti.( ... ) Şimdilik bundan vazgeçilmiştir."

Akay vapurlarında lüks kamara, Ayaspaşa'da lüks apartman,

tiyatroda "Lüküs Hayat"tan sonra, sıra lüks kibrite gelmiş ki

anlaşılan, kibrit sosyetesi bu işe el koymuş.

Demokratik kibritlerin kutusu bile elli paraya satılırken,

onların sapını azaltıp defter biçimine sokmak "lüküsleştirmek"

nasıl insanın aklına gelir? Şaştım buna doğrusu!

Doğrusunu isterseniz, kibritleri bile sarmaya başlayan bu

"lüküs" merakı insana şöyle bir gülümseme isteği veriyor.

Ben "lüküs" sözünü ilkönce çocukluğumda, babamın beni

götürdüğü bir bahçeli kahvenin ağaçlıklı gecesini mavimtırak bir

ışıkla aydınlatan bir lamba dolayısıyla duydum. Bu telden ağların

içinde duran yuvarlak bir lambaydı. Gürültülü bir ses çıkararak

yanıyordu. Işığı titrekti. Fakat cakası büyüktü. Babama sordum :

- Bu ne biçim lamba böyle?

Babam :

- Buna lüks lambası derler. Avrupa' dan yeni getirtmiş bu

kahveci, dedi.

O "lüks" sözünün bizim anladığımız "lüks" anlamıyla bir bağı

var mıydı? Bilmiyorum. Fakat ne zaman "lüküs" bir nesne görsem,

gözümün önüne hep o "lüks lambası" gelir.

[Orhan Selim / Akşam, 19.1 1 .1935]

DÜŞMANI ÇOK OLMAK

Düşmanı çok olmak iyi şeydir. Düşmanı çok olanın her vakit

dostu da çok olur mu? Bilmem. Fakat düşmanı çok olanın dostları

sağlam olur; bunu bilirim.

Çeşit çeşit düşmanı vardır insanın. Göz göze kavga edeni,

arkadan çelme takmaya çalışanı, irilisi, ufaklısı, güçlüsü, güçsüzü.

Göz göze kavga edenle çarpışmak tatlıdır. Arkadan çelme

takmaya çalışanla uğraşmak baş ağrısı gibi bir meseledir. İrisine

karşılık verirsin ufağına aldırmazsın.

Bir de manyak soyundan düşman vardır. Kendini dev aynasında, bütün dünyayı dürbünün tersiyle görür. Seni hiçe saydığını söyleyerek saldırır, hızını alamaz bir daha atılır üstüne, yana

çekilirsin yuvarlanır!

Bu soy düşmanla kavga tatsızdır, çünkü karşında dev aynası

vurmuş bir gölgeden başka bir şey yoktur.

Düşmanı çok olmak iyidir. İnsana kuvvet verir. İnsana, insan

gibi, düşünerek, inanarak yaşadığını anlatır.

[Orhan Selim / Akşam, 20. 1 1 . 1935]

3 1 5

ŞEMSİYE VE BASTON

Ne şemsiye kullanabilirim, ne baston. Baston, insanların

bilmem hangi devrinde, kalın ağaç dallarını lobut gibi kullandıkları

günlerden kalmış olsa gerek. Bastonun kafa göz yarmaya da

yaradığı düşünülürse, bu incelmiş, biçime sokulmuş sopanın hala

eski fonksiyonunu kaybetmemiş olduğu anlaşılır.

Şemsiye, eteklik giymiş bir bastondur. Kadınlaşmış bir baston.

Bunun için de, kavgacı karakterini kaybetmiş, ancak yaşlı kadınların elinde dövüşçülüğünü ara sıra diriltebiliyor.

Baston devir devir, birbirine aykırı düşüncede, karakterde,

yaşayışta insanların eline geçmiştir.

O, bazen ağırbaşlılığın, bazen züppeliğin, bazen kuvvetin,

bazen güçsüzlüğün, romatizmanın, siyatiğin "alamet"i olmuştur.

Oysaki şemsiye, öyle değil, son yıllarda çıkan bodurları bir

yana bırakılacak olursa, şemsiye babayaniliğin, yaşlılığın, titizliğin

"işaret"idir.

Titizliğin, dedim, çünkü titiz olmayanlar şemsiyeye merak

sarsalar bile, onu ergeç ya tramvayda, ya vapurda, ya trende

unuturlar.

[Orhan Selim / Akşam, 22.1 1 .1 935]

3 16

HAVAYA UYMAK

Siz ne yapıyorsunuz, bilmem. Fakat ben havalara uyamıyorum

bir türlü. Bir açan, bir kapayan, bir yağan, bir güneşleyen, bir

soğuyan, bir ısınan havalar beni serseme çevirdi.

insanın bu karaktersiz, bu alaca bulaca, bu oportünist havalara

uyabilmesi için, su gibi yumuşak, yılan gibi kıvrak, bir gövdesi

olmak gerekli!

Suyun akışı iyidir, yumuşaklığı kötü; yılanın kıvrılabilmesi

ustalıktır, sürünerek gösterdiği çeviklik berbat ... Yumuşaklıkla

çevikliği ve sürünerek yapılan ustalıkla gözü kör ,olmamayı

birbirine karıştırmazsanız, ben su gibi, yılan gibi bir gövdem

olmadığına üzülmüyorum.

Ara sıra nezle oluyormuşum, yatağa düşüyormuşum? Ne

çıkar? Ben gövdemden memnunum.

[Orhan Selim / Akşam, 26. 1 1 .1935]

3 17

VERİLECEK CEVAP

Bana şöyle bir iş anlattılar :

"Geçenlerde Beyoğlu Postanesi'ne gittik. Saat ikiydi, Nevşehir'

e bir paket gönderecektik; 'tahta bir kutu derununda' bir paket.

"Paketi alan kısmın önüne dikildik. Bay işyar 'meşguldü',

bekledik. Beş dakika geçti, on dakika geçti, yirmi dakika ... geçti.

Baktık ki, dakikalar durup dinlenmeden geçiyorlar, biz durup

dinlenmeden bekliyoruz, yüzümüzü kızdırdık, bay işyara sorduk :

" - Bize sıra ne vakit gelecek? Daha çok bekleyecek miyiz?

"- Ne istiyorsunuz? diye cevap verdiler.

" - Gönderecek bir paketimiz var da, dedik.

"- Paketinizi şimdi alamayız, işimiz var, postayı hazırlıyoruz, şöyle bir dolaşıp hava alınız, iki saat sonra geliniz, dediler.

"Doğrusunu isterseniz, canımız hava aimak istemiyordu,

canımızın istediği paketimizi verip işimize gitmekti.

"- Fakat, dedik, siz saat ikiden başlayarak paket almaya

borçlusunuz.

"- Orası öyledir, ancak, dediler, bugün daha işimizi bitiremedik. Siz, dinleyin beni, şöyle bir dolaşıp iki saat sonra geliniz buraya.

"İlle de bizim dolaşmamızı isteyen bay işyarın 'nasihatini'

dinlemedik. Yukarıya posta direktörüne çıktık. O saatine baktı :

"- Gidiniz, paketinizi alırlar, dedi.

"Aşağı indik, faka� gene dolaşmak, hava almak 'nasihatini'

aldık. Paketi veremedik. Gene yukarı çıktık, bu sefer başka bir

işyar 'refakatinde' aşağı indik ve yurttaşları hava aldırmaya meraklı

olan işyar paketi aldı. Saate baktık üçtü. Bir saatte Nevşehir'e

gidecek paketi postaya verebilmiştik. Hesap ettik, bir uçak servisi

bu paketi 45 dakikada Nevşehir'e götürebileceğine göre, onun

postaneye 'kabul' ettirilmesi için bir saatlik bir vaktin istenmesi

bize biraz çokça geldi. Sen ne dersin?"

Bu sorguya eski "adet üzere!" :

"- Allah! derim"den başka verilecek cevap yoktu ...

[Orhan Selim / Akşam, :.!8. 1 1 .1935]

Derun : iç; Refakat : arkadaşlık, birlikte gitme.

3 1 9

BİR KÜÇÜK HABER

Dün "AKŞAM"ın "Küçük Haberler"inde şöyle bir şey

okudum :

"Nişantaşı'nda oturan Hacer isminde bir muallime evvelki

gece kocası ile birlikte ahbaplarına gitmiş, oradan döndükten sonra

yatarken midesinde bulantı hissetmiştir. Kalkıp helaya gitmiş ve

açık pencereyi kapamak istemiştir. Fakat bu sırada aşağıya düşüp

ölmüştür. Az sonra karısına bakmaya giden kocası da açık

pencereden düşmüştür."

Bu korkunç bir haberdir, değil mi? İki insanın ölümünü, yahut

birisinin ölümüyle ötekisinin, hiç olmazsa ağır yaralandığını

bildiren bir haber.

Fakat, bu korkunç haber, öyle tuhaf bir "üslupla" verilmiş ki,

daha doğrusu, açık bir pencereden arka arkaya iki insanın düşmesi

insanın öyle tuhafına gidiyor ki, acımak duygusundan önce

gülmek, sonra şaşmak duyguları beliriyor. "Facia"ya çok sonra

erişiliyor.

Açık bir pencereden iki çocuk değil, iki yaşlı başlı insan arka

arkaya nasıl düşer? Bu, ne biçim ölüm? Yoksa karı koca sarhoş

muydular?

Diyeceksiniz ki, işin bu kadar incesinden sana ne? Ben ki, bir

okuyucuyum, bana neyse, bu haber niçin yazıldı?

Gene diyeceksiniz ki, çatacak başka bir şey kalmadı da,

"AKŞAM"ın "Küçük Haberler"i mi kaldı?

Bu, çatacak başka bir şey kalmadığından değildir elbet. Bunu

siz de anlarsınız.

Bu türlü ölümleri okuyup da anlamayan kim kaldı?

Bu usulü değiştirmeyenlere çatmak istiyorum.

[Orhan Selim / Akşam, 29. 1 1 .1935)

Bu Makale yazıldığı yıllarda gazetelerin "intihar" haberi vermeleri yasaktı. M ua/lime : kadın öğretmen.

320

SAATLERDEN HAVAGAZI SAATLERİ

Zaman denilen şey bizim dışımızda bize bağlanmadan var olan

bir varlıktır.

Zamanın ölçüsü olan saate gelince buna "nisbidir" demek

doğru olur. Zamanın ölçüsü olan saatleri gösteren makineler ise

ister yollarda demir direklerin tepesine yerleştirilmiş olsunlar, ister

bir bileğe sarılmış, ister bir yelek cebine girmiş bulunsunlar

nisbinin nisbisi nesnelerdir.

Zaman başsız sonsuz akan bir varlıktır. Onun akış dalgalarına

sonuna dek dayanabilecek tek gemi yoktur.

Zamanın ölçüsü olan saatlere güven olmaz, hele bu saatleri

gösteren o irili ufaklı makinelere hiç inanmaya gelmez.

Sizin bileğinizdeki minicik kol saatiyle, bir tramvay durağındaki kocaman nesne arasında en aşağı on dakika bir ilerilik gerilik vardır. Ya sizin minicik koşar, ya duraktaki kocıman, camlı

tekerlek geri kalır.

Fakat ne de olsa, zamanın ölçüsü olan saatleri gösteren

makineler ayar edilir, bozulursa düzeltilir, aşağı yukarı size günün

hangi bölüğünü yaşadığınızı göstermeye çalışır. Onlara ·güvenmeseniz, onlara inanmasanız bile, yine iyi kötü onları kullanmaktan pratik faydalar elde edebilirsiniz.

· Gel gelelim, zamanı ölmeye değil de, İstanbul'da havagazını

ölçmeye yarayan saatler nisbi X nisbi X nisbi X nisbidirler.

Sizin evinizdeki havagazı saati komşunun evindekinden büsbütün başka türlü işler.

Zamanı ölçmeye yarayan makinelerin zararı, olsa olsa, sizi beş

dakika fazla, on dakika eksik yaşadınız diye aldatırlar.

Oysaki havagazı saatlerinin nisbiliği cebimizden her zaman üç

dört liranın fazla çıkmasına sebep olabilirler.

Kol saatinizin doğru işleyip işlemediğini kendiniz, aşağı

yukarı, kontrol edebilirsiniz. Ayarı kendinizin elindedir.

Oysaki, havagazı saatlerinin ne kontrolünü kendiniz yapabilirsiniz, ne de ayarını. Havagazı saati ne yazmışsa onu benimseyip paraları sökülmeye borçlusunuz.

32 1

Mademki bu böyledir, mademki evinizdeki havagazı saati,

yaktığınız gazı sizin kontrol etmeniz için değil de, Kumpanya'ya

bildirmek için konulmuştur ve onun dilinden yalnız Kumpanya

anlar, öyleyse bir de ne diye faat parası veriyorsunuz?

Havagazı saatleri, saat sözünü kullanarak saat denen nesnenin

"itibarını" bir kat daha azaltıyorlar.

Bugünkü sistemleriyle havagazı saatleri, satıcıya karşı müşteriden körü körüne bir itimat istiyor.

Ya bu sistemi değiştirmeli havagazı saatlerinin müşterice de

kontrolünü mümkün kılmalı, yahut da yalnız satıcının aleti olan bu

saatlerin parasını, kirasını olsun, müşterilerden istememeli.

(Orhan Selim / Akşam, 4.12.1935]

3 2 2

MANDALİNA

Mandalina çıkalı çok oldu mu? Bilmiyorum. Ben siftahını

bugün yaptım.

Afrika' da cüce kabileler varmış. İriyarı, dallı budaklı ağaçların,

koskocaman fillerin, ağaç kalınlığında yılanların ve gök gürültüsü

gibi kaba kaba haykıran kaplanların arasında minimini boyları,

incecik sesleriyle bu cüce kabileleri, ben, yuvarlak kavunların

koskocaman ayvaların, iri portakalların içinde yaşayan mandalinalara benzetirim. Mandalinalar benim gözümde, küçük değil cücedirler. Portakalların cüceleri ...

Cücelik tereddi midir, değil midir? Belki öyledir, belki değil.

Fakat cücelik eğer tereddi ise, biricik güzel, değerli, hoş tereddili

verim mandalinadır.

Mandalinanın dilimleri cücedir, fakat ne ipekli, ne serin bir

cücelik. Mandalinanın kokusu cücedir. Fakat böyle cüce kokuya

can kurban. Mandalinanın kabuğu, boyası cücedir. Gel gelelim

kabuğundaki pürtükleri bir yana bırakacak olursak, gerek bu

kabukta, gerekse dilimlerin derisindeki boya kırmızıya çalar sarının

en erişilmez örneğidir.

Cücelik iyi mi, kötü mü? Bunu araştıracak değilim. Fakat

insan cüce olduktan sonra hiç olmazsa, mandalina gibi, faydalı,

şipşirin, tatlı cüce olmaya çalışmalı ...

[Orhan Selim / Akşam, 6.12.19351

Tereddi : soysuzlaşma, yozlaşma.

ŞEHRİN TEMİZLİGİ

Gazeteler yazar, Bay Amca bile ikide bir takılır, "İstanbul'un

temizliğini yalnız belediyeden beklememeliyiz, kendimiz de şehri

temiz tutmaya çalışmalıyız, sokaklara kağıt, çöp, mevsimine göre

karpuz, kavun, portakal, mandilana kabuğu atmamalıyız! " derler.

Eh! bir mesele etrafında bu kadar sıkı, böyle çeşitli, oldukça

doğru bir propaganda yapılır da, insanın üstünde onun dokunağı

olmaz olur mu?

Ben de insanım, benim de üstümde bu propaganda dokunaklı

oldu. O kadar ki, geçen gün Tünel başında aldığım bir gazetenin

kıyılarındaki tırtıkları kestiğim vakit bunları nereye atayım diye

şöyle düşündüm bir. Yere atsam olmaz, sokakları kirletirim,

cebime koysam, cep bir süprüntü küfesi değil ya . Eiı-.l�nLıire

gözüme, karşı direklerden birinin iki yanından sallanan demir çöp

sepetleri ilişti. Hemen yürüdüm, ince kağıt şeritlerini bu dilim

dilim demir sepetlerden birinin içine attım. Attım ve ... Ve daha geri

dönüp bir adım atmamıştım ki, pos bıyıklı bir bay. 1, bıyık altından

kıs kıs güldüğünü gördüm. Bir bana bakıyor, bir Je omuzlarımın

üstünden, şu ince kağıt şeritlerini içine attığım çöp sepetine.

Bu gülümseme ve bu bakışlarla şaşırdım. Ben de geri dönüp

baktım. Bir de ne göreyim? Dilimli demir çöp sepetinin dibi yok.

İçine a�tığım kağıt şeritler kaldırımda kıvranıp duruyorlar.

Bundan sonra merak oldu. Yaptığım "müşahedelerle" şu

hakikate erdim ki, bu çöp sepetlerinin yüzde sekseni dipsizdir ...

Anlaşılıyor ki, sokakları kağıt, kabuk filan gibi şeylerle

kirletmemek için bunları, sırtımızda taşımamız lazım gelen bir özel

çuvala atmaktan başka çare· yok.

[Orhan Selim I Akşam, 10.12.1935)

Mı;�.J,ede : gözlem.

324

DENİZİN HÜCUMU

Denize güvenmemek, denize inanmamak, ikisinin de kusurları

dmadığına bakmaksızın denizle kadını birbirine benzeterek ikisine

birden çatmak edebiyata kadar girmiş bir telakkidir. Daha doğrusu,

denizin güvenilecek bir nesne olmadığı görüşü, onunla boğuşanlardan, balıkçılardan, gemicilerden değil de, tersine, edebiyat kanalıyla hayata girmiştir belki. İşte bunun için, bu görüş, ilk bakışta derin

bir hakikati söyler gibi görünürse de onun parlak bir edebiyat

cümlesinden ba�ka bir şey olmadığı ortaya çıkar.

L enize niçin güven olmasın? Dünyanın bu en canlı, en güzel,

en yaratıcı ve iı sanoğlunun hamielerini kolaylaştırıcı unsuruna

neden inanılmasın?

Onun dilinden anlamayıp, altlarında çürük bir tekne, göğüslerinde korkak bir yürekle dalgalarını aşmak isteyenleri bir iki tokatta deviriveriyorsa kusur onda mı? Onu anlamayanlarda mı?

Deniz, en küçük bir ihmali, en ufak bir bilgisizliği bağı�lamaz.

Deniz bizden bilgi, cesaret, ustalık ve kendine karşı saygı ister.

Deniz, ahlaki anlamıyla, ne kahpedir, ne kancık! Onda her fırtına,

patlak vereceğini önceden bildirir. Eğer bu bildirişin dilini anlamıyorsanız, sizi apansız yakaladı diye denize değil, kendi cahilliğinize kızınız.

Denize açılan adamın elleri titrek, yüreği karmakarışık olma

II'alı. Titrek bir el ve bulanık yufka bir yürekle denize açılanlar

boğulurlar. Denizin kanunu budur?

[Orhan Selim / Akşam, 12.12.1935]

325

KENDİMİZ MUHTAC-1 HİMMET ...

Meğerse yalnız İstanbul'un tramvayları, Akay'ın akşam dönüş

vapurları, pazar günleri Beyoğlu sinemaları değil, Ankara'nın

banliyö treni de konserve, sardalye kutularına, tuzlu balık ve lahana

turşusu fıçılarına benzemekte rekor kırarlarmış.

Bizim Ankaralı okuyucudan aldığım ikinci bir mektupta şöyle

dert yanıyor :

"Biz Gazi Lisesi'ne gidiyoruz. Bu okul şehirden uzak bir

yerde. Sabahları iki tren var buraya. Biri yedi, ötekisi sekizde. Yedi

treni fabrika işçilerini götürüyor. Sekiz treniyle biz talebeler ve

Devlet Demiryolları memurları gidiyoruz.

"Sabahları bizim trene altı vagon takılıyor. Rahat gidiyoruz.

Fakat akşamları dönüşte, 4.5'ta üç dört vagonun içine işçilerle

bizleri balık istifi yüklüyorlar. Anam1zdan emdiğimiz süt burnumuzdan geliyor. Bizden bir saat sonra kalkan 5,5 trenine ise altı vagon takılıyor. Ve bu altı vagonun içinde Devlet Demiryolları

memurları geniş geniş, rahat rahat evlerine dönüyorlar.

"Sanki, 4,5 trenine altı vagon takılsa ve bütün bir günün

yorgunluğuyla rahatça dönebilsek olmaz mı?"

Bence olur! İşin düzelmesi benim yazmama kaldıysa işte

yazdım. ·

Yalnız 4,5 trenine de altı vagon takılır mı, takılmaz mı bu

yüzden, orasını bilmem!

Çünkü ben, yaza yaza, kalemimde tüy bittiği halde, burnumun dibindeki İstanbul tramvayları salamurasını düzeltemedim.

"Kendimiz muhtac-ı himmet bir dede, nerde kaldı gayriye

himmet ede!"

[Orhan Selim / Akşam, 14.12.1935]

Muhtac-ı himmet : yardıma gereksinim duyan; Gayri : ba§ka, diğer.

326

KİME KARŞI KAVGA EDİLİR?

Ben de çok yazdım, çok söyledim, başkaları da yazdılar,

çizdiler. Hay yazmaz olaydık, kalemlerimiz kırılaydı da çatmaz

olaydık. İşte bu kadar gürültü patırtının sonu ortada. Eskiden hiç

olmazsa on dakika bekledikten sonra tıklım tıklım gelen bir

tramvayda, itişe kakışa yer bulur, giderdik. Şimdi, 28 kişiden çok

insan almayan tramvaylara binmek için yarım saat soğukta,

yağmurda bekleşip duruyoruz. Daha mı iyi oldu sanki?

Diyeceksiniz ki, eskiden arabalar 60 insan alırlardı, şimdi 28

alıyorlar, elbette yanın saat bekleyeceksiniz. İyi, ancak, işbu

Tramvay Şirketi, kontratosuna göre, 28'den çok insan taşımamaya

borçluydu madem, öyleyse ne diye arabaları bu kadar azdır? Şimdi,

elbette arabaya 60 insan dolduramayınca, konturatosunu saymaya

borçlu bırakılınca, böyle bir çıkmaza girmiş olur?

Tramvay Kumpanyası arabalarını çoğaltmaya borçludur. Hem

de en çabuk yoldan. Yalnız benim anlamadığım bir iş var. Şoförler

yurttaşları yarım saat tramvay beklemek eziyetinden kurtarmak

için 1 O kuruşa yolcu taşıyorlar, dolmuş yapıyorlar diye, niçin

belediyece "haklarında zabıt tutuluyor?" Belediye kimi kime karşı

korumak istiyor? Tramvay Kumpanyası'nı mı? Konturatosunu

yerine getirmemiş olan ve bu yüzden ya bizi balık istifi edip

taşıyan, yahut da arabalarının eksikliği yüzünden müşterilerini

saatlerce yağmur altında bekleten bir Kumpanya'nın hakkını mı

koruyor lstanbul Belediyesi?

Dört kişinin elbirliği olup bir taksi tutmasına kim, hangi yasa

karşı koyabilir?

Belediye'nin bu işi kökünden çözmesi vakti gelmiştir. Tramvay Şirketi müşteri kaçıracak diye vatandaşların hürriyeti tahdit edilemez ... Bizim bildiğimiz ihtikara, taahhüdünü yerine getirmeyene karşı kavga edilir, yoksa ucuza müşteri taşıyor diye şoförlere karşı değil...

[Orhan Selim / Akşam, 1 7. 12.1935)

Tahdit : sınırlama; İhtikar : vurgunculuk.

N'EYLEYEYİM Kİ...

Kısa bir gazete haberi :

"Tramvaylara 28 kişiden çok binilmemesi hakkındaki ted-

birlerin tatbikinden vazgeçilmiştir."

Soruıorum :

- Neden vazgeçildi?

Şöyle bir karşılık alabilirim :

- Çünkü, tramvay arabaları 28 insandan çoğunu almayınca,

bir şehirdaşın bir yerden öbürüne gitmesi için en aşağı 20 dakika

tramvay beklemesi lazım geldi ...

•Yine ben soruyorum :

- Neden lazım geldi?

Yine cevap alıyorum :

- Çünkü Kumpanya'nın arabaları az.

Şimdi artık sormuyorum. Söylüyorum :

1 . Belediyenin fen işlerini, "seyr ü sefer mesai-li aliyesi"ni

anlayan uzmanları vardır. Bu uzmanlar Kumpanya'nın bugünkü

araba varlığıyla 28 insanlık emri yerine getiremeyeceğini, yerine

getirmek isteyince işin bu hale döküleceğini bilmiyorlar mıydı?

Belediye 28'lik tedbirini alırken bu uzmanlardan akıl öğrenmedi

mi? Verilen bir emrin nasıl bir sona ulaşacağı önceden kestirilemez

mi? 2. Haydi, diyelim ki, Belediye bütün bunları hesaplamadan

28'lik emrini verdi ve böylelikle, tramvay arabalarının 60 yolcu

almalarının mukavele ahkamına uymadığını resmen tasdik etti.

Fakat sonra arabaların azlığı yüzünden 28'lik emrini geri aldı. İyi,

ancak, biz yolcular yeniden 60'1ık salamuralara dönerken, Belediye,

Kumpanyayı niçin dava etmiyor? "Hadd-i istiabi miktarı, Şirket

mukavelesinde tasrih edilmiş" olduğuna göre mukavelenin bu

maddesini yıllardır saymayan Şirket suçlu değil midir? "Hadd-i

istiabi miktarı Şirket mukavelesinde tasrih edilmişse de bunun

tatbiki ihtiyaca bırakılmıştır" deniliyor : Buradaki "ihtiyaca bırakılmıştır" sözü ne demek? Araba miktarına olan ihtiyaç ise, bu ihtiyacın miktarı yıllardan beri artmıştır.

328

Bu artışı "tespit" etin ek Belediyenin ödevi değil midir?.

Daha yazacak, söyleyecek neler var! Ne yapayım ki, benim

sütunun boyu kısa!..

[Orhan Selim / Akşam, 18.12. 1935]

Seyr ü sefer : trafik; Mesai-fi ali : yüksek sorunlar; Ahkam : hükümler, yasalar; Hadd-i istiabi : içine alma sınırı, yükleme .sınırı; Tasrih : açık söyleme, belirtme.

329

BAK KAL ZÜGÜRTLEYİNC E

Bizim bildiklerden birisi l 9.30 modeli bir radyo almış. Daha

doğrusu, bizim bildiğe bunu armağan etmişler.

Bildik, radyoyu kurmu� düğmesini çevirmiş, havaların içinde

karşısına ilk çıkan lstanbul Radyosu'nun en emektar sesi, Mesut

Cemil'in sesi olmuş. Dinlemi� Mesut'u bizim bildik. Mesut dermiş

ki, daha doğrusu, Mesut' a dedirtirlermiş ki : "Kimin evinde radvo

varsa, gelsin İstanbul Radyosu'na bildirsin ve parasını yatırsın.

Bunu yapmayanlar, Eski Telsiz Telgraf Kanunu'nun bilmem

kaçıncı m�ddesine göre, kaçak ahize kullanmak suçu ile hak verine

.

verileceklerdir. " '

·

Bizim bildik havaiardan gelen bu korkunç emri duyunca

hemen kapatmış düğmeyi ve şöylece düşünmeye başlamış :

"Ben bir radyo aldım. Bu muamele bakkaldan iki kilo sucuk

almak gibi bir aiışveriştir.

"Nasıl, ben evimde bakaldan aldığım sucuğu yemek için, bir

de üstüne üstelik lokantacılar cemiyetine para vermeye borçlu

değilsem, tıpkı onun gibi, bir radyo sahibi oldum diye İstanbul

Radyo Şirketi'ne de para vermeye borçlu değilim.

"Sonra, ben İstanbul Radyosu'nun çaldığı plakları ve verdiği

konferaı:ısları dinlemeyeceğim, kendimi bu büyük zevkten mahrum

kılacağım, dinlemediğim bir plağın, duymadığım, dinleyip duymak

istemediğim bir konferansın yahut plakların ve konferansların

parasını önceden vermeye beni kim zorlayabilir?

"Denizlerde birçok kumpanyaların gemileri gidip gelirler,

yolcu taşırlar. Ben hangi kumpanyanın gemisine binmişsem onun

bilet parasını veririm. Tıpkı bunun gibi havalarda birçok istasyonların sesleri dolaşıyor, benden dinleme parası istemek hakkı, olsa olsa, seslerini dinlediğim istasyonlarda olabilir. Onlar benden para

istemiyorlar da, dinlemediğim lstanbul Radyosu ne diye beni

haraca kesmek istiyor?

"Eski bir Telsiz Telgraf Kanunu varmış, bunun da bilmem

kaçıncı maddesi.

"İyi ama Eski Telsiz Telgraf Kanunu daha böyle ses alışverişi

330

yapılmayan bir devirde, başka işler için çıkartılmış... Çalgı çalan,

konferans veren ve bunları satmak isteyen bir radyo istasyonu,

herhangi bir telsiz telgraf istasyonu demek değildir."

Bakkal züğürtleyince eski defterleri yoklar! İstanbul Radyo

Şirketi de eski kanunları bu yüzden mi karıştırıyor dersiniz?

[Orhan Selim / Akşam, 19.12.1935]

33 1

ÇOK MU GÖRDÜ ?

Gazeteler iki üç gün önceden haber verdiler, resimler basıldı,

hatıralar anıldı. Moskova Radyosu Türkiye dinleyicileri için

Karmen operasını, Türkçe izahatlı olarak, İstanbul saatıyla 1 8,30 da

verecekmiş.

Benim radyom yok. Radyosu olap bir iki bildiğim vardır ama!

Çarşamba akşamı çoluk çocuk toplandık, radyolu bildiklerden

birinin evine tam saat 1 8'de damladık. Ev sahibi saat 1 8,30'da

radyosunun başına geçti. Düğmeyi çevirdi. Karşımıza Londra kısa

dalgalarından şarkılar alan İstanbul çıktı. Ev sahibi düğmeyi yukarı

aşağı çevirdi durdu. İstanbul burnumuzun dibine Londra'yı

getirmiş. Moskova'yı alabilirsen al.

Neyse, diye düşündük, anlaşılan daha Moskova Türkiye için

yaptığı Karmen neşriyatına başlamamış olacak. Eğer başlamış

olsaydı, elbette İstanbul radyosu Moskova ile İstanbul'un aşağı

yukarı bir uzun dalgalarda olduğunu hesap ederek, Londra'dan

vazgeçer, bize Karmen'i dinletirdi.

Meğerse yanılmışız. Londra kısa dalgaları bitti. Fakat İstanbul

radyosu bu sefer başladı, dededen kalma bozuk fokstrot plaklarını

çalmaya ...

Ev sahibi :

- Nafile, dedi, Karmen'i dinleyemeyeceğiz. Benim radyo

makinesi 1930 modeli. İstanbul çalışırken Moskova'yı alamayız.

Bunun üzerine ev sahibini de alarak Karmen'i dinleyebilmek

için başka bir radyolu bildiğe gittik.

Bir de ne bakalım, o da Karmen'in peşinde. Gel gelelim

İstanbul'un plaklarından Karmen'i dinleyemiyor bir türlü. Meğerse

onun da radyosu 1932 modeliymiş ... Ve İstanbul neşriyat yaparken

Moskova'yı alabilmek için ancak 1933'den yukarı radyo modeli

istermiş, Çünkü, şöyleymiş de, böyleymiş ...

Şimdi, düşünüyorum. İstanbul'da radyo dinleyicilerinin ço

ğunda eski modeller olduğuna ve her radyo meraklısı her yıl yeni

bir makine alacak kadar varlıklı olmadığına göre, İstanbul radyosunun uzmanları elbette bu eskice modellerle hem Moskova, hem 332

İstanbul'un bir arada alınamayacağını biliyorlardı. Bunu bildikleri

halde, Moskova radyosu Türkiye için Karmen'i verirken, ne diye

İstanbul Radyosu bizleri bu operayı dinlemekten alıkoydu? Kötü,

külüstür plakları dinleyecek yerde, bizim için oynanan bir operayı

kırk yılda bir dinleyebilmemizi çok mu gördü?

[Orhan Selim / Akşam, 2 1 .12.1 935]

333

DOGUM GÜNÜ

Bildiklerden birisi şöyle bir davetiye almış : "Bugün sevgili

kızımız Sevim'in doğum günüdür. Bu sevinçli dönümü hep beraber

kutlulamak üzere saat 1 8,45'te teşrifinizi dileriz."

Bildik bana bu davetiyeyi gösterdi ve şöylece söze başladı :

"Sevgili kızımız Sevim dört yaşında bir çocuktur. Sevimli,

şipşirin bir çocuk. Anası, babası, dedesi, teyzesi bundan dört yıl

önce böyle şirin bir mahluk aramıza karıştı diye sevinebilirler ve

onun dünya ışığına gözlerini ilk açtığı günün dönümünü kutlulayabilirler, fakat bundan bana ne, bize ne? Sözümü ters anlama, dostlarımın sevincine katılmaktan sevinç duyarım. Onları sevindiren bir hadiseden ben de sevinç duyarım. Sonra çocuklara bayılırım. Çocukları sevmeyen bir insan ne tabiatı, ne ışığı, ne

insanı sever, bence. Fakat bu, doğum günlerinin kutlulanmasında,

bunların böyle geniş çevreleri içlerine alıp yapılmasında tuhaf bir

züppelik kokusu duyuyorum. Sözgelişi, eğer 'sevgili kızımız

Sevim' büyüdüğü vakit bir Madam Küri olursa ve böylelikle sosyal

veya ilmi sahada insanlara hayrı dokunursa, o zaman, onların

doğum günleri de, ölüm günleri de anılmalıdır·. Fakat bundan dört

yıl önce doğan 'sevgili kızımız Sevim'in büyüyünce ne mal olacağı

daha belli değil. Belki insanların başına bela kesilecek. Bunu

bilmiyoruz. Öyleyse ne diye onun doğuşunu şimdiden kutlulamaya zorlanıyorum ben? Ve ne diye bu kutlulanma işiyle 'sevgili kızımız Sevim'e daha şimdiden kendisinin bulunmaz bir Hint

kumaşı olduğunu telkin ediyoruz?"

Bildik sustu. Sözleri oldukça doğruydu, belki bir taraflıydı,

fakat oldukça doğruydu. Ben de zaten bunun için onun söylediklerini buraya yazmış oldum.

[Orhan Selim / Akşam, 23. 12.1935]

334

KADİR GECESİ VE NOEL AGACI

Bayanın dudakları nar çiçeği kırmızıydı, tırnakları "Yenice"

kutularının kırmızılığında ve saçları kıvrım kıvrım, altı aylık

ondülasyondan.

Bayanın yanında bir bay vardı. İnce kaytan bıyıklı, geniş tahta

omuzlu. Bayın parmağında bir yüzük. Eski Konya yüzüğü.

Üstünde minimini altın bir Mevlevi külahı parıldayan bir yüzük.

Bayla bayan vapurda karşımda oturuyorlar ve konuşuyorlar.

Bayan Baya soruyor :

- Oruçlu musun?

Bay cevap veriyor :

- Hayır, bugün tutmadım.

- Yazık asıl bugün tutmak lazımdı. Ninem söyledi dün gece

"Kadir gecesiymiş". "Kadir gecesinin" ertesi günü oruç tutmak çok

sevapmış ...

- Yazık, bunu bilmiyordum doğrusu... Büyük bir fırsat

kaçırdım desene!..

Bayan orucun tesiriyle, Bay kaçırdığı fırsatın acısıyla şöyle bir

sustular. Sonra söze yine Bayan başladı :

- Yarın gece Lili'lerde Noel ağaci dikilecek. Gelecek misin?

Bay telaşla cevap veriyor :

- Ya? Bilmiyordum. Mutlaka gelirim. Bari bu fırsatı kaçırmayayım.

Kadir gecesiyle Noel ağacını aynı heyecanla benimseyen bu

bayla bayan köprüye çıktılar. Ben, bence, sade insanoğlunun kafa

ve kol emeğinin verimi olan Y enicami'ye baka baka yürüdüm.

[Orhan Selim / Akşam, 25.12.1935)

335

ÜÇ ADLI SOKAK

Beyoğlu'nun, Galatasaray'a yakın, iç sokaklarından biri vardır. Yokuş aşağı inen yüz yirmi beş metrelik bir sokak.

Yüz yıllarca önce bu sokağa Lehistan Elçiliği yerleşmiş olduğu

için adına "Polonya Sokağı" demişler. Şimdi bu sokakta Fransız

Sefarethanesi var.

Benim dostlarımdan birisi bu sokakta oturur. Geçenlerde bana

adresini yerdi : "Polonya Sokağı'nda falanca numarada oturuyorum," dedi.

Ben adresi aldım, başladım Polonya Sokağı'nı soruşturmaya.

Yolculardan biri, "Şöyle gidersin, şöyle saparsın," diye salık verdi.

"Şöyle gittim, şöyle saptım" ve bir sokağın ağzına geldim.

Baktım köşede "Nuru Ziya Sokağı" diye bir tabela, asılı. Tabii

geçtim. Ve bütün Beyoğlu'nu Tünel'den Galatasaray'a kadar

dönüp dolaştım, Polonya Sokağı'nı bulamadım. Yine yolculardan

birine sordum. Yine, "Şöyle gidersin, şöyle saparsın," , cevabını

aldım. "Şöyle gidip şöyle saptıktan" sonra, bir de ne göreyim, yine

Nuru Ziya Sokağı'nın ağzında değil miyim?

Bu sefer sokaktan içeri girmekten başka yapacak bir iş

kalmadı. Girdim. 40 metre yürüdüm yürümedim, baktım bir tabela

daha ve üstünde bir yazı : "Polonya Sokağı". Şaşırdım. Bir sokak

ki, başında "Nuru Ziya" ortasında "Polonya" tabelasını taşıyor.

Ben bu "resmen" iki adlı sokağın tuhaflığını düşünürken, 20 metr�

uzakta, sokağın öteki başında bir tabela daha görmeyeyim mi?

Yürüdüm. Evet bir tabela daha. Bunun da üstünde "Nuri Ziya

Sokağı" yazılı.

Demek ki, 125 metrelik bir sokağa üç isim takılmış :

1 . Nuru Ziya;

2. Polonya;

3. Nuri Ziya ...

Şimdi siz gelin de, nümerotajdan vazgeçtik, isimleri bile bu

kadar karışık sokaklarda adres bulun ...

[Orhan Selim / Akşam, 30. 12. 1 935]

Nümerotaj (numerotage) : numar.1lanu, nuınar.1 kovma.

BAYRAM, HASTANE VE HASTA ...

Kadıköy Bekçi Sokak No. lO'da oturan bir okuyucumdan bir

mektup aldım. Aşağıya geçiriyorum :

" 1 8 yaşındaki kız kardeşim birden hastalandı. İki üç gün

uğraştık, fayda vermedi. Ateşi çoğaldıkça çoğaldı. Burnundan

kanlar boşanmaya başladı.

"Aklımıza ilk gelen Kadıköy Halkevi'nin dispanseri oldu.

Günlerden cumaydı ve bayramın birinci günüydü. Hasta kız

kardeşimi sırtladığım gibi dispanserin kapısına dayandım. Kapıda

bir de ilan var "Cuma günleri saat 1 0-12'ye kadar Bayan Müfide"

hastalara bakıyormuş.

" Kapıyı çaldık. Bir pencere açıldı ve bir ses duyduk :

"- Bugün bayram. Bayramda doktor olur mu?

Bayramları dispanserlerde doktor neden olmazmış, diye dü

şünmeye vaktim yoktu. Hastayı eve bıraktım. Doğru Haydarpaşa'

daki İntaniye Hastanesi'ne koştum. Orada da bir ilan var :

"Bay .... , cumartesi. Dahiliye S. 1 0-12"

"İlanı okuduğumu görün hademe dedi ki :

"- Yarın başhekim var. Saat l O'da muayene başlar. Siz saat

7'de gelip numara alınız!

"Ertesi günü, bayramın ikinci günü, yani cumartesi sabahı

erkek kardeşimi sabah saat 7'de hastaneye gönderdim. Ben de ateşi

40'a yükselen hasta kız kardeşimin başında ,kaldım.

"Erkek kardeşim gidip numarayı alacak, biz de hastayı bu

numaraya göre aşağı yukarı çok beklemeyeceği bir saatte hastaneye

götürecektik.

"Fakat evdeki pazar çarşıya uymadı. Meğerse hastanın gidip

bizzat numarayı alması lazımmış.

"Hastayı bir arabaya bindirdik. Saat 8'de hastaneye dayandık.

Numara alalım <;la, ilan edildiği gibi saat lO'da muayeneye girelim,

dedik. Fakat yine olmadı. İçerden ak gömlekli bir bay çıktı :

" - Bugün bayram, doktor muayenesi filan yok, diye bizi

adeta azarladı.

"Önümüze bakarak eve döndük ...

337

•Söylenmesi zait, doktora para verecek halde olsak böyle

dispanserlere, hastanelere başvurmazdık zaten ...

"Bayram demek, evine parayla doktor getiremeyecek hastaların ölümle yapayalnız bırakılmaları mı demektir?"

Okuyucumun mektubu bu kadar. Ben bu mektuptan sonra,

kendimden bir satır olsun katacak değilim.

(Orhan Selim I Akşam, 31 .12.1935)

338

İÇİNDEKİLER

Bir Mektup ve Bir Dernek

7

Bir Çocukluk Anımı

8

Ben Tekiri Severim!

9

Kılık!

1 0

Bir Deniz Anlatımı

1 1

5.000 Yıllık Bir Araştırma

1 3

Güneşin Kokusu

14

Sudan Yazı

1 5

Ses ve Sessizlik

16

Okuyucu Mektupları

18

Mili, Meli, Zizi, Bimo

20

Kül Olan Dağ

22

Ne Vakit?

24

Yüzüğü Alsana Budala!

26

Peynir Ekmek ve İngiliz Aristokrasisi

27

Bir Geceydi

28

Bir Bardak Su

29

Yol Gösterenler

30

31

Demokrat Tavuklar

32

Kar

33

Bir Kadın Sesi

34

Nezle ve "Nezle-Adam"

35

Kış. Güneşi

36

Işık

37

Göze Görünmek

38

Ayak Diredi

39

Elektrik

40

Şehir Fotoğrafları

4 1

Evler

42

Dileğimizdir

43

Martılar

44

339

Yamalı Paralar

45

Lavrens

46

Sözünde Durmak

47

Gökyüzünün Türküsü

48

Dinlettik Sözümüzü

49

Topraktan Altın

50

Ucuz Radyo

51

Dolu Olmak ve Boşalmak

52

Gemilerin Yaşı

54

Yine Yırtık Paralar

56

İşsizliğe Dair

57

İlkyaz Geliyor!

60

Lavanta Çiçeği

61

Köprü Olurum

62

Yiğitliğe Dair

63

Bir Cıgara Politikası

65

Isınmak

67

1 1 .45 Dönüşü

68

�_ağ Olun Şoförler

69

Uçüncü Çeşit

70

Suya Sabuna Dair

71

Bülbül ve Kanarya

73

Baskın

74

Üç ve Beş

75

Feministlik

76

Çocukluk

77

* * * *''

78

Gel de İnan

79

Söz Gümüşse ...

80

Kontrol

82

Şirket-i Hayriye

84

Kompliman

85

Ceza

86

Değişiyor

88

Hazine Dairesinde

89

Vapur Tarifeleri

90

Putperestlik

91

Değişen Biziz

93

340

Uykusuzluk

94

Aslan

95

Yemişler

96

Gözler

97

El

98

Yorgunluk

99

Telefondaki Ses

100

Sobalar

101

Yeni Usul İlan-ı Aşk!

102

Bir Örnek

104

Moda

105

Lahana ve Perhiz

106

Canı Cehenneme!

107

Radyumdan Daha Değerli

1 08

Bir Sporcu

1 09

İnsan Sesi

1 1 1

Arkadaşlıklar

1 12

Düştük Ocağınıza!

1 1 3

Sıcak Dalgası ve Dalga Geçmek

1 14

Kendi Kendime Çatmak!

1 1 5

Bir Enginarın Söylevi

1 1 6

Kargalar

1 17

Bir Ôrdek Yavrusunun Ölümü

1 18

Korkunç Adamlar

1 19

Zift

120

Bir Şapka Karşısında

121

Sirke, Şira ve Şarap

122

Eski "Dost"

123

Bir Hazin Maceradır

124

Devekuşu

126

. Al Aptes�ini!

127

Balık ve insan

128

İşin İçyüzü

129

Kendi Kendimle Konuştum

131

Bekçi Parası

132

Tahterevalli

1 33

Gidiyorlar

134

Bir Korkunç Liste

135

34 1

İdare-i Maslahat

136

Çizmeden Yukarısı

137

Kahramanlık

138

Kumsal

139

Bir Taktika

140

Kibrit İnhisarının Şakası

141

Küçük Adam

142

Şundan Bundan

143

Sıcak Neye Benzer?

144

Yine Şundan Bundan

145

Hangi Birine Yanayım?

146

�üyük Ad_�m

147

Usküdar-Uvey Evlat

148

Yollar

149

Ekmek Nede� Yapılır?

150

Niçin Cıgara içerim?

151

Hayat Ucuzluyor mu?

152

Yel Üfürdü ... Su Götürdü ...

153

Bu da Benden ...

1 54

Benim Derdim Değil Ama ...

155

Evdeki Pazar

1 56

Kontrolsüz Alışveriş

157

Yolculuk Kaç Türlü Olur?

158

Berberler

1 59

Çocukların Dünyası

160

Sapanca Dönüşü

161

Tavla ve Satranç

162

Komisy�n

163

Aynalar

1 64

Balık ve Tütün

1 65

Ölüm İşi

166

Ağlanacak Yer

167

Dünya İşleri

168

Mesuliyete Dair

1 69

Besleyen Karga

1 70

Zavallı Deniz

1 71

Telgraf

1 72

Çocuğun Kuvveti

1 73

142

Mayolar

1 74

Biletçi Krizi

1 75

Ay inesi İştir Kişinin !..

1 77

Bir İnce Mesele

1 78

1 00 Bin Kişi Öldü

1 79

Ölüme Karşı Savaş

1 80

Suya Düşmek

1 8 1

Yalanın Kuvveti

1 82

Susuzluk Korkusu

183

Beni Dostlarımdan Kurtarın!

1 84

İyi Döl Almak İçin

1 85

İstatistik

1 86

Hayat ve Matematik

1 87

Zavallı Yeşil

1 89

Renklerin Yaşları ve Ahlakları

1 90

Korkunç Bir Fotoğraf

191

Köskence'ye Doğru

192

Parkın Kapanma Saati ..

193

Oh Olsun!

1 94

Ortodoks-Katolik

195

İlaç Parası

1 96

Aptal

197

Üçüncü Mevki ...

1 99

Sivrisinek Savaşı

200

Diş Ağrısı ve Dişçi

201

Oğlum Gemici Olsun İsterdim

202

Yolculuk

203

Sivrisinek Savaşı, No.2

204

Su ve Hayat

205

Güvercinlerin Konnudığı K ubbe '

206

" Refah ve Sa.1det "

207

Krald.m Dah a Çok K r.ıkı

208

İyi ki Eyüp'te Oturrnuyoru m !

209

Halep Oradaysa A r�ın B urada!

2 1 0

Su, Bir Damla Su !

2 1 2

Bir Ağaç ve Bir ( )nıı.ın

2 1 3

Üçler

2 1 4

Bu Ftti lkırt Yahur C u ete Yazıc ılarından Bir Dilek

2 1 5

q3

Köprü'nün Altı

216

1 ve 100.000

2 1 7

... Kadı Olursa!..

218

Var Abalıya

219

Dur!

220

Dağıldı

221

Reklam Yenildi

222

Megalomani

223

Taksim Bahçesi ve Beyazıt Kahvesi

224

Köylüye Öğütler

225

Nane

226

Bir Telefon Konuşması

227

Doktor ve Hasta

228

Görenek ve Sıcak

229

Gösteri

230

Plajda

231

Kadıköy ve Üsküdar Su Şirketi

232

Üzüm ve Karpuz

233

Amerika Vahşileri

234

Balık Taşımak

235

İki Satış İlanı

236

Ruhları Bile Sömürgeci

237

Yumuşak Yürekli Bir Bildik

238

Altı Üstündeh Değerli

239

İyi, Güzel, Doğru, Fakat ...

240

Sıra Beklemek

241

Yine Üsküdar ve Kadıköy Su Kumpanyası

242

Büyük Bir Facia

243

İnmek ve Binmek

244

Bir İnanılmaz İstatistik

245

Para Cezası

246

İkisinin Ortası

247

Çok Yaşamak

248

Bir Çağırış

249

Kalabalık

250

Ne Yaparsın

251

İstihza

252

Orman Yangınları

253

344

Sağlam Gövde, Sağlam Kafa

254

Bir Sorgu

255

Açıl Kilit Açıl...

256

Festival

257

Dondurma

258

Taksi ve Hususi

259

Gösteriş

261

Tatlıcı ve Börekçiler

262

Bir Temizlik Rekoru

263

Soba Boruları

264

Geçit

265

Bir Kılıç Yedim

266

Yılgınlık

267

İşi Sonuna Kadar Götürmek

268

Yorgunluk

269

Bir Fıkra

270

İki Asansör

271

Aldanmak

272

Açıkgözler

273

Bir Broşür ve İstanbul'un Temizliği

274

Işık ve Vuzuh

275

İftira

276

Ölüm Arabaları

277

İki Üç Güne Kadar

278

Şaşılan Bir İş

279

"Müsademe-i Efkar"

280

Moda ve Savaş

281

Mahpuslarla Öpüşmek

282

Kadınlık İçin

283

Mektup Pulu

284

Son Sınıftan Çıkarılanlar

285

"Vakit Nakittir"

286

Göz Boyayıcılık

287

Su - Ekmek

288

Badana

289

Akarsu

290

Sevmek

291

Beddua

292

345

Gürültüyle Kavga!

293

Unutmak

294

Tifo

295

Biz! Hayır, Biz!..

296

Çalışmak

297

Bedesten'e Giderken

298

Bedesten'de

299

Nasrettin Hoca'nın Kuşu Gibi

300

Çiseliyor

301

At ve Motor

302

Bir Yenişehir

303

Avam Kamarası'na Giren Bakkal Çırağı ..

304

"Nizamı ve Usulü Dairesinde"

305

Bir Kadın Yüzünden

307

Yük ve İnsan

308

Yeşilliklerin Devrimi

309

Bahkpazarı-Beyoğlu

3 1 0

Bugünkü Sayımız 16 Sayfa

3 1 1

Lüküs Kibrit

3 1 4

Düşmanı Çok Olmak

3 1 5

Şemsiye ve Baston

3 1 6

Havaya Uymak

3 1 7

Verilecek Cevap

3 1 8

Bir Küçük Haber

320

Saatlerden Havagazı Saatleri

321

Mandalina

323

Şehrin Temizliği

324

Denizin Hücumu

325

Kendimiz Muhtac-ı l limmet ...

326

Kime Karşı Kavga Edilir?

327

N'eylcyeyim ki ...

328

Bakkal Züğürtleyince

330

Çok mu Gördü ?

332'

Doğum Günü

33 ..

Kadir Gecesi ve Noel Ağacı

335

Üç Adlı Sokak

336

Bayram, Hastane ve Hasta

337'

Nazım Hikmet'in çok güç

korunmuş, elden

ele geçmiş, bazıları sağlığında

basılamamış, bazıları özen

gösterilmeden basılmış olan

yapıtları, bu işe gönül vermiş eleştirmenlerin çabalarıyla , içerde ve dışarda,

yıllardır derlenip toparlanmaya çalışılmış, ama çeşitli

nedenlerden kaynaklanan yanlışların, karışıklıkların,

tutarsızlıkların bir türlü önü alınamamıştır.

Şimdi Adam Yayınları size Nazım Hikmet'in yepyeni

bir toplu yapıtlar derlemesini sunuyor.

Bu yolda daha önce yapılan bütün olumlu çalışmalar,

Nazım Hikmet'in kitaplarının ilk basımları, arkasında

bıraktığı müsveddeler - mekanik yaklaşımlara düşmeden, durumlara, türlere göre ayrı değerlendirmelere gidilerek - büyük bir özen ve duyarlıkla yeniden

gözden geçirilmiş, konunun uzmanı eleştirmenlerin

özverili katkıları ve ortak çabalarıyla, sanatçının özellikleri, kendine özgü kullanımları gölgelenmeden, yanlışların düzeltilmesi, karışıklıkların, tutarsızlıkların

giderilmesi sağlanmıştır.

ıııla111 -IOtı

ISBN 975-41 8-1 00-4