DÜNYA KLASİKLERİ 27

ISBN 978-605-384-143-2 SERTİFİKA NO 16238

1. BASKI OCAK 2010

Ölü Evinden

Anılar

YAZAR DOSTOYEVSKİ

ÇEVİRİ ENDER HALUK DERİNCE

YAYIN YÖNETMENİ FARUK DERİNCE

GÖRSEL YÖNETMEN ŞAFAK DUMLU

YAYIN KOORDİNATÖRÜ AKİF BAYRAK

BASIN ve HALKLA İLİŞKİLER RAMAZAN YORULMAZ

MÜŞTERİ TEMSİLCİSİ

BASKI MELİSA MATBAACILIK

Çifte Havuzlar Yolu

Acar Sitesi No: 4

Davutpaşa/İSTANBUL

İNTERNET ALIŞVERİŞ

www.dr.com.tr • www.ideefixe.com • www.kitapyurdu.com • www.hepsiburada.com

Gürsel Mah. Alaybey Sk. No: 7/1 Kağıthane/İSTANBUL

Tel: 0212 222 72 25 Faks: 0212 222 72 35

E-posta: info@yakamoz.com.tr

Sonsuz Kitap, Yakamoz Yayınları’nın tescilli markasıdır.

Ölü

Evinden

Anılar

Dostoyevski

1. BÖLÜM

Sibirya’nın ücra köylerinde, bozkırlar, dağlar, geçilmez ormanlar arasında, tek tük kasabalarla burun buruna gelinir. En fazla iki bin nüfuslu, ahşap evlerden oluşan bu kasabalar öyle pek hoş bir görüntüye sahip değillerdir. Şehirden çok Moskova’ya bağlı bir köyü andıran bu kasabalarda, biri kasaba içinde, öteki mezarlıkta, iki kilise vardır.

İklim soğuk olsa da, Sibirya’da memurluk hayatına genellikle kolay ısınılır. Orada, liberal düşünceler aşılanmış basit bir halk yaşar. Nizamlar eskidir, sağlamdır, asırlar boyunca kutsallık kazanmıştır. Haklı olarak kendilerini Sibirya’nın saygınlarından gören bazı memurlar yerli, kökleşmiş Sibirya’lılardır. Bazısı da Rusya’dan, hatta birçoğu büyük şehirlerden gelmişlerdir. Bunlar, kadro ile ilgisi olmayan aylıklara, iki kat harcıraha ve koltuk için parlak ümitlere kapılarak gelirler. Onlardan, hayat bilmecesini çözebilenler hemen hemen her zaman Sibirya’da kalır, orada seve seve yerleşirler. Sonra da, onların soyundan birçok zengin ve yararlı beyinler ortaya çıkar. Fakat uçarılar, hayat bilmecesini çözmesini bilmeyenler, Sibirya’dan çabucak bıkarlar, üzüntü ile kendi kendilerine, buraya niçin geldiklerini sorarlar. Sabırsızlıkla, yasal süre olan üç yılı doldurur doldurmaz tayinlerini çıkarmak için uğraşmaya başlarlar. Sonra, Sibirya’ya söverek, onunla alay ederek pılı pırtıyı toplayıp geri dönerler. Bu adamlar, haksızdırlar. Çünkü Sibirya’da yalnız memurluk bakımından değil, türlü bakımlardan rahat ve mutlu yaşanabilir. Bir kere burası son derece güzeldir. Oldukça zengin, misafirperver birçok işadamı, hali vakti yerinde pek çok yabancı da vardır. Genç kızlar, birer gül gibidir, son derece namusludurlar. Av kuşları sokaklarda uçuşurlar, avcıların üstüne düşerler. Gereğinden çok şampanya içilir. Havyar olağanüstü güzelliktedir. Bazı yerler, bire on beş ürün verir... Sözün kısası, bereketli bir topraktır buralar. Ancak bu topraktan yararlanmasını bilmeli. Sibirya’da yaşayanlar da bunu çok iyi bilirler.

İşte, yerleşmiş göçmenlerden Aleksandr Petroviç Goryançikov’a; halkı çok sevimli neşeli, halinden memnun, olan ve kalbimde silinmez iz bırakan böyle bir kasabada rasladım. Goryançikov, Rusya’da, soylu ve toprak sahibi olarak doğmuştu. Sonra, karısını öldürme suçundan ikinci sınıf sürgün ve kürek cezası almıştı. Aleksandr Petroviç Goryançikov hükümetin verdiği kürek cezasının on yılını tamamladıktan sonra K. şehrine yerleşerek sessiz, kendi halinde, hayatının son yıllarını yaşıyordu. Civar bucaklardan birine kayıtlı olmakla birlikte, hayatını şöyle böyle kazanabilmek için şehirde yaşıyor, çocuklara ders veriyordu. Sibirya şehirlerinde, sürgün göçmenlerden öğretmenlere sık sık rastlanır, onları kimse aşağılamaz, onlara asla saygısızlık yapmaz. En fazla öğrettikleri şey; hayat alanında oldukça gerekli olan ve bu öğretmenler olmasa, Sibirya’nın en uzak köşelerinde kimsenin ne olduğunu bilemeyeceği, Fransızcadır. Aleksandr Petroviç’le ilk defa ikramı bol olan İvan İvaniç Gvozdikov adındaki emekli bir memurun evinde karşılaştım. Gvozdikov’un çeşitli yaşlarda, gelecekleri parlak görünen beş kızı vardı. Aleksandr Petroviç onlara, otuzar gümüş kopek alarak, haftada dört gün ders verirdi. Bu adamın görünüşü ilgimi çekerdi. Oldukça solgun yüzlü, zayıftı. Henüz yaşlı sayılmazdı, otuz beş yaşlarındaydı. Ufak tefek, cılız bir adamdı. Her zaman çok temiz, şık giyinirdi. Onunla konuşmaya başladığınız zaman, size sabit, dikkatli bir bakışla bakar, titiz bir incelikle, sözünüz üstünde düşünüyormuş gibi, sanki sorunuzla ona çözülmek üzere bir problem vermişsiniz ya da ağzından bir söz almak istemişsiniz gibi dinlerdi. Sonunda da kısa, ama açık cevaplar verirdi. Cevabında her kelimeyi öyle tartarak söylerdi ki siz, nedense bir utangaçlık duymaya başlar, sonunda bu konuşmanın bittiğine sevinirdiniz. Daha o günlerde, İvan İvaniç’ten onun hakkında bilgi istemiştim. Ondan Goryançikov’un hayatının namusluca geçtiğini, ahlaklı yaşadığını; böyle olmasaydı, kızlarına ders verdirtmeyeceğini öğrenmiştim. Bu adam son derece insansevermiş. Herkesten kaçıyormuş; çok okumuş, buna rağmen hiç konuşkan değilmiş. Onu konuşturmak hayli güçmüş. Bazı kimseler, Goryançikov’un düpedüz bir deli olduğu kanısındaymış. Ama bunu öyle büyük bir kusur da saymazlarmış. Hatta şehrin birçok tanınmış adamlarının Aleksandr Petroviç Goryançikov’u korumaya hazır olduklarını, kendisi isterse dilekçe yazmada veya buna benzer işlerde kullanarak, ona bir katkıda bulunabileceklerini öğrenmiştim. Tahminime göre, Rusya’da temiz, az çok hatırlı ve saygın dostları da bulunuyordu. Ama, sürüldüğünden beri, onlarla bütün ilgilerini kestiğini, böylece de kendi kendine kötülük ettiğini herkes biliyordu. Başından geçeni hepimiz öğrenmiştik. Goryançikov’un evlendiğinin daha ilk yılında karısını öldürdüğünden ve gidip hükümete teslim olduğundan (bu yüzden cezası epey hafiflemişti) haberimiz vardı. Zaten bu gibi durumlar, her zaman cinayetten çok beklenmedik bir yıkım sayılır, insanların acıma duygularını ortaya çıkarır. Yine de, bu garip adam, ısrarla herkesten kaçıyor, ortalıkta ancak ders vermek için görünüyordu.

Önce onunla fazla ilgilenmiyordum. Ama zamanla, nedenini bilemediğim bir şekilde, bende merak uyandırmaya başladı. Goryançikov’da gizemli bir şey vardı. Onu karşınıza alıp da konuşturmak mümkün değildi. Gerçi sorularıma karşılık verirdi. Ama ben, aldığım cevaplardan sonra, başka bir şey sormaktan çekinirdim. Hem de bu gibi konuşmalardan sonra adamcağızın yüzünde bir çeşit acı, yorgunluk beliriyordu. Hiç unutmam, güzel bir yaz akşamı, birlikte, İvan İvaniç’ten dönüyorduk, birdenbire Goryançikov’u bir sigara içmek için evime çağırmak aklıma geldi. Yüzünde öyle ilginç bir ifade belirdi ki hâlâ unutamam. Afalladı; birtakım saçma sapan sözler kekelemeye başladı. Sonra, birdenbire bana tiksinti dolu bir bakışla bakarak ters yöne doğru kaçmaya başladı. Şaşırdım. O günden sonra Goryançikov, her karşılaşmamızda, bana adeta korka korka bakıyordu. Ama ben yılmadım, içimde beni ona çeken bir şey olduğunu hissediyordum. Bir ay sonra, durup dururken Goryançikov’un evine gittim. Doğal olarak bu, hiç de yakışık alır, kibar bir hareket değildi. Goryançikov, şehrin ta öbür ucunda, kasabalı basit bir yaşlı kadının evini kiralamıştı. Kadının veremli bir kızı, kızının da on yaşlarında, nikâhsız doğmuş güzel, şen bir kızcağızı vardı. İçeri girdiğim zaman Aleksandr Petroviç kıza okuma dersi veriyordu. Beni görünce, suçüstü yakalanmış gibi şaşırdı. Çok kötü bir şekilde bozuldu, oturduğu sandalyeden fırladı, bana dik dik bakmaya başladı. Sonunda ikimiz de oturduk. Goryançikov bakışlarımı dikkatle izliyor, belki de bu bakışlarda bambaşka, gizem dolu bir anlam arıyordu. Aklını oynatma derecesinde kuruntuya kapıldığını anladım. Bana düşmanlıkla bakıyor: “Buradan ne zaman defolup gideceksin be adam?” diyecek gibi oluyordu. Hiç konuşmuyor, sadece nefretle gülümsüyordu. Bizim kasabadan, günlük olaylardan söz açmaya başladım. Oysa adamcağız herkesçe bilinen en basit şehir olayını bilmek şöyle dursun, öğrenmeyi bile istemiyormuş. Bölgemiz ve ihtiyaçları konusuna geçtim. Goryançikov, gözlerimin içine öyle garip bir bakışla bakıyordu ki doğrusu, konuşmamdan adeta utandım. Bununla beraber, onu postadan aldığım elimdeki yeni kitap ve dergilerle az daha baştan çıkaracaktım. Daha sayfaları kesilmemiş olan kitapları ona uzattım. Goryançikov bunlara aç gözlü bir bakış fırlattı. Ama derhal niyetinden vazgeçti, işinin çokluğunu bahane ederek, önerimi geri çevirdi. En sonunda da dayanamayıp gittim. Dışarı çıkınca, yüreğimden ezici bir ağırlığın kalktığını hissettim. Utanmıştım. Bütün dünyadan mümkün olduğu kadar saklanması, başlıca amacı olan bu adamı rahatsız etmeyi çok yakışıksız ve aptalca buldum. Ama olan olmuştu bir kere... Odasında hemen hemen hiç kitap görmediğimi hatırlıyorum. Şu halde, Goryançikov’un çok okuduğu hakkındaki söylentiler doğru değildi. Yine de bir iki kere, gecenin geç saatlerinde, evinin önünden arabayla geçerken pencerelerinde ışık görmüştüm. Şafak sökene kadar oturarak ne yapıyordu acaba? Bir şey mi yazıyordu?.. Öyle ise yazdığı şeyler ne olabilirdi?

İş yüzünden şehrimizden üç ay kadar uzaklaşmak zorunda kaldım. Kışın dönüşümde, Aleksandr Petroviç Goryançikov’un sonbaharda öldüğünü öğrendim. Tek başına ölmüş; bir kere olsun, doktor çağırmamıştı. Şehirde onu hemen unuttular. Evi boş duruyordu. Kiracısının, en çok neyle uğraştığını, bir şey yazıp yazmadığını öğrenmek amacı ile derhal ev sahibiyle dostluk kurdum. Kadın, yirmi kopek karşılığında, bana Aleksandr Petroviç Goryançikov’dan kalma bir sepet dolusu kâğıt getirdi. Yaşlı kadın, bunlardan başka, iki defteri olduğunu söyledi. Asık suratlı, az konuşan, ağzından ancak cımbızla laf alınabilen bir kadındı bu... Kiracısı için yeni bir şey söylemedi. Anlattığına göre, Goryançikov hiçbir zaman bir şey yapmıyor, aylarca eline kitap kalem almıyormuş. Bununla beraber, geceleri odasında dolaşır, bir şeyler düşünür, hatta bazen kendi kendine konuşurmuş. Küçük torunu Katya’yı çok severmiş. Çocuğu, hele adının Katya olduğunu öğrendikten sonra sevip okşamaya başlamış. Her yıl, Katerina gününde kiliseye giderek birisi için yas töreni yaparmış. Misafir sevmezmiş. Sokağa, ancak ders vermek için çıkarmış. Haftada bir odasını, şöyle üstün körü bile olsa temizlemeye gelen ev sahibi kocakarıya yan yan bakarmış. Üç yıllık kiracılığı zamanında onunla hemen hemen hiç konuşmamış. Katya’ya, öğretmenini unutup unutmadığını sordum. Küçük kız bir şey söylemeden baktı, sonra duvara dönerek ağlamaya başladı. Demek ki bu adam, tek bir insana olsun kendisini sevdirebilmişti.

Kâğıtlarını alıp götürdüm ve bütün günü onları karıştırmakla geçirdim. Bu kâğıtların dörtte üçü, birtakım önemsiz kâğıt parçaları ile öğrencilerin güzel yazı ödevleriydi. Ama aralarında, oldukça kalın, ufak yazılarla yazılmış ve bitmemiş, belki de yazanın bıraktığı, unuttuğu bir defter vardı. Bu, bağsız bağlantısız yazılmış olsa da, Aleksandr Petroviç Goryançikov’un on yıllık sürgün hayatının kısa bir özetiydi. Hikâyenin arasına, yer yer, başka hikâyeler sokulmuştu. Bunlar, sanki bir zorunlulukla, sinir gerginliği anlarında yazılmış garip, korkunç anılardı. Bu parçaları birkaç defa okuduktan sonra şu karara vardım: Bunlar delilik halinde yazılmış şeylerdi. Fakat Goryançikov’un, karalamasının bir yerinde, “Ölüler Evi’nden Sahneler” adını verdiği sürgün anılarının az çok ilginç şeyler olduğunu gördüm. Yepyeni, bu ana kadar hiç bilmediğim bir dünya; bazı olayların garip özellikleri, mahvolmuş bir kütleye ait bazı özel notlar... Bütün bunlar oldukça hoşuma gitti. Bazı şeyleri merakla okudum. Bunların ilginçliği beni belki de yanılttı. Deneme için önce iki üç bölüm seçiyorum. Kararı, okuyucular versin...

Tutukevimiz kalenin kenarında, tabyaların yanındaydı.

İnsanın belki bir şey görürüm diye, ara sıra çit aralığından dünyaya baktığı olur; ama görüp göreceği, göğün ufak bir parçası, bir de yabani otlar sarmış yüksek, toprak bir tabya... Nöbetçiler tabyanın üstünde gece gündüz aşağı yukarı dolaşırlar. Yılların geçeceğini, senin hep böyle gelip ancak bir çit aralığından etrafı seyredebileceğini, hep aynı tabyayı, aynı nöbetçileri, aynı küçücük gök parçasını, ama tutukevi üstündeki göğü değil de başka, uzaktaki özgür göğün bir parçasını göreceğini düşüneceksin. Gözünüzün önüne iki yüz adım boyunda, yüz elli adım eninde kocaman bir avlu getiriniz. Bu düzgün olmayan altı köşeli avlu, yüksek kazıklar arasına çekilen bir çitle çevrilmiştir. Toprağa derince gömülmüş olan bu çitin uzun uçları sivri kazıklarının köşeleri birbirine bitişiktir. Kazıklar enli tahta parçalarıyla birbirine eklenmiştir. İşte bu, tutukevinin dış duvarıdır. Duvarın bir yanında, her zaman kapalı, nöbetçilerin gece gündüz bekledikleri sağlam, çift kanatlı bir kapı vardı. Kapılar, tutuklular çalışmaya gönderildiği zaman, verilen buyrukla üzerine açılırdı. Bu kapının öte yanında aydınlık, özgür bir dünya vardı; orada insanlar normal hayatlarını sürdürürlerdi. Ama duvarın bu yanındakiler için o dünya, yalnız bir masaldan ibarettir. Burada bambaşka, hiçbir yere benzemeyen bir dünya vardı. Kendilerine göre yasalar, kendilerine göre elbiseler, ahlak ve adetler ve ölü diri bir ev... Hiçbir yerde olmayan hayat, bambaşka insanlar. Ben de işte bu, bambaşka köşeyi yazmaya başlıyorum.

Avluya adım attığınızda birkaç bina ile karşılaşırsınız. Geniş iç avlunun iki yanında uzun tek katlı iki kapı yer alır. Burası kışladır. İçinde, sınıflara ayrılmış tutuklular oturur. Bundan başka, avluda bunun gibi bir yapı daha var. Bu da, iki bölüğe ayrılmış mutfaktır. Ötede bir yapı daha... Orada, aynı çatı altında kilerler, ambarlar, odunluklar bulunur. Ortası boş olan avlu düz, oldukça büyük bir alandır. Burada tutuklular sıraya girer. Sabah, öğle, akşam, bazen de, nöbetçilerin şüphelerine ve tutukluları saymaktaki ustalıklarına göre birkaç sayım, birkaç yoklama daha yapılır. Binaların çevresinde, binalarla duvar arasında oldukça uzun bir aralık vardır. Burada, yapılar arkasında, içine kapanık tutuklular, boş zamanlarında, gözlerden uzak, iç dünyalarına gömülüp dolaşmayı severler. Bu gezintilerde onlarla karşılaşınca, damgalı, üzgün yüzlerine bakarak neler düşündüklerini anlamaya çalışmaktan zevk alırdım. Sürgünlerden biri, işi olmadığı zamanlarda çitin kazıklarını saymayı pek severdi. Bin beş yüze yakın kazığın hepsi sayılı, her biri işaretliydi. Her kazık, bir günü, her gün bir tanesini gösteriyordu. Henüz saymadığı kazıkları, yani süresini doldurması için tutukevinde daha kaç gün kalacağını gözüyle görüyordu. Altıgenin bir kenarı bitince, için için sevinirdi. Daha uzun yıllar beklemesi gerekliydi. Ama hapiste zaman, sabırlı olmayı öğretecek kadar boldu. Bir gün, yirmi yıl sürgünde kaldıktan sonra özgürlüğüne kavuşmuş bir tutuklunun arkadaşlarıyla nasıl vedalaştığını gördüm. Bu adamın tutukevine ilk girişini hatırlayanlar vardı. Gençti, korkusuzdu, ne suçunu, ne de cezasını düşünürdü. Şimdi ak saçlı, içi sıkıntıyla dolu, üzgün yüzlü, yaşlı biri olarak çıkıyordu. Altı kışlamızın hepsini sessizce dolaştı. Her kışlaya girerken ikonları karşısında dua ediyor, sonra birkaç arkadaşının önünde yarı beline kadar eğilerek selamını veriyor, helalleşiyordu. Bir olay daha hatırlıyorum. Tutuklulardan birini, eskiden durumu iyi olan Sibiryalı bir köylüyü, bir akşam üstü kapıya çağırdılar. Bundan altı ay önce eski karısının başkasıyla evlendiğini haber almış çok üzülmüştü. Bu sefer kadın tutukevinin kapısına arabayla gelmiş, onu çağırmış, zavallıya sadaka vermişti. Bir iki dakika konuştular, ağlaştılar, bir daha görüşmemek, zavallıya ayrılmak üzere vedalaştılar. Kışlaya dönerken yüzünü gördüm... Hiç de iyi değildi. Acıdım. Burada bir şeyi daha iyi öğrendim. Cezaevi, insana sabırlı olmayı, metin olmayı çok iyi anlatıyor.

Karanlık basınca hepimizi kışlaya götürürler, sabaha kadar kapalı tutarlardı. Avludan kışlamıza dönmek bana her zaman zor gelirdi. Burası, uzun, basık, havasız, iç yağı mumlarının donuk ışığıyla aydınlatılan ağır, boğucu bir kokuyla dolu bir odaydı. Orada on yıl nasıl yaşadığımı şimdi bir türlü anlayamıyorum. Bana ayrılan yer ancak üç tahtadan oluşan bir ranzaydı. Aynı ranzalarda, yalnız bizim odada, otuz kişi kadar vardı. Kışın, kapıyı erken kapatırlardı. Herkesin uyuması için üç dört saat beklemek gerekirdi. Yatıncaya kadar gürültü, patırdı, kahkahalar, küfürler, zincir şangırtıları, duman, iş, tıraşlı kafalar, damgalı yüzler, yamalı elbiseler... Hep aşağı, hep bayağı şeyler. Evet... İnsan gerçekten yedi canlıdır! İnsan, her şeye uyum sağlayabilen ilginç bir yaratıktır. Bu da, onun en iyi özelliğidir sanıyorum.

Tutukevinde ancak iki yüz elli kişi kadardık. Bu aşağı yukarı değişmeyen bir rakamdı. Bazıları gelir, bazıları günlerini doldurup giderlerdi. Bazıları da burada ömrünü tamamlayamadan ölür giderdi. Kimler, hangi milletten insanlar yoktu ki orada! Sanırım, Rusya’nın her eyaletinin, her bölgesinin temsilcileri vardı. Yabancılardan, hatta Kafkas dağlarından bile birkaç sürgün bulunuyordu. Bunlar, işlenen suçların derecelerine, yani suçlar için belirlenen yıl sayısına göre sınıflanırdı. Burada her tür suçlu yatardı. Yok yoktu sizin anlayacağınız...

Sivil sınıftan kürek cezasına çarptırılanlar, tutukluların deyimiyle, “Tepeden tırnağa kadar pırangalılar” tutukevinin gediklilerini oluşturuyordu. Bunlar, her haktan yoksun olarak, topluluk dışına atılmış ve bu atılışın sonsuza kadar süren belirtisi olmak üzere yüzleri damgalı canilerdi. Onlara sekiz yıldan on iki yıla kadar kürek cezası verilirdi. Sonra da, Sibirya’nın türlü bucaklarına göçmen olarak yerleştirilirlerdi. Asker sınıfından da câniler vardı. Bunlara, genel olarak bütün Rus askeri tutukevlerinde olduğu gibi, bazı haklar tanınıyordu. Kısa bir süre için gönderilirlerdi. Süreyi doldurduktan sonra, yine asker olarak geldikleri yere, Sibirya’nın sınır taburlarına giderlerdi. Bunların çoğu, aradan çok geçmeden, ikinci defa işledikleri ağır suçlardan ötürü tekrar tutukevine dönerlerdi. Fakat bu defa kısa bir zaman için değil, yirmi yıl için ceza yiyerek... Bu sınıfa, “temelliler” denirdi. “Temelliler” de haklarından bütün bütüne yoksun bırakılmıyordu. En son olarak, korkunç canilerden oldukça kalabalık ve çoğu asker olan ayrı bir sınıf vardı. Bu sınıfın adı, “Özel bölüm”dü. Oraya, Rusya’nın her köşe bucağından caniler gönderilirdi. Onlar çok iyi bilirlerdi ki ölene kadar burada kalacaklardı, onun için cezaların ne kadar olduğunu bilmek bile istemezlerdi. Kendilerine gördürülen işlerin, yasa gereğince, diğerlerine oranla ikişer, üçer kat artırılması gerekirdi. Bunlar, Sibirya’da en ağır kürek cezalılarının yeri açılıncaya kadar tutukevimizde kalırlardı. Başka tutuklularla konuşurken, “Siz sürelisiniz; biz ise uzun pıranga yolunun yolcularıyız...” derlerdi. Sonraları, bu sınıfın kaldırıldığını duydum. Bundan başka, kalemizde sivil düzen kaldırılarak genel askeri tutukevi bölüğü kuruldu. Doğal olarak, bu değişikliklerle birlikte üstler de değişti. Sizin anlayacağınız, burada yazdıklarım, eskiden, çok eskiden olmuş bitmiş işlerdir...

Evet. Çok önceden olmuştu bu işler. Şimdi bana rüya gibi geliyor. Tutukevine girişimi hatırlıyorum. Bir ocak akşamıydı. Ortalık kararıyordu. Millet işten dönüyordu. Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Bıyıklı bir çavuş bana, bu garip evin kapısını açtı. Bu evde, ömrümün nice yıllarını geçirmek, gerçekten duymuş olmasaydım, şöyle böyle tahmin bile edemeyeceğim birtakım duyguları yaşamak zorundaydım. Mesela, on yıllık sürgün hayatımda bir kerecik olsun, yalnız kalamamanın ne korkunç, ne acı verici bir şey olduğunu anlayamazdım. İşte, bu evde iki yüz arkadaşla birlikte, hep koruma altında... Hiçbir zaman, bir kerecik olsun, yalnız kalmak imkânı yoktu! Bununla birlikte, daha başka nelere alışmam gerekmişti.

Kimler yoktu burada!.. Yanlışlıkla adam öldürenler, adam öldürmeyi meslek edinmiş katiller, haydutlar, haydutların elebaşıları... Basit hırsızlar, serseriler. Aralarında, buraya nasıl düştüklerinin anlaşılması güç olanları da bulunurdu. Oysa her birinin, dünkü hayatlarında, sarhoşluk sersemliği gibi, bulanık, ağır birer hikâye vardı. Genel olarak geçmişlerinden az konuşurlar, anlatmayı sevmezlerdi. Besbelli geçmişi düşünmemeye çalışırlardı. Aralarında son derece neşeli, hiç düşünmeyen öyle katiller tanıdım ki vicdanlarının onları hiçbir zaman rahatsız etmediğine iddiaya bile girebilirdim. Ama asık suratlı, hemen hep sessiz kimseler de vardı. Tutuklular hayatlarını pek anlatmazlardı. Zaten orada merak modası da yoktu. Buna alışılmamıştı; doğru da sayılmıyordu. Bazen birisi, iş güç olmadığı zaman, laf açar; diğeri de onu soğukkanlılıkla, asık suratla dinler. Burada hiç kimse diğerlerini hiçbir şeyle şaşırtmazdı. Birçok defa tuhaf bir gururla, “Biz cahil değiliz,” derlerdi. Hiç unutmam, bir gün, sarhoş bir cani, (sürgünde, bazen içki içmek mümkündü) beş yaşında bir çocuğu nasıl öldürdüğünü, onu önce bir oyuncakla nasıl aldattığını, boş bir odunluğa götürüp sonra nasıl kestiğini anlatmıştı. Şakalarına o ana kadar gülen bütün kışla, tek bir adam gibi bağırdı. Cani susmak zorunda kaldı. Kışladakilerin bağırışları duydukları öfkeden değildi. Bu konuda konuşmak gerekmiyordu, uygun görülmüyordu da ondan. Şunu da söylemek isterim ki bu adamlar gerçekten, tam anlamıyla cahil olmayan kimselerdi. Belki yarısından çoğu okuma yazma biliyordu. Rus halkının büyük kütle halinde bulunduğu başka hangi yerde, aralarından ayıracağınız iki yüz elli kişinin yarısı okuma yazma bilir? Sonraları bir adam, bu noktaya dayanarak okuyup yazmanın halkı bozduğu sonucunu çıkarmıştı. Ama bu doğru değildir. Bozulmanın sebepleri bambaşkadır. Bununla birlikte okuyup yazma, halkta bir gurur duygusu geliştirir. Ama bu da, sonucu bakımından kusur sayılamaz. Tutuklular elbiseleriyle ayırd edilirdi. Bazılarının ceketlerinin yarısı koyu boz, bazılarının kurşuni renkteydi. Pantolonlarının da, bir bacağı kurşuni, öbürü boz renkteydi. Bir gün, kalaç satıcısı bir kız, iş arasında tutukluların yanına sokuldu. Bana uzun uzun baktıktan sonra birdenbire bir kahkaha attı:

– Tüh!.. Hiç de güzel değil, be! diye bağırdı. Kumaşın kurşunisi de, siyahı da eskimiş.

Bazılarının ceketleri gri, yalnız kolları koyu boz renkteydi. Saç tıraşları da başka başkaydı. Bir kısmının başlarının yarısı, kafatasının eninden; öbürlerinin de boyundan tıraş edilmişti.

Bu garip ailenin bir örnekliği ilk bakışta açıkça göze çarpıyordu. En belirli, en orijinal, başkalarına farkında olmadan hükmeden kişiler bile, tutukevinin toplu ahengine uymaya çalışırlardı. Kısaca şunu söyleyeyim ki hep neşeli olan, bu yüzden herkesçe aşağılanan birkaç kişiden başka bütün bu kalabalık, bunalımlı, kıskanç, müthiş gösterişçi, övünmeyi sever, alıngan, protokolcülüğe oldukça düşkün kimselerdi. Hiçbir şeye şaşırmama yeteneği, aralarında en övülecek erdem sayılırdı. Hepsi, takılacak tavırlara verdikleri aşırı önemle adeta akıllarını bozmuşlardı. Ama görünüşte en kabadayı olanı çok defa şimşek hızıyla değişerek en korkağı oluverirdi. Birkaç tane de gerçekten güçlü adam vardı. Onlar gösteriş düşkünü olmayan adamlardı; kırıtmazlardı. Ancak, işin garip yanı, gerçekten güçlü bu insanlar arasında birkaçının son derece, hemen hemen sakat bir şekilde fiyakacı olmasıydı. Aslında, olayları şişirme ve gösteriş, ön planda geliyordu. Çoğunun ahlakı bozulmuş, bayağılaşmıştı. Dedikodular, birbirinin arkasından atıp tutmalar, fısıldaşmalar bitip tükenmezdi. Burası, kelimenin tam anlamıyla cehennemdi, kapkaranlık bir yerdi! Ama kimse tutukevinin iç düzen ve geleneklerine karşı koymaya cesaret edemiyordu. Diğerlerinden göze çarpacak şekilde ayrılan ve güçlükle boyun eğen bazıları bile buna karşı koyamazdı. Gelenler arasında her sınırı aşmış, serbest yaşayışta her ölçüden dışarı taşmış kimseler vardı. Onlar, cinayetlerini sanki kendiliklerinden değil de, niçin yaptıklarını bilmeyerek, humma halinde veya bir duman içerisindeymiş gibi işlerlerdi. Hatta çok defa, son sınırına kadar kışkırtılan o yalancı gurur yüzünden suçlu olurlardı. Ama bizde gidecekleri en son nokta derhal bildirilirdi. Halbuki bazıları, tutukevine girmeden önce, birçok köy ve şehirlere korku ve terör saçan kimselerdi. Yeni gelen, çevresine bakınırken, burada bildiği gibi ötemeyeceğini, kimseye çalım satamayacağını çabucak anlar, mutlaka aşağıdan alır, topluluğa katılırdı. Topluluğun özünü, görünüşte kendilerine özgü ve hemen hemen cezaevinde her oturanın taşıdığı bir onur duygusu oluştururdu. Sanki pranga mahkûmu sıfatı, bir rütbe, hem de şerefli bir rütbe oluyordu. Ne utanç, ne de pişmanlıktan eser yoktu. Bununla birlikte dıştan bakılınca bir çeşit boyun eğişleri, kendilerine özgü ciddi, sakin bir düşünüş biçimleri vardı. “Biz, mahvolmuş insanlarız;” derlerdi. “Özgürce yaşamayı bilmedin, şimdi düş kodese, gir sıraya...” “Ananın babanın sözünü dinlemedin, şimdi ye bakalım zılgıdı.” “Sırma kılaptanla[1] nakış işlemeyi istemedin, çekiçle taş kır bakalım.” Bu sözler, bazen ibret dersi diye, bazen sadece bir atasözü veya vecize diye sık sık tekrarlanıyor, ama hiçbir zaman ciddiye alınmıyordu. Kuru laftı. Tek bir kişinin, yaptığı kanunsuzlukları candan itiraf ettiğini sanmam. Hele sürgün olmayan bir kimse, bir tutuklunun suçunu başına kakacak, azarlayacak olsa, bir sürü küfür işitir... Hepsi de küfür ustasıydı, ince anlamlı, ustaca küfrederlerdi. Küfür, tutuklular arasında, bir tutku haline gelmişti. Aşağılayan, küfürlerin söz kısmından çok bunların belirttikleri düşünceyle aşağılamaya çalışırdı. Böyle küfürler daha ince, daha zehirli olurdu. Bitmez tükenmez kavgalar, bu sanatın daha fazla gelişmesi için birebirdi.

Bütün bu millet, sadece korku belası çalıştığı için tembeldi, ahlakını yitiriyordu. Önceden düşmemiş olanları da sürgünde bayağılaşırdı. Buraya kendi arzularıyla toplanmamışlardı ve birbirine yabancıydılar. Kendileri, “Şeytan, bizi buraya toplayıncaya kadar üç çift çarık eskitmiştir,” derlerdi. Bunun için bu zifiri karanlık hayatta dedikodular, entrikalar, kocakarı öğütleri, kıskançlıklar, şamatalar, hınçlar hep ön plandaydı. Hiçbir kocakarı bu canavarların bazıları kadar kocakarılık edemezdi. Ama tekrar ediyorum: aralarında güçlü olanlar, hayatları boyunca her şeyi çiğneyerek emretmeye alışmış, pişmiş ve korku nedir bilmez tipler de vardı. Bunlara, herkes elinde olmadan boyun bükerdi. Berikiler de çok defa, ünlerini kıskanmakla birlikte, onları rahatsız etmemeye çalışırlardı. Olur olmaz kavgalara girişmezlerdi. Son derece onurlu dururlar, ağırbaşlı hareket ederler ve çoğunlukla amirlerine boğun eğerlerdi. Bunu, boyun eğme prensiplerine dayanarak veya görev duygularına uyarak değil, sanki bir anlaşma üzerine ve her iki tarafın çıkarını düşünerek yapıyorlardı. Amirler de onlara karşı oldukça dikkatli davranırlardı. Bir gün, hiç unutmam, korkusuz ve azimli, amirler arasında vahşi eğilimleriyle tanınmış bu gibi tutuklulardan birinin cezalandırılışını gördüm. Yaz günüydü, iş de yoktu. Tutukevinin ve onların doğrudan doğruya en yakın amiri olan binbaşı, ceza yerine getirilirken bulunmak üzere, nizamiyeye bizzat gelmişti. Bu binbaşı, bütün hükümlüleri korkutup önünde tir tir titreten ters bir adamdı. Korkunç derecede titizdi. Hükümlülerin dedikleri gibi, “İnsanlara saldırırdı.” Her şeyden çok onun vaşak bakışından korkarlardı. Bu bakıştan hiçbir şey gizlenemezdi. Bakmadan görürdü sanki. Hapishanenin eşiğine basarken, öbür ucunda ne olduğunu görürdü. Tutuklular ona, “sekiz gözlü” lakabını takmışlardı. Kullandığı yöntem hiç de iyi değildi. Zaten hırçınlaşmış insanları bu kudurgan, haşin hareketleriyle büsbütün çileden çıkarıyordu. Amiri olan soylu, ağırbaşlı, bazen vahşi hareketlerine gem vuran tutukevi komutanı olmasa bu metoduyla ortaya onarılması mümkün olmayan yıkımlar çıkaracaktı. Bu adamın başı bir belaya girmeden buradan nasıl ayrıldığına hâlâ şaşırıyordu. Gerçi mahkemeye verilmişti, ama kazasız belasız da emekliye ayrılmıştı.

Tutuklu çağrıldığı zaman hiç de iyi durumda değildi, beti benzi atmış haldeydi. Her zaman sopa altına sessiz, kararlı bir tavırla yatar, cezasına gık demeden boyun eğer, başına geleni soğukkanlılıkla, filozofça kabul ederek, bir şey olmamış gibi kalkardı. Bununla birlikte ona karşı çok dikkatli davranırlardı. Bu defa nedense kendini haklı görüyordu. Sarardı, muhafızlardan gizli olarak ceketinin koluna İngiliz kundura bıçağını soktu.

Tutukevinde bıçak ve buna benzer sivri aletler bulundurmak kesinlikle yasaktı. Sık sık, ani, şaka götürmez aramalar yapılırdı. Cezası çok büyüktü. Fakat suçlulardan biri bir şeyi saklamaya karar verirse kimse de buna engel olamaz, suç aletini kolayca bulamazdı. Bundan başka, bıçak gibi aletlere de tutukevinde her zaman ihtiyaç duyulduğundan, bunlar, aramalara rağmen eksik olmazdı. Toplasalar bile, yerlerine yenileri konurdu. Cezaevi halkı duvarlara yapışıp tahta aralıklardan soluk almadan bakmaya başladılar. Petrov’un bu defa sopa altına yatmak istemeyeceğini, binbaşının sonunun geldiğini hepsi biliyordu. Ama en önemli anda, binbaşı arabasına bindi; cezanın uygulanmasını bir subaya devrederek gitti. Tutuklular, olaydan sonra, “Tanrı kurtardı onu!” dediler. Petrov’a gelince; cezasını sessizce çekti. Kızgınlığı, binbaşının gitmesiyle sönmüştü. Her şeyin bir sınırı vardır. Hele onların şu sabırsızlık ve karşı koyma parlamaları kadar ilginç bir şey olamaz. Birçok kez adam birkaç yıl dayanır, en ağır cezalara katlanır; sonra birdenbire, ufak önemsiz hiç denecek bir şeyden patlayıverir. Ben buna delilik diyorum, zaten birçoklarının sonu da burada delirmekti.

Bu adamlar arasında yaşadığım birkaç yıl içinde, en ufak pişmanlık, işledikleri suçlardan ötürü bir damla olsun acı düşünce görmedim. Büyük bir kısmı, içlerinden gelen bir duyguyla kendilerini bütünüyle haklı görür. Bu bir gerçektir. Doğal olarak, çoğunda bunun sebebi onur, kötü örnekler, kabadayılık, yanlış anlaşılmış, bir sebebe dayanmayan utançtır. Beri yandan, bu mahvolmuş kalplerin derinliğine dalıp bütün dünyadan saklanmış şeyleri okuduğunu kimse söyleyemez... Bu mümkün olsaydı, onlarla kaldığım bunca yıl içinde bir şey fark edilebilir, bir şey yakalanabilirdi. Bu kalplerde, içten gelen bir keder, acılı bir nokta sezilebilirdi. Ama böyle şey yoktu, kesinlikle yoktu! Evet, cinayet galiba belirli, basmakalıp bir görüşten doğmaz. Suç felsefesi, tahmin edildiğinden biraz daha güç anlaşılır. Şüphesiz hapishane ve kürek cezaları caniyi düzeltmez, onu ancak cezalandırır. Öte yandan toplumu, suçlunun ilerideki kötü hareketlerinden ve eylemlerinden korur. Suçluda da, tutukevi ve en ağır kürek cezası, ancak kin, yasak zevklere karşı arzu ve korkunç bir ele avuca sığmazlık geliştirir. Ama sarsılmaz inancıma göre, ünlü ayrı hücre sistemi de yanlıştır, aldatıcıdır, ancak görünüşte amaca ulaştırır. O, insanın hayat özünü çeker, ruhunu hırpalar, zayıflatır, sindirir. Sonra da bu ruhça kurumuş insan mumyasını, yarı delirmiş bir halde düzelme, pişmanlık örneği olarak gösterirler. Doğal olarak, topluma karşı gelen bir cani, ondan tiksinir ve hemen her zaman kendini haklı, toplumu suçlu görür. Bundan başka, verilen cezayı da çekmiş; bu yüzden kendini aşağı yukarı temizlenmiş, topluma karşı borcunu ödemiş sayar. Artık bu görüşlerle caniyi temize çıkarmaktan başka çıkar yol kalmayacaktır galiba. Ama türlü görüş noktalarına rağmen, suçların bazılarının dünya kurulalı beri her yerde, her yasayla su götürmez suçlar olduğunu herkes kabul eder. Bu, insan kaldığı sürece de böyle sayılacaktır. Ancak en korkunç, en anormal eylemlerin, en korkunç, en canavarca öldürme olaylarının, tutukevinde, kontrol edilemeyen, çocukça kahkahalar arasında anlatıldığını duydum. Hele bir baba katili vardı ki bir türlü aklımdan çıkmaz. Bir soylu idi. Memurdu. Altmış yaşındaki babası onu bir çeşit “hayırsız evlat” sayardı. Eylemleri sapıtmış bir adamın eylemleriydi; gırtlağa kadar borçlanmıştı. Babası onu sıkmaya çalışıyor, öğüt veriyordu. Babasının evi, çiftliği vardı. Büyük bir olasılıkla parası da vardı, işte oğul, mirasa konmak için onu öldürdü. Cinayet, ancak bir ay sonra meydana çıktı. Katil, babasının kaybolduğunu polise kendisi haber verdi. Ömrünü hep eğlence alemlerinde geçirmişti. Sonunda polisler o evde olmadığı bir zamanda, cesedi buldular. Avluda uzunluğuna, üstü tahtalarla örtülü bir lağım vardı. Ceset bu çukurun içindeydi. Giyinik, derli toplu bir haldeydi. Ak saçlı kafası kesilmiş ve yerine konmuştu. Katil, başı altına bir de yastık koymuştu. Cinayetini itiraf etmemişti. Soyluluk unvanı ve rütbesi alınarak, yirmi sene kürek cezasına çarptırıldı.

Birlikte kaldığımız süre onu her zaman çok keyifli, olağanüstü neşeli gördüm. Aptal olmamakla birlikte, son derece deli bozuk zıpırın, düşüncesizin biriydi. Onda hiçbir zaman, olağanüstü bir zalimlik görmemiştim. Tutuklular onu aşağılık biri olarak görüyorlardı. Ama işlediği suç için değil, -suç söz konusu değildi- aptallığı için, kendini idare etmesini bilmediği için... Konuşurken, bazen, babasını hatırlardı. Bir kere bana, ailesinin soyca gürbüzlüğünden söz ederken eklemişti:

– İşte babam da, ölünceye kadar hiçbir hastalıktan yakınmamıştı.

Bu kadar hayvanca duygusuzluk, elbette mümkün değildir. Bunu bir türlü anlayamıyordum. Ya bir yaratılış kusuru, ya da bilimin henüz bilmediği herhangi bir beden ve ruh sakatlığı vardı. Suçu basit bir cinayet değildi. Tabii, ben bu cinayete inanmıyordum. Ama öyküsünü ayrıntılarıyla bilen memleketlileri bana bunu anlattılar. Olaylar o kadar açıktı ki inanmamak elden gelmiyordu.

Bir kere tutuklular onun gece, uykuda iken,

– Tutun onu!.. Kafasını kesin, kafasını!.. diye bağırdığını duymuşlardı.

Tutukluların aşağı yukarı hepsi geceleri konuşuyor, sayıklıyorlardı. Bu sayıklama sırasında dillerine en çok gelen şey, küfürler, hırsızlık deyimleri, bıçaklar, baltalar... “Biz, dayak yiyen milletiz. Dövüle dövüle içimiz kopmuş da geceleri ondan bağırıyoruz,” derlerdi. Sürgünlere kalede verilen beylik işler gerçekten benimsenmez, bir görev olarak görülürdü. Tutuklu ya verilen belli bir görevi yapardı ya da kararlaştırılan iş saatlerinde çalışırdı. Bundan sonra tutukevine dönerdi. İşten tiksinirlerdi, insan cezaevinde zihnini, çıkarını ilgilendiren özel, kişisel bir iş olmadıkça yaşayamazdı. Gelişmiş, yaşamış ve yaşamak isteyen bu kümenin, zorla toplattırılarak topluluktan, günlük hayattan uzaklaştırılmış bu insanların, burada doğal bir biçimde, düzenle, kendi iradeleri ve istekleriyle yaşamalarına imkân var mıydı?

Bazılarında o güne kadar hiç bilmedikleri, vahşice eğilimlerin gelişmesine oradaki işsizlik yeterdi. İnsan, işsiz olunca, yasal ve doğal bir şekilde mülk sahibi olmayınca yaşayamaz; ahlakça düşer, hayvanlaşır. Bunun için tutukevinde herkes doğal bir ihtiyaçla, bir çeşit kişisel korunma güdüsüyle kendisine bir sanat, bir iş bulurdu. Uzun yaz günleri, aşağı yukarı büsbütün beylik işlerle geçiriliyordu. Kısa geceler ancak uykuyu almaya yetiyordu. Ama kışın, tutuklular, düzene göre, ortalık kararmaya başlayınca, cezaevine kapatılırlar. Uzun, sıkıcı kış günlerinde ne yapmalı? Bunun için hemen hemen her kışla, yasaklara rağmen, kocaman bir atölye halini alırdı, iş ve uğraş yasaklanmazdı. Yasaklanan şey, tutukluların üzerinde ve cezaevi içinde alet bulundurmaktı. Onlar olmayınca da hiçbir iş yapılmıyordu. Yine de, gizliden çalışıyorlardı. Galiba amirler de bazen buna göz yumuyordu. Cezaevine girerken hiçbir şey bilmeyen tutuklular, başkalarından öğrendikleriyle iyi usta olarak çıkarlardı. Kimler yoktu aralarında! Kunduracı, ayakkabıcı, terzi, marangoz, çilingir, hakkak ve yaldızcılar... İsay Bumşteyn adında bir Yahudi vardı. Kuyumcu ve tefeciydi. Herkes çalışıyor, beş on kopek kazanıyordu. Şehirden siparişler veriliyordu. Para, darphaneden çıkmış bir özgürlüktür. Bu yüzden, özgürlükten yoksun bir insan için paranın değeri çok çok fazladır. Harcamayıp yalnız cebinde şıngırdatmakla, yarı yarıya kendini avutmuş olur. Oysa para her zaman, her yerde harcanabilir. Ondan başka, yasaklanmış meyve iki kat tatlıdır. Sürgünde şarap bile bulunabilirdi. Çubuk içmek şiddetle yasaklanmıştı. Ama herkes içiyordu. Para ile tütün, tutukluları iskorpitten ve başka hastalıklardan koruyordu, iş de, cinayet işlemelerini önlüyordu. Çünkü işsiz kalan tutuklular, şişeye kapatılmış örümcekler gibi birbirini yiyeceklerdi. Buna rağmen iş de, para da yasaktı. Birçok defa, geceleri, ani araştırmalar yapılırdı. Yasak edilen her şey toplatılırdı. Para da, bütün saklamalara rağmen, arayanların ellerine geçerdi. Biraz da bu sebepledir ki bu paralar biriktirilmiyor, hemen içkiye veriliyordu. Tutukevinde şarap bulunması da bu yüzdendi. Her araştırmadan sonra suçlu, varından yoğundan yoksun edilir, dahası, âdet olduğu üzere, adamakıllı cezalandırılırdı da... Ama araştırmalardan sonra, eksilen şeyler hemen tamamlanıyor, derhal yeni eşya alınıyor, her şey eskisi gibi yürüyordu. Amirler bunu bilirler, tutuklular da bundan yakınmazlardı. Böyle bir hayat ise Vezüv dağında yaşayanların hayatına benzerdi.

Elinde sanatı olmayanlar, başka bir geçim yolu tutarlardı. Oldukça orijinal yollar vardı. Mesela, bazıları, yalnız vurgunculukla geçinirdi. Satılanlar da, bazen, öyle şeylerdi ki cezaevi dışında alınıp satılmaları şöyle dursun, eşyadan bile sayılmazdı. Ama sürgündekiler çok yoksul ve olağanüstü hünerliydiler. Onlar için adi paçavra bile kendine göre değer taşır, mutlaka bir işe yarardı. Hep bu yoksulluk yüzünden cezaevinde paranın değeri, dışarıdakine göre bambaşkaydı. Büyük ve çetin bir iş, yok pahasına yapılırdı. Bazıları tefecilikte büyük başarı gösterirlerdi, ipin ucunu kaçırmış veya iflas etmiş bir tutuklu, elinde son kalan eşyayı tefeciye götürerek aşırı bir faizle birkaç mangır alırdı. Bu eşya zamanında kurtarılmazsa derhal acımadan satılırdı. Beylik çamaşır, kundura gibi, her tutuklunun her an ihtiyacı olabilecek beylik ve geçit resminde kullanılan eşyaları ipotek altına almaya bile vardırıyorlardı işi. Ama bu gibi ipotek koyma olaylarında, zaman zaman, iş bambaşka bir durum alırdı. Hem de bu, pek beklenmedik bir şey değildi. Eşyasını ipoteğe yatırmış ve parasını almış tutuklu hemen, uzun boylu laf etmeden, cezaevinin en yakın amiri başçavuşa giderek, geçit resminde kullanacağı eşyayı ipoteğe verdiğini bildirirdi. Eşya, tefeciden derhal, hatta büyük amirlere haber verilmeden geri alınırdı. İlginç olan yanı şudur ki bu gibi olaylar bazen bütünüyle kavgasız geçerdi. Tefeci eşyayı asık suratla, fakat sessizce geri verirdi. Hatta bunun böyle olacağını sanki önceden bilirmiş gibiydi. Belki içinden, rehine getirenin yerinde olsaydı, aynı şeyi yapacağını ortaya dökmekten kendini alamazdı. Bunun için, arkasından kavga etmeye başlasa bile, bunu ancak âdet yerini bulsun diye, yapardı.

Burada birileri mutlaka eşya çalar, birilerinin eşyaları çalınırdı. Sanki doğal bir şeydi bu. Hemen herkesin beylik eşyayı saklamak için birer kilitli sandığı vardı. Buna izin verilirdi. Ama sandıklar da hırsızlığı önleyemiyordu. Artık, oradaki hırsızların ne kadar usta olduklarını tahmin edebilirsiniz. Bana çok bağlı (bunu, bütün içtenliğimle söylüyorum), bir tutuklu, cezaevinde bulunması yasak olmayan kutsal kitabımı çalmıştı. Ama yine o gün bunu açıkça söyledi. Bu itirafı, pişman olduğundan değil de kitabı çok aradığım için bana acıdığından yapmıştı. Şarap satanlar, bununla çabuk zenginleşenler vardı. Şarap satışını fırsat bulunca, ayrıca anlatırım. Oldukça ilginç bir konudur bu. Cezaevine gelenler arasında birçok kaçakçılık suçluları vardı. Bunun için bütün araştırmalara, muhafızlara rağmen, şarabın tutukevine nasıl girebileceğine hiç şaşmamak gerekir. Kaçakçılığa gelince, bu, niteliği bakımından, bambaşka bir suçtur. Mesela, bu işte bazı tutuklular için para ve çıkarın ikinci derecede rol oynadığı, ikinci planda olduğu düşünülebilir mi hiç? Oysa ki böyle olduğu da vardı. Kaçakçı, içten gelen bir arzuyla, hırsla, tutku ile çalışır. O, bir çeşit şairdir. Her şeyi ortaya koyar; büyük bir tehlikeye atılır, kurnazlıklar yapar, bir şeyler bulur, sıyrılmaya çalışır. Bu tutku, kumar tutkusu ve hırsı kadar güçlüdür. Cezaevinde tanıdığım bir tutuklu vardı. Dev gibi bir şeydi. Ama o kadar iyi, yavaş ve uslu bir adamdı ki, tutukevine nasıl girdiğine kendisi de akıl erdiremiyordu. Yumuşak başlılığı ve uysallığından ötürü, tutukevinde kaldığı süre içinde kimseyle kavga etmemişti. Batı sınırından, kaçakçılık suçuyla gelmişti. Tabii burada da dayanamadı; gizlice şarap getirmeye başladı. Kaç defa ceza yemişti. Hem sopadan da ne kadar korkardı! Oysa ki bu şarap kaçakçılığı ona çok az bir kâr bırakırdı. Şaraptan yalnız bu işin başındaki adam para kazanırdı. Adamcağız ise bu sanatı, sanat adına severdi. Kadın gibi sulu gözlüydü. Kaç kere, cezadan sonra tövbe etmiş, bir daha kaçakçılık yapmayacağına dair yemini basmıştı. Bazen, dişini sıkıp bir ay bile dayandığı olurdu. Ama sonunda yine kendini tutamazdı... İşte bu gibilerin sayesinde cezaevinde şarap hiç eksik olmazdı.

Bundan başka, bir gelir yolu daha vardı. Gerçi bu, tutukluları zenginleştirecek kadar değildi. Ama sürekli ve hayırlı bir şeydi. Bu gelir yolu sadakaydı. Topluluğumuzun yüksek tabakası; tüccarların, avamın ve bütün halkımızın “zavallılar”ı ne kadar düşündüklerini bilmez bile! Sadaka hemen hemen hiç kesilmeden akar gelir. En çok ekmek, francala verirlerdi. Para veren azdı. Sadaka olmasaydı, birçok yerlerde tutukluların, hele hüküm giymişlerden daha çok sıkıntıda olan sanıkların durumu çok güç olurdu. Sadaka, mahpuslar arasında dindarca paylaşılır. Gelen sadakadan adam başına birer tane düşmese bile, kalaçlar eşit parçalara, hatta bazen altı kısma bölünür, her mahkûm mutlaka payına düşeni alırdı. İlk defa para sadakasını nasıl aldığımı hiç unutmayacağım: Hapishaneye hemen hemen ilk geldiğim sıralardaydı. Sabahki işimden korumamla birlikte dönüyordum. Yolda, kızı ile birlikte giden bir kadınla karşılaştım. Çocuk on yaşlarında, melek gibi güzel bir kızdı. Onları bir kere daha görmüştüm. Annesi dul bir asker karısıydı. Genç bir asker olan kocası, hastanede hasta yattığım sıralarda, bizim hükümlüler koğuşunda ölmüştü. Yargılandığı için bizim koğuşa yatırılmıştı. Ana kız, son görevlerini yapmak üzere geldikleri zaman acı acı ağlamışlardı. Beni gören çocuk kızardı, annesine bir şeyler fısıldadı. Öteki derhal durdu, çıkınından bir çeyrek kopek çıkardı ve kızına verdi. Kızcağız arkamdan koştu. Önüme geçip parayı elime sıkıştırdı.

– Zavallı, al! Tanrı aşkına!.. diye bağırdı. Kopeğini aldım. Kız da çok memnun olarak annesine döndü. Bu kopeği uzun zaman saklamıştım.

2. BÖLÜM

İlk ayın ve cezaevi hayatının ilk izlenimleri hayalimde dipdiri yaşıyor. Oradaki hayatımın bundan sonraki yıllarının izleri siliktir. Hatta bazıları sanki büsbütün silindi gitti, birbirine karıştı ve ağır, monoton, boğucu bir izlenim yığını olarak kaldı. Ama sürgünde geçirdiğim ilk günler gözümün önüne, sanki dünkü olaylarmış gibi geliyor. Zaten böyle olması da gerekliydi.

Hayatımın bu evresinde olağanüstü, daha doğrusu, umulmadık bir şey yoktu. Bunun beni daha ilk günlerde şaşkınlığa ittiğini şimdi apaçık hatırlıyorum. Bunlar, Sibirya’ya giderken, kaderimi anlamaya çalıştığım sıralarda, sanki hayalimden gelip geçiyordu. Ama kısa zaman sonra, bir yığın sürpriz ve olağanüstü olaylar, hemen her adım başında dikkatimi çekmeye başladı. Zaman geçip cezaevinde epey kaldıktan sonra, bu hayatın, başka bir hayat olduğunu kavradım ve şaşkınlığım daha çok arttı. Şaşkınlığımın uzun sürgün hayatım boyunca devam ettiğini itiraf ederim. Bu hayatla sonuna kadar bağdaşamadım.

Hapishanedeki ilk izlenimlerim, genel olarak oldukça kötüydü. Bununla birlikte -Her ne kadar garip görünürse de- cezaevi hayatını, yolda düşündüğümden daha kolay dayanılır buldum. Tutuklular, prangalı oldukları halde, cezaevinin her yanında serbestçe geziyorlar, kavga ediyorlar, kendi işlerini görüyorlar, çubuk içiyorlardı. Hatta (pek azı) şarap da içiyorlar, bazen geceleri, kumar oynuyorlardı. Mesela bana, odadaki hizmet bile o kadar ağır, o kadar sürgün işi gibi gelmedi. Ama epey zaman geçince, bu hizmetin ağır görünmesi ve sürgün işi olması, güçlüğünden, hiç aralıksız sürüp gitmesinden değil, zorunlu ve sopa altında yapılmış olmasından ileri geldiğini anladım. Bir köylü, dışarıda belki daha çok çalışır. Hele yazın, geceleri bile didinir. Ama o, kendisi için ve akla yatkın bir amaçla çalışıyor. Bu sebeple, onun çalışması zoraki ve kendi gözüyle yararsız gördüğü, sürgün işinden daha kolaydır. Bir kere kafamda şöyle bir düşünce doğdu: İnsan ezilip mahvedilmek, ona, en korkunç bir katili bile duyunca titretecek kadar ağır bir ceza verilmek istenirse, gördüğü hizmetin büsbütün anlamsız, büsbütün boş olduğu hissini vermelidir. Bugünkü sürgün hizmeti ilgi çekmeyen can sıkıcı bir iş olduğu halde, aslına bakılırsa, herhangi bir işten pek de farklı değildir. Tutuklu, tuğla keser, toprak kazar, badana yapar, yapıda çalışır. Bu işte bir anlam ve amaç vardır. Sürgün kendini bazen buna kaptırır, daha iyi, daha becerikli yapmak ister. Ama bir kovadan öbürüne su dökmek, kum dövmek, bir yığın toprağı bir yandan başka bir yana kaldırmak gibi işleri ona görev diye veriniz; sanırım, tutuklu birkaç gün sonra ya kendini asar, ya da bu küçülmeden, utanç ve ruhunu ezen acıdan kurtulmak için “Birden öleyim,” diye binlerce cinayet işler. Böyle bir cezanın ancak işkence, intikam âleti olacağına şüphe yoktur. Bu ceza, hiçbir mantıklı amaca varamadığı için anlamsızdır. Ama her zorlama işte mutlak biraz anlamsızlık, aşağılama ve bir ayıp vardır. Zorlamaya dayanan sürgün hizmeti de, bu yüzden, serbest hayatta yapılan işlerden daha ağır ve acı vericidir.

Ben, cezaevine diğerlerinden sonra, bir karakışta gelmiştim. Beş kat ağır olan yaz işinin ne demek olduğunu henüz bilmiyordum. Zaten kışın kalemizde beylik iş azdı. Tutuklular, İrtiş kıyısına eski beylik sandalları yıkamaya giderler; kasırgaların resmi binalar önüne yığdığı karı temizlerlerdi, kireci söndürüp döverlerdi v.b. Kış günleri kısa olduğu için, iş çabuk biterdi. Tutuklular cezaevine erkence dönerdi. Kendi işleri olmasaydı, işsiz güçsüz oturacaklardı. Buna rağmen, kendi işleri ile uğraşanlar tutukluların ancak üçte biriydi. Geri kalanlar havyar kesiyor, cezaevinin bir kışlasından öbürüne geçiyor, kavga ediyor, aralarında birtakım dolaplar çevirip sorunlar çıkarıyorlardı. Para buldukça içerlerdi; geceleri, sırtlarındaki gömleği kumara verirlerdi. Bunları canları sıkıldığı için, tembellik ve işsizlikten yaparlardı. Sürgün hayatında özgürlük yokluğundan, zoraki çalışmadan başka belki diğerlerinden daha korkunç bir işkencenin olduğunu, zamanla öğrendim, zoraki ortak yaşama... Ortak yaşama başka yerlerde de vardır elbette. Ama içeri gelenler arasında öyle insanlar var ki onlarla bir arada yaşamak hiç kimsenin istemediği bir durumdur. Bunun için sürgünlerin çoğu, bilinçsiz olarak, bu acıyı iliklerine kadar duymuşlardır. Verilen gıdayı oldukça iyi buldum. Tutuklular, Avrupa Rusya’sının hiçbir hapishanesinde böyle yemek verilmediğini savunurlardı. Bu konuda hiçbir görüşüm yok, çünkü oralara gitmedim. Bundan başka tutuklulardan çoğunun kendi ceplerinden yemeleri mümkündü. Etin bir funtu iki, yazın ise iki buçuk kopekti. Fakat ayrı yemek yiyenler, yalnız, her zaman para bulan kimselerdi. Sürgünlerin çoğu kazandan yerlerdi. Bunun için tutuklular, yalnız ekmeklerini överlerdi. Ekmeğimizin tartılarak değil de, ortak olarak verildiğine özellikle şükrederlerdi. Tayın yöntemi onları ürkütürdü. Çünkü ekmek tartıyla verilmiş olsaydı, adamların üçte biri aç kalırdı. Ortak yedikleri için, herkese yetiyordu. Ekmeğimizin kendine özgü nefis bir tadı vardı. Hatta ekmeğimiz bütün şehirde ün salmıştı. Bu özelliği cezaevi fırınlarının elverişli olarak yapılmasında bulurlardı. Çorbalara gelince pek kötüydü. Kazanda kaynatılarak, içine atılan bulgur ve başka şeylerle terbiye edilirdi. Haftanın altı gününde sulu ve yağsızdı... İçindeki hamam böceklerinin çokluğu beni o kadar korkutmuştu ki, olay hâlâ gözümün önünden gitmez.

İlk üç gün işe gitmemiştim. Her yeni gelene aynı yöntem uygulanır, yol yorgunluğunu çıkarma fırsatı verilirdi. Ama ertesi gün prangalarımı değiştirmek üzere cezaevinden çıkmak zorunda kaldım. Ayaklarımdaki pranga, hapishane düzenine uygun olmayıp, halkalı, tutukluların “ince çıngırak” dedikleri zincirdendi. Dıştan takılırdı. Hapishanenin resmi çalışmaya elverişli prangaları, halkalardan değil, bir parmak kalınlığında, üç halkayla birbirine bağlanmış demir çubuklardan yapılmıştı, pantolon altına takılırdı. Orta halkaya bir kayış bağlanırdı. Bu kayış, gömlek üzerine takılan kemer kayışıyla birleştirilirdi.

Kışladaki ilk sabahımı hatırlıyorum: Karakolda, cezaevi kapısının önünde “kalk trampeti” çalındı. On dakika sonra nöbetçi subay kışlaları açmaya koyuldu. Uyanmaya başladılar. Tutuklular titreyerek kalkıyorlar, altılık içyağı mumunun donuk ışığı altında ranzalardan iniyorlardı. Çoğu uyku sersemliğiyle konuşamıyor, somurtuyordu. Esniyor, geriniyor, damgalı alınlarını buruşturuyorlardı. Bazıları haç çıkarıyordu; bazıları da hemen kavgaya başlıyordu. Koğuşlar iyice havasız kalmıştı. Kapı açılır açılmaz, içeriye temiz kış havası girdi ve bir buhar bulutu gibi koğuşu doldurdu. Tutuklular su kovaları önünde toplandılar. Sırayla maşrapayı alıyor, ağızlarına su dolduruyor, suyu ağızlarından dökerek ellerini yüzlerini yıkıyorlardı. Meydancı, suyu daha akşamdan hazırlardı. Usûle göre, her kışlada tutukluların kendi aralarından seçtikleri bir arkadaş, kışla hizmetini görürdü. Bunlara “Meydancı” denirdi. İşe gitmezdi. Görevi, kışlanın temizliğine bakmak, ranzaları ve yerleri ovmak, gece ihtiyacı için kova getirip götürmek, temiz su sağlamaktı. Biri sabahları yıkanmak için, biri de gündüzleri içmek için, iki kova su getirilirdi. Bir tanecik olan maşrapaları yüzünden hemen kavgalar başlardı. Yüzü gülmeyen uzun boylu, zayıf, esmer ve tıraşlı kafasında birtakım garip şişlikler dolu bir tutuklu, pembe, neşeli yüzlü, şişman, tıknaz olan bir tutukluyu itti.

– Nereye be, mankafa?.. Postoyl! (dur.)

– Ne bağırıyorsun be ? Bizde bedava Postoyl olmaz.

– Gözüm görmesin seni, defol git! Şuna bakın, kazık gibi dikildi karşıma. Yani çocuklar, herifte şu kadarcık “akıl tohumu” yok...

“Akıl tohumu” sözü herkesin hoşuna gitmişti. Çoğu güldü. Neşeli şişkonun da zaten istediği buydu. O, galiba, kışlada bir çeşit gönüllü soytarıydı.

Uzun boylu tutuklu onu aşağılar gibi baktı. Kendi kendine söyleniyormuş gibi,

– Agop’un kazı!.. dedi. Cezaevinin has somunuyla bak nasıl da semirdi! Paskalya aşı için on iki domuz yavrusu doğuracağına seviniyor.

Öteki, birdenbire kızararak bağırdı:

– Ne ötüp duruyorsun... Kuş gibi?

– Kuşum ya; ne olacak?

– Ne kuşusun?

– Kuş işte.

– Nasıl işte?

– Böyle işte... dedik ya!

– Ama nasıl böyle işte ?

Birbirine gözlerini diktiler. Şişko hem cevap bekliyor, hem de dövüşe hazırlanmış gibi yumrukları sıkılı duruyordu. Ben de gerçekten dövüşeceklerini sandım. Bunlar hayatımda gördüğüm ilk, hiç tanımadığım görüntülerdi. Merakla seyrediyordum. Ama buna benzer sahnelerin çok masum şeyler olduğunu, komedilerde olduğu gibi, toplumun zevk ve neşesi için oynandığını sonraları öğrendim. Bunlar işi, hemen hemen hiçbir zaman dövüşe kadar vardırmıyorlardı. Bunlar oldukça tipik şeylerdi ve cezaevi âdetlerini gösteriyordu.

Uzun boylu tutuklu sessiz, böbürlenerek ve şişerek duruyordu. Çevresindekilerin ona baktıklarını, vereceği cevapla kepaze olup olmayacağını beklediklerini hissediyordu. Bu duruma düşen, utanmamalıydı; gerçekten bir kuş, hem de nasıl bir kuş olduğunu göstermeliydi. Aşağılar bakışlarla karşısındakini süzdü. Bakışlarının daha aşağılayıcı olması için ona omzunun arkasından, yukardan aşağı, bir böceğe bakıyormuş gibi baktı. Sonra ağır ağır, tane tane,

– Kağan! dedi.

Yani, kağan kuşu olduğunu söylemek istedi. Tutuklular, bu buluşu kahkaha tufanıyla ödüllendirdi.

Her bakımdan kaybettiğini anlayan şişko küplere binerek haykırdı:

– Kağan mağan değil, alçak keratanın birisin sen!

Ama kavga ciddileşmeye başlayınca, kabadayılarımızı hemen yatıştırdılar. Dışarıdakilerin hepsi birden bağırmaya başladılar:

– E, ne bağırıyorsunuz bakalım? Köşeden,

– Bağırmaktansa dövüşün yahu!.. diye bir ses duyuldu. Birisi, cevap olsun diye,

– Çok beklersin dövüşmelerini! dedi.

– Biz yaman açık gözlerizdir yahu!.. Ancak yedi kişi birleşir de, bir kişiden korkmayız...

– İkisi de malmış ha!.. Biri, bir funt ekmek yüzünden buraya düştü. Öteki de adam değil ki... Bir karının yoğurdundan tattı, ama arkasından da kırbacı yedi.

Kışlanın düzeniyle ilgili bulunduğu için, köşede özel yatakta yatan bir yaşlı söze karıştı:

– Eee!.. Yeter artık!

– Su getirin çocuklar! Nevalid Petroviç uyandı. Kan kardeşimiz Nevalid Petroviç’e su getirin!

Yaşlı, hem kaputunu sırtına geçiriyor, hem de söyleniyordu:

– Kardeş!.. Neden kardeşin olacakmışım? İçki için birlikte bir ruble olsun sulamadık ki, kardeş olalım...

Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Ortalık ağarmaya başladı. Mutfak, tıklım tıklım dolmuştu. Gocuklu, iki renk şapkalı tutuklular, ekmek kesen aşçının çevresinde toplanmışlardı. Her mutfak için iki aşçıyı tutuklular seçerdi. Etle ekmeğin kesilmesi için her mutfağa birer tane verilen bıçakları da aşçılar saklarlardı.

İşe çıkmak üzere hazırlanmış şapkalı, gocuklu, kuşaklı tutuklular, köşelere ve masalar etrafına yerleştiler. Bazılarının önünde kvasla dolu tahta çanaklar vardı, içine ekmek doğradıkları kvası içiyorlardı. Ortalık dayanılmaz gürültü patırtıyla uğulduyordu. Bazıları da, köşelerde yavaş sesle, konuşuyorlardı.

Genç bir tutuklu, suratı asık, dişsiz bir tutuklunun yanına oturarak,

– İhtiyar Antoniç’e afiyetler olsun! Merhaba, dedi. Beriki, gözlerini kaldırmadan, dişsiz ağzıyla ekmeği çiğnemeye çalışarak,

– Şaka değilse, merhaba! dedi.

– Vallahi, ben seni ölmüş biliyordum be Antoniç!

– Yok canım! Önce sen öl de sonra ben...

Yanlarına oturdum. Sağımda iki ağırbaşlı tutuklu konuşuyordu, ikisinin de birbirine karşı ağırbaşlılıklarını korumaya çalıştıkları belliydi. Biri,

– Benden bir şey çalamazlar; ama ben bir şey çalacağım diye korkuyorum, diyordu.

– Eh... Bana da destursuz pek yanaşma, yakarım!

– Nasıl yakacaksın?.. Sen de herkes gibi haydutun birisin. Başka adımız yok. Karı seni soyar; üstelik teşekkür de etmez. Bizim paracıklarımız da bu yolda suyunu çekti. Geçen gün kendisi geldi... Nereye gideceksin onunla? Cellat Fedka’ya yalvardım. Hani varoşlarda, uyuz Yahudi Salomonka’dan... Canım! Kendisini asan Salomonka’dan... Evi alan Fedka...

– Biliyorum yahu! Önceki sene bize şarap satıyordu. Lakabı da Grişka-Kara Meyhane idi.

– Amma da biliyorsun ha! Kara Meyhane, başka biriydi.

– Hangi başkası yahu... Ta kendisiydi... Sana ben de istediğim kadar aracı getiririm.

– Sen mi?.. Sen kim oluyorsun yahu! En iyisini bizden sor.

– Ben mi kim oluyorum? Seni patakladığım günler oldu, ama övünmüyorum. Sen de, “kimsin” diye kabarıyorsun.

– Sen mi pataklıyordun beni?.. Beni pataklayacak adam daha dünyaya gelmedi. Bir kere pataklayan oldu. O da kara toprağın altında yatıyor. Haberin var mı?

– Seni Bender vebası seni!..

– Vücudunda şirpençeler çıksın!..

– Boynuna Türk kılıcı insin inşallah!.. Kavga kızıştı. Etraftan bağrışmaya başladılar.

– Eee! Çok bağırmayın be!

– Dışarıda yaşamasını bilmezdiniz. Has somunu bulunca kuduruyorsunuz.

Bu fırça ikisini de bir anda susturuverdi. Buranın kuralı böyleydi, tutuklular çene yarışı yapabilir, ağız kavgasına kısmen de olsa izin verilirdi; ama iş kesinlikle büyütülmez, daha doğrusu büyümesine izin verilmezdi. Rakipler, ancak binde bir dövüşürler, dövüşü binbaşıya haber verirler. Soruşturmaya girişilir. Binbaşı gelince de işin tadı kaçıverirdi. Bunun içindir ki dövüşe izin vermezler. Zaten rakipler daha çok eğlence için ve küfür talimi yapmak amacıyla ağız kavgasına girişirler. Çoğu zaman hırsla ateşle kavgaya başlayıp kendilerini aldatırlar. Neredeyse, birbirinin üstüne atılacakları sanılır. Oysa hiç de öyle olmaz. Belli bir noktaya kadar gelir, derhal dururlar. Bu haller beni ilk zamanlar son derece şaşırtıyordu. Burada örnek olarak gösterdiğim konuşmalar, sürgün hayatının en basit konuşmalarındandır. Zevk için kavga edilebileceğini; bunun bir eğlence, hoş bir idman, keyifli bir iş olabileceğini önceleri aklım almıyordu. Tabii burada gurur meselesi de işin içine katılmalıydı. Usta bir küfürbazı herkes sayardı. Artistlerden farkları, bunların alkışlanmamalarıydıi.

Dün akşamdan beri, bana yan baktıklarının farkına vardım. Birkaç düşman bakışla karşılaştım. Aksine, diğer bazı tutuklular da, paralı olduğumu tahmin ederek, etrafımda dolaşıyordu; yaltaklanarak, hemen hizmet etmeye, yeni prangaların nasıl kullanıldığını öğretmeye başladılar. Bana kilitli küçük bir sandık buldular. Tabii para karşılığında... Bu sandıkta, verilen beylik eşya ile getirdiğim birkaç parça çamaşırı saklayacaktım. Ertesi gün, bu dostlar çamaşırımı çaldılar ve satıp parasıyla sarhoş oldular. Sonraları, bunlardan biri, her fırsatta soymakla birlikte, bana candan bağlı bir adam olmuştu. Hırsızlığı hiç çekinmeden, hemen hemen bilinçsiz, sanki bir görevmiş gibi, yapıyordu. Ona darılmak yersiz olurdu.

Bir çaydanlık sahibi olmam ve çay almam gerektiğini öğrettiler. Birisinden emanet bir çaydanlık buldular. Dışardan erzak alıp yemek isteyecek olursam, bu işi, ayda otuz kopeğe yapacak olan aşçılardan birini önerdiler. Benden ödünç para da aldılar. Daha ilk günü, hepsi ayrı ayrı, üçer defa gelip para istemişlerdi.

Sürgünde eski soylulara düşmanlıkla, yan yan bakarlar. Her haktan yoksun, diğer tutuklularla büsbütün aynı konumda ve seviyede bulunmalarına rağmen, tutuklular onları hiçbir zaman arkadaş saymazlar. Bunu bilinçli bir kötü niyetle değil, tam bir içtenlikle, aslını anlamadan yaparlar. Soyluluğumuzu candan kabul etmekle birlikte, düşmemizle alay etmeyi de severlerdi.

– Yağma yok! Bitti artık. “Petr’in Moskova sokaklarında çalım sattığı günler oldu; şimdi de hapiste ip büküyor...” gibilerden, övgüleri esirgemiyorlardı.

Onlara göstermeye çalıştığımız acılarımızı zevkle seyrediyorlardı. Hele ilk zamanlarda, işte onlar kadar güçlü ve iyi yardımcı olamadığımız için epey güçlük çekmiştik. Halkın, (hele bu türlü halkın), güvenini, sevgisini kazanmak kadar zor şey yoktur.

Sürgünde birkaç soylu vardı. Önce Polonyalı beş kişi... Onlardan, sırası gelince ayrıca söz ederim. Tutuklular, Polonyalılar’ı hiç sevmezlerdi. Polonyalılar (söz ettiğim yalnız siyasi suçlulardı) diğer tutuklulara aşağılayıcı bir kibarlık, nezaket gösteriyorlar, uzak duruyorlar, tutuklulara karşı duydukları tiksintiyi bir türlü saklayamıyorlardı. Ötekiler bunu gayet iyi anlıyor, onlar da aynen Polonyalılar gibi davranıyorlardı.

Bazı tutukluların ilgisini ancak iki yıl sonra kazanabilmiştim. Ama çoğu, sonunda beni sevdi ve iyi bir adam olarak kabul etti.

Rus soylularından, benden başka, dört kişi vardı. Biri adi, alçak, büsbütün ahlak düşkünü bir yaratıktı. İşi gücü casusluk arabozuculuktu. Daha cezaevine girmeden önce adını duymuştum. Onunla ilk günlerde ilgimi kestim. Diğeri, anılarımda söz ettiğim baba katiliydi. Üçüncüsü, Akim Akimiç’ti. Hayatımda bu Akim Akimiç gibi garip adam görmedim. Bende derin izler bıraktı. Uzun boylu, oldukça zayıf, zekâsı kıt, çok cahil, bilmiş geçinen ve bir Alman kadar düzene düşkün bir adamdı. Tutuklular onunla alay ederlerdi. Ama bazıları onun kavgacı, titiz ve hırçın huyundan çekinirlerdi. Hapse girdiği günden beri tutuklularla senli benli olmuştu. Kavga ediyor, hatta dövüşüyordu. Son derece namusluydu. Bir haksızlık gördü mü, üstüne vazife olmayan olaylara bile karışırdı. Pek saftı, tutuklularla kavga ederken, bunları, hırsız olduklarından dolayı azarlar, çok ciddi olarak, bir daha bir şey çalmamaları için kandırmaya çalışırdı. Kafkasya’da asteğmenmiş. Daha birinci gün sıkı bir dost olduk. Akim Akimiç, davasını hemen anlattı. Askerliğe bir piyade alayında, askeri okul öğrencisi olarak başlamıştı. Subay rütbesi alıncaya kadar epeyi çok beklemişti. Rütbe alınca, küçük bir istihkâm komutanlığına atanmıştı. Barış için söz vermiş ufak yerli prenslerden biri, kaleye kundak soktu, gece baskın yapmış, ama başaramamıştı. Bunun üzerine Akim Akimiç hile yapmış, suçlunun kim olduğunu bildiğini göstermemiş. Suçu barışta olmayanların üstüne atmışlar. Bir ay sonra Akim Akimiç prensi, arkadaşça çağırmış. Öteki hiçbir şeyden şüphelenmeden gelmiş. Akim Akimiç bölüğünü sıraya dizmiş; bölüğün önünde, suçunu prensin yüzüne vurmuş, onu azarlamış. Kalelere kundak sokmanın ne kadar ayıp bir şey olduğuna deliller sıralamış. Arkasından, barışta bulunan bir prensin ilerde nasıl hareket etmesi gerektiği üzerine öğütler vermiş. Sonunda da onu kurşuna dizmiş. Yaptığını hemen ve bütün ayrıntılarıyla yüksek makama haber vermiş. Akim Akimiç’i harp divanına vermişler. Hakkında idam kararı verilmiş. Ama bu karar hafifletildi. Akim Akimiç, Sibirya’da, kalede, ikinci sınıf sürgün olarak on iki yıl kalma cezası verildi. Bana söylediği gibi, prensi öldürmeden önce de yasadışı davrandığını biliyordu. Barışta bulunanların yargılanmasının, yasa hükümlerine göre yapılacağını biliyordu. Bununla birlikte yine de suçunu gereği gibi anlamıyormuş gibi bir havaya giriyordu. Sözlerine karşılık olarak,

– Rica ederim efendim! Herif, kalemize kundak soktu. Ona bir de teşekkür mü edeyim?.. diyordu.

Tutuklular, Akim Akimiç’in tuhaflığıyla biraz alay etmekle birlikte düzenseverliği, cesareti için onu sayarlardı.

Akim Akimiç’in bilmediği sanat yoktu. Marangoz, kunduracı, pabuççu, badanacı, yaldızcı, tesviyeciydi. Hepsini de sürgünde öğrenmişti. Her şeyi kendiliğinden öğrenerek becerirdi. Bir işi, bir kerecik görmeyle kavrayıverirdi. Kutular, sepetler, fenercikler, çocuk oyuncakları yapıp şehirlerde satardı. Böylece de elinde birkaç kuruşu bulunurdu. Akim Akimiç bu parayla fazla bir kat çamaşır, ya da yumuşak bir yastık alırdı. Açılır kapanır bir şiltecik almıştı. Aynı kışladaydık. Sürgün hayatımın ilk günlerinde bana epey yardımı dokunmuştu.

İşe gitmek üzere cezaevinde çıkan tutuklular nizamiye kapısının önünde iki sıra halinde dizilirlerdi. Muhafız askerler, dolu tüfekleri ellerinde, tutukluların önlerinde ve arkalarında dururlardı. Bundan sonra istihkâm subayıyla bir kondüktör ve işlere bakan birkaç istihkâm birliği eri gelirdi. Kondüktör, tutukluları ayırarak, gereken yerlere, takım takım işe gönderirdi.

Ben de bir grup arasında istihkâm tezgâhına gittim. İstihkâm tezgâhı, türlü türlü gereçlerle doldurulmuş büyük bir avlunun ortasında basık taş bir yapıydı. İçinde, demirhane, marangozhane, çilingirhane ve badanacılık, boyacılık vs. bölümleri vardı. Akim Akimiç buraya gelir, badanacılık boyacılık bölümünde çalışırdı. Bezir yağı kaynatır, boya karıştırır, masalara sandalyelere ceviz taklidi boya vururdu.

Pırangalarımın değişmesini beklerken, Akim Akimiç’e hapishane hakkındaki ilk izlenimlerimden söz açtım.

Bana,

– Evet; mahpuslar, soyluları sevmezler, dedi. Hele siyasi suçluları. Ellerinden gelse, yerler onları. Bunda şaşacak bir şey yok. Önce sizler, bambaşka, onlara benzemeyen insanlarsınız. Sonra, onlardan bazıları bir zamanlar ya mülk sahiplerinin ya asker sınıfının adamlarıydı. Sizi nasıl sevsin onlar? Kendiniz anlayın bunu. Doğrusunu söyleyeyim: Sizin burada yaşamanız zor. Bununla birlikte, Rus hapishanelerinde yaşamak, Sibirya’ya göre daha zordur. Aramızda oradan gelenler var; cezaevimizi öve öve bitiremiyorlar. Sanki cehennemden cennete girmişler... Oranın kötülüğü, işlerin ağırlığından ileri gelmiyor. Onlara göre, eski cezaevlerinde birinci sınıf hükümlülere uygulanan yönetim sekli tamamen askeri değilmiş ya da bizimkinden farklıymış. Mesela, oradaki sürgünler kendine ev açabiliyormuş. Gerçi ben kendim oraya gitmedim, ama söylediklerine göre böyleymiş... Kafalarını tıraş etmiyorlarmış; hükümlüler bir örnek elbise de giymiyorlarmış. Ama doğrusu bizde olduğu gibi, üniformalı gezmeleri daha iyidir!... Tıraşlı kafa ise, hem düzen bakımından daha iyi, hem de göze daha hoş geliyor. Yalnız hükümlüler bundan hoşlanmıyorlar, o da başka. Oradaki cezaevinden gelenler de karmakarışık kimseler... Biri, kantonistlerden, öteki Çerkesler’den, üçüncüsü Raskolnikler’den, dördüncüsü, memleketinde çoluğunu çocuğunu bırakmış Hıristiyan köylülerimizden; beşincisi Yahudi, altıncısı Çingene, yedincisi de ne idüğü belirsizin biri... Bunların hepsi, her ne pahasına olursa olsun, burada bağdaşmak, birbiriyle anlaşmak, aynı kaptan yemek yemek, aynı ranzalarda yatmak zorundadır. Özgürlüğe gelince, fazla bir lokma yemek istersen, bunu ancak gizli yiyebilirsin. Eline geçen meteliği kunduranın içine saklamalısın. Cezaevi aşağı, cezaevi yukarı... Bundan başka bir şey yok. İster istemez, insanın kafasına saçma sapan bir sürü soru dolar.

Bunları zaten biliyordum. Ben, binbaşımız hakkında bilgi edinmek istiyordum. Akim Akimiç de bu konuda bana yardımcı oldu. Ama anlattıklarının üzerimde bıraktığı etkinin pek de hoş olmadığını hatırlıyorum. Kaderimde bu adamın amirliği altında iki yıl kalmak yazılıymış. Akim Akimiç’in onun hakkında anlattıkları baştan aşağı doğru çıkmıştı. Ama gerçek, anlatılan bir öyküden çok daha etkili oluyor. Bu binbaşının korkunçluğu, onun gibi bir adamın iki yüz kişi üzerinde hemen hemen sınırsız bir yetki ile amir durumunda bulunmasından ileri geliyordu. Derbeder, kötü bir adamdı. Mahpusları da kendisi için doğal olarak düşman gibi görüyordu. Bu, onun en başta gelen, en önemli hatasıydı. Bazı yetenekleri vardı; ama ondaki iyi taraflar bile insana hoş görünmüyordu. Agresif, hırçındı, bazen geceleri bile birdenbire cezaevine dalıverirdi. Sol yanına veya sırtüstü yatan bir tutuklu görürse, ertesi sabah, emrettiği gibi yatmadığı için onu cezalandırırdı. Cezaevinde ondan hem tiksinirlerdi, hem de vebadan korkarcasına korkarlardı. Morumsu kırmızı yüzü sert bir bakışı vardı. Neferi Fedka’nın binbaşıyı avucunda tuttuğu herkesçe bilinirdi. Dünyada en sevdiği şey, fino köpeği Trezorka’sıydı.

Günün birinde Trezorka hastalanıverince, binbaşı da, nerdeyse çıldıracaktı. Tutukluların anlattıklarına göre, hasta köpeğinin başında, öz evladıymış gibi hıçkıra hıçkıra ağlamış; bir veterineri kovmuş, hatta her zamanki gibi hareket ederek onunla dövüşecek hale gelmiş. Cezaevinde tutuklular arasında tedavide ustalığı olan bir devşirme veteriner bulunduğunu Fedka’dan öğrendi. Adamı hemen çağırttı. Görür görmez,

– Aman, kurtar onu!.. Altınlara boğacağım seni... Trezorka’yı iyi et!.. diye bağırdı.

Tutuklu gerçekten çok becerikli bir veterinerdi. Bütün Sibirya köylüleri gibi kurnaz ve zekiydi. Ancak, tam anlamıyla bir köylüydü işte.

Bu ziyaretten epey zaman sonraydı. Olay unutulmuştu. Bir gün mahpuslara bu ziyareti şöyle anlatıyordu:

– Trezorka’yı görmeliydiniz çocuklar... Kâfur sedirde, beyaz bir yastığın üstüne öyle kurulmuştu ki... Ama bir yara vardı gövdesinde. Bu durumda kan almak gerektiğini anladım. Böylece hayvanın iyileşeceği belliydi. Vallahi iyileşecekti. Gel gelelim içimden, “Ya iyi edemezsem?... Ya geberirse bu köpek?” düşüncesi geçince cesaret edemedim. “Yok beyefendi, dedim; geç çağırdınız beni. Dün ya da önceki gün bu saatlerde çağırsaydınız, kurtarırdım köpeğinizi. Artık iş işten geçti.” Trezorka böylece öldü gitti işte.

Günün birinde binbaşımızı nasıl öldürmek istediklerini bütün ayrıntılarıyla anlattılar. Cezaevinde bir hükümlü vardı. Birkaç yıldır buradaymış. Çok sakin ve usluymuş. Kimseyle konuşmazmış. Cezaevindekiler onu biraz kaçık sayarlarmış. Okuyup yazması varmış. Son yıl, gece gündüz, durmadan okurmuş. Herkes uyurken yatağından kalkar, kilise mumunu yakarak ocağın peykesine çıkarmış. Orada, sabaha kadar kitabını okurmuş, bir gün başçavuşa giderek işe gitmek istemediğini bildirmiş. Binbaşıya haber vermişler. Öteki köpürmüş, derhal gelmiş. Tutuklu, onun üzerine atılarak, önceden hazırladığı bir tuğla parçasını fırlatmış, ama tutturamamış. Yakalanmış, mahkemeye verilmiş ve cezalandırılmış. Bu işler çok çabuk olup bitmiş. Hükümlü üç gün sonra hastanede ölmüş. Ölürken, kimseye bir kini olmadığını ancak, çileli bir ölümle ölmek istediğini söylemiş. Bununla birlikte hiçbir Raskolnik mezhebiyle ilgisi yokmuş. Bu adam cezaevinde saygıyla anılırdı.

Sonunda demirlerimi değiştirdiler. O sırada atelyeye kalaç satan birkaç kız arka arkaya geldi. Bazıları henüz pek küçüktü. Olgunluk çağına varıncaya kadar annelerinin yaptıkları kalaçları satarlardı. Büyüyünce de cezaevine gelmeye devam ederlerdi, ama kalaç satmak için değil... Öyle âdet edinmişlerdi. Bir kalaç on paraydı.

Mahpusların aşağı yukarı hepsi kalaç alırdı. Marangoz mahpuslardan biri dikkatimi çekti. Bu ak saçlı, ama pembe yanaklı bir ihtiyardı. Kalaç satan kızlara gülümseyerek takılıyordu. Kalaççı kızlar gelmeden önce boynuna kırmızı bezden bir atkı sardı. Şişman, yüzü kalbur gibi çopur bir karı, tablasını tezgâhına koydu. Konuşmaya başladılar. Mahpus, kendini beğenmiş bir adam tavrıyla sordu:

– Dün oraya neden gelmediniz?

– Kim gelmedi? Ben geldim, ama sizi burada bulmak mümkün olmadı, diye cevap verdi.

– Bizi çağırdılar da... Yoksa söz verdiğimiz yerde mutlaka bulunurduk. Önceki gün bana sizinkilerin hepsi geldiler.

– Kimmiş o gelenler?

– Mariyaşka geldi, Havroşka geldi. Çekunda geldi, iki paralık geldi. Akim Akimiç’e,

– Bu da ne?... diye sordum. Yoksa?... Öteki,

– Doğrudur! dedi, utanarak gözlerini yere eğdi. Çünkü çok namuslu ve temiz bir adamdı.

Olağan şeylerdendi bu. Ama binde bir, binbir güçlükle. Zaten, baskı altındaki hayatın ağırlığına rağmen, mahpuslar bu türlü eğlencelerden çok, içkiye düşkündüler. Kadınları elde etmek zordu. Zaman ve yer bulunacak; söz kesilecekti. Buluştuktan sonra tenha bir yer aramak zorluğu vardı. İşin daha zor tarafı, muhafızlarla anlaşmaktı. Sözün kısası, duruma göre avuç dolusu para harcamak gerekiyordu. Bununla birlikte, sonraları, arada sırada, aşk sahneleri görmüştüm.

Bir yaz günü, İrtiş kıyısında, bir salaşta kireç taşı yakıyorduk. Üç kişiydik. Muhafızlarımız iyi kalpli çocuklardı. Baktık, iki nazenin çıkageldi. Mahpuslar bunlara, “Süllöra”, diyorlardı.

Onları çoktandır bekleyen mahpus,

– Amma da geç kaldınız! Mutlaka Zverkovlar’daydınız, dedi.

Kızlardan biri oldukça neşeli bir tavırla,

– Ben mi geç kaldım? Orada çok oturmadım ki... Karga bile ağaçta daha çok kalırdı; diye cevap verdi.

Bu kız, dünyanın en çirkin kızıydı. Çekunda dedikleri oydu işte. İki Paralık da onunla birlikte gelmişti. Bu kadın, sözle anlatılmayacak bir yaratıktı. Bizim zampara ona laf attı:

– Sizi de epeydir görmedik. Biraz zayıflamışsınız galiba.

– Olabilir. Önceleri öyle şişmandım ki görme! Artık iğne ipliğe döndüm.

– Hem askerlerle... Değil mi?

– Hadi canım!.. Dili kopası, kötü insanların çamurları... Ama öyle de olsa, ne çıkar? Askerlerle sevişeyim de varsın kaburga kemiğim kırılsın.

– Siz onlardan vazgeçin de bizleri sevin. Bizde para var, para...

Bu manzarayı tamamlamak için kafası tıraş edilmiş, pırangalı, yarısı başka, yarısı başka renkte elbise giymiş, muhafızların gözü altında bulunan bir zamparayı gözönüne getiriniz.

Akim Akimiç’le vedalaştım, cezaevine dönmeme izin verildiğini öğrenince, muhafızımı alıp gittim. Mahpuslar toplanmaya başlamışlardı. Önce dönenler belli görevleri olan hükümlülerdi. Mahpusu gayretle çalıştırmanın çaresi, ona belli bir görev vermektir. Bu görevler bazen çok çetin olur. Buna rağmen öğle trampetine kadar çalışanlara göre, işlerini daha çabuk bitirirlerdi. Verilen görevi bitiren mahpus kışlasına dönerdi. Ona kimse karışmazdı.

Yemeğe birlikte oturmazlardı, önce gelen, rasgele bir yere otururdu. Zaten mutfak hepsini birden alacak büyüklükte değildi.

Çorbayı kaşıkladım. Ama henüz alışmadığım için yiyemedim. Çay kaynattım. Masanın bir kenarına oturduk. Yanımda bir arkadaş vardı. O da, benim gibi bir soyluydu.

Mahpuslar girip çıkıyorlardı. Pek kalabalık değildi hepsi toplanmamıştı. Beş kişilik bir grup, başka büyük bir masanın çevresine oturmuştu. Aşçı, masalarındaki iki kaba, çorba ve bir sahan kızarmış balık koydu. Bunlar, yemeklerini bir şeyi kutlayarak yiyorlardı. Bize yan yan baktılar. Bir Polonyalı geldi. O da yanımıza oturdu. Mutfağa giren uzun boylu mahpus, orada bulunanları kısa bir bakışla süzdükten sonra,

– Evde değildim, ama her şeyi biliyorum! diye bağırdı.

Elli yaşlarında, adaleli ve kuru bir adamdı. Yüzünde şeytanlık, neşe okunuyordu. Çehresinin en dikkat çekici tarafı, kalın, sarkık ve yüzünü oldukça gülünç gösteren alt dudağı idi.

– E, nasılsınız dünden beri? Selam sabah yok mu?... Kursk’lu hemşehriler merhaba! dedi, kendi paralarıyla sağlanmış yemeklerini yiyenlerin sofrasına oturdu.

– Bereketli olsun. Tanrı misafiri kabul eder misiniz?

– İyi ama birader, biz Kursk’lu değiliz ki!

– Tambovlu musunuz?

– Tambovlu da değiliz. Sen şöyle bizden açıl da zengin herifin birini bulup ona yanaş.

– Aman çocuklar, bugün karnımda İvan Burun-tulu ile Marya Hıçkırıklı karşı karşıya göbek atıyor. Şu zengin herif de neredeymiş; gösterin bana.

– Gazin zengin heriftir. Ona git.

– Gazin bugün alem yapıyor, içip duruyor. Kesesindekini tüketiyor... Bir başkası,

– Yanılmıyorsam, yirmi ruble kadar bir parası vardı, dedi. Ağalar! Şarap satmak kârlı iş, vesselam.

– Demek konuk kabul etmiyorsunuz, ha? Ne yapalım, biz de beylik aşına kaşık sallarız.

– Git de çay iste. Bak işte, beyler içiyorlar. Köşede oturan şimdiye kadar ağzını açmayan bir mahpus, asık suratla,

– Bey de ne demek oluyor? Bey filan yok burada. Herkes bizim gibidir... diye homurdandı.

Kalın dudaklı mahpus içten bir bakışla bize bakarak,

– İçerdim, ama doğrusu istemeye utanıyorum. Onurluyuz da hani... dedi.

– İsterseniz verelim, diyerek mahpusu çağırdım. Buyurun. İster misiniz?

– İstemez olur muyum? Elbette isterim. Masamıza yaklaştı. Suratı asık mahpus,

– Şuna bakın, evinde sade suda çorbayı tencerede pişirir, kapağında içerdi. Buraya gelince çay içmeyi öğrendi. Beylerin içtiklerini o da istiyor... dedi.

Ona,

– Burada çay içmezler mi? diye sordum. Ama mahpus bana cevap vermeye gerek duymadı.

– İşte kalaç da getiriyorlar. Bari bir kalaç da versenize.

Kalaçları getirdiler. Genç bir mahpus, bir dizi getirir, cezaevinde satardı. Kalaç satışı ona, on kalaçta bir kalaç sağlardı. Mahpus işte bu bir kalaçın peşindeydi... Bağırarak mutfağa girdi.

– Kalaçlar! Kalaçlar!... Moskova kalaçları... Sıcak sıcak!... Param olsa da ben de yesem. Hadi çocuklar! Bir tanecik kaldı. Anası olan alsın!...

Ana sevgisini hatırlatması herkesi güldürürdü; böylelikle ondan birkaç kalaç aldılar.

– Size bir şey söyleyeyim mi çocuklar? dedi. Gazin bugün eğlene eğlene belayı bulacak. Vallahi! Tam da eğlenecek zamanı buldu ha! Sekizgözlü damlayıverirse bir...

– Saklarlar onu. Çok mu sarhoş?

– Ne diyorsun!... Kızgın da; önüne gelene çatıyor.

– Canı yumruk istiyor da ondan. Yanımda oturan Polonyalıya sordum:

– Kimden konuşuyor bunlar?

– Gazin adında bir mahpus var. Şarap satar burada. Eline geçen parayı hemen içkiye verir. Hırçın, canavar gibi bir adam ama ayıkken kimseye zararı dokunmaz. Yalnız içince bütün içini döker. Etrafına bıçakla saldırır. O zaman artık onu yatıştırmaya başlarlar.

– Nasıl?

– Beş on mahpus üstüne atılıp adam kendini kaybedinceye kadar yani öldüresiye döverler. Sonra ranzaya yatırıp gocukla örterler.

– Ya adam ölüverirse?

– Ne gezer! Başka birisi olsa, belki dayanamaz buna, ama Gazin yedi canlıdır. Cezaevinin en güçlü, en sağlam yapılı adamıdır. Bir de bakarsınız, ertesi gün dipdiri, bir şey olmamış gibi kalkar...

Polonyalı’ya sormaya devam ettim:

– Buradakiler, kendi paralarıyla yemek yerken, benim içtiğim çayı neden kıskanır görünüyorlar? Polonyalı,

– Çayı kıskandıklarından değil. Onlar size soylu olduğunuz ve onlara benzemediğiniz için kızıyorlar; diye cevap verdi. Hatta çoğu size takılmak, sizi aşağılamak, küçültmek isterdi. Daha dur bakalım, bundan sonra ne tatsızlıklarla karşılaşacaksınız! Bizim için buradaki hayat öyle kolay çekilir bir hayat değildir. Her yönden, herkesten daha güç durumdayız. Alışmak için çok soğukkanlı olmak gerekiyor, içtiğiniz şu çay, yediğiniz ayrı yemekler yüzünden daha kaç kere terslenecek, bir yığın küfür duyacaksınız. Oysa buradakilerin çoğu, hem de sık sık kendi paralarıyla yerler. Çaya gelince, bazılarının her zaman içtiği bir şey... Onlar için bu bir kusur değildir, ama size gelince iş değişir.

Polonyalı sözünü bitirdikten sonra kalktı gitti. Birkaç dakika sonra dedikleri çıkmaya başladı.

3. BÖLÜM

Konuştuğum Polonyalı mutfaktan çıkar çıkmaz içeriye zilzurna sarhoş olan Gazin daldı. Güpegündüz, herkesin işe çıkmaya hazırlandığı böyle bir günde, titiz amirlerin her an çıkagelmeleri olasılığı varken, Gazin’in bu serkeşliği afallattı beni doğrusu. Hep kontrolleri altında bulunulan bir başçavuşla, muhafızlar ve yaşlıların bu derece hiçe sayılması, bu kadar sıkı disipline rağmen sarhoş bir mahpusun bulunması, hapishane hayatı hakkında henüz belirmeye başlayan düşüncelerimi altüst etti. Ancak, epey zaman geçtikten sonra, sürgün hayatımın ilk günlerinde bana çözülmesi zor bir bilmece, gibi gelen bu olayları kendi kendime açıklayabildim.

Mahpusların elinde hep birtakım özel işleri olurdu. Bu, sürgün hayatının gereklerindendi. Zaten mahpusların parayı büyük bir tutkuyla, her şeyden çok, hemen hemen özgürlük kadar sevdiklerini, ceplerinde para şıkırtılarını duymakla bile avunduklarını, daha önce de söylemiştim. Aksine, ellerinde para olmadıkça, neşesiz, kederli ve huzursuz olurlar. Metinliklerini yitirirler, bunu sağlamak için hırsızlığa varıncaya kadar her şeye başvururlar. Bununla birlikte, cezaevinde değeri bu kadar yüksek olan bu nesne, mutlu adamın cebinde uzun süre kalamaz. Her şeyden önce, paranın açıkgöz birine kaptırılmaması, yönetimin eline geçmemesinin sağlanması zor bir şeydir. Binbaşı, ansızın yaptığı araştırmalarda bulduğu paraya derhal el koyardı. Belki bu parayı, mahpusların yemeklerinin düzeltilmesine kullanırdı. Ama çoğu zaman, saklanılan para, daha binbaşının eline geçmeden çalınırdı. Sonraları, tehlikesiz para saklama yöntemi bulundu. Parayı, saklamak üzere, ihtiyar bir starovere teslim ederlerdi. Bu adam bize, bir zamanlar, Vetkovtzı adını taşıyan, Starodub köylerinden gelmişti. Her ne kadar konudan uzaklaşmış oluyorsam da, onun için birkaç söz söylemeden geçemeyeceğim.

Altmış yaşında, ufak tefek, ak saçlı bir ihtiyardı. Daha ilk görüşümde bende büyük bir etki yaptı. Öbür hükümlülere hiç benzemiyordu. Sakin, tatlı bakışları vardı. Açık mavi, parlak ve bir hale şeklinde çizgilerle çevrilmiş gözlerine bakmaktan ayrı bir zevk duyardım. Sık sık konuşuyorduk. Hayatımda, onun kadar iyi kalpli, iyi huylu bir insana pek az rastlamışımdır. Çok önemli bir suç yüzünden sürülmüştü. Suçu da şuydu: Starodubov bölgesinin staroverleri arasında Hıristiyan olanlar görünmeye başlıyor. Hükümet bu hareketi doğru buluyor, henüz karşı çıkanları bu yola teşvik etmek için elinden geleni yapıyor.

İhtiyar, başka fanatiklerle birleşerek, kendi deyimiyle: “dini korumaya” karar veriyor. Bir ortodoks kilisesi yapılırken, gericiler yangın çıkarıyorlar. Kilise yanıyor. Elebaşılarından olan bu ihtiyar, sürgüne gönderiliyor. Önceleri durumu yerinde ve ticaret yapan bir şehirliydi. Evde, karısıyla çocuklarını bıraktığı halde, sürgüne büyük bir sağlamlıkla gitti. Çünkü cahilce bir sofulukla, bunu, “din uğruna çekilen bir çile” sayıyordu.

Bu adamla kısa bir süre bile birlikte bulunmuş olsanız, kendi kendinize elde olmadan şunu sorardınız: “Bu kadar uslu, bir çocuk kadar iyi huylu olan bu adam nasıl olur da bir isyancı olabilir?”

Onunla dinle ilgili bazı konularda konuşmalarımız olmuştu, inançlarını asla değiştirmemekle birlikte itirazlarında da her zaman ne kızgınlık, ne de iğrenme gösteriyordu. Ona göre hareketi, çektiği çileler tam bir kahramanlıktı. Bununla birlikte, üzerindeki inceleme ve gözlemlerimde, onda ufacık da olsa ne kibir, ne de gurur gördüm.

Cezaevimizde başka staroobryadetz (starover) ler de vardı, kurnaz adamlardı. Çok sofu ve iyi yorumcuydular, kendilerine göre kuvvetli mantık sahibiydiler. Bununla birlikte gurur, küstahlık ve hilebazlıklarıyla son derece çekilmez insanlardı. Bizim yaşlı adam ise, bambaşka biriydi. Ötekilerin, belki hepsinden fazla sofu olduğu halde, tartışmadan sürekli çekinirdi. Herkesle iyi geçinirdi. Neşeliydi. Sık sık gülerdi. Hem de, diğer mahpuslar gibi, kaba ve utanmazca değil, yavaş, temiz ve ak saçlarına yakışan bir çocuk saflığıyla gülerdi.

Belki yanılıyorum ama düşünceme göre, herhangi bir kimse hakkında, sadece gülüşüne bakarak karar verilebilir. Onun için hiç tanımadığımız birinin gülüşü daha ilk karşılaşmanızda hoşunuza giderse, karşınızdakinin iyi bir adam olduğunda tereddüt etmeyiniz.

Yaşlı adam, bütün cezaevinde, herkesin saygısını kazandı. Ama bununla övünmüyordu. Mahpuslar onu “dede” diye çağırırlardı ve hiçbir zaman da kendisini en küçük şekilde bile olsa incitmiyorlardı. Mezheptaşları üzerindeki etkisini kendi kendime az çok açıklayabiliyordum. Ama sürgün hayatına karşı görünüşte gösterdiği dayanıklılığa rağmen, içinde, herkesten saklamak istediği onmaz bir kederin varlığı belliydi.

Koğuşlarımız aynıydı. Bir gece, saat üçe doğru, rastlantı eseri uyandığım zaman hafif, boğuk bir ağlama duydum, ihtiyar, bir zamanlar binbaşıyı öldürmek isteyen mahpusun, geceleri üzerinde İncil okuduğu ocak peykesine oturmuş, el yazısıyla yazılmış bir kitaba bakarak dua ediyordu. Ağlıyordu da. Kesik kesik söylediği, “Tanrım şu zavallı kulundan yardımını esirgeme. Bana dayanacak kuvvet ver büyük Tanrım!.. Yavrularım... Sevgili çocuklarım, göremeyeceğim sizi artık!..” sözlerini duydum. Yüreğimin nasıl sızladığını anlatamam.

Yavaş yavaş bütün mahpuslar paralarını bu ihtiyara emanet etmeye başladılar. Sürgünde bulunanların aşağı yukarı hepsi hırsızdı. Ama nedense ihtiyarın kendi paralarına el sürmeyeceği inancındaydılar.

İhtiyar, sırrını ancak çok sonradan, bana ve birkaç Polonyalı arkadaşa açtı. Avlu duvarındaki kazıklardan birinin üstünde kolaylıkla açılmayan bir budak vardı. Yerinden çıkarılabilen kapak gibi bir kısmın hemen altında da derince bir oyuk bulunuyordu. İşte dede paraları buraya saklıyordu. Bunu herhangi bir kimsenin sezmesi imkânsızdı.

Ama ben hikâyemizden epey uzaklaştım. Mahpusların ceplerinin neden hep tamtakır olduğu meselesinde; kalmıştık galiba... Dediğimiz gibi, önce paranın saklanması güçtü. Bunun yanında, hapishane hayatı öyle sıkıcıydı ki!... Mahpus da özgürlüğe son derece susamış, sosyal durumu dolayısıyla uçarı, derbeder bir yaratıktır. “Öyle de battık, böyle de!...” düşüncesiyle son meteliğine kadar harcar. Can sıkıntısını geçici bir zaman için olsun giderebilme amacıyla gürültülü patırtılı ve müzikli bir cümbüşe dalmak, onun için ihtiyaçtır. Hatta bazen bakarsın biri, aylarca durmadan dinlenmeden çalışır, sonra da bir gün içinde bütün kazandığını son meteliğine kadar içkiye verir, tüketir... Yine böyle bir gün yaşamak için tekrar birkaç ay kan ter içinde çalışıp didinmesi gerekir.

Çoğu, üstüne başına yeni birtakım şeyler almaya meraklıydılar. Yalnız, aldıklarının hapishanenin verdiği giyim eşyalarından büsbütün farklı olmasına çok dikkat ederlerdi. Siyah pantolon, kazaklar, “sibirka” lar, basma mintan ve bakır tokalı kemerler de çok gözdeydi. En çok bayram günlerinde süslenirlerdi,

Mahpus süslenip püslendikten sonra muhakkak kışlaların hepsini dolaşır, kendini çevreye bir gösterirdi. Kıyafeti beğenilen mahpus bunun için çocuk gibi sevinirdi. Ama, bunlar, birçok bakımdan tam anlamıyla çocuktular.

Şunu da söyleyeyim ki, böyle iyi elbiseler çoğu zaman durup dururken yok oluveriyordu. Bazen de daha giyildiği günün akşamı ya rehine veriliyor, veya yok pahasına satılıyordu. Ama eğlence alemi birdenbire değil, azar azar açılıyordu.

Eğlenceler bayramlara, düzenleyenlerin isim günlerine denk getirilirdi. O gün, isim günü olan mahpus, sabah erkenden, ikonun önünde mum yakar dua ederdi. Sonra da süslenir, yemek ısmarlardı. Çoğu zaman et ve balık alınır, mantı yapılırdı. Mahpus, genellikle bu yemeği tek başına sömürüverirdi. Arkadaşlarını çağırdığı çok az görülmüştü. Yemeğin ardından da şarap gelirdi, isim günü sahibi körkütük oluncaya kadar içerdi, sonra da muhakkak kışlaları gezmeye çıkardı. Sallanarak, o yana bu yana yalpa vurarak sarhoş olduğunu, “alem yaptığını” göstererek topluluğun saygısını kazanmak isterdi.

Rus halkı arasında hemen her yerde sarhoşa karşı bir çeşit sempati görülür. Hapishanede de içki alemi yapanlara pek saygı gösterilirdi. Bizim cezaevinin eğlencelerinde kendine has bir soyluluk sezilirdi. Keyfi şöyle azıcık yolunda olan bir mahpus mutlaka bir çalgı kiralardı. Bizde bir Polonyalı vardı; askerden kaçmıştı. Pek mendebur bir şeydi, ama iyi keman çalardı doğrusu. Yanında - bütün varı yoğu olan - bir kemanı vardı. Hiçbir mesleği yoktu. Kazancını, içkili toplantılarda neşeli birtakım oyun havaları çalmakla sağlıyordu. Bu işi, sarhoş patronunun arkasından ayrılmadan, kışladan kışlaya dolaşıp kemanını olanca kuvvetiyle cızırdatarak yapardı. Çoğu zaman, yüzünde usanç, hüzün okunurdu. Ama, “Çal yahu!... Para verdik!” haykırışı üzerine toplanır, telleri cızırdatmaya devam ederdi.

Mahpus içmeye başlarken, fazla kaçırınca, onu koruyacaklarını, zamanında yatıracaklarını ve amirleri gelirse bir yere saklayacaklarını bilirdi. Bununla birlikte, bütün bu hizmetler en ufak çıkar gözetmeksizin yapılırdı. Beri yandan, düzenin sağlanması için hapishanede bulundurulan başçavuşla yaşlılar da rahat olabilirlerdi. Çünkü böylece, sarhoşun herhangi bir gürültü patırdı çıkarmasına engel olunuyordu. Mahpus, sarhoşken bütün kışlanın bakımı altındaydı. Bağırıp çağırsa, barsaklarındakileri dökmeğe kalkışsa, derhal yatıştırılır, hatta bağlanırdı. Bütün bunlardan ötürü cezaevinin pek büyük olmayan amirleri sarhoşa göz yumuyor, varlığının farkına varmak bile istemiyorlardı. Hem onlar da bilirdi ki, içkiyi yasaklamak büsbütün kötü olacaktır. Dahası, “Bütün bunlar iyi, ama şaraplar nereden bulunurdu?” sorusu akla gelebilir.

Şarap cezaevinde “Tzelovalnik” denilen satıcılardan alınırdı. Cezaevinde ancak birkaç kişi şarap satıyordu. Eğlenmeye para gerektiği ve mahpuslar da pek kolaylıkla para kazanamadığı için, içen ve eğlenen genellikle azdı. Bununla birlikte şarapçılar ticaretlerini ara vermeksizin, başarıyla devam ettirirlerdi. Bu ticaretin başlaması, devamı ve bitmesi oldukça orijinaldi. Mesela, bazı mahpuslar vardı, herhangi bir meslek sahibi değildiler, çalışmayı da pek arzulamıyorlardı. Yine de ellerine para geçmesine, hem de sabırsızlıklarından ötürü bunun çabuk olmasına pek hevesliydiler. Çoğu zaman böyle bir mahpusun işe başlayacak kadar az bir parası olunca, şarap satmaya karar verir, cesaret isteyen bu tehlikeli işe atılırdı. İşin ucunda hem dayak yemek, hem de mal ile sermayeyi kaybetmek vardı. Ama geleceğin şarap tüccarı tehlikeye bile bile atılırdı. İlk zamanda, parası az olduğu için, şarabı cezaevine kendisi getirir şüphesiz, kârla elinden çıkarır. Bunu iki, üç defa daha tekrarlar. Yönetim tarafından yakalanmazsa, ticareti hızla gelişir ve ancak bundan sonra geniş çapta gerçek bir ticaret kurar. Kendisi, müteahhit, sermayeci olur; ajanlar ve yardımcılar tutar. Daha az tehlike ile daha çok kazanır. Artık onun yerine tehlikeye düşen yardımcılarıdır.

Hapishanede, her zaman, varını yoğunu, kumarda veya içkide elden çıkarmış zavallılar bulunur. Belli bir sanatı olmayan bu hırpaniler her şeye rağmen oldukça gözüpek, kesin kararlı insanlardır. Bu adamlarda sermaye olarak ancak sağlam bir sırt kalmıştır. Bununla birlikte, bu yararsız değildi. İşte, meteliksiz kalan sefih, bu son sermayesini satmaya karar verir. Bir müteahhide başvurup, cezaevine şarap getirmek üzere hizmete girer. Yükünü tutmuş bir şarap satıcısında böyle birkaç hizmetçi bulunur. Şarabı alan bir asker, şehirli, hatta bazen bir fahişedir. Şarabı müteahhidin parasıyla, pek de küçük olmayan bir ödül karşılığında bir meyhaneden alır ve mahpusların çalışma yerleri civarında kuytu bir köşeye saklar. Satıcı, hemen hemen her Zambian, önce sattığı içkinin bir tadına bakar; içtiğinin yerine de insafsızcasına suyu basar. Canı isterse alsın!... Hem mahpus öyle uzun boylu titizlik de gösteremez. Ne yapsın, parasını kaptırmadan, ama iyi ama kötü eline bir votka geçirdi mi, mırın kırın etmeden dikmesi gereklidir.

Komisyoncuya, hapishane şarapçısının önceden seçtiği kaçakçılar gelir. Bunlar, gelirken yanında, sığır bağırsakları getirirler. Bağırsaklar önce yıkanır, sonra içine su doldurulur. Böylece, hem yaş kalır, hem şeklini korur ve ilerde içine votka konmasına yarar.

Mahpus, votkayı son damlasına kadar içtikten sonra bunu mümkün olduğu kadar vücudunun en görünmeyen yerlerine sarar. Burada bütün ustalığını, bütün hırsız kurnazlığım gösterir. Bu onun için az çok bir onur meselesidir. Çünkü muhafızları ve nöbetçileri atlatmak zorundadır. Atlatır da... Hele usta bir hırsıza acemi bir asker düşerse, mahpus içkiyi mutlaka kaçırır. Ama bunun için önce muhafız adamakıllı gözden geçirilir. Bundan başka, kaçakçılık için çalışma zamanı ve yeri de göz önünde tutulur. Mesela, mahpus ocakçıysa ocağın üstüne çıkıp orada neler becerdiğine bakacak değil ya! Bununla birlikte kaçakçı cezaevine yaklaşırken, ne olur ne olmaz, on beş, yirmi gümüş kopek hazırlar; sonra da kapıda onbaşıyı bekler. Onbaşı, işten dönen mahpusları yoklar, arar, sonra içeriye sokar. Çoğu zaman onbaşılar üstünkörü bir yoklama yaparlar. Ama bazı şeytanlar mahpusun her yerini iyice elden geçirirler ve içkiyi de bulurlar. Artık tek bir çare kalmıştır: Kaçakçı sessizce ve muhafızından saklayarak, onbaşının eline hazırladığı parayı sıkıştırır. Bazen, bu dolap başarıyla sona erer; kaçakçı da şarabı kazasız belasız cezaevinden içeri sokar. Lakin, bazen bu hile de sökmeyince, kaçakçı son sermayesini, yani sırtını ortaya koyar.

Binbaşıya haber verilir. Sermayeyi sopa altına yatırıp temiz bir dayak çekerler, içki, idareye gider. Kaçakçı da patronu ele vermeden bütün suçu üzerine alır. Şu noktayı açıklayalım ki, bunu, arabozuculuğu küçümsediğinden değil, sırf, haber vermenin çıkarına uygun olmamasından yapar. Sopayı nasıl olsa yiyecek. Patronu ele vermenin ise cezayı paylaşma bakımından bir yararı yoktur. Oysa suçlu satıcı buna hiç yanaşmaz. Her ne kadar önceden koşulmuş şarta göre, kaçakçı, dövülmüş sırtı için patrondan tek kopek bile almazsa da, ilersi için ona yine ihtiyacı olduğundan, arabozuculuktan vazgeçer.

Bununla birlikte, arabozuculuk hiç de küçük görülmez. Cezaevinde arabozucu en ufak bir aşağılama bile görmez. Ona öfkelenmek akla gelmeyen şeydir. Ondan kaçılmaz. Fit sokmak, o kadar doğal sayılır ki, arabozuculuğun cezaevindekilere kötülüğünü belirtmeye kalkmak pek boş bir şey olur.

Kendisiyle ilgiyi kestiğim ahlaksız soylu mahpus, iyi arkadaşı olan binbaşının neferi Fedka’nın açıktan açığa casusuydu. Öteki, ondan duyduklarını binbaşıya bildirirdi. Biz de, hepimiz bunu biliyorduk, ama bu alçağı cezalandırmak, hiç olmazsa onu küçük görmek kimsenin aklına gelmiyordu.

Fakat ben yine konudan uzaklaştım. Tabii, şarabın dış kapıdan kazasız belasız geçirildiği de oluyordu. Böylece de bağırsaklar hapishane içi satıcısına teslim edilip parası alınırdı. Şarap, şimdiki sahibine epey pahalıya mal olmuştur. Bunun için, harcamayı karşılama amacıyla, şaraba tekrar yarı yarıya su katılır. Böylece müşteriye satılacak içki hazırlanmış olur.

Her bayramda, kimi zaman da diğer günlerde alıcı, birkaç aydan beri, çift öküzü gibi çalışmış ve kendince belirli bir günde son meteliğine kadar içkiye vermek için para biriktirmiş bir mahkûmdur. Zavallı adamın cezaevinin sıkıcı hayatında tek avuntusu, hep bugünün hayaliyle yaşamak olmuştur. Sonunda o mutlu gün de gelir. Biriktirilmiş para henüz elindedir. Mahpus bunları şarap satıcısına götürür, öteki, baştan mümkün olduğu kadar temiz, yani ancak iki defa sulandırılmış şarabı çıkarır. Ama şişe dibi bulmaya başlayınca, içilen şarap yerine derhal bir o kadar su katılır. Bir bardak şaraba, dışarıdaki meyhanelerdekinden beş, altı misli fazla para verilir. Sarhoş olmak için böyle kaç bardak içilmesi gerektiğini, bunun da ne tutacağını kolayca tahmin edebiliriz! Ama içme alışkanlığını kaybetmiş ve bir süre perhizde kalmış mahpusu şarap pek çabuk sarar. Bunun üzerine elinde olan parayı tüketinceye kadar içmeye devam eder. Sonra da sıra yeni aldığı bazı eşyanın okutulmasına gelir. Şarapçı aynı zamanda tefecilik de ettiğinden mahpusun özel ve yeni eşyasından eski hırdavata kadar hepsini alır. En sonunda beylik eşya da tefeciye bırakılır; son paçavra da şarapçının eline geçtikten sonra sarhoş yatmaya gider. Ertesi gün muhakkak korkunç bir baş ağrısıyla uyanır ve “çivi çiviyi söker” düşüncesiyle bir yudumcuk şarap vermesi için şarapçıya boşuna yalvarır. Talihsizliğine kederli kederli katlanır, hemen aynı günde yine çalışmaya başlar... Yine birkaç ay devam eder bu. Dönmemek üzere uzaklaşmış o mutlu eğlence gününün hayali her zaman hatırındadır. Sonunda yavaş yavaş toplamaya, gene onun gibi yeni bir günü beklemeye başlar. O gün henüz çok uzaktır; ama elbette gelecektir!

Şarap satıcısına gelince; o da bayağı yüklü, yani yirmi rubleden kırk rubleye kadar bir parayı kıvırdıktan sonra son bir defa daha şarap getirir. Artık bu defa içkiye su katmaz, çünkü kendisi içecektir. Yaptığı ticareti yeter görür. Biraz da kendisi eğlenmeli!

Şarapçının alemi öyle ufak çapta değildir. Yemek, içki, hatta saz vardır. Harcanan para o kadar çoktur ki, hapishanenin yakın ve küçük amirlerinin bile gönlü alınır. Eğlence, bazen birkaç gün sürer. Şüphesiz, hazırlanmış şarap çabuk tükenir. O zaman, içen, onu bekleyen başka şarapçılara gider ve orada son meteliğini verinceye kadar içmesine devam eder. Kafayı çeken her ne kadar mahpuslar tarafından korunursa da bazen, yüksek idare amirlerinin, binbaşının veya nöbetçi subayın gözüne ilişiverir. Suçlu hemen müdüre götürülür. Orada da, varsa, üstündeki bütün para alınıp adamakıllı bir sopa çekilir. Dayağı yedikten sonra suçlu, bir şey olmamış gibi hapishaneye döner, birkaç gün geçince tekrar şarap satıcılığına başlar..

Mahpuslar arasında cepleri biraz dolu olanların kadınlarla da ilgisi vardır. Böyleleri, epey para yedirdikten sonra, bir gün, işe gidecekleri yerde, anlaşmış oldukları muhafızla gizli olarak, kaleden şehrin civarına çıkarlar. Orada, şehrin ta kenarındaki tenha bir evde bir alem yaparlar, epey de paradan olurlar. Verdikleri paranın hatırı için mahpuslar gözdedir. Önceden seçilmiş muhafız da bu işin ustasıdır. Zaten bu gibi muhafızlar, hapishanenin gelecekteki mahpuslarıdır. Para gücüyle bu şekil kaçamaklar hakkında yukarıya en ufak bir şeyin sızmaması sağlanır. Şunu da ekleyelim ki, böyle kadınlı eğlenceler, ancak, çok parayla başarılabildiğinden pek seyrek yapılır. Kadına düşkün olan tutuklu daha tehlikesiz başka yollara başvurur.

Hapishanedeki hayatımın ta ilk günlerinde mahpuslar arasında, genç ve çok yakışıklı bir çocuk beni özellikle ilgilendirdi. Adı Sirotkin’di. Birçok yönden bir bilinmezdi bu çocuk. Her şeyden önce dikkatimi çeken olağanüstü güzel yüzü olmuştu. Yirmi üç yaşından fazla değildi. Özel bölümde, yani ömür boyu hapse çarptırılan hükümlülerin bölümünde olduğuna göre, en önemli askeri suçlulardan demekti. Sessiz, iyi huyluydu. Az konuşur, az gülerdi. Gözleri mavi, yüz çizgileri düzgün, yüzü temiz, ince, saçları açık sarıydı. O kadar güzel bir çocuktu ki, yarım tıraş edilmiş kafası bile onu çirkinleştirmiyordu. Hiçbir sanatı olmadığı halde, az da olsa, elinde her zaman bir miktar parası vardı. Oldukça tembeldi, pasaklıydı da... Kırk yılda bir, birisi üzerine temizce kırmızı bir mintan giydirince Sirotkin, cicisinden ötürü öyle sevinç duyardı ki... Kışladan kışlaya gezer kendini gösterirdi. İçki içmez, kumar oynamaz, hemen hemen hiç kimseyle kavga etmezdi. Elleri cebinde, uslu, düşünceli düşünceli kışlalarımızı gezerdi. Ne düşündüğü de pek kestirilemezdi. Bazen, merak edip seslenir, bir şey sorarsın. Sirotkin hemen ve mahpuslar arasında pek raslanmayan bir saygıyla, ama sürekli kısa, adeta atlatarak cevap verirdi. Bakışları, on yaşındaki çocuğunkiler kadar saftı. Eline para geçince, ne ceketini tamire verir, ne de yeni bir ayakkabı alayım der, yedi yaşında çocuk gibi tatlı çörek veya kalaç alıp kemirirdi.

Mahpuslar çok zaman ona,

– Ulan Sirotkin be! Gerçekten bir Kazan öksüzüsün!... derlerdi.

İş saatleri dışında Sirotkin çoğu zaman başkalarının koğuşunda görülür. Herkesin elinde bir iş vardır. Yalnız Sirotkin elini kolunu sallayarak gezer durur. Ona ve arkadaşlarına takılanlardan biri bir laf atınca, sırtını çevirip bir başka koğuşa geçiverir. Bazen da pek alaya alınınca, kızarır; bir köşeye sıvışıverir.

Bu ağır, saf çocuğun cezaevine düşmesinin sebebinin ne olacağını çok düşündüm. Bir defa hastanede, mahpuslar koğuşunda yatıyordum. Sirotkin de yanımdaki yatakta hastaydı. Bir akşam üstü adamakıllı açıldı bana... O gece nasılsa müthiş coştu ve laf arasında, askere nasıl gittiğini, annesinin kendisini uğurlarken nasıl gözyaşı döktüğünü, askerliğin ona ne derece çetin geldiğini anlattı. Askerliğe bir türlü ısınmamıştı. Herkes titiz, herkes kızgındı. Büyükleri de hemen hiçbir zaman ondan memnun kalmamışlardı.

– E, sonra dedim. Buraya nasıl düştün? Hem de özel bölüme...

– Taburda bir yıldan fazla kalmadım, Aleksandr Petroviç. Buraya da, bölük komutanım Grigoriy Petroviç’i öldürdüğüm için geldim.

– Bunu duydum, Sirotkin; duydum ama inanmıyorum. Adam öldürebilir misin sen?

– Oldu bir kere, Aleksandr Petroviç... Pek zor geldi bana.

– Ya başka askerler nasıl yaşıyorlar? Önceden tabii güç gelir; sonra alışırlar. Bir de bakarsın, mükemmel asker olurlar. Seni muhakkak anan şımarttı; on sekiz yaşına kadar tatlı çöreklerle, sütle besledi.

– Orası öyle, annem beni pek çok severdi. Ben askere gidince, arkamdan yatağa düştü. Galiba bir daha da kalkmadı... Sonunda pek ağır geldi bana askerlik. Komutan sevmiyor, ne yapsam cezalandırıyor. Ama niçin? Herkese boyun eğiyor, uslu yaşıyordum, içkim yok, kimseden bir şey istemem. Çünkü başkalarından bir şey istemek kötü şeydir, Aleksandr Petroviç. Çevren taş yürekli heriflerle dolu. Ağlayacak tek bir yer bulamazsın. Bir gece nöbet tutuyordum, sonbahardı. Rüzgâr boyuna esiyor, göz gözü görmüyordu. Öyle bir canım sıkılıyor, öyle sıkılıyordu ki anlatamam size. Tüfeğin süngüsünü çıkarıp ayağımın yanına koydum. Sonra da sağ postalımı çıkardım. Tüfeğin namlusunu göğsüme çevirip üstüne abanıverdim. Ayağımın başparmağıyla tetiği çektim. Yaşıyordum; ateş almamıştı tüfek. Tüfeği gözden geçirdim, temizledim; taze barut doldurdum, yine göğsüme dayadım. Gel gelelim, bu sefer barut parladı, ama kurşun namluda kaldı. Kendi kendime: “Bu da ne biçim iş!” diye şaşırıyorum. Postalımı giydim, süngüyü taktım; sessiz sessiz dolaşmaya başladım. İşte tam o sırada kararımı verdim: Şu askerlikten, her ne pahasına olursa olsun yakayı sıyırmalıydım. Yarım saat kadar sonra baktım biri geliyor. Baş karakol komutanıydı. Doğru bana yanaştı.

– Böyle nöbet mi tutulur be?...

Tüfeği kavradığım gibi süngüyü, namluya kadar, herifin göğsüne daldırdım. Sonra da dört bin verst yürüdük işte... Soluğu burada, özel bölümde aldık.

Şüphesiz, yalan söylemiyordu. Özel bölüme verilmesi için böyle bir sebep gerekliydi. Basit bir suçun cezası bu kadar ağır olmazdı.

Arkadaşları arasında bu kadar güzel olan yalnız Sirotkin’di. Sirotkin’in içinde bulunduğu on beş kişilik gruba şaşkınlık duymadan bakmak zordu, içlerinden ancak iki veya üçü biraz yüzüne bakılacak gibiydi. Geri kalanları kocakulaklı, çirkin, pasaklı, birkaçı da yaşlıydı. Fırsat bulunca bu gruptan ayrıca, ayrıntılı olarak söz ederim.

Zaman zaman Sirotkin’le Gazin arasındaki dostluğun arttığını görürdüm. Gazin’in, kafayı çekip mutfağa dalmasıyla cezaevi hayatı hakkındaki düşüncelerimi altüst eden mahpus olduğunu hatırlarsınız herhalde...

Bu Gazin korkunç bir adamdı. İnsana büyük bir korku verirdi adeta... Bana, yırtıcı bir yaratık, bir canavar gibi gelirdi. Tobolsk’ta cinayetlerle ün salmış haydut Kamenev’i görmüştüm. Korkunç bir katil olan asker kaçağı Sokolov’u da yakından tanırım. Hiçbiri, üzerimde Gazin kadar kötü bir etki bırakmamıştı. Bu herif, dev gibi bir örümceği andırıyordu. Tatar’dı. Çok kuvvetliydi. Cezaevinde kuvvetten yana üstüne yoktu. Boyu ortadan fazlaydı. Dev yapılı, çirkin, orantısız derecede koca kafalıydı. Kambur yürür, sinsi sinsi bakardı. Cezaevinde, hakkında tuhaf söylentiler dolaşırdı. Asker olduğu bilindiği halde, mahpuslar arasında, Gazin’in bir Nerçinsk kaçağı olduğu söylenirdi. Bu söylentilerin ne derece doğru olduğunu bilemem. Sibirya’ya sürülüşü, ilk sürülüşü olmadığı gibi, kaçışı da ilk değilmiş. Birkaç kez adını değiştirmiş; en sonunda hapishanemize, özel bölüme düşmüş. Anlatıldığına göre, eskiden, küçük çocukları öldürmeyi pek severmiş. Bunu sırf zevk için yaparmış. Yakaladığı bir yavruyu, kuytu bir yere götürdükten sonra, önce korkutur, hırpalarmış. Sonra, küçük avına verdiği dehşet ve azabın zevkini çıkararak, yavaş yavaş, keyifle kesermiş onu. Ama, belki bütün bunlar sırf Gazin’in diğerleri üzerinde uyandırdığı düşmanlık yüzünden uydurulmuş söylentilerdi. Buna rağmen, uydurma da olsa, söylenilenler ona pek aykırı düşmezdi.

Gazin, sarhoş olmadığı zaman, çok usluydu. Sessizdi. Kimseyle dalaşmaz, kavgadan kaçardı. Ama bunu, sanki başkalarını küçümsemesinden, kendini herkesten üstün gördüğünden yapıyordu. Çok az konuşur, kimseye sokulmazdı. Tavırları ağır, sakin ve kendine güvenen bir adamın tavırlarıydı. Zeki, kurnaz olduğu gözlerinden okunurdu. Fakat gerek yüzünde, gerek gülümseyişinde her zaman alaycı, vahşi bir anlatım sezilirdi. Şarap sattığı için durumu oldukça yerindeydi. Yılda bir iki kere de kendi şarabından, kendisi adamakıllı oluncaya kadar çekerdi. Bütün vahşiliği işte o zaman meydana çıkardı. Sarhoşluğu gitgide artar, ötekine berikine kızgın, hesaplı, sanki önceden hazırlanmış alaylarla sataşmaya başlardı. Bulut gibi olunca, adeta kudurur, bir bıçak kaparak etrafına saldırırdı. Kuvvetinin korkusunun ne olduğunu iyi bilenler, hiç karşı koymaz, kaçışarak, öteye beriye saklanıverirlerdi. Yanlışlıkla, karşısına çıkanların hemen üstüne atılırdı. Bununla birlikte, mahkûmların onu yatıştırmak için basit bir çaresi vardı. Kendi kışlasından on kişi kadar üzerine atılır, pataklamaya başlarlardı. Bu dayak o kadar zalimceydi ki... Adamcağızı, göğsüne, kaburgalarının altına, karın boşluğuna rasgele vurarak epey ıslatırlar; pestilini serdikten sonra bir köşeye atıverirlerdi. Bir başkasını böyle dövmeye asla kalkışamazlardı.

Çünkü hapishanemizde böyle bir dayaktan sonra sağ kalabilecek bir ikinci mahkûm yoktu. Gazin ise buna dayanırdı. Bu pataklamadan sonra da onu kendini büsbütün yitirmiş halde, gocuğa sararak, ayılsın diye ranzasına yatırırlardı. Ertesi gün Gazin asık bir suratla, ama çok dinç, adeta bir şey olmamış gibi kalkar, kimseyle konuşmadan işine yollanırdı... Cezaevindekilerin hepsi Gazin’in her içtiği günün sonunda muhakkak bir dayak faslı olduğunu bilirdi. Bunu, o da bilirdi ama yine de çekerdi. Birkaç yıl böyle sürüp gitti. Fakat sonunda bütün mahkûmlar, Gazin’in günden güne erimeye başladığının farkına vardılar. Birtakım ağrılardan yakınıyor, gözle görülecek kadar zayıflıyor, sık sık hastahaneye gidiyordu. Durumunu izleyenler, artık Gazin’in hapı yuttuğu kanısına vardılar.

Öykümün devam ettiği gün, mutfaktayken, bir de baktım Gazin çıkageldi; ortaya doğru ilerledi ve oradakileri dikkatli dikkatli süzdü. Yanımda, içki alemlerinde keman çalan o iğrenç Polonyalı vardı. Herkes sustu. Arkadaşımla beni görünce düşmanlık, alay dolu bir bakışla, sonra da gururla sırıttı. Aklına birdenbire bir şey gelmiş bir adam tavrıyla, sallanarak masamıza yaklaştı ve birden sordu:

– Bana baksanıza kuzum! Sizler şu çayı hangi geliriniz, hangi kazancınızla içersiniz Tanrı aşkına? (Rusça konuşuyordu).

Bir şey söylemeden arkadaşımla birbirimize baktık. Ses çıkarmamaya karar verdim. Çünkü herhangi bir karşılık kudurtacaktı onu...

Sorgusuna devam etti:

– Demek paranız var ha? Hem cepleriniz, çaylar içirecek kadar dolu... Bir de kalkar sürgüne gelirsiniz! Sürgüne mi geliyorsunuz, yoksa çay içip keyif çatmaya mı?... Cevap versenize be, canına...

Ağzımızı açıp cevap vermemekteki ısrarımızı görünce, adeta morardı, öfkesinden titremeye başladı. Köşede, yanıbaşında, kocaman bir ekmek tablası duruyordu. Üstüne, mahpusların öğle, akşam yemeğinde yedikleri kesilmiş ekmeğin konulduğu büyük bir tahtaydı bu... O kadar büyüktü ki üzerine bütün mahpusların yarısının ekmeği sığıyordu. O sıra da boştu.

Gazin, tablayı iki eliyle kavradığı gibi, kafamıza doğru kaldırdı. Tablayı indirip beynimizi dağıtmasına ramak kalmıştı.

Daha önce de söylediğim gibi, bir öldürme olayı veya buna benzer bir girişim, cezaevinde hiç kimsenin işine gelmeyen bir olaydı. Hükümlüler bir sürü soruşturmayla hiç ara verilmeden rahatsız edilir, cezaevi yönetiminin davranışları aşırı derecede sertleşirdi. Bunun için el birliğiyle bu gibi olaylara meydan vermemeye çalışırlardı. Gene de, o sırada mutfakta bulunanların hepsi oldukları yere sinip sessizce beklemeye başladılar. Bizi savunmak için kimse ağzını açmadı. Bize duyulan düşmanlık işte o derece kuvvetliydi... Gazin’e tek bir uyarı çekilmedi. Tehlikeli durumumuzun hoşlarına gittiği belliydi. Bununla birlikte, tehlikeyi kazasız belasız atlattık. Gazin, tam tablayı kafamıza yerleştireceği sırada, dışardan birisi,

– Gazin koş be!... Senin şarapları tırtıklıyorlar!... diye feryadı bastı.

Gazin tablayı fırlattığı gibi soluğu dışarda aldı... Mahpuslar, aralarında,

– Eh, ucuz atlattılar doğrusu!.. deyip duruyorlardı. Bunu uzun süre tekrarladılar.

Çalınan şarap hakkındaki haberin doğru mu, yoksa sadece bizi kurtarmak amacıyla mı uydurulmuş olduğunu bir türlü öğrenemedim.

O akşam, koğuşlar kapanmadan, alacakaranlıkta, duvar dibindeki kazıkların çevresinde dolaşıyordum, içimde derin bir üzüntü vardı. Cezaevinde böyle bir şeyi ilk defa duyuyordum. Zindan, hapishane olsun, sürgün olsun, hepsinde geçirilen ilk gün, insana çok zor gelirlik zamanlar aklımı çok kurcalayan bir düşünce vardı.

Cezaevinde kaldığım süre içinde bu düşünce hep beynimin bir köşesinde kaldı. Bu durum gerçekte birbirinde çok farklı suçların aynı şekilde cezalandırılmasından başka bir şey değildi. Bazı suçlar kabaca, birbirinden farksız görünürse de gerçekte aralarında derin ayrılıklar vardır. Oysa, mesela, iki kişi birer adam öldürüyor, suçlar inceleniyor. Her ikisine, aşağı yukarı, aynı ceza biçiliyor. İşin doğrusu aranırsa, suçlar birbirinden ne kadar da farklıdır...

Katillerden birinin suçu, bir hapishane efsanesinde anlatıldığı gibi olabilir: Özetle suçlu, öldürülene tenha bir yolda rastlamış; üzerinde bir şey bulurum ümidiyle bıçağı saplayıvermiştir. Eline geçen sadece topu topu bir baş soğan olmuştur. Bu yüzden, kazançlı bir iş olmasından ötürü cinayeti kendisine öneren babasına çıkışınca şu cevabı almıştır:

– Aptal! Bir baş soğan, bir kopek demektir. Yüz can, yüz soğan eder. Al sana bir ruble!...

Diğeri de, belki, nişanlısının, kardeşinin veya kızının namusunu korurken katil olmuştur. Bir diğeri, özgürlüğü ve hayatını savunurken öldürülmüştür. Başkası da küçücük çocukları boğazlar. Bunu sadece, ellerini kurbanının sıcak kanına bulamaktan zevk duyduğu, masum yavrucakların bıçağın altında yaralı güvercin gibi çırpınmalarından hoşlandığı için yapar. Sonunda ne olur? Hepsi aynı yere sürülür. Gerçi verilen cezaların süreleri bir değildir. Ama çok fark etmez... Oysa, bu suçlar arasında sayısız fark vardır. Cezaların, suçlar arasındaki farklar gözetilerek verilmesine imkân bulunmadığını kabul edelim... Diyelim ki bu, bir çemberin eşdeğer bir kareye çevrilmesi gibi çözülmesine imkân olmayan bir problemdir. Bununla beraber, suçlar arasındaki farklar görülmese bile, verilen yanlış cezaların doğuracağı uygunsuz sonuçları görmemeye imkân var mıdır?

İşte, sürgün hayatının soldurduğu, her gün biraz daha fazla erittiği bir adam... İşte sürgünde kendine neşeli arkadaşlar bulmuş, rahat ve refahla, serbest olduğu zamankinden daha iyi yaşamayı sağlamış bir başkası... Cezaevi bu gibilerle doludur. Ama bakarsınız, bir mahkûm okumuş, vicdanlı, bilinçli ve cesurdur. Duyduğu vicdan azabının verdiği acı onu aldığı çok daha fazla sarsmaktır. O kendini en şiddetli yasadan daha amansızca cezalandırmıştır. Beri yandan sürgün hayatı boyunca işlediği suçu bir kez bile aklına getirmeyen bir herif, yaptığından ötürü kendini haklı bile saymaktadır.

Dışarda, sürgündekinden daha düşkünce bir hayat yaşayıp sadece sürülmek için bile bile cinayet işleyenler de vardır. Eskiden, yarı aç yarı tok sürünüp merhametsiz bir patronun emrinde didinirken sürgünde rahata ve o güne kadar görmediği iyi, bol yiyeceklere kavuşuyorlar. Sadaka dağıtıldığı gibi birkaç kopek kazanma ihtimalleri de vardır. Bayramlarda et yerler... Ya orada karşılaşacakları çevre?... Feleğin türlü çemberinden geçmiş bir sürü madrabaz, her çeşit hüner ve bilgi sahibi!...

Yeni gelen bir hükümlü ilk karşılaştığı arkadaşlarına saygı dolu bir şaşkınlıkla bakar. Onun gözünde bunlar, dünyanın en yüksek insanlarıdır. Şu halde cezanın, söylediğimiz hükümlü ile böyle bir adama etkisi aynı olabilir mi?

Ama, çözümü oldukça zor problemler üzerinde durmakta ne yarar var! Zaten kışlalara girme zamanı geldi, işte trampet de çalıyor...

4. BÖLÜM

İlk İzlenimler

Son yoklamanın ardından kışlalar ayrı ayrı kilitlerle kilitlenir. Burada mahkûmlar sabaha kadar kalırlardı. Bu onların bir anlamda kendi içlerine iyice kapanması demekti.

Yoklama iki erle bir çavuş tarafından yapılırdı. Tutukluları, arada bir avluda sıraya dizerler; nöbetçi subay da gelirdi. Fakat çok kez bu tören gereksiz görülür, yoklama kışlada yapılıverirdi. Bu kez de öyle yaptılar. Ama yoklamacılar sık sık yanlış yapıyor, habire yeni baştan sayıyorlardı. En sonunda zavallıcıklar eldeki mahkûm sayısını gereken sayıya güçlükle uydurup kışlayı kapatabilirlerdi, içerde, oldukça sıkışık bir halde bulunan ranzalara otuz tutuklu yerleşmişti. Yatmak için zaman henüz erkendi. Tutuklular yatma zamanına kadar mutlaka bir şeyle uğraşırlardı, yoksa zaman geçmezdi.

Daha önce de söz ettiğim gibi, kışla içinde amir olarak sadece yaşlılar vardı. Ayrıca, her kışlada tutuklular arasından, iyi ve doğru hareketlerine ödül olarak temsilci adıyla seçilen bir tutuklu bulunurdu. Çok defa bu temsilciler de başlıca uygunsuzlukları yüzünden yakalanırlar, hemen sopayı yedikleri gibi temsilcilikten de derhal atılırlar, yerlerine başkaları seçilirdi.

Kışlamızın temsilcisi Akim Akimiç’ti. Arkadaşlarına arasıra ciddi ciddi çatarak bağırması ilk başlardan bana çok gülünç gelmişti. Mahpuslar, ona daha çok alayla karşılık verirlerdi. Yaşlı olan tutuklumuz ondan daha akıllıydı, hiçbir şeye karışmazdı. Kırk yılda bir, bir şey söylese bile, bunu daha çok âdet yerini bulsun diye yapardı. Yatağında sessizce oturup kundura yapmakla oyalanırdı. Zaten tutuklular da ona aldırmıyorlardı.

Hapishanedeki ilk günümde aklıma gelen düşüncenin ne kadar doğru olduğuna sonraları büsbütün inandım. Tutuklulardan başka herkes, hatta tutuklularla doğrudan doğruya ilişkisi olan muhafız ve nöbetçi askerlerle sürgün hayatı ile şu veya bu yönden ilgilenenler bile onlardan hep aşırı bir şekilde ürkerler. Sanki bunlardan herhangi biri durup dururken üzerlerine, eline geçirdiği bir bıçakla saldırıverecekmiş sanılırdı. İlginç olan, tutuklular da, onlardan korkulduğunun farkındadır. Oysa bu insanlardan korkmamak hapishanede iyi amirlik özelliklerinin başında gelir. Hem tutuklular bile, kendilerine güvenilmesinden hoşlanırlar. Hatta onları, sadece kendilerine güven göstererek kazanmak mümkündür. Cezaevinde bulunduğum sırada, binde bir de olsa, amirlerimizin arada bir muhafızsız geldiği olurdu. Tutukluların bunu takdirle karışık bir şaşkınlıkla karşılaması görülecek şeydi! Böyle cesur ziyaretçiler her zaman kendilerini saydırırlardı. Bu gibi kimseler gelince herhangi bir kötü harekete girişmekten bile vazgeçilirdi. Çünkü tutuklular kendilerinden korkmayan yöneticilere hep boyun eğmişlerdir.

Tutukluların verdiği korku duygusu geneldir, tutukluların olduğu yerde görülür. Sebebini bilemiyorum doğrusu. Tabii, herkesçe haydut diye kabul edilen tutuklunun dış görünüşü bunun sebeplerinden sayılabilir. Bundan başka, sürgünlerle herhangi bir şekilde ilgilenen herkes, onların burada kendi arzularına aykırı olarak toplanmış bulunduklarının farkındadır. Ayrıca, sürgündekilerin de hâlâ insan olduklarını ve canlıları ölü yerine koymanın, bütün tedbirlere rağmen, mümkün olmadığını çok iyi bilirler. O halde, mahkûmda da her insandaki duygu, öç almak ve yaşamak arzusu, türlü tutkular ve bu tutkuları giderme ihtiyacı değişmez. Her şeye rağmen, tutuklulardan korkmanın bütünüyle yersiz olduğuna kesinlikle inanıyorum. Öyle durup dururken, kalkıp da birine bıçağı saplayıvermek zordur biraz... Zaten pek az olay olsa da bunu göstermiyor mu?

Şüphesiz ki, söz ettiğim tutuklular, hükümlü kararını almış olanlardır. Hayatın yepyeni, alışılmamış bir şekil alması bazen o kadar hoş karşılanır ki, tutukluların çoğu, cezaevine vardıkları zaman memnunluk içindedir. Bu sebeple artık buracıkta rahat, sakin kafa dinlemekten başka arzuları yoktur. Hatta aralarında fazla gürültü eden zevzekleri bile hemen sindiriverirler.

Burada en agresif, en saldırgan tutuklular bile süt dökmüş kediye dönerler. Ama henüz hüküm giymemiş sanıklar için iş değişir. Böyle biri, gerçekten, karşısına çıkan bir adama saldırabilir. Hem de bunu, sadece mahkemenin karar vermesinden önce, yeni bir davanın konusu olmak için yapar.

Söylediğimiz gibi, saldırışının tek sebebi, ne pahasına olursa olsun, elden geldiği kadar çabuk, “Geleceğinde bir değişiklik yapmaktır...” Böyle garip psikolojik bir olay biliyorum; hiç hatırımdan çıkmaz:

Cezaevimizde askeri suçlular arasında, medeni haklarından yoksun edilerek, sadece iki yıla mahkûm edilmiş bir er vardı. Gevezenin, korkağın biriydi.

Genellikle gevezeliğe, korkaklığa Rus askerinde pek rastlanılmaz. Bunlar o kadar işlerine güçlerine gömülmüştür ki, isteseler bile gevezelik etmek için fırsat bulamazlar. Geveze olan da haylaz, korkak olur hep.

Dutov, (tutuklunun adı buydu), cezasını burada çektikten sonra yine sınır taburuna döndü. Ama cezaevinde büsbütün bozulmuştu. Zaten, düzelmek için buraya gönderilen bütün benzerlerinin sonu da buydu ya... Bunlar, çoğu zaman, özgürlüğüne kavuştuktan birkaç hafta sonra yeniden mahkemeye verilir, tekrar cezaevine dönerler. Yalnız bu defaki geliş sadece iki üç yıl için değil, on, on beş yıl yiyip “temelliler” sınıfına girmek içindir.

Dutov için de aynı şey oldu. Buradan çıkışından hemen üç hafta kadar sonra, kilit kırarak birtakım şeyler aşırmış; bu yetmiyormuş gibi, bir sürü gürültü patırtı çıkarmış. Derhal mahkemeye veriliyor; ağır da bir cezaya çarptırılıyor. Cezadan, azrailden korkarcasına çekinirdi. Dutov, nasıl olduysa kendisiyle birlikte yatan birkaç tutukluyu da yanına alıp odasına gelen nöbetçi subaya bıçakla saldırdı. Tabii cezası da falakaya yatmak oldu.

Dutov, bu hareketiyle, cezasının ve ağır hizmet süresinin artmasına sebep olduğunu elbette çok iyi biliyordu. Ama dayak sırasının kendisine geldiği korkunç dakikayı birkaç gün, birkaç saat için geriye atmak amacıyla katlanmıştı buna... Yalnız o derece korkaktı ki, subayı yaralayamadı bile. Zaten bunu, sadece yeniden bir suç işleyip tekrar mahkemelik olmak için yapmıştı.

Cezanın yerine getirilmesine başlanmadan önceki dakika, şüphesiz mahkûm için çok korkunçtur. Cezaevinde kaldığım birkaç yıl içinde, bu uğursuz anın arifesinde birçok hükümlü ile tanışmıştım.

Mahkûm tutuklulara hep hastanede, hasta yattığım -ki, başıma sık sık gelen bir durumdu- tutuklular koğuşunda karşılaşırdım.

Bütün Rus tutukluları, kendilerine en çok acıyanların doktorlar olduğunu bilirler. Doktorlar; bir de basit halk tabakası, diğerlerinin elde olmayarak yaptığı gibi, tutuklular arasında fark gözetmez. Halk, suçu ne kadar ağır olursa olsun tutukluyu küçümsemez, çektiği ceza ile başına gelen yıkımı, onu ayıplamamak için az çok bir sebep sayar. Hatta Rusya’da cinayete yıkım, suçluya zavallı denir. Anlamı derin değil mi?.. Bundaki asıl önem, büsbütün bilinçsiz, sadece içgüdüyle yapılmış olmasındadır.

Doktorlar çok defa, özellikle henüz hüküm giymemiş olup çekilmez şartlar altında yaşayan tutuklulara karşı gerçekten birer koruyucudur. Bazen da hükümlü, yaklaşan ceza gününü hesapladıktan sonra bu korkunç anı kısa zaman için olsun geriye atabilmek amacıyla hastaneye yatar. Taburcu olurken de ertesi gün cezalandırılacağını bildiğinden çoğu zaman büyük bir heyecan içindedir. Bazıları, yiğitliğine yediremediğinden, duygularını saklamaya çalışır. Ama beceriksizce takındıkları sahte cesaret maskesiyle arkadaşlarını aldatmazlar. Hepsi işin farkındadır, ama büyüklük göstererek anlamazlıktan gelirler.

Askerlerden genç bir katil tutuklumuz, sıra dayağına çekilerek cezalandırılacaktı. Suçunun ağırlığından ötürü yiyeceği sopa sayısı, vurulması âdet olanın en fazlasıydı. Delikanlının gözü cezadan o kadar korkmuştu ki, bir gün önce içine enfiye kattığı bir tas şarabı dikmişti. Bu arada şunu da söyleyeyim ki cezaya çarptırılan mahkûm tutuklular, mutlaka yanlarında şarap bulundururlar. Bu şarap genel olarak ceza gününden çok önce avuç dolusu para verilerek bulunurdu. Mahkûm, beş altı ay dişinden tırnağından artırarak aldığı şarabı, cezanın uygulanışından bir çeyrek saat önce içer; çünkü tutuklulara göre kafa dumanlı olunca, kırbacın ya da sopanın etkisi pek duyulmaz...

Neyse konumuzdan sapmayalım.

Zavallı çocuk enfiyeli şarabı içer içmez, derhal hastalandı, kan kusmaya başladı. Yarı baygın halde hastaneye götürüldü. Bu kan kusma, onu o kadar yıpratmıştı ki, birkaç gün içinde verem belirtileri görülmeye başladı. Genç adam altı ay sonra da veremden gidiverdi. Tedavisine çalışan doktorlar, hastalığının sebebini bir türlü anlayamadılar.

Dediğimiz gibi mahpuslar cezadan son derece korkarlarsa da, görünüşte olağanüstü bir cesaretleri vardır. Duygusuzluğa varan kabadayılıklarının birkaç örneği hatırımdadır. Bu örneklerin sayısı pek de az değildir... Mesela tanıdıklarımdan müthiş bir cani hiç aklımdan çıkmaz:

Bir yaz günüydü. Koğuşlarda, asker kaçağı, ünlü haydut Orlov’un cezalandırılacağı, cezadan sonra da hastaneye götürüleceği hakkında bazı söylentiler dolaşmaya başladı. Herkes Orlov’un yiyeceği cezanın çok ağır olacağı kanısındaydı. Hepsi bir çeşit heyecan geçiriyor, ben bile bu ünlü haydudu görmeyi çok istiyordum. Hakkında, çoktan beri epey şey işitmiştim. Orlov, çoluk çocuk, kadın, ihtiyar dinlemeden büyük bir soğukkanlılıkla bıçağı vuran acımasızın biriydi. Gücüne güvenen, olağanüstü iradeli bir adamdı. Katil olaylarının çoğunu tek tek anlatmış, sıra dayağına çekilmesi kararlaşmıştı.

Cezasını çektikten sonra Orlov’u hastane koğuşuna akşam, geç saatlerde, getirdiler. Ortalık iyice kararmıştı. Mumlar yakıldı. Orlov hemen hemen kendini kaybetmiş gibiydi. Beti benzi atmış, simsiyah saçları birbirine karışmıştı. Sırtı adamakıllı şişmiş, kırmızıyla mor arası bir renk almıştı. Koğuştaki bütün tutuklular sabaha kadar onunla ilgilendiler, pansımanlarını değiştirdiler, yatağının içinde çevirdiler, ilacını verdiler. Adeta kankardeşler ya da velinimetleriymiş gibi ona baktılar. Orlov ertesi gün iyice kendine geldi, kalktı, koğuşun içinde bir aşağı bir yukarı dolaşmaya başladı. Hastaneye gelişindeki o bitkin, harap durumundan sonra bu diriliği beni doğrusu çok şaşırttı. Bir defasında Orlov, ceza olarak belirlenen sopa sayısının ancak yarısına dayanabildi. Doktor, adamın, dövmeye biraz daha devam edilirse yolcu olduğunu anladıktan sonradır ki dayağı durdurmuştu. Zaten pek de sağlam yapılı olmayan Orlov, yakalandığı sırada büsbütün güçten düşmüştü. Yargılanmaları sırasında tutukluların zayıf, bitkin, solgun yüzleriyle hummalı bakışlarına dikkat edenler, bunları kolay kolay akıldan çıkarmazlar. Ama Orlov, her şeye rağmen, çabucak iyileşiyordu. Büyük bir olasılıkla güçlü iradesi vücudunun büsbütün güçten düşmemesini sağlıyordu.

Orlov gerçekten öyle pek de basit insan değildi. Beni pek meraklandırdığı için onunla sıkı fıkı oldum ve tam bir hafta boyunca kendisini gözden geçirdim. Orlov kadar güvenilir, onun kadar erkek ruhlu bir adama hayatımda rastlamadığımı açıkça söyleyebilirim. Tobolsk’ta iken, ünlü bir haydut elebaşısı görmüştüm, tam anlamıyla vahşi bir hayvandı. Görür görmez, tanımadığınız halde, karşınızda korkunç bir yaratık bulunduğunu derhal anlardınız. Onun için ruh alemi diye bir şeyin olmayışı, insanı adeta ürkütüyordu... Bu adamda beden, ruhu o derece sindirmişti ki ilk bakışta, kendisinde hayvanca zevklere karşı doyulmaz bir hırsla korkunç bir şehvetin yüzde yüz egemenliği sezilirdi. Eminim ki bu haydut Korenev, insanları kılı kıpırdamadan doğradığı halde, ceza karşısında iyi pes eden ve tırsan korkağın biriydi. Orlov ise, onun tam tersiydi. Bu adam, ruhun beden üzerinde kazandığı zaferin canlı bir örneğiydi. Onun, kendinden başka kimseyi dinlemediği, her türlü cefayı, cezayı küçümsediği, dünyada hiçbir şeyden korkmadığı belliydi. Onda ancak bitmek bilmeyen enerji, sürekli bir çalışma, öç almak için müthiş bir hırs görebilirdiniz. Yalnız onda her zaman görülen garip bir büyüklenme hastalığı çok tuhafıma gitmişti. Orlov, her şeye çok yüksekten bakıyordu. Hem bunu çaba harcayıp kendini zorlayarak değil, çok doğal olarak yapıyordu. Bana öyle geliyor ki Orlov’a sadece kişisel üstünlüğüyle hâkim olabilecek bir kuvvet dünyada yoktu. Her şeye büyük bir soğukkanlılıkla bakıyor, dünyada onu şaşırtacak bir şey yokmuş gibi davranıyordu. Başka tutukluların ona saygı beslediğini anladığı halde kendisi onlara pek yüksekten bakardı. Ama kibir ve küstahlık, hemen hemen bütün tutukluların en net özelliğidir. Orlov, zeki, geveze olmamakla beraber, garip bir şekilde tok sözlüydü.

Benim sormam üzerine, cezanın kalan kısmını bir an önce tamamlamak için nasıl iyileşmek istediğini, önceleri dayağa dayanamayacağından ne kadar korktuğunu açıkça söyledi. Gözünü kırparak,

– Ama artık bir şeyim kalmadı! diye ekledi. Cezanın kalan kısmını da bitiriveririz. Sonra da Nercinsk’e giden gruplara katılacağım. Yarı yolda da kırıveririm... Muhakkak kaçacağım canım! Hele şu sırtım bir iyi olsun...

Orlov, taburcu oluncaya kadar hastanede sabırsızlık içinde beş gün geçirdi. Beklerken bazen çok neşelenirdi, gülerdi. Sözü serüvenlerine getirerek, onu yoklardım. Hafifçe kaşlarını çatardı; ama yine de hep açık açık cevap verirdi. Vicdanına seslenip pişmanlık duygusu uyandırma niyetimi sezince, bana böbürlenerek yukardan aşağı öyle bir baktı ki, sanki onun gözünde birdenbire konuşmaya değmez, küçük ve aptal bir çocuk oluvermiştim. Hatta yüzünde bana karşı bir çeşit acıma duygusu belirdi. Kısa zaman sonra da güldü, hem de alaysız, saf bir gülüşle... Eminim ki yalnız kalıp, sözlerimi hatırlayınca birkaç kez daha gülmüştür.

Sonunda, sırtı büsbütün iyileşmeden taburcu oldu. Ben de hastaneden ayrıldım. Birlikte çıktık. Ben hapishaneye gittim, Orlov ise hapishaneye gitmeden bulunduğu karakola döndü. Vedalaşırken bana elini uzattı. Bu, ona göre, bana sonsuz güvenini gösteren bir davranıştı. Bunu, kendinden ve o andan memnun olduğu için yapmıştı sanıyorum. Aslına bakılırsa Orlov’un beni küçümsememesine imkân yoktu. Beni, mutlaka boynu bükük, aciz, zavallı, kendi yanında her bakımdan aşağı bir yaratık sayıyordu. Ertesi gün cezanın kalan kısmını tamamladı.

***

Kapılar kapanır kapanmaz kışlamız birden içine kapanır, bambaşka bir kimliğe bürünürdü. Burası bizim için sıcak bir yuvadan, bir evden farksızdı. Ancak o zaman tutuklu arkadaşlarımı doğal durumları ile görebildim. Gündüzleri, çavuşların, nöbetçilerin ve diğer amirlerin cezaevine her an gelebilmeleri mümkün olduğundan tutukluların durumu bambaşka olur. Hepsinde bir huzursuzluk sezilir; dikkat kesilmiş, hep bir şey bekliyormuş gibi bir halleri vardır. Ama kapılar kapanır kapanmaz herkes rahat rahat yerine yerleşir, hemen işiyle uğraşmaya başlar. Çok defa tahta şamdanların içindeki mumlar, koğuşu birdenbire aydınlatıverir. İşte şimdi de bütün tutuklular, kimi kundura yapmakla, kimi de elbise dikmekle uğraşıyor.

Koğuşun zaten bozuk havası gitgide ağırlaşıyordu.. Birkaç kumarbaz, bir köşeye çömelmiş, yere serili kilim üzerinde kâğıt oyunu çeviriyorlardı. Hemen hemen her kışlada; yanında, bir arşın boyunda kötü bir kilim parçası, mum ve ele alınmayacak kadar yağlı iskambil kâğıtları bulunduran bir tutuklu vardı. Bunların hepsine birden “meydan” denirdi. Meydan sahibi, oynayanlardan bir gece için on beş kopek kadar bir kira alırdı. Zaten geçimi böyle sağlıyordu... En çok “Üç kâğıt” “Kümecik” v. b. gibi kâğıt oyunları oynarlardı. Her oyuncu önce, cebindeki bütün metelikleri önüne yığardı, bu parayı büsbütün elden çıkarmazsa ya da arkadaşlarının önündekini temizlemezse sonra kilimden kalkmazdı. Oyun gecenin geç saatlerine kadar sürer, hatta bazen gün ağarırken, kışla kapısının açılmasıyla sona ererdi.

Cezaevinin başka kışlalarında olduğu gibi, bizim kışlamızda da meteliksiz zibidiler, varını yoğunu kumara, içkiye verenler bulunduğu gibi, “anadan doğma” yoksullar da vardı. “Anadan doğma” deyimine dikkatinizi çekerim. Gerçekten, halkımızın, birbirinden gerek durum, gerek yaşayış bakımından farklı olan çeşitli gruplarının her birinde pek tuhaf bazı insanlar vardır. Bunlar, kendi hallerinde, çok defa tembel olmayan kimselerdir. Ama nedense kader onları son günlerine kadar yoksulluk içinde yaşamak zorunda bırakmıştır. Aileleri yoktur. Üstleri başları perişan; sürekli boyunları bükük ve kederlidirler. Ya bir çaresizin ya da bir sonradan görmenin eline bakarlar. Girişimcilik ve şerefi koruma onlar için gereksiz bir şeydir, hatta acı verir. Sanki dünyaya, asla baş olmak veya yönetmek için değil, sadece başkalarına boyun eğmek veya şuna buna uşaklık etmek için gelmişlerdir. Böylelerinin zengin olmasına imkân yoktur, hep meteliksizdirler. Bu gibi insanların yalnız basit halk arasında değil, her türlü toplulukta, mesela, partilerde, basında ve türlü derneklerde de bulunduğunun farkına vardım. Bu durum her cezaevinde, her kışlada da vardır.

“Meydan” hazırlanır hazırlanmaz, bu gibilerden biri o geceki hizmeti üzerine alırdı. Zaten her meydanda mutlaka bir de uşak bulunurdu. Bu uşak, genellikle, beş gümüş kopek karşılığında oynayanlar tarafından tutulurdu. Tek görevi, bütün gece nöbet tutmaktı. Adamcağız, kışlanın dehlizinde, karanlıkta, sıfırın altında otuz derece soğukta, altı saat titreyerek, her çıtırtıdan, her tıkırtıdan, avludan gelen her ayak sesinden anlam çıkarmaya uğraşır dururdu. Mevki komutanı binbaşı veya nöbetçiler, bazen gecenin geç saatlerinde cezaevine sessizce girerler, oynayanları, çalışanları bastırıverirler, ta avludan görünen fazla mumları da alırlardı.

Nöbetçi, gelenleri dehliz kapısına varıncaya kadar duyamazsa, sonradan kapıdaki kilit zincirinin şıngırtısından geldiklerinin farkına varsa bile, iş işten geçmiş oluyordu. Çünkü mumları söndürüp ranzalara uzanmak o kadar kısa zamana sığmıyordu. Ama nöbetçi hatası yüzünden “meydan” tarafından nasıl cezalandırılacağını oldukça iyi bildiğinden böyle aksaklıklar binde bir olurdu. Nöbetçinin bu ağır işe karşılık aldığı beş kopek, hapishanede bile gülünç sayılacak bir paradır. Hapishanede şu veya bu iş için tutulan hizmetkârlara gösterilen gaddarlık beni hep şaşırtmıştır. “Para verdik; iş isteriz...” kuralı ile her türlü itiraz önlenir. Parayı veren, genellikle, verdiği paradan çok daha fazla oranda çıkar sağladığı halde, yine de tuttuğu adama bir iyilik yaptığına inanır. Birçokları, eğlencelerde, içki alemlerinde sağa sola hesapsız para harcamalarına rağmen, kendilerine hizmet edenleri mutlaka aldatırlar. Hem bunu yalnız cezaevinde, “meydan”da değil, her yerde, hayatın her alanında gördüm.

Demin de anlatmaya başladığım gibi, kapılar kapandıktan sonra koğuşta herkes eline bir iş almıştı. Kâğıt oynayanlar bir yana, elinde işi olmayan ancak beş kişi kadardı. Onlar da hemen yattılar. Ranzalardaki yerim kapının yanındaydı. Benim yattığım sıranın tam karşısında, baş başa gelmek üzere, Akim Akimiç yatıyordu. Saat ona, on bire kadar renkli bir cin fenerini yapıştırmak için çalıştı. Bu fener, ona hayli pahalıya ısmarlanmıştı.

Akim Akimiç, tam bir fener ustasıydı. Düzenli çalışır, eline aldığı parçayı bitirene kadar bırakmazdı, işini bitirdikten sonra, her şeyi derleyip topladı, döşeğini serdi, duasını okudu ve sakin sakin yattı. Ağırbaşlılığı, düzenseverliği yanında öyle çok bilmiş havalarına da girmezdi. Bütün aklı kıt kimseler gibi, kendini olağanüstü zeki sanırdı. Akim Akimiç’e ta ilk günden beri ısınamamıştım. Ama, daha o gün bile beni epey düşündürmüştü. Nasıl olur da onun gibi bir adam, hayatta başarısızlığa uğrar ve cezaevine düşer?

Şimdi kısaca, kışladaki arkadaşlarımı biraz anlatayım: Aralarında, birlikte uzun yıllar geçireceğimiz bütün bu arkadaşları doğaldır ki derin bir merakla inceliyordum. Ranzadaki yerimin hemen solunda bir Kafkasyalı dağlı grubu bulunuyordu. Çoğu hırsızlık suçuyla, çeşitli sürelerle sürülmüşlerdi. Bunların ikisi Lezgin, biri Çeçen, üçü de Dağıstanlı’ydı. Çeçen, çatık kaşlı, asık suratlının biriydi. Hemen hiç kimseyle konuşmaz, alaylı ve adeta rahatsız edici bir gülümseme dudaklarından eksik olmazdı. Kaşlarının altından sinsi, düşmanlık dolu bakışları vardı, bezginlerden biri, haydut görünüşlü uzun, ince, gaga burunlu bir ihtiyardı. Ama ikinci Lezgin, Nurağa, ilk günden beri üzerimde çok iyi, çok hoş bir etki bırakmıştı. Öyle yaşlı da değildi. Orta boylu, dev yapılı, çok sarışın, açık mavi gözlü, kalkık burunluydu. Yüzü, Fin kadınlarının yüzlerine benzerdi. Ayakları, eskiden çok ata bindiğinden çarpıktı... Vücudunun her yanında kılıç, süngü, kurşun izleri vardı. Kafkasya’da Çarlık’la anlaşmış olanlar arasında görünmesine rağmen, her zaman isyancı dağlılarla gizlice birleşerek Ruslar’a yapılan baskınlara katılırmış. Hapishanede onu herkes severdi. Hep neşeli, güler yüzlüydü. Asla sızlanmadan çalışırdı. Sakin ve sessizdi. Bununla birlikte, çok defa hapishane hayatının iğrençlik ve çirkefliğinden tiksindiği, hırsızlığa, ayak oyunlarına, sarhoşluğa, kısacası her türlü bayağılığa başkaldırırcasına kızdığı açıkça belli oluyordu. Ama bunlar yüzünden hiçbir zaman kimseye çatmıyor, sadece öfkeyle omuz silkmekle yetiniyordu. Sürgünde kaldığı sürece ne bir şey çalmış, ne de herhangi bir kötülük yapmıştı. Çok dindardı, ibadeti hiç bırakmazdı. Ramazanda oruç tutar, tam bir sofu gibi geceleri sabaha kadar dua ederdi. Onu herkes sever, namuslu tanırlardı. Tutuklular ona “Aslan Nurağa” diyorlardı.

Nurağa, sürgün süresini doldurup Kafkasya’ya evine döneceğinden emindi. Bu ümitle yaşıyordu. Bana öyle geliyordu ki, ümidini kaybettiği anda yaşayamazdı. Cezaevine geldiğim ilk günden beri fark etmiştim bunu... Diğer tutukluların hırçın, somurtkan ya da alaycı suratları arasında Nurağa’nın temiz, sevimli çehresi hemen göze çarpardı. Cezaevine gelişimden daha yarım saat geçmeden, yanımdan geçerken, gözlerimin içine bakıp güldü, sırtımı okşadı. Önce bunun ne demek olduğunu anlayamamıştım. Rusça’yı iyi konuşamıyordu. Gülerek yanıma sokulup sırtımı okşamayı, sonraları daha sık tekrarladı. Sonunda, bu halleriyle bana acıdığını, cezaevine girişimin bana ne kadar ağır geldiğini hissettiğini, dostluğunu ve koruyuculuğunu gösterip bana güç verme arzusunda bulunduğunu anlatmak istediğini anladım. Sağ ol iyi kalpli ve nurlu Nurağa!

Dağıstanlı Tatarlar üç kişiydi. Üçü de öz kardeşti. İkisi yaşlıydı. Üçüncüleri Ali ise, yirmi iki yaşında olup daha da genç gösteren bir delikanlıydı. Ranzada tam benim yanımda yatıyordu. Güzel, zeki, saf ve temiz yüzü ilk karşılaşmamızdan beri, beni kendisine bağlamıştı. Ranzada, en yakın komşum olmasına öyle sevinmiştim ki!..

Güzel, hatta olağanüstü denecek kadar güzel yüzünden bütün içini okumak mümkündü, insana güven veren gülümsemesiyle, çocuk saflığı, yumuşaklık ve sevgi dolu iri kara gözlerine baktıkça yalnız derin bir zevk değil, hüzün ve keder de duyardım. Bu da içime öyle tatlı bir eziklik verirdi ki... Bütün bu söylediklerimde en ufak fazlalık bulunmadığına emin olabilirsiniz.

Memleketindeyken bir gün ağabeylerinden biri (Ali’nin beş ağabeyi vardı, ikisi bir fabrikada çalışıyordu) kılıcını alıp yola çıkmak üzere atını hazırlamasını emrediyor. Dağlı ailelerde büyükler öyle sayılır ki, çocuk, nereye gideceklerini sormayı aklından bile geçiremiyor. Ağabeyleri de yapacaklarını küçüğe bildirmeyi gerekli görmüyorlar. Oysa eşkıyalığa gitmektedirler. Zengin bir Ermeni tüccarının yolunu kesip soyacaklar. Planlarını uyguluyorlar; muhafızlarıyla Ermeni’yi öldürüp bütün mallarını elde ediyorlar. Fakat yaptıkları kısa zamanda ortaya çıkıyor. Altısı da yakalanıp mahkemeye veriliyor. Suç sabit olduktan sonra Sibirya’ya ağır hizmet için sürülüyorlar. Ali’ye mahkemenin yapabildiği bütün yardım, ceza süresinin kısaltılması olmuş.

Ağabeyleri onu çok severlerdi. Bu, kardeş sevgisinden çok bir baba sevgisiydi. Küçük kardeşleri sürgün hayatında onlar için tek teselliydi. Ali’yle konuştukları zaman asık, sert yüzlerinde bir tatlılık belirirdi. Ama yine de onunla, kendisini hâlâ ciddi konular üzerinde konuşamayacak kadar küçük saydıklarından, pek az konuşurlardı. Ali’ye bir şey sorup cevabını aldıktan sonra bakışmalarından, şefkatli gülümseyişlerinden, onunla neşeli, çocukça şeylerden söz ettikleri anlaşılıyordu. Ali ise ağabeylerine karşı o derece saygılıydı ki onlara herhangi bir konuda söz açmaya hiçbir zaman cesaret edemezdi. Bu çocuğun sürgünde kaldığı sürece yumuşak kalpliliğini, sevimlilik ve inceliğini nasıl koruduğu, nasıl her zaman namuslu kalarak ahlakça asla düşmediği gerçekten kolay anlaşılabilir bir mesele değildir. Bununla birlikte Ali, bütün sessizlik ve uysallığına rağmen azimli, çelik gibi bir çocuktu. Onu sonraları daha iyi tanıyabildim. Bir bakire kadar namusluydu. Cezaevindeki her türlü ahlak dışı hareket veya haksızlığa duyduğu öfke, güzel gözlerinin içindeki vahşi parıltıdan kolayca anlaşılırdı. Bu parıltı, gözlerini bir kat daha güzelleştirirdi. Fakat kimseyle dalaşmayı, kavga etmeyi sevmezdi. Yine de, ona yapılan saygısızlığın acısını mutlak çıkarırdı. Ama herkes tarafından sevildiği ve korunduğu için bu hemen de hiç olmuyordu. Bana karşı ilk zamanda sadece kibardı. Sonraları, yavaş yavaş, onunla konuşmaya başladım. Birkaç ayda çok iyi Rusça konuşmaya başladı. Ağabeyleri ise, sürgün süresince bunu bir türlü başaramadılar.

Ali’yi çok zeki, alçakgönüllü ve düşüncelerini pek güzel anlatabilen bir çocuk olarak görüyordum. Şunu şimdiden söyleyeyim ki, Ali’ye hiçbir zaman için düpedüz bir İnsan gözüyle bakmadım. Onunla karşılaşmamız, hayatımın en iyi raslantılarından biridir. İnsanlar arasında ince ve güzel yaratılmış, sahip olduğu erdemler yönünden zengin öyleleri vardır ki, zamanla onların da değişip bozulabilecekleri imkânsız gibi görünür. Onlar için gönlünüz her bakımdan rahat olabilir. Başlarına herhangi bir kötülüğün gelmesi hatırınızdan bile geçmez. İşte şu sırada ben de Ali için aynı gönül rahatlığını duyuyorum. Şimdi, kimbilir nerelerdedir bu çocuk?..

Cezaevine gelişimin üzerinden uzun bir süre geçmişti, bir gün, ranzama uzanmış, Ali’ye bakıyordum. Çalışmayı çok sevmesine ve hiçbir zaman boş durmamasına rağmen, yatma zamanı henüz gelmediği halde bir şeyle uğraşmıyordu. Zaten diğer Müslüman arkadaşları da o gün bayramları olduğu için çalışmıyorlardı.

Ellerini başının altına koymuş, uzanmıştı. Bir şeyler düşünüyordu. Birdenbire,

– Burada canın çok sıkılıyor, değil mi? diye sordu.

Bana karşı her zaman hayli resmi iken şimdi pek içten şekilde böyle bir soru sorması beni iyice şaşırttı. Dikkatle bakınca, yüzünde öyle bir keder, anıların verdiği öyle bir acı gördüm ki, o sırada kendi canının son derece sıkıldığını hemen anladım. Ona tahminimi söyledim. İç çekti, acı acı gülümsedi. Bu çocuğun tatlı, içten gülümseyişini pek severdim. Gülümserken görünen iki sıra inci gibi dişi, dünya güzelini bile imrendirirdi.

– Galiba Ali, dedim. Şimdi, Dağıstan’da nasıl bayram ettiklerini düşünüyorsun. Kimbilir, ne kadar güzeldir orası...

Özlem dolu bir sesle,

– Öyle!.. diye mırıldandı. Sonra birden gözleri parladı:

– Bunu düşündüğümü nereden bildin?

– Bunu bilmeyecek ne var? Orası, buradan daha iyidir; değil mi Ali?

– Bırak şunu, Allah’ını seversen canım!

– Kimbilir, şimdi orası nasıl cennete dönmüştür... Her yer türlü türlü çiçeklerle doludur herhalde...

– Of of!.. İnsan dayanamıyor vallahi... Anlatılmaz bir heyecan içindeydi.

– Bana baksana Ali, kız kardeşin var mı senin?

– Var. Niçin sordun?

– Sana benziyorsa, kimbilir ne kadar güzeldir.

–- Bana benzemesini bırak da güzellikte Dağıstan’da eşi yoktu. Öyle güzel, öyle güzeldi ki kardeşim!.. Onun gibisini ömründe görmemişsindir. Annem de çok güzeldi....

– Seni çok sever miydi?

– Ne diyorsun! Benim için üzüntüsünden belki ölmüştür bile. En sevdiği oğluydum. Kız kardeşimden, herkesten fazla beni severdi... Bu gece rüyamda gördüm onu. Başucumda ağlıyordu.

Sustu ve o akşam artık tek kelime söylemedi. Bundan sonra her zaman hep benimle konuşma fırsatı aramaya başladı. Bununla birlikte, bana karşı, nedense duyduğu saygıdan dolayı hiçbir zaman kendisi söze başlamazdı. Ben onunla konuşmaya başlayınca çok sevinirdi. Kafkasya’ya, eski hayatına dair sorular sorardım. Ağabeyleri benimle konuşmasına engel olmuyordu. Hatta bundan memnundular. Ali’yi gittikçe daha fazla sevdiğimi görünce, onlar da bana yakınlaşmaya başladılar.

Cezaevindeki işlerde Ali’nin çok yardımını görüyordum. Kışlada da, elinden geldiği kadar hizmetime koşuyordu. Beni avutmaktan, yararlı olmaya uğraşmaktan zevk aldığı belliydi. Bütün bunları hiçbir çıkar gözetmeden, sadece arkadaşlık duygusuyla yapmasından ötürü, hareketlerinde onu küçültecek hiçbir şey yoktu. Hem Ali bana karşı duyduğu bağlılığı artık saklamıyordu da...

Elişlerinde çok yetenekli olan Ali, çamaşır dikmesini, kundura yapmasını ve sonradan, becerebildiği kadar marangozluğu da öğrendi. Ağabeyleri onu övüyor, kendisiyle gurur duyuyor, övünüyorlardı.

Bir gün,

– Baksana Ali, dedim. Niçin Rusça okuyup yazmayı öğrenmiyorsun? Öğrenirsen, ilerde Sibirya’da, bunun çok yararını görürsün.

– Çok isterdim, ama kimden öğreneyim?

– Burada okuyup yazanlar çok. İstersen, ben bile öğretirim sana.

– Ah! Bu ne iyi olurdu! dedi, ranzasında doğrulup yalvarır gibi baktı.

Ertesi aksam derse başladık. Yanımda, cezaevinde yasaklanmamış İncil’in Rusça çevirisi vardı. Ali, alfabeye hiç gerek kalmadan, yalnızca bu kitapla, birkaç hafta içinde okumayı çok güzel öğrendi. Üç ay sonra okuduğunu büsbütün anlıyordu. Derse dört elle sarılıyor, kendini vererek, okuyordu.

Bir gün İsa’nın hitabesini okuduk. Bazı yerleri özellikle duyarak okuduğunu gördüm. Okuduğunun hoşuna gidip gitmediğini sordum. Ali bana baktı, kızardı.

– Evet, evet... dedi. Gerçekten, İsa da Allah’ın peygamberiymiş. İnandım ki, o da, Allah’ın sözlerini tekrarlıyordu. Ne kadar da güzel sözler!

– En çok neresi hoşuna gitti?

– “Bağışla, sev, kötülük yapma; düşmanlarını da sev” sözleri... Ne güzel söylenmiş!

Konuşmamızı dinleyen ağabeylerine döndü, heyecanlı heyecanlı bir şeyler anlatmaya başladı. Aralarında uzun uzun, ciddi bir tavırla konuştular. Arada bir, büyükler sözlerini doğruluyormuş gibi, başlarını sallıyorlardı. Biraz sonra, dudaklarında özellikle ağırbaşlılığını sevdiğim hoş ve görkemli Müslüman gülümseyişi ile bana döndüler, kendilerinin de İsa’nın peygamber olduğuna onun da büyük mucizeler yaratabileceğine inandıklarını söylediler. Kendi kutsal kitaplarında yazıldığına göre, İsa, çamurdan bir kuş yapmış, üzerine üflemiş ve kuş uçuvermiş... Bunlardan söz edip İsa’yı överken beni son derece memnun ettiklerine emindiler. Ali de, ağabeylerinin bu hareketinden ötürü memnunluk içindeydi.

Yazı derslerimiz de büyük başarıyla ilerliyordu. Ali bir yerden kâğıt, kalem, mürekkep sağlamıştı. (Benim paramla almama izin vermedi.) İki ay içinde yazmayı da başardı. Ağabeyleri şaşkınlık içindeydiler. Ali’nin yeteneği ve başarısı onlara sonsuz bir gurur ve mutluluk veriyordu. Bana nasıl teşekkür edeceklerini bilemiyorlardı. İş sırasında, aynı gruba düşersek, yardıma koşuyorlar, bunu kendileri için bir mutluluk sayıyorlardı. Ali ise, büsbütün bağlıydı bana... Beni, belki de ağabeyleri derecesinde seviyordu. Cezaevinden çıkışını hiç unutamayacağım. Beni kışlanın arkasına götürdü. Orada boynuma atıldı, ağlamaya başladı. O zamana kadar beni ne öpmüş, ne de benim yanımda ağlamıştı.

– Bana o kadar iyilik ettin, senden o kadar yardım gördüm ki kendi anamla babamdan bile senin iyiliğini göremem belki! dedi. Beni adam eden sensin. Allah bu iyiliğinin karşılığını versin. Ben de seni ölünceye kadar unutamam.

Şimdi kimbilir, nerdesin sen canım Aliciğim!..

Çerkesler’den başka, kışlamızda bir sürü Polonyalı vardı. Bunlar, ayrı ve hemen hemen diğer tutuklularla hiçbir zaman ilişkiye girmeyen ve konuşmayan bir aile gibiydiler. Daha önce söylediğim gibi, bunların topluluktan kendilerini çekmeleri ve Rus tutuklulara karşı gösterdikleri sertlik, genel düşmanlıkla karşılanıyordu. Altı kişiydiler. Yıpranmış, hastalıklı insanlardı. Birkaçı okumuş, aydın kimselerdi. Onları daha sonra geniş şekilde anlatacağım.

Cezaevindeki son yıllarımda onlardan tek tük kitap alabiliyordum, ilk okuduğum kitap üzerimde güçlü, garip ve bambaşka bir etki bırakmıştır. Kitabın üzerimdeki etkisi bana öyle ilgi çekici geliyor ki ileride bundan ayrıca söz açacağım. Ama, çok kimsenin duyamama ve derine inememe yüzünden bu konuya ilgisiz kalacaklarına eminim. Öyle konular vardır ki bunlar hakkında, ancak denedikten, yaşadıktan sonra karar verilebilir. İşte şimdi ben de şu görüşteyim ki, manevi yoksunluklar, bütün maddi acılardan çok daha ağırdır. Basit tabakadan birinin sürgünde karşılaşacağı çevre, ya kendi çevresi, ya da, belki daha gelişmemiş bir çevre olacaktır. Şüphesiz, yurdunu, ailesini ve bunlar gibi değerli pek çok şeyini yitirmiştir. Fakat çevresi, yine her zamanki çevresidir. Aydın bir kimse ise, sadece yasalara uyularak aşağı tabakadan biriyle aynı cezaya çarptırılmakla, çok defa ötekine göre daha zararlı çıkmıştır. Artık tam bir yoksunluğa katlanıp alışkanlıklarının çoğundan vazgeçmek, onu doyurmayacak bir çevreyle ilişki kurmak, bir türlü alışamayacağı bir havayı solumak zorundadır. Şimdi sudan karaya atılmış bir balık gibidir. Böyle bir adama, yasanın kendisi için uygun gördüğü ceza on kat daha ağır gelir. Bu, bir gerçektir. Hatta, üzerinde fedakarlık yapılacak şeyler sadece maddi olsa bile...

Evet, Polonyalılar aramızda ayrı bir grup meydana getirirdi. Altı kişilik ayrı bir kitleydiler. Hiç kimseye karşı en ufak bir yakınlıkları yoktu. Kışlamızın bütün tutukluları arasında yalnızca bir Yahudi’yi severlerdi. İhtimal bu da, Yahudi’nin onları eğlendirmesinden ileri geliyordu. Bununla birlikte tutuklular, hep alaya almalarına rağmen, bu Yahudiciği pek de severlerdi. Bir taneydi bizde. Şimdi bile hatırlayınca gülmekten kendimi alamıyorum. Onu, her görüşümde Gogol’ün “Taras Bulba”sındaki Yahudi Yankel aklıma gelirdi. Yankel, Yahudi karısıyla geceleyin yük dolabına girmek üzere soyununca, tıpkı yumurtadan çıkmış bir civcive benzemişti. İşte bizim Yahudi İsay Fomiç de tıpkı tüyleri yolunmuş bir civcive benziyordu. Elli yaşlarında bir adamdı. Kısa boylu, cılızdı. Kurnaz olmakla birlikte zeki değildi. Saldırgan, patavatsız ve kavgacıydı, ama son derece korkaktı. Yüzü birtakım çizgilerle, kırışıklarla doluydu. Alnında, yanaklarında, ceza meydanında vurulan sürgün damgası vardı. Onun, altmış kırbaca nasıl dayandığına bir türlü aklım ermedi. Katil suçuyla sürülmüştü. Başka Yahudiler’in bir doktordan sağlayıp kendisine hemen cezadan sonra verdikleri bir reçeteyi hiç yanından ayırmazdı. Bu reçeteyle alınacak merhem, hükümlülere vurulan damgayı iki hafta içinde çıkarıyordu. Cezaevinde bu merhemi kullanmaya cesaret edemeyen İsay Fomiç, on iki yıllık ceza süresinin bitmesini bekliyordu. Hapishaneden çıktıktan sonra bu reçeteden mutlaka faydalanacaktı.

Bir gün bundan konuşurken,

– Bu damgalar suratımda kaldıkça evlenemem. Oysa ki ben, evlenmeyi çok istiyorum, dedi.

İsay Fomiç’le iyi arkadaştık. Her zaman son derece neşeliydi. Sürgün hayatı ona ağır gelmiyordu. Kuyumculukla uğraşıyordu. Tek bir kuyumcusu olmayan şehirden boyuna sipariş yağıyordu. Böylece İsay Fomiç ağır işlerden kurtuluyordu. Şüphesiz, tutuklulara faizle, ipotekle para veren cezaevi tefecisi ondan başkası olamazdı. Benden önce gelmişti. Polonyalılar’dan biri, onun cezaevine gelişini uzun uzun anlatmıştı. Bu gülünç olayı size ilerde anlatacağım. Zaten İsay Fomiç’in üzerinde birkaç kere daha duracağım.

Şimdilik kışlamızın geri kalan tutuklularına gelelim: Önce dört ihtiyar “Naçetçik” ki, Starodubov köylerinden gelen ihtiyar da aralarındaydı. Bundan başka iki, üç asık suratlı Ukraynalı ile ince yüzlü, sivri burunlu yirmi üç yaşında olmasına rağmen sekiz cana kıymış bir hükümlü vardı. Sonra da, içlerinden biri kışlamızın adeta soytarısı olan, bir kalpazan grubu geliyor... Sonunda, suratsız, kafaları tıraşlı, çirkin ve ağzını açmayıp etrafına kıskançlıkla, nefretle bakan birkaç mahpus daha vardı. Görünüşe göre, daha uzun yıllar - sürgün süresince - böyle somurtup herkese düşmanca yan yan bakmaya karar vermişlerdi. Bütün bu anlattıklarımı, yeni hayatımın kasvetli ilk gününde, is ve duman, küfür, tarif edilmez hayasızlık, bozuk bir hava, pranga şıngırtısı, arsızca kahkahalar arasında belli belirsiz fark edebiliyordum. Ranzaya, kuru tahta üzerine uzandım. Başımın altına da elbisemi koydum. Henüz yatağım yoktu. Üzerime gocuğumu çektim. Ama bu ilk günün dehşet verici, beklenilmedik etkileri beni o derece hırpalamış, bitkin düşürmüştü ki uzun zaman gözlerimi kapayamadım. Artık yeni hayatım başlıyordu. Hiç tahmin etmediğim, hiç aklıma gelmeyen neler bekliyordu beni kimbilir...

***

Cezaevine gelişimden üç gün sonra işe koyulmamı emrettiler. İçinde yaşadığım garip duruma göre o gün olup bitenler hiç de olağanüstü sayılmaz. Bununla birlikte, hizmete başladığım bu ilk gün, benim hiç aklımdan çıkmaz. O günlerde, benim için her şey yeni olduğundan, aşırı bir merakla incelemelerime devam ediyordum. İlk üç günü pek sıkıntılı geçirdim. İkide bir, kendi kendime: “İşte burada yıllarca kalmak zorundayım; işte şimdi, hiç istemeyerek, kederler içinde bulunduğum bu köşeden yıllar sonra ayrılırken belki de burayı arayacağım,” diyordum. İçimde, yaramı devamlı kurcalayıp verdiği acıdan zevk alma ihtiyacı vardı. Felaketimin bu derece büyük olduğunu gördükçe adeta zevk duyuyordum. Yılların beni bu köşeyi de arayacak hale düşürmesi ihtimalinden iğreniyordum. İnsanın, ne derece büyük olursa olsun, her türlü felakete alışıvermesi, ürkütüyordu beni... Ama bütün bunlar şimdiden düşünülecek şeyler değildi. Şimdi, çevremde her şey aykırı, her şey korkunçtu. Belki de her şey böyle değildi de bana öyle geliyordu. Hükümlü arkadaşlarımın beni vahşi bir merakla seyretmeleri, çevrelerinde birdenbire türeyen bir soylu acemiye gösterdikleri bazen düşmanlığa varan aşırı sertlik, beni o derece hırpaladı ki bir an önce işe başlamak istedim. Hiç olmazsa durumumun bütün kötülüğünü bir an önce öğrenir, herkesin yaşayışına ayak uydurmaya çalışırdım. Tabii, o sıralarda pek açık olan birçok şeyi, durumun bütün kötülüğüne rağmen memnunluk verebilecek bazı olayları, bir türlü fark edemiyordum. Bununla birlikte, rastladığım birkaç ilgi çekici ve sevimli yüz, bana bu ilk üç günde epey kuvvet vermişti. En çok yakınlık gösteren Akim Akimiç’ti. Ama diğer hükümlülerin somurtkan, kinci suratları arasında da birkaç iyi, birkaç neşeli yüz seçebildim. Kendimi avutmak için, “İşte her yerdeki gibi, burada da kötü insanların yanında iyi insanlar da bulunuyor...” diye düşündüm. “Kimbilir, belki bunlar da diğer insanlardan, yani cezaevi duvarları dışındakilerden pek kötü değildir...” Bir yandan böyle düşünüyor, bir yandan da düşüncemde yanıldığımı sanarak başımı sallıyordum. Tanrım, bu tahminimde ne kadar da haklıymışım...

Kışlamızda, ancak yıllar sonra tam anlamıyla anlayabildiğim bir hükümlü arkadaşım vardı. Sürgün hayatım boyunca hep beraber, hep yan yanaydık. Bu hükümlü, Suşilov’du. Biraz önce cezaevi dışındaki insanlar kadar iyi olan hükümlülerden söz açınca aklıma hemen o geldi. Bana hizmet ediyordu. Ondan başka bir hizmetçim daha vardı. Bu, Akim Akimiç’in bana çok eskiden tavsiye ettiği Osip adlı bir hükümlüydü. Hükümlüler için verilen yemeği yiyemediğim için, eğer durumum müsait olursa ayda otuz kopek karşılığında Osip bana her gün ayrı yemek yapacaktı. İki mutfağımız için gerekli dört aşçı, tutuklular arasından seçilirdi. Ama seçilenler, isterlerse bu görevi kabul etmeyebilirlerdi. Kabul etseler de istedikleri zaman işi bırakabilirlerdi. Osip, işte bu dört aşçıdan biriydi. Aşçılar işe gitmezlerdi. Görevleri, ekmek ve yemek pişirmekten ibaretti. Hükümlüler arasında onlara “striyapka” (aşçı kadın) denirdi. Bunu, aşçıları küçük gördüklerinden değil, kendilerine göre hoş bir şaka yapmış olmak için söylerlerdi. Zaten mutfağa ayrılanlar akıllı, az çok namuslu insanlardı. Bunun için işe alanların da bu şakaya aldırdıkları yoktu. Osip, hemen hemen her zaman aşçı seçilirdi. Böylelikle arka arkaya birkaç yıl alıcılık yaptı. Bazen, canı çok sıkılır da şarap kaçakçılığı yapmak isteği pek şiddetlenirse, bir süre işini bırakırdı. Sürgüne kaçakçılık suçuyla geldiği halde eşi az bulunur, namuslu, ahlaklı bir adamdı. Nedense, sopadan müthiş korkardı. Sakin, sessiz, herkesle tatlı tatlı konuşur, hiç kimseyle hiçbir zaman kavga etmezdi. Ama bütün korkaklığına rağmen, eski mesleğine karşı duyduğu aşırı istek yüzünden, şarap kaçakçılığından bir türlü vazgeçemiyordu. Osip de, diğer aşçılar gibi şarap satardı, ama korkaklığı yüzünden işi, başkaları, mesela Gazin kadar geniş ölçüde değildi. Osip’le benim aram çok iyiydi. Yemeğimi kendim alıyordum ama bu, bana pek pahalıya mal olmuyordu. Yemek masrafım, ayda bir gümüş rubleyi geçmezdi. Ekmeğim, cezaevi ekmeğiydi. Bazen çok acıkınca, verilen çorbadan içerdim. Ama sonraları sçi denilen çorbaya karşı duyduğum tiksinti geçti. Osip her gün benim için bir funt et aldırırdı. Kışın etin funt’u 20 paraydı. Çarşıya et almak için her kışlanın kendi malûlü giderdi. Bunlar, çarşı pazardan, tutukluların günlük ihtiyaçlarını, çok az bir bahşiş karşılığı sağlarlardı. Bunu kendi rahatları için yaparlardı. Yoksa cezaevinde kimsenin kendilerini rahat bırakmayacağını bilirlerdi. Böylelikle malûller eliyle cezaevinde şarap bir yana; tütün, yerli çay, et, kalaç vb. birçok şey kolayca bulunurdu. Şarabın, malûller eliyle sağlanmasına zaten karışılmazdı. Bununla birlikte, cezaevine giren şaraptan arada bir onlara da sunulurdu. Osip, birkaç yıl bana sadece her gün bir parça et kızartması verdi. Artık, bu etin nasıl kızartıldığını Tanrı bilir. Ama, işin asıl önemli yanı, bu birkaç yıl içinde Osip’le hemen hemen bir kere bile şöyle uzunca konuşmamış olmamızdı. Çok defa onunla konuşmaya başlardım; fakat Osip bir türlü konuşmamızı sürdürmeyi beceremezdi. Ya birdenbire aptal aptal sırıtıverir, ya da sadece bir evet ya da hayır diyerek konuşmayı keserdi. İnsanın, bu yedi yaşındaki Herkül’ü garip bulmaması mümkün değildi.

Bana yardım edenler arasında Osip’ten başka, bir de Suşilov vardı. Onu ne çağırmış, ne de aramıştım. Kendisi beni buldu, bana bağlandı. Hatta bunun nasıl olduğunu da hatırlamıyorum. Bana hizmet etmeye çamaşırımı yıkamakla başlamıştı. Kışlanın arkasında büyük bir bulaşık çukuru kazılmıştı. İşte bu çukurun üstünde, beylik teknelerde tutukluların çamaşırı yıkanırdı. Suşilov, bundan başka, gönlümü kazanmak için bin türlü işime koşuyordu. Çayımı kaynatıyor, ceketimi tamire götürüyor, ayda dört defa kunduramı cilalıyor, buna benzer daha birçok yararlı işler yapıyordu. Hizmetime büyük bir çabayla, telaşla, işi başından aşmış bir tavırla koşardı. Kısacası, yaşayışını hayatıma uydurmuştu. Her türlü işimden sorumlu gibiydi. Ortak hayatımızı o derece benimsemişti ki

– Şu kadar gömleğiniz var... Ceketiniz yırtıldı... demezdi de,

– Bizde şu kadar gömlek var... Ceketimiz yırtıldı... diye konuşurdu.

Her zaman gözümün içine bakardı. Herhalde, bunu hayatında biricik görev sayardı. Hiçbir sanat -tutukluların dediği gibi- zanaat sahibi değildi. Büyük ihtimalle elindeki birkaç kopeği yalnızca benden sağlamıştı. Hizmetlerini, durumumun elverdiği ölçüde, yani, hayli az bir parayla ödüyordum. Bununla birlikte, Suşilov, hiçbir zaman itiraz etmez, hep memnun kalırdı. O, bir kimsenin hizmetinde olmadan yapamazdı. Efendi olarak beni seçmesinin sebebi ise, benim başkalarına göre daha nazik ve hizmetin karşılığını vermede daha adaletli olduğumu gördüğündendi. Suşilov da, hiçbir zaman zenginleşip durumunu düzeltemeyenlerdendi. O da, geceleri beş gümüş kopek karşılığında kışlanın dehlizinde, soğuktan tir tir titreyerek “meydan”lar bekleyip, görevinde kusur yaptıkça hatasını sırtıyla ödeyenlerdendi. Böylelerinden, daha önce, ayrıca söz etmiştim. Suşilov gibilerin asıl özelliği, her zaman, her yerde, hemen hemen herkesin önünde kendilerini küçültmek, genel işlerde ikinci bile değil, üçüncü derecede kalmaktır. Yaradılışları bunu gerektiriyordu. Suşilov, çok zavallı bir adamcağızdı. Sessiz, boynu bükük, hatta her zaman dayak yemiş gibi görünen bir hali vardı. Oysa ki aramızda kimse ona el kaldırmazdı. Ondaki bu ezilip büzülme de yaradılıştandı. Nedense ona her zaman acırdım; içimden bir acıma duymadan bakamazdım ona... Ama bunun sebebini, kendim de bilemiyordum. Onunla da doğru dürüst konuşmak mümkün değildi. Ağır bir iş saydığı konuşmayı bir türlü beceremiyordu. Ancak birkaç kelimelik, konuşmamızın sonunda ona bir görev verir ya da bir yere yollarsam, o zaman canlanır, neşeleniverirdi. Suşilov’un, hizmetime koşmaktan sevinç duyduğuna artık iyice inanmıştım. Ne uzun ne kısa, ne güzel ne çirkin, ne genç ne de ihtiyar, biraz çopur ve oldukça sarışın bir adamdı. Onunla ilgili açık ve kesin bir bilgim yok. Yalnız, tahminlerime göre, Sirotkin ve arkadaşları soyundandı. Eminim ki bu ahlaksızlığı sadece şaşkınlığından ve hımbıllığından yapıyordu. Tutuklular, bazen Suşilov’la alay ederlerdi. Hele onun, kafile Sibirya’ya gelirken yolda sadece bir mintanla bir gümüş ruble karşılığında başkasının yerine geçmesine pek takılırlardı. Başkasının yerine geçmek, yerine geçilen kimsenin kimliğine bürünerek onun alın yazısını kendi alın yazısı kabul etmek demektir. Bu, pek garip, pek imkânsız da görünse doğrudur. Bu düzen, benim zamanımda bile Sibirya’ya sürülen tutuklular arasında birtakım belli, gelenekleşmiş şartlar gözetilerek sürdürülüyordu. Önceleri, böyle bir şeyin yapılabileceğine bir türlü aklım yatmıyordu. Sonunda, bunları görünce inanmak zorunda kaldım.

Bakınız bu nasıl olur: Sibirya’ya sevk edilen tutuklular, tek bir kafile halindedir. Bunların cezaları çeşit çeşittir. Kimi ağır hapis cezasına, kimi fabrikada çalışmaya, kimi de doğrudan sürgüne mahkûm edilmiştir. Fakat hepsi birlikte yollanır. Yolda, mesela, Perm eyaletine gelince, sürgünlerden biri başkasının yerine geçmek ister. Adam öldürmeden veya başka ağır bir suçtan hüküm giymiş olan, diyelim ki, Mihaylov’un, uzun yıllar sürgünde kendini çürütmek işine gelmiyor. Kendisi, açıkgöz, bu işte pişmiş, tecrübeli herifin tekidir. Kafilesinde, daha hafif cezalı, şaşkın, kendi halinde bir tutukluyu gözüne kestirir. Böyle birinin cezasına, yani fabrika veya kısa süreli sürgüne ve hatta süresi az olan ağır hizmete bile dünden razıdır. Nihayet, işte karşısında Suşilov, bir mülk sahibinin uşaklarındandır; cezası da sadece sürgündür. Suşilov gibilerinde para denilen şeyi aramak doğru olmaz. Bin beş yüz verstlik yol onu bitirdiği, verilen yiyeceklerle yarı aç yarı tok durumda olduğu, şunun bunun hizmetine yok pahasına koşmaktan yorulduğu halde, yine yürümeye devam eder. Mihaylov, Suşilov’la konuşmaya başlar. Önce dost, sonra da arkadaş olurlar. Sonunda durdukları bir zaman Mihaylov, Suşilov’a şarap sunar, sonra da ona kendi yerine geçmesini teklif eder.

– Ben de sürgüne gidiyorum; ama bildiğin sürgüne değil. Şu “ayrı bölüm”e ayrıldım. Gerçi o da sürgün, ama “ayrı” olduğuna göre, herhalde orası daha iyidir...

Petersburg’daki bazı büyük yöneticilerin bile bu ayrı bölüm hakkındaki bilgileri pek azdı. Neresi olduğu tam olarak bilinmemekle birlikte, Sibirya’nın ancak yetmiş kadar tutuklusu bulunan tenha bir köşesiydi. Sibirya’da eskimiş, burasını iyi bilen bazı kimselerle karşılaşmıştım. Onlar bile, “ayrı bölüm” diye bir şeyin varlığını ilk defa benden duyuyorlardı. Ceza yasasında sadece bununla ilgili beş altı satır vardır. “Sibirya’da en ağır hizmete mahkûm olanlar için bir yer kuruluncaya kadar filan cezaevi nezdinde en önemli tutuklular için ayrı bir bölüm bulunacaktır.” Bu bölümün mahpusları bile, orada ne kadar zaman yatacaklarını bilmezlerdi. Kanunda da süre hakkında bir kayıt yoktu. “En ağır hizmete mahkûm olanlar için bir yer kuruluncaya kadar...” denmişti; o kadar... Bu da, doğrudan doğruya, bu gibi suçluların sürgünde temellileşmesinden başka bir şey değildi. Şu halde, Suşilov’un, bütün kafilenin, hatta oraya sürülen Mihaylov’un bile ayrı bölüm hakkında en ufak bilgisi olmaması normaldi. Ama, çok ağır suçu yüzünden şimdiye kadar üç dört bin verst gibi uzun bir yol yürüyen Mihaylov, ayrı bölümün nasıl bir yer olacağını tahmin edebilirdi belki. Elbette ki onu gönderdikleri yer öyle gösterişli bir yer olmayacaktı... Zaten Suşilov sadece sürgüne gidiyordu. Bundan daha iyi bir fırsat olamazdı.

– Sen benim yerime geçer misin Suşilov?

Suşilov, keyfi yerinde; zaten saf, iyi kalpli... Ona yakınlık gösteren Mihaylov’a karşı şükran ve minnet duyduğu için bu teklifi geri çevirmeye cesaret edemiyordu. Hem de kafile arkadaşlarından böyle bir tutuklunun bir diğerinin yerine geçtiğini duymuştu. Bununla beraber, bu teklifte olağanüstü, yapılmayacak bir şey yoktu. Anlaştılar. Vicdansız Mihaylov da, aşırı saflığından yararlanıp sadece bu kırmızı mintanla bir gümüş ruble karşılığında Suşilov’un kimliğine sahiplendi ve bunları hemen tanıklar yanında ona, Suşilov’a, teslim etti. Ertesi gün Suşilov artık sarhoş değildir. Ama ona yine içirirler. Zaten reddedecek halde değildir ki... Gümüş rubleyi de, kırmızı mintanı da satıp, eline geçen parayı içkiye vermişti. Razı değilse, parayı geri versin bakalım. Ama zavallı Suşilov koca gümüş rubleyi nereden bulup da versin?... Hem anlaşmayı bozup hem de parayı vermemeye kalkışsa, derhal çevreden tehditler yağmaya başlar. Zaten bu konuda onlar son derece titizdirler. Verilen söz mutlaka tutulmalıdır. Bunu sağlamaya bütün güçleriyle çalışırlar. Rahat bırakmazlar, bayıltıncaya kadar döverler ve hatta öldürürler... En azından, büyük bir korku verirler.

Gerçekten, tutuklular topluluğu bu işte tek bir kez hoşgörülü davransa, bu birbirinin yerine geçme düzeni kökünden ortadan kalkardı. Tutuklular bunu kendi (ortak davaları olarak benimsemeselerdi, verilmiş bir sözün tutulmaması veya parayı aldıktan sonra bir pazarlığın bozulması halinde kime şikâyet edilebilirdi? İşte şimdi Suşilov’un kafilesinin onun Mihaylov’la olan anlaşmasını korumaya kararlı oldukları görülüyor. Nihayet Suşilov, yalvarsa da yakarsa da işe yaramayacağını görünce, sessizce katlanma kararını verdi. Durumdan bütün kafile haberdar edildi. Bazı gereken kimselere hediye verilip içki ziyafetleri göz ardı edilmedi. Doğaldır ki, böylelerine, bilmem hangi cehennemin dibine gidenin Mihaylov veya Suşilov olması vız gelir; hele şarabı içip çeşit çeşit ikram gördükten sonra. Onlardan istenen sadece, susmaktır. Bundan sonra ilk durakta yapılan yoklamada, sıra Mihaylov’a gelir:

– Mihaylov! Suşilov:

– Benim!... diye seslenir.

– Suşilov!

Bu defa Mihaylov bağırır:

– Benim!

Ve yola devam ederler. Her şey olup bitmiştir. Bunu artık kimse ağzına bile almaz. Tobolsk’ta tutukluları sınıflara ayırırlar. “Mihaylov” serbest sürgüne ayrılır. “Suşilov” ise, çift muhafız arasında ayrı bir bölüme yollanır. Bundan böyle de en ufak itirazın yeri yoktur. Hem de nasıl kanıtlanabilir?... Böyle bir dava kimbilir kaç yıl sürer? Sonunda ne çıkar? Ya tanıklar nerede?... Olsalar bile, inkâr edeceklerdir. Böylece Suşilov bir gümüş rubleyle kırmızı mintan karşılığında “ayrı bölüm”e geldi.

Tutuklular Suşilov’la alay ederlerdi. Boş bulunup, hafif bir cezayı ağırıyla değiştirmek şekliyle avlanan enayileri pek aşağılık gördükleri halde, Suşilov’la alay etmiyorlardı. Onları asıl güldüren, Suşilov’un bütün bu zahmete yalnızca bir kırmızı mintanla bir gümüş ruble uğruna katlanmış olmasıydı. Çünkü kendi kimliğini başkasının almasına razı olanlar, bunu, her zaman büyük bir ücret karşılığında yaparlardı. Hatta onlarca rubleliğe çıkanlar da bulunurdu. Tabii bu para o şartlar altında azımsanacak bir miktar değildir. Her şeye rağmen Suşilov o kadar sessiz, o kadar silik ve herkes tarafından önemsiz sayılırdı. Tutuklular, onunla alay etmekten pek zevk almazdı.

Suşilov’la birkaç yıl gibi oldukça uzun bir zamanı beraber geçirdik. Bana gitgide daha fazla bağlandı. Bunun farkında olmamam mümkün değildi. Çünkü ben de ona çok alışmıştım. Ama bir gün, - bu yüzden kendimi asla bağışlayamayacağım - ondan istediğim bir işi yapmadığı için kendisini azarladım. Bununla birlikte benden o işi yapması için biraz para da almıştı.

Ona kızıp, acı sözler söylemek kalpsizliğinde bulundum:

– Parayı almayı biliyorsun ama işe gelince yok... dedim.

Suşilov hiç cevap vermedi. Gönderdiğim yere koştu, işimi yaptı. Ama o günden sonra birdenbire pek kederli, canı sıkkın bir hal aldı. İki gün böyle geçti. Bu durumun söylediğim sözler yüzünden meydana geldiğini sanmıyor, bunu, Anton Vasilyev adında bir mahpusun kendisini küçük bir borç yüzünden sıkıştırmasına bağlıyordum. “Herhalde parası yok, benden de istemeye cesaret edemiyor...” diye düşündüm.

Bu olaydan üç gün sonra ona,

– Suşilov, dedim. Galiba Anton Vasilyev için benden para isteyecektin. Al.

Ranzada oturuyordum. O da, yanımda, ayaktaydı. Para vermeme, zor durumda bulunduğunu anladığıma şaşırmıştı. Çünkü, kendi fikrince, son günlerde benden fazlasıyla para almış, bir daha vereceğimi hiç ümit etmemişti. Önce, uzattığım paraya, sonra bana baktı; birdenbire başını çevirdi, dışarı çıktı. Bu durum beni şaşırttı. Peşinden gittim, onu kışlaların arkasında buldum. Cezaevinin duvarı yanında, yüzü duvara dönük duruyordu. Duvara eliyle dayanmış, yüzünü de tahtalara yapıştırmıştı.

– Neyin var Suşilov? diye sordum.

Yüzüme bakmıyordu. Neredeyse ağlayacaktı. Şaşırdım. Benden tarafa bakmaya çalışarak, kısık sesle:

– Aleksandr Petroviç... dedi. Ben... Size... Para için... Para için sanıyorsunuz... Ben... ben... eeh!... diye kekeledi. Yine duvara döndü. O kadar hızla döndü ki alnı tahtaya çarptı, hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Sürgünde ağlayan bir adamı ilk defa görüyordum. Suşilov’u güçlükle teselli edebildim. O günden sonra bana daha büyük bir gayretle hizmet etmeye, beni “gözetmeye” başladı. Ama çok zor anlaşılan bazı hallerinden, söylediğim o acı sözleri hiçbir zaman unutmadığını anlamıştım. Başkaları onunla alay ediyor, onu her fırsatta hırpalıyor ve bazen de onu azarlıyorlardı. Buna rağmen Suşilov onlarla samimi arkadaş gibiydi; hiçbir zaman gücenmiyordu onlara... Evet, bir adamı uzun yıllar yanında bulunduktan sonra bile anlamak çok zor oluyor. İşte bunun için, ilk zamanlar, sonraları olduğu gibi, çevremi gerçek haliyle görememiştim. Yine bunun içindir ki, her şeyi doyulmaz bir dikkat ve merakla incelediğim halde, burnumun ucunu görememiştim.

Tabii, ilk zamanlar dikkat ettiğim, beni etkileyen olaylar, sadece çok belli başlı olanlardı. Onlar da, belki o sıradaki düşüncelerim doğru olmadığı için içimde ümitsizlik, keder uyandırıyordu. Buna, benden biraz önce cezaevine gelen tutuklu A. ile karşılaşmamı örnek olarak göstereceğim. A. ile daha cezaevine varmadan önce de karşılaşacağımı biliyordum. Bu adam, sürgünde geçirdiğim ilk ve en zor günlerimi bir kat daha güçleştirmiş, sıkıntılarımı daha da artırmıştı. Ondan söz etmeden geçemeyeceğim.

Bir insanın ne dereceye kadar düşüp alçalabileceği, A.’da pek iyi görülüyordu. Zorluk çekmeden ve pişmanlık duymadan bütün ahlak duygularını öldürebilmenin en canlı örneğiydi. Kendisi bir soyluydu. Mevki komutanımız binbaşıya cezaevinde olan biteni jurnal etmesinden, binbaşının emireri Fedka ile arkadaşlığından daha önce söz etmiştim. Hikâyesi kısaca şuydu: Hiçbir okulu bitirmemişti. Ahlaksızlığını, aşırı hareketlerini hoş görmeyen ailesiyle arası açılmış; Moskova’dan Petersburg’a geçmiş. Petersburg pastahanelerinde ve Meşçanskaya’lardaki eğlence yerlerinde o derece düşmüş ki, hayli zeki olan bu çocuk, çılgınca, anlamsız bir işe atılmış; alçakça bir jurnalciliğe karar vermiş. Âdi, ahlaka aykırı hırslarını tatmin edebilmek için haksız yere on kişinin kanına girmiş. Ama olay çabucak anlaşılmış, A. yi yakalamışlar. Suçsuz kimseleri ihbar edip bir dolap çevirmek istediği anlaşılarak on yıl süreyle Sibirya’ya, cezaevimize gönderilmiş. Henüz çok gençti. Hayat onun için henüz başlıyor denebilirdi. Hayatındaki bu müthiş değişiklik onda bir mücadele, bir isyan duygusu uyandırmış olmalıydı. Halbuki A., hayatının aldığı bu yeni şekle sıkılmadan, sessizce razı oldu. isyan duymadı. Onu, çalışmaya mecbur olmak, pastahanelerden ve Menşçankaya sokağından ayrılmaktan başka bir şey üzmemişti. Hatta sürgünü rezillik ve alçaklıklarını yapmak, daha kolay başarabilmek için uygun bir araç kabul ederdi. Mademki “Sürgün” damgasını yemişsin, artık her türlü ahlaksızlığı yapabilirsin. Artık ayıp denen bir şey filan kalmamıştır. İşte, tam olarak böyle düşünüyordu. Bu düzenbaz yaratığın varlığını her zaman tabiatın bir hatası saymışımdır. Ben, korkunç katiller, ahlak düşkünleri, astığı astık, kestiği kestik insanlar arasında da epey bulundum. Bununla birlikte hiçbirinde A.daki adiliğe, en küstahça terbiyesizliğe, tam bir alçaklığa rastlamadım. Bizde, soylulardan, bir baba katili vardı. Ondan daha önce de söz etmiştim. Tavır ve hallerinden, onun bile A. dan daha insan olduğuna inanmıştım. Cezaevi hayatım boyunca A., gözümde, dişi, midesi olan, en kaba, en hayvanca zevklere doyumsuz arzu ile bağlı bir et yığınıydı. Zevklerini gidermek için kılı kıpırdamadan insan öldürebilecek yaradılıştaydı. Yeter ki yaptığı örtbas edilsin, herhangi bir sıkıntı olmasın. Bütün bunları hiç büyütmeden söylüyorum. A.nın içini öyle iyi tanımışımdır ki... O, bir insanın maddi yönünün, her türlü kanun ve kuralı yok sayarak, ne dereceye kadar durdurulamayacağının en iyi örneğiydi. Hele onun şu sürekli alaycı sırıtışından öyle nefret ederdim ki!... Bu, iç alemi, Quasimodo’nun yüzü kadar çirkin bir yaratıktı. Ama bütün bu kötü tarafları yanında, A. kurnaz, zeki, güzel, hatta biraz okumuş, birçok alanda bilgi sahibiydi. Hayır! Yangın, veba, kıtlık bile böyle bir adamın toplumda bulunmasından daha iyidir. Daha önce de söylediğim gibi, bazı tutuklular cezaevinde o derece alçalmışlardı ki, ortalık casus ve fitneci dolu olduğu halde, diğer tutuklular bu duruma hiç ses çıkarmıyorlardı. A. ile herkes dosttu ve onunla çok iyi geçiniyorlardı. Hele sarhoş binbaşımızın kendisine yaptığı iltifatlar bütün tutukluların gözlerinde A.’nın önemini, değerini bir kat daha artırmaktaydı. Aynı zamanda A., binbaşıyı, kendisinin iyi resim yaptığına inandırmıştı. (Tutuklulara da, kendini hassa alayı teğmenlerinden diye tanıtmıştı) Binbaşı, A.’yı evinde çalıştırmak üzere çağırttı. Bunu, portresini yaptırmak için istemişti. İşte A., orada binbaşının emireri Fedka ile arkadaş oldu. Fedka’nın adeta efendisini avucunda tutmasının cezaevi hayatının gidişi üzerinde büyük etkisi vardı. Sarhoş haldeyken, binbaşı tarafından “casus, fitneci” diye küçük görülmesine rağmen, A, yine onun emri ile devamlı bizleri gözetleyip efendisine gizlice söylemekten geri durmazdı. Çok defa dayak ve küfür arasından sonra binbaşı, sandalyeye oturur, A.’ya portresini yapmaya devam etmesini emrederdi. Binbaşımız, galiba, A.’yı, adını duymuş olduğu Brülov(1) kadar ünlü bir ressam sanıyordu. Buna rağmen, kendisinin onu tokatlama hakkına sahip olduğunu görüyordu. Çünkü, “Sen sürgün mahkûmu, ben de senin yöneticinim. Brülov’dan daha büyük ressam olsan da benim keyfim ne isterse onu yapacaksın...” diye düşünürdü. Bundan başka, A. ya çizmelerini çıkarttıran ve yatak odasında geceleri kullanılan birtakım kaplarını temizlettiren binbaşı, bu adamın büyük bir sanatçı olduğu düşüncesinden uzun zaman vazgeçmemişti. Portre üzerindeki çalışma ise uzadıkça uzuyor, aşağı yukarı bir yıldan beri sürüyordu. En sonunda binbaşı, aldatıldığının farkına vardı. Resmin bitmek şöyle dursun, günden güne kendisinden tamamıyla farklı hale geldiğini görünce sinirlendi, ressamı dövdü. Ceza olarak da onu, cezaevinin en zor işlerine gönderdi. A., çok üzülmüştü. İşsiz geçen günleri, binbaşının sofrasındaki artıklardan yararlanmayı, dostu Fedka’yı ve binbaşının mutfağında geçirdikleri eğlenceli saatleri çok arıyordu. Binbaşıyla A.’nın arası açıldığı için A.’nın binbaşıyla devamlı ispiyonladığı M.de biraz daha rahat nefes alabilecekti. Bu ispiyonlamanın sebebine gelince; A. nın cezaevine gelişi sırasında M. tutuklulara düşüp kalkmadan kaçınıyor, onlara korku ve tiksinti ile bakıyordu. O sıralarda kendisinde zerre kadar iyimserlik yoktu. Tutuklular da ona aynı nefretle karşılık veriyorlardı. Genellikle, M. gibi insanlar için hapishane hayatı, çok kötüdür. M., A.’nın cezaevine geliş sebebini bilmiyordu. A. ise, M.’nin içini kolayca okuduğundan, onu, sürülmesi sebebinin jurnalcilikle ilgisi olmadığı ve bu sebebin ötekinin suçuna yakın bir kabahat olduğu konusunda zorluk çekmeden kandırabildi. M., kendi gibi bir arkadaş, bir dost bulduğuna çok sevinmişti. Ona bütün kalbiyle bağlandı. Sürgünün ilk günlerinin, A. için çok acı olacağını düşünerek, onu teselli etti. Cebinde kalan son parayı ona verdi; yemeğini, en önemli eşyasını paylaştı onunla... Ama A., M. asil olduğu, her türlü adilik ve alçaklığı sevmediği, kısaca, kendine benzemediği için, ondan tiksindi.

M., önceki konuşmaları sırasında ona cezaevi ve binbaşı hakkında ne söylediyse, ilk fırsatta nefesini binbaşıya anlattı. Bundan sonra binbaşı M.’ye düşman oldu. Onu elinden geldiği kadar ezip hırpalamaya başladı. Kale kumandanının nüfuzu olmasaydı, M., mutlak bir felâkete kurban gidecekti. A., adiliği ortaya çıktıktan sonra, M.’nin karşısında hiç utanmadı. Aksine, karşılaştıkları zaman yüzüne alayla bakmaktan pek hoşlanırdı. Yapmaktan zevk aldığı bu hareketi M. birkaç kez bana göstermişti. Alçak kerata, bir gün, bir tutukluya birlikte ve koruma görevlisiyle anlaşarak kaçmıştı. Ama, bu kaçışı başka zaman anlatalım. A., ilk zamanlar, hikâyesini bilmediğimi sanarak, bana da yaltaklanmaya başlamıştı. Yine söylüyorum ki, sürgün hayatımın ilk günlerini benim için en çekilmez hale getiren oydu. İçine düştüğüm bu düzenbazlık ve alçaklık beni korkutuyordu. Her şeyi, herkesi A. gibi gördüğüm için, çevremi iğrençlikle dolu sanıyordum. Ama yanılmıştım.

Cezaevindeki ilk üç günümü büyük bir can sıkıntısı içinde, bazen dolaşmak, bazen ranzama uzanmakla geçirdim. Akim Akimiç’in gösterdiği güvenilir bir tutukluya, bana verilen beylik bezden, gömlek başına birkaç metelik vererek gömlek diktirdim. Akim Akimiç’in ısrarı üzerine bir de taşınabilir döşek aldım. Bu, keçeden bezle kaplanmış, incecik bir döşekti. Bir de yapağıyla doldurulmuş ve alışıncaya kadar epey zorluk çektiğim çok sert bir yastık aldım.

Akim Akimiç bu eşyanın sağlanması ile candan ilgileniyor, hatta kendisi de işe karışıyordu. Bana kendi eliyle, tutuklulardan, satın aldığım beylik kumaşla, eski elbise parçalarından bir de yorgan dikiverdi.

Süresini doldurmuş beylik eşya, tutuklunun malı olurdu. Tutuklular böyle eşyaları hiç zaman kaybetmeden yine cezaevi içinde okuturlardı. Ne kadar eski olursa olsun, kendine göre bir fiyatla her mala bir alıcı bulunurdu. İlk zamanlarda bütün bunlara pek şaşırmamıştım. Zaten bu, halk tabakasıyla ilk temasım sayılırdı. Ben de, birdenbire, sanki onlardanmışım gibi, bayağı bir sürgün oluvermiştim. İçimden kendimi onlardan saymadığım halde, hiç olmazsa kanun, şekil bakımından âdetlerimiz, fikirlerimiz, anlayışlarımız, geleneklerimiz ortak olmalıydı... O derece şaşkınlık içindeydim ki, önceleri bildiğim, duyduğum şeylerden bile büsbütün habersizmişim gibi geliyordu bana... Fakat gerçeğin etkisi bilinenlerden, duyulanlardan çok daha farklı oluyor. Mesela, önceleri başkalarının sırtından çıkmış paçavraların eşyadan sayılabileceğine ihtimal verir miydim? Öyle ki kendime bunlardan bir de yorgan diktirdim!

Tutukluların elbiselerinde kullanılan kumaşın cinsini tahmin etmek hayli zordu. İlk zamanlar, askeriyenin kalın yün kumaşları gibi duruyor, ama biraz eskiyince, adeta tülbent haline geliyordu. Sonra da parça parça oluyordu. Gerçi elbise bir yıl için veriliyordu, ama bu kadar bile zor dayanıyordu. Çünkü tutuklu çalışıp ağır yükleri taşırken elbiseyi çok hırpalıyordu. Gene üç yıl için verilen paltolar da bu süre içinde hem elbise, hem yorgan, hem de yatak işini görürdü. Gerçi bunlar sağlam şeylerdi. Bununla beraber yine de üçünü yani paltonun giyilme süresinin sonuna doğru adi bezle yamalanmış paltolar şeklinde döndüğü görülürdü. Çok eskimiş olanları bile, kırkar gümüş kopeğe atıldı. Daha iyi giyilenler, altmış, yetmiş gümüş kopek ederdi. Sürgünde ise bu epey bir para sayılırdı.

Daha önce de söylediğim gibi, cezaevinde paranın ayrı bir değeri, gücü vardı. Sürgünde, az da olsa, para sahibi birisi, büsbütün parasız olanlardan on kere daha az sıkıntı çekerdi. Oysa devlet, görünüşte paraya hiç ihtiyaç duyulmayacak derecede her şeyi sağlamıştır. Zaten, bundan dolayı, baştakiler “tutukluya bir de para vermenin gereksizliği” inancındadırlar. Oysa, tekrar ediyorum; eğer tutukluların ellerinde para elde edebilmek için hiçbir imkân olmasaydı, her türlü ihtiyaçları devlet tarafından sağlandığı halde cezaevinde ya çıldıracaklar, ya da sinekler gibi sessizce ölüp gideceklerdi. Belki de, yeniden, görülmemiş şekilde ağır birtakım suçlar işleyeceklerdi. Bunu kimi can sıkıntısından, kimi de bir an önce idam edilip yok olmak için ya da hiç olmazsa, (hapishanedeki söyleyişle) “kaderini değiştirmek” amacıyla yapacaklardı.

Tutuklu, kan ter içinde kalıp çalışarak veya hırsızlık, dolandırıcılık gibi çeşitli hileli yollarla elde ettiği parayı hesapsız bir çocuk savrukluğuyla harcarsa, bunu, dışardan göründüğü gibi, değerini bilmediği için yapmaz. Tutuklu, parayı aşırı bir hırsla sever. Fakat, eğer elindekini har vurup harman savurarak eğlenceler de ve içki meclislerinde harcarsa, bunun sebebi, uğrunda parayı hiç esirgemediği şeyleri, paradan daha üstün tutmasındandır.

Şu halde bir tutuklu için en önemli, paradan da önemli olan nedir? Özgürlük; veya hiç olmazsa onun hayali... Tutuklular, aşırı hayalci insanlardır. Bu konuyla ilgili bazı durumları sonra anlatırım. Şimdi de, sırası gelmişken söyleyeyim; inanır mısınız ben, “Şu süremi doldurayım, ondan sonra şunu, bunu yapacağım...” gibi sözleri büyük bir soğukkanlılıkla söyleyen yirmi yıla mahkûm olmuş pek çok sürgün gördüm.

“Tutuklu” kelimesi her ne kadar bundan sonra o insanın kendi isteğiyle hareket edemeyeceği anlamına gelirse de, bunun, tutuklunun kendi parasını istediği gibi harcayıp harcamamasıyla bir ilişkisi yoktur. Ne yüzüne vurulan damgalar, ne pranga, ne de dünyayla ilgisini kesen ve onu, kapalı kafes içinde, hayvana döndüren cezaevi duvarları; kendisine yasak edilmiş zevkleri tatmasına, şarap almasına, fırsat buldukça kadınlarla ilişkisine asla engel olamaz. Her zaman olmasa bile, arada sırada, yakın amirlerine, malûllere, hatta çavuşa, para yedirerek, kanun ve disiplin dışı hareketlerine göz yummalarını sağlayabilir. Bunu yaptıktan sonra bir de kabadayılık taslar. Arkadaşlarına, geçici bir zaman için de olsa, daha güçlü görünmek büyük bir zevktir onun için... Eğlenirken, ortalığı altüst edip önüne geleni dövme gücünü gösteren kalabalıklar oluşturur, cebinde parası olmayan diğer bir tutuklu arkadaşının yapmayı akıldan ve hayalinden bile geçirmeyeceği birçok şeyi kendisinin yapabileceğine inanır. Birçok tutuklunun, içmedikleri zamanda bile kabadayılık, kibirlik taslamaları, aslı olmasa da, kendilerini yüksek görmeleri belki de bundandır.

Arada bir yaptıkları eğlence alemlerinde kendine göre bir heyecan ve tehlike, tabii hayatla bir ilgi, pek az da olsa, bir özgürlük kokusu vardır. İnsan, özgürlüğü uğrunda neyini vermez ki? Boğazına ip geçirilmiş hangi milyoner bir soluk hava için milyonlarını harcamaz?

Bazen, cezaevi yöneticileri şaşırtan şunun gibi olaylar olur: Birkaç yıl çok uslu oturan, hatta diğerlerine örnek olan, hal ve hareketi yüzünden onbaşılığa seçilen tutuklu, durup dururken, sanki şeytan dürtmüş gibi, kafayı çekmiş, ortalığı kasıp kavurmuş ve hatta belki de bir cinayet işlemiştir. Bütün amirler şaşkınlık içindedirler tabii... Oysa bu, tutuklunun ezilmiş, sindirilmiş benliğinin isyanından ve küçüklüğe, şerefsizliğe karşı duyduğu nefretle, erkekliğini kaybetmiş bir ruhun baş kaldırışından başka bir şey değildir. Diri olarak gömülen, mezarda kendine gelince tabutun kapağını yumruklar, oradan kurtulmaya çalışır. Biraz düşünebilse, bütün çabalarının boşa gideceğini kolayca anlar. Gelgelelim o durumda kimin kafası işleyebilir ki?.. Burada bir noktaya daha temas edelim. Tutuklunun benliğini korumak için gösterdiği her çalışma suç sayılır. Madem bu yoldaki girişimi ona olumlu görülmemektedir, o halde, işlediği suçun ağır veya hafif olmasının değeri nedir? Eğleniyorsa, çılgıncasına eğlenir; bir kötülüğe niyetliyse, bunu çekinmeden cinayete kadar vardırır. Bir kere başladıktan sonra artık, tam anlamıyla kendini bırakmıştı.

En iyisi, işin bu duruma gelmemesini sağlamaktır. Ama bunu nasıl başarmalı?

5. BÖLÜM

İkinci Ay

Hapishaneye girdiğim sırada, biraz param vardı. Elimden alırlar şüphesiyle, üzerimde pek az para bırakmıştım. Ama her ihtimale karşı hapishanede yasak edilmemiş biricik kitabın -İncil cildinin- kapağı arasında, birkaç rublem saklıydı.

Bu kitabı, içindeki parayla birlikte, Tobolsk tutukluları hediye etmişlerdi. Herbiri, sürgünde on yıldan fazla kalmıştır. Sürgün hayatın her türlü zorluğunu küçümseyen bu adamların, mutsuz olan insanı kendilerine kardeş sayma gelenekleri vardı.

Sibirya’da hemen her zaman öyle insanlara rastlanır ki, hayatlarının tek amacı, mutlu olmayan insanları kardeşçe korumak, onlara hiçbir menfaat gözetmeden, kendi çocuklarıymış gibi acıyıp sevgi göstermektir. Bunlardan biriyle nasıl karşılaştığımı anlatmadan geçemeyeceğim.

Cezaevimizin bulunduğu şehirde, Nastasya İvanovna adında dul bir kadın vardı. Onu ne görmüştük, ne de herhangi birimiz onunla tanışmıştık. İşte bu kadının hayatta sanki sürgünlere yardım etmekten başka amacı yoktu. Bizleri daha fazla koruyup gözetirdi. Herhalde aile fertlerinden birinin başından böyle bir yıkım geçmiş, kendisine en yakın, en değerli kimselerden biri bizimkilere benzer bir suç yüzünden mahkûm olmuştu. Bu sebepten kadın, bize elinden geleni yapmaktan adeta mutluluk duyardı. Fakat, elinden de pek fazla bir şey gelmiyordu: çünkü kendisi de çok fakirdi. Bununla birlikte, cezaevi dışında bizi düşünen, bize bağlı olan bir dostumuz olması bize yetiyordu. Bizim için önemli birçok haberi ondan öğrenebilirdik.

Cezaevinden çıkıp bir başka şehre giderken ona uğradım, kendisiyle tanıştım. Varoşlarda, yakın akrabalarının evinde oturuyordu. Ne ihtiyar ne de gençti. Güzel sayılmamakla birlikte çirkin de denemezdi. Hatta okumuş olup olmadığı da anlaşılmıyordu. Ancak her hal ve hareketinden sonsuz bir iyilikseverlik, karşısındakini hoşnut etme, avutma, sevindirme arzusu sezilmekteydi. Bütün bunlar sakin, iyimser bakışlarında görülüyordu.

Evinde, o zamanki cezaevi arkadaşlarımdan biriyle bir akşam geçirdik. Kadıncağız gözümüzün içine bakıyordu. Biz güldükçe, o da güldü; her söylediğimizi destekledi. Nesi varsa ikram etti. Sofrayı çay, yiyecek ve birtakım tatlılarla donattı. Cebinde binlerce rublesi olsa, buna, sadece, bize ve cezaevindeki arkadaşlarımıza yardım edebileceğinden dolayı sevineceğine şüphem yoktu.

Ayrılırken, bize birer tabaka verdi. Bu tabakaları kartondan kendisi yapmıştı. (Nasıl yaptığını Allah bilir!) Kutuların üzerini, ilkokul matematik kitaplarının dışındaki renkli kâğıtlarla kaplamıştı. (Kimbilir, belki de bu kaplama işi için bir matematik kitabına kıymıştı). Tabakaların kenarları yaldızlı, ince bir şeritle çevrilmişti. (Bu yaldızlı kâğıdı da, belki, tabaklarımız için dışardan almıştı.)

Hediyeyi verirken özür diliyormuş gibi, sıkılgan bir tavırla:

– Cigara içiyorsunuz... Belki işinize yarar... dedi.

Duyduğuma, okuduğuma göre, başkasına karşı çok büyük bir sevgi duymak, biraz da ona karşı bencil olmakmış. Ama bu hareketin neresinde bencillik olduğunu bir türlü göremedim doğrusu...

Cezaevine geldiğim zaman fazla param yoktu, ama daha gelir gelmez bana başvuranlara para vermiştim. Öyle ki, kendilerini tanımadığımı, beni aldattıklarını zannederek, ikinci, hatta üçüncü defa gelenleri de boş çevirmemiştim. Onlara içten darılmak veya kırılmak elimden gelmiyordu. Yalnız şunu açıkça söyleyeyim ki budalaca kurnazlıklarıyla beni aptal, avanak yerine koyup beşinci defa para aldıktan sonra bir de alay etmeleri doğrusu zoruma gidiyordu. Mutlaka yalan ve kurnazlıklarıyla beni kafese koyduklarını sanıyorlardı. Oysa ki eminim, para vermeyip onları kovsaydım, bana daha çok saygı göstereceklerdi. Ama kızdığım halde, istediklerini vermemek elimden gelmiyordu. Kızmamın sebebi de hareketimin onlara karşı almayı önceden tasarladığım tavrıma tamamıyla ters olmasıydı. Bu çevrenin, benim için yepyeni bir çevre olduğunu anlıyordum. Daha uzun yıllar bu koyu karanlığa nasıl katlanacağımı bir türlü aklım almıyordu. Bununla birlikte kendimi alıştırmam gerekiyordu. Şüphesiz, her şeyden önce her hareketimin sağduyumla vicdanımın emrettiği şekilde olması kararını vermiştim. Ama bütün bunların düşüncede kaldığını, gelecekte birçok umulmadık olay karşısında bu düşüncelerimin iş alanında bir değeri olmayacağını çok iyi biliyordum. Bunun içindir ki her ne kadar Akim Akimiç’in direnmesi üzerine kışlada yerleşme işleriyle biraz oyalanıyorsam da, bir keder gitgide içimi kaplıyordu.

Bazı günler, kışlamızın merdiveni başında oturup işten dönen ve cezaevi bahçesiyle mutfak arasında ağır ağır gidip gelen tutukluları seyrederdim.

“Ölü bir ev!” diye düşünürdüm. Tutuklulara dikkatle bakar, yüzlerini, hareketlerini inceleyerek, onların nasıl insanlar olduklarını, huylarını anlamaya çalışırdım.

Bazıları kaşları çatık, bazıları çok neşeli; (bu iki tip cezaevinde en çok rastlanan, en göze çarpan sürgün tipleriydi), bazıları da ya kavga ederek ya da sadece aralarında konuşarak yanımdan geçip gidiyorlardı. Bazıları tek başına, dalgın, yavaş ve ölçülü adımlarla, bazıları yorgun, bıkmış bir tavırla dolaşıyorlar; bir kısmı da (burada bile!) çevreyi küçümsediklerini belirten bir hırsla, şapkalarını yana yatırmış, paltolarını omuzlarına asmış, küstah, alaycı gülümsemelerle geziniyorlardı. “İşte bundan sonra ister istemez, içinde bulunacağım çevre...” diye düşünüyordum.

Buradakiler hakkında, Akim Akimiç’ten bilgi edinmeye çalıştım. Yalnızlıktan kurtulmak için Akim Akimiç’i çay içmeye çağırırdım. Söz arasında şunu da söyleyeyim; çay, ilk zamanlar, hemen hemen tek gıdamdı.

Akim Akimiç, çay ikramımı hiç reddetmiyordu. M.’nin bana kullanmak için verdiği acayip biçimli, küçük teneke semaverde çay kaynattıktan sonra, her zaman bir bardak içiyor -onda bardak da vardı- ve teşekkürlerini iletiyordu. Sonra da yorganı dikmeye devam ediyordu.

Ondan öğrenmek istediğim bilgiyi alabilmek, neredeyse imkânsızdı. Hatta tutukluların kişilik ve özellikleriyle neden bu kadar ilgilendiğimi de anlayamıyordu. Sözlerimi sadece -aklımdan hiç çıkmayan- kurnazca gülümseyişle dinlemekten başka bir şey yapmıyordu. Kendi kendime, “Hayır, bu iş sorup soruşturmakla olmayacak. Kendim harekete geçmeliyim!” diye bir karar verdim.

Dördüncü gün, tıpkı ayak demirlerimi değiştirmeye gittiğim gün olduğu gibi, tutuklar sabah erken cezaevinin kapıları hizasında, tam nizamiyenin önünde iki sıra olarak dizilmişlerdi. Karşılarına, önlerine ve arkalarına, süngüleri takılmış, tüfekleri doldurulmuş olan iki sıra asker dizildi.

Asker, kaçan tutukluya ateş edebilir. Ama büyük bir zorunluluk olmadan silahını kullanırsa sorumlu tutulur. Askerin, tutukluların isyanı halinde de serbestçe ateş etme yetkisi vardır. Zaten, kim açıktan açığa kaçmaya kalkışabilir ki?

Sonunda istihkâm subayıyla kondüktör, istihkâm çavuşları ve erleri; yapılan işleri gösteren komiserler geldi. Yoklama yapıldı. Önce dikim evine giden tutuklu grubu yola çıkıyordu. İstihkâm amirleri onlara karışmazlardı. Bu tutuklular, doğrudan doğruya hapishane için çalışıyorlar, tutukluların giysilerini eşyasını dikiyorlardı. Bunları, atölyelerde çalışanlar ve kaba işlerde kullanılanlar izliyordu. Ben de yirmi kişilik bir grup içindeydim.

Kalenin arkasındaki donmuş ırmakta cezaevinin iki sandalı vardı. Bir işe yaramadıkları için, tahtaları boşa gitmesin diye, söküleceklerdi. Bununla birlikte, bu hurdanın da galiba hiçbir değeri yoktu. Çünkü, her taraf ağaçlık olduğu için, şehirde odun çok ucuz satılırdı. Oraya gönderilmemizin asıl amacı, tutukluların ellerinin boş kalmasıydı. Tutuklular da bunun pekâlâ farkındaydılar ve bu gibi işlerde her zaman isteksiz, tembelce çalışıyorlardı. Ama ele aldıkları iş önemli ve faydalı ise, onlara sorumluluğu olan bir görev diye verilmişse, o zaman iş değişirdi. Hepsi canlanıyordu. Kendilerinin bundan hiçbir çıkarı olmadığı halde daha çabuk, daha iyi çalışarak işi bir an önce bitirmek için çaba harcıyorlardı.

Şimdi olduğu gibi, sadece âdet yerini bulsun diye verilen işler benimsenmezdi. Paydos trampetine kadar herkes işiyle uğraşıyor görünürdü. Trampet de saat on birde çalıyordu.

Epey sıcak ve sisli bir gündü. Nerdeyse karlar eriyecekti. Grubumuz, kalenin arkasındaki kıyıya yollandı. Elbisemiz altında görünmeyen zincirler hafifçe şıngırdıyor, her attığımız adımda ince ve sert bir madeni ses çıkarıyordu. İki üç kişi ayrılarak, gereken aleti almak üzere depoya gitti. Grubun ortalarındaydım. Biraz da canlılık gelmişti bana. Yapacağım işin ne olduğunu bir an önce görüp anlamak istiyordum. Ağır hizmet denilen şey neydi acaba? Sonra ben de hayatımda ilk defa böyle bir işte nasıl çalışacaktım?

Her şeyi en küçük ayrıntılarına kadar hatırlıyorum. Yolda, sakallı bir yerliyle karşılaştık. Adam durdu, elini cebine soktu. Grubumuzdan hemen bir tutuklu fırladı. Şapkasını çıkardı ve adamın uzattığı beş kopek sadakayı alıp çabucak yine gruba karıştı. Adam da istavroz çıkarıp yoluna devam etti. Bu beş kopekle aynı sabah kalaç alındı ve kalan para, grup arasında eşit olarak dağıtıldı.

Bu tutuklu grubunda da bazıları her zamanki gibi somurtkan, sessiz, bazıları da kayıtsız ve bezgindi. Geri kalanlar ise aralarında konuşmaya dalmışlardı. İçlerinden biri, nedense, sevinçliydi. Yolda yürürken şarkı söylüyor, her adımda sıçrayarak ayaklarındaki demirleri şıngırdatıyordu. Bu, cezaevine ilk geldiğim sabah yıkanırken, kağan kuşu olduğunu ileri süren kısa boylu tutukluydu. Neşeli delikanlımızın adı Skuratov’du. Birden oynak bir şarkı söylemeye başladı. Belleğimde sadece nakaratı kalmış:

Bensiz evlendirdiler beni,

Bense değirmendeydim.

Bir balalayka eksikti!.. Skuratov’un aşırı neşesi grubumuzdan bazı mahkûmların tepkisini çekti. Bunu bayağı, kendilerine yapılmış bir aşağılama saymışlardı. Biri, durup dururken:

– Yine başladı ulumaya!.. diye söylendi. Asık suratlılardan bir diğeri de Ukrayna şivesiyle,

– Ah! ah!.. Bizim eşek de bu havadan ölmüştü; aşağılarcasına, Tula’lı!.. dedi.

Skuratov, lafın altında kalmadı:

– Tula’lıysa ne olmuş sanki, a Poltavalı “mantısı” oburu?

– Sen onu da bulamıyordun ya! Çarığınla içtiğin içkiyi öpüp başına koyduğun yalan mı yani? Birisi atıldı:

– Şimdi de şeytanın çektiği fındık fıstık ziyafetlerinden dolayı baş kaldıramıyor. Skuratov:

– Tabii değil mi ya!.. Ben pek nazlıyımdır çocuklar... diyordu.

Sonra, sanki nazlı olduğuna üzülüyormuş gibi sahte bir iç çekişle, aramızdan belli bir tutukluya dönmeden,

– Ta küçüklüğümden beri hep kuru erik ve francala ile beslenmişimdir ben... dedi. Öz kardeşlerimin Moskova’da bir sürü dükkânı var. Müşterisi olmayan çarşıda rüzgâr satıyorlar. En zengin tüccarlardandırlar!

– Sen ne ticaretiyle uğraşıyordum?

– Her şeyle... İşte ilk iki yüzü de o zaman almıştım.

Meraklılardan biri, böyle bir parayı duyunca kulaklarına inanamadı:

– Ruble mi?..

– Yok canım, ne rublesi, iki yüz sopa Lukacığım!.. Ufak tefek, ince yapılı, sivri burunlu isteksiz bir şekilde mırıldandı:

– Herkes için Luka’yım, ama sen beni Kuzmiç diye çağırsan daha iyi olur.

– Peki, öyle olsun. Luka Kuzmiç diyelim. Hay Allah belanı versin!..

– Bazısı için de, sadece Luka Kuzmiç’im ama sen bana Luka Kuzmiç amca de!

– Ee, birader! Amcalığın batsın senin!.. Tam da hoş bir şey anlatmak üzereydim. İşte böyle çocuklar... İşin görünüşü buydu. Moskova’da fazla kalamadım. Bir gün, on beş kırbaç vurup kovdular. Biz de...

Hikâyeyi dikkatle dinleyen bir tutuklu sözünü kesti:

– Ama dur bakalım; niçin kovulduğunu söylemedin...

– Sen şimdi onu bırak da... Zaten Moskovada kalınacak yer değildi. Ne eğlenebilir, ne “şpunt” içebilir, ne de “belendriyas” çalabilirdim. Oysa Moskova’da çok zengin olma isteğim vardı benim... Buna can atıyordum doğrusu... Zengin olmayı öyle istiyordum ki inanın, ne derece istediğimi anlatmaya sözler yetmez...

Birçoğu güldüler. Herhalde Skuratov, hapishanenin, asık suratlı onları güldürmeyi, kendisi için görev bilen ve buna sadece küfürle karşılık gören gönüllü ortalığı velveleye veren kuşlarındandı. Pek aslına uygun bir tipti. Ondan, belki de sonraları ayrıca söz edeceğim. Luka Kuzmiç,

– Canım, sen şimdi bile ağırlığınca altın edersin. Hele şu üstündeki yüz rublelik güzel elbiseye bak.

Oysa Skuratov’un sırtında delik deşik, her tarafı yamalı, eski bir palto vardı. Delikanlı umursamaz, ama dikkatli bir bakışla onu yukarıdan aşağı kadar süzdü ve cevap olarak,

– Aldırma! dedi. Giyinişe ne bakıyorsun? Sen asıl şu kafanın ne kadar değerli olduğunu biliyor musun? Moskova’dan ayrılırken de tek avunmam buydu zaten... Hiç olmazsa şu kafam benimle birlikteydi! Hoşça kal Moskova şehri. Hamamlarına da, temiz havana da karnım tok!.. Posamı çıkardıklarını nasıl unuturum? Sen de, ne diye paltoma bakıp duruyorsun iki gözüm.

– Yok, kafana mı bakayım yani? Luka yine söze karıştı:

– Kafası da kendisinin değil ki kardeş. Tümen’de grup geçerken, birisi bu dilenciye Tanrı hakkı için verdi.

– Demek böyle sanatın da vardı Skuratov, ha? Suratı asık bir tutuklu,

– Yok canım! Onun körlere kılavuzluk ederken, paralarını çalmaktan başka işi yoktu, diye seslendi. Skuratov, bu alaylara dikkate almadan devam etti:

– Ayakkabı yapmayı denedim. Ama sadece bir çift yapabildim.

– Alan oldu mu?

– Oldu. Tanrı’dan korkmayan, anasını babasını saymayan birini Tanrı cezalandırdı: Ayakkabıları o satın aldı.

Skuratov’un yanındakiler gülmekten öleceklerdi... Skuratov, soğukkanlılıkla devam etti:

– Bir kez de burada çalıştım. Teğmen Stepan Fedoroviç Pomortzev’e çizme yaptım.

– Nasıl, memnun oldu mu bari?

– Olmadı kardeşler; olmadı. Araba dolusu küfürler etti. Bununla da yetinmeyip, kıçıma bir tekme vurarak beni kapı dışarı etti. Çok kızmıştı. Eeh!.. Kötü kader bana çok oyun oynadı canım.

Skuratov, birdenbire, “Biraz sonra Akulina’nın kocası dışarı fırladı...” diye bir şarkı tutturdu ve ritimle ayaklarını vurarak olduğu yerde oynamaya başladı.

Yanımdan geçen Ukraynalı, onu düşmanlık ve küçümseme dolu bir bakışla süzerek,

– Amma da rezil herifmişsin be!.. diye mırıldandı. Başka bir tutuklu, ciddi bir sesle,

– Hiçbir yararı olmayan bir adam; diye görüşünü söyledi.

Skuratov’a herkesin niçin kızdığını daha ilk günden fark etmiştim. Fakat, bütün neşeli tutukluların neden aşağılandığını hiç anlayamıyordum. Ukraynalı’nın ve diğerlerinin bu öfkesini, aralarında bir şey geçmiş olması ihtimaliyle açıklıyordum. Ama bu defa ki aşağılayış, sadece Skuratov’un alaycı huyundan ve bütün sürgünlerde görülen kişi olma çok bilmişliğinin onda bulunmamasından ileri geliyordu. Kısaca, ona, yararsız bir adam olmasından dolayı kızıyorlardı. Bununla birlikte, her sevinçli olana, Skuratov ve benzerlerine kızdıkları gibi kızmıyorlardı. Adamına göre davranılıyordu. Yumuşak, uysal kimseler derhal aşağılanıyordu. Bu duruma çok şaşırmıştım. Ama neşeli olanlar arasında, laf altında kalmayan, karşılık vermesini bilenler, arkadaşları tarafından sevilenler vardı.

Aynı tutuklu grubunda böyle çetin ceviz, bununla birlikte, çok neşeli, çok sevimli bir adam vardı. Bu yönlerini sonradan öğrendim. Bir zamanlar kazmacı olarak çalıştığı için “Kazmacı” diye çağrılan bu adamın konuşması çok komikti. Oldukça güzel ve zeki yüzünün üstünde büyük, etli bir ben vardı. “Kazmacı” bugün ayrı bölümde bulunuyordu. Ondan ayrıca söz edeceğim.

Ama bütün ciddiler de neşeli olmaya kızan Ukraynalı kadar aşırı gitmiyorlardı. Cezaevinde birkaç kişi vardı ki bunlar herkesten üstün olmaya imreniyor, her işi bildiklerine, hazır cevaplıklarına, dürüst, zeki olduklarına çevrelerini inandırmaya çalışıyorlardı. Aralarında, gerçekten akıllı, dürüst olanları da çoktu ve bunlar, diğerlerinden üstün durumda bulunurlardı. Bundan başka, arkadaşlarını manevi baskıları altında bulunduruyorlardı.

Çoğu kez, bu gibiler de birbirine düşmandı. Birbirini çekemeyenler çoktu. Diğer tutuklulara karşı ağırbaşlı, hoşgörülü bir tavırları vardı. Hiçbir zaman gereksiz yere kavga çıkarmazlardı. Amirlerin gözüne girmişlerdi. İş sırasında, çalışan değil de yönetenmiş gibi davranırlardı. Hiçbiri, şarkı söylemek gibi önemsiz işlere değer vermez, buna gerek duymazdı. Sürgün hayatı boyunca bana karşı hepsi çok nazikti; yine de çok fazla konuşmamıştık. Bunu da sanki büyüklüklerini duyurmak için yapıyorlardı. Daha sonra onlardan da geniş bir şekilde söz edilecektir.

Irmak kıyısına geldik. Aşağıda donmuş ırmakta, üzerinde çalışacağımız sandal duruyordu. Irmağın karşı tarafında, gittikçe mavileşen bozkır uzanıyordu. Görünüşü insana sıkıntı veriyordu, ıssızdı. Herkesin bir an önce işe başlamasını bekledim. Fakat kimsenin umurunda bile değildi. Bir kısmı kıyıda, şurada burada kalmış tahtaların üzerine oturuverdiler. Hemen hemen hepsi, çizmelerinden, çarşıda yaprak halinde, funtu üç kopeğe satılan yerli tütünle dolu keselerini ve kısa, söğüt ağacından, kendi yaptıkları ufak tahta pipolarını çıkardılar. Pipolar yakıldı. Korumayla görevli askerler de etrafımızı çevirip yorgun bir tavırla beklemeye başladılar.

İçimizden biri kendi kendine,

– Şu sandalı kırmak kimin aklına geldi ki? dedi. Tahta mı gerekmişti acaba?

Başka bir tutuklu,

– Bize sormaya gerek duymayan birinin kafasından çıktığı apaçık ortada... diye mırıldandı.

Birincisi, arkadaşının cevabının farkına varmayarak bir süre sustu; sonra, karlar içinde birbirinin arkasından yürüyen bir sürü köylüyü göstererek sordu:

– Bu köylüler de nereye gidiyorlar?

Hepsi tembel tembel o tarafa baktılar ve canları sıkıldığı için köylülere sataşmaya başladılar.

En arkadakinin yürüyüşü çok komikti. Kollarını açmış, köylülerin giydikleri uzun, sivri şapkasının ağırlığından başı yana sarkmış şekilde yürüyordu. Bembeyaz kar üzerinde bütün vücudu tam olarak görünmekteydi. Tutuklulardan biri, köylü şivesini taklit ederek,

– Baratan Petroviç de amma süslenmiş ha! dedi. İşin ilginç yanı, tutukluların yarısı köylü olduğu halde, köylülere tepeden bakarlardı.

– Çocuklar, arkadaki köylünün yürüyüşüne bakın! Turp ekiyormuş gibi yürüyor.

– Zengin yürüyüşüdür o! Kimbilir, belki de cepleri para doludur şimdi.

Hepsi tembel tembel, sanki laf olsun diye, güldüler. O sıra, oynak, neşeli, kalaççı kadın geldi.

Yolda rastladığımız adamın beş kopeklik sadakası ile kalaç alındı ve geri kalan para oradakiler arasında eşit olarak paylaşıldı.

Cezaevinde kalaç ticareti yapan genç tutuklu, yirmi tane kadar aldı ve kadından, yirmi kalaçta iki yerine üç kalaç komisyon koparmak için tartışmaya başladı. Fakat kalaççı kadın razı olmuyordu.

– Ondan da vermeyecek misin bize bakalım?

– Neden?

– Farelerin yemedikleri şeyden... Kadın cırtlak bir sesle,

– Hay Tanrı cezanı versin senin herif!.. diye bağırdı ve güldü.

Bir süre sonra işleri takip eden komiserle değnekli çavuş geldi.

– Hey!.. Buraya bakın, oturup da keyif mi yapıyorsunuz? Hadi, işinizin başına!

Üstün tutuklulardan biri, oturduğu yerden yavaş yavaş kalktı.

– Ama bu bize verdiğiniz iş değil ki İvan Matveyeviç, dedi.

– Az önce iş paylaştırılırken niçin karşı çıkmadınız? Hem sandal parçalamanın nesi var? Ne güzel iş!

Güçlükle kalktılar ve hiç istemeye istemeye aşağı, ırmağa indiler. Grup içinden birkaç akıl hocası çıktı. Sandalı dikkatle sökmeli; tahtaları, hele sandalın dibine tahta çivilerle tutturulmuş kirişleri mümkün olduğu kadar özenle çıkarmalıymışız. Bu da uzun ve sıkıcı bir iş.

– Önce şu kirişi çekmeliyiz. Hadi çocuklar başlayalım!

Bunu söyleyen ne amir, ne de işi gözetenlerdendi. Sadece bir işçi; konuşmayan, kendi halinde bir delikanlıydı. Eğilerek, kalın bir kirişe iki eliyle sarıldı ve kendisine yardım edecek birini bekledi. Fakat yardım eden çıkmadı.

Birisi,

– Sen onu zor kaldırırsın, zıpçıktı! Baban da gelse, o koca kiriş yerinden kalkmaz... diye dişleri arasından mırıldandı.

Şaşıran zıpçıktı, kirişi bıraktı ve doğruldu:

– Peki; nasıl yapalım çocuklar? Ben bilmem öyleyse, dedi.

– İşin yapılıp yapılmadığı senden sorulacak değil ya! Ne diye kendini öne sürüyorsun?

– Üç tavuğa yem veremeyecek kadar şaşkın, bir de herkese önayak olmaya kalkıyor. Zevzek sen de! Diğeri şaşkın şaşkın,

– Ama çocuklar, ben bir şey yapmadım ki... diye mırıldanıyordu.

Sonunda, işe nasıl başlayacaklarını bir türlü bilemeyen bu yirmi kişilik topluluğa hayretle bakan komiser, bir kere daha bağırdı:

– Ee, ne tembel heriflersiniz be! Hepinizi tenekeye bastırıp kış için salamura yapmalı. Daha ne duruyorsunuz? Başlasınıza! Çabuk olun!..

– Çabuktan daha çabuk yapılabilir mi İvan Matveyeviç...

– Sen ne ötüyorsun! Senin zaten bir şey yaptığın yok. Hey Savelyev! Çenesi düşük Petroviç!.. Sana söylüyorum: Havyar kesmesene. Bak, hâlâ duruyor!

– Tek başıma ne yapabilirim ben?

– Bize daha iyi bir iş verin İvan Matveyeviç, ne olur.

– Bundan başka iş yok dedik ya. Sandalı söker, sonra dönersiniz. Hadi başlayın.

İstemeye istemeye, beceriksizce işe başladılar. Bu güçlü kuvvetli heriflerin böyle cansız ve miskince çalışmaları insana iç sıkıntısı veriyordu. En küçük kirişi sökmeye başlar başlamaz, kiriş, sonradan komisere anlattıklarına göre, “kendiliğinden” kırılıverdi. Demek böyle yapılmayacaktı; işe ters başlamışlardı. Aralarında yeniden, nasıl başlamalı, ne yapmalı diye uzun uzun görüş alışverişinde bulunmaya başladılar. Tartışma yavaş yavaş kavga şeklini aldı. İşi daha da ileriye götüreceklerdi ama komserin bağırıp gözdağı verircesine salladığı değnek, ortalığı çabuk yatıştırdı.

Yemden başladılar. Ama bu sefer de bir kiriş kırıldı. Balta ve diğer bazı aletlerin eksik olduğunun farkına varıldı. Hemen, bir koruma görevlisiyle iki tutukluyu kaleye, alet almak için gönderdiler. Onlar giderken, kalanlar da yere çömelip yine pipolarını tüttürmeye başladılar. Komiser, hırsla yere tükürdü.

– Ne biçim insanlarsınız, bilmem ki!.. Tanrı hakkı için, her işin üstesinden gelecek adamlarsınız... diye öfkeyle mırıldandı. Eliyle tehditler savurdu ve bastonunu sallayarak kaleye gitti.

Bir saat sonra kondüktör geldi. Tutukluları tek tek dinledi ve istediklerini de yaptı. Kırmadan dört kiriş daha çıkarıp sandalın gövdesini de sökecekler, ondan sonra da paydos trampetine zaman kalsa bile, serbest kalacaklardı.

İşte bu, tam istedikleri gibi bir işti. Öyle bir giriştiler, öyle canla başla çalışmaya başladılar ki... Tembelliklerinden, şaşkınlıklarından eser kalmamıştı. Baltanın çıkardığı sesten başka ses duyulmuyordu. Bir taraftan tahta çiviler çakılırken, bir yandan diğer tutuklular kirişlerin altına kalın sırıkları manivela gibi sokarak, kirişleri çabuk çabuk, ustalıkla söküyorlardı. Hem de, kirişleri sapasağlam, en ufak kırığı olmadan çıkarıyorlardı. Ortalık, arı kovanına dönmüştü. Herkese bir ciddiyet gelmişti. Ne fazla konuşuluyor, ne de kavga ediliyordu. Hepsi söyleyeceğini, yapacağını, nerede duracağını çok iyi biliyordu.

Görev, paydos trampetinin çalınmasından tam yarım saat önce bitti. Tutuklular eve yorgun ama memnun olarak döndüler. Oysa kazandıkları topu topu yarım saatti. Yalnız bana karşı davranışları hiç hoşuma gitmemişti. İş sırasında nereye, kimin yanına yardıma koştumsa, hep gereksiz sayıldım, hep engel oldum; her yerden beni tersleyerek uzaklaştırdılar. Becerikli ve usta bir işçi karşısında ağzını açmaya korkan, hiçbir işe yaramayan en tembel bir tutuklu bile, yanında durup çalışmasına engel oluyorum diye, kendinde bana bağırmak hakkını görüyordu. Sonunda, sözünü çekinmeden söyleyenlerden biri, kaba bir tavırla bana,

– Ne diye her yere burnunu sokuyorsun? Çekilsene! diye bağırdı. Diğeri hemen ona destek vererek:

– Nasıl? Aldın mı ağzının payını? Bir başkası,

– Sen bir kumbara al da gidip yardım topla, daha iyi. Burada sana göre iş yok, dedi.

Onlardan ayrı durmak zorunda kaldım. Oysa herkes çalışırken boş durmak ayıp geliyordu bana. Ama geriye çekilip sandalın öbür tarafına geçince, tutuklular derhal bağırmaya başladılar:

– Ne biçim işçi veriyorlar bize! Hiçbiri bir işe yaramıyor. Bunlarla nasıl çalışılır?

Bunu bilerek yaptıkları belliydi. Eski bir soylunun işe yaramaz olduğunu göstermekten daha iyi neyle eğlenebilirlerdi!

İşte şimdi, daha önce de söylediğim gibi, cezaevine ilk gelişimde bütün bu insanlarla nasıl anlaşılabileceğim konusuna önem vermenin sebebi açıkça ortaya çıkıyor. Bugünkü işte olduğu gibi, daha birkaç defa aramızda anlaşmazlıklar çıkacağını tahmin ediyordum. Ama bütün bunları göze alarak cezaevindeki davranışlarım için az çok hazırladığım planda değişiklik yapmamaya karar verdim. Niyetim, mümkün olduğu kadar sade ve onlardan farkım yokmuş gibi durmaktı. Yine de onlara yaklaşmak için pek fazla çaba göstermeyecektim. Bununla birlikte, onlar bana yakınlık gösterirlerse, ben de onlara karşılık verecektim. Tehdit ve düşmanlıklarını dikkate almayıp elimden geldiği kadar görmezlikten gelecektim. Bazı noktalarda onlardan ayrı kalarak, bazı huylarını, geleneklerini benimsemeye çalışacaktım. Kısacası, açıktan açığa arkadaşlık arayacak değilim. Bunu yapmış olsaydım, beni önce onlar aşağı göreceklerdi.

Daha sonraları anladım ki onlara karşı her zaman, soylu insanlara yakışan şekilde davranmalıydım. Nazlanıp kırılmalıydım. Tutuklulardan tiksinmeli, her adımda oradan burun kıvırmalı, işten kaçmalıydım. Bir soylunun cezaevinde bundan başka şekilde hareket etmemesini düşünemiyorlardı. Şüphesiz, bütün bu yaptıklarım için, benimle kavga edeceklerdi. Ama yine de içlerinden bana saygı duyacaklardı. Fakat, bu rol bana göre değildi. Hiçbir zaman tutuklu kafasındaki soylu tipine girememiştim. Diğer taraftan kendi kendime, eğitimim ve düşünebilme yeteneğimin onlarınkine göre üstün olduğunu göstermede kesinlikle özveride bulunmamaya karar vermiştim.

Eğer, tutuklulara yalakalık yapmak için onlara yaltaklanmaya, her söylediklerine “kabul” demeye, senli benli olmaya, iltifatlarını kazanmak amacıyla seviyelerine inmeye kalkışsaydım, bunu, derhal korkumdan, ya da ürkekliğimden yaptığımı sanarak beni küçümseyeceklerdi. Tabii, bu söylediklerimiz A. için değildi. Çünkü o, binbaşının evine girip çıkıyordu; tutuklular ondan korkmuyorlardı. Diğer yandan da onlara karşı, Polonyalıların yaptığı gibi soğuk durup, delinmez bir incelik zırhına bürünmeyi de istemiyordum. Bu kez, nazlanıp kırıtmadan onlarla birlikte çalışmak istediğim için, beni küçümseyeceklerini biliyordum. İleride, benimle ilgili fikirlerini değiştirmek zorunda kalacaklarını biliyordum. Bununla birlikte, yine de iş zamanında onlara yalakalık yapmak istediğimi zannedip beni aşağı göreceklerini düşünerek çok üzülüyordum.

Akşam, öğleden sonraki görevden cezaevine yorgun dönünce, beni yine derin bir üzüntü sardı. “Önümde bunun gibi daha kaç bin gün var, kimbilir?” diye düşündüm. Bunlar hep aynı, hep birbirine benzeyen günler olacaktı!..

Etraf kararınca, tek başıma, kışla binasının arkasındaki duvar boyunca dolaşmaya başladım. Birdenbire bana doğru koşan “Şarik”i gördüm. “Şarik”, cezaevimizin köpeğiydi. Askeri bölüklerde ve topçu bataryalarında bulunan köpekler gibi bir köpekti... Eskiden beri cezaevinde idi. Kimsenin malı değildi. Herkesi sahibi biliyor, mutfak artıklarıyla besleniyordu.

“Şarik”, beyazla karışık siyah tüylü, irice, henüz pek ihtiyar olmayan, zeki bakışlı, kuyruğu tüylü bir köpekti. Onu kimse sevmez, onunla kimse ilgilenmezdi. Cezaevine geldiğim ilk gün sırtını okşadım; onu elimle ekmek verdim. Severken uslu duruyor, yüzüme tatlı tatlı bakıyor, hoşlandığını bildirmek için kuyruğunu sallıyordu. Bu kez, uzun süre göremeyince, birkaç yıl içinde onu ilk kez seven insanı, tutuklular arasında dolaşıp aramaya başlamıştı. Kışlalar arkasında karşılaşınca hafif bir çığlıkla bana doğru koştu. Birdenbire, bana ne oldu, bilemiyorum. Köpeğe sarıldım, başını göğsüme bastırdım, onu öpmeye başladım. “Şarik” ön ayaklarını omuzlarıma koymuş, yüzümü yalıyordu.

“İşte kaderimin bana yolladığı dost!” diye düşündüm. O günden sonra da bu ilk ve ağır gelen acılı dönemde, her işten dönüşümde, koğuşa girmeden, önce hemen kışlalar arkasına giderdim. Orada, sevincinden önümde ince bir sesle inleyip devamlı zıplayan “Şarik”in yanına çömelir, başını ellerimle sararak, öperdim onu. Bu sırada bütün bedenimi hem tatlı, hem de acı veren garip bir duygu kaplardı. Duyduğum bu acıdan adeta övündüğümü hâlâ unutmam. Bütün dünyada beni seven, bana bağlı olan tek bir yaratığın sadık dostum “Şarik” olmasıyla övünürdüm.

6. BÖLÜM

Yeni Dostluklar ve Petrov

Günler, birbiri ardınca geçiyordu. Ben de yavaş yavaş alışmaya başlamıştım. Artık yeni hayatımın her günkü olayları beni eskisi kadar şaşırtmıyordu. Olaylara, dekora, çevremdeki insanlara alışmıştım. Bu hayata katlanmak belki mümkün değildi. Ama bunu, bir oldu bitti kabul edip, boyun eğmek gerekliydi. Henüz çözemediğim birçok gariplikleri bir yana bıraktım. Artık cezaevinde kendimi kaybetmiş gibi dolaşmıyor, üzüntümü kimseye belli etmiyordu. Tutukluların vahşi bir merakla dolu bakışları eskisi gibi sık sık üzerimde durmuyor; bilerek yaptıkları utanmazlıklarıyla beni tedirgin etmeye kalkışmıyorlardı. Onların gözleri de bana alışmış olmalıydı. Buna çok seviniyordum doğrusu. Artık cezaevinde, kendi evimdeymişim gibi geziniyordum. Ranzadaki belirli yerimi, hiçbir zaman alışamayacağımı sandığım birçok şeyi benimsemiştim.

Haftada bir gün hiç aksatmadan, saçlarımın yarısını kazıtmaya gidiyordum. Her cumartesi, paydos saatinde, bizi sırayla nizamiyeden çağırırlardı... (Tıraş olmayan, bu hareketinden sorumlu tutulurdu.) Orada, taburlardan gelen berberler, soğuk suyla sabunladıkları, kör usturalarıyla başlarımızı öyle bir kazıyorlardı ki bu işkenceyi hatırlayınca şimdi bile tüylerim diken diken oluyor. Ama, kısa süre sonra bunun da çaresi bulundu. Akim Akimiç bana, asker tutuklulardan birini gösterdi. Adamcağız, bir kopek verince herkesi kendi usturasıyla tıraş ederdi. Cezaevi berberlerinin eline düşmemek için tutukluların çoğu onda tıraş olurlardı. Oysa ki cezaevindekiler öyle pek de nazlı kimseler değildi.

Tutuklu berberimizin takma adı “Binbaşı”ydı. Bunun, hangi özelliği gözetilerek verildiğini bilemiyorum. Şimdi, şu satırları yazarken, gözümün önüne geliyor bu adam. Uzun boylu, kuru, sesi çıkmaya, oldukça da aptal bir delikanlıydı. Hep işiyle uğraşır; elinde kayışı, bilenmekten incelmiş usturasını sabahtan akşama kadar durmadan biler ve bu işe o kadar dalardı ki, tıraşı, hayatının biricik işi sayardı. Usturası iyi bilendiği zaman birisi tıraş olmaya gelince çok memnun oluyordu. Suyu her zaman için sıcak, eli hafifti; ustura elinde yağ gibi kayardı. Sanatıyla övündüğü, tıraş ücreti olan bir kopeği öylesine aldığı belliydi. Paraya değil sanata değer veriyor görünürdü.

Bir gün, binbaşıya cezaevindekileri kışkırtan A.’nın cezaevi berberimizden de söz edeceği tutmuş. Konuşurken de ondan nasılsa, “Binbaşı” diye söz etmiş. Son derece öfkelenen, gücenen binbaşı, A.’nın canını bir güzel yakmış. Bir yandan ağzından köpükler saçarak gereken cezayı verirken, bir yandan da,

– Binbaşının ne demek olduğunu biliyor musun rezil herif!.. Binbaşı ne demektir, bundan haberin var mı senin? Hem, sürgünün birine binbaşı dersin, hem de bunu yüzüme karşı söylemeye cesaret edersin! diye bas bas bağırıyordu.

Bu binbaşı gibi bir adamla ancak A. geçinebilirdi. Cezaevine ayak bastığım günden beri, özgürlüğü hayal etmeye başlamıştım. Sürgün hayatımın ne zaman biteceğini çeşitli şekillerde hesaplamak en sevdiğim işlerdendi. Başka hiçbir şey üzerinde düşünemiyordum. Öteki sürgünlerin de benim durumumda olup olmadıklarını bilemiyorum. Ama onların ümitlerindeki değişiklik beni buraya ilk geldiğim günden beri şaşırtmıştı. Özgür olmayan bir tutuklunun ümitleri, tabii hayat süren bir adamınkilerden çok farklıdır.

Özgür bir adam, normal olarak hayatındaki bir değişikliği, hayalini gerçekleştirmeyi düşünür. Kendisi yaşarken, hareket ederken, normal bir hayatın akışına kapılmışken, düşünür bunları... Bir tutuklu için iş öyle değildir. Burada da bir hayat -bir cezaevi sürgün hayatı- var, diyelim. Bütün sürgünler, hangisi olursa olsun, ne kadar sürerse sürsün, içgüdüsüyle, kesin olarak hayatının bu bölümünün gelip geçici olduğuna inanır. Her sürgün burada, evinde olmadığını her an hisseder; onda hep sanki misafirlikteymiş gibi bir duygu vardır. Yirmi yılı iki yıl gibi görür. Cezaevinden elli yaşında çıkarken bugünkü otuz beş yaşının gücüne hâlâ sahip olabileceğini zanneder. “Daha önümüzde koca bir ömür var!” diye düşünür ve bütün can sıkıcı kaygıları inatla kovmaya çalışır. Hatta süresi belli olmadan, özel bölüme gönderilenlerin bile, bazen, ümitlendikleri olurdu. Belki Petersburg’dan izin çıkar da Nerçinsk madenlerine gönderilip süreleri belli olur... Eh, o zaman gel keyfim gel! Hem, Nerçinsk’e kadar, aşağı yukarı, altı aylık bir yol var; hem de, cezaevinin ters yönünde yürümek ne iç açıcı şey! Nerçinsk’te süreyi doldurduktan sonra da...” Hem de bu hesabı yapan ak saçlı ihtiyarlardı.

Tobolsk Cezaevi’nde duvara zincirlenenleri görmüştüm. Birine baktım. Zincire bağlı oturuyor. Zinciri bir kulaç uzunluğunda. Yatağı da yanında. Bunları, Sibirya’da işledikleri son derece ağır suçlardan dolayı böyle zincire vururlardı. Beş on yıl böylece kaldıkları olurdu. Çoğu eşkıya ve hayduttu. Aralarında, adama benzeyen tek bir kişi görmüştüm. Bir zamanlar Sibirya’da memurmuş. Yavaş yavaş, fısıltıyla konuşuyordu. Tatlılaştırmaya çalıştığı hoş bir gülümsemesi vardı. Bize, yatakta rahat etmek için zinciri ne yapmak gerektiğini gösterdi. Bu da, kimbilir, ne malın gözüydü!

Bunların hepsi çok uslu dururlar, hallerinden memnun gibi görünürler. Bununla birlikte, hepsi de bir an önce süresini doldurmaya can atardı. Ama bunu neden isterler derseniz. Sadece, bundan sonra, basık tavanlı, havasız, küflü odalarından kurtulup cezaevinin bahçesinde gezinebilmek için... İşte o kadar. Yoksa cezaevinden hiçbir zaman çıkamayacaklardır. Zincirden kurtulmuş olanların, ölünceye kadar cezaevinde, pranga altında kaldıklarını çok iyi bilirler. Buna rağmen, zincir sürelerini bir an önce doldurmayı istiyorlardı. Zaten hiçbir amaçları olmasaydı, ölmeden veya çıldırmadan beş altı yıl zincirde dayanabilirler miydi? Bazıları belki dayanamayacaklardı da...

Çalışmanın beni kurtaracağını, sağlığımı ve gücümü tazeleyeceğini hissediyordum. Sürekli huzursuzluk, ayaklanmış sinirlerim, kışlanın havasızlığı beni büsbütün bitirebilirdi. Fakat, sık sık dışarıda, temiz havada bulunmak, her gün yorulmak, ağır şeyleri taşımaya alışmakla bunun önüne geçebilirdim. Buradan kuvvetlenip, sağlam, çevik, zinde ve ihtiyarlamadan çıkacağımı düşünüyordum. Yanılmadım da. İş ve hareketin bana büyük yararı olmuştu.

Soylu aileye mensup arkadaşlarımdan birinin cezaevinde mum gibi eridiğini korkuyla görmüştüm. Cezaevinde, benimle birlikte, henüz genç, gürbüz girmiş ve bir insan yıkımı halinde, saçı başı ağarmış, beli iki büklüm, ve nefes darlığıyla çıkmıştı.

Ona bakarken, “Hayır! Yaşamak istiyorum ve yaşayacağım...” diye düşünüyordum. Ama buraya geldiğim ilk günlerde çalışma aşkım yüzünden neler çekmiştim şu tutuklulardan! Uzun zaman küçümseyen, alaylı sözlerle iğnelediler beni. Fakat ben, kimseye aldırmıyor, kendimi canla başla işime veriyordum. Hiç olmazsa, ilk olarak öğrendiğim kireç söndürüp karıştırma işine gidiyordum. Bu, kolay bir işti. İstihkâm amirleri soylu aileden gelenlere, mümkün olduğu kadar kolay iş vermek isterlerdi. Bunu, hoşgörülü olmalarından dolayı değil, görevleri olduğu için yapıyorlardı. Pek tabii ki ağır işler üzerinde çalışan bir adamın yarısı kadar kuvvetli olup hiçbir zaman çalışmamış bir kimseden, diğerinin yaptığını beklemek saçma olurdu. Fakat bu şımartmalar her zaman için yapılamıyor, hatta gizli tutuluyordu. Bu iş, sıkı bir kontrol altındaydı. Çok defa bizler de ağır iş yapma zorunda kalıyorduk. Tabii, o zaman soylu ailelerden gelenler, diğerlerine göre iki kat eziliyorlardı.

Kireç söndürme işlerinde üç dört ihtiyar veya zayıf tutukluyla bizleri göndermek âdet olmuştu. Bundan başka, yanımıza bu işin ustası bir tutukluyu da ayrıca katarlardı. Bu, birkaç yıldan beri hep bizimle gönderilen Almazov adında, kuru, esmer, sert, titiz bir adamdı. Yaşlıydı, konuşmayı sevmez, herkese tiksinerek bakardı. Bizi son derece aşağı görürdü. Ama o kadar bezgindi ki bizi azarlamaya bile üşenirdi. Kireç taşını ezdiğimiz sundurma da nehrin sarp, ıssız kıyısında idi. Kışın, hele sisli havalarda, nehre ve karşı tarafa bakmak çok sıkıcıydı. Bu vahşi, boş manzarada hüzün verici, yürek ezici bir hal vardı. Ama bu uçsuz bucaksız beyaz kar örtüsü üzerinde bir de güneş parlayınca, manzara bir kat daha çekilmez bir durum alırdı. İnsanın içinde, güneye doğru bin beş yüz verstlik bir alana yayılmış bozkıra, bu, göz alabildiğine uzanan koca halıya doğru uçmak arzusu ortaya çıkıyordu.

Almazov her zaman sessiz, ama sert bir tavırla iş görürdü. İçimizden, ona gerektiği şekilde yardım edemediğimiz için utanç duyardık. O ise, bizim yardımımız olsa da olmasa da, işi tek başına kolayca başarırdı. Herhalde, ona karşı suçlu durumda bulunalım, işe yaradığımızı anlayarak utanalım diye bizden hiç yardım istemiyordu. Bununla birlikte bütün iş de, yakmak için getirdiğimiz kireç taşıyla dolu ocağın hazırlanmasından ibaretti.

Ertesi gün, kireç taşı tamamıyla yandıktan sonra ocaktan çıkarma işi başlıyordu. Hepimiz birer ağır el çekici alarak, özel tahtalar üzerine yaydığımız toprakları dövmeye başlardık. Bu, çok hoşa giden bir işti. Çabucak dağılan kireç taşı, kolaylıkla, biçimli bir şekilde ufalanıyor, hemen beyaz, parlak bir toz haline geliyordu. Elimizdeki koca çekiçlerin çıkardığı gürültü hoşumuza gidiyordu. Yoruluyor, yine de bir hafiflik hissediyorduk. Yanaklarımız kızarıyor, damarlarımızdaki kan, artan bir hızla dolaşıyordu. Almazov da bizi tıpkı küçücük çocuklarımız gibi küçümseyerek seyrediyordu. Bir yandan da piposunu çekiyor, konuşmaya gerek duyduğu zaman ağzından pek de kolay anlaşılmayan birtakım mırıltılar çıkarıyordu. Bununla birlikte, Almazov, herkese karşı böyleydi. Ama aslında iyi bir adamdı galiba...

Bundan başka beni gönderdikleri başka bir iş de, atölyede torna çarkını döndürmekti. Çark büyük ve ağırdı. Hareket ettirmek için hayli kuvvet istiyordu. Hele tornacı, memurlardan birine bir merdiven trabzanı veya büyükçe bir masa ayağı yontarken, bunlar için büyük kalaslar kullanıldığından, çarkı çevirmek çok zorlaşıyordu. Böyle olunca çoğu zaman soylu B.’yi de benimle birlikte gönderirlerdi. Bu çark döndürme işi hep bize verilirdi.

B., genç olmasına rağmen, zayıf, cılız, göğsü ağrıyan bir adamdı. Cezaevine benden bir yıl önce gelmişti. Yanında iki de arkadaşı varmış. Biri, cezaevi hayatı boyunca gece gündüz dua eden; (Böylece de bütün tutukluların saygısını kazanan) gerektiği zamanda da ölen bir ihtiyardı. Öteki ise, henüz çok genç, gürbüz, körpe, pembe yüzlü, cesur bir delikanlıydı. Genç adam, yolun yarısından sonra yedi yüz verst kadar bir yol boyunca, yorgun düşen B.’yi taşımış. Arkadaşlarının birbirine bağlılıkları eşine az rastlanır bir durumda B.’ye gelince; o, okul görmüş, soylu, yüksek ruhlu, ama hastalık yüzünden hırçın ve sinirli hale gelmiş bir adamdı. Çarkı ikimiz çeviriyor, bunu yaparken de eğleniyorduk. Hem bu iş benim için mükemmel bir spor oluyordu.

Bir de kar temizlemesini çok severdim. Bu, çoğunlukla tipi ve fırtınalardan sonra sık sık yapılan bir işti.

Yirmi dört saat süren tipiden sonra bazı evler pencerelerine kadar, bazıları da tamamıyla kar altında kalırdı. Tipi kesilip güneş kendini gösterdikten sonra, bizleri, hatta bazen bütün hapishane halkını, kalabalık gruplar halinde, dışarı çıkarırlardı. Hepimize birer kürek verilir, hükümet binalarının önündeki karları temizlerdik. Bazen bu iş de epey zor olurdu. Çaresiz, hepimiz birden çalışırdık. Yumuşak, henüz yatışmaya başlayan, üstü hafifçe donmuş kar kümelerinden küreğe aldığımız bazı kısımlar etrafa dağılırken, bazıları da havada parlak bir toz halini alırdı. Kürekler, güneşte parlayan beyaz yığınlar üzerinde durmadan çalışırdı. Ama tutuklular bu işi her zaman istekle yaparlardı. Kahkahalar, bağrışmalar, espriler havada uçuşurdu. Sonra da kar topu oynamaya başlarlardı. Tabii, çok geçmeden, ağırbaşlı geçinen neşe düşmanlarının itirazları yükselirdi. Böylece genel neşe hep bir tartışma, bir kavgayla sonlanırdı.

Yavaş yavaş dost çevremi genişletmeye başladım. Gerçi, henüz dost düşünecek halde değildim. Çünkü hâlâ huzursuz, kederliydim, kimseye güvenmiyordum. Ama çoğu kimseyle kendiliğinden dost oluverdim. Beni ilk ziyarete gelenler arasında Petrov vardı. Ziyaret kelimesi üzerine de dikkatinizi çekerim.

Petrov, özel bölümde, bizden en uzak kışladaydı. Bizleri birbirimize yaklaştıracak ortak hiçbir şeyimizin olmaması, aramızda bir ilişki kurulabilmesine pek de imkân tanımıyordu. Bununla birlikte Petrov, şu ilk zamanda, hemen her gün bana uğramayı veya paydos saatlerinde, herkesten uzaklaşarak, kışlalar arkasında dolaştığım sırada yanıma gelmeyi bir tür görev sayardı. Önceleri bundan hoşlanmamıştım. Fakat, Petrov, konuşmayı fazla sevmemesine rağmen, onun ziyaretleri benim hoşuma gitmeye başlamıştı.

Kısa boylu, iri yapılı, çevik, kıvrak, saz benizli bir adamdı. Yüzü sevimli, elmacık kemikleri geniş, bakışları cesurdu. Sık, beyaz, inci gibi dişleri vardı. Ağzında, alt dudağının arkasında, hep dövülmüş tütün saklardı. Zaten, bu tütün çiğneme âdeti birçok tutukluda vardı.

Petrov, yaşından genç görünürdü. Kırk yaşında olduğu halde, ona, otuzdan fazla denemezdi. Benimle rahat konuşur, bununla birlikte terbiyeden, kibarlıktan uzaklaşmazdı. Yalnız kalmak istediğimi anladığı zaman, bir iki dakika konuştuktan sonra, derhal beni yalnız bırakır, hiçbir tutukluğa yapmadığı halde, kibarlığıma teşekkür ederek ayrılırdı. Görüşmelerimizin bu ilk zamandaki şeklini hiç kaybetmemesi, gerçekten dikkat çekici bir noktadır. Bununla birlikte Petrov bana tam anlamıyla bağlıydı.

Bu adamın bana niçin geldiğini, ne diye devamlı bana yakınlık gösterdiğini bir türlü anlayamamışımdır. Gerçi önceleri benden şunu bunu çalıyordu, ama bunu istemeden yaptığını, gelmesindeki amacın bu olmadığını zannediyorum. Hiçbir zaman para istemezdi. Yani gelmesi para ya da başka birtakım çıkarlar için değildi.

Nedense, Petrov’la birlikte olduğum zaman, kendimi evde, şehirde, kısaca, cezaevinden başka bir yerde zannediyorum. Onu cezaevine hiç yakıştıramıyordum. Bana, cezaeviyle ilgili önemli haberleri öğrenmek, beni ziyaret etmek, hepimizin nasıl olduğuna bakmak için uğruyor gibi gelirdi. Her zaman, birisiyle buluşacakmış, ya da onu bekleyen bir adam, bir iş varmış gibiydi. Aceleci görünmesine rağmen, fazla telaşlı izlenimi de bırakmazdı. Bakışları da garipti Konuşurken, alaylı bir anlatımla doluydu. Birisiyle konuşurken, konuştuğuna değil, uzaklara bakardı. Sanki, konuştuğu kişinin görmesine engel olduğu bir şeye bakmaya çalışıyordu.

Bazen Petrov yanımdan ayrılınca, nereye gidecek diye arkasından bilerek bakardım. Bekleyenleri nerede acaba diye merak ederdim. Ama yanımdan ayrıldıktan sonra, aceleyle, ya kışlanın birine, ya da mutfağa girerdi. Orada da konuşanların birinin yanına oturarak onu dikkatle dinlerdi. Bazen kendisi de söze karışıp canlı bir tartışmaya dalardı. Bir süre sonra da birdenbire sözünü keserek susuverirdi. Ama konuşsa da, sussa da, dediğim gibi, üzerinde hep geçerken uğramış, bekleyenleri varmış gibi bir hal vardı.

İşin garip tarafı, Petrov’un elinde, onu oyalayacak hiçbir işi yoktu. Günlük işlerden sonra çoğunlukla işsiz güçsüz otururdu. Bir sanatı yoktu. Parası da yoktu. Ama, parasının olmamasından yakınmıyordu. Benimle neler neler konuşmazdı ki! Konuşması da kendisi gibi garipti. Cezaevi arkasında dolaştığımı görür, birdenbire bana doğru yürümeye başlardı. Hızlı hızlı yürür; sertçe dönerdi. Yürüyerek gelirdi, ama koşmuş zannedersiniz.

– Merhaba!

– Merhaba.

– Rahatsız etmiyorum ya?

– Rica ederim.

– Size, Napoleon hakkında bir şey soracaktım. Şu âdet olduğu üzere Napoleon, sekiz yüz on iki yılındaki asıl Napoleon’un akrabası mıymış?

(Petrov, kantonistlerden olduğu için okuma yazması vardı).

– Evet, öyleydi.

– Ne biçim cumhurbaşkanıymış bu adam?

Petrov hızlı ve kesik kesik soruyor, sanki sorduklarını bir an önce öğrenmek istiyordu. Gören de, önemli, acele bir iş için bilgi topluyor zannederdi.

Napoleon’un cumhurbaşkanlığının gerçeğini anlattım; yakında imparator olma ihtimalinden de söz ettim.

– Bu da ne demek oluyor?

Elimden geldiği kadar, bunu da açıkladım. Petrov, her şeyi anlayıp, hızla kavrayarak, dikkatle beni dinliyordu. Hatta kulağını benden tarafa çevirmişti.

– Hem... Size bir şey daha sormak istiyorum Aleksandr Petroviç. Diyorlar ki çok uzun boylu bir insan büyüklüğünde, kolları topuklarına kadar uzanan maymunlar varmış. Doğru mu bu?

– Evet. Varmış.

– Ne biçim şeyler acaba bunlar?

– Bildiğim kadarıyla bunu da anlattım.

– Nerede yaşıyor bu maymunlar?

– Sıcak memleketlerde. Sumatra Adası’nda bulunuyorlar...

– Amerika’da mı? Duyduğuma göre, orada insanlar baş aşağı yürürlermiş.

– Hayır. Baş aşağı yürümezler. Siz, antipotlardan söz ediyorsunuz.

Ona, Amerika’nın, elimden geldiği kadar da antipotların ne demek olduğunu anlattım. Petrov, sadece bunu dinlemek için gelmiş gibi, büyük bir dikkatle dinliyordu.

– Bir şey daha!.. Ben geçen yıl Kontes Lavaliere hakkında Dumas’ın bir eserini okumuştum. Yaver Arefyev vermişti. Bu doğru mu, yoksa uydurma mıydı?

– Tabii uydurmadır.

– Eh, hoşça kalın. Teşekkür ederim... ve Petrov, birdenbire uzaklaşıverdi. İşte bütün sohbetlerimiz bu şekildeydi.

Bakışlarına sorup onun hakkında bilgi edinmeye çalıştım. M., Petrov’la aramdaki ahbaplığı duyunca çok telaşlandı. Cezaevine ilk geldiği sırada, Petrov’un, üzerinde yaptığı etki, âdet olduğu üzere Gazin’inkini de geçmişti. Onun hakkında diyordu ki:

– Bütün tutuklular içinde en gayretli, en cesur olanı Petrov’dur. Her şeyi yapabilecek bir adamdır o... Bir şeyi yapmak istediğinde, hiçbir engel tanımaz. Hatta, aklına eserse, sizi bile doğrayıverir. Hem de, bunu kılı kıpırdamadan yapar; hiçbir pişmanlık da duymaz. Bana kalırsa, onun aklı tam değildir.

Petrov için düşündükleri beni de epey meraklandırdı. Ama, M., neden böyle düşündüğünü kendisi de bilmiyordu ya... İşin garip tarafı, Petrov’la aramızdaki dostluk, M.’nin söylediğinden sonra da, birkaç yıl daha sürmüştü. Hemen hemen her gün konuşuyorduk. Sebebini bir türlü anlayamadığım halde Petrov bana içten bağlıydı. Bununla birlikte, cezaevinde çok sakin, uslu oturup hiçbir şey yapmazken, onunla konuşmamda M.’nin haklı olduğuna inanıyordum. Gerçekten Petrov, çok azimli, korkusuz ve üzerinde hiçbir baskı tanımayan bir adam olmalıydı. Neden böyle düşündüğümü kendi kendime açıklayamıyordum. Yalnız şu kadarını söyleyeyim ki cezalandırılmaya gönderilirken binbaşıyı öldürmeyi düşünen ve binbaşının arabaya binip gitmekle, elinden kurtulduğu tutuklu, Petrov’du. Önceleri, daha sürgün edilmeden, eğitim zamanında bir albay ona el kaldırmış. Büyük ihtimalle, Petrov, bundan önce de az dayak yememişti. Ama bu kez buna dayanamamış, bütün askerin önünde albayı bıçaklayıvermiş.

Gerçi bu olayı bütün ayrıntılarıyla bilmiyorum. Kendisi de bundan hiç söz etmemişti. Gerçekte, bütün bunlar, kişiliğinin ne derece çetin olduğunu ortaya koyan taşkınlıklarıydı. Fakat doğrusunu söylemek gerekirse pek az görülen böyle halleri dışında Petrov, gerçekten uslu, sakin bir adamdı. İçinde birtakım aşırı istekleri, gizlediği belliydi. Bununla birlikte, kömürlerin yanması küllerin altında oluyordu...

Petrov’da, başkalarında olduğu gibi, bir gösteriş ya da gurur görmüyordum. Kavga etitğine çok az rastladım. Öte yandan Sirotkin’den başka kimseyle arkadaşlık yapmıyordu. Onu da, ancak ihtiyacı olduğu zaman görürdü. Petrov’un bir kez müthiş bir kızgınlığına şahit olmuştum.

Birisi istediği bir şeyi vermemiş, kızdırmıştı onu... Karşısındaki kişi, iriyarı, kuvvetli, hırçın, alaycı ve oldukça cesur bir tutuklu, sivil sınıftan Vasili Antonov’du.

Bir süre sertçe bakıştılar. Ben de, olayın büyük bir kavga ile biteceğini zannetmiştim. Çünkü Petrov sık sık değilse de, arada bir dövüşür, hem de en sıradan sürgünler gibi küfrederdi.

Bu kez böyle olmadı. Petrov’un birden yüzü sarardı. Dudakları morardı, titremeye başladı. Zorla nefes alıyordu. Oturduğu yerden kalktı. Çıplak ayaklarının yavaş ve sessiz adımlarıyla (yazın, yalın ayak gezmeyi severdi), Antonov’a yaklaştı. Bağrışma ve gürültü dolu kışlada her şey birdenbire sustu o anda. Sinek uçsa duyulurdu. Herkes, ne olacağını merak ediyordu. Antonov da yerinden fırladı; beti benzi uçmuştu. Dayanamayıp, kışladan dışarı çıktım. Merdivenden inmeye fırsat kalmadan, bıçaklanmış adamın bağırmasını duyacağımı sanmıştım. Ama iş, bu kez de olaysız kapanmıştı.

Antanov, Petrov kendisine yaklaşırken, kavga çıkmasına sebep olan eşyayı sessizce ve hızla önüne fırlatmış. Bu eşya da paçavra ve ayak sargılarından ibaretti. Tabii Antonov, aynı zamanda hem âdet yerini bulsun diye, hem de şerefini korumak ve öyle çok fazla korkmadığını göstermek için, arkasından bir iki küfür etmiş. Ama Petrov küfürlere karşılık vermemiş. Sorun kendi lehine çözüldükten sonra küfrün ne önemi olabilir? Petrov memnunluk içinde paçavraları almış. Bir çeyrek saat sonra, hiç bir şey olmamış gibi, haylaz haylaz cezaevinin şurasında burasında dolaşıyor, burnunu sokup dinleyebileceği meraklı konular üzerine bir konuşma arıyordu.

Görünüşte onu her şey ilgilendiriyordu. Ama gerçekte, çoğu zaman her şeye karşı tamamıyla ilgisizdi. Cezaevinde, işsiz güçsüz, bir o tarafa bir bu tarafa gezer dururdu. Petrov, güçlü kuvvetli, her işi başarabilecek kudrette olmasına rağmen, işsiz kalıp vaktini küçük çocuklarla oynayarak öldüren bir adam gibiydi. Onun hakkında anlayamadığım bir nokta daha vardı: Neden hâlâ cezaevindeydi. Şimdiye kadar niçin kaçmamıştı buradan? Çok istedikten sonra kaçardı. Mantık, Petrov gibi insanlara ancak bir şeyi şiddetle istemelerine karşı çıkar. Ama onları istedikten sonra, bu isteklerinin gerçekleşmesine engel olacak herhangi bir kuvvet dünyada yoktur. Hem eminim ki, çok ustalıkla, yaptığını kimseye belli etmezdi. Açlığa katlanarak, ormanda veya derenin sazları arasında kalarak haftalarca saklanırdı. Herhalde bu düşünce henüz aklına gelmemişti ya da Petrov şimdilik böyle bir şeyi tam olarak istemiyordu. Doğrusu, düşünme yeteneği pek fazla olmadığı gibi, düşüncesi de çok kıt bir adamdı.

Bu gibi insanlar bir düşünceye sahip olarak dünyaya gelirler. Bu düşünce onları bilinçsiz olarak hayatları boyunca şuraya buraya sürükler ve bu böyle, isteklerine göre bir iş buluncaya kadar devam eder. Bundan sonra da artık kafalarına ihtiyaçları kalmamıştır.

Şaşırdığım bir şey vardı: Amirini, sadece dayak yemek için öldüren bir adam, cezaevinde nasıl oluyor da böyle kuzu gibi, hiç sesini çıkarmadan sopa altına yatıyordu? Cezaevinde gizlice soktuğu şarap yüzünden yakalanınca dayak yediği olurdu. Bir sanatı olmayan diğer sürgünler gibi, Petrov da bazen şarap kaçakçılığı yapardı. Ama sopa altına yatarken, buna, kendi isteğiyle katlanıyormuş gibiydi. Durumundan, bu cezayı hak ettiğine inandığı, yoksa, öldürseler bile, böyle şeye rıza göstermeyeceği anlaşılıyordu. Beni hayrete düşüren bir nokta daha vardı. Bu; Petrov’un bana gösterdiği içtenliğe rağmen eşyalarımı çalmasıydı. Bu durum da onda arada bir ortaya çıkardı.

Birisine götürmek üzere verdiğim İncilimi iç eden de, oydu. Yürüyeceği yol birkaç adımlıktı. Ama Petrov, yolda bir alıcıya rastlamış, hemen kitabı ona satıvermişti. Aldığı parayı da götürüp içkiye verdi. Şüphe yok ki o gün bunu yapmayı canı çok istememişti; bu derece arzulanan şey de mutlaka elde edilmeliydi. İşte böyle kimseler, bir şişe içkiye vereceği bir yirmi beş kopek için kolayca adam öldürür. Başka zaman ise, önünden binlerce ruble geçer de bakmaz bile.

Akşam, hırsızlığını kendisi anlattı. Anlatırken ne utanıyor, ne de pişmanlık duyuyordu. Gündelik bir olaydan söz eder gibi, çok soğukkanlıydı. Onu iyice azarlamaya başladım. Doğrusu, İncili’me çok acımıştım. Petrov, hiç kızmadan, uslu uslu beni dinliyor; İncil’in çok yararlı bir kitap olduğunu da kabul ediyor, bu kitaptan yoksun kaldığım için benim adıma içten üzülüyordu. Ama kitabı çaldığı için kesinlikle pişman değildi. Bu konuda öyle kesin bir tutumu vardı ki azarlamayı hemen kestim.

Petrov’un, öfkeme sabretmesinin ve dayanmasının sebebi de, herhalde, böyle bir hareketi hoş görüp, kızmamanın elde olmayışına hak vermesiydi. “Varsın azarlasın da içinin zehirini döksün bari! Yoksa aslında iş, incir çekirdeğini doldurmayacak kadar saçma bir şey; ciddi bir adamın üzerinde durmasına değmeyecek kadar saçma...” diye düşündüğü her halinden belli oluyordu.

Petrov, galiba, beni bir çocuk, hatta dünyada en basit şeylere aklı ermeyen bir bebek zannediyordu. Mesela, onunla bazen bilim ve kitap dışı bir konu üzerine konuştuğumuz zaman, sorularımı çok kısa cümlelerle, kibarca cevaplandırırdı. Çoğu kez kendi kendime sorardım: Benden istediği derin bilgileri ne yapacak bu adam? Hatta konuşmalarımız sırasında onu göz ucuyla süzerdim. Sakın benimle alay etmiş olmasın!.. Hayır. Ciddi ve dikkatle dinliyordu. Ama pek o kadar da değil ya... Bu durum, beni bazen kızdırırdı. Sorularını doğrudan, açıkça sorardı. Ama verdiğim cevaplara pek şaşırmaz, hatta biraz dalgın bir şekilde dinlerdi. Herhalde kafasını yormadan benim için edindiği fikir şöyleydi: Benimle, başka insanlarla olduğu gibi konuşulmazdı. Kitaplardan başka konulardan anlamadığıma, anlayacak yetenekte olmadığıma göre, beni boşu boşuna böyle konularla yormamalıydı.

Petrov’un beni sevdiğine emindim. Acaba beni, olgunlaşmamış bir adam gibi görüyor da, her kuvvetli yaratığın kendisinden zayıf olana karşı duyduğu bir çeşit acımayla bana acıyor muydu? Bunu bilemiyorum. Bütün bunlar, onu, eşyalarımı çalmaktan alıkoymuyordu ama soyarken bile bana acıdığından emindim. Herhalde, eşyamı kaldırırken, “Bu da, adamım diye, dünyada geziyor!.. Daha malını korumaktan aciz...” diye düşünüyordur. Ama, herhalde, bunun için seviyordu beni. Bir gün ağzından, “Çok iyi kalplisiniz. O kadar saf, o kadar safsınız ki içimden size acımak geliyor!” sözlerini kaçırmıştı. Bir dakika sonra da, “Ama sözlerime darılmayınız, Aleksandr Petroviç. İçimden geldi de söyledim.” diye ekledi.

Bu gibi adamlar, bazen hayatta, bir devrimle, ya da herkesin katıldığı bir hareketle birden öne çıkarlar. Böylece karakterlerine uygun bir iş bulmuş olurlar. Ne çok konuşurlar, ne de herhangi bir işin düşünceden iş alanına çıkmasına öncülük edebilirler. Fakat baş uygulayıcı olurlar, bunu herkesten önce de yaparlar. İşe, gürültüsüz, sessiz sedasız girişirler. Hep ön safta, her türlü engelin ortadan kaldırılması için çalışırlar. Bunu düşünmeden, korkmadan, tehlikenin ağzına doğrudan atılarak yaparlar. Geri kalanlar da bunların arkasından, gözleri kapalı, sonuna kadar giderler; çoğu zaman da hayatlarına veda ederler.

Petrov’un sonunun iyi olacağına inanmıyorum. Mutlaka, süresi geldiği zaman her şey bitiverecektir onun için... Hâlâ yaşıyorsa, demek henüz sebep ortaya çıkmamıştır. Ama kimbilir? Belki de saçları beyazlaşıncaya kadar yaşar, şurada burada amacı olmadan dolaşarak ihtiyarlayıp eceliyle ölür. Fakat yine de bence, M.’nin, Petrov’un cezaevinin en gayretli adamı olduğu sözleri doğrudur.

7. BÖLÜM

Azimli Adamlar ve Luçka

Bir insanın azimli olup olmadığını anlayabilmek kolay değil. Böylelerine her yerde olduğu gibi, sürgünde de pek az rastlanır. Bakarsın, görünüşte dehşetli bir adamdır. Bir de anlatılanları duyunca, yanından kaçarsın. İlk başlarda, bir içgüdü ile onlardan uzaklaşmaya çalışırdım. Sonraları korkunç katillerle ilgili düşüncelerim bile çok değişti.

Katil olmadığı halde, altı cana kıymış bir caniden daha korkunç insanlar gördüm. Öyle cinayetler vardır ki bunların iç yüzü hakkında en ilkel bir fikir edinmek bile çok zordur. Çünkü bu cinayetler çok garip birtakım sebeplerle işlenmiştir. Böyle cinayetlere de, çoğu zaman, basit halk arasında rastlanır. Çok kez şöyle bir katil tipi görülür: Adamcağız kendi halinde, sessizce yaşayarak, çilesini doldurmaktadır. Diyelim ki, ya bir köylü, ya birisinin toprak kölesi ya da şehrin basit halk tabakasındandır. Belki de askerdir. Bir bakarsın, zembereği kopmuş gibi, birden boşalıverir; dayanamayarak düşmanını, onu ezeni, bıçaklayıverir... Asıl gariplik de bundan sonra başlar. Bu adam bir zaman kendi kalıbının dışına çıkmıştır. Bununla birlikte, ilk öldürdüğü adam, onun düşmanı, kendisine zulüm yapan biriydi. Yaptığı, bir suçtu; fakat büsbütün anlaşılmaz bir şey değildi. Çünkü ortada bir sebep vardı. Ama bu adam, bundan sonra da, hiçbir düşmanlık olmadığı halde, keyif için, bir yan bakış, bir kaba söz yüzünden yeni cinayetler işler. Artık bunu sadece, kabadayılığını göstermek için, “Savulun, ben geliyorum!..” dercesine yürüdüğü zaman çevresindekileri kaçıştırmak için yapmaktadır. Sarhoş olmuş, ateşli hastalığa tutulmuş gibidir. Sanki yasak edilmiş sınırı aştıktan sonra, her türlü kutsallığı ayak altına almaktan hoşlanır. Sanki onu bütün kanun ve yasaları çiğnemeye kışkırtan bir kuvvet vardır. Yine bu kuvvetin etkisiyle, sınırsız bir hürriyeti ve çevresine dehşet vermeyi arzulamaktadır. Herhalde, bütün bu duygular; yüksek bir kalede bulunan birinin, önündeki uçuruma eğilirken duyduklarına benzer. Her şeyin bir an önce bitmesi için baş aşağı kendini atmaya hazırdır.

Hem de bu gibi durumlar, çok uslu ve o zamana kadar tamamıyla geri planda kalmış kimselerde görülür. Bazıları, girmiş oldukları yeni kalıbı kendileri için övünme sebebi sayarlar. Eskiden ne kadar ezilmiş ve boynu bükükler, şimdi aynı oranda işini bilen, kabadayı görünmek arzusundadırlar. Etrafa saldığı korkudan zevk alır; insanlarda uyandırdığı tiksinme duygusunu adeta sever. Kayıtsız tavır takınır; bu durumda, içinden bir an önce cezanın gelmesini, mahkûm olmayı bekler. Çünkü gerçek olmayan kayıtsız görünmekten artık bıkmıştır.

Hayrete değer bir nokta da bu gibi tavır ve gösterişlerin ancak cezanın uygulanacağı yere kadar sürmesindedir. Bundan sonra bütün bunlara, bıçakla kesilmiş gibi son verilir. Sanki bu gösterişlerin belirli bir zaman içinde yapılması ve sonra da onlardan vazgeçilmesi gerekliymiş gibi... Adam, birdenbire uslanır, küçülür, paçavraya döner. Cezalandırılırken ağlayıp sızlar, halktan bağışlama diler. Cezaevine öyle miskin bir şekilde, ağzından salya, burnundan sümük akarak gelir ki bakıp, “Beş altı kişiyi öldüren adam bu muymuş?..” diye şaşarsınız.

Tabii, öyleleri de çıkar ki cezaevinde bile kolay kolay uslanmaz, hâlâ şu gösteriş ve gevezeliklerinden vazgeçmez. “Siz beni görüyor musunuz? Altı cana kıymış bir adamım ben!” der gibi bir halleri vardır. Ama sonunda, onlar da sakinleşirler. Ara sıra, vakit geçirmek için hayatlarının bu biricik kabadayılığını, bu astığı astık, kestiği kestik devirlerini hatırlarlar, o kadar. Saf birisini bulup da karşısında kibirlenerek ve olayı anlatmaktan ne derece zevk duyduğunu hiç göstermeksizin, eski kahramanlıklarıyla övünmekten çok hoşlanır, “İşte ben böyle bir adamım!” der gibi övünür dururlar.

Hele bunların gururlanıyorlarmış havası vermesin diye, aşırı bir titizlikle konuşmaları, hikâyeyi çok önemsiz bir şekilde anlatmaları gerçekten görülmeye değer! Ya seslerini alçaltıp yükselterek söz ettiklerinin olduğundan daha önemli görünmesini sağlamaya çalışmaları... Nereden de öğrenmişler bütün bu laf oyunlarını?

Bir keresinde, cezaevine ilk geldiğim sırada, ranzamda boş boş uzanmışken, böyle bir konuşmaya kulak misafiri olmuştum. Tecrübesiz olduğumdan, anlatan kişiyi, heybetli, korkunç bir haydut, görülmemiş derecede sert huylu bir adam sanmış, hatta onun yanında Petrov’u önemsiz bile görmüştüm.

Hikâyenin konusu, Luka Kuzmiç adındaki bu adamın büsbütün sebepsiz, sadece kendi keyfi için, bir binbaşıyı nasıl dövdüğüydü.

Luka Kuzmiç, kendisinden daha önce de söz ettiğim, kışlamızın ufak tefek, sivri burunlu, genç Ukraynalı tutuklusuydu. Aslen Rus idi ama güneyde doğmuştu. Galiba, bir pomeşçik’in toprak kölesiydi... “Sinek küçük ama mide bulandırır,” hesabı, insanı rahatsız edici, iğneleyici bir hali vardı. Bununla birlikte, tutuklular sadece içgüdüleriyle kolayca insanın içini okurlar. Arkadaşları arasında pek sayılmıyordu veya sürgün deyimiyle “pek takmıyorlardı onu...”

Luka son derece gururluydu da... O akşam ranzasında oturmuş, bir gömlek dikiyordu. Zaten iç çamaşırı dikmek, sanatıydı onun... Yanında, ranza komşusu iriyarı, hımbılca, ama iyi kalpli ve açıkgöz bir delikanlı olan Kobilin oturuyordu. Luçka, komşusu olduğundan, onunla çok sık kavga ediyor, onu küçümsüyor ve ona çok sert davranıyordu. Safdil Kobilin bunun pek farkında değildi.

Bu kez de Luçka’nın hikâyesini ilgi göstermeden dinleyerek yün çorap örüyordu. Diğeri, yüksek sesle ve tane tane anlatıyordu. Herkes tarafından duyulmasını istediği belli olduğu halde, en çok Kobilin’e anlatıyormuş gibi bir hali vardı, iğneyi beze batırırken,

– Memleketimden diye söze girdi. Efendime söyleyeyim... Serserilik suçuyla Ç.’ye sürülürken... Kobilin sözünü kesti:

– Ne zaman oluyordu bunlar?

– Taze fasulye çıkınca, ikinci yıl bitmiş olacak... K.’ye gelince, beni bir zaman için cezaevine tıktılar. Baktım, benimle beraber oturan on kişi de Ukraynalı, ama o boylu boslu, kanlı canlı, öküz gibi heriflerin hepsi de son derece uyuşuktu. Bu yüzden yemekler kötü çıkıyor; binbaşıları, keyfine göre sağa sola emirler yağdırıp duruyor.

(Luçka, konuşması sırasında, bazı kelimeleri bilerek yanlış söylüyordu.)

– Bir gün geçti, iki gün geçti... Baktım, bizim millette hareket yok. “Neden bu enayiye kavuk sallıyorsunuz?” diye sordum. Pis pis sırıtarak: “İstersen git de kafa tut!” demezler mi? Hiç sesimi çıkarmadım. Aman çocuklar, hele şu Ukraynalılar’dan bir tanesi çok tuhaftı. (Luçka, birdenbire, Kobilin’e anlatmaktan vazgeçip çevresindekilere dönmüştü.)

– Mahkemede nasıl ceza aldığını, yargıçlarla nasıl konuştuğunu anlatır dururdu. Anlatırken de hüngür hüngür ağlardı. Arkasında çocuklarıyla karısını bırakmıştı. Kart bir adamdı; ak saçlıydı, şişkoydu. “Bakıyorum, diyordu, şu iblis oğlu iblis bir şeyler yazıp duruyor. Kendi kendime: Şimdi ortadan çatlayıp geberiverse şu aşağılık herif! diyordum. O ise, durmadan yazıp çiziyordu. Hem de öyle şeyler yazmış ki beni mahvedip bitirdi!..” Bir sap iplik versene Vasya, benimki çok çürük. Vasya iplik uzatarak,

– Pazardan... dedi.

Luçka, ipliği ışığa tutarak,

– Benim dikim evindekiler bundan daha iyi, dedi. Geçen, gün malûlü göndermiştik. Kimbilir, hangi namussuz kadından aldı bunları.

– Yavuklusundan almıştır.

– Unutulmuş olan Kobilin sordu:

– E, binbaşı ne oldu?

Luçka’nın da istediği buydu zaten. Bununla birlikte, hikâyesine hemen başlamadı. Hatta Kobilin’in söylediğinin önemi yokmuş gibi, sakin bir tavırla elindeki ipliği düzeltti. Sonra, tembel bir hareketle, altına almış olduğu ayaklarının durumunu değiştirip anlatmaya başladı.

– Bizim Ukraynalılar’ı neden sonra ayaklandırabildim. Binbaşıyla konuşmayı kabul ettiler. Ben de yanıma o sabah, birisinden elime geçirdiğim bir “julik bıçağı” sakladım. Bunu her ihtimale karşı almıştım. Binbaşı beyimiz, çağırılışı üzerine öfkelenmiş. Baktık ki geliyor. Bizimkilere, “Bana bakın Ukraynalılar!” dedim. “Korkmak yok...” Oysa onlar korkudan üç buçuk atıyorlardı. Tir tir titriyorlardı. Binbaşı içeriye daldı. Sarhoştu. “Kimmiş bakalım beni isteyen? Bunlara da ne oluyor?.. Buranın çarı da, Tanrı’sı da benim!” “Buranın çarı da Tanrı’sı da benim” der demez, ortaya fırlayıverdim. Bıçağı da kolumun altına saklamıştım. “Hayır, beyfendi,” dedim. “Böyle bir şey nasıl olur?” (Hem söylüyor, hem de yavaşça ona sokuluyordum.) “Çarımız ve Tanrı’mız nasıl olur da siz olabilirsiniz, beyefendi?” Binbaşı bu defa bana bağırmaya başladı. “Yaa!.. Demek bütün bunlar senin başının altından çıktı ha! İsyancı kerata seni...” “Hayır, olamaz, beyefendi. Bunu kesinlikle kabul edemeyiz!” diyor ve ona daha çok yaklaşıyordum. “Şahsınıza da malûm olduğu üzere Tanrı’mız birdir, güçlüdür, her yerde hazır ve nazırdır, diyordum. Tanrı’nın bize ihsan ettiği Çarımız da tektir. O, beyefendi, bir imparatordur. Siz ise, ancak bir binbaşısınız ve kendi çabanızla olduğu kadar, çarın lütfû ile bizim başımızda bulunmaktasınız.” Bizim binbaşı: “Nasıl? Nasıl, nasıl?..” diye tavuk gibi gıdaklıyor ve şaşkınlıktan ağzını açamıyordu. “İşte böyle!..” dedim. Üstüne atıldığım gibi bıçağı sapına kadar karnına sapladım. Tam yerine isabet ettirmiştim. Yuvarlanıverdi. Birkaç kere ayaklarını salladı; o kadar. Bıçağı yere attım. “Hadi Ukraynalılar,” dedim. “Kaldırın şunu artık.”

Burada konudan biraz ayrılacağım. Eskiden, yazık ki ordu subaylarının ağzında “Çar da, Tanrı da benim!” gibi ve buna benzer bazı sözler çokça dolaşmaktaydı. Doğrusunu söylemek gerekirse, zamanımızda böylelerinden ya az kaldı; ya da hiç kalmadı. Şunu da kaydetmek isterim ki bu şekildeki sözleri büyüklenerek söyleyenler, övünmeyi çok seven alaylı subaylardı. Subay üniformasını giymekle ruhları adamakıllı sarsıntı geçiriyor, kafaları allak bullak oluyordu. Uzun yıllar orduda, emir altında hiçbir rütbeleri olmadan hizmet etmişken, birdenbire, kendilerini subay, komutan durumunda görünce şaşkına dönüyorlar; bunun verdiği baş dönmesiyle kudret ve önemlerini çok büyütüyorlardı. Bütün bunlar, emirlerinde olanlara karşı hareket şekillerinde açıkça görülüyordu. Oysa büyüklerine karşı, hiç gerek olmayan yerlerde bile, bazı amirlerin tiksinerek karşılamasına rağmen, sanki hâlâ ermiş gibi, yaltaklanmaya devam ediyorlardı.. Bunlardan çok yılışık olan bazıları, küçük rütbelerden yükseldiklerini ve şimdi subay oldukları halde her zaman için konumlarını bileceklerini üstlerine söylemekte acele eder gibidir. Ama erler üzerinde, aşağı yukarı, sınırsız bir amirlik taslamaktan asla geri kalmazlardı.

Şüphesiz ki bu devir de böyleleri pek bulunmaz. Hele “Çar da, Tanrı da benim!..” diye bağıranlara hâlâ rastlanabileceğini hiç zannetmem. Bununla birlikte yine de söyleyeyim ki tutuklular olsun, askerler olsun, amirlerinin bu yoldaki sözlerine gıcık olurlar. Bu, kendini büyük görme utanmazlığa ve amirin her türlü cezadan uzak olduğu yolundaki düşüncesi en uysal bir adamda bile kin uyandırır, onu çileden çıkarır. Bunlar üzerine birkaç örnek de bilirim.

Zaten askerler, onlara kötü davranılmasından, gösterilen tiksintiden pek alınırlar. Bazı kimseler, tutukluları iyi yedirip onlara iyi bakmak ve yasadışı hareket etmemekle her işin bittiğini sanırlar. Bu da yanlış bir düşünce. Her insan, kim olursa olsun, ne kadar aşağı konumda bulunursa bulunsun, içgüdüsünün etkisiyle hatta bilinçsizce, kendisinin de bir gururu olduğunun göz önünde tutulmasını ister. Tutukluya gelince, tutuklu, toplum dışı olduğunu, amirlerine karşı mevki ve durumunu bilir. Ama ne vurulan damgalar, ne takılan prangalar ona, bir insan olduğunu unutturamaz. O halde, insan olduğu için, ona da insan gibi davranılması gerekir. Tanrım! İnsanca davranış, Tanrı’nın kulu olmaktan çoktan çıkmış birini bile insanlaştırabilir. Böyle bahtsızlara karşı mümkün olduğu kadar insanca davranmak gerek. Kurtuluşları da, yalnız buna bağlıdır. Bunu yapan iyi ve yüksek kalpli amirlere rastlamıştım. Böyle bir davranışın, düşük sayılan bu gibi insanlar üzerindeki etkisini de gördüm. Birkaç şefkatli söz, tutukluların ruh bakımından dirilmesine yetiyordu. Çocuklar gibi seviniyorlar, sonra da, çocuklar gibi seviyorlardı.

Garip bir noktadan daha söz etmek isterim. Tutuklular, amirlerinin fazla ciddiyetsiz ve fazla yumuşak olmalarından da hoşlanmazlar. Amirlerini mutlaka saymayı isterler. Halbuki bu durumda onları saymak ellerinden gelmez. Tutuklu, yüksek, göğsünde nişanlar bulunan, yakışıklı amirin koruyuculuğunda bulunmayı ister. Amirin titiz, ağırbaşlı, adaletli, kişilikli bir adam olmasından çok hoşlanır. Tutuklular böyle adamlar için canlarını verirler. Çünkü böyleleri şereflerini korur, onları hiç incitmezler. Böylece onlar için her şey iyi, her şey güzeldir.

Kobilin sakin bir tavırla,

– Kimbilir, bunun üzerine nasıl yaktılar canını! dedi.

– Eh. Canımı yakmasına yaktılar; orası öyle. Ali, makası versene! Meydan kurulmuyor mu bugün çocuklar?

– Millet bugün parasını içkiye verdi. Eğer demin harcamasaydılar, belki şimdi toplanırlardı; diye cevapladı Vasya.

Luçka,

– Eğer!.. Eğer, öyle bir kelimedir ki, Moskova’da yüz ruble veriyorlar buna... dedi. Kobilin yine söze karıştı:

– Ya sana bütün yaptıkların için ne verdiler, Luçka?

– Yüz beş verdiler cancağızım, yüz beş...

Luçka yine Kobilin’le konuşmaktan vazgeçti:

– Size bir şey söyleyeyim mi çocuklar? Bu yüz beşin emri çıkınca, meydana öyle bir törenle götürüldüm ki... O zamana kadar hiç kırbaç yememiştim. Millet akın akın geliyor; kalabalık... Bütün şehir oraya toplanmıştı. Bir haydut, bir katil cezalandırılacaktı, yok mu ya... Şu halk da, nasıl söyleyeyim, öyle aptal oluyor ki sorma gitsin. Cellat Timoşka soydu beni, yatırdı. Sonra da: “Canın yanacak! Hazırlan!” diye bağırdı. Sırtıma kibarca öyle bir vurdu ki haykırmak istedim. Ağzımı açtım... Açtım, ama bağıramadım ki... Sesim kısılmıştı. Arkasından ikincisi geldi. Artık, ister inan, ister inanma, azizim, “iki!” diye bağırdıkları zaman duyamamıştım. Kendime geldiğim zaman, “yedi,” diyorlardı. Azizim, bunlar beni tam dört defa yatırıp kaldırdılar. Yarımşar saat dinlenip soluk aldım; su döktüler üstüme. Gözlerim yuvalarından fırlamıştı. Etrafa bakıyor, “Öleceğim burada...” diye düşünüyordum. Kobilin safça,

– Peki, ölmedin mi? diye sordu. Luçka, küçümseme dolu bir bakışla onu süzdü. Kışladakiler kahkahayı bastılar.

– Odun... Ne diyeceksin!

Böyle bir adamla konuştuğuna pişman olduğu her halinden belli olan Luçka,

– Tahtalarında eksiklik var, dedi.

Altı cana kıydığı halde, cezaevinde kimse Luçka’dan korkmazdı. Ama korkunç bir adam diye ün salmak, belki de onun en içten arzuladığı şeydi.

8. BÖLÜM

İsay Fomiç, Hamam

ve Bakluşin’in Hikayesi

Sonunda, bütün tutukluların heyecanla ve hazırlıklar yaparak bekledikleri Noel yortusu geldi. Onlara bakarak ben de, harika bir olay bekler gibiydim.

Bayramdan dört gün önce bizi hamama götürdüler. Benim zamanımda, özellikle ilk yıllarda, tutukluları hamama çok seyrek götürürlerdi. Herkes sevindi, hazırlanmaya başladı. Öğle yemeğinden sonra gidilecekti. Artık o gün yemekten sonra iş yok demekti. Kışlamızda bu işe en fazla sevinen ve endişelenen İsay Fomiç Bumtayn’dı. Bu, hikâyemizin dördüncü bölümünde sözünü ettiğim Yahudi tutukluydu. Sersemleyinceye, kendini kaybedinceye kadar sıcakta terlemeye bayılırdı.

Hatıralarıma her dalışımda, cezaevindeki hamam mutlaka aklıma gelir. (Doğrusu, unutulacak gibi de değildir...) Onun peşinden da, hayalimde sürgün ve koğuş arkadaşım, şu mübarek ve unutulmaz İsay Fomiç’in yüzü belirir.

Aman Yarabbi! Ne garip, ne komik bir adamdı! Dış görünüşünden biraz uçuk söz etmiştim zaten. Elli yaşlarında, cılız, bumburuşuk yüzlü; yanaklarında ve alnında buruşuk damgalar bulunan, zayıf, kuvvetsiz, bembeyaz tenli adamdı. Yüzünde, her zaman hiçbir şekilde kaybolmayan bir memnuniyet, hatta mutluluk ifadesi vardı. Sürgünde bulunmasından dolayı herhalde, hiç üzülmüyordu. Kuyumcuydu, şehirde hiçbir kuyumcu olmadığı için, beylerin ve şehrin ileri gelenlerinin siparişleriyle uğraşmaktan başka iş yapmıyordu. Çalışmasına karşılık az çok para da alıyordu. Muhtaç durumda olmak şöyle dursun, zengin denirdi kendisine... Bununla birlikte parasını biriktiriyor, tutuklulara faizle para veriyordu. Semaveri, iyi bir döşeği, fincanları ve eksiksiz bir yemek takımı vardı. Şehirli Yahudiler ondan dostluklarını, korumalarını esirgemiyorlardı. Cumartesi günleri, muhafızlarla şehrin havrasına giderdi. (Yasalar buna izin veriyordu.)

İsay Fomiç’in rahat geçen hayatının tek kaygısı, bir an önce evlenebilmesi için on iki yılın çabucak geçmesiydi. Bu adam, gayet komik bir şekilde bir masumiyet, aptallık, kurnazlık, küstahlık, safdillik, korkaklık, fiyakacılık ve arsızlık karışımıydı.

Tutukluların asıl buna gülmeyip de sadece eğlence olarak alaya almalarına şaşırırdım. Tutuklular,

– İsay Fomiç’e karışmayın, derlerdi. Bir tanedir bizim İsay Fomiç!..

İsay Fomiç de işin gerçeğini biliyor ama herhalde, göreviyle gurur duyuyordu. Bu da, tutukluları eğlendiren bir konuydu.

Cezaevine girişi de çok komik olmuştu. (Benden önce girmişti; ama bunu başkaları anlattı.)

Bir akşam üstü, paydos sırasında, cezaevine bir Yahudi’nin geldiği duyulmuş. Kendisi henüz dışarı da, nizamiyede, tıraş olmaktadır, ama nerdeyse kışlalara gelecek...

O saate kadar cezaevinde bir tek Yahudi yokmuş. Tutuklular onu sabırsızlıkla bekliyorlar. Bahçeye girer girmez etrafını çeviriyorlar. Cezaevi çavuşu onu sivillerin koğuşuna götürüp ranzadaki yerini gösteriyor.

İsay Fomiç’in elinde, verilen kişisel eşyalar ve kendi eşyalarıyla dolu bir torba varmış. Torbasını bir kenara koymuş, ranzaya çıkıp bağdaş kurarak oturmuş. Korkudan kimseye bakamıyormuş. Çevresinde kahkahalar ve Yahudiliğine ait cezaevi esprileri duyuluyormuş. Birdenbire kalabalığın arasından, genç bir tutuklu sıyrılıyor. Elinde son derece eski, kirli ve yırtık yazlık şalvarıyla kişisel ayak sargı bezlerini tutuyor, İsay Fomiç’in yanına oturarak omzuna vuruyor.

– E aziz dostum! Altı yıldır seni burada bekliyordum. Ne vereceksin şunlara bakayım?

Yahudi’nin önüne çaputları seriyor. Cezaevine girdiğinden beri onu saran ve şimdi büsbütün üstüne düşen bir sürü alaycı, sakat ve korkunç yüze hâlâ bakamayan ve korkusundan ağzını bıçak açmayan İsay Fomiç, rehine getirilen eşyayı görünce, birdenbire canlanıyor. Parmaklarını hızla oynatarak çaputları karıştırmaya başlıyor; hatta arada bir, kaldırıp ışığa doğru tutarak gözden geçiriyor. Herkes, onun ne söyleyeceğini beklemektedir.

Eşya sahibi, göz kırparak,

– Ne haber? diyor. Bir gümüş ruble vermeyeceksin herhalde, ha?

– Pek gümüş ruble değilse de, yedi kopek veririm. Bu, İsay Fomiç’in cezaevinde söylediği ilk sözlerdi. Hepsi gülmekten katılıyorlar.

– Yedi kopek, ha!... Ne yapalım, yedi olsun... Bu işte sen kazançlı çıktın. Ama malımı iyi sakla. Sonra başınla ödersin, karışmam!...

– Faizi de üç kopek... hepsi on kopek ediyor.

Titrek ve kesik bir sesle konuşan Yahudi, korkak bakışlarla elini cebine sokmuş. Bir taraftan ödü kopuyor, diğer taraftan da iş yapmak istiyormuş.

– Yılda mı üç kopek vereceğiz?

– Yılda değil, ayda.

– Amma da yaman adammışsın be Yahudi! Adın ne senin?

– İsay Fomiç.

– Yamansın İsay Fomiç! Bu gidişle burada çabuk ilerlersin. Hadi hoşça kal İsay Fomiç!

İsay Fomiç, rehine alınan eşyayı bir kez daha gözden geçirip tutukluların devam eden kahkahaları arasında, özenle torbasına yerleştiriyor.

Onu, gerçekten, herkes seviyor gibiydi. Hemen hemen bütün tutuklular borçlu oldukları halde, aralarından hiçbiri ona bir kötülük yapmıyordu. Kendisi, bir tavuk kadar zararsızdı. Hele yakınlık gösterilince nazlanması da vardı. Ama bunu o kadar saf bir komiklikle yapardı ki, hareketi hemen hoşa giderdi.

Hayatta pek çok Yahudi’yle karşılaşmış olan Luçka, ona sık sık sataşırdı. Ama bunu, kötülükten değil, eğlence olsun diye yapardı. Tıpkı küçük bir köpekle, papağanla veya evcilleştirilmiş hayvanlarla eğlenildiği gibi... İsay Fomiç bunu biliyor, hiç güvenmiyor ve tam yerinde şakalarla karşılık veriyordu.

– Hey, buraya baksana Yahudi! Seni döverim ben.

İsay Fomiç kabadayı bir tavırla cevap veriyordu:

– Sen bana bir vurursan ben sana on tane atarım.

– Lanetli, aşağılık seni...

– Aşağılık olayım; ne çıkar?

– Aşağılık, herif sen de...

– Öyle olsun. Aşağılığım, ama zenginim de... Param var benim.

– İsa’yı sattın...

– Öyle olsun.

– Aferin İsay Fomiç! Vallahi yamansın. Dokunmayın bizim İsay Fomiç’e. Bir tanemizdir o!... Tutuklular sevinçle gülüştüler.

– Buraya bak Yahudi! Kırbacı yer, Sibirya’ya gidersin.

– Zaten Sibirya’dayım ya!...

– Daha uzağa gönderdiler.

– Tanrı Baba’nın olduğu yere mi?

– Evet, oraya.

– Eh, ne yapalım... Hem Tanrı Baba’nın bulunduğu yer, her yerden daha iyi olmalı...

Herkes, etrafında, “Aferin İsay Fomiç! Kabadayı adamsın gerçekten...” diye bağırıyor, İsay Fomiç, onunla alay edildiğini biliyorsa da yiğitliğe toz kondurmuyordu. Belli ki her taraftan gelen iltifatlar, övgüler hoşuna gidiyordu. Bunun üzerine de tiz, incecik bir sesle anlamsız, acayip bir ezgiyle bir “La - la - la - la!...” tuttururdu. Bu, güfte sayılmayan la - la - lâ’lar İsay Fomiç’in cezaevinde söylediği tek şarkıydı. Benimle daha yakından samimi olunca, bu şarkı ve ezginin, bir zamanlar, altı yüz bin Yahudi’nin Kızıldeniz’i geçerken söylediklerinin aynı olduğuna inandırdı beni. Her Yahudi için, düşmanına karşı zafer sağladıktan sonra bu şarkıyı söylemek zorunluymuş.

Her cumartesi akşamı koğuşumuza başka kışlalardan tutuklular toplanırdı. Bunlar, İsay Fomiç’in ibadetini izlemeye gelirlerdi. İsay Fomiç’te o kadar çocukça bir övünme ve gösteriş arzusu vardı ki, bu toplu merak hoşuna bile gidiyordu. Bilmiş bir şekilde ve gösterişli bir büyüklükte önce köşesindeki minicik masasını örterdi. Sonra kitabını açar, iki mum yakar ve ancak kendisinin bildiği birtakım kelimeleri mırıldanarak cüppesini giymeye başlardı. Cüppe, renkli bir yün kumaştandı. İsay Fomiç onu büyük bir dikkatle sandığında saklıyordu. Sonra da kollarına birer kolluk bağlar, başına, alnının ortasına şeritle tutturulan tahta kutu gibi bir şey iliştirirdi. Böylece İsay Fomiç’in alnından acayip bir boynuz çıkmış gibi olurdu. Bundan sonra dua başlıyordu. İsay Fomiç, duasını şarkı söyler gibi okuyordu. Bağırıyor, tükürüyor, çemberler çizerek dönüyor, acayip, komik hareketler yapıyordu.

Tabii, bütün yaptıkları, kendi ibadet kurallarına uygun olmalıydı. Zaten, doğrudan doğruya bunlarda komik veya tuhaf bir yön yoktu. Komik olan, İsay Fomiç’in ibadet sırasında aldığı tavır, bize karşı yaptığı gösterişlerdi.

Bakardık; birdenbire, başını ellerinin arasına alır ve hıçkırarak okumaya başlardı. Hıçkırıkları gitgide kuvvetlenir, sonunda İsay Fomiç, yorgun bir halde, artık ulumaya benzeyen iniltileri arasında, küçük sandıkla süslü başını kitabın üstüne bırakıverirdi. Ama, hıçkırıklarının şiddetlendiği sırada, birdenbire ve birbiri ardınca kahkahalar atar, sonra coşkun bir mutluluk içinde, baygın bir sesle tekrar besteyle okumasına devam ederdi.

Tutuklular bakıp bakıp kendi aralarında,

– Herifin haline bakın çocuklar! diye söyleniyorlardı.

Bir kere İsay Fomiç’e, bu, hıçkırıklardan boğuluyormuş gibi olduktan sonra, birdenbire, mutluluk ve gönül rahatlığı içinde kahkaha atmanın ne anlama geldiğini sormuştum.

İsay Fomiç benim bu türden sorularımı çok severdi. Hemen anlatmaya başladı. Ağlama ve hıçkırmalar, Kudüs’ün kaybını düşünmekten kaynaklanıyordu. Kitap, bunları düşünürken, mümkün olduğu kadar hızlı ağlayıp dövünmeyi emrediyormuş. Ama en şiddetli hıçkırıkları arasında İsay Fomiç, birdenbire sanki rasgele, (bu birdenbirenin bile kitapta yeri varmış...) Yahudi’lerin Kudüs’e dönecekleri kehanetini hatırlamak zorundaymış. Bunun üzerine hemen sevinecek, şarkı söyleyip kahkahalar atacakmış. Duasını okurken sesine mümkün olduğu kadar mutluluk, yüzüne de ciddilik, soyluluk ifadesi vermesi ve geçişin kesin oluşu İsay Fomiç’in çok hoşuna gidiyordu. O, bunda çok ince bir ustalık görüyor ve övünerek bana kitabın bu karışık gerekliliğinin iç yüzünü anlatıyordu.

Bir gün, duasının en yoğun zamanında, odaya nöbetçi subay ve muhafızlarla birlikte mevki komutanı binbaşı girdi. Tutukluların hepsi ranzaların yanında hizaya geçtiler. Yalnız İsay Fomiç daha çok bağırıp kırıtmaya başladı. İbadete izin verildiği ve kendisine kimsenin karışamayacağını bildiği için binbaşının karşısında bağırıp çağırmakta hiçbir tehlike görmüyordu. Aynı zamanda, binbaşının önünde maskaralık yapabilmekten; hepimize gösteriş yapmaktan çok hoşlanmıştı.

Binbaşı, aralarında bir adımlık mesafe kalıncaya kadar yaklaştı. İsay Fomiç, arkasını masaya dönmüş, binbaşının yüzüne karşı ellerini sallayarak, büyük kehaneti okuyordu. Bu sırada, bir taraftan da, yüzüne büyük bir mutluluk ve soyluluk ifadesi vermesi gerekiyordu. İsay Fomiç bunu hemen olağanüstü bir göz kırpması ve gülüp başıyla binbaşıya birtakım işaretler yaparak yerine getirdi. Binbaşı önce şaşırdı; ama sonra o da güldü ve İsay Fomiç’in yüzüne, “Eşşek!” diye bağırarak dışarı çıktı. Bunun üzerine İsay Fomiç çığlıklarını bir kat daha yükseltti.

Bir saat sonra, akşam yemeğini yerken sordum:

– Ya mevki komutanı kendi ahmaklığından size kızmış olsaydı?

– Hangi mevki komutanı?

– Nasıl hangi? Görmediniz mi?

– Hayır.

– Adam önünüzde, bir arşın mesafede duruyordu.

Ama İsay Fomiç, beni büyük bir ciddiyetle, binbaşıyı filan görmediğine, böyle bir zamanda, duasını okurken, kendinden geçmiş şekilde, çevresinde olan bitenin asla farkında olmadığına inandırmaya çalıştı.

İsay Fomiç’in cumartesi günleri, kitabın emrettiği gibi bir iş bulmaya çalışarak, cezaevinde başıboş dolaştığını görür gibi oluyorum. Havradan her dönüşünde ne ilginç hikâyeler anlatırdı bana! Bundan başka, diğer Yahudiler’in, güya güvenilir kaynaklardan öğrendikleri, aslında bir şeye benzemeyen Petersburg haberlerini ve söylentilerini getirirdi.

İsay Fomiç’in konusu epey uzadı.

Bütün şehirde ancak iki genel hamam vardı. Biri Yahudi’nin kiraladığı hamam, özeldi. 50 kopeğe giriliyordu. Bu, zenginler hamamıydı. Diğeri, eski, kirli ve dar bir yerdi. Buraya çoğunlukla basit halk geliyordu. Bizleri de bu hamama götürürlerdi.

Soğuk ve güneşli bir gündü. Tutuklular, kaleden çıkıp şehri görecekleri için seviniyorlardı. Şakaların, gülüşmelerin yol boyunca ardı arkası kesilmiyordu. Tüfekleri dolu bir grup asker yanımızda, şehir halkının şaşkın bakışları arasında hamama geçtik. Hamamda bizi hemen iki gruba ayırdılar. Birinci gruba yıkanırken, ikinci grup soğuk olan giyinme odasında bekleyecekti. Hamamın darlığı bunu zorunlu kılmaktaydı. Hatta bu hamam o kadar ufak bir şeydi ki tutukluların yarısının bile içine sığabilmesine şaştım.

Petrov benden hiç ayrılmıyordu. Çağırmadığım halde, yardım etmek için bana sokuldu; hatta beni yıkamayı teklif etti. Petrov’la birlikte, Bakluşin de bana yardım etmek istedi.

“Kazmacı” diye çağrılan ve tutukluların en neşelisi, en sevimlisi olduğu için, bir kez daha söz ettiğim Bakluşin, özel bölüm tutuklusuydu. Onunla dostluğumuz vardı.

Petrov, soyunmama bile yardım etti. Çünkü ben tecrübesizliğimden dolayı yavaş soyunuyordum. Oysa oda çok soğuktu; dışarıyla arasında çok fark yoktu. Şunu da söyleyeyim ki iyice alışmamış olan bir tutuklu, soyunma işini kolay kolay başaramazdı. Önce, zincirlerin altında bulunan kayışı çabucak çözmek gerekiyor. Dört parmak eninde olan bu kayışlar, ayağı saran demir halkanın altına takılır. Bir çift kayış, aşağı yukarı altmış gümüş kopektir. Oysa, her tutuklu, bunları kendi parasıyla almak zorundadır. Çünkü kayışsız gezmek imkânsızdır. Zincirin halkası ayağı sıkı sarmadığı için, halka ile ayak arasında bir parmak girecek kadar boşluk kalır. Bu nedenle demir, ayağa vurup sürter. Kayışsız gezen bir tutuklunun ayağı bir gün içinde yara olur. Kayışları çıkarmak o kadar zor bir iş değildi. Asıl zor olan, demirlerin altından ustalıkla çamaşırı çıkarabilmekti. İşte bu, tam anlamıyla bir marifetti.

İç çamaşırı mesela; sol ayaktan çıkarıp önce ayakla demir arasından geçirmeli, sonra ayağı kurtararak çamaşırı aynı halkadan çekmeli ve sonra sol ayaktan çıkarılanlara, sağ ayak için aynı şeyleri yapmalıydı. Çamaşır değiştirilirken de böyle hareket etmek gerekiyordu.

Tabiatıyla, yeni gelen biri, bütün bunların nasıl yapıldığını akıl edemez. Tobolsk’ta bize bunu ilk öğreten, beş yıldır zincire vurulmuş haydut elebaşısı tutuklu Korenev’di. Ama diğer tutuklular artık alışmışlar, onun için hiç zorluk çekmiyorlardı.

Petrov’a, sabun ve lif almak için birkaç kopek verdim. Gerçi tutuklulara cezaevinden sabun da veriliyordu, ama bu sabun parçası ancak iki kopeklik uzunlukta ve “orta halli” evlerde akşam yemeğinde yenilen peynir dilimleri genişliğindeydi. Sabun, soyunma odasında, sbiten pekmezi, kalaç ve sıcak suyla beraber satılmaktaydı. Hamamcıyla yapılmış anlaşmaya göre, her tutukluya ancak bir bakraç sıcak su verilirdi. Daha temiz yıkanmak isteyenler, yirmi para vererek bir fazla bakraç alabilirlerdi. Bunlar, soyunma odasında yapılmış özel bir pencereden yıkanma odasına uzatılırdı.

Petrov benim elbiselerimi çıkarmama yardım ettikten sonra, demirlerin yürümemi çok zorlaştırdığını görünce koluma girdi ve bir lala gibi beni sürüklemeye başladı. Bir yandan da:

– Siz bunları yukarı, baldırlarınıza doğru çekin. Dikkat!... Burada eşik var... gibi tavsiyelerde bulunuyordu.

Ben adeta utanıyordum. Petrov’u, kendi başına da yürüyebileceğime inandırmak istedim. Ama o, nasıl olsa, inanmayacaktı. Bana, büyümemiş, bir şey bilmeyen ve herkesin yardımına ihtiyaç duyan bir çocuk gibi davranıyordu. Petrov bir uşak değildi; kesinlikle bir uşak değildi. Kalbini kırmış olsaydım, bana yapacağını bilirdi. Hizmetlerine karşılık ona para da vermiyordum. Hem kendisi de benden istemezdi. Bana bu kadar dikkatle bakmasının sebebi neydi acaba?

Hamam kapısını açtığımız zaman, cehenneme girdiğimizi sandım. Gözünüzün önüne, uzunluğu da, genişliği de aşağı yukarı on iki adım olan bir oda ile bu oda içinde yüz kişiyi getiriniz. Pek yüz değilse de seksen kişi rahatlıkla vardı.

Her yeri doldurmuş buhar, kir; ayak basamayacak kadar bir darlık... Korktum ve geri dönmek istedim. Ama Petrov bana güç verdi. Zorlukla, çeşit çeşit sıkıntılar çekerek ve yerde oturanların bize yol vermeleri için üstüste ricalar ederek peykelere ulaştık. Ama peykelerde bir tek boş yer yoktu. Petrov, bir yer satın almamız gerektiğini söyledi ve hemen pencerenin yanında oturan bir tutukluyla pazarlığa başladı. Öteki, bir kopek karşılığında yerini vermeye razı oldu ve Petrov’un, her ihtimale karşı hamama gelirken yanına aldığı ve avcunun içinde sımsıkı tuttuğu parayı alır almaz, peykenin tam oturduğumuz yerinin altına giriverdi. Burası, karanlık ve çamurlu bir yerdi. Yarım parmak kalınlığındaki yapışkan ve vıcık vıcık küf her tarafını sarmıştı. Bununla birlikte, peykelerin altındaki yerler de doluydu. Orada millet birbirleriyle kaynaşıyordu. Yerde bile, çömelip büzülerek, kovalardan su dökünen tutuklulardan bir avuç boş yer kalmamıştı. Hatta bazıları bunların aralarında, kovalar ellerinde, ayakta yıkanıyorlardı. Kirli sular doğruca yerde oturanların tıraşlı kafalarına akıyordu. En üst kat ve ona giden basamaklar da, yıkananların kıvrılmış vücutlarıyla doluyordu. Ama öyle pek özenerek yıkanmıyorlardı. Basit halk, sadece sıcak su ve sabunla yıkanmaktan hoşlanmaz. Onların yıkanması, bol bol terledikten sonra, kayın ağacı dallarıyla vücutlarını haşlanıncaya kadar dövdürüp arkasından soğuk su dökmek şeklindedir. Bütün hamamlarda böyle yıkanılır.

Üst katta, elli kadar dal demeti hep birden kalkıp iniyordu. Yıkananlar, mest oluncaya kadar, bunlarla vücutlarını haşlıyorlardı. Ocak taşına durmadan su dökülerek buhar çıkarılıyordu. Böylece ortalık sadece sıcak değil, cehennem sıcağı oluyordu. Her taraftan bağrışmalar, kahkahalar, yerde sürünen yüz zincirin şıngırtıları duyuluyor... Bazıları, geçmek isterken, başkalarının zincirlerine takılarak, altta oturanların kafalarına çarpıyorlar, düşerek küfrediyorlar ve çarptıklarını da beraber sürüklüyorlardı. Her taraftan pis sular akıyordu. Herkes sersemleşmiş, bir çeşit heyecan içindeydiler. Soyunma odasında, su verilen pencerenin önünde kavgalar, itişip kakışmalar... Alınan su, isteyenin eline değmeden, yerde oturanların başlarına dökülüyordu. Pencereden ya da kapı aralığından, bazen, tüfek elinde bıyıklı bir nöbetçi askerin yüzü görünüyordu. Düzeni bozacak bir şey var mı diye bakıyordu.

Tutuklular, tıraşlı kafaları ve kıpkırmızı oluncaya kadar haşlanmış gövdeleriyle şimdi eskisinden de çirkin görünüyorlardı. Gözenekleri açılmış sırtlarında, vaktiyle alınan kırbaç ve değnek izleri kabarmış, yeni yaralar şekline dönüşmüştü. Ne korkunç şeylerdi bunlar! Onlara baktıkça tüylerim diken diken oldu.

Bir kova su daha... Ocak başından çıkan sıcak buhar kütleleri bütün hamamı sarıyor... İçindekiler kahkahalar, haykırışlar savurmaya devam etmekte. Arada bir, buhar tabakasının arkasında dayak izleri taşıyan sırtlar, tıraşlı kafalar, kıvrılmış, büzülmüş kollar ve ayaklar görünüyor. Üstelik, en yüksek kısımda İsay Fomiç avazı çıktığı kadar bağırıp kahkahalar atıyor. Kendinden geçinceye kadar sıcakta kaldığı halde bir türlü doyamıyordu. Bir kopek vererek bir yardımcı çağırdı. Ama öteki dayanamadı ve İsay Fomiç’e vurduğu dal demetini fırlatıp aşağı indi. Sonra da soğuk su dökünmeye koştu.

İsay Fomiç buna hiç aldırış etmeyerek ikinci, arkasından da üçüncü yardımcıyı çağırdı. Böyle olağanüstü bir durumda, masraftan çekinmemeye karar vermiş olmalı ki tam beş kişi değiştirdi.

Tutuklular aşağıdan bağırıyorlardı:

– Aferin İsay Fomiç! Amma da dayanıklı adammışsın be!

İsay Fomiç, bu anda herkesten yüksek olduğunu, herkese meydan okuduğunu hissediyordu. Sevincinden kabına sığamayarak, bütün gürültüyü bastıran çılgın ve kesik bir sesle her zaman söylediği aryasını, “La - la - la lâ...” haykırmaya başladı.

Aklıma, cehennemin de mutlaka buraya benzeyeceği düşüncesi gelmişti. Dayanamadım ve buluşumu Petrov’a söyledim. Çevresine baktı ve cevap vermedi.

Ona da, yanımda bir yer alacaktım. Ama Petrov, ayaklarımın dibine oturarak yerinin çok rahat olduğunu söyledi. Biz yıkanırken, Bakluşin dışarıdan bize su satın alıyor, gerekince yanımıza getiriyordu. Petrov, tepeden tırnağa kadar beni kendisinin temizleyeceğini söyledi.

– Tertemiz olacaksınız, diyordu.

Buhar banyosu yapmaya da çağırdı, ama, doğrusu, ben buna cesaret edemedim. Petrov beni iyice sabunladı. Sonunda,

– Şimdi de ayaklarınızı yıkayıvereyim, dedi.

Bunu yapabileceğimi söyleyebilirdim. Ama ses çıkarmadan onun isteğini kabul ettim. Bu, nazlı nazlı “ayaklarınız” deyişinde de en ufak bir yaltaklanma, bir kölelik ifadesi yoktu.

Yıkanmam bittikten sonra, beni aynı törenle, kolumdan tutarak ve her adımda, kırılıverecek ince camdan yapılmışım gibi, koruyarak soyunma odasına götürdü. Sonra da çamaşırlarımı giymeme yardım etti. İşlerimi bitirince de geriye döndü, hamama buharlanmaya koştu.

Eve dönünce ona bir bardak çay ikram ettim, kabul etti. İçtikten sonra da teşekkür etti. Aklıma, bir iyilik yapıp ona votka ikram etmek geldi. Kışlada votka bulabildik. Petrov son derece memnun oldu. İçti, öksürdü. Sonra, onu canlandırdığını söyleyerek sanki orada onsuz yapılamayacak işler varmış gibi, alelâcele mutfağa gitti. O gider gitmez, yerine başka bir arkadaş Bakluşin (Kazmacı) geldi. Onu daha hamamdayken çay içmeye çağırmıştım.

Bakluş’indeki sevimliliği kimsede görmedim. Doğrusu başkalarına karşı pek yumuşak başlı değildi. Hatta, sık sık kavga ederdi. Kimsenin, işlerine burnunu sokmasını sevmezdi. Kısaca, kendini korumasını bilirdi. Ama kavgaları uzun sürmezdi. Bizde onu sevmeyen yoktu sanırım. Her gittiği yerde sevilerek karşılanırdı. Bakluşin, şehirde de dünyanın en neşeli, ve neşesini hiçbir zaman kaybetmeyen adamı olarak tanınmıştı. Uzun boylu, otuz yaşlarında, oldukça güzel, saf, kabadayı, yüzünde et beni olan bir delikanlıydı. Ötekini berikini örnek alır, yüzünü gülünç bir şekilde kırıştırıp buruşturarak çevresindekileri kahkahadan kırıp geçirirdi. Şakacıydı. Ama asık suratlı, gülmeyen düşmanlarımıza hiç yüz vermezdi. Bu sebepten kimse onu “boş ve yararsız” adam diye paylamıyordu. İçi hayat doluydu; çok ateşli adamdı. Benimle henüz cezaevine ilk girdiğim günden beri tanışıklığı vardı. Kantonistler’den olduğunu, sonra kazmacı olarak çalıştığını; görevinde kendini gösterip bazı büyüklerce sevildiğini anlatmıştı. Büyüklerin kendisini övmeleriyle hâlâ böbürlenmekteydi. Benden Petersburg üzerine epey bilgi istemişti. Bakluşin kitap da okuyordu.

Bana çaya gelir gelmez, teğmen Ş. nin bu sabah mevki komutanımızı nasıl bozduğunu anlatarak bütün kışlayı güldürdü. Sonra, yanıma oturdu. Çok memnun bir tavırla, bir piyes verme yolundaki planlarının galiba gerçekleşeceğini haber verdi.

Cezaevinde, Noel dolayısıyla piyes hazırlanıyordu. Artistler yavaş yavaş ortaya çıkıyorlar; bir yandan da dekor işi düzenleniyordu. Şehirden, sahne için, kadın elbiseleri bile vermeyi vadedenler vardı. Bundan başka, bir emireri yardımıyla kordonlu bir subay elbisesi bulmayı ümit ediyordu. Bütün endişeleri, mevki komutanının, geçen yıl yaptığı gibi, piyese engel olması ihtimaliydi. Ama geçen Noel’de binbaşının, kumarda kaybettiği, için neşesi yoktu. Öte yandan, cezaevindekilerin birtakım suçları da vardı. Binbaşı, öfkesinden, temsili verdirmemişti. Belki bu defa, onları mahzun etmeye gönlü razı olmayacaktı.

Her neyse... Bakluşin pek heyecanlıydı. Bu piyesi hazırlayanlardan olduğu belliydi. Ben, mutlaka, bu piyesi görmeye karar vermiştim. Bakluşin’in tiyatro işindeki başarıdan dolayı duyduğu temiz sevinç çok hoşuma gitmişti. Laf lafı açtı. Şundan bundan konuşmaya başladık.

Bakluşin, söz arasında, Petersburg’dan başka yerlere de gönderilmiş olduğunu anlattı. Bir suç yüzünden, ama başçavuş rütbesiyle, K.nin garnizon taburuna verilmişti. Sözünü bitirirken,

– Oradan da buraya gönderdiler; dedi.

– Niçin? diye sordum.

– Sebep mi?... Tahmin edemediniz mi Aleksandr Petroviç? Âşık olduğum için. Gülerek karşı çıktım:

– Aman canım, sadece bunun için buraya göndermezler.

Bakluşin ekledi:

– Gerçi bu yüzden oralı bir Almanı piştovla vurdum; ama bir Alman için insan sürülür mü? Siz söyleyin?

– Aleksandr Petroviç!...

– Nasıl oldu bunlar? Anlatsana, pek merak ettim.

– Çok gülünç bir hikâyedir bu, Aleksandr Petroviç.

– Daha iyi ya. Anlat bakalım.

– Anlatayım mı? Peki. Dinleyin öyleyse.

Böylece, gülünç değilse de, oldukça garip bir katil olayını dinledim.

Bakluşin söze şöyle başladı:

– Bakın mesele nasıl oldu. Dediğim gibi, beni R.’ye vermişlerdi. Baktım, şehir büyük, güzel; yalnız Alman çok... Ben de genç bir adamım. Amirlerimin gözündeyim de. Şapkamı yana yatırıp sokak sokak sürtüyor, zaman öldürüyordum. Göz kırpıp işaretleşmedik. Alman karısı bırakmamıştım. En sonunda Luiz adında bir kızcağızı gözüme kestirdim. Teyzesiyle ikisi kıymetli çamaşırlar üzerinde çalışan çamaşır işçileriydi. Teyzesi yaşlı, kendini beğenmiş bir karıydı. Durumları yerindeydi. Önceleri pencerelerinin önünde dolaştım. Sonra da birbirimizle adamakıllı dost olduk. Luiz, dilinde azcık çetrefillik olmasına rağmen, Rusça’yı iyi konuşuyordu. Öyle şeker kızdı ki onun gibisini hiç görmemiştim. Hemen yanaşmaya başladım. Anlarsın ya! Ama ne mümkün birader. “Öyle şey olamaz Şaşa. Sana yaraşır bir karı olmam için kızlığımı korumak isterim,” diyordu. Sokuluyor, gülüyordu. Sesi de pek tatlıydı. Öyle temiz bir kızdı ki ondan sonra böylesine rastlamadım. İçime, sadece onun yüzünden, evlenme hevesi geldi. Artık gel de kendini tut bakalım. Bizim yarbaya dilekçeyi dayamaya hazırlanırken, bir de baktım Luiz buluşma yerine gelmedi. Ertesi sefer, hatta üçüncü sefer yine gelmedi. Mektup yolladım, cevap yok... Kendi kendime, “Ne oldu acaba?... diyordum. Beni aldatmış olsa, hem mektubuma cevap verir, hem de gelirdi. Teyzesinin işidir bu... Bir yalan bulamadığından sesi çıkmıyor,” diyordum. Kadının yanına gitmeye de bir türlü cesaret edemiyordum. Hoş o da, aramızdakini biliyordu, ama biz yine işimizi ustaca, açığa vurmadan yapıyorduk. Çılgına dönmüştüm. Son bir mektup daha yazdım. “Gelmezsen, kendim teyzene başvuracağım” diyordum bu mektupta... Korktu, geldi. Ağlıyordu. Şultz isminde yaşlı, zengin bir saatçi varmış. Uzaktan akrabaları olurmuş. Onunla evlenecekmiş...

– Hem beni mutlu eder, hem de kendisi şu ihtiyarlığında kadınsız kalmaz. Zaten öteden beri severdi beni ama söylemiyordu. Pek de zengin bir adam... diyordu. Bu, benim için bulunmaz bir fırsat. Mutlu olmamı istemiyor musun, Şaşa?

Hem söylüyor, hem ağlayarak boynuma sarılıyordu, içimden, “Doğru söylüyor, diye düşünüyordum. Çavuş da olsa, askere varıp da ne olacak sanki?”

– Eh, hoşça kal Luiz! dedim. Mutluluğuna engel olacak değilim. Herif güzel mi bari?

– Yok canım. Yaşlı... Koca burunlunun biri...

Güldü bile. Ayrıldık. “Ne yapalım, kısmet değilmiş!...” dedim. Ertesi sabah herifin dükkânının karşısına dikildim. Kız, sokağını söylemişti. Camdan baktım. Kırk beşlik bir Alman öküzü... Oturmuş, saat yapıyor. Saygı uyandıran bir burnu, patlak gözleri vardı. Fraka benzer bir şey gibiymiş, uzun kolalı yaka takmıştı. Böbürlenmeden büyük bir zevk alıyor gibiydi, yanına yaklaşmak mümkün değildi. Hırsımdan tükürdüm. Şeytana uyup camını indirecektim, ama sonra vazgeçtim. Kendi kendime, “Kırıp da elime ne geçecek sanki... Nasıl olsa kuşu kaçırdık!” diyordum. Akşam üstü kışlaya gidip yatağıma yattım, inanır mısınız, Aleksandr Petroviç, öyle bir ağlama tuttu ki beni! İki üç gün böylece geçti. Luiz’i hiç göremiyordum. Tam o sırada, Luiz’in arada bir uğradığı ihtiyar bir çamaşırcıdan birtakım şeyler duymayayım mı? Onun dediğine göre, Alman, konuştuğumuzu duymuş da ondan kızı istemekte acele etmiş. Yoksa bir yıl, iki yıl daha bekleyecekmiş. Luiz’e, bir daha benimle görüşmeyeceğine dair yemin ettirmiş. Luiz’le teyzesine henüz pek yüz vermiyormuş. İşten cayması ihtimali varmış. Zaten kararı da pek kesin değilmiş... Kadın, herifin, Luiz’le teyzesini bir gün sonra, pazar günü, kahve içmeye çağırdığını söyledi. bir zamanlar tüccar olup sonradan yoksul düşerek, bir ardiyede bekçilik eden ihtiyar bir akrabaları da gelecekti. Bunların, belki de karar vermek için pazar günü toplanacaklarını duyunca öyle tepem attı ki bir türlü kendimi tutamıyordum. Ertesi gün, daha ertesi gün kafam hep bununla doluydu. Bir elime geçse, Alman’ı çiğ çiğ yiyecektim! Pazar günü, kilisede, sabah duası biter bitmez, kaputumu sırtıma geçirdiğim gibi doğru Alman’a yollandım. Hepsini orada bastırmayı tasarlamıştım. Ama Alman’ın evine ne diye gidiyordum, orada ne diyecektim, bunları kendim de bilmiyordum. Yola çıkarken, her ihtimale karşı piştovumu cebime soktum. Piştov da kötü, eski zaman işi bir şeydi. Ta çocukken kullanırdım onu; artık işe yarar halden çıkmıştı. Buna rağmen içine kurşun doldurdum. “Kovmaya, beni aşağılamaya kalkışırlarsa çıkarıp hepsini korkuturum...” diye düşünüyordum. Sonunda dükkâna vardım. Atölyede kimse yoktu. Hepsi arka odada oturuyorlardı. Onlardan başka, hizmetçi filan da görünmüyordu. Adamın zaten bir hizmetçisi vardı. Bir Alman kadınıydı; aşçılığı da o yapıyordu. Dükkândan geçtim. Baktım, öteki kapı kapalıydı. Daha doğrusu ufak bir çengelle tutturulmuştu. Kalbim küt küt atmaya başladı. Durdum, dinledim. Almanca konuşuyordu. Bir tekme ile kapıyı ardına kadar açtım. Ortada bir masa vardı. Üstünde kocaman bir kahve ibriği ispirto ocağında kaynıyordu. Bir tabağa peksimet konulmuş; tepsi içinde de bir sürahi votka, ringa, sucuk ve bir şişe şarap duruyordu. Luiz ile teyzesi süslenmiş püslenmişler, kanepeye oturmuşlardı. Karşılarında, sandalyede, damat olacak Alman oturuyordu. Yıkanmış, taranmış, frağını giymiş, yakalığını takmıştı; yakalığın uçları öne doğru fırlamıştı. Yanındaki sandalyede şişman, ak saçlı, hiç konuşmaz takımından bir yaşlı Alman vardı. Beni görünce Luiz’in rengi değişiverdi. Teyzesi ise oturduğu yerden hopladı bile. Alman, kaşlarını çatıp öyle bir öfkelendi ki görme! Ayağa kalkıp bana doğru yürüdü:

– Ne istiyorsunuz efendim? diye sordu. Biraz bozuldum. Bozuldum, ama benim de tepem atmıştı.

– Ne mi istiyorum? dedim. Misafir geldim. Bir kadeh votka ikram et bari. Alman biraz düşündü.

– Buyurun, oturun; diye cevap verdi! Oturdum.

– Şu votkayı görelim bakalım! diye votka istedim.

– İşte votka. Buyurun, için dedi.

– Sen bana şunun iyisinden versene. Tam bir öfke küpüydüm.

– Bu votka iyidir.

Luiz’in de bulunduğu bir yerde herifin beni küçümsemesi içime öyle işlemişti ki deme gitsin!. Ne diyeceksin, verdiğini içtik.

– Bana baksana Alman, dedim. Benimle neden böyle ters ters konuşuyorsun. Arkadaş olalım seninle. Bak, ben sana arkadaş olalım, diye geldim.

– Sizinle arkadaş olamam, diye cevap verdi. Sıradan askerlerle işim yok benim.

Bu defa kudurmuştum artık:

– Seni koca korkuluk, insan parçası seni! Sana, şu anda, gönlümün istediğini yapabileceğimi biliyor musun sen? Geberteyim mi seni şu piştovla?

Piştovu çıkardım, tam önünde durdum. Namluyu herifin kafasına dayadım. Ötekiler korkudan nefes bile alamıyorlardı. Yaşlı akrabaları yaprak gibi titriyordu. Adamcağızın yüzünde renk kalmamıştı, ağzını açamıyordu. Alman önce şaşırdı, sonra toparlandı.

– Sizden korkmuyorum, dedi. Şerefli bir adam gibi rica ediyorum, bu şakadan vazgeçiniz. Ama yine de korkmuyorum sizden.

– Yalan! diye bağırdım. Korkuyorsun!... Adam, namlunun altından kafasını kıpırdatıp kurtaramıyor, böylece oturuyordu.

– Hayır! Yapamazsın bunu, diyordu.

– Neden yapamazmışım ?

– Çünkü bunu yapınca şiddetle cezalandırılacağınızı bilirsiniz.

Şeytan dürtüyordu şu eşek Alman’ı! Beni kışkırtmasaydı, bugüne kadar sağ olurdu, iş iddiaya bindi.

– Demek yapamazmışım, ha?

– Evet.

– Yapamam; öyle mi?

– Bundan kesinlikle eminim.

– Al öyleyse sana hıyar herif! Dang!... diye vurdum. Alman sandalyeden yere yuvarlandı. Odadakiler bağırdılar. Ben de, piştovumu cebime soktuğum gibi, yallah!... Kaleye girerken piştovu, kapıların önündeki ısırgan otlarının arasına attım.

Eve geldim; yatağıma uzandım. Kendi kendime, “Eh, nerdeyse gelip beni alacaklar...” diyordum. Bir, iki saat geçti. Ne gelen var ne giden... Ortalık kararınca içimi öyle bir sıkıntı kapladı ki, dayanamayıp çıktım. İlle Luiz’i görecektim. Saatçinin dükkânının önünden geçtim. Baktım; halk, polisler toplanmışlardı. Çamaşırcı dostumuza gittim.

– Luiz’i çağır, dedim.

Biraz sonra Luiz, koşa koşa geldi. Boynuma atıldı. İki gözü iki çeşme, ağlıyordu.

– Suç bende. Teyzemin sözüne uydum!.. diye inliyordu.

Teyzesinin de eve gelip korkudan hastalandığını anlattı. Kendisi kimseye bir şey söylememişti; benim de ses çıkarmamamı adeta emretti.

– Bizi hiç gören olmadı, diyordu. Saatçi hizmetçisini dışarı göndermişti. (Ondan korkardı. Karı, evleneceğini duysaydı, gözlerini oyardı onun.) Çıraklardan da kimse yoktu; hepsine izin vermişti. Kahveyi kendisi pişirdi. Mezeleri de hazırlayan oydu. Akrabamıza gelince, dünyada ağzını açmayan bir adamdır. Hiç konuşmaz. Bu iş olur olmaz, şapkasını aldığı gibi, herkesten önce savuştu. Herhalde sesini çıkarmayacaktır.

Nitekim böyle oldu. İki hafta geçti. Ne beni istediler, ne de bir şeyden şüphelendiler, işte bu iki haftalık mutluluğumu hiç unutmam Aleksandr Petroviç. Luiz’le her gün buluşuyorduk, öyle de bağlanmıştı ki bana!... Ağlıyor,

– Seni nereye sürerlerse sürsünler, peşinden ayrılmam. Senin için her şeyimi bir çırpıda, hiç düşünmeden bırakırım!.. diyordu.

Bu bana o kadar dokundu ki neredeyse kendime kıyacaktım. Ama ikinci haftanın sonunda yakayı ele verdik. İhtiyarla Luiz’in teyzesi söz birliği yapıp beni jurnallemişlerdi.

Bakluşin’in sözünü kestim:

– İzin verin! Bu suç için size on, on iki yıl, dahası siviller kanununda en ağır hapis cezası verilebilir. Ama siz, özel bölümdesiniz. Bu nasıl oluyor?

Bakluşin,

– Bu da başka bir konudur, dedi. Mahkeme huzuruna çıkarıldığım zaman, yüzbaşımız orada bana sövdü. Dayanamadım,

– Ne küfrediyorsun be? Zertzalo’nun karşısında olduğumuzu görmüyor musun, pezevenk! diye bağırdım.

Eh, bu defa suçumuz çiftleşmişti. Bizi, her ikisi için birden yargıladılar. Dört bin sopayla, buraya, özel bölüme sürgün cezasına çarptırıldım. Ben hükmü giyip kodesi boylarken yüzbaşı da belasını bulmuştu: Görevden alınmış, nefer olarak Kafkasya’ya sürülmüştü... Eh, hoşça kalın Aleksandr Petroviç. Piyesime mutlaka geleceksiniz değil mi?

9. BÖLÜM

Noel Bayramı

En sonunda Noel bayramı geldi çattı. Tutuklular, daha bir gün önceden işleri iyice asmışlardı. Tektük dikimevine ve atölyelere gidenler oldu. Geri kalanlar ise, ancak yoklamada toplandılar. Kendilerine bazı işler verildi. Ama aşağı yukarı, hepsi teker teker veya ufak gruplar halinde hemen cezaevine döndüler. Öğleden sonra kimse dışarı çıkmamıştı. Zaten sabahleyin de çoğu görevle değil, kendi işleri yüzünden çıkmışlardı. Kimi, biraz daha şarap ısmarlamak istiyor; kimi eşiyle dostuyla görüşmeye gidiyor, kimi de yaptığı hizmetlere karşılık şunda bunda kalmış parasını toplamayı arzuluyordu. Bakluşin ile piyeste rol almış olanlar, gereken elbiseleri bulmak için bazı dostlarına, en başta yukarda adı geçen emirerine uğrayacaklardı. Birçoklarında telaşlı, işleri başından aşkın insan hali vardı. Bunu, sadece başkalarının telaşlı ve yoğun olduğunu görerek onlara benzemek için yaptıkları belliydi. Bazıları da hiçbir yerde bir alacakları olmadığı halde, para bekler gibi, görünmekteydiler. Kısaca, herkeste, yarınki değişikliği, olağanüstü olayı sabırsızlıkla bekler bir durum seziliyordu.

Akşama doğru, tutuklular hesabına alışveriş için şehre inmiş aksaçlılar; et, domuz yavruları, kaz gibi bir sürü yiyecek getirdiler. Tutukluların çoğu, hatta bütün yıl tek kapiğini harcamaktan kaçınan en sıkı, en tutumlu olanları bile, böyle bir gün için kesenin ağzını açıp bol bol savurmaktan, bir yıllık perhizlerini gereken şekilde bozmaktan çekinmiyorlardı. Yarın, tutukluların gerçek, yasalarca da tanınan bayramlarıydı. O gün tutuklular işe gönderilemezdi. Yılda bunun gibi daha üç gün vardı.

Kimbilir, böyle bir güne girerken, şu insan artıklarının ruhlarında ne anılar canlanırdı! Bayram günlerinin basit halk üzerinde, ta çocukluklarından beri önemli etkisi vardır. Böyle günleri, ağır işlerden kısa bir zaman için olsa bile uzaklaşıp, ailece toplanarak başbaşa hoşça zaman geçirmek için sebep sayarlar. Cezaevinde bütün bunlar acı ve keder içinde anılır. Tutuklularda kutsal güne karşı olan saygı adeta resmiyet derecesindedir. Eğlenen azdı. Hepsi ciddi ve ellerinde bir iş olmadığı halde, uğraşır görünüyor, boş gezenler bile ciddiliklerini korumaya çalışıyordu. Gülmek sanki yasaklanmıştı. Böyle zamanda herkes titizleşiyordu. Topluluk uyumunu, yanlışlıkla da olsa bozanlar şiddetle azarlanıyorlardı. Bu kutsal güne karşı gösterdikleri saygısızlıktan ötürü onları arkadaşları darılıyorlardı.

Tutukluların bu durumu oldukça ilginçti, insanın içine dokunuyordu. Herkes gibi bayram yapmak, bu büyük güne saygı göstermekle, onlar da biraz dünyevileşmiş oluyorlardı. Böylece kendilerinin büsbütün insanlıktan uzaklaştırılmış, mahvolmuş adamlar olmadıklarını, diğer insanlarla aralarında bazı ortak noktalar bulunduğunu hissediyorlardı. Bunu duydukları besbelliydi, kolayca anlaşılıyordu.

Akim Akimiç de bayrama hazırlanıyordu. Onun, eski demlere, ailesine ait iç sızlatıcı anıları yoktu. Çünkü el evinde öksüz büyütülmüş, on beş yaşını doldurur doldurmaz da hayata atılmıştı. Pek neşeli bir ömür de sürmemişti. Hayatı düzenli, hep birbirine benzeyen günlerle geçmiş; üzerine aldığı bütün görevlerde, yapılması gerekenden hiç ayrılmamıştı. Fazla dindar da değildi. Çünkü namusunu koruyabilmek için gösterdiği aşırı ve sürekli çaba, içindeki her türlü görev duygusunu, iyi kötü bütün tutku ve emelleri kökünden sömürmüştü. İşte bunun için Akim Akimiç, kutsal günü telaşsız, heyecanlanmadan, keder verici, aynı zamanda büsbütün yararsız anılarla üzülmeden karşılıyordu. O, bayramı sakin, çok doğal ve sadece gelenekleşmiş bir âdete uyar gibi soğukkanlılıkla bekliyordu. Zaten uzun boylu düşünmeyi sevmediğinden, bu olayın anlamı ve önemi üzerinde hiç durmazdı. Ama uymak zorunda olduğu kurala aşırı bir uysallıkla boyun eğerdi. Bununla birlikte, kendisine ertesi gün, bugün yaptıklarına taban tabana zıt şeyler yapması emredilse, bu emre hiç duraksamadan boyun eğerdi. Hayatında sadece bir kez, kendi iradesince hareket etmek istemişti, bu da onun sürgüne düşmesine yol açmıştı. Ama bundan aldığı ders boşa gitmemişti. Gerçi, işlediği suçun neden ibaret olduğunu ölünceye kadar anlayamadıysa da, geçirdiği serüvenden sonra; her zaman, her durumda, olaylar üzerinde çok çok düşünmeye asla yanaşmamak gibi önemli ve hayırlı bir karara varmıştı. Çünkü, tutukluların kendi aralarında söyledikleri gibi, her işin aslını astarını aramaya kalkışmak boyundan büyük halt etmekti.

Akim Akimiç, geleneklere öylesine bağlıydı ki Noel bayramında yenilecek domuz kızartmasına bile özel bir saygıyla bakıyordu. Sanki bu, her zaman için alınıp da kızartılması mümkün olmayan, bambaşka, bayramlık bir domuz yavrusuydu...

Akim Akimiç bunu kendi eliyle, kaşa ile doldurdu, bu işin ustası olduğundan çok iyi de kızarttı. Belki daha çocukluğundan beri domuz kızartmasını yalnızca Noel bayramı sofralarında görmeye alıştığından, bunun, sadece bugüne özgü bir yiyecek olduğu inancındaydı. Belki, bir kerecik olsun, mübarek günde kızartmadan tatmamış olsaydı, ömrünün sonuna kadar yapması gereken bir görevi unuttuğu için vicdan azabıyla kıvranacaktı.

Akim Akimiç bayrama kadar hep eski bir ceketle ve pantolonla geziyordu, bunlar çok iyi bir şekilde yamandıkları halde, yine de pek hırpalanmış şeylerdi. Diğer taraftan Akim Akimiç, dört ay önce verilen yeni birtakım elbiseyi büyük özenle sandığında saklıyormuş. Demek, üzerindeki eskileri, bayramda nasıl yenileyeceğini düşünerek için için sevinirmiş. Daha akşamdan yeni elbisesini çıkardı, serdi, evirip çevirdi, tozlarını süpürdü ve bunları yaptıktan sonra da bir defa üzerinde denedi. Elbisenin tıpatıp olduğu anlaşıldı. Her şeyi iyi, güzeldi; baştan aşağı iliklenebiliyordu. Yakası, mukavvadanmış gibi, çenesine kadar geliyordu. Elbise, resmi üniformalarda olduğu gibi, belinde hafifçe darlaşıyordu. Akim Akimiç memnunluğundan sırıttı bile ve kabadayıca bir tavırla minicik aynasının karşısında şöyle bir döndü. Bu aynayı epey zaman önce bir boş zamanında yaldızlı bir şeritle çerçevelemişti. Yalnız ceketin yakasındaki çengellerden biri pek yerinde değil gibiydi. Akim Akimiç bunun farkına vararak yerini değiştirmeye karar verdi. Değiştirdi, tekrar giydi; şimdi her şey yerli yerindeydi. Akim Akimiç elbisesini katladı, yarına kadar yine sandığına koydu. Kafası oldukça iyi tıraş edilmişti. Ama aynada dikkatli bir incelemeden sonra başının pek iyi olmadığını, diğerlerine göre saçlarının fazlaca uzadığını gördü. Bunun üzerine, hemen, düzgün ve usule uygun tıraş olmak için binbaşıya koştu. Gerçi ertesi gün onu kontrol etmeyeceklerdi, ama sadece vicdanının bütün görevlerini tamamlamanın verdiği iç rahatlığı içinde olmasını sağlamak düşüncesiyle tıraşı yaptırmıştı. Parlak düğmelere, apoletlere, renkli iliklere karşı ta çocukluğundan beri su götürmez bir saygı duyan bu adam, her değerli insanın, ancak üniforması içinde güzelleşebileceğine inanmıştı.

Akim Akimiç bütün işlerini bitirdikten sonra kışlamızın baş tutuklusu sıfatıyla içeriye kuru ot getirilmesini emretti. Sonra da otun yerlere yayılmasını izledi. Aynı şey diğer kışlalarda da yapılmakta idi.

Sebebini bilmiyorum ama her Noel’de kışlanın içine kuru ot serilirdi. Her iş bittikten sonra Akim Akimiç duasını yaptı, ertesi gün mümkün olduğu kadar erken kalkmak üzere yatağına uzandı. Sonra da, hemen, kaygısız, tertemiz bir bebek uykusuna daldı. Diğer tutuklular da aynı şeyi yaptılar. Her kışlada her zamankinden erken yatıldı. Bu akşamlık, her zamanki gece işlerinden vazgeçilmişti. Meydanlar, kimsenin aklına bile gelmemişti. Kafalarda yalnızca ertesi sabah vardı. Sonunda o da geldi. Erkenden, henüz gün ağarmadan, kalk borusu çaldıktan sonra, kışlayı açtılar. Tutukluları saymaya gelen nöbetçi çavuş hepsinin bayramını kutladı. Tutuklular, nazik sevimli bir tavırla karşılık verdiler.

Sabah duasını çabucak bitiren Akim Akimiç’le, mutfağa, kızartmak için verdikleri kazların ve domuz yavrularının ne alemde olduğunu görmeyi merak eden bir sürü tutuklu, acele acele mutfağa akmaya başladılar. Mallarının kızartılışına, koyulacağı yere, diğer bazı noktalara eşlik edeceklerdi.

Kışlamızın ufak, buz tutmuş pencerelerinden her iki mutfağın altışar ocağının bacalarından tüten dumanlar görünüyordu. Bunlar, henüz gün doğmadan yakılmıştı. Henüz alacakaranlık avluda, gocuklarını giymiş veya omuzlarına atmış tutuklular koşuşuyorlardı. Hepsi mutfağa gitmekteydi. Pek çok olmamakla birlikte, bir kısmı şimdiden şarapçıları ziyaret etmişti bile. Bunlar, pek sabırsız olanlardı. Genellikle herkeste uslu, terbiyeli, hatta her zamankinin tersine resmi bir tavır vardı. Ne her günkü küfürler ne kavgalar duyuluyordu. Herkes, bugünün sayılı ve büyük bir bayram olduğunu anlamış görünüyordu. Bazıları artık arkadaşlarıyla bayramlaşmak üzere başka kışlalara gitmişlerdi bile. Daha şimdiden aralarında arkadaşlığın gerektirdiği bazı davranışlar görülüyordu.

Sırası gelmişken şunu da söyleyeyim ki, tutuklular arasında arkadaşlık hemen hemen yok gibidir. Tabii, geniş anlamda arkadaşlıktan söz etmiyorum; bunun olması doğal bir şeydir. Ama dostluk halini almış arkadaşlığa tutuklular arasında hemen hiç rastlanılmaz. Bu da çok ilginç bir noktadır; çünkü dışarda, serbest hayatta iş hiç de böyle değildir. Zaten, bizde bütün tutuklular, tek tük görülenler bir yana, birbirine karşı soğuk ve duygusuzdu. Yani bizlerde hep, resmi bir konu üzerinde konuşmak için, bir defalık buluşanların hali vardı.

Ben de kışladan çıktım. Ortalık yavaş yavaş ağarıyordu. Yıldızlar kaybolmaya başlamıştı. İnce, soğuk bir buğu tabakası yukarıya doğru yükseliyordu. Mutfaktaki ocakların bacaları hâlâ koyu duman sütunları salıvermekteydi. Karşılaştığım bazı tutuklular kendiliğinden, içten ve sevimli bir tavırla benimle bayramlaşıyorlardı. Onlara hem teşekkür ediyor, hem karşılık veriyordum.

Bayramımı kutlayanlar arasında, cezaevinde bulunduğum şu ay içinde benimle tek söz etmemiş olanlar da vardı. Mutfağın yanında, asker kışlasından gelen, gocuğu omuzlarında, genç bir tutkluya yakalandım. Beni avlunun ta ortasından görmüş ve bağırmaya başlamıştı:

– Aleksandr Petroviç!..

İvedilikle bana doğru koşuyordu. Durdum, onu bekledim. Bu, henüz çok genç, toparlak yüzlü, yumuşak bakışlı bir delikanlıydı. Zaten az konuşurdu. Hele şimdiye kadar benimle tek söz etmemiş, cezaevine gelişimden beri hiç ilgilenmemişti. Adını bile bilmiyordum.

Çocuk, soluk soluğa koşup bana yaklaştı, bön, ama aynı zamanda mutlu bir gülümsemeyle yüzüme bakarak karşıma dikildi.

Çocuğun önümde durup gözlerini bana dikerek, hiçbir şey söylemeden sırıtmaya devam etmesine biraz şaşırdım:

– Ne istiyorsun? diye sordum.

– Şey efendim... Bugün bayram da... diye mırıldandı. Sonra, başka söyleyecek bir şey olmadığını düşünerek, ayrıldı, acele acele mutfağa gitti. Şunu da söyleyeyim ki bundan sonra da, ben cezaevinden çıkıncaya kadar, bu adamla hiç konuşmadık.

Mutfakta hani, harlı yanan ocakların çevresinde itişip kakışan bir kalabalık vardı. Herkesin gözü malının üzerindeydi. Aşçılar günlük yemeği hazırlamaya başlamışlardı. Çünkü bugün yemek daha erken yenecekti. Hiç kimse ağzına tek bir lokma koymuyordu. Oysa bazılarının canı çekmiyor değildi; ama başkalarının karşısında kibarlıklarını kaybetmemeleri gerekiyordu. Papazı bekliyorlardı; ondan sonra diyet bozulacaktı.

Sabahın ilk saatlerinde cezaevinin dış kapısından onbaşının bağırtısı duyuldu:

– Aşçılar, buraya!.

Bu bağırmalar hemen hemen her dakika işitildi, iki saat kadar sürdü. Aşçılar, şehrin her köşesinden gönderilen bağışları toplamak için çağrılıyorlardı.

Bu bağışlar arasında bol bol kalaç, ekmek, peynirli börek, priyajenik, Sibirya’ya özgü şanga’lar, lalanga ve diğer hamur işleri bulunuyordu.

Bana öyle geliyor ki, bütün şehirde, bu mutlu günde yiyeceğini “zavallı bizlerle” paylaşmayan, bundan dolayı bayramımızı kutlamayan tek bir tüccar ailesi ya da aşağı zümreden tek bir ev kadını yoktu.

Has undan yapılmış, bol yağlı, yumuşak çörekler gibi değerli bağışlar yanında, yirmi paralık kalaçlar, kara unla yapılıp biraz yoğurda bulanmış şangalar gibi, “yarım elma, gönül alma” cinsinden yoksulca hediyeler de vardı. Bunlar, besbelli varlıksız kimselerin, yani, yoksulun yoksula verdiği hediyelerdi. Her şey aynı minnetle, bağışlanan ve bağışlayan arasında fark gözetilmeden, kabul edilirdi. Bağışları teslim alan tutuklular şapkalarını çıkararak getirenleri selamlıyorlar, bayramlarını kutlayarak hediyeleri mutfağa taşıyorlardı.

Bağışlar yığıldıktan sonra, her kışladan baş tutuklu çağrıldı. Bunlar her şeyi eşit olarak kışlalar arasında böldüler. Kavga, tartışma yoktu. Paylaşma dürüstçe, adil bir şekilde yapılıyordu. Kışlamıza düşenleri de bize dağıttılar. Bunu Akim Akimiç’le birlikte bir tutuklu yaptı. Kendi elleriyle bölüyorlar, dağıtma işini kendi elleriyle yapıyorlardı. Kimseden ne bir itiraz yükseldi, ne de bir kıskançlık belirtisi görüldü. Herkes memnundu. Bağışlar dağıtılırken, bir hile veya fark gözetilmesi ihtimali kimsenin aklına gelmiyordu.

Mutfak işlerini bitiren Akim Akimiç giyinmeye başladı. Yeni elbisesini özene bezene sırtına geçirdi. İliklenmemiş bir tek çengel veya düğme bırakmadı. Giyinip kuşandıktan sonra, toplu ibadete katıldı, ibadet epey uzun sürdü. Dua için pek çok tutuklu toplanmıştı; çoğu yaşlı kimselerdi. Gençler, dua işini baştan savma yapıyorlardı. Bazıları, sadece, sabahları kalkarken bir haç çıkarmakla yetiniyorlardı; bu da bayram günlerine özgüydü.

Akiç Akimiç duasını yaptıktan sonra, bir çeşit törenle, benimle bayramlaştı. Onu hemen çay içmeye çağırdım. O da, beni domuz kızartması yemeye çağırdı. Biraz sonra da Petrov bayramlaşmaya geldi. Galiba içmişti. Koşmaktan soluk soluğa olduğu için, fakat konuşamadı. Karşımda, bir şey bekliyormuş gibi, biraz durduktan sonra hemen mutfağa gitti. Askeri kışlada papazı karşılamak için hazırlıklar yapılıyordu. Bu kışlanın içi, ötekilere hiç benzemiyordu. Ranzalar bütün kışlalardaki gibi, koğuşun ortasında değil, duvarlar boyuncaydı. Böylelikle, cezaevinin ortası boş olan biricik koğuşu burasıydı. Belki bu, tutukluları arada bir toplamaları için geniş bir yer ihtiyacı göz önünde tutularak gerekli görülmüştü. Odanın ortasına, temiz bir havluyla örtülmüş bir masa üzerine bir ikon koydular. İkonun önünde kandil yakıldı. En sonunda elinden haçla, beraberinde okunmuş su olduğu halde papaz geldi. Bir süre ikonun önünde dua ettikten sonra tutukluların karşısında durdu. Onlar da, dine karşı içten bir sevgiyle, birer birer, papazın uzattığı haçı öptüler. Daha sonra papaz sırayla kışlalarımızı gezdi, okunmuş suyu serperek kutsadı. Mutfakta, nefisliğiyle şehirde bile ün salmış ekmeklerimizi övdü. Tutuklular, hemen, fırından yeni çıkmış ekmeklerden iki tanesini seçerek yaşlılardan biriyle papazın evine yolladılar.

Uğurlama töreniyle papaz aynı saygıyı görerek yollandı. Ardından da cezaevine kale komutanı ve yetkili subay geldi. Kale komutam aramızda sevilir, hatta sayılırdı da... Mevki komutanıyla birlikte kışlaları gezdi, hepimizle bayramlaştı. Mutfağa uğrayıp cezaevi çorbasından (sçi) tattı. Sçi çok güzel olmuştu. Bugünün, hatırına adam başına hemen hemen bir libre et de çıkmıştı. Bundan başka, bol yağlı dana kasası vardı. Binbaşı, kale komutanını uğurladıktan sonra, yemek yeme emrini verdi. Tutuklular, mümkün olduğu kadar binbaşıyla karşılaşmamaya çalışıyorlardı. Gözlüklerinin altından etrafa fırlattığı sert bakışlarını kimse sevmezdi. Şimdi bile sağa sola, bir düzensizlik görmeyi, suç üstünde birini yakalamayı ister gibi bakıyordu.

Yemeğe oturduk. Akim Akimiç’in kızartması pek nefis olmuştu. Yalnız, bu arada, açıklayamadığım bir şey oldu. Mevki komutanının gitmesinden hemen beş dakika bile geçmeden, ortalık sarhoşlarla doluverdi. Halbuki beş dakika önce, hepsi büsbütün ayıktı. Birdenbire, kızarmış yüzler göründü, balalaykalar ortaya çıktı. Polonyalı kemancı, kendisini bugün için kiralamış bir hovardanın arkasında dolaşıyor, oynak havalar çalıyordu. Sarhoş gürültüleri gitgide konuşmaları bastırmaya başlamıştı. Bununla birlikte, yemek hiçbir olay ve terslik çıkmadan bitti. Herkes doydu. Gençlerin dışındakiler hemen yatmaya gittiler. Akim Akimiç de aynı şeyi yaptı. Herhalde bunu, yemek üstüne kestirmeyi, büyük bayramda yapılması gereken görevden sayarak yapmıştı.

Starodub staroobriyadetzlerinden bir ihtiyar, biraz uyuduktan sonra ocağın üzerindeki sete çıktı ve kitabını açarak hemen hemen başını kaldırmadan, gecenin geç saatlerine kadar dua etti. Tutukluların kepazelik saydığı eğlencelerine bakmaktan acı duyuyordu. Çerkesler, kışlamızın merdiven başına oturmuşlar, merakla ve aynı zamanda tiksintiyle sarhoşları seyrediyorlardı. Nurağa ile karşılaştım. Dindar bir isyanla başını sallayarak,

– Çok kötü, çok kötü!., dedi. Allah gücenir bunlara.

İsay Fomiç inatla, kibirle, köşesinde mumunu yakmış çalışıyordu. Bununla, yortumuza önem vermediğini göstermek istiyordu. Şurada burada meydanlar kuruldu. Aksaçlılardan kimse çekinmiyordu. Çok şeye göz yummaya karar vermiş gibi görünen çavuşun birdenbire çıkıp gelme olasılığı hesaba katarak, ne olur ne olmaz, diye nöbetçiler çıkarılmıştı. Nöbetçi subay o gün cezaevini en fazla üç defa dolaştı. Ama subay görünür görünmez, sarhoşlar bir köşeye saklanıyor, meydanlar ortadan kaldırılıyordu. Zaten o da, ufak tefek yolsuzluklara kulak asmamaya karar vermiş gibiydi. Sarhoşluk tutuklular arasında, küçük yolsuzluklardan sayılırdı.

Millet yavaş yavaş açılıyordu. Tek tük kavgalar başladı. Bununla birlikte tutukluların geneli ayık olduğu için, sarhoşları pek gözden ayırmıyorlardı. Eğlenenler hesapsız şekilde içiyorlardı. Gazin bugün kabına sığmıyordu. Memnun, kendini beğenmiş bir tavırla ranzadaki yerinin önünde geziniyor ve ardı arkası kesilmeyen müşterilerine bakarak sinsi sinsi gülümsüyordu. O saate kadar, kışlalar arkasında bir yerde, karın içine gömdüğü şarabı buraya getirmiş, ranzanın altına saklamıştı. Kendisi büsbütün ayıktı ve ağzına bir damla içki koymamıştı. O, yortunun son günlerinde, tutukluların ceplerindeki paraları iyice sızdırdıktan sonra, eğlenecekti.

Kışlalardan şarkı sesleri geliyordu. Ama içki alemleri, kafalar tütsülendikçe, gittikçe sıkıntılı bir durum alıyordu. Söyledikleri şarkıları birdenbire ağlamaya çevirecek gibiydiler. Tutukluların çoğu, gocuklarını omuzlarına atmışlar, ellerinde kendi balalaykalariyle dolaşıyorlar, korkusuz bir tavırla tellere dokunuyorlardı.

Özel bölümden sekiz kişilik bir koro toplandı. Balalaykalarla gitarlarla pek güzel okuyorlardı. Söyledikleri şarkılar arasında ulusal havalar pek azdı. Beni en çok etkileyen, çok güzel okudukları şu şarkıydı:

“Dün eğlencedeydim. Gencim, tazeyim...”

Hem burada, bu şarkının şimdiye kadar duymadığım bir çeşidini işittim. Şarkının sonuna şu sözler eklenmişti:

“Benim gibi bir tazenin

Evinde her şey derlenip toplanmıştır.

Kaşıkları yıkadım

Suyu şçinin içine döktüm,

Kapıları fırçaladım,

Çamuruyla börekler açtım...”

Söylenen şarkıların çoğu cezaevi şarkısı denilen ve aşağı yukarı herkesçe bilinen şarkılardı. Bunlardan, “Bir zamanlar” adlı birinde, adamın birinin, özgür bir dünyada bey gibi yaşarken cezaevine düşünce, ne hale geldiği çok komik bir tarzda anlatılıyordu. Bunda, önceleri, “Börek baklava yiyip şampanya içerdim,” deniyordu, şimdi ise şöyle söyleniyordu:

“Suyla lahana verirlerse, kulaklarımı oynatarak yiyorum...”

Şu herkesin bildiği şarkıyı da çok söylerlerdi: “Önceleri param vardı. Neşeli yaşardım, hapse gittim...”

Yalnız bizimkiler, parayı, “kapital”, “kopital” şeklinde söylüyorlardı. Kapitalin, “kopitten” çıktığını düşünüyorlardı.

Hüzün verici şarkılar da söylenirdi. Bir tanesi, tam bir sürgün sarkısıydı ki o da, galiba herkesin dilindeki bir şeydi:

“Göğün ışıkları yanacak,

Kalk borusu çalacak.

Büyüğümüz kapıyı açıyor,

Yazıcı çağırmaya geliyor.

Duvarlar arkasında nasıl yaşadığımızı

Gören yoktur. Ama

Tanrı, dünyayı Yaratan, bizimle beraberdir.

Biz burada da yıkılmayız...”

Başka bir şarkının daha hüzünlü, ama çok hoş bir bestesi vardı. Güfte, mutlaka, sürgünlerin birinin elinden çıkmıştı. Yavan ve oldukça bozuk bir şiirdi:

“Doğduğum ilin ufuklarını göremeyeceğim. Suçum olmadan ömrümün sonuna kadar acı çekmeye mahkûmum. Damda baykuş bağıracak

Sesi ormanı çınlatacak

Kalbim kederlenip sızlayacak

Çünkü ben orada bulunamayacağım!”

Bu şarkı bizde sık sık, ama koro halinde değil, tek olarak söylenirdi. Bazen birisi, paydos saatlerinde kışlanın kapısı önüne çıkıp oturur, başını ellerinin arasına alarak düşünceye dalar, birden tiz bir sesle bu şarkıyı tutturuverirdi. Bu şarkıyı dinledikçe, insanın içi sızlardı. Aramızda oldukça iyi sesliler de vardı.

Ağır ağır, ortalık kararıyordu. Sarhoşları ve eğlenenleri yavaş yavaş bir hüzün, keder ve ağırlık kaplamaya başlamıştı. Bir saat önce kahkahalardan kınlan biri, biraz fazla kaçırmış, şimdi, köşede hıçkırarak ağlıyordu. Bazıları, ikişer defa bile dövüşmeyi becermişlerdi; bazıları, solgun yüzleriyle yıkıla yıkıla kışladan kışlaya dolaşıyorlar, daha doğrusu, dolaşmaya çalışıyorlardı. Sarhoşlukları daha hafif olanlar ise içini boşaltacak, gözyaşlarıyla birlikte üzüntülerini ve dertlerini paylaşacak bir dostu boşuna arıyorlardı.

Bütün bu zavallı insanlar eğlenmek, büyük bayramlarını neşe içinde geçirmek istemişlerdi. Oysa, Tanrım! Hemen herkes için ne acı, ne kederli oldu bugün!.. Herkes hayal kırıklığına uğramış gibiydi ve kendi dünyasına gömülmüştü.

Petrov beni iki kere yokladı. Çok az içmişti, sarhoş olmamıştı. Ama onda, hep önemli bir şeyi bekler gibi bir durum vardı. Sanki bu, olağanüstü bayrama özgü, çok güzel bir eğlenceydi. Gerçi bunu söylemiyordu, ama gözlerinden okunuyordu. Kışlalar arasında yorulmak bilmeden mekik dokuyordu. Ortalıkta sarhoşluktan, onların anlamsız kavgalarından, şarabın sarhoşluğu ile sersemleşmiş kafalardan başka bir şeye rastlanamıyordu.

Yıkanmış ve giydiği yeni kırmızı gömleği ile bir kat daha güzelleşmiş Sirotkin de bir yandan kışlaları dolaşıyor, bir yandan o da, sessizlik ve saflığıyla adeta bir şey bekliyordu.

Artık yavaş yavaş, kışlalar dayanılmaz derecede iğrenç hale geliyordu. Tabii, işin gülünç yanları da vardı, ama içimin sıkıntısı nedense bir türlü dağılmıyordu. Hepsine acıyor, aralarında bir sıkıntı, bunalma duyuyordum. İşte, birbirine ikram için çekişen iki tutuklu. Uzun zaman tartıştıkları; hatta bundan önce bir kavgaya tutuştukları belli. Hele birinin öbürüne öteden beri kini olduğu anlaşılıyordu, Sitem ediyor; dilini zorla kıpırdatarak arkadaşının haksız olduğunu göstermeye çalışıyordu. Bir gocuk satılmış... Geçen yıl, Karnaval haftasında... Bunun bir kısım parasını kendisinden gizlemişlermiş... Daha başka şeyler de olmuş...

Haksız çıkaran, uzun boylu, iri pazılı bir delikanlıydı. Aptal değil, sessizdi. Ama her içişinde mutlaka içini dökmek için bir dost arardı. Hatta kavga ve sitem ederken bile, bunları düşmenıyla anlaşmaya varmak için yapıyormuş gibiydi. Öteki, sağlam yapılı, tıknaz, kısa boylu, yuvarlak yüzlü, kurnaz, hileci tavırlıydı. Belki de arkadaşından daha çok içtiği halde ancak hafif sarhoştu, iradesi oldukça güçlü bir adamdı; zenginceydi de... Nedense, bu defa, taşkın arkadaşını kızdırmak pek işine gelmiyordu. Onu şarapçının yanına götürdü. Arkadaşı:

– Namuslu bir adamsan, bana burada ısmarlarsın!.. diye söyleniyordu.

Şarapçı, ikram edene bir çeşit saygı gösterip, kendi parasıyla değil de, elalemin kesesinden içtiği için taşkın arkadaşı küçümseyerek bir tas şarap çıkardı.

Taşkın arkadaş, artık istediğinin olduğunu görünce,

– İyi ama Styöpka, sen bunu zaten yapmak zorundaydım, dedi. Çünkü bu, senin borcundu. Styöpka cevap verdi:

– Hadi canım. Seninle konuşup da boşu boşuna çenemi yoracak değilim.

Öteki, şarapçıdan tası alırken devam etti:

– Ama sen yalan söylüyorsun Styöpka. Çünkü bana borcun vardı. Vicdansızın birisin; gözlerini bile başkasından ödünç almışsındır sen! Alçaksın, keratasın sen Styöpka! İşte bu kadar... Alçak keratasın!..

Şarapçı, taşkın arkadaşını,

– Ee, be sen de!.. Zırlanıp durma şurada! Bütün şarabı döktün, diye azarladı. Alem ona kıymet verip ikramda bulunuyor, o da içeceğine gevezelik edip duruyor... Sabaha kadar başında bekleyecek değiliz ya! İçsene şunu.

– İçeceğim be. Ne bağırıyorsun yani? Sonra, daha yarım dakika önce, “alçak kerata” sıfatını verdiği Styöpka’ya dönerek, başıyla hafifçe selamladı, oldukça kibar bir dille,

– Bayramınız kutlu olsun Stepan Dorofeyiç! dedi. Yaşadığınızdan başka yüz yıl daha yaşayın.

Şarabını dikti, öksürdü, ağzını sildi. Sonra, birisine değil de ortaya anlatıyormuş gibi, ciddi, böbürlenerek:

– Eskiden çocuklar, kadehler dolusu şarap içer bana mısın demezdim, dedi. Şimdi besbelli yaşım ilerlemiş... Teşekkür ederim Stepan Dorofeyiç.

– Bir şey değil.

– Ama ben yine bu işin arkasını bırakmayacağım Styöpka. Bana alçakça bir keratalık ettin; bundan başka, şunu da söyleyeyim ki..

Sabrı tükenmiş Styöpka sözünü kesti:

– Ben de sana murdar suratlı sarhoş, bir şey söyleyeceğim. Dinle, her sözüme iyi kulak ver. Şu koca dünyayı görüyorsun ya; gel, bir yarısı senin, bir yarısı da benim olsun! Hadi şimdi yıkıl karşımdan. Bir daha da gözüme görünme. Kabak tadı verdin artık!..

– Paramı vermeyecek misin yani?

– Daha ne parası istiyorsun be sarhoş herif?

– Eh, artık öteki dünyada kendin vermeye gelsen de ben almayacağım. Bizim paramız, alınteriyle, nasırlı ellerimizle kazanılmış paradır. Çeyrek kopeğim, öbür dünyada bile sana rahat vermeyecektir.

– Yıkıl cehennemin dibine be herif!

– Emredersiniz efendim.

– Git diyorum sana.

– Alçak kerata!..

– Haydut herif!

Bu sefer kavgaya öylesine tutuştular ki, bu, ikramdan önceki kavgayı geçti.

İşte ranzalarda, yanyana iki dost oturuyor, biri iriyarı, etli canlı, tam bir kasap... Suratı kıpkırmızı olmuş. O kadar kederli bir hali var ki, nerdeyse ağlayacak. Beriki cılız, ince, zayıf bir adam. Uzun burnu hep ıslak görünüyor. Ufak, domuz gözlerine benzeyen gözleri, hep yere bakıyor; kültürlü bir siyaset adamı; bir zamanlar yazıcıymış... Arkadaşına biraz yukardan bakıyor, öteki de içinden buna kederlenmektedir. Bütün gün birlikte içmişlerdi.

Şişmanca arkadaş, sol eliyle yazıcının başını kavramış hem hızlı hızlı sarsıyor, hem de,

– Herif kıydı bana!.. diye bağırıyor.

Etli arkadaş da çavuşlardandı, sıska arkadaşını gizliden gizliye kıskanıyordu. Bunun için birbiriyle konuşurken söz inceliğine pek dikkat ederlerdi.

Yazıcı, hâlâ arkadaşına bakmamakta direniyor, gözlerini yerden ayırmadan, insanlara tepeden bakan, emreder bir tavırla,

–- Ama bana göre, bu işte sen de büsbütün haklı değilsin, diye cevap veriyordu:

Beriki, onu daha hızlı sarsmaya başlayarak sevgili dostunun sözünü kesiyordu:

– Yahu, herif kıydı bana!.. Anlamıyor musun? Dünyada senden başka kimsem kalmadığı için bunu sana söylüyorum: Kıydı bana, kıydı...

Yazıcı ince, kibar bir sesle ona karşılık veriyordu:

– Ben de sana yine aynı şeyi söylüyorum ki bu tatlı özür de senin için ayrı bir şerefsizlik. Bunun için, aziz dostum, sarhoşluğunun ısrardan ileri geldiğini sen de kabul et.

Etli arkadaş biraz geriliyor, mahmur anlamsız bakışlarla şu kendini beğenmiş yazıcı parçasını dikkatli gözlerle bir süre süzüyor; sonra birdenbire, durup dururken, kocaman yumruğunu yazıcının ufacık suratına patlatıveriyor. İşte bütün bir gün süren dostluk bu şekilde noktalanıyor... Biricik dostu, kendini kaybetmiş, ranzanın altına yuvarlanıyor...

Şimdi de kışlamıza, özel bölümden bir dostum giriyor. Çok iyi kalpli, neşeli, oldukça zeki, şakacı, görünüşte pek saf bir adamdı. Bu cezaevine ilk girdiğim gün, yemekte zengin tutuklu arayan, “onurlu” olduğunu savunan, benimle çay içen tutukluydu. Kırk yaşlarında, kalın dudaklı bir adamdı. Üstü siyah noktacıklarla dolu kocaman etli bir burnu vardı. Elinde tuttuğu balalaykanın tellerine ara sıra tembel tembel dokunuyordu. Arkasından, yağcı görünüşlü, çok kısa boylu, koca kafalı bir tutuklu geliyordu. Onunla şimdiye kadar tanışmamıştık. Zaten bizde ona önem veren yoktu ya. Tuhaf, her şeyden şüphelenen, hep susan, hep ciddi bir adam. Dikimevinde çalışıyordu. Kendi dünyasına gömülü yaşıyor, çevresiyle ilişkiye girmiyor, etliye sütlüye karışmıyordu. Şimdi ise sarhoştu, Varlamov’un arkasından gölge gibi ayrılmıyordu. Büyük bir heyecanla onu gözetliyor, ellerini sallıyor, duvarı, ranzaları yumrukluyor, ağlamaklı bir tavır takınarak onun ilgisini çekmeye uğraşıyordu.

Varlamov ise, onu hiç dikkate almıyor, orada olduğunun farkında değilmiş gibi davranıyordu. İşin tuhafı, bu iki tutuklu, bundan önce asla birbiriyle ilişkiye girmiş değillerdi, sanki birbirlerinden habersiz yaşıyorlardı. Çünkü ne çalıştıkları iş aynıydı, ne de ortak herhangi bir şeyleri vardı. Hatta sınıfları da başka başkaydı. Oturdukları kışlalar ayrıydı. Küçük tutuklunun adı Bulkin idi.

Varlamov beni görünce sırıttı. Ranzamda, sobanın yanında oturuyordum. Karşımda, biraz uzağımda durdu. Biraz düşündü, sallandı, yalpalaya yalpalaya bana yaklaşarak birden aşırı bir tavırla toplanıp karşıma dikildi. Sonra balalaykasının tellerine hafifçe dokunarak yarı konuşur, yarı türkü söyler bir hava tutturdu:

“Toparlak beyaz yüzlüydü,

Arı kuşu gibi şarkı söyler

Sevgilim.

Atlas bir elbise giymiş;

Süslü, hem de pek şık.

Kendisi de enfes...”

Bu şarkı, Bulkin’i çok kızdırmıştı. Ellerini sallayarak ve hepimize dönerek bağırıyordu:

– İnanmayın çocuklar, inanmayın! Hep yalan bunlar. Bir tek doğru sözü yoktur onun; hep yalan söyler.

Varlamov, kurnaz bir gülüşle gözlerimin içine bakarak:

– Aleksandr Petroviç ihtiyarımıza selamlar! dedi.

Yirmi yaşındaki gençleri bile ihtiyar sayıp onlara bu yolda seslenmek Sibirya’nın basit halkı arasında o insana karşı duyulan saygıyı gösteren bir davranıştır.

– Nasılsın bakalım, Varlamov?

– Eh, sizi gördük, daha iyi olduk. Kusura bakmayın. Bayramı seven, sabahtan sarhoş olur...

Varlamov, şarkı söyler gibi, ahenkle konuşuyordu.

Bulkin, umutsuzlukla elini ranzaya vurarak yine bağırmaya başladı:

– Hep yalandır bunlar!.. Yine yalan söylüyor.

Ama Varlamov ona bakmamaya sanki yemin etmişti... Öyle gülünç bir durumu vardı ki...

Bulkin’in bu sabahtan beri habire Varlamov’un peşinde bulunması, aklına birdenbire Varlamov’un her söylediğinin yalan olduğu düşüncesinin takılmasından ileri geliyordu. Adamın peşinden, gölgesiymiş gibi, ayrılmıyordu. Her sözüne takılıyordu, kızgınlıktan birbirine kenetlediği ellerinin parmaklarını kıracak gibi oluyordu. Duvarlara, ranzalara çarpa çarpa kollarını kanatmıştı. Varlamov’un “hep yalan söylediği” düşüncesi ona büyük bir acı veriyordu. Başında saç olsaydı, mutlaka, üzüntüsünden onları yolacaktı. Sanki Varlamov’un hareketlerinden sorumluymuş, onun bütün eksiklerinin vicdan yükü kendi üzerindeymiş gibi... Ama işin asıl feci yanı, Varlamov’un bir kez bile ona aldırmamış olmasıydı. Bulkin,

– Hep yalan söylüyor, hep yalan söylüyor! Bir sözü, öbürüne uymuyor!.. diye haykırdıkça tutuklular gülerek:

– İyi, ama sana ne?.. diye kızdırıyorlardı onu. Varlamov, birdenbire, hiç sırası değilken,

– Size bir şey söyleyeyim mi, Aleksandr Petroviç? dedi. Ben çok yakışılıydım. Bütün kızlar âşıktı bana... Bulkin cırlayan bir sesle sözünü kesti:

– Yalan!.. Yine yalan söylüyor...

Tutuklular kahkahalarla gülüyorlardı.

– Ben de, karşılarında öyle çalım satardım ki!.. Üstümde kırmızı bir gömlek, kadife şalvar... Bir kont Bulkin gibi yan gelir yatar, bir İsveçli kadar sarhoş olurdum. Kısaca, tam istediğim gibi...

Bulkin sözü bağladı:

– Yalan!

– O sıralarda, babamdan kalma iki katlı kagir bir evim vardı. Ama ben, iki yılda, her iki katı da yiyip bitiriverdim. Koskoca evde, kapısından başka bir şey kalmadı. Ne olacak... Para, güvercin gibi, başına konup yine uçuveren bir...

Bulçin sert bir sesle sözü tamamladı:

– Yalan!..

– İşte ben de, geçenlerde, buradan ailemden ricada bulundum. Belki birkaç kuruş yollarlar, diyordum. Beni, dik kafalı bilirlerdi. Saygısızmışım... Haberi göndereli yedi yıl oluyor.

Gülerek sordum:

– Hâlâ cevap yok mu?

– Ne gezer!

Varlamov birdenbire güldü ve yavaş yavaş sokularak burnunu bana iyice yaklaştırdı.

– Aleksandr Petroviç, dedi. Benim öyle bir sevgilim var ki!..

– Senin mi? Sevgilin mî?..

– Var ya. Demin Onufriyev onun için, “Senin güzel sevgilin, dilenci torbasıyla gezmeseydi, bizim paralı gudubet karıdan daha iyiydi,” dedi.

– Doğru mu bu?

– Tabii ya; dilencidir o! diye cevap vererek kıs kıs gülmeye başladı. Kışladakiler de kahkahaları koyverdiler. Gerçekten, Varlamov’un bir dilenci kadınla ilişkisi bulunduğunu ve sevgilisine ancak altı ayda on kopek verdiğini hepsi biliyordu.

Varlamov’un artık beni rahat bırakmasını istiyordum.

– E, peki... dedim.

Bir şey söylemedi. Bana bir içten bakışla baktı, tatlı bir sesle,

– Acaba siz de bana ufak bir şişecik ısmarlayamaz mısınız?

Sonra benden parayı alırken, aynı tatlı sesle,

– Bugün hep çay içtim, dedi. Midem bununla o kadar dolu ki tıkanacak gibi oldum. Bütün çaylar, karnımda sanki şişedeymiş gibi sallanıp duruyor...

Varlamov benden parayı alırken Bulkin’in iç rahatsızlığı en son noktaya vardı. Kendinden geçmiş gibiydi, nerdeyse ağlayacaktı. Kışlada bulunanlara dönerek, çıldırmış gibi bağırıyordu:

– Hey Tanrı’nın kulları, şuna bakın!.. Şu herife bakın. Hep yalan... Ne söylerse hep yalan, hep yalan söylüyor.

Bulkin’in öfkelenmesine şaşıran tutuklular,

– Sen ne karışıyorsun yahu? Sana ne?.. diye söyleniyorlardı.

Bulkin, alevlenen bakışlarıyla ve olanca gücüyle ranzayı yumruklayarak,

– Olmaz! İstemiyorum yalan söylemesini!.. diye haykırıyordu.

Herkes katıla, katıla gülüyordu. Varlamov, parayı alır almaz, beni başıyla selamladı ve birtakım maskaralıklar yaparak kışladan acele acele çıkıp, kolayca anlaşılacağı üzere doğru şarapçıya gitti. İşte tam bu sırada da, sanki ilk olarak, Bulkin’in orda olduğunu fark etti. Odanın eşiğinde durup döndü, sanki gerçekten ona ihtiyacı varmış gibi,

– Hadi gidelim!.. diye seslendi. Sonra, üzgün görünen Bulkin’i öne geçirerek aşağılama dolu bir sesle,

– Kuyruk!.. diye ekledi. Yine balalaykasını çalmaya başladı.

Ama bütün bu sarhoş taşkınlıklarını uzun uzun anlatmanın ne gereği var? Zaten boğucu gün de sona eriyor, tutuklular, ranzalarında deliksiz uykularına dalmaya başlıyorlardı. Bu gece, her zamankinden daha fazla horlayıp sayıklıyorlardı. Tek tük meydanlar devam ediyordu. İşte, çoktan beri büyük bir özlemle beklenen bayram da gelip geçmişti. Yarın yine bayağı bir gündü, yine işe gidilecekti...

10. BÖLÜM

Noel’in üçüncü günü akşamı, tiyatromuzda ilk oyun sahnelendi. Anlaşılacağı üzere, oyun için yapılan hazırlıklar oldukça önemliydi. Ama artistlerimiz her şeyi üzerlerine aldıklarından bize bu iş hakkında tek bir haber sızmamıştı. Hatta, neyin sahneleneceğinden bile haberimiz yoktu. Artistler, bu üç gün içinde, işe gidip gelirken mümkün olduğu kadar çok elbise bulmaya çalışmışlardı. Bakluşin, benimle her karşılaşmasında keyfinden parmaklarını şıkırdatıyordu.

O sıralar, mevki komutanımızın da iyiliği üstündeydi. Ama, onun tiyatro oyunu üzerine bilgisi olup olmadığını bilmiyorduk. Biliyor da, resmen izin vermeyip her şeyin yolunda gitmesini şart koşarak, tutukluların bu buluşlarına göz yummayı mı kararlaştırmıştı? Bütün bunlardan haberimiz yoktu. Sanırım, böyle bir oyun sahneleneceğini biliyordu; bilmemesi imkânsızdı. Herhalde karışmak istemiyordu. Çünkü yasaklamanın kötü sonuçlar doğurabileceğini anlıyordu. Tutuklular huysuzluğa başlayacaklar, kendilerini içkiye vereceklerdi. Böyle bir şeyle oyalanmaları çok daha iyiydi. Mevki komutanının bu şekilde düşündüğünü tahmin edişimin biricik sebebi, bunun en doğru, en akla yakın düşünce olmasıydı. Hatta diyebilirim ki, tutuklular kendileri bayram dolayısıyla tiyatro oynamayı düşünmeseler de, bu veya buna benzer bir işin doğrudan doğruya idare tarafından bulunması çok yerinde bir hareket olurdu. Ama mevki komutanımızın düşünce tarzı, kendisinden başka bütün insanların düşüncesinin tam tersi olduğu için, tiyatro hakkında bile bile izin verdiği tahminimde belki de oldukça yanılmıştım. Gerçekten, mevki komutanımız bir kimseyi ezmekten, elinden bir şeyini almaktan veya onu bir hakkından yoksun bırakmaktan başka bir şey bilmezdi. Kısaca, kasıp kavurma için yaratılmıştı. Bu yüzden bütün şehirde adı çıkmıştı. Türlü yolsuzluklara asıl bu sıkıştırmaların yol açacağını bir türlü düşünemezdi ki...

Mevki komutanımız gibi insanlar, her türlü uygunsuzluğa karşı ceza var, düşüncesindedirler. Şu hileci mahkûmlara da her zaman için en sert cezalar ve yasalar uygulanmalıydı; gerekli olan buydu.

Ama bu beceriksiz kanun uygulayıcıları, yasanın, içinde bulunulan koşullar gözetilmeksizin ve esas kavranmadan, gizlice uygulanmasının karışıklıklar, yolsuzluklar doğurmaktan başka sonucu olmayacağını bir türlü anlayamazlar; daha doğrusu anlamak gücü yoktur onlarda. “Yasalar böyle emrediyor. Elimizden ne gelir!” der ve kendilerinden, yasaları uygulamanın yanında bir de sağduyu ve iyi görüş istenmesine, şaşırırlar. Hele bu iyi görüşü, çoğu gereksiz, insanları uğraştıran bir lüks sayar.

Her ne ise, başçavuş da mahkûmlara herhangi bir güçlük çıkarmıyordu. Onların da istedikleri buydu. Şunu açıkça söyleyebilirim ki bütün Noel süresince cezaevinde ne tek bir önemli kavga, ne de bir hırsızlık olayı görülmesi ve mahkûmlar arasında topluca tek bir yolsuzluğa rastlanmaması, sadece kendilerine buldukları bu tiyatro işiyle, bu alanda herhangi bir itirazla karşılaşmamalarından duydukları şükrandan ötürüydü. Hatta eğlenip fazla gürültü veya kavga edenleri, tiyatronun yasaklanması ile korkutarak yatıştırdıklarını kendim gördüm.

Çavuş, tutuklulardan, her şeyin sessizce yapılıp herkesin uslu duracağına söz aldı. Seve seve razı oldular, verdikleri sözü de tuttular. Sözlerine inanılması da ayrıca gururlarını okşamaktaydı.

Şunu da söyleyelim ki, amirlerimiz tiyatromuza izin vermekle öyle fazla bir fedakârlık yapmış değildiler. Seyirciler için önceden yapılmış bir salon yoktu. Tiyatromuzun sökülüp toplanması on beş dakikadan fazla sürmüyordu. Tiyatro, bir buçuk saat sürüyordu. Eğer yukardan oyunu kesmek buyruğu gelseydi, her şey bir anda ortadan kalkacaktı. Elbiseler tutukluların sandıklarında saklanmıştı. Ama tiyatronun yapılışı ve kostümlerden önce, programı, yani oynanacak parçanın ne olduğunu söyleyelim:

Programı gösteren bir afiş yoktu. Ama ikinci, üçüncü oyunda, Bakluşin, subaylar, büyük bir hatırla seyirciler şerefine bir tane astırmıştı. Bu gibi seyirciler birinci oyunumuza da gelmişlerdi. Nöbetçi subaylar her zaman gelirlerdi. Hatta bir kez, nöbetçi subayları denetleyen subay da gelmişti. Bir kez de istihkâm subayı uğradı, işte afişimiz, bu gibi misafirlerin gelmesi olasılığına karşı ortaya çıkarılmıştı.

İleri sürülen planlara göre, cezaevi tiyatrosunun ünü, kaleden şehre kadar yayılacaktı; çünkü şehirde, anlattıklarına göre, amatörlerin verdiği bir oyundan başka, hiçbir tiyatro çabası olmamıştı.

Tutuklular, en ufak başarıya çocuk gibi seviniyor, bununla övünüyorlardı. Hep bu konu üzerine düşünüyor, aralarında hep tiyatrodan konuşuyorlardı: “Kimbilir, belki en yüksek amirlerimiz de duyup gelir, bakarlar... Tutuklularda da ne cevher olduğunu görürler. Bu, korkuluklarla, yüzen kayıklarla, sahte ayılarla keçilerle şişirilmiş düpedüz bir asker oyunu değil. Burada artistler, gerçek artistler var, beylerin oynadıkları komedileri oynuyorlar. Böyle bir tiyatro, şehirde bile yok!.. General Abrosimov’un evinde bir temsil verilmiş; tekrar da edilecekmiş. Ama başarı kazanırlarsa, kostümlerine dua etsinler. Yoksa oyunda, bizimkiler nerde, onlar nerde... Bir de ister misin, vali de duysun da kalkıp gelsin?.. Şehirde tiyatro yok ki...”

Kısaca, bayramda bütün tutukluların hayali, hele birinci oyunun kazandığı başarıdan sonra, korkunç derecede işlemey başladı. Ödüller mi, ceza süresinin azalması mı hiç kimsenin umrunda değildi. Ama bu hayallere kapılan tutuklular da, hemen gülmeye, kendileriyle neşeli neşeli alay etmeye başlıyorlardı. Özetle, bunların hepsi birer çocuk, bazıları, kırkını geçtikleri halde yine çocuktular.

Bir program olmadığı halde, tiyatronun ana hatlarını, oyunun ne olduğunu biliyordum. Biricik piyes: “Filatka ile Miroşka Rakipler” idi.

Bakluşin, oyundan daha bir hafta önce, bana, övünerek üzerine aldığı Pilatka rolünü “Sankt-Petersburg” tiyatrosunda bile görülmemiş bir başarıyla oynayacağını söylüyordu. Kışladan kışlaya gezerek, utanmadan, sıkılmadan, aynı zamanda içtenlikle kendi kendini övüyordu. Arada bir, tiyatro sahneleniyormuş gibi, rolünden bir şeyler yumurtlayıveriyordu. Söyledikleri, komik olsa da olmasa da, ağzını her açtığında herkes kahkahayı basıyordu.

Şunu da söylemeliyiz ki, tutuklular burada bile ağır duruşlarını bozmamışlar, ağırbaşlılıklarını yitirmemişlerdi. Gerek Bakluşin’in tavırlarını, gerekse verilecek oyunların konularını hayranlıkla karşılayanlar, yalnız kendine hâkim olmasını bilmeyen genç, acemi ve genç tutuklularla artık koltukları, etki sahaları sağlamlaşmış olan kodamanlardı. Çünkü onlar, duygularını, nasıl olursa olsun, (cezaevi anlayışına göre ayıp da sayılsa) açığa vurmaktan çekinmezlerdi. Ötekiler ise her türlü dedikodu ve söylenti karşısında ilgisiz kalır; ne bir görüş yürütür ne de bir plan ve program ileri sürerlerdi. Gerçi eleştirmiyor ve karşı çıkmıyorlarsa da, kendilerinde tiyatro konusuna karşı bir ilgisizlik, hatta bir küçümseme seziliyordu. Ancak, son zamanlarda, oyun gününde: “Ne olacak? Bizimkiler ne yapıyorlar?... Mevki komutanından ne haber?...” diye hepsi meraklanmaya başladılar. Bakluşin beni artistlerin hepsinin çok iyi, çok yerinde seçilmiş olduklarına inandırmaya çalışıyordu. Hatta perde bile kurulmuştu. Filatka’nın nişanlısı rolünü Sirotkin oynayacaktı.

– Kadın kıyafetinde pek enfes oluyor; göreceksiniz ya! diyor, gözünü kırparak dilini şaklatıyordu.

İyicil bayan mülk sahibinin farbelalı bir entarisiyle pelerini, elinde bir şemsiyesi olacak; iyicil bay mülk sahibi de sahneye subay kıyafetinde, kordonlu, bastonlu çıkacaktı.

Bundan sonra ikinci piyes geliyordu. Bu, bir dramdı. Adı, “Pisboğaz Kedril” di. Bunu çok merak etmiştim. Ama bütün soruşturmama rağmen, önceden bir şey öğrenemedim. Ancak bu piyesin, bir kitaptan alınmayıp şehrin yakınında oturan bir emekli çavuştan sağlandığını öğrenebilmiştim. Belki de bir zamanlar, bir asker tiyatrosunda oynanırken adamcağızın aklında kalmıştı.

Gerçekten bizde, uzak şehir ve eyaletlerde, öyle tiyatro eserleri vardır ki hiçbir yerde basılmadıkları için, birçok kimse bunları bilmez. Böyle piyesler, kendiliğinden çıkıvermiş, Rusya’nın belli bölgelerindeki milli tiyatro repertuvarının demirbaşı olmuşlardı. Milli tiyatro dedim de aklıma geldi, herhangi bir araştırmacımız, hiç de yabana atılmayacak önemdeki milli tiyatromuz üzerinde daha temelli yeni incelemeler yapsaydı, bu çok, hem de pek çok yararlı olurdu. Sonraları cezaevimizin tiyatrosunda duyduğum tuluatın sadece bizim tutukluların eseri olduğuna bir türlü inanamadım. Bunlar, ağızdan ağıza geçmiş birtakım tekerlemeler, eski kuşağın yenisine bıraktığı gülünç konular, hoş buluşlar olmalıydı. Bütün bu zekâ oyunlarını, askerler, fabrika işçileri arasında, fabrika şehirlerinde, hatta bazı ufak, bilinmeyen köşelerin aşağı tabaka halkında aramak gerekiyor. Ağızdan ağıza geçerek yaşayan eserler köylerde, eyalet şehirlerinde, büyük mülk sahiplerinin köleleri arasında kalmıştı. Hatta, bana kalırsa, kitabı olmayıp sadece kopyaları dolaşan eski piyeslerin çoğu, Rusyada zenginlerin uşaklarının elinden çıkmıştır.

Eski zamanın zenginleri ve Moskova ileri gelenlerinin, artistleri köleler olan ayrı tiyatroları vardı. Eserleri şimdiki ulusal dram sahne çalışmalarımızın başlangıcı sayılabilecek bu tiyatroların derin etkileri bugün bile görülür. “Pisboğaz Kedril” piyesine gelince, bütün arzuma rağmen, bunun konusu üzerine önceden öğrenebildiğim şeyler, ancak, sahneye şeytanların gelmeleri ve Kedril’i cehenneme götürmeleri olmuştu. Ama Kedril’in ne demek olduğunu; eğer bir isimse, niçin Kiril değil de, Kedril şeklinde söylendiğini; olayın Rusya’da mı, yoksa yabancı bir yerde mi geçtiğini bir türlü öğrenememiştim.

En sonunda da, “Müzikli bir pandomima” nın gösterileceği duyruluyordu. Elbette, bütün bunlar pek ilginç şeylerdi. Artistler on beş kişi kadardı. Hepsi ateş gibi, açıkgöz çocuklardı. Aralarında çalışıyor; provalar yapıyorlardı. Gizleniyor, saklanıyor; bazen, kışlaların arkasında toplanıyorlardı. Kısaca, hepimizi görülmemiş ve beklenilmedik şeylerle şaşırtmak, izleyicilerin başını döndürmek için her şeyi yapıyorlardı.

Başka günlerde cezaevi kapıları akşam olur olmaz kapanırdı. Noel bayramı yüzünden bir ayrım yaptılar. Kapılar, akşam borusuna kadar açık kaldı. Aslında bu torpil, tiyatro için yapılmıştı.

Bayram süresince, her gün akşam üzerleri, nöbetçi subaya gidiliyordu. Oyun için izin verilmesi ve cezaevinin çok erken kapatılmaması isteniyordu. Bir gün önceki oyun sahnelenirken de kapıların geç saate kadar kapatılmadığını, bundan hiçbir karışıklık çıkmadığını ayrıca ekliyorlardı.

Nöbetçi subay şöyle düşünüyordu: “Evet, dün hiçbir karışıklık olmamıştı. Bugün de böyle bir şeyin olmayacağını tutuklular kendileri sağlıyorlar. Kısacası, böyle bir sözü verdikten sonra hükümlüler birbirini kollayacaklarına göre, elde güvenilir garanti vardır. Hem de, oyuna izin verilmezse, kürek hükümlülerinin huyu bilinmez ki... Bakarsın, inat olsun diye, bir sürü zararlı şey yaparlar, hatta nöbetçilerin ayağını kaydırırlar.” Bundan başka, nöbet tutmak da çok sıkıcıdır. Tiyatro da, asker tiyatrosu değil, cezaevi tiyatrosu olduğuna göre, ilgi çekicidir. Hem de, tutuklular ilginç insanlardır. Eğlenceli olur. Oyunu seyretmek de nöbetçi subayın hakkıdır. Nöbetçi subayları denetleyen subay gelip de,

“Nöbetçi subay nerede?” diye soracak olsa, cevap kısa, özür hazırdı:

– Cezaevine, tutukluları sayıp kapıları kapattırmaya gitti...

Böylelikle nöbetçi subaylar Noel yortusu süresince oyunun oynanmasına izin verdiler; kapıları da akşam borusuna kadar kapattırmadılar. Tutuklular, nöbetçi subayların bir terslik çıkamayacaklarını zaten biliyorlardı, bunun için hiç meraklanmıyorlardı.

Saat yediye doğru Petrov beni almaya geldi. Tiyatroya birlikte gittik. Tiyatroya, kışlamızdan, Çernigov’lu staroobriyadetz’den ve Polonyalılar’dan başka herkes gidiyordu. Polonyalılar ancak ocak ayının dördündeki, son oyuna gitmeye karar vermişlerdi. O da, tiyatronun çok iyi, neşeli, tehlikesiz olduğuna uzun boylu inandırmalardan sonra... Tutukluları Polonyalılar’ın bu tiksinir gibi halleri hiç gücendirmiyordu. Dört ocakta onları büyük bir incelikle kabul ettikleri gibi, en iyi yerlere oturtmuşlardı. Çerkesler’e, hele İsay Fomiç’e gelince, bunlar için tiyatro en derin bir zevk kaynağı oldu. Her defa, giriş için üçer kopek veren İsay Fomiç, son temsilde tabağa on kopek koymuştu. Yüzünün anlatımından bu işten zevk aldığı anlaşılıyordu. Artistler, seyircilerden, herkesin verebileceği kadar para toplamaya karar verdiler. Bunu, bir yandan tiyatro harcamalarını kapatıp artanıyla da biraz kafayı çekmek için yapıyorlardı.

Petrov’un iddiasına göre, beni, hem herkesten zengin olduğum için en çok para vereceğimden, hem de herkesten fazla anlayacağımdan, tiyatro ne kadar dolu olursa olsun, ilk sıralardan birine oturtacaklardı. Dediği gibi de oldu. Ama her şeyden önce salon ve tiyatronun şeklini anlatayım.

Tiyatronun kurulduğu askeri kışlamız on beş adım boyundaydı. Avludan merdiven başına, merdiven başından dehlize, dehlizden de kışlaya girilirdi. Önce de söylediğim gibi, bu uzun kışlanın yapılışı başka türlüydü: Ranzaları duvar boyunca uzanıyor, odanın ortası boş kalıyordu. Odanın merdiven başındaki giriş kısmına yakın olan yarısı, seyircilere ayrılmıştı. Bu kışlayla buna bağlı diğer bir kışla arasında geçit gibi bir kısım da sahneyi meydana getiriyordu.

Beni oldukça şaşırtan sahnenin perdesi olmasıydı. Bu perde, kışlanın enince, on adım genişliğindeydi. Bu durum için perdeyi gereksiz bir şey kabul ettiğimden, şaşmamak elimden gelmedi. Üstelik de, üzerinde yağlı boya resimler vardı, ağaç kameriye, havuz, yıldız resimleri... Perde, eski, yeni bez parçalarından yapılmıştı. Kim ne verdiyse; eski ayak sargıları, gömlekler, rasgele eklenerek tek bir parça halinde dikilmişti. Yetmeyen kısım da kalem odalarından dilenilen kâğıt ve günlük emir parçalarıyla tamamlanmıştı. Ressamlarımız, başlarında cezaevimizin “Brüllov”u A. olmak üzere, ellerinden gelen çabayı esirgememiş, perdeye güzel resimler çizmiş ve boyamışlardı. Herkesin parmağı ağzında kaldı. Bu görkemli durum en yüzü gülmez, en titiz tutukluları bile sevindirdi. Sıra oyuna gelince, onlar da, hep birden, en ateşli, en sabırsız olanlar kadar çocuklaşıverdiler. Hepsi, hem gururlanıyor, hem de son derece memnunluk duyuyorlardı. Aydınlatma aracı, birkaç parçaya bölünmüş bir iki içyağı mumundan meydana gelmişti. Perdenin karşısında mutfaktan getirilen iki sıra bankın önünde de, çavuşlar odasından alınmış üç dört sandalye duruyordu. Sandalyeler, subaylar gibi yüksek konuklar içindi. Sıralar da, yanlışlıkla cezaevine uğrayan çavuşlar, istihkâm yazıcıları, kondüktörler ve subay olmayan diğer yöneticilerimiz için ayrılmıştı.

Gerçekten de, bayram süresince, dışardan bol bol seyirci geldi. Bazı akşam daha çok, bazı akşam daha azdılar. Hele son temsilde birtek boş yer kalmamıştı. Arkada, sıraların gerisinde de, tutuklular duruyorlardı. Onlar, misafirlere saygı olsun diye başları açık, havanın sıcak ve boğucu olmasına rağmen, hırkaları veya gocuklarıyla idiler.

Şüphesiz, tutuklulara ayrılan yer çok azdı. Hele arka sıralarda, balık istifi gibi, üstüste oturulmasına rağmen, ranzalar ve kulisler tamamıyla doluydu. Bazı tiyatro amatörleri sahnenin arkasına, öteki kışlaya geçmişlerdi. Oyunu oradan, arka kulislerden seyrediyorlardı.

Kışlanın birinci bölümünde, doğal sayılamayacak derecede, geçen gün hamamda gördüğüm kadar, mahşeri andıran bir kalabalık vardı. Dehlize giden kapı açıktı. Burası da, sıfırın altında 20 derecelik bir soğuk olduğu halde, hınca hınç dolmuştu.

Bize, Petrov’la bana, derhal önde, hemen sıraların, arkasında bir yer açtılar. Buradan, arka sıralara göre, çok daha iyi görmek mümkündü. Beni bir zamanlar, bundan daha mükemmel tiyatrolara gitmiş, bu işten anlayan ve takdir etmesini bilen bir adam sayıyorlardı. Bakluşin’in oyunun hazırlanması sırasında, bana fikir danışıp saygı gösterdiğini görmüşlerdi. Şu halde şimdi baş köşede bulunmam gerekti.

Tutukluların çoğu pek fiyakacı ve züppe adamlardı. Ama bütün bunlar yapmacıktı. İşlerde kötü bir yardımcı olduğumu görünce benimle alay etmişlerdi. Almazov, kireç taşını yakmaktaki üstün bilgisi yüzünden, biz soyluları aşağı görerek karşımızda kurumlanıyordu. Ama bize karşı bu küçümseme ve aşağılama dolu davranışlarda başka bir duygu da hâkimdi. Bizler, ne de olsa, soyluyduk, onların asla iyilikle anamayacakları efendileriyle aynı sınıftandık. Şimdi ise, tiyatroda, bana yer veriyorlardı. Bu konuda onlardan daha iyi karar verebileceğimi, onlardan daha geniş görüş sahibi olduğumu ve daha çok bilgili olduğumu söylüyorlardı.

Beni en az sevenleri bile, (ki bunları iyice tanıyordum) tiyatrolarını takdir etmemi istiyorlardı, bu sefer beni küçümsemeyerek en iyi yeri bana ayırmışlardı.

O günkü izlenimlerimi anımsayarak diyebilirim ki, bütün tutukluların kendi üzerlerindeki pek yerinde görüşlerinde asla bir alçalma değil, bir ağırbaşlılık vardı.

Milletimizin soylu, belirgin, göze çarpan özelliği doğruluk duygusu olması, bunu her zaman istemesidir. Her yerde, her ne pahasına olursa olsun, layık olup olmadığını düşünmeden, mutlaka önde bulunmak isteği, horozlanma huyu halkımızda yoktur. Dışta bulunan, sonradan ortaya çıkmış kabuk kısmını kaldırıp da özü yakından ve büsbütün gerçekçi bir gözle inceleyecek olursak, halkta hiç ummadığımız birtakım şeylerle karşılaşırız. Bilginlerimizin halka çok bilgi verebilmesine imkân yoktur. Hatta, kesin olarak söyleyebilirim ki, tam tersine, onlar birçok konuyu halktan öğrenmelidir.

Petrov, henüz tiyatroya gitmeye hazırlandığımız sırada, saflıkla, herkesten fazla para vereceğim için, beni en öne oturtacaklarını söylemişti. Belirli bir giriş ücreti yoktu. Herkes, ne verebilirse, gönlünden ne koparsa onu verecekti. Tabakla para toplamaya çıkıldığı zaman, aşağı yukarı herkes yirmi para da olsa, bir şey koymuştu. Beni en öne oturtmalarının bir sebebi de, belki başkalarından daha fazla para vereceğimi hesaba katmış olmalarıydı, böyle de olsa bu, yine ağırbaşlı, soyluluk dolu bir aşağılamadır. “Mademki sen benden daha paralısın, mademki aramızda hiçbir fark bulunmadığı halde sen bizden daha çok para verebileceksin, o halde tabii ki en iyi yerde oturmak hakkı senindir. Yine doğaldır ki senin gibi bir konuk, artistler için bizden çok daha değerlidir... Bizi buraya, vereceğimiz parayı düşünerek değil, hatır için aldılar; bu sebepten, yerimi biliyorum...” düşüncesinde gerçek, soylu bir gurur vardır. Burada, paraya değil, insana karşılık saygı görüyoruz. Zaten, cezaevinde paraya, zenginliğe karşı pek fazla rağbet yoktu. Hele, toplu olarak, bütün tutuklular göz önüne alınırsa... Hatta, tek tek ele almasalar bile, para yüzünden ciddi olarak küçülen, tek bir kişi hatırlamıyorum. Gerçi birçokları doğrudan doğruya bana el açmış epeyce paramı çekmişlerdi. Ama bu harekette gerçek anlamıyla bir dilencilikten çok yaramazlık, kurnazlık, mizah, saflık hâkimdi. Bilmem ki istediğimi anlatabildim mi? Ama bütün bunları konuşurken tiyatromuzu da unuttuk. Yine konumuza dönelim:

Perde kalkıncaya kadar oda garip, hareketli bir manzara almıştı. Birbirine girmiş, ezilmiş, sıkıştırılmış, sabırsızlıkla, büyük bir heyecan içinde oyunun başlamasını bekleyen bir kalabalık... Arka sıralarda birbirinin sırtına çıkanlar... Çoğu, mutfaktan yakaladıkları bir kütüğü getirmişler, duvarın yanına güç bela yerleştirerek üstüne çıkmışlardı. Öndekilerin omuzlarına dayanarak denge sağlıyorlardı. Yerlerinden, hallerinden memnun görünerek iki saat bu duruma katlanmaya hazırlanıyorlardı. Bir kısmı da sobanın alt basamağına basmış, ötekiler gibi önlerinde duranlara dayanarak duruyorlardı. Bunlar, en arka sıralarda oturuyorlardı. Yanda, çalgıcılara açılmış yerin üstünde sık bir kalabalık ranzalara çıkmıştı. Oradaki yerler oldukça rahat görünüyordu. Yaklaşık beş kişi ocağın üstüne tırmanmışlar; uzanarak, yukardan aşağı bakıyorlardı. Ne keyif vardı onlarda, siz düşünün! Karşı duvardaki pencerelerin geniş çıkıntılarında, geç kalmış veya iyi yer bulamamış bir seyirci kalabalığı vardı. Bütün tutuklular uslu, ağırbaşlı duruyorlardı. Hepsi, beylere, konuklara en iyi şekilde görünmek istiyorlardı. Yüzlerinde sabırlı bir bekleme anlatımı vardı. Sıcaktan, havasızlıktan kızarmış yüzlerinden ter boşanıyordu. Derin kırışıkların buruşturduğu alınla, damgalanmış yanaklarından; bazen aksi, bazen de korkunç şekilde parıldayan gözlere kadar her organdan taşan sevinçle, temiz bir çocuk neşesi insanın ne kadar hoşuna gidiyor! Hepsinin başları açıktı. Bulunduğum köşeden çevre, adeta tıraşlı kafa tarlası gibi görünüyordu.

İşte sahneden birtakım gürültüler, telaşlı hareketler duyuluyor. Neredeyse perde kalkacak. Orkestra çalmaya başladı... Biraz da bu orkestra üzerinde duralım: Orkestra yan tarafta, ranzalarda oturan sekiz çalgıcıdan oluşuyordu. İki keman; (bir tanesi hapishanede vardı, ikincisini kaleden aldılar; sanatkâr da evimizde bulundu) hepsi burada yapılmış üç balalayka, iki kitara, kontrbas yerine bir tef... Kemanlardan sadece bir cızırdama veya gıcırtı çıkıyordu. Kitaralar çok kötü olmasına karşın, balalaykalar olağanüstüydü. Tellerin üstünde parmakların uçarcasına hareketi adeta bir sihirbaz ustalığıydı. Hep oyun havaları çalıyorlardı. Çalanlar, havanın en oynak yerlerinde parmaklarıyla balalaykaların tahtalarına vuruyorlardı. Ton, zevk, çalış tarzı, aleti kullanmaları, havaların çalınışındaki karakter, bunların hepsi orijinal, hapishaneye özgü şeylerdi. Kitara çalanlardan birinin, yaman bir usta olduğu belliydi. Bu adam, babasını öldüren soyluydu. Tefe gelince, o da ayrı bir alemdi. Çalan, bazen parmağının ucunda döndürerek, bazan baş parmağını tefin derisini çizercesine üstünde gezdirerek öyle ustalıklar gösteriyordu ki... Arada bir çınlayan, bir örnek darbeler duyuluyordu. Sesler çok güçlü, açık çıkıyordu. Sanki bir avuç nohut serpilmiş gibi dağılıyor, yükseliyor, her sesi meydana getiren ürperişler ayrı ayrı seçiliyordu. Sonraları iki akordeon da geldi. Şerefimle söylüyorum ki o zamana kadar, şu basit köy çalgılarıyla neler yapılabileceğini bilmiyordum. Seslerdeki uyum, çalınan parçanın ruhunu içten kavrayarak çalış, tam bir şâheserdi. İşte ancak burada, ilk olarak, en çok Rus içki alemlerinde duyulan oyun havalarının kalitesini, yamanlığını tam anlamıyla anlayabilmiştim.

Sonunda perde kalktı. Herkes kıpırdandı; ayak değiştirdiler. Arkadakiler, parmak uçlarına basarak yükseldi. Birisi, üzerinde durduğu kütükten düştü... Hepsi, tek bir kişi gibi, ağızlarını açıp gözlerini sahneye diktiler. Ortalık derin bir sessizliğe gömüldü. Oyun başlıyordu.

Yanımda Ali’nin kardeşleri, diğer bir Çerkes grubunda da kendisi bulunuyordu. Tiyatro onları o kadar sarmıştı ki bundan sonra da her akşam geldiler. Birçok defalar gördüm, bütün Müslümanlar, Tatarlar v.b. bu tip eğlencelere pek düşkündüler.

Yanlarına İsay Fomiç sokulmuştu. O, perdenin kalkmasıyla baştan aşağı kulak kesilerek, zevkin, uzun bir bekleyişin saf, hareketli bir örneği olmuştu. Umduğunu bulamasaydı, acırdım doğrusu.

Ali’nin sevimli yüzünden öyle güzel, öyle çocukça bir sevinç taşıyordu ki ben de ona baktıkça neşeleniyordum. Oyun sırasında, artistlerin her gülünç sözünde, her hoş sahnede, toplu kahkahalar başlarken, ben de elimde olmayarak, hemen Ali’ye dönüp yüzüne bakıyordum. Oysa o, beni görmüyordu bile; görecek durumda değildi! Solumda, bana yakın, yaşlı, hep asık suratlı, ters, dır dır eden bir tutuklu duruyordu. O da Ali’yi gördü. Birkaç defa yarı gülümseyerek dönüp ona baktığının farkına vardım. O kadar sevimliydi ki bu çocuk!... Adam nedense, ona Aley Semiyoniç diyordu.

“Filatka ile Miroşka” piyesiyle başladılar. Filatka (Bakluşin) gerçekten olağanüstüydü. Rolünü o kadar kusursuz oynadı ki şaşırmamak elde değildi. Her cümleye, her harekete önem verdiği belliydi. En önemsiz bir kelime veya jesti bile, rolünün ruhuna hiçbir zaman aykırı düşmeyen bir kimlik taşıyordu. Bu çabaları yanında yapmacık olmayan olağanüstü neşesi, sadelik ve içtenliğiyle Bakluşin’i siz de görseniz, onun anadan doğma büyük yeteneğe sahip bir artist olduğunu kabul ederdiniz.

Ben, “Filatka”yı birkaç kez Moskova ve Petersburg tiyatrolarında görmüştüm. Kesin olarak söyleyebilirim ki Filatka’yı oynayan başkent artistleri, Bakluşin’den daha kötüydüler. Rollerine girmemişlerdi. Tam bir köylü olmaktan çok, “peyzanlar” dı. Köylü görünmek için, kendilerini zorluyor gibiydiler. Bakluşin’i, her şey bir yana, yarışma ve yeteneklerini ortaya koyma duygusu coşturuyordu. İkinci piyeste, Kedril rolünü tutuklu Potzeykin’in oynayacağını herkes biliyordu. Potzeykin’i, nedense, Bakluşin’den daha iyi, daha güçlü görüyorlardı. Bakluşin buna, çocuk gibi üzülüyordu. Son günlerde kaç kez bana gelmiş, bu derdini açmıştı. Oyundan iki saat önce, nöbet gelmiş gibi titriyordu. Seyirci kalabalığından,

– Aferin Bakluşin!

– Yamansın be!

sesleri yükselince, yüzü sevinçle parlıyor, bakışlarında gerçek bir mutluluk okunuyordu. Hele Miroşka ile öpüşme sahnesinde; Filatka’nın, önce kendi ağzını silip ötekine, “Ağzını sil!” diye bağırması pek komik olmuştu. Herkes kahkahadan kırılıyordu. Fakat beni en çok ilgilendiren seyircilerdi. Hepsi içten, canla başla eğleniyorlardı. Takdir haykırışları gittikçe artıyordu. Kimi, kim olduğuna bakmadan, yanındaki arkadaşını dürterek ona acele acele düşüncelerini anlatıyor, kimi de, gülünç bir sahne karşısında, birdenbire, seyircilere dönerek hepsini acele bir bakışla süzüyor, sanki onları da gülmeye çağırıyordu. Sonra takdirle elini sallayıp derhal, doyulmaz bir merakla sahneye bakmaya devam ediyordu. Bazıları da, dillerini şaklatıp parmaklarını çıtlatarak bir türlü yerlerinde rahat duramıyorlardı. Ama daha fazla taşkınlığa da durumları uygun değildi.

Piyesin sonuna doğru, toplu neşe son haddini buldu. Burada hiçbir şeyi büyütmüyorum. Öyle bir hayat düşününüz ki, onda cezaevinden, prangadan, tutukluluk ve puslu bir sonbahar havasında durmadan çiseleyen yağmurdaki kadar bir örneklikten başka şey olmasın. Bu hayatı yaşamak zorunda kalan insanlara, birdenbire, bir saatlik olsun, açılıp eğlenmek, kâbuslarını unutmak için piyes verme iznini bağışladılar. Hem öyle bir temsil ki bütün şehir parmaklarını ısırdı, “işte size tutuklularımız, gördünüz mü?...”

Her şey meraklarını uyandırıyordu. Mesela kostümler... Onlar, Vanka Otpetiy’i, Netzvetayev’i, yahut Bakluşin’i yıllarca görmüşlerdi. Asıl hoşlarına giden, onların şimdiki kılıkta bulunmalarıydı. “İşte bildiğimiz bir tutuklu... Ayaklarında demirleri şıngırdıyor. Gel gelelim, redingotla pelerini, başına geçirdiği yuvarlak şapkası ne de yakışmış; sanki bir sivil olmuş! Bıyık, hatta saç bile takmış... Kırmızı mendil cebinden ne de hoş sarkıyor; yelpazeleniyor da, tıpkı bir bey gibi!...” Bayılıyorlar.

İyicil mülk sahibi, yaver üniforması giymişti. Gerçi bu üniforma hayli eskiydi. Ama apoletlerle resmi şapkası olağanüstü bir etki yaptı.

Bu rolü oynamaya iki hevesli vardı. Her ikisi de ister inanın, ister inanmayın, sadece bu kordonlu subay kılığında görünmek için, küçücük çocuklar gibi, korkunç bir kavgaya tutuşmuşlardı, öteki artistler araya girdiler de rolü Netzvetayev’e vermeyi uygun gördüler. Netzvetayev’i, rakibinden daha alımlı olduğu, bir beye daha çok benzediği için değil, sahneye çıkınca, bastonunu tam bir bey gibi ustaca bir züppelikle havada sallayıp çemberler çizdireceğine herkesi inandırdığı için seçmişlerdi... Gerçek beyleri ömründe görmemiş olan Vanka Otpetiy bunu dünyada beceremezdi.

Gerçekten, kadınıyla birlikte sahneye çıkan Netzvetayev, kimbilir, nereden bulup buluşturduğu ince, hasır bir bastonu seyircilerin önünde işlek, çevik hareketlerle çevirip duruyordu. Besbelli bunu, beyliği, şıklık ve en yüksek soyluluğu gösteren bir hareket sanıyordu. Belki de daha çocukluğunda, yalınayak başıkabak beylerin hizmetinde koşarken, güzel giyinmiş, bastonlu bir bey görmüş, bu beyin, bastonunu ustaca kullanması onu büyülemiş, üzerinde silinmez bir iz bırakmıştı. Şimdi bile, otuz yaşında olduğu halde, bunu hatırlamış, cezaevi halkını memnun etmek için bundan yararlanmıştı.

Netzvetayev bu role o kadar kendini vermişti ki hiçbir yere, hiç kimseye bakmıyor, gözlerini kaldırmadan konuşuyordu. Sadece bastonunun çemberler çizen ucunu gözden kaçırmamaya bakıyordu.

Mülk sahibinin kadını da ayrı bir alemdi. Sırtında, elbiseden çok paçavraya benzeyen muslinden bir entari vardı. Kolları, gerdanı açıktı. Yüzü korkunç boyanmış, her tarafı allık içindeydi. Başında, çenesinin altında düğümlenmiş, patiskadan bir gece başlığı vardı. Bir elinde şemsiye, öbüründe de Çin işi bir yelpaze tutuyor, bunu durmadan sallıyordu.

Bayan sahneye çıkar çıkmaz, bir kahkaha tufanı koptu. Zaten kendisi de dayanamayıp birkaç kez gülmüştü. Bayan rolünü, tutuklu İvanov oynuyordu. Kız kılığına girmiş olan Sirotkin de pek harika görünüyordu. Kantolar oldukça iyi söylendi. Sözün kısası piyes, herkesin taşkın memnunluğu içinde bitti. Eleştiri yoktu, olamazdı da.

“Hey kapılar, kapılar!” uvertürü bir kere daha çalındıktan sonra perde tekrar kalktı. “Kedril” başlıyordu. “Kedril”, Don Juan’a benzeyen bir piyesti. Oyunun sonunda şeytanlar beyi de, uşağını da cehenneme sürüklüyorlardı. Bir perdelik oyunda, zerrece bağlılık, anlam diye bir şey olmaması, oynanan kısmın kopuk bir parça olduğunu, ayrıca başının da sonunun da olmadığını gösteriyordu.

Olay Rusya’nın ufak köylerinden birinde, bir handa geçiyordu. Hancı, sırtında kaput, kafasında yamru yumru, yuvarlak bir şapka olan bir beye oda göstermektedir. Arkalarından, elinde bavul, mavi kâğıda sarılı bir tavuk taşıyan uşak, Kedril geliyor. Kedril bir gocuk, bir uşak şapkası giymiştir. Piyesteki pisboğaz odur. Bu rolü Bakluşin’in rakibi, tutuklu Potzeykin oynuyordu. Bey rolünü de, birinci piyesteki toprak sahibinin saygın karısı Ivanov, üzerine almıştı.

Hancı Netzvetayev, odada şeytanlar olduğunu söyleyip uyanık olmalarını hatırlatıyor, ardından da çıkıyor. Asık suratlı bey, bunu zaten bildiğini mırıldanarak Kedril’e, eşyalarını açıp yemeğini hazırlamasını emrediyor. Kedril, yalnız pisboğaz değil, korkaktır da... Şeytan sözünü duyunca sararıyor, güz yaprağı gibi titremeye başlıyor. Kaçacak, ama beyden de ödü patlıyor. Dahası karnı da aç... Bu obur budalanın kendine göre bir kurnazlığı vardır: Efendisinden pek korkar, ama onu adım başında atlatmaya kalkışır.

Kedril, olağanüstü bir uşak tipidir. Leporello ile arasında uzaktan benzerlik vardır. Ama, Kedril efendisine gerçekten bağlıdır.

Potzeykin gerçekten çok yetenekli, bence Bakluşin’den de üstün bir aktör... Ama, ben ertesi gün Bakluşin’le karşılaştığım zaman, onu üzmemek için, bu düşüncemden söz etmemiştim.

Bey rolündeki artist de işini iyi yapıyordu doğrusu. Ağzından çıkan lafların hepsi saçma sapan olmasına rağmen, iyi söyleyişi, serbest hareketleriyle ilgi çekiyordu.

Kedril, bavullarla uğraşırken, beyi odada düşünceli düşünceli dolaşmaktadır. En sonunda, yüksek sesle, bu geceyle gezilerinin son bulmuş olduğunu bildiriyor. Kedril, bir yandan kulak kabartıp birtakım mimiklerle merakla efendisini dinlerken, öte yandan kendi kendine söylenmekte, her sözüyle de seyircileri güldürmektedir. Efendisine hiç acımamaktadır. Kedril, şeytan lafını duymuş; bunun ne demek olduğunu öğrenmek istiyor. Beyine soruyor. Bey de ona, başı darda olduğu bir sırada cehenneme gittiğini, şeytanlardan yardım gördüğünü, onlarla arasındaki anlaşmaya göre bugün canını almaya geleceklerini anlatıyor. Kedril’in korkudan dizleri titremeye başlıyor. Ama efendisi metinliğini elden bırakmadan yemeğini hazırlamasını emrediyor. Yemek lafını duyan Kedril, yeniden canlanıyor; tavukla şarabı çıkarıyor. Sofrayı hazırlarken arada bir, tavuktan koparıp ağzına atıyor. Bu sahne seyircileri oldukça güldürmüştü. Birdenbire kapılar oynuyor, rüzgâr panjurları sarsıyor... Zangır zangır titreyen Kedril de aceleyle ne yaptığını bilmeden, koca bir et parçasını ağzına sokuyor, bir türlü yutamadan oraya buraya koşuyor. Yine her yandan kahkahalar... Odada dolaşan beyi,

– Nasıl, hazırladın mı? diye sesleniyor. Kedril,

– Hazırlıyorum. Şimdi hazır olacak, beyefendi! diyor, bir yandan masanın başına oturarak kaygısızca efendisinin yemeklerini atıştırmaya başlıyor.

Seyirciler, uşağın aç gözlülüğünü, beyin de ortada hımbıl gibi dolaşmasını doğrusu çok tutuyorlar, kahkahalar bunun en güzel kanıtıydı. Doğrusunu söylemek gerekirse, Potzeykin, övülmeye değerdi. “Şimdi hazır olacak, beyefendi!” sözlerini ne de güzel söyledi!

Kedril sofra başında hırsla, acele acele atıştırmaya devam etmektedir. Efendisinin kendine doğru her yanaşmasında tavuğu yakaladığı gibi, masanın altına giriyor. Sonunda açlığını bir parça giderdikten sonra, efendisini hatırlıyor. Öteki,

– Kedril! Hani yemeğim?... diye bağırıyor.

Efendisine yiyecek bir şey kalmadığını yeni yeni anlayan Kedril hiç sıkılmadan,

– Hazır efendim! diye cevap veriyor.

Tabakta ise sadece bir but kalmıştır. Üzgün, düşünceli olan bey, dalgın bir halde, sofraya oturuyor. Kedril de, peçete elinde, sandalyesinin arkasına geçiyor. Bir yandan da seyircilere dönerek, başıyla hımbıl efendisini gösteriyor. Her sözü, her hareketi, yüz buruşturması ardı kesilmeyen kahkahalarla karşılanıyor. Ama bey, daha ağzına ilk lokmayı koyar koymaz birdenbire şeytanlar ortaya çıkıveriyorlar.

Bundan sonra da pek bir şey anlaşılmıyor. Şeytanların gelişi de pek acayip oluyor. Önce yan kulisten açılan bir kapıdan beyazlı bir şey görünüyor. Bu, hayaletin kafası demek olan, içinde mum yanan bir fenerdir. Başında fener olan ikinci hayalet de elinde bir orak tutmaktadır. Fener ne oluyor? Orağın anlamı nedir? Niçin bu şeytanlar beyazlara bürünmüşler?... Bunu hiç kimse anlayamıyor. Zaten, herhalde böyle olması gerekiyor diye, bunun üstünde duran da yok ya!

Bey, hâlâ kabadayılığı elden bırakmamıştır. Şeytanlara hazır olduğunu, onu alabileceklerini bağırarak söylüyor. Ama, Kedril, tavşan gibi korkarak hemen masanın altına dalıveriyor. Bütün korkusuna karşın, saklanırken, masanın üstündeki şarap şişesini kapmayı unutmuyor. Sonra, şeytanlar, bir dakika kadar ortadan kayboluyorlar. Kedril, masanın altından çıkıyor. Bey de yine sofraya oturuyor. Ama tavuğa elini uzatır uzatmaz, üç şeytan, birdenbire, yeniden odaya dalıveriyor, arkadan, beyin üstüne çullanıp onu cehenneme götürüyorlar.

Bey de,

– İmdat!... Kedril, kurtar beni!... diye bağırıyor.

O aralık Kedril bambaşka bir işe dalmıştır. Bu defa masanın altına saklanırken, yalnız şarap şişesini değil, tabakla ekmeği de beraberinde midesine yollamıştır. İşte artık tek başına kaldı. Ne şeytanlar, ne de beyi var!... Masanın altından çıkıyor, etrafa bakınıp sırıtıyor, kurnaz bir tavırla göz kırparak efendisinin yerine oturuyor Seyircilere bir baş işareti yapıyor, yarı fısıldayarak,

– Eh, artık bey mey kalmadı. Şimdiden sonra tek başımayım! diyor.

Kedril’in durumu o kadar komiktir ki salon kahkahadan kırılmaktadır. O, yine fısıldayarak, seyircilere bir sır açıyormuş gibi, sevincinden durmadan göz kırparak,

– Şeytanlar aldı bizim beyi... diye ekliyor.

Seyircilerin hayranlığı sonsuz... Ama Kedril de, efendisini şeytanların aldığını öyle maskaraca bir kurnazlıkla, öyle alaycı, zafer kazanmış komutanı andıran mimiklerle söylemişti ki gerçekten alkışlamamak mümkün değildi. Ama Kedril’in keyfi uzun sürmüyor. Tam şişeyi açıp da içmeye hazırlanırken, parmaklarının ucuna basarak içeriye giren şeytanlar, biri bir yandan, diğeri öbür yandan Kedril’i yaka paça alaşağı ediyorlar. O ise, sadece, avazı çıktığı kadar bağırıyor, bir türlü kendini savunamıyor. Çünkü elinde bırakmaya kıyamadığı şişesiyle kadehi var... Korku içinde, ağzı açık, gözleri evinden fırlamış, birkaç saniye seyircilere bakıyor. Ürkek, korkak bakışlarıyla Kedril’in görünümü, tablo yapmaya değer derecede komikti. Sonunda şeytanlar onu da kucaklayıp götürüyorlar. Kedril, ayrılamadığı şişesiyle, boyuna debelenerek, bas bas bağırıyor. Sonunda haykırışları, kulis arkasından uzaklaşıyor, perde iniyor.

Seyirciler zevk, neşe içinde gülmekten katılıyorlardı. Orkestra hemen Rus milli oyunu Kamarinskaya’yı çalmaya başladı.

Başta, çok yavaş, belli belirsiz çalıyorlardı. Ama sesler gitgide yükseldi, tempo hızlandı; balalayka tahtalarına kabadayıca parmak vuruşlar duyulmaya başladı. Bu, bütün görkemiyle, tam bir Kamarinskaya idi! Ölümsüz Rus apereti ve bestecisi Glinka bunu cezaevimizde duyabilseydi, herhalde çok iyi olurdu.

Müzikli pandomima başlıyordu. Pandomima boyunca Kamarinska’ya çalındı.

Dekor, bir köy evinin içi. Sahneye, değirmenciyle karısı çıkıyor... Değirmenci, bir köşede atının koşum takımlarını onarıyor, karısı öte yanda çıkrığında iplik eğiriyor. Kadın rolünü Sirotkin, değirmenciyi de Netzvetayev oynuyordu. Şunu da söyleyelim ki, dekor yönünden çok yetersizdik. Hem bunda, hem bundan önceki piyeslerde birçok şey gözle görünmüyor, ancak tasarlanıyordu. Arka duvar yerine, bir halı ya da örtü gerilmişti. Bizim tarafımızda, tahtadan kötü bir paravan duruyor; sol taraf ise örtülü bulunmadığı için, buradan ranzalar görünüyordu. Ama seyircilerimiz titiz değildi. Ortada olanı, hayallerinin yardımıyla tamamlamaya razıydılar. Hele mahkûmlar bu bakımdan son derece iyiydi. Şuna bahçe denilmişse o bahçedir; oda ise oda; köy evi ise köy evi diye kabul etmek gerek. Ötesi yok bu işin...

Sirotkin’e genç kadın kılığı pek yakışmıştı. Hatta seyirciler arasında tek tük laf atmalar bile duyuluyordu.

Değirmenci işini bitirdikten sonra şapkasıyla kırbacını alıyor, karısının yanına geliyor. Evde olmadığı sırada içeriye birisini alacak olursa, hakkında hayırlı olmayacağını işaretle anlatıyor, kırbacını gösteriyor. Karısı, başını sallayarak dinliyor. Zaten bu kırbaç ona hiç de yabancı değildir. Çünkü hatuncağız, kocasından fırsat buldukça gönlünü eğlendirmektedir. Kocası gidiyor. Kadın da arkasından yaka silkiyor. Birdenbire kapı çalınıyor, içeriye komşuları değirmenci giriyor. Sakallı, kaftan giymiş bir herif. Elinde kadına hediye olarak getirdiği kırmızı bir çevre var. Kadın gülüyor. Ama tam komşu ona sarılmak isterken, kapı tekrar çalınıyor. Nereye kaçmalı? Kadın, dostunu acele masanın altına sokuyor; kendisi de yine çıkrığın başına koşuyor. Bu sefer kadının ikinci sevgilisi gelmiştir. Bu da, asker elbisesi giymiş bir yazıcıdır.

Bu ana kadar pandomima hiç kusursuz yürüyordu. Hareketler yanlışsızdı, yerindeydi. Bu devşirme artistlere insanın hayranlık duymaması mümkün değildi, hatta, birdenbire, Rusya’da nice cevherlerin, değerlerin böyle cezaevi köşelerinde, sıkıntı içinde yok olup gittiği düşüncesi akla geliyordu.

Yazıcı rolündeki tutuklu bir zamanlar ya bir taşra tiyatrosunda oynamış, ya da bir ev piyesinde rol almış olmalıydı. Adamcağızın, aktörlerimizin hiçbirinin bir şeyden anlamadıkları kanısında olup sahnede doğru dürüst yürümeyi bile bilmediklerine inandığı belliydi. Eski tiyatrolardaki klasik piyes kahramanları gibi uzun adımlarla yürüyordu. Bir ayağına basarken öbürünü havada tutuyor, bir süre öyle kaldıktan sonra gövdesiyle başını arkaya atarak çevresini kendini beğenmiş bir bakışla süzüp ancak bundan sonra ikinci adımını atıyordu. Böyle bir yürüyüş klasik eserlerin kahramanlarında bile gülünçken, bir askeri yazıcıda, hele komik bir sahnede büsbütün çekilmez oluyordu. Ama seyircilerimiz bunu da böyle yapılması gerektiğine vermişler; uzun bacaklı yazıcının kocaman adımları üzerinde uzun boylu düşünüp eleştirmeye kalkışmamışlardı.

Yazıcı sahnenin ortasına varır varmaz kapı bir kere daha vuruldu. Kadın yine telaşa düştü. Yazıcıyı nereye saklayacaktı?... Gözüne, açık bulunan sandık ilişiyor, yazıcı da bu sandığa saklanarak kapağı örtülüyor. Bir misafir daha gelmiştir. O da kadına tutkundur. Ama bu seferki bambaşka bir adam, bir Brahman, hem de Brahman kıyafetinde. Seyirciler arasında yeniden kahkahalar kopuyor. Brahmanı, hem de çok güzel şekilde, tutuklulardan Koşkin oynamaktadır. Zaten, kendisi de Brahmana benziyordu. Hareketleriyle aşkının gücünü ve ateşini anlatmaya çalışıyor, ellerini göğe kaldırıyor, göğsüne, kalbine bastırıyor. Ama Brahman’ın en ateşli anında, kapıya şiddetli bir yumruk indirildiği duyuluyor. Vuruşundan, gelenin ev sahibi olduğu bellidir. Aşırı şeklide korkan kadın, telaştan ne yapacağını bilemiyor. Brahman da sağa sola koşuyor. Kadından onu bir yere saklamasını yalvarıyor. O da, Brahman’ı çabucak dolabın arkasına tıkıyor. Sonra, kapıyı açmayı bile unutarak korku, telaş içinde işine dönüyor. Elinde, iplik olmadığı halde, sanki ip eğirmekle uğraşıyor, çıkrığının yere düşmesine rağmen sanki hâlâ tekerleği dönüyor. Sirotkin, kadının duyduğu korkuyu çok iyi, büyük bir başarıyla belirtti. Birden, ev sahibi kapıyı tekmeyle açıyor, kırbaç elinde karısının karşısına dikiliyor. Olanı biteni gözetlemiş olduğu için ona, odada üç kişinin saklı bulunduğunu parmaklarıyla işaret ediyor. Sonra bunları aramaya başlıyor. Önce komşu değirmenciyi bulup, tekmeleye tekmeleye dışarı atıyor. Korkudan ödü patlamış oları yazıcı ise kaçmak üzere sandığın kapağını kaldırırken kendi kendini ele veriyor. Ev sahibi onu da kırbacıyla uğurluyor. Âşık yazıcı bu kez hiç de klasik olmayan bir tarzda sıçrayarak kaçıyor. Brahman’a gelince, değirmenci, hayli aradıktan sonra, köşede, dolabın arkasında onu da buluyor. Onu önce büyük bir incelikle selamladıktan sonra, sakalından tutarak sahnenin ortasına kadar sürüklüyor. Brahman, kendini savunuyor, pandomimanın biricik sözlerini, “Alçak! Alçak!...” diye haykırıyor. Karısı, en sonra sıranın kendisine geldiğini görünce, ipliği, çıkrığı bıraktığı gibi kaçıyor. Çıkrık yerlerde yuvarlanırken tutuklular kahkahayı basıyorlar.

Ali, yüzüme bakmadan beni kolumdan çekiyor ve

– Bak, bak!... Şu Brahman’a bak!... diye bağırıyor, gülmekten bir türlü yerinde duramıyor. Perde iniyor, bundan sonra yeni bir sahne başlıyor.

Bunların hepsini anlatmak gereksiz. İki ya da üç parçaydılar. Hepsi komik, gerçekten neşeli şeylerdi. Bunlar bütünüyle tutukluların eserleri olmamakla birlikte, tutukluların bunlara ayrı bir özellik verdiği açıkça görülüyordu. Hemen hemen her aktör kendiliğinden konuşuyor, bu sebepten aynı rol her akşam başka özellikler taşıyordu.

Aşağı yukarı fantastik sayılabilecek pandomima, bir bale ile sona eriyordu. Bir cenaze görülüyordu. Brahman, kalabalık bir grupla tabutun başında ölüye yeniden hayat vermek için birtakım büyüler yapıyordu; ama bunlar boşunaydı. Birdenbire, “Batan Güneş” çalınmaya başlayınca ölü diriliyor; hepsi sevinç içinde raks ediyorlardı. Brahman da ölü ile birlikte değişik, Brahmanlar’a özgü bir şekilde oynuyordu. Oyun, ertesi akşam tekrarlanmak üzere burada bitiyordu.

Bizimkiler neşeli, çok memnun olarak dağılıyorlar. Artistleri övüyor, çavuşa teşekkür ediyorlar. Kavgadan eser yok. Herkes, aramızda hiç görülmemiş bir sevinç, hatta mutluluk içinde gibidir. Bu gece uyuyuşlarında bile bir başkalık, adeta sessizlik, iç huzuru var. Oysa ortada ne var sanki? Bununla birlikte bugün olanlar hayal ürünü değildir. Ortada tam bir gerçek vardır. Bu zavallı insanlara biraz keyiflerine göre yaşama imkânı verildi, kısa bir süre insan gibi eğlenebildiler, bir saat için olsa bile, cezaevi hayatı dışına çıkmalarına izin verildi. Bütün bunlar insanın iç hayatında belki birkaç dakika için ama mutlak olarak bir değişiklik yapar.

Gecenin oldukça ilerlediği bir saatte birdenbire, titreyerek uyanıverdim. Ocağın peykesinde ihtiyar hâlâ dua ediyor; bu şafak sökünceye kadar devam edecektir. Ali, yanımda sessizce uyuyor. O uyurken, kardeşleriyle piyeste nasıl gülüştüklerini hatırlıyor, elimde olmayarak sakin, çocuk yüzünü seyre dalıyorum.

Yavaş yavaş her şey aklıma geliyor: Son gün, bayram, bütün bu ay... Korku içinde başımı kaldırıyor, altılık beylik mumun titrek ışığı altında uyuyan arkadaşlara bakıyorum. Zavallı yüzlerine, darmadağınık yataklarına, bütün bu sonsuz derbederlik ve yoksulluğa bakıyor, bakıyorum. Sanki bütün bunların, çirkin bir rüyanın devamı değil de gerçeğin ta kendisi olduklarına kendi kendimi inandırmak istiyorum. Evet, gerçektir bunlar, işte birinin iniltisi duyuluyor, biri, ağır bir hareketle kolunu atarken zinciri şıngırdıyor. Öteki, uyku arasında titreyip mırıldanmaya başlıyor. Dede ise ocakta, “Bütün Hıristiyanlar” için durmadan dua ediyor. Ağır, bir örnek, yavaş bir sesle söylediği,

– Tanrım! Hazreti İsa! Bize acı! sözleri duyuluyor.

Sonunda, “Burada ancak birkaç yıl kalacağım; temelli değilim ki...” diye düşünüyorum ve başımı tekrar yastığa koyuyorum.

11. BÖLÜM

Hastane

Bayramın henüz ilk haftasını çıkarmıştım ki hastalandım. Beni askeri hastaneye götürdüler.

Hastane, kaleden yarım verst[2] ötede, ayrı duran, uzun, tek katlı, sarıya boyanmış bir yapıydı. Yazları, onarılırken korkunç sarı boya harcanırdı. Hastanenin kocaman avlusunda, eklenti binalarla memur evleri, diğer hastanenin pavyonları bulunuyordu. Merkez binasında sadece koğuşlar vardı. Koğuş sayısı çok olmasına rağmen, tutuklulara yalnız iki tanesi ayrılmıştı. Bunlar da hele yazın o kadar dolardı ki çoğu zaman yatakları birbirine bitiştirmek gerekirdi.

Koğuşlarımızı dolduran zavallılar çeşit çeşitti. Kimler yoktu burada! Bizim tutuklular, çeşitli askeri tutuklama evlerinde bulunan tutuklular, hüküm giymiş ve henüz giymemişler, sürgünler... Reform bölüğündekilerin de geldiği oluyordu. Bu bölüm, pek garip bir kuruluştu. Oraya, taburlardan, düzelmeleri için suç işlemiş ve mimli askerler gönderilirdi. Ama onlar oradan iki üç yıl sonra, eşine az rastlanır hergeleler olarak çıkarlardı.

Hastalanan tutuklularımız, âdete göre, sabahleyin başçavuşa rahatsız olduklarını haber verirlerdi. Böylece deftere yazıldıktan sonra bu defterle, bir de muhafızla birlikte tabur polikliniğine gönderilirlerdi. Orada doktor, kale içerisindeki bütün askeri birliklerden gelen hastaları birinci muayeneden geçirerek gerçekten hasta bulduğu kimseleri hastaneye gönderirdi.

Beni de deftere yazdılar. Saat ikiye doğru, arkadaşlar yemekten sonra işe gidince, ben de hastaneye gittim.

Hasta bir tutuklu, her zaman, yanında, alabildiği kadar para, ekmek götürürdü. Çünkü hastaneye girdiği gün ona henüz tayın çıkmazdı. Bundan başka, küçücük bir çubukla bir torbacık içinde tütün, çakmak taşı da alırdı. Bunlar, büyük bir dikkatle kunduraların içine saklanırdı. Cezaevi hayatımızın henüz bilmediğim bu yüzüne oldukça merak duyarak hastane avlusuna girdim.

Ilık, puslu, hüzünlü bir gündü. Hastanenin, benzeri kurumların, en çok iş güç, can sıkıntısı, tatsızlık görüntüsü taşıdığı bir gün...

Muhafızla birlikte bekleme odasına girdik, içerde bakırdan iki banyo vardı. Benim gibi, muhafızlarla birlikte gelen iki hükümlü oturmuş bekliyordu, içeriye bir sağlık çavuşu girdi. Tembel, ama ezici bir bakışla bizi süzdü, daha tembelce bir hareketle nöbetçi doktora haber vermeye gitti. Nöbetçi doktor hemen geldi. Hepimize, üstünde adlarımız yazılı olan birer tabela verdi. Hastalığın bundan sonraki yürüyüşüyle ilaç, yemek ve başka şeylerin sağlanması işleriyle tutuklu koğuşlarına bakan doktor ilgilenecekti.

Daha önceden, tutukluların doktorlarını öve öve bitiremediklerini biliyordum. Hastaneye giderken sorduğum zaman, bana, “İnsana öz babasından da yakın!” diye cevap veriyorlardı.

Neyse, üstümüzü değiştirdik. Geldiğimiz zaman üzerimizde bulunan elbiseyi, çamaşırı aldılar. Hastane çamaşırları giydirdiler. Bundan başka, uzun çorap, terlik, takke ile kalın, boz renkli çuhadan uzun birer sabahlık verdiler. Bu sabahlıkların astarının ketenden mi, yoksa yakı bezinden mi olduğu pek anlaşılamıyordu, ama son derece kirli nesneler olduğu belliydi. Bunun değerini de koğuşuma yerleştikten sonra anladım.

Bundan sonra bizi oldukça uzun, tavanı yüksek, temiz bir koridorun öbür ucundaki tutuklular koğuşuna götürdüler. Görünüşte her yanda, mükemmele yakın derecede bir temizlik göze çarpıyordu. Her şey, ilk bakışta parlıyor gibiydi. Bunu, belki de cezaevinden sonra böyle görüyordum.

İki tutuklu soldaki koğuşa gitti; ben de, sağdaki koğuşa gittim. Demir sürgü ile sürgülenmiş kapının önünde tüfekli bir nöbetçi, yanında da bir yardımcı nöbetçi duruyordu. Hastane karakolunun çavuşu benim içeri alınmam için emir verdi, kendimi uzun, dar bir odada buldum. Oda duvarlarından ikisinin uzunluğunda yirmi iki yatak sıralanmıştı. Aralarında üç dört tanesi boştu. Karyolalar tahtadandı, yeşile boyalıydı. Rusya’da herkesçe bilinen, nedense, içleri mutlaka tahta kurularıyla dolu olan işte o karyolalardandı.

Pencerelerin bulunduğu tarafın bir köşesine yerleştim. Demin söylediğim gibi, burada, bizim cezaevinin tutukluları da vardı. Bazıları beni tanıyordu; bazılarıyla hiç olmazsa daha önceden az da olsa tanışıklığımız vardı. Henüz hüküm giymemiş olanlarla iyileştirme bölüğündekiler çoğunluktaydılar. Ağır hastalar, yani yataktan kalkamayacak gibiler, oldukça azdı. Geriye kalan, hafif hastalar ya da iyileşmiş olanlardan kimi yataklarında oturuyor, kimi, iki karyola dizisi arasındaki gezinecek kadar yerde dolaşıyorlardı.

Koğuşta, çok ağır, hastanelere özgü bir koku vardı. Vücutlardan yayılan birtakım kötü kokularla ilaç kokuları, odanın bir köşesinde sabahtan akşama kadar sobanın yanmasına rağmen, koğuşun havasını iyice çekilmez hale getirmişti.

Yatağımın üzerine serilmiş olan çizgili örtüyü kaldırdım. Altta teyellenmiş bir keten çarşafla bir battaniye, temizliği şüpheli bir yatak çamaşırı vardı. Yatağın yanında, üzerinde bir maşrapa ile bir kurşun kaşık olan ufak bir masa duruyordu. Bunlar, âdet yerini bulsun diye verilen ufak bir peşkirle örtülüydü. Masanın alt kısmında bir raf vardı. Çay içenler oraya çaydanlıklarıyla kvas testilerini koyarlardı. Ama hastalar arasında çay içen azdı. Çubukla tütün kesesi ise, verem hastalarına varıncaya kadar, hemen herkeste vardı. Bunları döşeklerin altına saklıyorlardı. Ama, ne doktorların, ne de başka yöneticilerin herhangi bir araştırma yaptıkları yoktu. Hatta, bir kimseyi tütün içerken görseler bile, görmezlikten gelirlerdi. Bununla birlikte hastalar da tedbiri pek elden bırakmazlar, tütün içme işini sobanın yanında görürlerdi. Ancak geceleri yatakta içerlerdi. Zaten gece pek dolaşan da yoktu. Ara sıra, hastane karakol subayının koğuşlara şöyle bir uğradığı oluyordu.

O saate kadar hiç hastanede yatmadığımdan, çevremdeki her şey benim için bir yenilikti. Koğuştakilerin ilgisini çektiğimi anladım. Benim için az buçuk birkaç şey işitmişlerdi. Beni umursamazca, hatta biraz yukardan aşağı, okullarda yeni gelen öğrenciye veya resmi bir dairede elinde dilekçesiyle dolaşan bir iş sahibine bakar gibi süzüyorlardı.

Sağımda, bir tutuklu yatıyordu. Kendisi yazıcı, kanunca tanınmayan babası ise emekli yüzbaşıydı. Kalpazanlık suçundan yargılanmıştı. Hiçbir hastalığı olmadığı halde, doktorları anevrizmden hasta olduğuna kandırmaya çalışarak, bir yıla yakın bir zamandan beri burada yatıyordu. Böylece istediği de oldu: hem sürgünden, hem dayak cezasından yakayı sıyırabildi. Bir yıl sonra da, bir hastaneye yerleştirilmek üzere gönderildi. Yirmi sekiz yaşlarında, tıknazca, gürbüz bir delikanlıydı. Yasaları iyi bilen, bıktırıcı bir madrabaz, laubali, kendine güvenen, aşırı derecede onurlu bir adamdı. Kendini, çok ciddi olarak, dünyanın en doğru, en namuslu adamı olduğuna, hiçbir suç işlemediğine inandırmış, bu inandırış onda temelli kalmıştı. Benimle ilk konuşan o oldu. Merakla şunu bunu sormaya başladı, oldukça etraflı bir şekilde, hastanenin sözde uygulanan düzenlenen söz açtı. Tabii, her şeyden önce, bana, bir yüzbaşı oğlu olduğunu bildirdi. Soylu ya da hiç olmazsa, büyükler sınıfından görünmeye pek hevesliydi. Bunun arkasından, inzibat bölüğünden bir hasta gelerek, bana, daha önce sürgüne gelmiş soyluları, bir bir adlarını da söyleyerek, tanıdığını anlattı. Bu, saçı başı ağarmış bir askerdi. Yüzünden, yalan söylediği belliydi. Adı Çekunov’du. Besbelli beni paralı sandığı için yaltaklanıyordu. Çayla şeker paketimi görünce, hemen bana bir çaydanlık bulup çay kaynatma teklifinde bulundu. Çaydanlığı, arkadaşım M., yarın cezaevinde hastaneye çalışmaya gelecek bir tutukluya göndereceğine söz vermişti. Şimdilik Çekunov işi en azından çekip çevirebilirdi. Tencere gibi bir şey, hatta bir fincan da buldu. Suyu kaynattı, çayı demledi. Kısaca, öyle bir çabayla hizmete girişti ki derhal hastalardan birinin oldukça acı birkaç alayı ile karşılaştı.

Karşımda yatan, Ustyantzev adlı bu adam veremdi. Ustyantzev, cezadan korkarak, içinde tütün erittiği şarabı içmiş, bu yüzden de verem olmuştu. Bu olaydan daha önce de söz etmiştim.

Ustyantzev, o zamana kadar sessizce yatarak güçlükle soluyor, dikkatli ve ciddi ciddi beni gözden geçiriyordu. Bir yandan da tiksinme dolu bir bakışla Çekunov’u gözlüyordu. Doğal olmayan, kederli ciddiliği öfkesine bir çeşit komiklik veriyordu. En sonunda dayanamadı:

– Şu uşağa bakın! İşte buldun bir efendi kendine! Kesik kesik, heyecandan boğulan bir sesle konuşuyordu. Hayatının son günlerini yaşıyordu.

Çekunov öfkeyle ona döndü. Ustyantzev’i aşağılama dolu bir bakışla süzerek,

– Kimmiş o uşak? dedi.

Öteki, sanki tek görevi Çekunov’u azarlamakmış gibi, kendine güvenen, tok bir sesle,

– Sensin! diye cevap verdi.

– Benim, ha?

– Elbette ki sensin. Hele bakın çocuklar. Bir de inanmıyor... Şaşımış ayaklarına yatıyor.

– İyi ama sana ne oluyor? Beyler tek başlarına yapamazlar ki. Onların elleri kolları bağlıdır. Ne yapsınlar? Hizmetçisiz alışmamışlardır. Onlara hizmet etsek ne olur sanki, kıllı suratlı paskal?

– Kimmiş o kıllı suratlı?!

– Sensin.

– Kıllı suratlıyım, ha?

– Ne sandın ya?...

– Sen de, Tanrı hakkı için, çok güzelsin ya! Hadi ben kıllı suratlıyım, ama senin yüzünün de karga yumurtasından farkı var mı?

– Kıllı suratlısın ya. Tanrı vurmuş bir kez. Hâlâ da öldüğü yok... Bir de şuna buna sataşıyor. Elaleme, neden çatıp duruyorsun ulan?

– Neden mi? Boyun eğmek olduktan sonra, çarığı; değil, kundurayı öpüp başıma korum. Babam boyun eğmedi, bana da vasiyet etti. Ben... Ben...

Sözüne devam etmek istedi. Ama birdenbire kan tükürerek, birkaç dakika süren korkunç bir öksürük krizine girdi. Çok geçmeden de dar alnında soğuk, boğucu bir ter belirdi. Öksürük bırakmıyordu... Yoksa Ustyantzev daha da söylenecekti. Kavga etmeyi ne kadar istediği gözlerinden belliydi. Ama halsizliğinden, ancak elini sallayabiliyordu. Çekunov ise artık onu unutmuştu bile...

Veremlinin bu öfkesinin Çekunov’dan çok bana yöneltilmiş olduğunu anlamıştım. Birkaç köpek kazanmak hevesiyle yaltaklanan Çekunov’a kimse ne kızacak, ne de aşağılayacaktı. Bunu, yalnız paranın hatırı için yaptığını herkes anlıyordu ve bu türlü hizmetler karşısında basit halk fazla duygulu değildir. Hem de, hizmetin, para için mi, yoksa efendinin unvanına itibar edilerek mi yapıldığını anlamakta hiç güçlük çekmezler.

Ustyantzev’in hoşuna gitmeyen, doğrudan doğruya bendim. Çay içişim, prangalı olduğum halde, bey gibi duruşum, beyler gibi, hizmetçisiz yapamayışım, hoşuna gitmemişti. Oysa ben, ne kimseyi çağırmış, ne de yanımda bir uşak bulunmasını istemiştim. Tam tersine, ben her zaman, bütün işlerimi kendim görmek istiyordum. İşe alışmamış, nazlı bir kibar durumunda kalmayı asla istemiyordum. Açıkçası, şunu da söyleyeyim ki bu, benim için, biraz da onur meselesiydi. Ama nedense, karşıma mutlaka birtakım gönüllü hizmetkârlar, uşaklar çıkıyordu. Hem hizmetime girdikten sonra, ben onların değil, onlar benim efendim durumunda oldukları halde, görünüşte ben, adamsız yapamayan, işe alışmamış bir beydim. Elbette buna çok kötü içerliyordum. Ama Ustyantzev, veremli, sinirli bir adamdı. Diğer hastalar ise gamsız, hatta biraz kibirli bir tavır almışlardı.

Hiç aklımdan çıkmaz, o sıralarda hepsini ilgilendiren bir olay vardı. Tutukluların aralarındaki konuşmalardan, o gece buraya şu dakikada dayak cezasını çekmekte olan bir tutuklunun getirileceğini öğrendim. Tutuklular yeni geleni biraz da merakla bekliyorlardı. Gerçi, söylediklerine göre, cezası hafifmiş: Sadece beş yüz...

Yavaş yavaş çevremi gözden geçirmeye başladım. Anladığıma göre, burada, en çok, bu bölgede çok rastlanan iskorpit ve göz hastalıklarından yatılıyordu. Bu hastalardan koğuşumuzda birkaç kişi vardı. Başka, hem de gerçekten hasta olanlar arasında, sıtmalı, yaralı, göğsünden hasta olanlar vardı. Burası, diğer koğuşlar gibi değildi. Cinsel hastalıklara varıncaya kadar türlü türlü hastalığa rastlanırdı. Hastalardan söz ederken, gerçekten hasta olanlar, demiştim. Çünkü bazıları buraya şöyle bir dinlemek için gelirlerdi. Hele boş yatak sayısı çok olduğu zaman... Askeri tutuklama ve cezaevlerinde hayat, hastanedekine bakarak o kadar kötüydü ki tutukluların çoğu, koğuşların havasının kötü, kapılarının hep kapalı olmasına bakmadan, seve seve buraya yatmaya gelirlerdi. Hatta, hastanede yatıp kalkıp burada yaşamanın adeta heveslileri vardı... Bunların çoğu inzibat bölüğündendi.

Yeni arkadaşlarımı merakla inceliyordum. Hatırladığıma göre, en fazla ilgimi çeken, cezaevimizden gelmiş, ölüm halinde bir veremli olmuştu. Günleri sayılıydı. Ustyantzev’den bir yatak ötede, yani hemen hemen karşımda yatıyordu. Adı, Mihaylov’du. Daha iki hafta önce onu cezaevinde görmüştüm. Hastalığı yeni değildi. Yalnız tedavisine daha çok önceden başlanması gerekliydi. Fakat Mihaylov, kendine vergi bir inatçılıkla, gereksiz bir sabırla, hastalığıyla savaşıyor, dayanmaya uğraşıyordu. Ancak Noel bayramında hastaneye gitti. Korkunç hale gelmiş veremi kendisini üç hafta içinde sanki ateşte kavurarak öldürsün diye...

Mihaylov’un son derece değişmiş yüzüyle karşılaşır karşılaşmaz, büyük bir korku yaşadım, deyim yerindeyse irkildim. Bu yüz, cezaevine gelişimde dikkatimi çeken ilk yüzlerdendi. Nedense, gözüm ona takılmıştı. Mihaylov’un bir yanında inzibat bölüğü askerlerinden biri, diğer yanında ise, ihtiyar, iğrenç derecede pasaklı bir adam yatıyordu. Ama, burada, hastaların hepsini sayacak değilim. Bu kocamış herifi şimdi sadece, o an üzerimde bıraktığı etki ve bir dakikada, tutuklu koğuşunun bazı özellikleri üzerinde bana oldukça dolgun bilgi vermesi nedeniyle anımsadım.”

Aklımda kaldığına göre, adamcağız o sırada çok kötü nezleydi. Durmadan hapşırıyordu. Bundan sonra da, tam bir hafta, uyku arasında bile, hapşırdı durdu. Hapşırmaları, birdenbire kopan beşerlik, altışarlık aksırık yaylımları şeklindeydi. İhtiyarsa, her defasında hiç değiştirmeksizin: “Hey Tanrım! Nedir bu başıma gelenler!...” diye söylenip duruyordu.

O dakikada, yatağının içinde oturmuş, daha hızlı, daha içten hapşırabilmek için, burnunu, hırsla bir kâğıttan aldığı enfiye ile doldurmaya çalışıyordu. Belki yüz kere yıkanmış kareli ve rengi tamamıyla solmuş, kendi malı olan basma bir mendile hapşırıyordu. Hapşırırken, ufak burnu tuhaf bir şekilde buruşarak, hesapsız incecik kırışıklıklar meydana getiriyordu. Ağzından kırmızı, salyaya bulanmış diş etleriyle eski, siyahlaşmış dişlerinin kırık parçaları görünüyordu. Hapşırması bittikten sonra mendilini açarak, içinde bol bol toplanmış balgamını dikkatli dikkatli incelemeye başladı. Bunu yaptıktan sonra da balgamları, hemen, boz renkli beylik sabahlığa silerdi. Böylelikle sabahlığın üzerinde balgamlar; mendilde ise sadece bir ıslaklık kalırdı. Tam bir hafta hep böyle yaptı. Kendi malı olan mendili, beylik sabahlık hesabına bu kadar miskince, cimrice kullanması hastalar arasında hiçbir itiraz uyandırmıyordu. Oysa, her birinin, sabahlığı sırtına geçirme olasılığı vardı. Ama basit halk tabakamız, garip denecek kadar bu tiksinti duygularından yoksundur. Bu manzara bana öyle dokundu ki tiksinti, merak dolu bir bakışla, üstüme aldığım sabahlığı incelemeye koyuldum. Taşıdığı keskin koku epeydir dikkatimi çekmişti zaten. Sabahlık üzerimde ısındıkça, içindeki ilaç, yakı ve burnumun alışına göre irin kokuları gittikçe kuvvetleniyordu. Bunda şaşılacak bir şey de yoktu. Çünkü bu sabahlık, dikileli, hastaların sırtından çıkmamıştı. Belki astar bezinin sırta gelen kısmı arada bir yıkanıyordu; ama bunu da pek kesin olarak bilmiyordum. Bildiğim bir şey varsa o da, bu astarın şimdi türlü türlü kötü ilaç, koparılan kuduz böceklerinin bıraktığı su ve diğer şeylerden ötürü çok kötü kokmasıydı. Tutuklu koğuşlarına sık sık dayak yemiş, sırtları kan içinde, hükümlüler de gelirdi. Onlara türlü türlü sıvılarla birtakım pansumanlar yapılırdı. Doğruca yaş gömleğin üstüne giyilen sabahlığın bozulmaması imkânsızdı; her şey, üzerinde kalıyordu. Cezaevinde kaldığım sürece, her hastaneye gidişimde, (bu çok da sık oluyordu), sabahlığı ürkek bir kaygı ile üstüme geçiriyordum. En hoşuma gitmeyen şey, bu sabahlıklar üzerinde bazen rastlanan iri iri pek besili bitlerdi. Mahkûmlar bunları zevkle öldürürlerdi. Mahkûmun kalın, biçimsiz tırnağı altında ezilirken öldürülen hayvanın çıkardığı sesi duyunca, celladın yüzünde okunanlar, duyduğu zevkin derecesini pek iyi belirtiyordu.

Sonra, tahtakurularına da çok kötü tutuluyorduk. Bazen, uzun, sıkıcı kış gecelerinde bütün koğuş bir olarak, onları telef etmeye kalkıyorduk. Böylece, koğuşun ağır havası bir yana, görünüşte her şey az çok temizdi ama iç temizliğimizle, yani temizliğimizin “astarıyla” hiç övünmezdik. Hastalar, bu durumu hiçbir zaman yadırgamıyorlardı. Hatta bunun böyle olması gerektiğini sanırlardı. Zaten, hastanenin düzeni de temizliğe uygun değildi. Bunu ileride genişçe anlatacağım.

Çekunov’un bana çay getirdiği sırada, (söz arasında şunu da söyleyeyim ki çay, koğuşa yirmi dört saat için getirilen, ve ağır havada çabucak bozulan suyla kaynatılmıştı) koğuşun kapısı gürültüyle açıldı, içeriye, birkaç muhafızla, dayak cezasından çıkmış asker girdi. Cezalandırılan bir adamı ilk defa görüyordum. Bunun gibilerini sonraları sık sık getireceklerdi. (Katta bazı, cezası çok ağır olanlar, sedyeyle getiriliyordu) Bu her defasında, diğer hastalar için büyük bir eğlence oluyordu. Geleni, yüzlerinde aşırı bir sertlik anlatımı, hatta zoraki bir ciddilikle karşılarlardı. Gerçi bu kabul tarzı az çok suçun önemine, dolayısı ile, cezanın miktarına bağlıydı. Çok dayak yiyen ve “azılı cani” diye tanınmışlar, şimdi koğuşumuza gelen asker kaçağı acemi erden daha fazla saygı, itibar görürlerdi. Ama bütün bu gelenler için koğuştakiler ne fazla üzülürler, ne de onları sinirlendirecek herhangi bir görüş ileri sürerlerdi. Zavallıya sessizce yardım edilir, pek bitkin düşmüş olan adamdan bakım ve dikkat esirgenmezdi. Sağlık çavuşları, dövüleni, tecrübeli, usta ellere teslim ettiklerini bilirlerdi. İyileştirmek, hele cezayı yiyen kendisi bunu yapabilecek durumda olmadığı zaman, parçalanmış sırtı soğuk suya batırılmış çarşafla sararak, mahkûm gömleğini giydirmek demekti. Bundan başka, büyük bir ustalıkla, dövülenin sırtında kırılan değneklerin kıymıklarını yaralardan çıkarırlardı. Hele bu son iş hastalar için pek can acıtıcı oluyordu.

Cezalandırılanların, genellikle, acılara karşı gösterdikleri olağanüstü dayanıklılık beni şaşırtırdı. Bunlardan pek çoğunu gördüm. Bazıları öldüresiye dövülmüşlerdi. Bununla birlikte, tedavi sırasında, hemen hiçbirinin ağzından bir inilti bile çıkmazdı. Sadece yüzlerindeki anlatım uçar, bakışları dalgın, acılı görünür. Dudakları öyle titremeye başlar ki zavallılar, tutmak için, kanatıncaya kadar ısırmak zorunda kalırlar.

Koğuşumuza giren asker, yirmi üç yaşlarında, sağlam yapılı, iri pazulu, güzel yüzlü, uzun, sülün gibi, esmer tenli bir delikanlıydı. Sırtı adamakıllı dövülmüştü. Vücudu yukardan yarı beline kadar çıplaktı. Omuzlarına yaş bir çarşaf atılmıştı. Bunun soğukluğu, çocuğu, sanki sıtmaya tutulmuş gibi zangır zangır titretiyordu. Bir buçuk saat kadar koğuşta bir aşağı bir yukarı gezindi. Yüzüne dikkat ediyordum. O dakikada hiçbir şey düşünmüyor gibiydi. Hiçbir yerde dikkatle durmayan, hiç arasız dönen gözlerinin tuhaf, vahşi bir bakışı vardı. Bana, çay fincanıma bakıyormuş gibi geldi. Çay sıcaktı; fincandan buharlar çıkıyordu. Zavallı adam donmuştu, tir tir titrerken dişleri birbirine çarpıyordu. Onu çaya çağırdım. Bir şey söylemeden sert bir dönüşle yanıma geldi. Fincanımı aldı, çayı, ayakta, şekersiz içti. İçerken acele ediyor, bir yandan da yine bakmamaya çalışıyordu. Çayımı bitirince, bir şey söylemeden, fincanı masaya bıraktı, başıyla bile teşekkür etmeden yine koğuşta mekik dokumaya devam etti. Konuşacak ya da başını sallayacak durumda değildi ki!... Öteki tutuklulara gelince, hepsi, nedense, ceza yemiş askerle konuşmaktan kaçınıyorlardı. Tam tersine, baştan yardım ettikten sonra, şimdi, sanki bile bile onunla ilgilenmemeye başladılar. Belki böylelikle onu daha rahat bırakmak, ilgileriyle, birtakım sorularla kendisini rahatsız etmemek istiyorlardı. Çocuk da bundan memnundu galiba.

Derken, ortalık karardı. Gaz kandilini yaktılar. Bazı tutukluların şamdanlar içinde kendi mumları da vardı. Ama bu gibilerin sayısı birkaçı geçmiyordu... Sonunda, doktorun akşam revirinden sonra, karakol çavuşu geldi, hastaları saydı. Sonra da koğuşu kapattılar. Yalnız önceden, gece ihtiyaçları için, bir kova getirdiler... Bu kovanın koğuşta bütün gece sabaha kadar bırakıldığını şaşkınlıkla öğrendim. Oysa, ayakyolu, aynı koridorda, koğuşun kapısından iki adımlık yerdeydi. Ne yaparsın, kural böyleydi! Gündüz, tutukluyu koğuştan dışarı çıkarıyorlardı; ama ancak bir dakika için. Geceleri ise asla... Mahkûmların koğuşları, diğer koğuşlara benzemezdi. Hasta bir mahkûm, hastalığında bile, cezasını çekmeye devam etmekteydi. Bu düzeni önce kimin uygulama alanına koyduğunu bilmiyorum. Bildiğim şudur ki bu hareketin gerçek düzenle hiçbir ilgisi yoktur. Gereksiz şekilciliğin saçmalığı en çok bu örnekte açıkça kendini gösteriyor. Bu kuralı elbette doktorlar koymamışlardı. Tekrar edeyim, hastalar, doktorlarını övmekle bitiremiyorlar, onları, öz babaları sayıyorlardı. Hepsi onlardan şefkat görüyor, yalnız iyi söz işitiyordu. Kimsenin insan yerine koymadığı tutuklu, bu çeşit davranışlar takdir ediyordu. Çünkü bu tatlı sözlerin ve şefkat duygularının gerçekliğine, içten geldiğine inanıyordu. Oysa, bunlar olmayabilirdi de. Doktorlar başka türlü, yani daha kaba, daha acımasız davransaydılar, onlardan hesap mı sorulacaktı?... Demek iyi olmaları, insanı içten sevmelerinden ileri geliyordu. Şüphesiz ki onlar, tutuklu da olsa, her hastanın temiz havaya ihtiyacının, en yüksek rütbede bulunan hastalarınkinden farksız olduğunu bilirlerdi. Diğer koğuşlardaki hastalar, hiç olmazsa, iyileşme devrelerinde, koridorda serbestçe dolaşabiliyorlar, böylece, ağır ve hep bozuk koğuş havasından ne de olsa daha az zehirlenmiş olan bir havadan yararlanıyorlardı. Şimdi korku ile tiksinerek, geceleyin, yanan sobanın sıcaklığında bir gece kovası konulup da bazı hastaların bundan yararlanması gerekince, koğuşumuzun zaten zehirli olan havasının ne hale geldiğini düşünüyorum.

Tutukluların hastalıkları sırasında bile cezalarını, çekmekte olduklarını söylediğim halde, bu metodun onlara verilen cezaların bir başka şekli olduğunu tahmin etmiyordum, edemiyordum da... Şüphesiz böyle bir düşünce, saçma bir suçlama olurdu. Resmen, hastaların cezalandırılması diye bir şey yoktu. Şu halde, belki de çok zararlı, kötü sonuçlar veren bu tedbire acı, mutlak bir zorunluluk yüzünden başvuruluyordu. Ama neydi bu zorunluluk?.. Ne yazık ki gerek bu, gerek birçok başka tedbirleri doğuran zorunlukları, biraz olsun mantıkla açıklamanın yolunu bilmek imkânsızdır. Oysa bu mantıksızlık nasıl açıklanıyordu bilir misiniz: Tutuklu, hastalık bahanesiyle doktorları aldatarak hastaneye gelecekmiş. Gece helaya çıkıp, karanlıktan yararlanarak kaçacakmış. Bu tedbir onun için alınıyormuş. Bu düşüncenin ne kadar saçma olduğu açıktır. Tutuklu kaçacak?.. Gündüz pekâlâ birer kişi çıkıyorlar; gece de aynı şey yapılabilirdi. Karşıda, dolu tüfeğiyle bir nöbetçi duruyor. Helâ, nöbetçinin burnunun dibinde olduğu halde, hastayı nöbetçinin yardımcısı götürür, işi bitinceye kadar onu gözden ayırmaz. Oradaki bir tek pencerenin karşısında, mahkûmlar koğuşlarının pencereleri önünde de bütün gece bir nöbetçi gezer. Pencereden kaçabilmek için camla demir parmaklığı kırmak gerekir. Bir defa, buna kim meydan verir? Hadi kaçak, nöbetçinin yardımcısını kimseye duyurmadan öldürdü, nöbetçi de sesini çıkarmadı diyelim... Bu saçmalığı kabul etsek bile, pencereyle camı kırmak gerekir. Şuna da dikkat ediniz ki nöbetçinin yanında koğuş hizmetlileri uyumaktadırlar. On adım ötede, diğer mahkûmlar koğuşu önünde başka bir nöbetçiyle yardımcısı, başka hizmetliler var. Hem de kışın soğuğunda, çorapla, terlikle, hastane sabahlığı ve takkeyle nereye kaçarsın?.. Mademki böyle, mademki tehlike bu kadar az, (gerçekte, hiç yok demektir) hastaların belki bu son günlerini; şu son saatlerini zehirlemekte, onları sağlıklı insanlardan daha çok muhtaç oldukları temiz havadan yoksun bırakmanın ne anlam var? Niçin yapılıyor bu? Bunu hiçbir zaman anlayamamıştım.

Bir “niçin”den sonra söz açılmışken; yıllardan beri bir türlü anlayamadığım bir diğer konuyu söylemeden geçemeyeceğim. Buna da bir türlü cevap bulamadım. Yazıma devam etmeden bu konu üzerinde hiç olmazsa birkaç söz söylemek istiyorum.

Prangadan söz ediyorum. Hüküm giymiş bir tutukluyu, hiçbir hastalığı bu nesnelerden kurtaramaz. Ama buna hepsi alışmışlardı. Bunu, bir kere kabul edilmiş, artık değişmez bir yol sayıyorlardı. Bunun üzerinde fazla düşünenler olduğunu hiç sanmıyorum. Doktorlar bile bu birkaç yıl içinde, bir kere olsun, akıllarına getirip de ağır hastaların, veremlilerin demirleri çıkarılsın diye üstlerine başvurmadılar. Bununla birlikte, prangalar, pek de öyle ağır bir yük sayılamaz. Yaklaşık dört kilo olurlar. Sağlam bir adam için dört kiloluk bir ağırlık taşımak o kadar da önemli değildir. Ama duyduğumuza göre, birkaç yıl pranga taşıyanların, güya ayakları kurumaya başlarmış. Bunun ne dereceye kadar doğru olduğunu bilmem; olabilir de... Ufak, dört kiloluk bir ağırlık bile, bir ayağa temelli bağlanınca, bu organın ağırlığını anormal bir şekilde artırır, uzun zaman sonra zararlı bir etki yapabilir. Diyelim ki sağlam bir adam için bundan bir şey çıkmaz. Ya hasta için? Diyelim ki şöyle böyle bir hasta için de problem yoktur. Ama tekrar söylüyorum, ağır hastaları, eli ayağı zaten kurumakta olan veremlileri düşünelim. Onlara, bir saman çöpü bile, çekilmez bir yük gibi gelir. Hastane yetkilileri, hiç olmazsa, veremlilere böyle bir kolaylık gösterilmesi için başvursalardı, gerçekten çok büyük iyilik etmiş olurlardı.

Belki de bazı kimseler, tutukluların, cani, kötü insanlar oldukları için iyiliğe layık olmadıklarını söyleyecekler. Şu halde, Tanrı’nın öfkesine çarpılmış bir kulun cezasını bir de bizim mi artırmamız gerekir? Hem bu tedbir, ceza olsun diye de alınmıyor. Veremli bir adamı yasalar bile dayaktan uzak tutmuştur. Demek oluyor ki bu yine tedbir düşüncesiyle alınmış, ama anlaşılmaz, önemli bir önlem olsa gerek. Ancak neye karşı? Bunu anlamak imkânsız. Bir veremlinin kaçmasından korkulmaz ya. Kimin aklına gelebilir bu; hele hastalık belli devreye girdikten sonra kaçmak amacıyla veremli görünerek doktorları aldatmak da imkânsız. Çünkü verem, ilk bakışta belli olan, bu iş için elverişli olmayan bir hastalıktır. Hem, sırası gelmişken, şunu da söyleyeyim: Kaçmasına engel olmak için mi insanın ayaklarına prangalar takılır? Hiç de değil. Pranga sadece küçük düşürme aracı, bir ayıp, bedene de ruha da bir ağırlıktır. Bu, böyle kabul edilmektedir. Yoksa, tutukluların en acemisi, en beceriksizi bile, çok uğraşmadan, perçini eğe ile kesmeyi veya bir taşla ezmeyi çok çabuk başarabilir. Böylelikle ayaklara takılan prangalar, önleyici bir tedbir diye kullanılmaktan çok uzak olduklarına göre, hüküm giymiş bir suçluya bunların taşıtılması sadece ceza amacıyladır, böyle olunca, ölmek üzere olanları da ne sebeple cezalandırmalı diye, yeniden soruyorum.

Şimdi de şu satırları yazarken, bir veremlinin ölümünü çok açık bir şekilde hatırlıyorum. Bu adam hemen karşıda, Ustyantzev’in yakınında yatan, koğuşa girdiğimin dördüncü günü ölen Mihaylov’du. Belki de yukarda veremlilerden konuşurken, sadece bu ölüm dolayısıyla o zaman aklıma gelen düşüncelerle, kafamda yer eden izleri elimde olmayarak tekrarladım. Bununla birlikte, Mihaylov’u öyle pek fazla tanıdığım da yoktu. Henüz çok genç, yirmi beş yaşlarında bir adamdı. Uzun, inceydi. Çok sevimli bir yüzü vardı. Cezaevinde özel bölümde kalıyordu. Orada da, şaşılacak kadar az konuşurdu; hep sessiz, durgun bir hüzün içindeydi. Sanki “kuruyordu” cezaevinde. Bunu tutuklular da söylüyordu. Mihaylov, aralarında iyi bir anı bırakmıştı. Kafamda, yalnız gözlerinin çok güzel olduğu kalmıştır. Neden bu adamın kafamda bu kadar yer ettiğini, doğrusu ben de bilemiyorum.

Işıklı, soğuk bir günün öğleden sonrasında, saat üçte öldü. Hiç unutmuyorum, güneşin güçlü, yandan gelen ışıkları, koğuş pencerelerinin yeşil, hafifçe donmuş damlarından sızıyordu. Bu ışık seli zavallıyı boğuyordu sanki... Kendini bilmeyerek, büyük acılar çekerek öldü. Can çekişmesi uzun, aralıksız birkaç saat sürdü. Ta sabahtan beri yanına gelenleri tanımamaya başlamıştı. Acı çektiğini gören koğuş arkadaşları ona bir yardımda bulunmak istiyorlardı. Mihaylov, ta derinden, horultulu bir şekilde soluyordu. Havasız kalmış gibiydi; göğsü şiddetle kabarıp iniyordu. Üstünden her şeyini, yorganını, elbisesini attı. En sonunda iç gömleğini de sıyırmaya çalıştı. O bile ağır geliyordu ona. Yardım ettiler, gömleği çıkardılar. Ama ne korkunç manzaraydı! Kemiklerine kadar kurumuş eller ayaklar, içeri çökmüş bir karın, kabarmış göğüs, iskeletlerde olduğu gibi adamakıllı çıkmış kaburga kemikleriyle upuzun bir vücut... Boynundaki tahta haçla muskadan ve prangalardan başka üzerinde bir şey yoktu. Ayakları o kadar kurumuştu ki prangalardan kolayca geçebilirdi.

Ölümünden yarım saat önce koğuştakilerin hepsinde bir yavaşlık, bir sessizlik oldu. Fısıldayarak konuşuyor, ayaktakiler sessizce yürüyorlardı. Gevezelik eden pek azdı. Ara sıra, homurtuları gitgide daha hızlanan bu ölüm halindeki hastaya bakıyorlardı. Sonunda Mihaylov, zayıf, titreyen eliyle göğsündeki muskayı yakaladı, onu rahatsız eden, ezici bir ağırlıkmış gibi, koparmaya çalıştı. Muskayı çıkardılar. Aşağı yukarı on dakika sonra öldü. Nöbetçinin kapısını çalıp haber verdiler. Bir hizmetli geldi, bön bön ölüye baktı. Sonra da sağlık çavuşuna haber vermeye gitti. Genç, iyi ve yakışıklı bir çocuk olan, süsüne fazlaca değer veren sağlık çavuşu çabuk geldi. Sessizleşen koğuşun içinde hızlı, gürültülü adımlarla ölüye yaklaştı. Ciddiyetsiz, sanki sadece bu durumda görülen bir hareketle nabzını tuttu, elini salladı, dışarı çıktı. Derhal karakola haber verildi. Tutuklu önemli tutuklulardan yani özel bölümden olduğu için, ölümün onaylanması ayrı bir törene bağlıydı. Nöbetçilerin gelmesi beklenirken, tutuklulardan biri alçak sesle, ölünün gözlerini kapamanın fena olmayacağı görüşünü ortaya attı. Başka biri, onu dikkatle dinledi, sessizce ölüye yaklaştı, gözlerini kapattı. Yastığın üstünde duran haçı görünce eline aldı, evirip çevirdi, tekrar Mihaylov’un boynuna taktı. Sonra da haç çıkardı.

O sırada, ölünün yüzü soğumaktaydı. Üstünde bir ışık demeti titreşip duruyordu; ağzı yarı açıktı. Diş etlerine yapışmış ince dudaklarının arasından iki sıra beyaz, taze diş parlıyordu.

En sonra, belinde kasatura, başında miğfer, arkasında iki hizmetliyle, nöbetçi çavuş geldi. Hiç ses çıkarmayan, kendisini her taraftan sert bakışlarla süzen tutuklulara şaşkın şaşkın bakarak, gitgide yavaşlayan adımlarla yürüyordu. Ölüden bir adım ötede birdenbire durakladı. Korkmuş gibiydi. Bu çırılçıplak, kupkuru, prangalı ölü onu şaşırttı. Çavuş, birdenbire, palaskasını çözdü, hiç sırası değilken, miğferini çıkardı; sonra da geniş bir el hareketiyle haç çıkardı.

Çavuş sert, beyaz saçlı bir adamdı, kıdemliydi de... O anda Çekunov’un da orada durduğunu anımsıyorum. O da, ak saçlı bir yaşlıydı. Sessizce, donuk, dik bir bakışla hep çavuşun yüzüne bakıyor, garip bir dikkatle hiçbir hareketini kaçırmıyordu. Gözleri karşılaştı. Çekunov’un, nedense, birdenbire alt dudağı titredi. Dudaklarını tuhaf bir hareketle çarpıttı, dişlerini göstererek sırıttı, sonra hızla, sanki istemeye istemeye, başıyla ölüyü çavuşa göstererek,

– Bunun da bir anası vardı!.. dedi, geri çekildi.

Bu sözlerin, bıçak gibi içime saplandığını hatırlıyorum. Bunları neden söylemişti, nasıl aklına gelmişti?

Ölüyü kaldırmaya başladılar. Yatakla birlikte kaldırdılar. Saman hışırdadı. Sessizlik içinde, prangalar gürültü ile şıngırdayarak aşağı sarktı... Prangaları da çıkardılar. Sonra ölüyü kaldırdılar. Birdenbire, bütün koğuş, bir ağızdan konuşmaya başladı. Koridordan, birisini çavuşun demirciye gönderdiği duyuldu. Ölünün demirlerini çıkarmak gerekiyordu.

12. BÖLÜM

Doktorlar, koğuşları sabahleyin dolaşırlardı. Saat on bire doğru, hepsi, başhekimle birlikte geliyorlardı. Onlardan hemen bir buçuk saat önce de koğuşumuzun doktoru gelirdi.

O zamanki koğuş doktorumuz genç, bilgili, şefkatli, güler yüzlü bir adamdı. Tutuklular, onu çok severlerdi. Onda buldukları tek noksan, “pek sessiz olması”ydı. Gerçekten, hiç konuşkan bir adam değildi. Çekiniyor gibiydi bizden. Hastaların hemen hemen birinci çıkışlarında, yemeklerini değiştirirdi. Hatta, imkân olsa, ilaçları bile onların arzularına göre verecek gibiydi. Kısaca, yaman bir gençti. Şunu da kabul etmek gerek ki Rusya’da pek çok doktor, basit halk tarafından sevgi, saygı görür. Hem de, dikkat ettiğime göre, haklı olarak...

Bu sözlerimin, hele bütün basit Rus halkının doktorluğa, Avrupa ilaçlarına karşı güvensizliği göz önünde tutulursa aykırı bir düşünce gibi görüneceğini biliyorum. Gerçekten, aşağı tabakadan bir kimse en ağır bir hastalığa tutulsa bile, doktora ya da hastaneye gitmemek için yıllarca üfürükçülere gidecek, ve kocakarı ilaçlarına başvurarak, (bunlar da pek yabana atılır şeyler değildir) kendi kendini iyileştirmeye çalışacaktır. Bunda doktorlukla hiç ilgisi olmamakla birlikte, çok önemli bir noktanın da payı vardır. Burada sözünü ettiğimiz halk tabakasının resmilik damgası taşıyan her şeye karşı duyduğu güvensizlik... Bundan başka, halk, birçok kez hastaneler için söylenen saçma, bazen da gerçeğe uygun birtakım masallarla korkutulmuş, bu kurumlara karşı adamakıllı doldurulmuştur. Ama onu asıl ürküten, hastanelerde uygulanan Alman yöntemi; hastalık süresince hastanın çevresinde görülecek yabancı yüzler, perhiz, sağlık memurlarının, doktorların korkunç sertliği, ölülerin kesilmesi, içlerinin alınması üzerindeki söylentilerdi. Hem de, halkın düşünüşüne göre, tedaviyi yapanlar beylerdir. Çünkü doktorlar, herhalde kendilerinden daha üstün bir tabakadandırlar... Ama, doktorlarla daha yakından tanışınca, (bazıları bunun dışındaysa da) bütün bu korkular çoğu zaman çarçabuk kaybolup gidiyor. Bu da bana göre, genç doktorlarımızla övünebilmemize imkân veren, önemli bir noktadır. Çoğu, basit halkın saygısını, hatta sevgisini bile kazanabilirler. Bu yazdıklarım, ayrı ayrı yerlerde kendi görüp duyduklarımdır; daha başka yerlerde ise genel olarak bundan farklı hareket edildiğini düşünmek için sebep görmüyorum. Şüphesiz, bazı yerlerde rüşvet alan, çalıştıkları hastanelerden, en çok bu bakımdan çıkar sağlayan, hastalarını unutan, hatta işini boş veren doktorlarımız da vardır. Doğru, böyleleri var; ama ben çoğunluktan, daha doğrusu zamanımızda doktorların dünyasını kaplamaya başlayan havadan, tutulan yeni yoldan söz ediyorum. O meslek hainleri, o koyun postuna sarılıp koyun sürüsüne dalmış kurtlar, kendilerini temize çıkarmak için ne derlerse desinler; tutalım ki çevrenin kendilerini ezdiğinden şikâyet etsinler, her zaman, her zaman haksızdırlar! Hele bütün yukarda sayılan eksiklikleri yanında bir de insanseverliklerini kaybetmemişlerse... Çünkü insanseverlik, şefkat, hastaya kardeşçe acımak, hasta için çoğu zaman ilaçtan daha gereklidir. Sonra, tembel tembel durup işlediğimiz suçlardan çevremizi sorumlu tutmaktan, bunlara, çevremizin baskısını sebep göstermekten de artık vazgeçmeliyiz.

Doğrusunu söylemek gerekirse, çevremiz, gerçekten, içimizde çok şeyi öldürebilir; ama her şeyi değil. Oysa, birçok defa kurnaz, işini bilir bir şarlatan, hele kalemi ya da çenesi kuvvetli olursa, sadece ufak tefek eksiklerini değil, önemli derecede pürüzlü işlerinde bile suçlu çevresine yükler. Ama gene konudan uzaklaştım.

Kısaca şunu demek istiyorum ki, basit halkın güvensizliği, düşmanlığı, doktorlardan çok hastane yöneticilerine yöneltilmiştir. Doktorların iç yüzlerini tanıdıktan sonra, yanlış görüşlerinin çoğunu çabucak değiştirirler. Hastanelerimizde, doktorların dışında hiçbir şey, bugün halkımızın ruhuna uygun değildir. Bugün de aşağı tabakanın tuttukları yola, alışkanlıklarına aykırıdır; tam güvenlerini, saygılarını kazanmaktan hâlâ uzaktır. Kendi görüp duyduklarımla bu inanca vardım.

Koğuş doktorumuz, her zaman, ayrı ayrı her hastanın önünde durarak büyük bir ciddilikle, dikkatle muayene eder, sorular sorar, ilaç, yemek yazardı. Bazen, kendisi bile, hastanın bir şeyciği olmadığını, ya işten kaçıp biraz dinlenmek ya da karakolun nemli tutuklular odasında, bir sürü bitkin, benzi uçuk tutuklu arasında, kuru tahta üzerinde sabahlayacak yerde, sıcak odada birkaç gün yatabilmek amacıyla buraya geldiğini görüyordu. Benzi uçuk tutuklular dedim. Bu adamlar bizde, yani Rusya’da aşağı yukarı hep böyle bitkin, solgundurlar. Sebebi de hem yaşayış tarzlarının, hem de ruh hallerinin, hüküm giymiş suçlularınkinden daha kötü olmasıdır.

Koğuş doktorumuz bu gibi hastalara sakin sakin bir “müzmin humma” tanısı koyarak bazen bir hafta kadar bile yatırırdı. Bizde bu “müzmin humma” ile alay ederlerdi. Herkes, bunun, doktorla hastalar arasında sanki bir çeşit anlaşma üzerine kabul edilmiş, uydurulmuş bir hastalığın formülü olduğunu çok iyi bilirdi. Tutuklular, aralarında, bu “müzmin humma” ya, “yedek sancılar” adını takmışlardı. Bazen hastalardan biri, doktorun yumuşaklığını kullanarak, kovuluncaya kadar yatmakta direnirdi. İşte bu gibi hallerde koğuş doktorumuzun durumu görülmeye değerdi. Sanki hastaya, artık iyileşip taburcu olmak zamanı geldiğini söyleyemiyormuş, bundan çekiniyormuş, utanıyormuş gibi bir hali vardı. Oysa, hiç uzun boylu bir başlangıç yapmadan, hastanın gönlünü bile almadan, sadece revir kâğıdına bir “iyileşmiştir” yazarak, bunu yapabilirdi, bunun için tam yetkisi vardı. Bununla birlikte doktor, önce çıtlatmak istermiş gibi konuşur, sonra sanki yalvarırdı. “Bu kadar yeter artık. Zaten epey iyileştin; koğuşta da yer yok,” diyerek bunu hasta kendisi, utanarak, taburcu edilmesini isteyinceye kadar tekrarlar dururdu.

Başhekimimiz de, insansever; namuslu bir adamdı ama -hastalar onu da çok severlerdi- koğuş doktorumuzla kıyaslanamayacak kadar sertti; kesin kararlıydı. Sırası geldikçe acımasız, şiddetli davranırdı, bu yüzden aramızda daha fazla sayılmaktaydı. Hastanenin diğer doktorlarıyla birlikte, koğuş doktorundan sonra gelir, hastaları teker teker muayene ederdi. Ağır hastalarla fazla ilgilenirdi. İyi, kuvvet verici, hatta kalpten gelen bir iki sözle gönül almayı çok iyi bilirdi. Kısaca; bıraktığı etki hep iyiydi. “Yedek sancılar” dan rahatsız olup da gelenleri hiç geri göndermezdi. Ama birisi hasta kalmakta fazla direnmeye başlayınca, işi uzatmadan taburcu ediverirdi. “Epey yatıp dinlendin; bundan fazlası zarar...” derdi.

Kalmak için ayak diretenler, ya çoğu yazın, iş zamanında, tembellerdi ya da henüz devam eden yargılanmalarında karar bekleyenlerdi. Hiç unutmam, birini taburcu olmaya razı edebilmek için epey şiddetli, hatta zalimce bir çareye başvurulmuştu. Hastaneye göz ağrısından yakınarak geldi. Gözleri kızarmıştı; göz pınarlarında büyük acı veren iğnelenmeden yakınıyordu. Kantarid, sülük, göz damlaları, yakıcı sulu bir ilaç uygulandı. Ama hastalık geçmiyor, hastanın gözleri bir türlü düzelmiyordu. Doktorlar, yavaş yavaş, bu hastalığın uydurma olduğunu anladılar. Zaten şiddetli olmayan iltihabın durumu ne fazlalaşıyor, ne de iyileşiyor, hep eski halini koruyordu. Şüpheli bir olay... Tutuklular, adam kendiliğinden söylemediği halde, onun elalemi kandırdığını; hastalığın uydurma olduğunu çoktan biliyorlardı.

Bu tutuklu, güzel ama hepimizin üzerinde soğuk etki yapan bir gençti. Sinsi, kuruntulu, asık yüzlüydü. Kimseyle konuşmuyor, yan yan bakıyor, herkesten ayrı duruyordu. Sanki, bütün oradakiler, kendisinden şüpheleniyormuş gibi bir durumu vardı. Bununla birlikte; bazıları, bir şeyler karıştırmasından kaygılanmıyor değillerdi. Askerdi. Hırsızlık yapmış, yakalanmıştı. Bin değnekle, hapis cezası yemişti. Daha önce de söylediğim gibi, cezanın uygulanma anını uzaklaştırmak için mahkûmlar, bazen pek cesurca şeyler yaparlardı. Bir bakarsın, cezanın verilmesine bir gün kala, üstlerden ya da tutuklu arkadaşlarından birisini bıçaklayıverirlerdi. Böylece yeniden yargılanması gerekir, cezası bir iki ay geri kalır, o da amacına kavuşmuş olur. Ama iki ay sonra yiyeceği ceza iki üç kat daha ağırmış, vız gelir! Şu korkunç anı birkaç gün için olsun uzaklaştırabildi ya; bundan sonra ne olursa olsun... Zavallıların moralleri işte bu derece bozuk oluyordu.

Bizim koğuş arkadaşları, aralarında fısıldaşarak, bu çocuktan sakınmanın gereğinden söz ediyorlardı. “Bakarsın, bir gece aramızdan birini haklayıverir...” diyenler vardı. Ama bütün bunlar sözde kalıyordu. Hatta yatakları onunla yan yana olanların bile öyle köklü bir tedbir aldıkları yoktu.

Sabahları kızarık görünsün diye, gece, duvardan kazıdığı kireçle gözlerini ovduğunu görenler olmuştu; sonunda başhekim onu zavoloka ile korkuttu. Uzun süren inatçı bir göz hastalığında doktorlar; bütün çarelere başvurduktan sonra, kuvvetli, acı verici bir çareyi, en çok atlara uygulanan, zavoloka’yı denerler.

Zavallı yine de iyileşmeye razı olmadı. Bu, ya pek inatçı ya da son derece korkak bir adamdı. Çünkü zavoloka; sopa kadar değilse de, yine epey acı verici bir cezaydı.

Zavoloka için önce bıçakla hastanın ensesinden bir tutam deri kesilir. Böylelikle, bütün ensede uzun ve geniş bir yara açılır. Sonra, bu yaranın içine, oklukça geniş, bir parmak eninde bir keten şerit geçirilir ve her gün belli saatte, yaranın kapanmayıp işlemesi için, koparırcasına çekilir.

Zavallı çocuk, birkaç gün korkunç bir acı içinde bu işkenceye de katlandı, ancak bundan sonra taburcu olmaya razı oldu. Gözleri bir günde bütünüyle iyileşti. Boynundaki yara kapandıktan sonra askeri cezaevine gitti. Ertesi gün, ceza olarak verilen bin değneği yemeye çıkacaktı.

Cezanın uygulanacağı an şüphesiz acıdır. O kadar ki buna karşı duyulan korkuya, dayanıksızlık, korkaklık demek belki de günâhtır. İnsanın bunu bir süre daha geciktirebilmek için iki üç kat ağır bir cezaya katlanmayı göze alması, bu acının derecesini pek iyi belirtmektedir. Bununla birlikte, henüz dayağın ilk nöbetinden büsbütün iyileşmemiş sırtıyla taburcu olup, cezanın kalan kısmını tamamlamak üzere yeniden sopa altına yatanlardan da söz etmiştim. Cezalarını bir an önce tamamlayıp kurtulmak için can atıyorlardı.

Karar bekleyenlerin cezaevindeki durumları sürgündekilerden çok daha kötüydü. Bu konuda bazılarının gösterdiği aşırı dayanıklılık ve cesaret, yaradılış farkından başka, dayağa, cezalara karşı alışkanlıkla da ilgilidir. Birçok kez dayak yiyenin, moraliyle birlikte sırtı da sertleşir, sonunda, cezaya aldırış etmez olur; bunu önemsiz bir şey saymaya, ondan korkmamaya başlar. Birçokları ele alındığı zaman bu durum, gerçekten böyledir. Özel bölüm tutuklularından Aleksandr veya bizimkilerin dedikleri gibi, Aleksandra adlı vaftiz edilmiş bir Kalmuk vardı. Tuhaf bir adamcağızdı. Madrabaz, korkusuz, aynı zamanda iyi kalpliydi.

Bir gün bana, dört bin değnek yediğini gülerek, şakalaşarak anlatmıştı. Ama çok ciddi, hatta yemin ederek, şunu da söyledi ki ta çocukluğundan beri, oymağı içinde, sırtında kırbaç izleri kalana kadar dayak yememiş olsaymış, bu dört bine dünyada dayanamayacakmış. Aleksandr, bunları anlatırken, kırbaçla verilen terbiyeyi şükranla anar gibiydi.

Bir akşam üstü, daha ışıklar yanmadan, yatağımın kenarına oturarak,

– Beni her şey için döverlerdi, Aleksandr Petroviç, dedi. Olur olmaz şeyler için... Tam on beş yıl, kendimi bildiğim günden beri, her gün ve günde birkaç kez dayak yedim. Ancak canı çekmeyen dövmezdi beni... Ben de, dayak yiye yiye, dayak arsızı oldum.

Askere nasıl alındığını bilmiyorum. Belki anlattı da aklıma gelmiyor. Boyuna kaçan serserinin biriydi. Ondan aklımda kalan, sadece, bir üstünü öldürdüğü için dört bin sopa cezası verildiğini bildiren kararı duyunca, nasıl korktuğunu anlatışıydı:

– Zorlu bir dayak çekeceklerini biliyordum. Hatta, belki de bunu kaldıramayacaktım... Her ne kadar kırbaca alışık olsam da, şaka değil, dört bin değnek bu! Ayrıca üstlerimiz de adamakıllı kızmışlardı. Kolay kolay kurtulamayacağımı biliyordum. Sopa altından canlı çıkarmazlar beni, diyordum. Önceden, kutsanmayı deneyeyim, dedim. Belki bağışlarlar diye düşündüm. Oysa, o zaman bizimkiler, bunun fayda etmeyeceğini söylemişlerdi. Ama ben, deneyim bir kere, dedim. Kutsandığım için acırlar belki... Gerçekten kutsadılar. Kutsarken de Aleksandr adını taktılar. Ama gel gelelim, sopadan kurtulamadık. Bir taneciğini bile bağışlamayıp, hepsini vurdular. Gücendim doğrusu... İçimden dedim ki, hele siz durun. Ben hepinizi bir aldatayım da görün gününüzü!.. Hem de ne dersiniz Aleksandr Petroviç, düşündüğüm gibi aldatmadım mı? Kendimi ölmüş gibi göstermesini pek iyi bilirdim. Yani, tam ölmüş gibi değil de ha öldü, ha ölecek halini almayı... Neyse! Götürdüler beni. Birinci bini yemeye başladık. Yakıyor!.. Bağırıyorum. Sıra ikincisine geldi. “Bittim artık. Aklım başımdan uçtu, dizlerim kırılıyor...” diye düşünürken, birdenbire yıkılıverdim yere. Gözlerim, ölü gözleri gibi, suratım mosmor; soluk alamıyorum, ağzımdan köpükler saçılıyor. Yanıma doktor geldi. “Herif neredeyse ölecek...” dediğini duydum. Bizi doğru hastaneye götürdiler tabii ki. Ben de hemen diriliverdim. Böylelikle bunlar beni daha iki kere çıkardılar. Ama pek içerlemişlerdi bana! Ben de daha iki kez aldattım onları. Üçüncü bini yer yemez, yine bayılıverdim. Ama doğrusu, dördüncü binde, kamçının sırtıma her inişi, kalbime saplanan bir bıçaktı sanki... Her vuruş, üç tane yerine geçiyordu; o derece acımasız vuruyorlardı ki dayanamıyordum. Anlaşılan bana çok kızmışlardı. Ah, bu bitmez tükenmez dördüncü bin yok mu! Olmaz olaydı... Öncekilerin üçüne bedel oldu. Eğer ben tam sonuna doğru, şöyle iki yüz değnek filan kalmışken, yine ölüvermeseydim, oracıkta işimi bitirivereceklerdi benim Tanrı şahit ki... Ama canımı öyle kolay kolay verir miyim hiç? Yine kafese koydum onları; yine ölmüş gibi yaptım. Onlar da yine yuttular. Bu işte doktor bile atladıktan sonra, nasıl yutmasınlar... Artık son iki yüzü olanca hırslarıyla vurdular. Ben de iki bin yemiş gibi oldum. Ama hava aldılar, yine de öldüremediler beni. Hem neden öldürmediler? Çünkü ben, ta küçüklüğümden beri kırbaçtan uzak yaşamamıştım. Bugüne kadar sağ kalışım, bu yüzdendir.

Aleksandr, öyküsünün sonunda hüzünlü hüzünlü dalarak, yediği dayakları saymaya çalışıyormuş gibi, ekledi:

– Çook, çok dayak yedim!

Bir dakika süren sessizlikten sonra:

– Sayamayacağım ki. Mümkün değil, dedi. Nerede!.. Sayılır gibi değil. Pösteki sayılır mı hiç?..

Yüzüme baktı, güldü. Bu öyle içten bir gülüştü ki ben de ona bir gülümseme ile karşılık vermeden edemedim.

– Size bir şey söyleyeyim mi Aleksandr Petroviç? Şimdi bile geceleri, rüya görürsem, mutlaka dayak yediğimi görürüm. Hiç başka rüya gördüğüm yok.

Gerçekten, geceleri, sık sık, avazı çıktığı kadar bağırırdı. Tutuklular,

– Ne bağırıyorsun ulan! diye dürterek uyandırırlardı.

Aleksandr, gürbüz, kısa boylu, cıva gibi hareketli, neşeli, kırk beş yaşlarında bir adamdı. Şunu bunu aşırdığı, bu yüzden de sık sık dayak yediği halde, herkesle hoş geçinirdi. Zaten bunun için bizde dayak yemeyen var mıydı?

Bir de şunu ekleyeyim ki, beni şu dayak konusunda şaşırtan bir şey vardı. Bu, anlatanların, dayak fasıllarından ve kendilerini dövenlerden adeta hoşnutlukla, kinsiz söz etmeleriydi. Birçok defa içimde isyan uyandıran, kalbimi hızla çarptıran bir “öyküyü” en ufak bir hınç, kin, nefret duygusu katmaksızın anlatırlardı. Bir yandan anlatırken, bir yandan çocuklar gibi katıla katıla gülerlerdi. Ama Matzkiy’in yediği cezayı anlatışı bambaşkaydı. O, soylu değildi. Beş yüz değnek yiyecekti. Bunu başkalarından duydum, kendisine doğru olup olmadığını, bunun nasıl olduğunu sordum. M. kısa, adeta iç sızısıyla, yüzüme bakmamaya çalışıyormuş gibi cevap verdi, yüzü kızardı. Bir an sonra, bana baktığı zaman, gözlerinde düşmanlık alevinin parladığını gördüm; dudakları öfkeden titremeye başlamıştı. Geçmişinin bu sayfasını kesinlikle unutmadığını anladım. Ama bizdekilerin hemen hemen hepsinin (istisnalar bulunmadığına emin olamam tabii), bu konu üzerinde bütünüyle farklı görüşleri vardı.

Bazen düşünüyordum da bu adamların kendi aralarında değil de en çok üstlerine karşı işledikleri suçlar için yedikleri cezalarda, bunu haketmiş, gerçekten de suçlu olduklarına inanmaları mümkün olabilir miydi? Çoğu suçlu olduklarını asla kabul etmiyorlardı. Daha önce söylediğim gibi, kendi çevrelerinde işledikleri cinayetler yüzünden bile vicdan azabı duyanları görmüyordum. Üstlerine karşı yapılanların ise sözünü bile etmeye değmez... Bazen, hele şu son halde, bu konu üzerindeki görüşleri kendine göre, özel, pratik, daha doğrusu, gerçek bir görüş gibi geliyordu bana. Her şey kaderden bilinerek, olan biten önüne geçilmez bir alın yazısının belirtileri kabul edilir; işlediği suçta, suçlunun kendi iradesinin hiç rolü olmadığına inanılırdı.

Tutuklu, üstlerine karşı işlediği suçlarda hep kendini haklı görmek isterdi, işin manevi yanı onun için asla söz konusu olmadığı halde, büyüklerin bu konudaki düşüncelerinin büsbütün haklı olduğunu bilirdi. O, ceza yemeye mahkûmdu; böylelikle ödeşeceklerdi... Bunda da karşılıklı bir pençeleşme vardı. Suçlu, en ufak bir kaygı duymadan, kendi çevresindeki üyeleri sadece basit “halk olan mahkemenin onu aklayacağını inanmıştır. Bu mahkeme, suçu çevresine, kardeşlerine karşı olmamak şartıyla, onu hiçbir zaman köklü bir şekilde mahkûm etmediği gibi, çoğu zaman büsbütün temize çıkarır. Vicdanı ise zaten rahattır. Dayandığı en büyük kuvvet de, vicdanıdır. Ruhunda azap duymuyor; zaten en önemli nokta da budur. Mademki dayanabilecek bir şeyi olduğu duygusu var kendinde, artık düşmanlık duygusu da ondan uzaktır. Başına geleni, sadece, bir kez olmuş, şimdi ise geçmiş bir kaza kabul ediyor, o kadar. Böyle işlerin yapılması onunla başlamış değildir; onunla bitmeyecektir de. Daha uzun, çok uzun zaman, ezelden süregelen bu sinsi, ama inatçı savaş, sürüp gidecektir.

Türkler ile savaşan askerlerden hangisi kendi adına Türkler’den tiksinir? Ama Türk onu vurur, bıçaklar; ona ateş eder... Bununla birlikte cezanın nasıl yenildiği üzerine öykülerin, soğukkanlılıkla, ilgisizlikle anlatılamayanları da oluyordu. Mesela, Teğmen Jerebiyatnikov’dan biraz da öfkeyle söz ediyorlardı.

Teğmen Jerebiyatnikov’u, önce, askerlerin ağzından, hastaneye ilk yatışım sırasında tanıdım. Sonraları, bizde nöbetçi olduğu bir gün, kendisini de gördüm. Bu, otuz yaşlarında, şişman, semiz, kırmızı, yağlı yanaklı, dişleri bembeyaz, Nozdrev gibi, gürültülü kahkahalar atan bir adamdı. Dünyanın en az düşünen insanı olduğu yüzünden belliydi. Sopa atmaya pek meraklı olduğundan, ceza nöbetinin kendine gelmesine bayılırdı. Şunu da belirteyim ki, bana göre, Teğmen Jerebiyatnikov, sınıfının bir garibesiydi. Tutuklularımız da ona o gözle bakıyorlardı.

Eskiden; öyle pek eskiden de değil ya, ancak “Efsane yeni olmakla beraber, pek inanılmıyor!” sözündeki efsane kadar eski bir zamanda da, bu Jerebiyatnikov gibi gayretkeş görevseverler yok değildi. Ama onlar çoğu zaman bunu, safça, pek de fazla coşkunluk göstermeden yaparlardı. Teğmen Jerebiyatnikov ise, usta bir dayak heveslisiydi. Bu işi seviyor, delice seviyordu; hem de bunu sadece sanat aşkıyla benimsemiş gibiydi. Eğlencede kendini yıprattıktan sonra, kabuk bağlamış ruhunu, birtakım doğal olmayan hareketlerle canlandırıp tatlı tatlı gıdıklamak isteyen bir Roma imparatorluğu soylusu gibi, o da bundan zevk duyuyordu.

İşte dayak cezasına çarptırılmış bir tutuklusu ortaya getiriyorlar. Jerebiyatnikov cezayı uygulamakla görevlendirilmiştir. Ellerindeki kaim sopalarıyla uzun asker dizisini görmek onu coşturmak için yetiyor. Gururlu bir tavırla sıraları geziyor, herkesin görevini canla başla yapmasını tekrar tekrar hatırlatıyor. Yoksa... Ama askerler bu “yoksa”nın ne demek olduğunu zaten bilirlerdi.

Suçlu getiriliyor. Şayet adamcağız onu henüz tanımıyorsa, yani ne mal olduğunu bilmiyorsa, Jerebiyatnikov, şöyle bir oyun yapıverirdi. Her tutuklu soyulduktan, kolları tüfeklerin dipçiklerine bağlandıktan sonra - cezadan sonra çavuşlar onu bu halde “Yeşil Sokak”tan sürükleyerek geçirirlerdi - tam bu dakikada, âdet olduğu üzere, subaya ağlamaklı, acındıran bir sesle yalvarmaya başlardı. Dayağı biraz hafif attırması, fazla sertlik gösterip cezayı şiddetlendirmemesi için ricalar yağdırırdı. Zavallı,

– Beyefendi! Ayağınızın altını öpeyim... Ömrümün sonuna kadar dua edeceğim size. Kıymayın bana, ne olur! diye bağırırdı.

Jerebiyatnikov’un da istediği budur. Hemen işi durdurur, bu sözler kendisine pek dokunmuş gibi görünerek, tutuklu ile konuşmaya başlar:

– Ne yapayım, a dostum? der. Sana cezayı veren ben değilim ki... Yasalar yapıyor bunu.

– Beyefendi, her şey sizin elinizde, acıyın, ne olur!..

– Ben sana acımıyor muyum sanıyorsun? Sana dayak atıldığını görmekten zevk mi duyuyorum sanıyorsun? Ben de bir insanım. Ha, ne, dersin; insan değil miyim?

– Elbette beyefendi, elbette! Sizler bizim babalarımızsınız; biz de sizin evlatlarınızız. Babalığınızı gösterin bana beyefendi.

Tutuklu iyice ümitlenmeye başlamıştır.

– Ama dostum, sen de düşün bir; düşünmek için aklın var. İnsanlık gereği, senin gibi bir suçluya hoşgörür davranmam, acımam gerektiğini biliyorum.

– Çok doğru söylediniz beyefendi.

– Evet. Her ne kadar suçlu olsan da sana acımalı. Ama benim elimde bir şey yok ki; yasalar var... Düşünsene bir kere!.. Ben, Tanrı’ya, vatanıma hizmet ediyorum. Yasaların dışına çıkarsam büyük bir günah işlemiş olurum. Bunu düşünsene bir!

– Beyefendi!

– Hadi hadi, uzun etme! Pekâlâ, hatırın için öyle olsun. Bunun suç olduğunu biliyorum, ama ne yapalım... Olsun. Bu seferlik sana acıyacağım, hafiften ceza yiyeceksin. Peki, ama ben sana bu iyiliği yapmakla hata etmiyor muyum acaba? Öyle ya, ya acıdım da cezanı hafiflettim diye, ileride de böyle olacağından ümitlenir, bir suç daha işlersen o zaman ne olacak? Benim vicdanım...

– Beyefendi! Dosta düşmana öğüdüm olsun, işte, Tanrı’nın huzurundaymış gibi...

– Peki, peki. Ama bana, bundan sonra uslu duracağına yemin eder misin?

– Tanrı cezamı versin ki... Gözlerim açık olarak öbür dünyaya...

– Yemin etme, günahtır. Ben sözüne inanırım. Bana söz veriyor musun?

– Beyefendi!!!

– Ama bana bak. Öksüzsün diye, gözyaşların kalbimi yumuşatıyor, sana acıyorum. Öksüz müsün sen?

– Öksüzüm beyefendi, yapayalnızım dünyada... Ne anam var, ne babam...

– Eh, mademki öksüzsün, gözyaşlarına acıyarak... Yalnız bak, bu, sonuncu olmalı! (Sonra oldukça yumuşak bir sesle ekler) Götürün şunu.

Tutuklu, bu kadar acıması olan adam için Tanrı’ya nasıl dua edeceğini bilemez.

Korkunç alay hareket ediyor. Mahkûmu götürüyorlar. Birdenbire trampet sesi duyuluyor, ilk sopalar havaya kalkıyor... Jerebiyatnikov, avazı çıktığı kadar haykırıp duruyor:

– Basın ona!.. Yakın canını... Derisini soyarcasına!.. Haşlayın, durmayın! Hah şöyle... Al sana öksüz! Al sana düzenbaz. Doldur bakalım, doldur!..

Askerler olanca kuvvetleriyle başlıyorlar sopa vurmaya. Zavallının gözlerinden ateş fışkırıyor; bağırmaya başlıyor. Jerebiyatnikov ise kahkahalarla gülerek, arkasından sıra boyunca koşuyor. Katılıyor gülmekten; ellerini böğürlerine dayamış iki kat olmuş, doğrulamıyor bile. Haline nerdeyse acıyacak insan... Ara sıra gürleyen kahkahası kesilip,

– Haşlayın onu, haşlayın! Yakın canını şu düzenbaz öksüzün!.. diye bağırdığı duyuluyor.

Bazen, daha değişik oyunlar bulurdu.

Cezalandırılacak mahkûm getirilir. Tutkulu yine yalvarmaya başlar. Jerebiyatnikov bu defa nazlanıp kırıtmaz, yüz işaretleri yapmaz, işi açıklığa döker:

– Bana bak, azizim, der. Cezanı gerektiği gibi vereceğim. Çünkü bunu hak etmişsin. Sana ancak bir yardımda bulunabilirim, dipçiğe bağlatmam seni. Serbest kalacak, koşacaksın. Olanca gücünle sıra boyunca koşacaksın. Yine değneklerin hepsini yiyeceksin, ama ne de olsa, iş daha çabuk bitecek. Ne dersin, denemek istiyor musun?

Mahkûm şaşkınlıkla, güvensizlikle dinler; sonra düşünür. Kendi kendine, “Ya, gerçekten, böyle daha kazançlı olacak,” der. “Var kuvvetimle koşarsam, çekeceğim acı beş kat azalır. Belki her sopa sırtıma inmez bile...”

– Başüstüne beyefendi; razıyım.

– Pekâlâ, ben de razıyım. Hadi bakalım!

Sonra askerlere,

– Hey! Gözünüzü dört açın! diye bağırır. Zaten tek bir değneğin suçlunun sırtını kaçırmayacağından emindir. Sopalarındn bir tanesi bile hedefi bulmayan asker, sonunda başına geleceği çok iyi bilir.

Mahkûm, “Yeşil Sokak”tan olanca hızıyla koşmaya başlar. Ama on beşinci sıraya bile varamaz, değnekler, sık bir trampet vuruşu gibi, şimşek hızıyla birden sırtına iner. Zavallı, bağırarak, kurşun yemiş gibi yere yıkılır. Adamcağızda renk menk kalmamıştır, şoktan yüzü kireç gibidir; korkuyla yerden ağır ağır kalkarak,

– Vazgeçtim beyefendi; yasalar neyi gerektiriyorsa, öyle olsun, der.

Jerebiyatnikov, işin zaten bu sonuca varacağını önceden bildiği için, gülmekten kırılmaktadır. Onun bütün oyunları, onun için anlatılanlar yazmakla bitmez!

Biraz başka şekilde, daha başka bakımlardan üzerinde durarak, Smekalov adında bir teğmenden de söz açarlardı. Smekalov, mevki kumandanı binbaşı gelmeden önce cezaevi müdür yardımcımızdı.

Jerebiyatnikov’la ilgili öyküler kayıtsızlıkla, fazla tiksinti göstermeksizin, ama önceden, ustalıklarına karşı hayranlık duymadan anlatılırdı. Onu aşağı gördükleri, hatta ona tepeden baktıkları belliydi. Ama Teğmen Smekalov’u neşeyle, zevkle anarlardı. Bir kere o, sopa atma meraklısı değildi. Bu bakımdan Jerebiyatnikov’a hemen hiç benzemezdi. Bununla birlikte, o da, sopa atmasını çok iyi bilenlerdendi. Buna rağmen, Smekalov’un sopalarının aramızdaki anıları tatlıydı. Bu adam tutukluların gönlüne öylesine girmişti! Peki; ama nasıl? Nasıl olmuş da bu toplu sevgiyi kazanabilmişti ?

Bununla birlikte bizimkiler, bütün Rus milleti gibi, bir tatlı söz için, çektikleri bir sürü işkenceyi unutabilirler. Hem bunu, sadece bir gerçeğin anlatımı olarak, kesinlikle, şu veya bu şekilde yorumlamadan söylüyorum. Bu adamların gönlünü almak, sevgisini kazanmak hiç de zor değildi. Ama Teğmen Smekalov’un kazandığı başka türlü bir sevgi idi. Bu sebepten onun dayak fasılları aşağı yukarı zevkle anılmakta idi. Tutuklular bazen, “Baba adamdı o!” derler, içlerini çekip anılarına dalarak eski geçici amirleri Smekalov’la bugünkü mevki komutanı binbaşı arasında bir karşılaştırma yapmaya koyulurlardı: “Evet, çok candan adamdı canım!”

Smekalov, basit, belki de kendine göre, iyi bir adamdı. Bazen, amir konumunda yalnız iyi değil çok yüksek ruhlu kimselerin bulunduğu olur. Ama nedendir bilinmez, kimse onları sevmez; hatta onlarla alay edenler bulunur. Oysa, Smekalov, ne yaptı etti, bizdekilerin hepsinin onu, kendilerinden saymasını sağladı. Bu ise, ancak büyük bir ustalıktan, daha doğrusu, yaratılışın eseri olan yetenekten ileri gelir. Bu türlü yetenekleri olanlar ise, bu konu üzerinde düşünmezler bile. İşin tuhafı, bu gibiler arasında hiç de iyi denilemeyecek kimselere de rastlanır. Buna rağmen bazen, bunların da büyük sevgi kazandıkları olur. Bence, bu başarının sebebini, böyle adamların, emri altındakileri aşağı ve küçük görmemesinde, kendilerinde, işten kaçan zıpır bir küçük bey kurumu olmamasında aramalıdır. Hiçbirinden beyliklerini belirten bir koku alamazsınız. Tam tersine, üzerlerinde, kendilerine vergi, anadan doğma, bir halk kokusu vardır. Aşağı tabaka da bu kokuya karşı öyle duyguludur ki! Bu koku için canını verir onlar! En uysal bir adamı, en sert, ama üzerine o, canlarına yakın kenevir kokusu sinmiş adama değişiverirler. Hele bu kokuyu taşıyan adamın üstelik bir de kendine göre babacanlığı varsa, artık, ondan iyisi yoktur.

Dediğim gibi, Teğmen Smekalov’un bazen, hem de sertçe cezalandırdığı olurdu. Ama bunu öyle yapardı ki tutuklular ona kin bağlamak şöyle dursun, her şey gelip geçtikten sonra, mesela, şimdi, benim zamanımda olduğu gibi, dayak cezası sırasındaki numaralarını gülerek, zevkle anarlardı. Bununla birlikte, Smekalov’un numaraları öyle pek bol değildi; yaratma yeteneği biraz kıttı... Hatta doğrusunu söylemek gerekirse, bütün sermayesi, sadece bir tek numara, topu topu bir tanecikti. O da, bununla hemen hemen koca bir yıl eğlenirdi. Zaten, hoşa gitmesi de, belki biricik olmasından ileri geliyordu. Oysa pek de safça bir şeydi. Önce suçlu tutuklu getirilir, ardından Smekalov, gülümseyerek, şakalaşarak belirmekte gecikmez. Önce, suçluyla şundan bundan konuşur; kendi işleri, ev veya tutukluluk hayatından birtakım şeyler sorar. Hem bunu, bir kasıtla veya alay olsun diye değil, bunları öğrenmeyi gerçekten istediği için, sorar. Sonra Smekalov’a iskemle getirirler, değnekler hazırlarlar. Smekalov oturur, çubuğunu da yakar. Upuzun bir çubuğu vardı. Tutuklu yalvarmaya başlar. Smekalov ise,

– Yoo... Öyle şey yok kardeş. Söylenmeden yat bakalım; lafın kısası bu... diye kesiverir. Tutuklu iç çekerek yatar.

– Bana baksana dostum. Sen duamızı ezber biliyor musun?

– Bilmez olur muyum beyefendi. Ta çocukluğumuzda öğrendik bunu.

– Oku bakalım öyleyse.

Tutuklu, hem ne okuyacağını, hem de, bu okuma sırasında başına ne geleceğini çok iyi bilir. Çünkü bu numara başkalarına da belki otuz kez yapılmıştı. Hatta Smekalov kendisi de tutuklunun bunu bildiğinin farkındadır.

Yatan kurbanın üstünde sopalarını kaldırmış bekleşen askerlerin de oyunu belki yüz defa duyduklarını bildiği halde oyununu yine de tekrarlamaktadır. Çünkü bunu o kadar sevmiş o derece benimsemişti. Belki de, oyunu, tüm kendi malı olduğu için yapıyordu edebiyat kokan hoş gururundan...

Tutuklu okumaya başlar. Değnekliler beklemektedir. Smekalov ise, oturduğu yerde dikkat kesilmiş; hatta hafifçe öne eğilmiştir. Elini kaldırmıştır, çubuğunu çekmez artık. Bilinen bir kelimeyi bekler. Tutuklu, bilinen duanın “na nebesi” (göklerde) kelimesine gelir gelmez, hararetlenmiş teğmen,

– Dur! diye bağırır, sopayı kaldırmış adama dönerek, coşkun bir el hareketiyle,

– Sen de ona “podnesi” (ikram et) öyleyse der; basar kahkahayı. Askerler de sırıtırlar. Değnekli de sırıtmaktadır. Hani, nerdeyse, sopa yiyen de sırıtacak... Halbuki “podnesi” kumandasıyla kaldırılan değnek artık havada vınlıyor, bir an sonra, ustura gibi keserek, suçlunun sırtına inecek.

Smekalov sevinç içinde: Bu güzel buluşundan ötürü kabına sığamıyor. Kendi kendine: “Bunu ben, kendim, buldum!... “Na nebesi” ve “podnesi...” “Ne kafiye, ne uygunluk...” diye düşünmektedir.

Smekalov yerinden büyük bir memnunluk içinde ayrılır. Dayak yiyen de, aşağı yukarı Smekalov kadar memnundur. Bakarsın, yarım saat sonra, cezaevinde, otuz defa tekrarlanmış olan şu numaranın bu sefer de otuz birinci kez nasıl yapıldığını anlatıp duruyor. “Kısaca, pek babacan bir adam, pek şaklaban!...”

Bu babacan teğmenle ilgili anılarda, bazen Manilovculuk kokusu sezilirdi. Arada bir, tutuklulardan birinin ağzı kulaklarına vararak, birdenbire anılarını anlatmaya başladığı olurdu.

– Bazen giderken, efendime söyleyeyim... Bakarım, o da, pencerenin önünde sabahlığıyla oturup, çubuğunu tüttürmüş, çay içiyor. Şapkamı çıkarırım. “Nereye öyle Aksenov?” diye sorar. “İşte gidiyorum Mihayil Vasilyiç. Önce atölyeye...” Gülmeye başlar. Pek candan adam canım.. Candan adam sizin anlayacağınız!...

Dinleyenlerden biri de ekler:

– Onun gibisi bulunmaz bir daha!

Cezalardan, bu ilginç görevi değişik şekilde görenlerden ancak şimdi söz açışım, bu konuda sağlam bilgi edinebilmemin hastaneye yatışımdan sonra mümkün olmasından ötürüdür. O zamana kadar, sadece kulak dolgunluğum vardı.

Bizim iki koğuşumuzda, şehrimizdeki, bölgedeki bütün tabur ve diğer askeri birliklerde, sopayla cezalandırılmış hükümlüler yatırılmaktaydı. İlk zamanlar çevremizdeki her olaya merakla baktığımız sırada, bütün bu ceza görenlerle cezaya hazırlananlar üzerimde korkunç bir etki yapıyordu. Heyecanlanıyor, şaşıyor, ürküyordum. O zamanlar nasıl birdenbire benim için yeni olan bu olayların bütün ayrıntılarıyla büyük bir sabırsızlıkla ilgilenmeye, bu konu üzerinde diğer tutukluların konuştuklarını dinlemeye, onlara sorup, karşımdaki türlü sorunları çözmek için uğraşmaya başladığımı hatırlıyorum.

Cezalarda, bu cezaların uygulanmasında en ince farkların, bu konuda hükümlülerin görüşlerinin ne olduğunu da mutlaka öğrenmek istiyordum. Cezasını çekmeye götürülenlerin psikolojilerini gözümün önüne getirmeye çalışıyordum.

Daha önce de söylediğim gibi, cezadan önce soğukkanlılığını yitirmeyenler azdır. Hatta, önceleri birçok defalar dayak yemiş olanlar bile bunlardan ayrılamaz. Kararın yerine getirilmesi sırasında cezalıyı, elinde olmadan bütün varlığını kaplayan derin, büsbütün bedeni bir korku sarar.

Cezaevinde kaldığım şu birkaç yıl, elimde olmadan ilgilendiğim diğer bir olay da, cezalarının birinci kısmından sonra hastaneye girip sırtları iyileşince, kalan sopaları tamamlamak için hükümlülerin bir gün önceden hazırlanmasıydı. Verilmiş cezanın ikiye bölünmesi, cezanın uygulanması sırasında hazır olan doktorun kararıyla yapılırdı hep. Suça göre belli olan dayak sayısı, mahkûmun bir defada kaldıramayacağı kadar çoksa, bunu ikiye hatta üçe bölerlerdi. Böyle bir bölme, ancak doktor kararıyla, yani cezalandırılan adam, artık dayağa dayanamazsa, cezaya devam etmek hükümlünün hayatını tehlikeye koyarsa yapılırdı.

Genel olarak, beş yüz; bin; hatta bin beş yüz değnek birden kaldırılırdı. Ama değnek sayısı iki veya üç bine çıkınca, ceza ikiye; hatta üçe bölünürdü. Cezanın birinci kısmından sonra, sırtları iyileşerek ikinci kısmını tamamlamak üzere hastaneden çıkan mahkûmlar, hastaneden çıktıkları gün ve bir gün önce neşesiz kederli durur, pek konuşmazlardı. Üzerlerine bir çeşit aptallık, anormal bir dalgınlık çökerdi. Konuşmalara karışmaz, çoğu zaman susarlardı. Tutukluların da bunlarla konuşmaması, sözü asla onları bekleyen şey üzerine getirmemeleri de hayli ilginçti. Hatta arkadaşları, bu gibilerle hiç ilgilenmemeye çalışırlardı. Bu da mahkûm için daha iyiydi doğal olarak...

Ama her şeye rağmen, daha önce sözünü ettiğim Orlov gibi birkaç kişi bu düşüncemin dışında kalır. O, cezanın ilk yansını yedikten sonra, sırtında açılmış yaraların çabucak iyileşmediğine fena halde tutuluyordu. Çünkü bir an önce hastaneden çıkıp cezasını tamamlayarak sürgün yerine kafile ile gönderilirken yolda sıvışmak niyetindeydi. Ama Orlov’u coşturan bir amacı, daha doğrusu kaç tane olduğunu ancak Tanrı’nın bilebileceği bir sürü amacı vardı, o tutkulu, hırslı, pek canlı bir adamdı... Hayatından pek memnun görünüyor, heyecandan kabına sığmıyordu. Bununla birlikte, duygularına gem vurmasını çok iyi biliyordu.

Orlov’da, cezanın birinci kısmından önce kendisini değnek altından sağ çıkarmayacakları, mutlaka öleceği inancı vardı. Daha yargılandığı sırada, büyüklerin aldıkları tedbirler üzerine türlü türlü söylentiler yayılmıştı. O zaman bile ölümü göze almıştı... Ama birinci yanını atlattıktan sonra, morali yerine geldi. Hastaneye, dayaktan yarı ölü halde girdi. O zamana kadar böyle korkunç yara hiç görmemiştim. Ama kalbi sevinçle, yaşama umuduyla doluydu. Demek bütün o söylentiler uydurmaydı; işte dayağı sağ olarak atlatmıştı... Artık uzun tutukluluk devrinden sonra şimdi, gözlerinde yol, kaçma, özgürlük; çayırlar ve ormanların hayali belirmeye başlıyordu. Ama hastaneden çıkışından iki gün sonra cezanın ikinci kısmına dayanamayarak, aynı hastanede, aynı yatakta can verdi. Bundan bir kez daha söz açmıştım.

Bununla birlikte, önceleri bu derece acıklı günler geceler geçiren tutuklular, en korkakları bile, cezaya mertçe dayanıyorlardı. Korkunç şekilde dövülmüş olanların bile hastaneye ilk geldikleri gece inleyip sızladıklarını binde bir duymuştum. Halk genel olarak acıya pek dayanıklıdır. Duydukları acı için kendilerine epey şeyler sormuştum. Bunun şiddetinin derecesini ve neyle ölçülüp karşılaştırılabileceğini kesin olarak öğrenmek istiyordum.

Bununla ne diye uğraştığımı, doğrusu, ben de bilemiyorum. Yalnız hatırladığıma göre, bunu sadece boş bir merakla yapmıyordum. Zaten yapacak durumda değildim. Önce de söylediğim gibi, çevremdeki şaşırtıcı olaylar yüzünden, iyice sarsılmış, allak bullak olmuştum. Fakat kime ne sordumsa; bir türlü bu konuda beni rahatlacak bir cevap alamadım. Yakıyor, ateş gibi kavuruyormuş... Öğrendiğim bu kadardı. Hepsinin verdiği tek cevap da buydu. Yakıyor; işte o kadar...

Geldiğim sıralarda, M. ile dostluğumuz biraz ilerleyince ona da sordum.

– Çok acıyor, dedi. Ateş gibi yakıyor. Sanki sırtınızı en kızgın bir ateşte kavuruyorlarmış gibi oluyor.

Yani hepsi aynı şeyi söylüyorlardı. O sıralarda garip denebilecek bir inanca vardım. Gerçi bu inancımın yüzde yüz doğru olduğunu savunamam. Ama tutukluların hepsinin aynı düşüncede olması bunda yanılmadığımı gösterir. Bana göre, sayısı biraz fazla olunca, ince değnekle dayak, bizde uygulanan cezaların en ağırıdır. Belki, ilk bakışta, bu anlamsız, imkânsız gibi görünür. Ama beş yüz, hatta dört yüz ince değneğin insanı öldürebileceği bir gerçektir. Beş yüzden fazlasında ise, ölüm hemen hemen muhakkaktır. En sağlam yapılı babayiğit bile bin değneği kaldıramaz. Oysa beş yüz sopaya, öyle kıyasıya vurulmamak şartıyla, diğerlerine oranla kolayca dayanılabilir. Bin sopaya bile, vücudu pek fazla kuvvetli olmayan bir adam dayanabilir. Orta kuvvette, gürbüz vücutlu bir adamı iki bin sopa da yıkamaz. Hükümlülerin hepsi, ince değneğin sopadan daha kötü olduğunda birleşirler, “ince değneğin acısı daha keskin, daha acı vericiydi...” derlerdi. İnce değnekle atılan dayak sopa cezasından daha kötüdür. Çünkü daha sinir bozucudur.

Hâlâ var mı, yok mu bilmiyorum ama pek de eski olmayan bir zamanda, ellerine düşen bir avı ince değnekle dövebilme imkânını elde edince, Marki Do Şad ve Brenvilye gibi, zevk duyan bazı centilmenler vardı. Bana kalırsa bu duygu, sözü geçen centilmenlerin ta kalplerinde duydukları hem tatlı hem acı, adeta bayıltıcı bir duygudur. Kaplanlar kadar kana susamış insanlar vardır. Bu gibiler yaratılışta aralarında hiçbir fark bulunmayan, hatta İsa’nın yasalarına göre kardeşleri sayılanları, şu veya bu şekilde vücutları, kanları, ruhları üzerinde bir etki sağladıkları zaman, türlü hareketlerle küçümsemekten bir an geri kalmazlar. Zulüm, bir alışkanlıktır, insanda bu alışkanlığın kökleşmesi, sonunda hastalık halini alması mümkündür. Sarsılmaz inancıma göre, en iyi bir insan bile alışkanlıkla, sanki bir hayvanmış gibi kabalaşıp o derece hımbıllaşabilir. Kanla, elindeki kudretle aklı başından gider. Hoyratlığı, ahlaksızlığı, içindeki kötülüğü büsbütün geliştirir. Aklı, duyguları asla doğal olmayan hareketleri doğal görür; sonunda bundan zevk almaya başlar. Böylece, bir zalimde hem insanlık hem de vatandaşlık tümüyle yok olmuştur. Artık onun yeniden şerefli bir insan olmasına, pişmanlık duyup eski hayata dönmesine hemen hemen imkân yoktur.

İşin asıl kötü tarafı; böyle örnekler topluluğa kolayca zorbalık hevesi aşılayabilir. Çünkü güçlü olma son derece çekici bir şeydir. Topluluk da bu durum karşısında ilgisiz kökleşmesi; bu alışkanlığın toplulukta temelleşmesi işten değildir.

Bundan şu sonucu çıkarabiliriz ki bir insana, kendi benzerine ceza verebilme hakkının tanınması, topluluğun yaralarından biridir. Bu yara bir yandan o topluluktaki memleket sevgisini ve vatandaşlık duygusunu kemirirken, öte yandan önüne geçilmez bir düzensizliğin de sebebidir. Topluluk, celladı küçük görür, ama centilmen celladı değil. Henüz pek yakında olumsuz bir düşünce ortaya atıldı. Ama bu da, kitap sayfalarında soyut bir düşünce olarak kalmaktan öteye gidemedi... Düşünceyi ortaya atanlar bile ruhlarında yanan zorbalık sevdasını söndürmediler. Çünkü her fabrika sahibinin, her müteahhidin bazen işçisinin bütün ailesiyle birlikte sadece kendi elinde olduğunu görmekten gıdıklayıcı bir zevk aldığı bile oluyor. Bu bir gerçektir. Çünkü bir kuşaktan kalan mirastan kolay kolay vazgeçmesi mümkün değildir. Tıpkı insanın, ana sütünden kanına, damarına işlemiş şeylerden öyle çabucak ayrılmayışı gibi; bu derece hızlı dönüşler asla gerçekleşemez. Suçun büyük bir günah olduğunu sadece anlamak hiçbir şey ifade etmez. Ondan tümüyle vazgeçmek gerektir. Bu da o kadar çabuk olmaz.

Cellatlardan söz açmıştım. Çağımızda, hemen her kişide cellatlık eğilimleri tohum halinde bulunmaktadır. Ama bu hayvanca duyguların her insandaki gelişimi bir değildir. Bu duyguları, bütün başka duygularım örtmüş bulunanlar korkunç, iğrenç insanlardır.

Cellâtların iki çeşidi vardır: Biri, bu işi gönüllü olarak, öteki zorunlu olarak yapar. Gönüllü cellat, şüphesiz her bakımdan öbüründen daha aşağılıktır. Oysa halk en çok ötekinden çekinir. Tiksinerek, korku ile hatta farkına varmadan; Tanrısal bir korku duyarak çekinir. Şu halde cellatlardan birine karşı böyle, adeta esrarlı bir korku duyulurken, ötekine karşı hareketine hak verecek kadar ilgisizlik gösterilmesi nedendir acaba?

Bazen söylediklerimizin çok garip örneklerine rastlanıyor. Çok iyi kalpli, çok namuslu, çevresinde saygı gören kimseler tanıdım. Ceza görenin sopa altında bağırmaması, yalvarıp yakarmaması, merhamet dilememesi işte bu adamların kesinlikle hoşlarına gitmez. Cezalandırılanlar mutlaka bağırıp çağırıp (bana acıyın) diye yalvarmalıdırlar. Bu artık âdet olmuştu. Nasıl olur da durumun gereklerine aykırı hareket edilir?

Bir kere, pek çok yönden iyi bir adam saydığım bir subay tanıdık, dövdürdüğü bir suçlunun dayağa sessizce katlanışına pek kızmıştı, önceden suçluyu hafif cezalandırma niyetinde olduğu halde adamdan söylenmesi âdet olan; “Beyefendi, velinimetimiz! Bağışlayın! ömrümün sonuna kadar duacınız olacağım...” yalvarmalarını işitmediği için çok kötü kızıp, küplere bindi. Adamı ille yalvartacağım diye, elli değnek de fazladan vurdurdu, istediğini elde etti de... Bana çok ciddi bir tavırla,

– Olmaz efendim; bize karşı saygısızlık sayılır bu! diyordu.

Bu işi zorla yapan asıl celladın kim olduğu meydandadır. Bu, sürgün kararı alıp cellât olarak alıkonulmuş bir mahkûmdur. Önceden başka bir cellada çıraklık eder. Ustalaştıktan sonra cezaevinde temelli olarak kalır. Herkesten ayrı bir odada oturur; hatta evlerde görülen bazı öteberisi vardır. Ama o bile hemen hep göz altındadır. Bununla birlikte insan bir makine değildir. Her ne kadar celladın dayak atışı mesleği gereğiyse de arada bir onun da coştuğu olur. Ancak dayak atarken, çoğu zaman, elinde bulunan kurbanından kendi hıncını çıkardığı için zevk duymaz. Amacı vuruşlarındaki çevikliği, işinin ne derece ustası olduğunu göstererek; arkadaşlarıyla seyircilerin beğenilerini kazanmaktır. Yani bu işi, sanat aşkına yapar.

Bundan başka cellât çok iyi bilir ki o, herkesin kaçındığı bir beladır. Kendisinden bir korku ile ürküldüğünün pekâlâ farkındadır. Hatta bunun içindeki hıncı, hayvanca eğilimleri artırmadığı da nereden biliniyor? Cellatların “Ana baba tanımadıklarını” çocuklar bile bilir.

İlginç olan şudur ki ne kadar cellat gördümse hepsi uyanık, aklı başında, zeki, şerefine olağanüstü düşkün, hatta gururlu adamlardı. Bu gurur, toplumun küçük görüşüne nispet olsun diye doğuyor, celladın, eline düşen zavallılara verdiği korku, onlar üzerindeki hükmetme duygusu yardımıyla mı gelişiyordu? Bunu kestiremiyordum. Belki de ceza alanında seyircilerin karşısına çıktıkları zamanki resmilik, dekorun da tiyatrovari olması bunun doğmasına yol açıyordu.

Hiç unutmam; bir aralık sürekli olarak bir cellatla ilgilenmiş, onu yakından incelemiştim. Bu orta boylu, iri pazulu, kuruca, kırk yaşında; oldukça sevimli, zeki yüzlü kıvırcık saçlı bir adamdı. Her zaman pek gösterişli, pek sakindi. Dış görünüşü pek kibarcaydı Sorularıma kısa, akıllıca, hatta tatlılıkla; ama hoşgörülü bir tatlılıkla, sanki bana karşı kurumlanarak cevap veriyordu. Nöbetçi subaylar onunla adeta saygı göstererek konuşurlardı. O ise bunu anlar, amirinin karşısında kibarlığını, resmîliğini, ağırbaşlılığını iki kat arttırırdı. Amiri ne derece tatlı konuşursa o da aşırı bir kibarlıkla o oranda dik dururdu. Eminim ki o dakikada kendini onunla konuşan amirden çok daha yüksek görmekteydi.

Bazen yazın çok sıcak günlerinde, onu birkaç muhafızla, elinde ince bir değnek, şehir köpeklerini öldürmeye gönderirlerdi. Bu şehirde çok hızlı bir şekilde üreyen bir sürü sahipsiz köpek vardı. Tatil zamanında bunlar pek tehlikeli olurlardı. Bunun üzerine, öldürülmeleri için şehre büyüklerin emriyle bizim celladı gönderirlerdi. Galiba o bu aşağılık bir görevden rahatsızlık bile duymuyordu. Şehir sokaklarında, yanında yorgun muhafız askerlerle karşısına çıkan kadınları, çocukları görünüşüyle korkutarak kendini beğenmiş bir halde böbürlenerek dolaşması görülecek şeydi. Yolda herkese soğukkanlılıkla, hatta biraz da tepeden bakıyordu.

Bununla birlikte cellâtların yaşayışı pek rahattır. Paralıdırlar; iyi yerler, şarap da içebilirler. Ellerindeki parayı rüşvet alarak toplamışlardır. Ceza yenmiş bir sivil suçlu yoksul ise, cellada ancak elinde olanı verir. Ama başkalarından, zengin mahkûmlardan alınacak miktar, suçlunun servetine göre cellât tarafından belirlenir. Otuz ruble, daha da fazla aldıkları olur. Çok zenginlerle pazarlığa bile girişirler.

Cellat, cezalandırırken tabii çok gevşek davranmaz. Çünkü bunu kendi sırtıyla ödemesi mümkündür. Bununla birlikte, rüşvet alınca, cezalandırılana, kendisini çok acı dövmeyeceğini sözünü verirdi. Önerileri hemen her zaman kabul edilirdi. Yoksa cellat pek canavarca davranır, bundan hiç de sorumlu tutulmazdı. Bazen yoksul birinden veremeyeceği kadar para istediği olurdu. O zaman adamcağızın akrabaları gelip eteklerine kapanırlar, pazarlık ederlerdi. Celladın isteğini yerine getirmeyecek olurlarsa, vay hallerine!... İşte bu gibi hallerde cellatlık avaltajı ile uyandırdığı korku onun işine yarıyordu.

Bu adamlar hakkında ne garip şeyler anlatıyorlardı! Tutuklular bile celladın bir vuruşta bir adamı öldürebileceğini savunurlardı. Ama bu hiç denenmiş miydi?... Bununla birlikte olabilirdi belki... Çünkü pek kesin söylüyorlardı. Celladın kendisi bile böyle bir şeyi yapabileceğine beni inandırmaya çalışıyordu. Bundan başka isterse, celladın suçlunun sırtına bütün hızıyla vurup bundan en ufacık bir iz kalmamasını, dövülenin zerre kadar acı duymamasını başarabileceğini söylerlerdi. Hem bu işin bütün özellikleri, incelikleri üzerine pek çok şey anlatılırdı. Yalnız şu var ki cellat, cezayı hafifletmesi için rüşvet alsa bile ilk sopayı yine de bütün hızıyla, olanca kuvvetiyle vururdu. Bu, aralarında kabul edilmiş bir âdetti. Bundan sonraki sopaları hele parayı peşin almışsa, daha yavaş indirirdi. Fakat ilk vuruşun şiddetli olması, para verilsin verilmesin, şarttı. Niçin böyle yapıldığını doğrusu bilmiyorum. Çetin bir sopadan daha hafiflerine geçerek sonraki vuruşların etkisini azaltmak için mi, yoksa mahkûma, fiyaka yapmak, korkutmak, kim olduğunu göstermek hevesiyle miydi? Her ne ise, cellat, işe başlamadan önce coşkundur. Kendini kuvvetli, hâkim durumda görür. O dakikada bir aktördür. Seyirciler ona hem şaşkınlıkla, hem korkuyla bakmaktadır. O da, birinci vuruştan önce âdet olduğu üzere, “Dayan; yakıyorum!.” sözlerini bağırırken zevk almıyor değildir herhalde... İnsan kişiliğinin ne dereceye kadar bozulabileceği güç düşünülebilir!

Hastaneye gelişimin ilk günlerinde tutukluların bu hikâyelerini can kulağıyla dinliyordum. Sırtüstü yatmaktan hepimizin canı sıkılıyordu. Günler hep birbirine benziyordu. Sabahları doktorların viziteleriyle, hemen arkasından gelen yemekle şöyle böyle oyalanıyorduk. Bir örnek hayatımızda yemek faslı şüphesiz bir eğlenceydi. Yemekler başka başka, herkesin hastalığına göreydi. Bazılarına, içinde tahıl bulunan bir çorba, diğerlerine yalnız lapa, öbürlerine irmik lapası çıkıyordu. Hele irmik lapasının pek çok isteklisi vardı. Tutuklular, yatakta kibarlaşıyorlar; pisboğaz oluyorlardı.

İyileşmeye başlayanlar sağlamlara tutukluların “öküz” dedikleri bir parça sövüş verilirdi. Ama en iyi yemek iskorpit hastalarına çıkardı: Soğan, Moskova kökü gibi şeylerle piyazlanmış et; bazen da bir kadeh votka... Esmer, yan beyaz çeşitleri olan oldukça iyi, pişkin ekmek de hastalığa göre verilirdi.

Yemeklerin seçiminde bu kadar titizlik gösterilmesi hastaları sadece güldürürdü. Şüphesiz, bazı hastalıkta zaten insanın canı bir şey çekmezdi. Ama iştahı olanlar, canlarının istediğini yiyebiliyordu. Bunu, aralarında değiş tokuş yaparak sağlıyorlardı. Böylelikle belli bir hasta için verilmiş yemek, başka bir hastaya gidiyordu. Kendilerine hafif yemek çıkmış hastalar et veya iskorpitlilerin yemeğini satın alıyorlardı. Yine belli hastalara verilen kvas ve hastane birasını da cebinde parası olan içebilirdi. Kiminin ikişer yemek yediği olurdu. Tayınlar, eldende parayla satılırdı. Et yemeklerinin fiyatı oldukça yüksek, kâğıt parayla beş kapikti. Koğuşumuzda yemek satacak kimse bulunmadığı Zambian hizmetliyi öteki tutuklu; koğuşuna yollardık. Oradan da iş çıkmazsa, askeri veya kendi deyimimizle “serbest” koğuşlara başvururduk. Burada her zaman yemek bulunurdu. Yemeğini satanlar kuru ekmeğe kalırlardı. Ama böylece para kazanırlardı. Genel olarak herkes züğürttü. Ama elinde birkaç kuruşu olanlar çarşıdan kalaç, tatlı gibi şeyler aldırabilirlerdi. Hizmetlilerimiz bunu hiçbir çıkar gözetmeden yaparlardı.

Yemekten sonraki zaman, en tatsız, en can sıkıcı zamandı. Yeni bir hastanın, hele kimsenin tanımadığı’ birisinin gelmesi; çoğu zaman bir hareket uyandırıyordu. Herkes onunla ilgileniyor; kim olduğunu, neci olduğunu, nasıl, nereden, niçin geldiğini anlamaya çalışıyordu. En çok merak uyandıranlar, sürgüne gidenlerdi. Bunların mutlaka anlatacak bir şeyleri, serüvenleri olurdu. Bununla birlikte hiçbir zaman, kişisel, gizli işlerinden söz etmezlerdi. Zaten bu konuya tutuklu açmadıkça dokunmak âdet değildi. En çok nereden geldiği, kafile arkadaşları, yolun nasıl olduğu, nereye gidecekleri sorulurdu. Anlatanın sözlerinin dinleyenlerde kendi geçmişleriyle ilgili anılar uyandırdığı olurdu. O zaman onlar sürgüne gidişlerini, kafilelerini, ceza subaylarını, kafile amirlerini anlatmaya başlarlardı.

Değnek cezası yiyenler de bu zamanda, yani akşama doğru gelirlerdi. Demin de söylediğim gibi onların gelmesi topluluk için önemli bir olaydı. Ama her Tanrı’nın günü böyle biri çıkmazdı ya... İşte o günler pek sönük geçerdi. Koğuştaki herkeste birbirinden iyice bıkmış bir durum görülür, hatta kavgaya tutuşanlar bile olurdu.

Bizimkiler, gözaltı edilmek üzere gönderilen delilerin gelişine bile seviniyorlardı. Cezadan kurtulmak amacıyla deli taklidi yapanlara pek az da olsa rastlanırdı. Ama bunların çoğu yakayı ele verir, daha doğrusu kendileri bundan vazgeçerlerdi. Böylece bir tutuklu iki üç gün yaptığı maskaralıktan sonra birdenbire durup dururken akıllanır, uslanır; somurtarak taburcu olmayı istemeye başlardı. Ne tutuklular ne de doktorlar bir iki gün önce yaptığı şarlatanlıkları yüzüne vurarak ona sitem etmezler, onu kızdırmazlardı. Sessizce taburcu edilirdi. İki üç gün sonra tutuklu, cezasını yiyip bize yeniden gelirdi. Ama, bu gibi olaylara genel olarak pek az rastlanırdı. Gözaltı edilmek için getirilen asıl deliler ise, bütün koğuş için tam bir bela oluyordu. Erler bazı neşeli, zevzekçe bağırıp şarkı söyleyen, oynayan delileri adeta sevinçle karşılıyorlardı. Karşılarında kırıtan adama bakarak,

– Ömür herif vesselam... deyip duruyorlardı.

Ama ben bu zavallılara acı duyarak bakıyordum. Delilere hiçbir zaman ilgisiz kalamıyordum.

Bununla birlikte bize getirilen ve kahkahalarla karşılanan delinin durmadan kırıtmaları, türlü türlü delice halleri herkesi çok çabuk bıktırıyordu. Bir iki gün sonra dayanılmaz bir hal alıyordu. Bir tanesi üç hafta kadar aramızda kaldı; koğuşta duramaz olduk. Aksi gibi, o aralık bir deli daha getirdiler. Bu gelen, üzerimde büyük bir etki bırakmıştı. Bu olay sürgün hayatımın üçüncü yılına raslar.

Hapishane hayatımın ilk yılında, daha doğrusu ilk aylarında bir ocakçı kafilesiyle birlikte tuğla taşıma göreviyle iki verst uzaklıktaki tuğla fabrikasına gidip geliyordum. Önümüzdeki yaz tuğla yapımı için ocaklar onarılacaktı.

Bir sabah fabrikada M. ve B., beni fabrika gözcüsü çavuş Ostrojskiy ile tanıştırmışlardı.

Ostrojskiy altmış yaşında, uzun boylu, vücudu ince kemikli, sevimli; hatta heybetli yüzlü ihtiyar bir Polonyalı idi. Sibirya’da uzun zamandan beri hizmette idi. Halktan olduğu, 1830 ordusunda olarak er bulunduğu halde, M. ile B. onu sever, sayarlardı. Ostrojskiy, zamanın büyük kısmını katolik İncil’ini okumakla geçirirdi.

Görüşmelerimiz sırasında pek tatlı, pek akıllıca konuştuğunu, meraklı şeyler anlattığını hiç unutmam. Bakışları sevimli, içtendi. O zamandan beri iki yıl onu hiç görmemiştim. Ancak ne olduğunu bilmediğim bir suçtan dolayı yargılandığını işitmiştim. İşte o gün, birdenbire, koğuşumuza deli olarak getirildiğini gördüm.

Ostrojskiy koğuşa gelir gelmez haykıra haykıra, kahkahalar atarak, müstehcen hareketler yapmaya, Karnarinskaya oynamaya başladı. Üç gün sonra hepimiz ondan yaka silkiyorduk. Dalaşıyor, dövüşüyor, nâra atıyor; gece gündüz demeden boyuna şarkı söylüyordu. İkide bir öyle çirkin hareketler yapıyordu ki herkesin midesi bulanıyordu. Kimseden korkusu yoktu. Ona deli gömleği giydiriyorlardı. Ama o zaman daha çok huysuzlanıyordu. Hoş gömleksizken de aşağı yukarı herkesle kavga dövüş etmekten geri kaldığı yoktu. Üç hafta içinde birkaç kere, bütün koğuş kalkarak hep bir ağızdan başhekime şu püsküllü belayı öteki tutuklu koğuşuna kaldırması için yalvardık. Oradakiler de bir iki gün sonra, onun yine bize gönderilmesi için yalvardılar. O sırada delimiz ikileştiği için iki koğuş bunları değiş tokuş edip duruyorduk. Heriflerin ikisi de birbirinden beterdi. Ancak temelli geri götürdükleri zaman rahat nefes alabildik.

Tuhaf bir deli daha hatırlıyorum. Bir yaz günü getirdiler. Sağlıklı, çolpa kılıklı; kırk beş yaşlarında bir herifti. Küçücük, kırmızı gözleri çiçek bozuğu yüzünün şişkinliğinde kayboluyordu. Çok kederli, asık suratlıydı. Yanımdaki karyola yerleşti. Sessiz bir adamdı. Kimseyle konuşmuyor, bir şey düşünüyormuş gibi oturuyordu. Ortalık henüz kararıyordu. Bizimki birdenbire bana döndü. Sonra durup dururken, hiçbir giriş yapmaksızın, ama olağanüstü bir sır açıyormuş gibi konuşmaya başladı. Bugünlerde ona iki bin sopa çıkacakmış... Ama albay G.nin kızı onu koruduğu için dayağı atlatıyormuş.

Adamın yüzüne şaşkınlıkla baktım, bana, bu durumda albayın kızı hiçbir şey yapamazdı. Henüz bir şeyden haberim yoktu da... Çünkü herifi deli olarak değil, sıradan bir hasta gibi getirmişlerdi. Ona, hastalığının ne olduğunu sordum. Buraya niçin getirildiğini bilmediğini, sağlığının büsbütün yerinde olduğunu söyledi. Hem albayın kızı ona aşıkmış. On on beş gün önce karakolun önünden albayla geçiyormuş; nasılsa, pencerenin parmaklıkları arasından bakıvermiş. Albayın kızı onu görür görmez âşık olmuş. Ondan sonra kız, çeşitli sebeplere üç kere karakola gelmiş, ilk defa babasıyla birlikte, orada nöbetçi subayı olan kardeşine gelmiş. İkinci gelişinde annesiyle birlikte bağışlar dağıtmışlar. Kız, önünden geçerken kulağına, onu sevdiğini, kurtaracağını fısıldamış...

Sadece zavallı dengesiz kafasından doğan saçmaları öyle uzun uzun anlatıyordu ki, insanın tuhafına gidiyordu doğrusu. Cezadan kurtulacağına sarsılmaz bir inancı vardı. Kibar genç kızın ona delice âşık olduğundan kesin bir dille, tabii bir şeymiş gibi söz ediyordu. Onu cezadan kurtarması bir yana; genç bir kızın elli yaşında, kederli, somurtkan, çirkin suratlı bir herife âşık olması da pek anlamsızdı. Ceza korkusu ile bu ürkek ruh, ne garip bir durum almıştı.

Belki adamcağız gerçekten birisini penceresinden görmüştü. Böylece, dimağında duyduğu müthiş korkunun hazırladığı, saatten saate gelişen dengesizlik birdenbire delilik halini alıvermişti. Hayatı boyunca kibar kızları belki bir kez olsun aklına getirmeyen bu zavallı er, durup dururken koca bir aşk romanı uydurdu, buna bir kurtuluş çaresi diye sarıldı.

Anlattıklarını ses çıkarmadan dinledim. Sonra kendisinden öbür tutuklulara söz ettim. Ötekiler onu merakla sorguya çekmeye başlayınca, utanarak sustu. Ertesi gün viziteye gelen doktorun uzun boylu sorularına, hiçbir hastalığı olmadığı yolunda cevaplar verdi. Muayenede de aynı şeyi gösterdiği için adamı taburcu ettiler. Kâğıdına “iyidir” yazıldığını, doktorlar koğuştan çıktıktan sonra öğrendik. Artık bizim de doktorlara onun durumu hakkında bilgi vermemize imkân yoktu. Hem kendimiz de o zaman bu konu üzerinde pek kesin bir şey söyleyemezdik. Bütün suç, adamcağızı bize sıradan bir hastaymış gibi, durumu üzerinde bir açıklama yapmaksızın gönderen yöneticilerdeydi. O aralık nasılsa bir icmal daha yapıldı. Belki de onu yollayanlar henüz deliliğinden emin değildiler; şuradan buradan çıkan söylentiler üzerine, deneme tarzından göndermişlerdi. Her ne hal ise zavallıyı iki gün sonra dayak cezasına çıkardılar. O da, buna galiba, o kadar şaşmıştı ki, son dakikaya kadar cezalandırılacağına bir türlü inanmamış, sıralardan geçirilirken “İmdat!” diye haykırmaya başlamış.

Hastaneye getirilince, bu defa, koğuşumuzda boş yatak olmadığı için, öteki tutuklu koğuşuna yatırıldı. Sorduğum zaman, sekiz gün içinde kimseyle konuşmadığını, utangaç, çok üzüntülü olduğunu öğrendim. Sonra, sırtı iyileşince, bilmediğim bir yere gönderildi, artık onun için bir şey duymadım.

Hastanın tedavi metoduna, verilen ilaçlara gelince; gördüğüme göre, hafif hastaların ne doktor sözü dinledikleri, ne de verilen ilaçları aldıkları vardı. Ama ağır hastalarla genel olarak, gerçek hastalar, tedavi görmekten pek hoşlanıyorlar, verilen şuruplarla, tozları saati saatine yutuyorlardı. En gözde ilaçlar, dıştan kullanılanlardı. Vantuz, sülük, lapa, hacamat, basit halkın candan inandığı, her zaman seve seve kullandığı ilaçlardı.

Hastalarımızda gördüğüm garip bir hal ilgimi çekti. Sopa, değnek dayağının korkunç acılarına büyük sabırla katlanan bu insanlar, vantuz çekilirken çoğu zaman yakınıyor, nazlanıyor, hatta inliyorlardı. O kadar nazikleşiyorlar mıydı, yoksa bu, bir çeşit züppelik miydi? Doğrusu bir türlü anlayamadım. Bununla birlikte bizim vantuzlarımız, sıradan vantuzlardan pek farklı şeylerdi. Deri yarmak için kullanılan aleti, sağlık çavuşu fi tarihinde kayıp mı etmiş, bozmuş muydu, yoksa alet kendiliğinden mi bozulmuştu, her ne hal ise, bu alet şimdi yoktu, hastanın derisi bunun yerine küçük neşterle yarılıyordu. Her vantuz için on iki yarık açılıyordu. Bunlar özel aletle yapılırken hasta hiç acı duymazdı. Küçücük on iki bıçak, birden, acı duyurmadan deriyi çiziverirdi. Ama neşterle yarmak hiç de böyle değildi. Neşter, vantuza oranla yavaş kestiği için, acısı adamakıllı duyulurdu. On vantuza göre, yüz yirmi yarık yapılacağından, bu acı o oranda artıyordu. Bunu ben de denemiştim. Gerçekten, hem acı verici, hem sıkıcı oluyordu. Ama yine de kendimi tutup inlememi tutamayacağım kadar değil.

Bazen, adeta güleceğim gelirdi. Bakarsın, çam yarması gibi sapasağlam bir herif, kıvranıp dırlanmaya başlar. Bu hal, ciddi işlerde güçlü, sakin huylu bir adamın, evde, boş zamanında sıkılıp aksileşmesine, verilen yemekleri beğenmemesine, herkesle çekişmesine benziyordu. Bu gibiler, her şeyde bir terslik görür; herkes onu kızdırır, üzer. Yani böyle baylara rahat batmıştır. Böylelerine halk arasında da rastlanır. Cezaevimizde geçirdiğimiz ortak hayatımızda ise bu gibilere pek sık rastlanırdı. Koğuştakilerden kimi böyle bir nazlı bebeğe takılıp alay eder, kimi de adamı küfre boğardı. Bunun üzerine o da, sanki susmak için bunları bekliyormuş gibi hemen sesini kesiverirdi.

Bu gibi nazlanmalar karşısında hele Ustyantzev ifrit oluyor, böyle adamlarla çatışmak için hep fırsat arıyordu. Zaten hiçbir dalaşma fırsatını kaçırdığı yoktu ya!.. Dalaşma Ustyantzev için hem zevk, hem ihtiyaçtı. Bunun sebebi kısmen hastalığı, kısmen de kalın kafalılığıydı. Önce ciddi, donuk bakışlarını karşısındakine diker, sonra da sakin, kandırıcı bir sesle akıl vermeye başlardı. Mübarek her şeye de karışırdı! Sanki onu, koğuşumuzda düzenin, genel ahlak kurallarına aykırı işler yapılmamasının sağlanması işiyle görevlendirmişlerdi... Mahkûmlar onun için gülerek,

– Her şeye burnunu sokar! derlerdi. Bununla birlikte ona acıyorlar, kendisiyle kavga etmekten kaçınıyorlardı. Çoğu zaman, gülüp geçmekle yetinirlerdi:

– Şu gevezeye de bak! Boyundan büyük laf ediyor.

– Neden geveze olsun ? Neşterden korkan bir herife de saygı göstermeli? Gülü seven, dikenine katlanır. Biraz dişini sıksın yani...

– İyi, ama birader, bunun tasası sana mı düştü? Tutuklulardan bir başkası söze karışıyor,

– Boynuzlar bir şey değil; ben denedim, diyordu. Kötü olan, biri tarafından kulağının çekilmesi... Hepsi güldüler.

– Seninkileri çektiler galiba...

– Ne sandın ya, elbette çektiler!

– Boşuna değil, kulakların uzayıp dikleşmiş...

Şapkin adındaki bu tutuklunun, gerçekten upuzun, dimdik kulakları vardı. Serserilerdendi. Henüz genç, eli işe yatkın, sessiz bir çocuktu. Sözlerindeki gizli komiklik, öykülerine bir hoşluk veriyordu.

Ustyantzev, deminki sözünden ötürü Şapkin’e öfkeli öfkeli çıkıştı:

– İşim yok da, seni kulaklarından çektiler mi çekmediler mi düşüneceğim demek? Bunun için ne diye kafa yorayım, et kafalı herif?

Oysa Şapkin, sözünü ona değil, ortaya söylemişti; karşılık vermedi, dönüp bakmadı bile. Birisi,

– Kim çekti? diye sordu.

– Kim mi? Emniyet müdürü, kim olacak! Serserilik ediyordum. K. ye geldik, iki kişiydik. Bir ben, bir de Lâkapsız Yefim diye bir serseri daha... Yolda, Tolmina köyünde, köylünün birinin evinde biraz iş gördük... Oralarda Tolmina adında bir köyceğiz var da... Neyse, sonra K. ye vardık. Şuradan da bir iki şey araklayıp hemen kirişi kırsak, diyorduk. Bilirsiniz tavırların verdiği özgürlük havası şehirde pek bulunmaz. Eh, bizse altın kafeste olsak, yine, “Ah vatanım!” diyenlerdeniz; şuradan kısa zamanda hayırlısıyla tüyebilsek,” diye düşünüyorduk. Önce bir meyhaneye daldık. Çok geçmeden yanımızda hırpaninin biri belirdi. Kılığından Alman’a benziyordu. Herifte üst baş perişan mı perişan. Derken,

– İzninizle bir şey sorayım size, dedi. Kimliğiniz var mı?

– Hayır, yok; cevabını verdik.

– Güzel! Biz de sizdeniz. Şurada iki de dostum var, onlar da General Kukuşkin’in hizmetinde çalışıyorlar, izninizle bir şey rica edeceğim. Biz burada açıldık. Ellimize henüz para da geçmedi... Yarım şişecik alıverirseniz çok sevineceğiz...

– Hay hay! Memnunlukla, dedik.

Eh, içtik. Onlar da bize soyulacak bir yer, yani uzmanlık alanımıza göre bir iş gösterdiler. Şehrin kenarında bir ev vardı, içinde zengin bir yerli oturuyordu. Herifin, kıyamet kadar malı vardı. Gece onu yoklamaya karar verdik. Ama o gece, beşimiz de herifin evinde enselenmeyelim mi? Önce karakola; oradan da doğruca emniyet müdürüne. Herif, “Onları kendim sorguya çekeceğim”, demiş. Baktık, elinde bir tütün çubuğu, çıkageldi. Arkasından da, çay fincanını getiriyorlar... Kendisi iriyarı bir herif, sakallı... Oturdu. Bizden başka üç kopuk daha getirdiler. Şu serseri milleti yok mu, çocuklar, bunlara hiç akıl ermez doğrusu. Heriflerde kafa diye bir şey yoktur. Kellesine kazık çaksan, her şeyi unutmuştur, tek bir şey bilmez...

Müdür önce bana, “Kimsin sen?” diye sordu. Sesi, bir fıçıdan çıkıyormuş gibi uğulduyordu. Ben de, tabii, herkesin verdiği cevabı yapıştırıyorum: “Hiçbir şey hatırlamıyorum beyefendi, her şeyi unuttum...”

– Sen hele dur, dedi. Seninle ayrıca konuşuruz. Hem seni gözüm ısırıyor.

Hem söylüyor, hem de yukarıdan aşağıya süzüyordu beni. Halbuki ben onu ömrümde görmüş değildim. Başka birine,

– Sen kimsin? diye sordu.

– Tüyen, beyefendi.

– Demek, adın Tüyen, ha?

– Öyle, beyefendi.

– Pekâlâ; sen, Tüyen... Ya sen? (Üçüncüsüne soruyordu.)

– Ardındaki, beyefendi.

– Adın ne, onu soruyorum!

– Adım, Ardındaki, beyefendi.

– Hangi teres verdi sana bu adı?

– İyiliksever insanlar verdiler, beyefendi. Siz de bilirsiniz ya, dünyada iyi insanlar pek çoktur...

– Kimmiş o iyi insanlar?

– Unutuverdim beyefendi, kusuruma bakmayın.

– Her şeyi unuttun demek ki...

– Her şeyi unuttum, beyefendi.

– Anan baban vardı herhalde. Bari onlan hatırlıyor musun?

– Herhalde vardı, beyefendi. Ama onlar da aklımdan çıktı... Belki anam babam da vardı beyefendi.

– Nerede oturuyordun şimdiye kadar?

– Ormanda, beyefendi.

– Hep ormanda mı?

– Hep ormanda...

– Ya kışın?

– Kışı görmedim, beyefendi mi?

– Senin adın ne bakayım?

– Balta, beyefendi.

– Ya senin?..

– Açıkgöz, beyefendi.

– Sen?

– Keskin, beyefendi...

– Hepiniz de hiçbir şey hatırlamıyorsunuz, değil mi?

– Hiçbir şey hatırlamıyoruz, beyefendi.

Gülmeye başladı. Ötekiler de ona bakıp sırıtıyorlardı. Ama bu bir düşeşti canım. Bazen tam sırıtırken, ağzının ortasına bir tane yemen de mümkün; herifin keyfine bağlı...

– Götürün bunları cezaevine, dedi. Onlarla sonra uğraşırım. Sen de, (bana söylüyordu) burada kal. Gel buraya! Otur.

Baktım, masa, kâğıt, kalem... “Ne yapacak acaba?” diye düşündüm.

– Otur şu sandalyeye, dedi. Al kalemi, yaz. Kendisi de kulağımın birine yapıştığı gibi çekmeye başladı. Adama, şeytana bakan bir papaz gibi bakıyordum.

– Bilmiyorum, beyefendi, dedim.

– Yaz!

– Acıyın, beyefendi!..

– Yaz. Bildiğin kadar yaz bakalım!

Ama kulağımı da boyuna çekiyor, çekiyordu... Üstelik bir de kıvırıvermez mi? Namusum hakkı için çocuklar, üç yüz değnek attırsaydı, daha kolay gelecekti bana! Gözlerimden kıvılcımlar saçıldı. O ise, “yaz” diyor, ağzından başka laf çıkmıyordu.

– Çıldırmış mı bu herif?

– Değil, çıldırmamıştı. Tam da o sırada yazıcının biri bir dolap çevirip devlet parasından epeyce bir kısmını cebine indirmiş... Sonra da ortadan kaybolmuştu. Onun da kulakları dikmiş. Tabii, her yere haber gönderiliyor. İşte müdürün de beni sorguya çekip, yazı bilip bilmediğimi öğrenmek istemesi, biçimim, o herifin biçimine benzediği içindi.

– Amma da iş ha!.. Acıdı mı ülen?

– Seksen kere mi söyleyelim; imanımızı gevretti, dedik ya!

Her yandan bir kahkaha koptu:

– E, yazabildin mi bari?

– Yazı kim, ben kim birader... Kalemi kâğıt üzerinde sürtüp durdum. O da vazgeçti. Suratımı beş on şaplakla okşadı. Böylelikle kodesi boyladık işte.

– Senin yazıdan filan anladığın var mı?

– Eskiden bilirdik, ama kalem kullanılmaya başlayınca yazamaz olduk...

İşte bazen, bu çeşit işlerle, daha doğrusu, gevezelikle zamanımızı öldürüp duruyorduk. Aman Tanrım! O ne can sıkıntısıydı! Günler uzun, boğucu, monotondu. Bir kitap olsaydı bari. Oysa ben, hele ilk zamanda, arada bir hasta olarak, ama çoğu zaman sadece yatmak üzere cezaevinden uzaklaşmak için hastaneye giderdim. Çünkü cezaevi daha beterdi. Orası kinle, düşmanlıkla, kavga ile kıskançlıkla; soyluları, yani bizleri sürekli haksız yere çekiştirenlerle, kızgın, ürkütücü yüzlerle doluydu. Ama burada, hastanede, herkes aynı durumdaydı; daha arkadaşça geçiniliyordu.

Akşamları mumlar yanarken, gecenin ilk saatlerinde içimize korkunç bir gariplik çöküyordu. Erken yatılıyordu. Uzaktan, kapının yanında, parlak bir nokta halinde kör bir kandil ışıldıyor. Bizim köşe, yan karanlık haldedir... Koğuş havasız, her yanını pis bir koku kaplamış... Bakarsın, birisi bir türlü uyuyamıyor. Kalkar; yatağının içinde, takkeli başını göğsüne sarkıtarak, bir şey düşünüyormuş gibi, bir buçuk saat öylece oturur. Sen de ona bir saat kadar bakarak, zaman öldürmek için, adamcağızın neler düşündüğünü anlamaya çalışırsın. Ya da hayal kurmaya, geçmişini hatırlamaya başlarsın. Hayalinde zengin, parlak tablolar belirir. Başka zaman, şimdiki, gibi anamayacağın, duyamayacağın bir sürü düşünce aklına gelir. Bazen de ilerisi için birtakım tahminler yürütürsün. Cezaevinden nasıl çıkacaksın; ülkene yine kavuşabilecek misin? Düşündükçe ruhunda türlü ümitler canlanır. Bazı defa uyuyabilmek için, “Bir, iki, üç...” diye saymaya koyulursun. Benim böylece uyuyamadan bazen üç bine kadar saydığım olurdu.

İşte birisi kıpırdanıyor... Ustyantzev, tam bir veremli öksürüğüyle öksürmeye başlıyor, sonra hafif hafif inliyor. Her iniltisini, “Tanrım Sen günahlarımı bağışla!” diye mırıldanarak tamamlıyor. Bu hasta, çatlak, iniltili ses, ortalığı kaplamış sessizlik içinde öyle tuhaf geliyor ki! Bakarsın, bir başka köşede de birkaç uyuyamayan çıkar; yattıkları yerden konuşmaktalar. Birisi, geçmişten bir anısını canlandırır. Serserilik zamanlarından, çocuklarıyla karısından, eski düzenden söz eder. Uzaktan gelen bu fısıltılardan, bütün bu anlatılanların, bir daha dönmeyecek şeyler olduğunu, anlatanın da o hayattan, bütün ekmekten kesilmiş bir dilim gibi, ayrıldığını duyarsın. Arkadaşı onu sessiz sessiz dinlemektedir. Bütün koğuşta sadece hafif, bir örnek fısıltılar işitilir; tıpkı uzaklardaki bir suyun şırıldaması gibi...

Bir kez, uzun bir kış gecesinde bir öykü dinlemiştim. Bunu önceleri, korkunç bir rüya sanmıştım. Sanki ateşler içinde geçirdiğim bir karabasandı bu...

13. BÖLÜM

Akulka’nın Kocası

Gece epey ilerlemişti. Saat on ikiye geliyordu. Bir aralık dalmış ama birden, uyanmıştım. Uzakta duran idare kandilinin ufacık kör ışığı koğuşu zar zor aydınlatıyordu. Hemen herkes uyuyordu. Ustyantzev bile uyanık değildi. Koğuşun sessizliği içinde, ağır, yorucu soluyuşu, her solukta boğazına toplanmış balgamın horultusu duyulmaktaydı.

Birdenbire uzaktan, dehlizden, nöbet değiştirmeye gelen erlerin ayak sesleri yansıdı, tüfek dipçiğinin yere çarpmasından çıkan bir ses duyuldu. Koğuşun kapısı açıldı. Onbaşı, yere usulca basarak, hastaları saydı. Bir dakika sonra koğuşu tekrar kapattılar. Nöbetçi değiştirildi, devriye gitti, deminki sessizlik yine ortalığı kapladı. Ancak o zaman solda, benden pek uzak olmayan bir yerde iki kişinin uyumadığını, aralarında fısıldaştıklarını anladım. Bu, koğuşlarda pek sık olurdu. Günlerce, aylarca yan yana yatıp birbirleriyle bir çift söz etmemişken, sonra nedense birdenbire, gecenin böyle kışkırtıcı bir saatinde konuşmaya başlarlardı. Artık ondan sonra da birbirine karşılıklı, neleri var, neleri yoksa dökerlerdi.

Bunlar, sohbetlerine epey erkenden başlamışlardı galiba. Başlangıcı kaçırmıştım. Şimdi bile her şeyi iyice duyamıyordum. Ama yavaş yavaş kulağım alıştı, söylediklerini bir bir anlamaya başladım. Uyuyamıyordum. Dinlenmekten başka ne yapabilirdim ki?

Tutuklulardan biri, yarı yatmış yan oturmuş bir durumda, başını kaldırmış, boynunu arkadaşına doğru uzatarak coşkun coşkun anlatıyordu. Hararetlenip heyecanlandığı belliydi. Anlatmak ihtiyacıyla yanıp tutuşuyordu. Dinleyen, somurtmuş, kayıtsız bir tavırla ayaklarını uzatarak yatağında oturmuştu. Arada bir, cevap olarak veya anlatana ilgisini göstermek için bir şeyler mırıldanıyordu. Ama bunu içten değil de, daha çok nezaketen yapıyor gibiydi, ikide bir, boynuzdan çıkardığı enfiyeyi burnuna dolduruyordu. Bu adam, iyileştirme bölüğünden er Çerevin’di. Elli yaşlarında, asık suratlı birçok bilmiş; onuruna pek düşkün bir aptaldı. Öyküyü anlatansa, henüz genç, otuz yaşlarında, dikimevinde çalışan sivil tutuklumuz Şişkov’du. O zamana kadar onunla hiç ilgilenmemiştim. Hatta sonraları da cezaevi hayatım devamınca onunla ilgilenmek hevesini hiç duymadım. Boş herifin, deli bozuğun biriydi. Bazen bakarsın, hiç konuşmaz, kimseye sokulmaz; tavırları, durumu kabalaşır, haftalarca ağzım açmaz. Bazen da durup dururken dedikodu etmeye başlar, sebepsiz yere köpürür; kışladan kışlaya mekik dokur, heberleri yetiştirir, fitler, bir hiç yüzünden başına türlü işler açar. Ancak tutuklular ona temiz bir dayak çektikten sonra bizim Şişkov’un çenesi kısılır.

Cılız, korkakçaydı. Herkes ona tepeden bakardı. Ufak tefek, zayıfça bir adamdı. Gözleri bazen fıldır fıldır döner, bazen da bön bir bakışla dalıverirdi. Bir şey anlatmaya kalkışsa, söze heyecanla, hararetle başlar, elini kolunu sallayarak konuşurdu. Ama birdenbire, ya sözünü keser, ya başka bir konuya geçiverirdi. Hem öyle uzun anlatırdı ki, asıl ne söylemek istediğini kendisi de unuturdu. Sık sık kavga ederdi. Kavga sırasında, karşısında suçlu olan adama sitem ederken, o kadar candan konuşurdu ki, nerdeyse ağlıyor gibi olurdu. Oldukça iyi balalayka çalar, bunu pek severdi. Bayram günlerinde oynardı bile. Oyunu da çok güzeldi. Ona bir şey yaptırmak pek kolaydı. Bunu, fazla uysal olduğundan değil, ille herkesle arkadaş olmak istediği için, arkadaşlık gereği, kalp kırmamak hevesiyle seve seve yapardı.

Uzun zaman neler anlattığını bir türlü anlayamadım. Hem başlarda, asıl konudan ayrılıp, başka şeylere dalmıştı galiba... Cerevin’in, kendi öyküsüne hiç aldırış etmediğini anlıyordu. Ama ihtimal ki kendisini, özellikle, karşısındakinin dikkat kesildiğine kandırmaya çalışıyordu, aksine inanmış olsaydı, pek üzüleceği belliydi.

Sözüne devam ediyordu:

– ... Çarşıya bir çıktı mı, herkes önünde eğiliyordu. Zengin olduğu her halinden belliydi.

– Ticaret mi yapıyordu?

– Evet, toptancıydı. Bizdeyse, şehir halkı arasında yoksulluk almış yürümüş. Hepimiz birbirimizden züğürdüz. Kadınlar, bostanları sulamak için ta nerelerden su taşırlardı. Canları çıkardı. Bazen, güzün bir şci pişirecek kadar bile yeşillik toplayamadıkları olurdu. O zaman da, ört ki ölem... Bu herifin ise toprağı çoktu, adam çalıştırıyordu. Üç yanaşması vardı. Ayrıca, kendi kovanlarından aldığı balı, türlü türlü hayvanları satıyordu. Doğrusu bizde herkes ona saygı gösterirdi. Çok da yaşlıydı, yaşı yetmişe varmıştı... Artık kemikleri ağırlaşmıştı. İriyarı, ak saçlı adamdı. Tilki kürküne bürünüp çarşıya çıktı mı, herkes onu saygıyla karşılardı. Bizimkiler adamı bir bakışta anlayıverirlerdi. “Günaydın Ankudin Trofimiç Baba!” diyenlere: “Günaydın!” diye cevap verirdi. Kimseyi unutmazdı. “Tanrı uzun ömür versin Ankudin Trofimiç” dileğinde bulunanlara, mesela, “İşlerin ne alemde?” diye sorardı. “Bizim işimiz nasıl olsun ki kömür gibi beyaz... Sen nasılsın baba?” “Biz de, iyi kötü, yaşıyoruz işte... Günâhlarımızla Tanrı’nın göğünü karartıp duruyoruz.” “Daha çok yaşayın Ankudin Trofimiç!..” Hiç kimseyi küçümsemezdi. Ağzını açtı mı, her sözü bir rubleye değerdi, oldukça iyi bir yorumcuydu. Okumuş adamdı. Hep din kitapları okurdu. Kocakarıyı karşısına alır, “Dinle de anla kadınım” der; bir yandan okur, bir yandan yorumlardı. Karısı da pek o kadar yaşlı değildi, ikinci karısıydı. Çocuğu olsun diye evlenmişti, ilk karısından olmamıştı da... İkincisinden, yani Marya Stepanovna’dan iki oğlu vardı; o zamanlar pek büyük değillerdi. Küçük Vasya, Ankudin Trofimiç altmış yaşındayken dünyaya gelmişti. Kızları Akulka da on sekizindeydi.

– Yani karın, değil mi?

– Dur; ondan önce sana Filka Morozov’un kepazeliklerini anlatacağım. Filka bir gün, Ankudin’e: “Artık benim paramı ver de ayrılalım,” diyor. “Ben senin ırgatın değilim. Dört yüz rublemi isterim. Artık seninle ortaklık edecek değilim. Akulka’nı da almayacağım. Kafam dumanlı şimdi. Zaten anam babam da öldü... Paraların altından girer üstünden çıkarım. Sonra da parayla, birisinin yerine askere giderim. On yıl sonra buraya, mareşal rütbesiyle gelirim.” Ankudin onun parasını veriyor; hesabını santimine kadar, tamamı tamamına ödüyor, Filka’nın babasıyla ortak ticaret yapıyorlardı da... Sonra da ona: “Yazık oldu sana oğlum; artık sen her şeyini yitirmiş, bitmiş bir adamsın!” diyor. Filka ise: “Bitmişim bitmemişim, bu benim bileceğim iş. Ama senden öğrenip öğreneceğim, ancak iğneyle kuyu kazmak değil mi?” diye cevap veriyor. “Sen, iki meteliği bile artırmak istiyorsun. Bir sürü abur cuburu, - bu da kazanda kaynar - diye toplamaktan başka bildiğin yok. Bana ise, böyle şeyler vız gelir, tırıs gider. Paranı biriktirip mezara, mı götüreceksin? Hem ben Akulka’nı da almayacağım. Alıp da ne yapacağım? Zaten onunla yatmış kalkmışım...”

Ankudin ona: “Sen, diyor, namuslu bir babayı, onun namuslu kızını ne hakla kepaze edebilirsin? Onunla, ne zaman yatıp kalktın, yılan, timsah herif?!” Hem söylüyor, hem tir tir titriyormuş. Filka bunu kendi anlatmıştı. O da: “Hem sizin Akulka yalnız bana değil, başka kimseye de varamayacak. Kimse onu almayacak...” diye cevap veriyor. “Mikita Grigoryiç de almayacak artık, çünkü şerefsiz bir kız o. Biz onunla ta sonbahardan beri birlikte yaşıyoruz. Şimdi artık yüz papel de versen, istemem. Dene istersen, çıkar yüz papel... Dünyada razı olmam!”

Sonra da oğlan işi öyle bir azıttı ki, görme! Ortalığı birbirine kattı, bütün şehir yerinden oynadı. Yanına bir sürü arkadaş topladı; para bol tabii... Üç ay kadar durmadan eğlendi. Elindekini son meteliğine kadar üfürdü. “Paralar suyunu çekince, evimi de, her şeyimi de okuturum. Sonra da ya aylıkla bir yere kapılanırım ya da başımı alıp serseriliğe giderim;” diyordu. Sabahtan akşama kadar sarhoştu. Çıngıraklı, çift atlı bir arabayla geziyordu. Kızlar da onu öyle bir seviyorlardı ki sorma! Gaydayı pek güzel çalardı kâfir.

– Demek herif, Akulka ile mercimeği fırına vermişti, ha?

– Dur, dinle. O sıralarda ben de babamı toprağa vermiştim. Anam da tatlı çörek yapıyordu. Ankudin’e hizmet ediyor, bununla geçiniyorduk işte. Sürünüyorduk daha doğrusu... Önceden, ormanın öte yanında kira ile toprağımız vardı; ekiyorduk. Ama babam öldükten sonra hepsini temizledik. Çünkü benim de kafamda kavak yelleri esmeye başlamıştı. Anamı döve döve elinden parayı alırdım.

– Anaya dayak atılır mı? Günah be.

– Bazı günler olurdu ki sabahtan akşama kadar zilzurna sarhoştum. Evimiz biraz çürüktü, ama yine de idare ederdi. Ne de olsa, kendi malımız. Yalnız içerisi tamtakırdı... Fareler cirit atıyordu. Haftalarca aç oturup eski çaput parçalarını çiğnediğimiz günler olurdu. Anam bana ağzına geleni söylüyordu, ama kulak asan kim. O zamanlar ben de Filka Morozov’dan ayrılamıyordum, birader. Sabahtan akşama kadar beraberdik. “Bana, hem gitara çal, hem de karşımda oyna,” diyordu. Yattığım yerden para atarım sana... Zengin bir adamım!” Yapmadığı kalmıyordu. Yalnız hırsızlıktan hoşlanmıyordu. “Ben hırsız değil, namuslu bir adamım,” diyordu.

Bir gün, “Hadi, dedi, Akulka’nın kapısına zift çalmaya gidelim. Varmasın Mikita Grigoryiç’e... istemiyorum. Bu, bana ksel tatlısından da tatlı geliyor.” Yaşlılar ise, Akulka’yı Mikita Grigoryiç’e öteden beri vermek istiyordu. Mikita da, ihtiyar bir adamdı. Duldu; gözlük takıyordu. Ticaretle uğraşırdı. Akulka hakkında dolaşan söylentileri duyunca niyetinden vazgeçti. “Bu bana çok büyük şerefsizlik olacak Ankudin Trofimiç,” demiş. “Hem de, şu yaşlı halimle evlenmeye pek de gönlüm yoktu.”

Neyse... Zili Akulka’nın kapısına zifti çaldık. Bu yüzden anasıyla babası kızı öldüresiye dövmüşler. Anası Marya Stepanovna, “Yaşatmayacağım onu!” diye bağırıyor; ihtiyar da, “Eski zaman, aziz patriklerimizin zamanı olsaydı, ben onu ocakta kıtır kıtır keserdim. Ama şimdi dünyada her şey, karanlık, her şey boş zaten,” diyormuş.

Bazen komşuların, Akulka’nın çığlıklarını sokaktan duydukları olurdu, ihtiyarlar, sabahtan akşama kadar kızın pestilini çıkarıyorlardı. Bizim Filka da, çarşının ortasında, avazı çıktığı kadar, “Yaman kızdır Akulka! Temiz geziyorsun, beyaz giyiyorsun, kimi seviyorsun Akulka...” diye bağırıyordu. “Ben onların burunlarını adamakıllı kırdım” diye ekliyordu.

İşte tam o sırada, bir gün, Akulka ile karşılaştım. Suya gidiyordu. Kızı görünce, “Bayanımıza saygılar!” dedikten sonra, “Temiz giyiniyorsun, kimden alıyorsun, kiminle yaşıyorsun...” diye haykırmayayım mı! Bunu der demez, kız, bana öyle bir baktı ki... Zaten iri gözleri; zayıflamış vücudunda büsbütün kocaman görünüyordu. O bana böyle bakınca, anası da, Akulka’nın benimle kırıştırdığını sanmış. Kapıdan, “Seni utanmaz, arlanmaz seni! Orada ne diye çene yarıştırıyorsun?” diye onu haşladı. O gün yine sopa yedi bizim kız. Anası olacak cadı karı bir dövmeye başladı mı, bir daha elinden bırakmıyordu. “Geberteceğim onu; artık kızım değildir!” deyip dövüyordu.

– Aynasızdı kız, desene...

– Dur, dinle amca. O zamanlar biz Filka ile boyuna içiyorduk. Bir gün anam yanıma geldi. Yatıyordum. “Leş gibi zıbarmaktan başka bir şey bilmezsin sen namussuz herif. Haydut oğlu haydut...” diye veriştirmeye başladı, “Şu Akulka’yı alsana, evlensene onunla. Onu şimdi sana bile sevine sevine verirler. Her şeyden başka, yalnız para olarak, üç yüz ruble verecekler.” Ben de, “Ama kız dünyaya kepaze oldu,” dedim. “Enayi,” dedi anam. “Nikâh her ayıbı örter. Ömrünün sonuna kadar sana karşı boynu eğik olur. Senin için daha iyi. Biz de, aldığımız paralarla işlerimizi yoluna koyarız. Zaten işlerimiz bozuk. Hem ben Marya Stepanovna ile konuştum bile. Beni öyle dinledi ki!”

Ben de anama dedim ki: “Ama mangiz isterim. Yirmi papeli tıkır tıkır masaya saysınlar, evlenirim.”

İster inan ister inanma, düğün gününe kadar kendime gelmemecesine içtim. Beri taraftan da Filka Morozov bana gözdağı verip duruyordu. Bir kere, “Hey, bana bak, Akulka’nın kocası! Senin kaburga kemiklerini çatır çatır kırarım. Karını da, keyfim isterse, her gece koynuma alırım;” dedi. Ben de, “Halt etmişsin sen köpoğlu!” cevabını verdim. Herif beni sokağın ortasında kepaze etti. Eve koştum. “Bir elli ruble daha versinler, yoksa evlenmem!” diye dayattım.

– Kızı veriyorlar mıydı sana?

– Bana mı? Neden vermesinler? Biz de şerefsiz insanlar değildik ki. Peder, son zamanda, yangından sonra düştü; yoksa onlardan zengindik biz. Ankudin bana, “Siz meteliğe kurşun atanlardansınız” diyordu, Ama ben, hemen, “Sizin de kapınıza az zift sürülmedi...” diye lafı ağzına tıkıyordum. “Çalım satıp durma, herif.” cevabını veriyordu. “Kızımın namussuzluğunu kanıtla bir kere. Herkesin dediğine ne bakıyorsun. Canın isterse... Zorlayan yok. Güle güle! Yalnız, peşin aldığın parayı geri ver”

O aralık Filka’dan iyice ayrıldım. Mitriy Bikov’la da, kendisini elaleme karşı kepaze edip yerin dibine geçireceğim diye haber saldım. Sonra da, düğüne kadar, göz açmadan zilzurna sarhoş gezdim birader. Ancak, kiliseye, nikâha gideceğimiz sırada ayıktım. Nikâhtan dönünce koltuğa oturttular bizi. Mitrofan Stepaniç, dayım yani, karşımıza geçti. “Eh, hadi, olan oldu. Şerefsizce bir iş ama sağlam oldu.” Bizim ihtiyar Ankudin de sarhoştu. Ağlamaya başladı. Gözyaşları sakalından aşağı akıp duruyordu. O sırada ben ne yaptım, biliyor musun? Cebime bir kırbaç yerleştiriverdim. Zaten düğünden önce hazırlamıştım. Kararımı vermiştim. Şu Akulka elime geçince adamakıllı ıslatacaktım. “Namussuzluk edip sonra da yalan dolanla kocaya varmak ne demekmiş öğreneceksin,” diyordum. Böylece herkes, benim hımbıl olmadığımı da görecekti.

– Öyle ya. Ona da ilerisi için, bir ders olsun.

– Sen de lafı kesmesene amca. Bizim memlekette gelin güvey hemen nikâhtan sonra gerdeğe götürülür. Konuklar da dışarıda içerler. Neyse... Bizi Akulka ile başbaşa bıraktılar. Korkudan beti benzi adamakıllı uçmuştu, yüzünde bir damla kan kalmamıştı. Sessiz bir kızdı. Hiç konuşmazdı. Hele, tuhaf değil mi, evinde dilsiz gibiydi. Eh, uzatmayalım. Kırbacımı cebimden çıkarıp yatağımızın altına koyup hazırladım. Oysa birader, kızcağız tertemiz, lekesiz çıkmaz mı?

– Vay canına!

– Tertemiz. Tam namuslu bir evden çıkabilecek namuslu bir kız... Böyle olduğu halde bu kadar acı çekmesi yakışık alır mıydı? Şu Filka Morozov ne hakla elaleme kepaze etmişti onu?..

– Öyle ya.

– Yataktan kalktığım gibi, ellerimi kavuşturup ayaklarına kapandım: “İki gözüm Akulka Kudinovna! Seni böyle bir kadın sandığım için bağışla benim budalalığımı. Bağışla şu alçak keratayı!” diyordum. O da, yatağın içine oturmuş, sadece bana bakıyordu. Sonra ellerini omuzlarıma koydu; gülüyordu... Bir yandan da gözlerinden yaşlar akıyor; hem ağlıyor, hem gülüyordu. İşte o zaman dışarı, ötekilerin yanına çıktım. “Eh, dedim, Filka Morozov bundan sonra karşıma çıkarsa, kendini ölmüş bilsin” İhtiyarlar da nasıl dua edeceklerini şaşırmışlardı. Anası, az kaldı kızının ayaklarına kapanacaktı, uluyup duruyordu. Kayınpeder de, “Bunu önceden bilmiş olsaydık, sana böyle mi koca alırdık, sevgili kızımız!” diye söyleniyordu. Ama düğünümüzden sonraki ilk pazar kiliseye gittiğimiz zaman, ikimize de diyecek yoktu. Başımda karagül bir şapka, sırtımda ince çuhadan bir kaftan vardı.

Plisten[3] kumaşlı bir şalvar giymiştim. O da, yeni bir tavşan kürkü takmış, başını ipekli bir başörtü ile bağlamıştı. Birbirimize yakışıyorduk doğrusu. Öyle bir giyiniyorduk ki alemin, baktıkça ağzı açık kalıyordu. Benim ne olduğum belli tabii. Ama Akulka da, övmek gibi olmasın, yabana atılacak kız değildi.

– Bu iyi işte...

– Sen dinle daha. Düğünümüzün ikinci günü sarhoş halimle konuklarımızı atlatıp kaçtım. Çarşının tam ortasına gidip, “Çağırın şu teres Filka Morozov’u! Getirin buraya keratayı!” diye bağırmaya başladım. Sarhoştum tabii. Ta Vlasovla’rın yanından üç kişi yaka paça eve götürdüler beni. Öte yandan şehir çalkanıp duruyor, kızlar çarşı da “Aman çocuklar, haberiniz var mı? Akulka namuslu çıkmış!” diye konuşuyorlardı. Bir süre sonra, bir toplulukta, Filka bana, “Karını bana satsana, böylece istediğin kadar para alır, içersin;” demez mi? “Bizim, Yaşka adında bir askerimiz vardı. Sadece bunun için evlenmişti. Karısıyla hiç yatmazdı, ama üç yıl sarhoş gezdi.” “Alçak herifin birisin,” cevabını verdim. “Sen de, deli, hımbılın birisin. Seni ayıkken evlendirmediler ki işin aslını anlayabilesin.” Eve gittim. Başladım bağırmaya: “Beni neden sarhoş evlendirdiniz?” diye tepiniyordum. Anam da oradaydı. Hemen beni kandırmaya kalktı. Dedim ki: “Senin kulaklarını altın sesi sağırlaştırmış anne. Getirin bana şu Akulka’yı!” Sonra başladım onu dövmeye. Dövdüm, dövdüm birader... Belki iki saat, kendim yere yıkılıncaya kadar... Üç hafta kadar yataktan kalkamadı. Çerevin, kayıtsızlıkla,

– Elbette, dedi. Onlara hele bir dayak atma da, seni öyle bir... Âşığıyla mı yakaladın onu yoksa?..

Şişkov, biraz durdu. Sonra, kendini zorluyormuşçasına:

– Yakalamasına yakalamadım. Ama pek gücüme gitmişti doğrusu. Milletin alayından burama gelmişti. Bütün bunların elebaşısı Filka idi elbette. “Senin karın, alemin eğlencesi...” diye alay ediyordu benimle. Bir gün bir çağrısına gitmiştik. Orada da bir açsın ağzını... “Bunun karısı,” dedi. “Yumuşak yürekli, kibar, terbiyeli, sözü sohbeti yerinde bir kadındır... Amma... Ulan! kapısına zift çaldığımızı ne çabuk da unuttun!” Ben, sarhoş, oturuyordum. Bunu söyledikten sonra kavradı saçlarımı. Yapıştığı gibi, çeke çeke kafamı yere kadar eğdi. “Oyna Akulka’nın kocası, oyna!” diye bağırıyordu. “Ben seni böyle saçlarından tutacağım, sen de oynayıp gönlümü eğlendireceksin!” “Alçak herifin tekisin!” diye ağzımı açacak oldum; bu sefer de “Dostlarımla evine gelip karın Akulka’ya keyfim istediği kadar sopa atacağım!” demesin mi? İster inan, ister inanma, o günden sonra, tam bir ay evden sokağa çıkamadım, “Ya gerçekten gelir de şerefimizi iki paralık ederse,” diye. Hem bir yandan da boyuna karımı dövüyordum...

– Sen de ne diye dövüyorsun? Alemin elini kolunu bağlarsın, ama dilini de bağlayamazsın ya birader. O kadar çok dövmek de doğru değil. Cezalandır, terbiyesini ver, ama sonra da yine gönlünü al. Karındır ne de olsa...

Şişkov bir süre sustu; sonra sözüne devam etti:

– Gücüme gidiyordu. Hem de elim alışmıştı bir kere. Bazı gün oluyordu ki sabahtan akşama kadar dövüyordum. Yok, eğri bastı, yok yan bastı diye... Dayak atmasam, adeta canım sıkılıyordu. O ise, sesini çıkarmadan oturur, pencereden bakar, ağlardı. Hep ağlardı... Ben de hem acıyor, hem dövüyordum. Onun yüzünden anamdan az mı laf işittim: “Alçak, hain, haydut bozması herif!” deyip duruyordu. Ben de, “İstersem, onu öldürürüm; kimse de karışamaz. Kandırıp da evlendirirken iyi miydi?” diye bağırıyordum. İlk başlarda yaşlı Ankudin işe karışmak istedi. Birkaç kere bize geldi: “Sen kim oluyorsun bakalım, bacaksız! Ayağını denk al, yoksa senin hakkından gelirim ben,” diye çattı. Sonraları o da vazgeçti.

Hele Marya Stepanovna büsbütün aşağıdan alıyordu. Bir gün geldi. Ağlayarak yalvarmaya başladı: “Senden bir ricam var İvan Semyoniç. Konu küçük, önemsiz; ama dileğim büyük. Dünyayı zindan ettiğin yetmez mi bize artık?” Önümde eğilip duruyordu. “Tanrı aşkına acı, bağışla onu! Kızıma kötü kişiler çamur attılar. Namuslu olarak aldığını kendin de bilirsin.” Ayaklarıma kapanıyor, ağlıyordu. Ben de karşısında, “Vız gelirsiniz bana! Dinleyemem sizi...” diye kurumlanıyordum. “Hepinize, canım ne isterse onu yaparım. Çünkü artık kendime sahip değilim. Filka Morozov’la da çok iyi arkadaş ve dost olduk.”

– Demek gene kafa kafaya vermiştiniz, ha?..

– Hiç ilgisi yok. Semtine uğradığım yoktu. Herif boyuna içiyordu. Varını yoğunu okutmuş; yerlilerden birinin büyük oğlu yerine askere gitmeye karar vermişti. Bizde, bunun gibi kiralanmış askerler, yerine gittikleri adamın evinde son güne kadar oturup istediklerini yaparlar. Bütün ev halkı da, yaptıklarına ses çıkarmadan katlanırdı. Hem giderken, paralarını tam olarak alırlardı. Oysa askere gidinceye kadar o adamın evinde altı ay oturdukları bile olurdu. “Oğlunuzun yerine asker oluyorum. Velinimetinizin! Yani... Hepiniz beni saymak zorundasınız; yoksa vazgeçiveririm” diyerek yapmadıklarını bırakmazlardı.

İşte bizim Filka da, yerine askere gittiği herifin evini altüst etti. Kızını koynuna almış; ev sahibini her gün yemekten sonra sakalından tutup tartaklamış... Keyfine diyecek yokmuş... Onun için her gün hamam yakılıyor, buhar ocak ateşine dökülen şaraptan çıkıyormuş. Hamama da yürüyerek gitmez, kadınlar kollarında taşırlarmış onu... Eğlentilerden eve dönüşünde bahçe kapısının önünde durup, “Kapıdan girmeyeceğim. Duvarda bir delik açın da oradan geçeyim,” diye bağırdığı olurdu. O zaman ona, gerçekten, duvarı yıkıp bir geçit açılır, o da, oradan geçerdi. Sonunda bu da bitti. Teslim zamanı geldi, çattı. Herifi güç halle ayılttılar. Halk sokaklara dökülmüştü. Öyle ya! Filka Morozov şubeye teslim edilecekti. O da, boyuna, sağa sola selamlar çakıyordu.

O sırada Akulka bostandan dönüyordu. Filka ile tam kapımızın önünde karşılaştılar. Herif onu görür görmez, “Dur!” diye haykırdı. Arabadan atladı, Akulka’ya, yerlere eğilerek bir selam çaktı. “Ruhum, şekerim, dedi. İki yıldır seni sevdim. Bak, şimdi mızıkayla askere götürüyorlar. Bağışla beni, namuslu babanın namuslu kızı, bağışla! Alçağım. Suçluyum sana karşı...” Sonra önünde bir kere daha eğildi. Akulka durdu. Önce irkilir gibi oldu. Sonra o da eğilerek “Sen de beni bağışla delikanlı. Sana karşı kinim yok,” dedi.

Ben, hemen arkasından, eve daldım: “Ne söyledin ona köpoğlu karı?” diye başladım. O da beni şöyle süzüp ne dese beğenirsin: “Ben onu artık dünyada her şeyden çok seviyorum!..”

– Vay canına!..

O gün akşama kadar onunla laf etmedim. Yalnız akşama doğru: “Akulka, artık seni öldüreceğim” dedim. Gece, bir türlü gözüme uyku girmedi. Susamıştım. Biraz kvas içeyim diye dışarı çıktım. Zaten ortalık ağarmaya başlamıştı. Yine içeriye girdim. “Hadi Akulka,” dedim. “Hazırlan artık, tarlaya gideceğiz.” Gideceğimizi anneme de söylemiştim. “Hah, bu iyi işte,” demişti. Hasat zamanı; oradaki yanaşmamız da hasta yatıyor galiba...”

Sessiz sessiz arabayı koştum. Bizim kasabanın bitiminde hemen orman başlar, on beş verst kadar sürer. Tarlamız bu ormanın arkasındaydı. Ormanda üç verst kadar yol aldıktan sonra, hayvanı durdurdum. “Kalk Akulka,” dedim. “Ecelin geldi artık.” Bana bakmaya başladı. Korkmuştu iyice. Karşıma dikilmiş, bir şey söylemeden duruyordu. “Bıktım senden,” dedim. “Duanı oku da...” Sonra, birdenbire, saçlarından yakalayıverdim. Halat gibi kalın, uzun saç örgülerini bileğime doladım, gövdesini iki yandan dizlerimle sıkıştırdım. Sonra cebimden bıçağı çıkardım, başını arkaya çekerek boğazından kaydırıverdim...

Birdenbire haykırdı, kan fışkırdı... Ben de bıçağımı atıverdim. Öne geçip kollarımla sardım onu. Yere yuvarlandık. Hâlâ kucağımdaydı. İki gözüm iki çeşme ağlıyordum. Hem o haykırıyordu, hem ben haykırıyordum... Çırpınıyordu kollarımda. Kan, fıskiyeden çıkıyormuş gibi fışkırıyordu. Yüzüm, kollarım kan içinde kalmıştı. Bıraktım onu. Birdenbire içime bir korku düştü. Hayvanı bıraktığım gibi, tabanları yağlayıp kaçmaya başladım. Doğru eve. Hep arka sokaklardan geçtim. Hemen hamama daldım. Eski, işe yaramayan bir hamamımız vardı. Yukarıya saklandım. Geceye kadar orada kaldım.

– Akulka ne oldu?

– O da, arkamdan kalkmış galiba. Besbelli eve gelecekti. O yerden yüz adım ötede buldular onu.

– Adamakıllı kesememişsin onu öyleyse...

– Öyle...

Şişkov biraz durdu.

– Bir damar varmış, dedi Çerevin. Bunu bulup da birden kesemezsen, insan ne kadar çırpınsa, ne kadar kan kaybetse, yine de ölmezmiş.

– Ama o, öldü. Akşam üstü ölüsünü buldular. Haber verdiler. Beni aramaya başladılar; ancak gece geç saatlerde hamamdan çıkardılar. (Biraz sustuktan sonra) İşte dördüncü yıldır buradayım... diye ekledi.

Enfiye boynuzunu çıkaran Çerevin, soğukkanlılıkla, öğüt verircesine,

– Yaa... Dövmesen de olmaz ki... dedi, enfiyesini uzun uzun çekti. Sonra sözüne devam etti:

– Yine de sen pek fazla pataklamamışsın birader. Ben de bir kez karımı âşığı ile yakaladım. Çektim karıyı odunluğa. Atın dizginini de ikiye katladım. “Şimdi söyle bakalım, kimin kadınısın, kimin malısın, söyle!” diyerek vurdukça vurdum. Bir buçuk saat kadar. “Ayaklarını yıkadığın suyu içeyim!” dedirtene kadar patakladım. Ovdotya idi adı.

14. BÖLÜM

Yaz Mevsimi

Artık, ilk baharın başlarındasınız, Paskalya haftası yaklaşıyor. Yavaş yavaş yaz işlerimiz başlıyor. Güneşin sıcaklığı, parlaklığı, günden güne artıyor. Havada, insanı gıcıklayıcı bir bahar kokusu var. Yaklaşan yaz günleri prangalı adamı heyecanlandırır. İçinde çekici istekler, özlemler doğurur. Özgürlük özlemi, parlak güneş ışıkları altında puslu sonbahar veya kış günlerinde olduğundan daha şiddetlidir. Hem bu durum, bütün tutuklularda kendini gösterir.

Işıklı günlerin gelişine sevinirler, ama bir yandan da sabırsızlıktan, hırçınlıkları artar. Hatta dikkat ettim, cezaevinde dalaşmalar ilkbaharda daha sıklaşıyor; daha çok gürültü patırdı ediliyor, mesele çıkarılıyordu. Arada bir, iş sırasında, şunun bunun, mavileşen uzaklığa ya da Irtiş’in karşı kıyısına çevrilen dalgın, sabit bakışlarını yakaladığım oluyordu. Orada bin, bin beş yüz verst ötede, ucu bucağı görünmeyen bir halı gibi uzanan hözgürlük kokan Kırgız bozkırı başlıyordu. Göğsün tâ derinliğinden kopan bir iç çekişi duyardım. Sanki bu uzak, özgür havayı koklamakla ezilmiş, zincire vurulmuş ruh, kurtuluşa kavuşacaktır.

Sonunda tutuklu, birdenbire “Eeh!..” diyerek silkiniverir, üstündeki dalgınlığı, hayalciliği atıyormuşçasına sabırsız, haşin bir hareketle kazmasını kapar ya da bir yerden öteye taşıdığı tuğlalara sarılır. Bir dakika sonra da bu geçici duygusunu unutur bile. Huyunu göre, ya gülmeye ya sövüp saymaya başlar. Bazen de, durup dururken, eğer varsa, hiç de işin gerektirmediği aşırı bir çalışkanlıkla görevine sarılır, çalışmaya koyulur. Olanca gücüyle öylesine çalışır ki sanki işin ağırlığı altında içini sıkan, ezen bir şeyi yok etme kaygısındadır.

Tutukluların çoğu güçlü kuvvetli, tam gençlik, gürbüzlük çağında adamlardı. Prangalar bu çağlarda insana pek ağır gelir.

Bunu söylerken, asla edebiyat yapmıyorum, düşüncemin gerçekliğinden eminim. Bundan başka, havada, parlak güneş ışıkları altında doğanın ölçülmez bir hızla dirilişini insan, bütün ruhu ile, bütün varlığı ile öyle bir duyuyor ki... O zaman kapalı cezaevi, muhafızlar, yabancı buyruğu insana daha acı gelir.

Bahar mevsimi, bütün Sibirya’da, Rusya’da, ilk tarla kuşuyla birlikte serseriliği de getirir. Tanrı’nın günü cezaevlerinden kaçılır, ormanlarda gizlenilir. Havasız delikten, mahkeme, pranga, değnek cezasından sonra şimdi, keyiflerine göre, istedikleri gibi, hoşlarına giden, işlerine gelen yerlerde dolaşırlar. Oldukları yerde, Tanrı ne verdiyse yiyip içerler. Geceleri de, ormanın veya tarlanın bir köşeciğinde kaygısız, cezaevindeki üzüntüden uzak, orman kuşları gibi, Tanrı’nın bakışı altında, sadece yıldızlarla vedalaşarak, iç rahatlığı ile yatıp uyurlar. ‘General Kukuşkin’e hizmetin bazen ağır, açlığa, yorgunluğa katlanmayı gerektiren bir hizmet olduğuna şüphe yok. Günlerce bir lokma ekmek bulamadan, herkesten kaçıp saklanmak gerek. Sırası gelince, öteberi aşırmak veya soygun yapmak, hatta adam bıçaklamak gerek... Sibirya’da sürgünler için şöyle bir atasözü söylenir: “Sürgün bebek gibidir; ne görse ister.”

Bu atasözü, aynen hatta daha da uygun düşerek serseriler için de söylenebilir. Haydutluk etmeyen bir serseriye binde bir rastlanır. Hemen her zaman da, doğuştan bir yetenek yüzünden değil, ihtiyaçlarından ötürü hırsızlık ederler. Bunlar arasında serserilik ruhlarına işlemiş olanlar da vardır. Hatta bazıları, kürek cezasını tamamladıkları halde sürgünden kaçarlar. Böyle bir adamın nesi eksiktir sürgünde? Her istediği elinde sayılır. Ama öyle değil!.. Onu çeken sanki bir yere çağıran bir kuvvet vardır. Ormandaki hayat yoksulca, kokularla iç içe geçer ama özgürlük, maceralarla dolu olduğundan bir defa tadını alanlar için çekici bir şeydir. Gizemli bir güzelliği vardır.

Bir de bakarsın; akıllı uslu, sakin görünüşlü bir adam, evini barkını bırakıp ormana kaçıverir. Oysa, iyi bir erkeğe, ailesiyle birlikte hoş bir hayat süreceğe ne kadar da benziyordu. Aralarında, evlenip çoluk çocuğa karışarak beş yıl kadar aynı yerde oturduktan sonra; günün birinde durup dururken ortadan kayboluverenler de olurdu. Cezaevimizde bana böyle kaçaklardan birini göstermişlerdi. Öyle olağanüstü suçlar işlediği de yoktu; suçlarıyla ilgili pek bir şey duymamıştık. Bununla birlikte, hep kaçardı. Ömrünü kaçmakla geçirirdi. Nerelere gitmemişti o!.. Güney Rus sınırına, Tuna’nın öbür kıyısına, Kırgız bozkırlarına, Doğu Sibirya’ya, Kafkasya’ya... Her yeri dolaşmıştı. Kimbilir, belki durumu uygun olsaydı, bu gezi tutkunluğu yüzünden bu adam yeni bir Robenson Crusoe olabilirdi. Bununla birlikte, onun için bütün bildiklerimi başkalarından öğrenmiştim. Kendisi cezaevinde oldukça az konuşuyor, ancak gerekli şeyler için arada bir ağzını açıyordu. Ufak tefek, aptal denecek kadar sakindi. Yazın güneşlenmeyi pek severdi. Oturduğu yerde bir de şarkı mırıldanırdı; ama o kadar yavaş söylerdi ki, beş adım öteden bile duyulmazdı. Yüzü, bir heykel gibi hareketsizdi. Az yerdi. En fazla yediği ekmekti. Ne kalaç, ne de ufak bir şişe şarap aldığı olmuştu. Besbelli meteliksizin biriydi, ihtimal, sayı saymayı da bilmiyordu. Her olayı sessizce karşılardı. Bazen hapishane köpeklerini kendi eliyle yediriyordu. Oysa bizde kimse cezaevi köpeklerine yiyecek vermezdi. Zaten, Rus halkı köpek beslemekten pek hoşlanmaz. Evli, bir tarafta çocukları olduğunu da işittik. Cezaevine ne gibi bir suç yüzünden geldiğini bilmiyordum. Bizimkiler, hep onun buradan da kaçmasını bekliyorlardı. Ama ya eşref saati gelmemiş ya da yaşı ilerlemişti... Adamcağız kendi halinde oturuyor; bu garip çevrede sanki bir seyirciymiş gibi yaşamasına devam ediyordu. Bununla birlikte pek güvenilir biri de değildi... Hoş, ne diye kaçsın? Kaçıp da eline ne geçecekti sanki?.. Ama ormandaki hayat, serserilik, cezaevindeki göre bir cennettir. Onun için yüzde yüz böyledir. Yaşama şartlarının ağırlığı, özgürlüğün verdiği zevk yanında hiç kalır. İşte bunun için Rusya’da ilkbaharda, baharın ilk tatlı ışıklarıyla her tutuklu nerede olursa olsun bir huzursuzluk duymaya başlar.

Bununla birlikte kaçmak her babayiğidin yapacağı bir iş değildir. Kesin olarak denilebilir ki güçlüğünden, sorumluluğundan ötürü bunu yapmaya ancak yüzde bir kişi kalkışabilir. Kalan doksan dokuzu da nasıl, nereye kaçabileceği hakkında hayal kurar; istedikleriyle, tasarılarıyla gönül avutmakla kalır. Bazısı ise; hiç olmazsa; bir zamanlar nasıl kaçmış olduğunu hatırlar. Yalnız ben, burada hüküm giymişlerden konuşuyorum, şüphesiz henüz yargılanmakta olanlar arasında kaçma olayları daha çok, daha sıktır. Kürek cezası alanlar, kaçsalar bile bu işi ancak mahkûmiyetlerinin ilk yıllarında yaparlar. Orada geçirdikleri iki üç yılın sonunda bulundukları yerin değerini anlamaya başlarlar. Başlarını tehlikeye sokup başaramayınca da yüzde yüz ölüme gitmektense verilen cezayı tamamlayıp sürgüne çıkmayı yeğlerler. Başarısızlık ihtimali ise her zaman için vardı. Kaderini değiştirmeyi becerebilenler; belki ancak onda birdi. Hüküm giymiş tutuklular arasında kaçmaya girişenler cezaları çok ağır olanlardı. On beş, yirmi yıl; onlara bir sonsuzluk kadar uzun görünür. Böyle bir tutuklu, on yılı geçirdikten sonra bile kaderini değiştirmeyi hayal etmekten vazgeçemez. Kaçma yolundaki girişimlerine biraz olsun engel olan, mahkûmlara vurulan damgalardı.

Kader değiştirme, tutukluların kullandığı teknik bir deyimdir. Yakalanan bir kaçak, sorguya çekilirken bunu kaderini değiştirmek için yaptığını söyler. Biraz kitabî olan bu deyim; bu konuya tam anlamıyla uygun düşer.

Hiçbir kaçak, kaçışı sırasında bu hareketiyle büsbütün kurtulmayı aklından geçirmez. Bunun hemen hemen imkânsız olduğunu çok iyi bilir. Ama zaten onun niyeti sadece ya başka bir yere ya da sürgüne gidebilmek; serseriliği yüzünden yeniden yargılanabilmektir. Kısacası artık bıktığı şu eski hapishaneye gitmesin de ne olursa olsun.

Bütün bu kaçaklar; daha yazdan, kışın kafalarını sokabilecekleri bir yeri sağlayamazlarsa; veya kaçaklara yataklık etmekle geçinen biriyle karşılaşamazlarsa; ya da sonunda bir cinayet pahasına da olsa bir kimlik cüzdanı elde edemezlerse, daha önce yakalanmamış bile olsalar sonbaharda çoğu zaman kafile halinde şehirlere, cezaevlerine gelir teslim olurlar. Böylelikle gelecek yaz tekrar kaçmak ümidiyle kışı hapishanelerde geçirirler.

Bahar beni de etkiliyordu. Bazı günler, avludaki şarampol kazıkları arasından dışarıya nasıl bir özlemle baktığımı hiç unutmam. Bazen de başımı duvara dayayarak uzun zaman böylece kalır, sabit, doymayan bakışlarla kalemizin surlarında yeşeren otlara, uzaklarda göğün gitgide koyulaşan maviliğine dalardım. Böylelikle huzursuzluğum, iç sıkıntım günden güne artıyor, cezaevimizden o oranda tiksiniyordum.

İlk yıllarda tutukluların bana soyluluğum yüzünden gösterdikleri sertliğe artık dayanamıyordum; hayatım zehirleniyordu sanki. Hasta olmadığım halde sadece cezaevinde kalmamak, bu inatçı, hiçbir şekilde yatışmayan genel sertlikten kaçmak için kendimi hastaneye atışım da bu ilk yıllara rastlar. Tutuklular yüzüme karşı “Demir burunlarınızla gagalaya gagalaya bizi delik deşik ettiniz!” diye homurdanıyorlardı. O zamanlar, cezaevine gelen ve halktan olan mahkûmları ne kadar kıskanıyordum. Onlar gelir gelmez, hemen hemen herkesle arkadaş oluyorlardı. Bunun için baharla birlikte beliren özgürlük hayalinin ruhlarda doğurduğu neşe, sevinç, sadece hüzün veriyor, hırçın hale getiriyordu beni.

“Büyük Perhiz’in sonunda, galiba altıncı haftasında ben de günah çıkarmaya gittim. Başçavuş bütün tutukluları “Perhiz”in daha ilk haftasından beri, hafta sayısına göre yedi kısma ayırmıştı. Her partide otuz kişi kadar bulunuyordu. Günâh çıkartma haftası doğrusu çok hoşuma gitmişti. Bir kere günâh çıkaran tutuklular çalışmıyorlardı. Hepimiz günde ikişer üçer defa cezaevine yakın olan kiliseye gidiyorduk. Kiliseye ne zamandan beri gitmemiştim. Ta çocukluğumdan, ana baba evimden beri bildiğim bu “Büyük Perhiz” ayinleri, okunan dualar, yapılan tören, yere kapanmalar ruhumda geçmişimden anılar uyandırıyor; küçüklük izlenimlerimi canlandırıyordu. Bu sebeple sabahları daha geceden tamtakır buz tutmuş yollardan, tüfekleri doldurulmuş muhafızlarla birlikte Tanrı evine giderken duyduğum sevinci hiç unutmam. Muhafızlar kiliseye girmiyorlardı. Biz de, kapının yanında en arkada kümelenerek duruyorduk. Ancak “Diyakoz”un çınlayan sesini duyuyor; arada bir önümüzdeki kalabalığın arasından papazın siyah cübbesini, saçsız kafasını seçebiliyorduk.

Hatırlıyordum... Çocukluğumda kilisedeyken kapıda sık bir kalabalık halinde yığılmış duran basit halka şaşkınlıkla bakardım. Bunlar önlerinden geçen kocaman apoletlilere, şişman kibar baylara ya da süslü püslü olsa da çok dindar bir bayana ezile büzüle yer verirlerdi. Bu bayanlar mutlaka en öndeki yerlere geçmeyi isterler; hatta bunun için aralarında didişmeyi göze almış görünürlerdi. O zamanlar bana şu kapıda duranların dua etmeleri bile bizimkilerden farklı gibi görünüyordu. Oradakiler kendinden geçerek canla başla yerlere kapanarak; küçüklüklerini büsbütün anlayarak dua ediyorlardı. Şimdi ben de onların arasındaydım; aynı durumda bile değildim. Biz prangalıydık; damgalıydık... Herkes bizden çekiniyor, hatta korkuyordu. Her keresinde sadakalar veriyorlardı. Aklımda kaldığına göre, nedense bundan hoşlanıyordum. Bu zevkin kendine göre bambaşka bir inceliği vardı. “Mademki bu durumdayım, bu da olsun bari!..” diye düşünüyordum.

Tutuklular canla başla dua ederlerdi. Her biri kiliseye her gelişinde mum almak veya yiyecek için birkaç meteliğini de birlikte getirirdi. Herhalde bunları verirken, tutuklunun içinden, “Ben de insanım; Tanrı’nın katında herkes birdir...” diye bir düşünce vardı.

Günah çıkarma töreninden sonraki ayin (Pricastiye)e sabah erken, o gün birinci defa yapılırken gitmiştik. Papaz elinde tas, duanın, “... Ama beni de, haydutu kabul ettiğin gibi sinene kabul et..” sözlerini söyler söylemez hemen bütün hükümlüler, prangalarını şıngırdatarak yere kapandılar. Belki de her biri, duanın bu sözlerini bütünüyle kendi üzerine almıştı.

En sonunda Paskalya haftası da geldi. Büyüklerimiz tarafından bize birer yumurta, birer dilim beyaz, tatlı çörek dağıtıldı. Şehirliler cezaevini gene bağışa boğdular. Gene haçıyla papaz, yine yöneticilerimiz geldi. Yine yağlı işçi çıktı; yine Noel’de olduğu gibi sarhoş sarhoş dolaşmalarla zaman öldürüldü. Yalnız şu farkla ki bu kez cezaevi avlusunda gezip güneşte ısınabildik. Ortalık kışa göre daha hüzün vericiydi. Bitmek bilmeyen uzun yaz günü, bayramdan daha sıkıcı oluyordu. Başka günlerde iş arasında bu uzunluk o kadar anlaşılmazdı.

Yaz işleri, gerçekten kış işlerinden daha güçtü, işlerin çoğu istihkâm yapılarındaydı. Tutuklulardan kimi yapılarda çalışıyor, kimi toprak kazıyor, tuğlaları diziyordu. Kimi de resmî dairelerin onarımında marangozluk, çilingirlik, badanacılık işleriyle uğraşıyordu. Üçüncü bir kısım fabrikaya tuğla kesmeye gidiyordu. Bu iş bizde oldukça zor sayılırdı. Tuğla fabrikası kaleden üç dört verst uzaktaydı. Bütün yaz boyunca her sabah saat altıda elli kişilik bir tutuklu kafilesi oraya tuğla yapımı için gidiyordu. Bu tas iş için kaba işçiler yani hiçbir işi, sanatı olmayan kimseler seçilirdi. Gidenler, ekmeklerini de yanlarında götürürlerdi. Yolun uzaklığından ötürü öğle yemeğine gelmek pek de mümkün değildi; çünkü bu sekiz verst daha yol yürümek demekti. Bunun için yemeği akşam dönüşünde yerlerdi. Verilen günlük görev de tutuklunun ancak bir günde başarabileceği kadardı. Öncelikle balçık halindeki toprağı kazıp bir miktar çıkarmak gerekiyordu. Sonra tutuklu kendisi su taşıyacak; toprağı, çukurda ayaklarıyla yoğuracaktı. Bundan sonra da bu çamurla epeyce, iki yüz elli civarında tuğla kesecekti.

Ben fabrikaya iki kez gittim. Fabrikada çalışanlar yorgun, bitkin bir halde ancak akşam üzeri gelirlerdi. Bütün yaz, yaptıklarını “İşin en zor tarafını biz yapıyoruz!” diye öteki arkadaşlarının başlarına kakarlardı. Hem galiba sadece bununla avunuyorlardı. Bununla birlikte aralarında oldukça istekle giden birkaç kişi de yok değildi. Öyle ya; herşeyden önce çalışma yeri şehir dışında, İrtiş kıyısında, açık, serbest bir yerdi. Hiç olmazsa insan çevresine bakınca sıkıcı resmiliği ile kaleyi görmüyor. Burada serbestçe sigara içilebilir, hatta yarım saat kadar keyifli keyifli sırtüstü uzanılabilir de...

Benim yaptığım işin yine aynııydı, bazen atelyeye bazende kireç söndürme işine gidiyordum. Arta kalan zamanlarda da tuğla taşıyordum. Bir kez yine bu işte çalışırken tuğlaları yeni yapılan kışlaya, yani İrtiş kıyısı boyunca giderek kale surlarından yetmiş kulaç kadar öteye taşımam gerekiyordu. Bu iş arka arkaya iki ay sürdü. Tuğlaları taşıdığım ip omzumu çok kötü kesmişti ama bu işi yine de pek sevmiştim. Hoşuma giden nokta, bu çalışmanın beni gitgide kuvvetlendirmesiydi. Önceleri ancak her biri dört buçuk kilo civarında olan sekiz tuğla parçası taşıyabiliyordum. Zamanla yüklenebildiğim tuğla sayısını on ikiye, hatta on beşe çıkarınca öyle sevinmiştim ki... Sürgünde, bu kötü hayatın türlü türlü sıkıntılarına dayanabilmem için hem ruhen hem de bedenen güçlenmeliydim. Çünkü ben cezaevinden çıktıktan sonra da yaşamak istiyordum.

Tuğlaları sadece bedenen güçlenmek için yapmıyordum, en çok hoşuma giden şey İrtiş Nehri kıyısında çalışmaktı.

Tanrı’nın dünyasını; temiz, açık ufukları, özgürlük kokan, sahipsiz bozkırları ancak oradan görebildiğim için bu kıyının ikide bir sözünü ediyorum. Bozkırların üzerimde anlayamadığım bir etkisi vardı. Yalnız kıyıda; kaleye sırt vererek onu görmeden durabilmek mümkündü. Bundan başka bütün çalışma yerlerimiz ya kalenin içinde, ya da hemen yanıbaşındaydı. Daha ilk günlerimden beri bu kale ve özellikle içindeki bazı yapılara çok kızmıştım. Hele mevki kumandanımızın evi bana pek lanetli ve uğursuz bir yer olarak görünüyordu. Her önünden geçişimde ona tiksinerek bakıyordum. Sahilde ise bunları unutabiliyordum. Bazen cezaevinin penceresinden bakarken uzaklara, ucu bucağı görünmeyen bu çölün enginliğine dalıverdiğim olurdu. Ötekilerdeki her şey benim için canıma yakın, değerliydi... Göğün sonsuz maviliğindeki parlak ve sıcak güneş, Kırgız kıyısından gelen bir Kırgız’ın uzaklardan işitilen şarkısı... Uzun zaman baktıktan sonra yoksul, kararmış bir çadır seçmeye başlarsın. Çadırdan çıkan dumanı, iki koyunuyla uğraşan Kırgız kadını farkedersin. Onlar yoksul, yabandırlar ama serbesttirler de... Mavi, şeffaf havada bir kuş beller; uzun zaman gözden kaçırmadan uçuşunu izlersin. İşte suyun üstünden süzüldü ve işte göğün maviliğinde kayboldu. Ama şimdi yeniden görünen, bazen kaybolan bir noktacık halinde beliriverdi. Baharın ilk günlerinde kayalardan birinin yarığında bulduğum zavallı, cılız, bir çiçekle içten bir duygulukla ilgilenmiştim.

Sürgün hayatımın ilk yılında bütün benliğimi saran özlem duygusu dayanılmayacak kadar şiddetliydi; beni hırpalıyor, zehirliyordu. Bu ilk yılda, sadece bu duygu yüzünden çevremdeki birçok şeyin farkında değildim. Çoğu zaman olanları görmezliğe geliyor; dikkat etmek istemiyordum.

Sevmediğim, tiksindiğim pranga arkadaşlarımda, onları dıştan kaplamış iğrenç kabuğun altındaki düşünebilen duygulu, iyi insanları bir türlü fark edemiyordum. İğneleyen, zehirli sözler arasında bazı tatlı ve içten gelenlerine kulak asmıyordum. Oysa ki çoğu zaman hiçbir çıkar gözetmeksizin sadece söyleyenin ruhundan, belki de benimkinden daha çok yıpranmış, daha acılı ruhundan kopan bu sözlerin değeri ne kadar da büyüktü!. Fakat bütün bunlardan bu kadar uzun söz etmenin ne gereği var?

Fazlaca yorulduğum günler çok mutluydum. Yorgunluktan belki kolayca uyuyabilirim diye... Çünkü yazın bizim için geceler kıştankinden de acı verici oluyordu. Ama akşam üzerleri ortalık gerçekten pek güzel görünüyordu. Bütün gün cezaeinin avlusundan gitmeyen güneş artık batıyordu. Hava biraz olsun serinliyordu. Sonra da oldukça soğuk bir bozkır gecesi başlıyordu. Tutuklular içeriye kapatılma zamanını beklerken avluda grup grup dolaşıyorlardı. Ama doğrusu çoğu mutfakta toplanıyorlardı. Orada hep cezaeviyle ilgili önemli konulardan söz açılıyor, dereden tepeden konuşuluyor; bazen pek saçma sapan, ama dünya dışında olan bu insanları candan ilgilendiren türlü türlü söylentiler üzerinde duruluyordu. Mesela durup dururken mevki komutanımızın atıldığı haberi ortaya çıkıveriyordu. Tutuklular çocuk gibi çabucak her şeye inanırlar. Hatta bu haberin uydurma olduğunu, haberi getirenin herkesçe bilinen bir geveze, dangalak Krasov olduğunu bildikleri halde yine inanırlar.

Kaşla göz arasında bin yalan uyduran Krasov’un çoktandır hiç bir sözüne inanmazlar. Ama gene de yumurtladığı haberi ağızdan ağza gezdirip üstünde durarak kendi kendilerine gelin güvey olmaktan bir an geri kalmazlar. Sonunda da kendi kendilerine hem kızar, hem de şu Krasov’a inandıkları için utanırlar. Birisi öteden bağırıverdi: “Onu atarlar mı hiç? Ensesi kalındır onun, direnir.”

Genç, ateşli (oldukça da kafalı), hayatı iyice tanımış; ama korkunç iddiacı bir tutuklu hemen karşılık verdi:

– Ama onun da üstünde büyükleri var...

Masanın bir ucunda tek başına şçi’sini bitirmeye çalışan aksaçlı bir başka tutuklu, kendi kendine söylüyormuş gibi:

– Karga karganın gözünü oymaz!., diye homurdandı.

Balalaykasının tellerine hafiften dokunan bir başkası ilgisiz bir tavırla konuştu:

– Kodamanların hiç işi kalmadı da gelip sana değiştirelim mi, değiştirmeyelim mi diye soracaklar demek?.. ikinci tutuklu öfkeyle karşı çıktı:

– Neden sormasınlar yani? Bütün zavallıların isteği bu. Sorulduğu zaman, hepiniz ağız birliği edip söylesenize... Oysa bizde önce bağırıp çağırırlar, iş başa gelince herkes sıyrılmaya bakar.

Balalayka çalan,

– Ne sandın? diye cevap verdi. Buna sürgün derler, dostum! İnatçı tutuklu ona kulak vermeden aynı heyecanla devam etti:

– Geçen gün biraz un kalmıştı. Köşeden bucaktan biraz topladılar, çarşıya satmaya yolladılar. Duymuş, mutemed müzevirlemiş. Geri aldılar. Böylece tasarruf edilmişmiş... Doğru mu bu yani?

– Kime anlatırsın derdini?!...

– Kime mi? Yeni gelen “müfettiş” yok mu; ona işte.

– Hangi müfettiş?

– Gerçekten çocuklar; bir müfettiş geliyor.

Bunu söyleyen genç şakrak, oldukça okumuş, şimdi de “Düşeş Lavalyet” ya da ona benzer bir şey okuyan yazıcılardan bir tutukluydu. Her zaman neşeliydi, şakacıydı. Arkadaşlar onu görgülü, oldukça işten anlayan bir adam olduğu için sayarlardı.

Müfettiş konusunun uyandırdığı genel ilgiye, meraka önem vermeyerek doğru aşçıbaşıya gitti; ciğer istedi. Aşçıbaşılarımız bazen ciğer ve buna benzer şeyler satıyorlardı. Çarşıdan, kendi paralarıyla ciğer alıp kızartırlar; sonra da parça parça tutuklulara satarlardı.

– Birlik mi, yoksa iki meteliklik mi istersin? diye sordu.

Tutuklu,

– Kes bir ikilik!. Elalem de bakıp kıskansın... dedi. General geliyormuş çocuklar. Petersburg’dan bir general geliyormuş. Bütün Sibirya’yı dolaşacakmış. Hem bu doğru. Komutanlıktakilerden duydum.

Bu haber cezaevini birden hareketlendirdi. İnsanlar tam bir merak kasırgasına tutulmuşlardı. Sorular birinizi izliyordu: Kimmiş? Hangi general? Rütbesi neymiş? Buradaki generallerden rütbesi daha mı büyük?

Tutuklular rütbe meselelerinden, amirleri ilgilendiren konulardan pek hoşlanırlardı. Kimin kimden daha büyük olduğunu, birinin bir başkasını ezip ezemeyeceğini incelerler; bunun için tartışmalara bile girişirler; generaller adına kavgalara tutuşurlardı. Bütün bunlar kendilerine ne gibi yarar sağlıyordu dersiniz? Generallerin, amirlerin rütbeleri üzerinde elde edilen bilgiyle, tutuklunun anlayış yeteneği, eski yani cezaevinden önceki çevresindeki mevkiinin önemi ölçülüyordu. Kısaca, büyükleri ilgilendiren konular; cezaevinde en ince, en önemli konuşmalara yol açıyordu.

Binbaşı için söylenen haberleri getiren ufak tefek, kırmızı yüzlü, sürekli heyecanlı, son derece akılsız bir adam olan Vasov da söze karıştı:

– Demek gerçekten binbaşıyı değiştirmeye geliyorlar çocuklar, ha?

Şçi’sini bitiren aksaçlı, asık suratlı tutuklu kısaca,

– Onları da kafese koyar o; diye karşılık verdi. Başka biri,

– Elbette koyar; dedi. Az mı para çaldı ki? Biz gelmeden önce tabur komutanıymış. Geçenlerde başpapazın kızını istedi.

– Alamadı ya. Kapıdan sepetleyivermişler. Parasız diye... Evlenecek adam mı o; sen de! Bugün iki buçuk kuruşu vardır, yarın açlıktan nefesi kokar. Paskalya haftasında nesi varsa kumarda vermiş. Fedka söyledi,

– Evet doğru! Beyefendimiz hiç eğlenceyi sevmezmiş; yalnız bir türlü para tuttuğu da yok.

Konuşma sırasında bir köşeden beliriveren Skuratov da lafa karıştı:

– Bırak canım! Ben de evliydim. Yoksullar evlenmeli. Yoksulun gerdek gecesi bile kısa oluyor... Serbest tavırlı yazıcı bozması,

– Sorduk mu birader, dedi. Sanki şimdi senden söz eden var... Sana bir şey söyleyeyim mi Kvasov? Sen de aptalın birisin hani. Bizim binbaşımız böyle bir generalin göynünü alacakmış... Böyle bir general de, binbaşımızı denetlemek için ta Petersburg’dan gelecekmiş... Aklına turp suyu sıkayım senin ulan!

Tutuklu kalabalığından biri, pek de inanmayarak,

– Neden olmasın? dedi. General diye mi almayacak yani?

– Elbette almaz. Alırsa da; okkalı alır.

– Tabii. Kendine layık... Ama Kvasov kesin bir sesle,

– General de olsa, her zaman için alır; diye kesip attı.

Mutfağa birdenbire giren Bakluşin alayla,

– Vermişliğin var galiba, dedi. Sen belki ömründe general görmemişindir.

– Öyle bir gördüm ki!

– Yalan.

– Seninki yalan.

– Tanrı hakkı için çocuklar! Gördüyse işte burada, hepimizin yanında söylesin bakalım. Hangi generali tanıyormuş? Hadi, söylesene? Çünkü benim tanımadığım general yoktur.

Kvasov biraz duraksayarak,

– General Zibert’i görmüştüm... diye cevap verdi.

– Zibert’i mi? Bu isimli general yok be... Galiba bu Zibert yarbaydı da; sen heriften korktuğun için onu general sandın.

Skuratov ise bağırıp duruyordu:

– Siz beni dinleyin çocuklar! Evli bir adamım ben. Moskova’da gerçekten böyle bir general vardı: Zibert... Alman ama Ruslaşmıştı. Her yıl Rus papazına günah çıkartırdı. Hep kadın konusu tabii... Herif ördek gibi de hep su içerdi. Her Tanrı’nın günü Moskova Nehri’nin suyundan lıkır lıkır tam kırk bardağı gövdeye indirirdi. Bir hastalığı varmış da bu suyla tedavi oluyormuş. Bunları bana uşağı söylemişti.

Balalaykalı tutuklu,

– Karnındaki suda balık çıkmıyor muydu? dedi. Telaşçı bir huyu olan yaşlı süvari eri Martinov meraklanmıştı:

– Gevezeliği bırakın be. Elalem işten konuşuyor; bunlarsa... Nasıl bu müfettiş acaba çocuklar?

Öyle her şeye çabucak inanmayanlardan biri:

– Ne de güzel uyduruyorlar. Milletin balon uçurmaktan başka işi yok ki... Hepsi de saçma.

Şimdiye kadar kurumlu kurumlu susan Kulikov, önemli bir karar veriyormuş gibi:

– Hiç de saçma değil, dedi.

Kulikov ellisine yakın, sevimli yüzlü, gösterişli, aynı zamanda kendini beğenmiş tavırlı bir adamdı. Durumunu biliyor, hatta bundan gurur da duyuyordu. Biraz çingeneliği, biraz da baytarlığı vardı. Şehirde parayla atları muayene eder, cezaevinde şarap satardı. Görmüş geçirmiş, kafalı bir herifti. Sözleri ağzından, sanki her birinde büyük hikmetler varmış gibi, teker teker dökülüyordu. Ağır ağır sözüne devam etti:

– Doğrudur çocuklar. Ben geçen hafta duymuştum. Bir general geliyormuş. Hem büyüklerdenmiş. Bütün Sibirya’yı denetleyecekmiş. Biliyoruz ki, onu da kandıracaklar. Ama bizim sekiz gözlünün yiyeceği halt değil bu. Haddine mi!.. Generalden generale fark var çocuklar. Onlar çeşit çeşittir. Ama şunu da söyleyim ki bizim binbaşı ne olursa olsun, yerinden kıpırdamaz. Bu muhakkak. Biz ağzı var, dili yok milletiz. Bizler için başımızdakiler birbirinin ayağını kaydırmayı aklından bile geçiremez. Müfettiş cezaevine şöyle bir bakıp gidecektir. Sonra da herşeyin yolunda olduğunu bildiren raporunu verecek tabii.

– Ama binbaşının da nasıl ödünün patladığını gördünüz ya çocuklar? Sabahleyin öyle bir içmişti ki!.

– Gece de bir parti daha yapmış.. Fedka söylüyordu.

– Alışmış kudurmuştan beter. İlk defa sarhoş olmuyor ki.

Tutuklular heyecanlanmışlar, konuşmalarına devam ediyorlardı:

– Nedir bu yahu! General de bir şey yapmazsa, ne olacak halimiz? Herifin eşekliklerine göz yumduğumuz yetti artık.

Müfettiş geleceği haberi bir anda cezaevine yayılıverdi. Avluda dolaşanlar haberleri heyecanla birbirine geçirdiler. Bazıları işittiklerini ötekilere söylemekten kaçınıyor gibiydi. Böylelikle kendilerini naza çekmeyi kuruyorlardı galiba. Bazıları ise büsbütün ilgisiz kalıyordu. Bir kısım tutuklu da kışlaların merdiven basamaklarına oturmuş, balalayka çalıyordu. Kimi de koyu bir sohbete devam ediyordu. Şarkı söyleyenler de vardı. Bu akşam, genel olarak herkeste bir coşkunluk seziliyordu.

Gece saat ona doğru, hepimizi saydıktan sonra kışlalara tıkarlar, sabaha kadar kilitlerlerdi. Geceler kısaydı. Sabahın beşi olmadan kaldırırlardı. Halbuki on birden önce uyuyamıyorduk. O saate kadar bir kaynaşma, bir konuşmadır giderdi; bazen da kışın olduğu gibi “meydan” kurulurdu.

Geceleri ortalığı dayanılmaz bir sıcaklık, bir havasızlık kaplar. Bir camı açık pencereden gece serinliği azıcık girerse de yine de tutuklular, ranzalarında hummaya tutulmuş gibi çırpınır dururlar. Milyarlarca pire kaynaşmaktadır. Pire, bizde kışın bile eksik olmaz; ama baharda öyle bir çoğalırlar ki deme gitsin! İnsanın görmeden inanamayacağı bir sayıda çoğalırlar. Hele yaz yaklaştıkça dehşetli azarlar. Bununla birlikte, pirelere de alışılabilir. Bunu da denedim. Ama alışmak ne de olsa pek zor, işkence dolu bir iş. Pireler bazen insanı öyle hırpalarlar ki ateşli bir hasta gibi serilir, kendin bile uyuyamadığını, sayıkladığını hissedersin. Tam sabaha karşı ortalığın serinlediği, pilelerin biraz aman verdiği bir sırada, yani tam şöyle gerçekten tatlı tatlı uyumaya başladığın anda, bu defa da cezaevinin kapısında birdenbire trampetin acımasız vuruşu duyulur. Gocuğuna sarılıp lanet okuyarak, bu kulak tırmalayan, tek tek gelen sesleri sanki sayıyormuşsun gibi dinlersin. Öte yandan uyku arasında acı verici bir düşüncenin kafana çakılıverdiği de olur. Yarın da, öbür gün de, daha birkaç yıl, özgürlüğe kavuşana kadar hep böyle işte!.. “Ne zaman bitecek bu? Ne zaman özgürlüğüme kavuşabileceğim?” diye düşünür durursun. Ama bakarsın, artık uyanmak gerek. Her günkü dolaşmalar, itişme kakışmalar başlıyor... Tutuklular giyinip işlerine gitmek için acele ediyorlar. Öğle paydosunda da bir saat kadar uyuyabiliyorduk.

Müfettiş için söyledikleri doğruydu. Söylentilerin gerçek olduğu günden güne ortaya çıkıyordu. Sonunda kesin olarak Petersburg’dan bütün Sibirya’yı denetlemek üzere büyük bir generalin geleceğini, hatta geldiğini; şimdi Tobolsk’ta olduğunu öğrendiler. Cezaevinde dolaşan söylentiler her gün başka başkaydı. Şehirden bazı haberlerin geldiği de oluyordu. Herkes korkuyor, telaşlanıyor; kendini göstermek istiyordu. Cezaevi yöneticilerinin kabul resmi, balo, ziyafetler hazırladıkları söyleniyordu. Tutuklular, grup grup sokakları onarmak, yol üstündeki tümsekleri kaldırmak için harıl harıl çalışıyorlar; duvarları, direkleri boyuyorlar; dökülmüş sıvaları, badanaları yemliyorlardı. Kısaca, gösterilmesi gereken şeylerin bir anda yapılması için olanca çaba harcanıyordu. Bizimkiler de bunun çok iyi farkındaydılar; bu da onların konuşmalarını daha hararetli, daha coşkun hale getiriyordu. Hayallerinin genişliğine de diyecek yoktu. General yiyecekleri sorunca şikâyet yollu karşılıklar vermeyi bile tasarlıyorlardı. Bu arada birbiriyle tartışmalara girişip kavga etmekten de geri durmuyorlardı. Öte yandan mevki komutanı adamakıllı telaş içindeydi. Cezaevine daha sık geliyor, tutukluları daha sık haşlıyor, inzibat karakoluna götürüyordu. Genel temizlikle düzene de eskisinden daha çok önem veriyordu. Aksi gibi o aralık cezaevinde ufak bir olay geçiverdi. Bununla birlikte beklediğimiz gibi olmadı; bu olay binbaşıyı kızdırmak şöyle dursun, tam tersine memnun etti.

Tutuklulardan biri kavga sırasında başka bir tutuklunun göğsüne, hemen hemen kalbinin altına bir biz saplamıştı. Cinayeti işleyen tutuklunun adı Lomov’du. Yaralı da bizde, Gavrilka diye çağırılırdı. Serserinin biriydi. Başka bir adı olup olmadığını bilmiyorum. Aramızda Gavrilka aşağı, Gavrilka yukarı giderdi.

Lomov zengin bir kasabanın, K. kasabasının T. köyündendi. Lomov’un ailesi, ihtiyar babası, üç oğlu, amcaları, hep birlikte otururmuş. Varlıklı bir aileymişler. İlde söylendiğine göre, üç yüz bin kâğıt rublelik servetleri varmış.

Lomovlar çiftçilik ediyor; deri işleyip ticaret yapıyorlardı ama daha çok serserilere yataklık, çalınmış eşyaları saklamak ve bunun gibi işlerle uğraşıyorlardı. Kasaba köylülerinin yarısı onlara borçlanmıştı. Köleleri gibiydiler. Akıllı, kurnaz adamlardı. Ama zamanla burunları büyümüş, hele o bölgenin çok büyük bir adamı yolculuğu sırasında evlerinde misafir kalalıdan beri gururlarından yanlarına varılmaz olmuştu. Bu adam, ihtiyar Lomovla tanışmış, onun zekâsını, dirayetini pek beğenmişti. Artık, Lomovlar tam ne oldum delisi olmuşlardı. Kimseden korkmamaya, çekinmemeğe başladılar. Kanunsuz, yolsuz işlerini açıktan açığa yapıyorlardı. Herkes yaka silkiyor, söyleniyor, lanet ediyordu. Lomovlar ise kabardıkça kabarıyorlardı. Emniyet müdürüne, yargıca aldırış ettikleri yoktu. Sonunda onların da ayağı kaydı; mahvoldular. Hem de ettikleri kötülükler, işledikleri gizli suçları yüzünden değil, pisi pisine gittiler.

Lomovlar’ın köyden on verst uzakta, Sibiryalılar’ın “Zaimka” dedikleri bir çiftlikleri vardı. Bir sonbahar, oraya, eskiden beri evlerinde çalışan altı Kırgız yanaşmasını yerleştirmişlerdi. Bir gece bunların altısı da öldürüldü. Dava başladı. Ama o kadar uzun sürdü ki, bu arada diğer bazı pürüzler de ortaya çıktı. Lomovlar’ı, yanaşmalarını öldürmekle suçladılar. Kendilerinin anlattıklarına, bütün cezaevinin de bildiğine göre, onlardan şüphelenmişlerdi. Sözde Lomovlar yanaşmalarına epey borçlanmış; zenginliklerine rağmen açgözlü olduklarından, borçlarını vermemek için yanaşmalarını öldürmüşler. Soruşturma, yargılama sırasında bütün servetleri de kül olup bitti, ihtiyar Lomov öldü. Oğulları mahkûm olup sürüldü. Oğullarından biri amcasıyla birlikte on iki yıl süreyle bizim cezaevimize ağır hizmete geldi. Oysa işin aslı böyle değilmiş. Lomovlar Kırgızlar’ın ölümünde büsbütün suçsuzmuşlar. Sonraları cezaevimize düşen Gavrilka adlı serseri bir düzenbaz, neşeli açıkgöz bir herif; bu işi kendinin yaptığını söylemişti. Gerçi ben kendi ağzından duymamıştım ama Kırgızlar’ı öldürmenin Gavrilka’nın marifeti olduğunu bütün hapishane biliyordu. Gavrilka, daha başıboş olduğu zamanlarda da Lomovlar ile karşılaşmıştı. Cezaevine asker kaçaklığı, serserilik suçlarından, kısa bir süre için gelmişti. Kırgızlar’ı, kendi gibi üç kopukla haklamıştı. Amaçları, çiftliği soyup kârlı bir iş yapmakmış...

Lomovlar’ı bizde, nedense sevmezlerdi. Yeğen, kafalı, uysal bir çocuktu. Ama Gavrilka’yı bizle şişleyen amcası aptalın, şamatacının biriydi. Daha önce de başka tutuklulara dalaştığı, bu yüzden hayli dayak yediği oluyordu. Gavrilka ise neşeli, iyi huylu olduğu için pek tutulurdu. Lomovlar asıl katilin Gavrilka olduğunu; onun işlediği suç yüzünden buralara düştüklerini bildikleri halde onunla takışmıyorlardı. Pek yüz yüze geldikleri yoktu. Gavrilka da onlarla ilgilenmiyordu. Bir gün nasılsa, durup dururken, amca Lomov’la kavgaya tutuştular. Hem de çirkef, murdar bir karı yüzünden... Gavrilka bu övgüleriyle şiştikçe övündükçe herif kıskanır, kendini yer dururmuş. İşte bir gün öğleden sonra Gavrilka’ya bizi saplayıverdi.

Lomovlar, yargılanmaları sırasında neleri varsa yitirmişlerdi ama cezaevinde yine zengin sayılırlardı. Her halde parasız da değildiler. Semaverleri vardı; çay içerlerdi. Binbaşımız da bunu biliyor, Lomovlar’ın ikisinden de son derece iğreniyordu. Onlara açıktan açığa diş biliyor, ayaklarını kaydırabilmek için fırsat kolluyordu. Lomovlar bunu, binbaşının rüşvet almak isteğiyle yaptığını söylüyorlar, ama rüşvet vermeye de hiç yanaşmıyorlardı.

Amca Lomov, bizi biraz daha derine saplamış olsaydı, Gavrilka imkânı yok, ölümden kurtulamazdı. Ama iş, önemsiz bir yarayla bitti. Binbaşıya haber verdiler. Hiç unutmam; soluk soluğa geldi. Belli ki, pek memnundu. Gavrilka’ya adeta baba şefkati gösterdi:

– Hastaneye kadar yürüyebilecek misin oğlum? Yoksa arabayla mı gönderelim?.. Evet, evet, arabayı hazırlasınlar!., diye telaşla başçavuşa emir verdi.

– Bir şeyim yok beyefendi... Azıcık bir şey soktu beyefendi.

– Sen bilmezsin oğlum, sen bilmezsin. Onu sonra anlarsın. Yaranın yeri iyi değil... İş, yaranın yerinde!.. Baksana haydut herif, tam kalbinin altına nişan almış.

Sonra Lomov’a dönerek kükreyen bir sesle:

– Senin hakkından gelirim ben! diye haykırdı. Götürün keratayı karakola!..

Gerçekten de hakkından geldi. Lomov’u mahkemeye verdiler. Her ne kadar Gavrilka’nın yarası, bir iğne yeri kadar, hafifti ama, bu işte kötü bir amaç olduğu apaçıktı. Suçlunun asıl cezasının süresi artırıldı, bin değneklik sıra dayağı verildi. Binbaşının da gönlü oldu. Sonunda şu denetlemeci de geldi.

Şehre indikten iki gün sonra geldi cezaevimize. Bayram günlerinden biriydi. Daha birkaç gün önce bütün eşya yıkanmış, derlenip toplanmış, her taraf dille yalanmış gibi, temizlenmişti. Tutuklular tıraş olmuşlar, beyaz, tertemiz elbiseler giymişlerdi. Yazın, kurallara göre, keten ceketle beyaz pantolon giyilirdi. Ceketlerin sırtına, iki parmak çapında siyah bir yuvarlak dikilmişti. Tutuklulara, büyük konuk onları selamlayacak olursa, nasıl cevap vereceklerini öğrettiler. Provalar yapıldı. Binbaşı çılgın gibiydi. Generalin gelmesine bir saat kala, tutuklular yerlerinde put gibi hazır ol vaziyetinde duruyorlardı. Sonunda öğleden sonra, saat birde, general geldi. Pek çalımlı bir generaldi. Gelişiyle bütün Batı Sibirya’daki büyüklerin heyecanlanarak kalp çırpıntısına tutulmaları boşuna değildi.

Sert, heybetli bir tavırla kışlaya girdi. Arkasından, içeriye birkaç generalle, albayın da bulunduğu bir sürü yerli büyüklerimiz daldılar. Aralarında frak, iskarpin giymiş uzun boylu, yakışıklı, sivil bir bay da vardı. O da Petersburg’dan gelmişti. Duruşu, tavırları oldukça serbestti. General büyük bir incelikle, ikide bir onunla konuşuyordu. Bu, tutukluların gözünden kaçmadı. Sivil olsun da bu kadar saygı görsün! Sonraları adını, kim olduğunu öğrendiler. Ama bu konunun dedikodusu uzun zaman sürdü.

Turuncu yakalı daracık bir elbise giyen, morarmış, ergenlikli yüzü, kanlanmış gözleriyle binbaşımız, generalin üzerinde pek de iyi bir etki bırakmamıştı galiba. Yüksek misafire saygı olsun diye gözlüğünü de çıkarmıştı. Biraz ötede, hazır ol vaziyetinde duruyor, bütün varlığıyla ekselansın en ufacık emrini yerine getirmek için canla başla koşmaya hazır olduğunu göstermeye çabalıyordu. Ama hiçbir şeye ihtiyaç olmadı. General, hiç ses çıkarmadan bütün kışlayı dolaştı, mutfağa uğradı; galiba şçi’mizden de tattı. Beni gösterdiler ona, soylulardan filan diye...

General ilgilendi:

– Ya! dedi. Şimdiki durumu nasıl?

– Şimdilik zararı yok ekselans; diye cevap verdiler. General “çok iyi” der gibi başını salladı, bir iki dakika sonra cezaevinden çıktı gitti. Tutukluların gözleri kamaşmıştı, doğal olarak şaşırmışlardı... Bununla birlikte tereddüt içinde görünüyorlardı. Binbaşıyı şikâyet edebilmek için en ufak bir fırsat bile çıkmamıştı. Binbaşı, böyle olacağını önceden biliyordu zaten.

15. BÖLÜM

Cezaevinin Hayvanları

Bu olaydan kısa zaman sonra cezaevindeki Gnedko’nun satın alınması, tutuklular için yüksek konuktan daha tatlı bir eğlence olmuştu.

Cezaevi kadrosuna, su taşımak, çöp ve diğer pisliklerin dışarıya atılmasında kullanılmak için bir at alınmıştı. Bu hayvanın bakımıyla ayrı bir tutuklu ilgileniyordu. Arabayı süren de tabii, muhafızlar yanında, aynı tutuklu idi.

Atımızın, sabahtan akşama kadar işi eksik olmuyordu. Gnedko’muz, cezaevinin emektarıydı. İyi, ama hayli hırpalanmış bir hayvancağızdı. ‘Piyotr Günü’ne yakın bir günün sabahında, akşam için su fıçısını getirip yere yığıldı, birkaç dakikada ölüverdi. Gnedko’ya acıdılar. Çevresinde toplanarak uzun boylu konuşulup tartışıldı. Aramızdaki emekli süvari, çingene ve baytarlar, atçılıktaki bir sürü, çeşit çeşit bilgilerini ortaya döktüler. Hatta birbirleriyle kavga bile ettiler, ama Gnedko’yu diriltemediler...

Ölü hayvan, şiş karnı ile yatıyordu. Herkes, bir kerecik olsun, parmağıyla hayvanın karnına dürtmeyi sanki bir görev sayıyordu. Bu; Tanrı’nın emriyle olma olay binbaşıya bildirildi. O da hemen, yeni bir at almaya karar verdi. “Piyotr Günü”, kilisede sabah ayini bitince, bütün tutukluların bir arada bulunduğu sırada, satılık atlar getirilmeye başlandı. At satın alınmasını tutuklulara bırakmak, şüphesiz, pek yerinde bir şeydi. Tutuklular arasında bu işin gerçek uzmanları vardı. Bir zamanlar bu işi meslek edinmiş en aşağı iki yüz elli kişiyi aldatmak, kolay iş olmasa gerekti.

Bize gelen at cambazları arasında Kırgızlar, cambazlar, çingeneler, şehirliler vardı. Tutuklular, her yeni atın gelmesini sabırsızlıkla bekliyorlardı. Çocukça bir neşe içindeydiler. En çok hoşlarına giden şey, serbestmişler gibi, sanki kendi ceplerinden, kendileri için bir at almaları, daha doğrusu alma hakkını elde etmiş olmalarıydı.

Üç at getirilip götürüldü. En sonunda dördüncüde karar kılındı. Gelen cambazlar biraz şaşkın, biraz da ürkek bakışlarla etrafı süzüyorlar, hatta arada bir kendilerini getiren muhafızlara yan yan bakıyorlardı. Kafaları kazıtılmış, damgalı, prangalı iki yüz kişilik bir kalabalığın, kimsenin ayak basmadığı evlerinde, bu sürgün yuvasında, kendine göre heybetli bir görünüşü vardı. Bizimkiler de, her yeni hayvanı denerken, türlü türlü kurnazlıklar buluyorlardı. Neresine bakmıyorlar, nelerini muayene etmiyorlardı hayvanın!.. Hem de bunu öyle telaşlı ciddi bir tavırla yapıyorlardı ki, sanki bütün cezaevinin refahı, mutluluğu bu alışverişe bağlıydı. Çerkezler, atın üstüne atlıyorlardı, o anda gözleri alevleniyor, beyaz dişlerini göstererek sırıtıyorlardı. Sonra esmer, kanca burunlu kafalarını sallayarak aralarında anlaşılmaz dilleriyle çabuk çabuk bir şeyler konuşuyorlardı. Rus tutuklularından bazıları, bu tartışmaları, adamların ağızları içine girercesine, dikkat kesilerek dinliyorlardı. Konuştuklarını anlamıyorlardı ama hiç olmazsa gözlerinden atın işe yarayıp yaramadığı hakkında verdikleri hükmü anlamaya çalışıyorlardı.

Dıştan bakan bir kimse, bu kadar heyecanlı bir ilgiyi belki tuhaf bulurdu. Herhangi bir tutuklu, hatta belki de sessiz, arkadaşları arasında ağzını açmaktan korkan, miskinin biri, ne diye bu kadar telaşa düşüyordu sanki? At, sanki kendine alınıyormuş gibi hangisinin alınacağı onu son derece ilgilendiriyordu. Çerkezler, cambazlar da çalışıyorlardı. Karar hakkı onlara bırakıldı. Hatta ikisi arasında şerefli bir çekişme de oldu.

Rakiplerden biri, eski at hırsızı, cambaz, tutuklu Çingene Kulikov’du. Öteki, kendi kendini yetiştirmiş bir baytar; kurnaz bir Sibirya köylüsüydü. Cezaevine yeni geldiği halde Kulikov’un şehirdeki bütün müşterilerini kendine çekmeyi başarmıştı.

Şehirde amatör baytarlarımıza pek değer verilirdi. Yalnız yerli halk, esnaf değil, atları hastalanınca, şehrin büyükleri bile oradaki diplomalı baytarlara gitmeden, cezaevimizdeki çekirdekten yetişme baytarlara başvururlardı.

Kulikov’un Sibiryalı Yolkin gelinceye kadar, hiç rakibi yoktu. Müşterileri eksik olmuyordu. Emeğine karşılık olarak para alıyordu... Aslına bakılırsa Kulikov çingenelik, şarlatanlık ediyordu, yoksa gösterdiği kadar bilgisi yoktu. Kazancı bakımından, tutuklularımız arasında farklı bir yeri vardı. Tecrübesi, zekâsı, cesareti, keskin huyuyla kendini öteden beri cezaevineki bütün tutuklulara, hem de hiç zorlamadan, saydırmıştı. Sözlerine önem verilir, hep boyun eğilirdi. Hem Kulikov pek az konuşurdu. Sözleri ağzından adeta dirhem dirhem çıkardı... Yalnız çok önemli durumlarla konuşurdu. Tam anlamıyla bir çok bilmiş geçiniyordu. Bununla birlikte gerçek, asla yapmacık olmayan bir enerji taşıyordu. Olgun, çok güzel, çok zeki bir adamdı. Bizlerle, yani soylularla, en ince bir kibarlıkla, aynı zamanda olağanüstü bir ağırbaşlılıkla konuşuyordu. Bana öyle geliyor ki Kulikov’u şöyle temiz giydirip de büyük şehirlerden birinin bir kulübüne, bir kontmuş gibi götürsek, orada bile pot kırmayacaktı. “Wist” oynayacak, güzel güzel konuşacaktı. Her halde, bir akşamda hiç kimse onun kont değil de kopuğun biri olduğunu farkedemeyecekti. Bunu çok ciddi olarak söylüyorum. Çünkü o, bu derece zeki, anlayışlı, çevreye kolay uyabilen bir adamdı. Bundan başka tavırları da güzeldi, inceydi, hayatında epey görmüş geçirmişti. Bununla birlikte Kulikov’un geçmişi koyu bir perde arkasındaydı. Cezaevinde, özel bölümdeydi. Yolkin ise bir köylü ama son derece kurnaz bir köylüydü. Elli yaşlarında bir staroverdi. Gelişiyle, Kulikov’un baytarlık ünü sönüverdi. Yolkin bir iki ay içinde, Kulikov’un şehirdeki, aşağı yukarı, bütün müşterilerini kendine çekiverdi. Kulikov’un eskiden tedavi edemediği atları, hem de kolayca iyi ediyordu. Hatta, şehir baytarlarının tedavi edemediklerini bile iyi ediyordu. Birkaç arkadaşıyla birlikte bu adamcağız, kalpazanlık suçuyla gelmişti. Bu yaştan sonra böyle bir işe burnunu sokarken hangi akla hizmet etmişti, orasını Tanrı bilir. Kendisi bile üç gerçek altından ancak bir tane yalancısını yapabildiklerini anlatırken, kendi kendisiyle alay ederdi.

Yolkin’in baytarlık alanındaki başarıları, Kulikov’u epey üzmüştü. Tutuklular arasındaki ünü yavaş yavaş sönmeğe başladı. Şehrin civarında bir metresi olan Kulikov, plisten bir kaftan giyerdi; kulağında halka şeklinde, gümüş bir küpesi vardı. Kundurası fitilliydi. Gelirinin azalması yüzünden şarap satmak zorunda kalmıştı.

İşte bizimkiler de, yeni Gnedko’nun satın alınışı sırasında, iki rakibin tutuşmasını, hem de merakla bekliyorlardı. İkisinin de taraftarları vardı. İki partinin önde duranları gitgide heyecanlanıyorlar, yavaştan atışmaya başlıyorlardı. Yolkin, kurnaz suratını alaylı bir gülümsemeyle buruşturmuştu. Ama hiç beklenmedik, bambaşka bir şey oldu. Kulikov, kavgaya hiç yanaşmadı, işi pek ustalıkla yönetti. Önce alttan aldı; hatta rakibinin eleştiri yollu görüşlerini saygıyla dinledi. Ama Yolkin’in bir sözünden onu yakalayıverdi. Aşağıdan alarak, ama yine direnerek, yanıldığını karşısındakine söyledi, daha Yolkin toparlanıp da hatasını düzeltmeye fırsat bulamadan, yanıldığı diğer noktaları da birer birer saydı. Kısaca, Yolkin’i birdenbire, hiç beklenmedik bir şekilde pek ustaca şaşırttı. Birincilik, her ne kadar onda kalmadıysa da Kulikov’un partisi adamakıllı memnundu.

Bazıları,

– Ne diyorsunuz, kolay kolay mat olur mu? Kurttur o!.. Tuttuğunu koparır... deyip duruyorlardı. Diğerleri de, ama bu sefer alttan alarak:

– Yolkin daha bilgili, diye cevap veriyorlardı. İki grubun konuşması, birdenbire yumuşayıverdi.

– Bilgisinden değil canım. Eli hafif onun. Ama, Kulikov da, hayvanlar üstüne bilgisi yönünden ondan aşağı kalmaz.

– Orası öyle.

– Elbette kalmaz!

Sonunda yeni Gnedko’yu seçtiler, aldılar. Bu sevimli, genç, güzel, sağlam yapılı, şirin mi şirin, neşeli görünüşlü bir attı. Şüphesiz bütün diğer taraftarıyla da hiçbir eksikliği olmayan bir hayvandı. Pazarlığa girişildi. Onlar otuz ruble istiyorlar, bizimkiler ise yirmi beş veriyorlardı. Uzun süren pazarlığa canla başla başlandı. Alıcılar fiyatı indirmeye çalışıyorlar; ötekiler de yavaş yavaş yola geliyorlardı. Sonunda bizimkiler güldüler. Birkaç tutuklu,

– Ayol, para kendi cebinden mi çıkacak ki, bu kadar pazarlık ediyorsun? diye söylendi.

Başkaları da bu söze hak verdiler:

– Devletin parasına mı acıyacağız!

– Ama milletin parası bu çocuklar... Milletin!

– Milletinmiş!.. Hey gidi hey!.. Bizim gibi ahmaklar, ekilmeden bitiyor galiba...

Sonunda, yirmi sekiz rublede pazarlığı bağladılar. Binbaşıya haber verildi; atın alınması kararlaştırıldı. Hayvana hemen tuzla ekmek sunuldu, yeni Gnedko törenle cezaevine alındı. Hayvanın yüzünü sevmeyen, boynunu okşamayan bir tek tutuklu yoktu. Aynı gün Gnedko’yu su arabasına koştular; herkes merakla, yeni Gnedko’nun fıçısını nasıl çekeceğini seyre koyuldu.

Sucumuz Çingene, yeni beygiri ile, pek gururlanıyordu. Bu elli yaşlarında, sessiz, ağırbaşlı bir köylüydü. Zaten bütün Rus arabacıları çok ağırbaşlı, sessiz adamlardır. Galiba hep atlarla düşüp kalkmak, insana özel bir ağırlık, hatta ağırbaşlılık veriyor.

Çingene de pek sessiz, boynuzunda sakladığı enfiyesini çekmeyi pek seven, herkesle tatlı dille ama az konuşan bir adamdı. Ta öteden beri cezaevimizin Gnedkoları ile uğraşırdı.

Bence de, hapishanemize doru at cinsi, gerçekten yakışırdı. Bu renk tam evimize göreydi... Çingene de böyle düşünürdü. Mesela, alaca renkli bir atı dünyada almazlardı.

Sucu mevkii, kimbilir nasıl elde ettiği bir hakla, her zaman Çingene’de kalıyordu. Hiçkimse, hiçbir zaman bu hakkı onun elinden almayı düşünmüyordu bile. Eski doru at ölünce hiç kimse, hatta binbaşı bile çingene’yi bu işten sorumlu tutmayı aklından geçirmedi.

Tanrı’nın, emriydi ve çizdiği bir yoldu bu... İşte o kadar; çingene’ye söz yoktu.

Gnedko, yani doru atımız pek kısa zamanda bütün cezaevinin sevgilisi oldu. Tutuklular, sert adamlardı ama sık sık yanına gelip seviyorlardı onu. Bazen çingene, dereden dönünce, başçavuşun açtığı kapıyı kapatırken, doru cezaevi avlusuna girer, su fıçısıyla durur, yan gözle bakar onu beklerdi. Çingene ona, “Hadi, tek başına yürü!.” diye bağırınca, doru at arabayı yalnız başına, ta mutfağın kapısına kadar sürükler, orada durur, kovalarıyla su almaya gelen aşçılarla meydancıları beklerdi. Her yandan,

– Aferin tatlı doru! Tek başına getirdin. Nasıl da söz dinliyor!.. diye bağırırlardı..

– Gnedko’muz yaman be...

Gnedko, başını sallıyor, burnundan soluyordu. Sanki gerçekten her şeyi anlıyor, bu övgülerden hoşlanıyor gibiydi. O zaman tutuklulardan biri; ona mutlaka tuzlu ekmek getirirdi. Gnedko ekmeği yer, yine başını sallamaya başlardı. Sanki, “Bilirim ben seni, bilirim!.. Ben, iyi bir hayvanım, ama sen de iyi bir insansın.” demek isterdi.

Doruya, ekmek vermeyi ben de seviyordum. Güzel yüzüne bakıp, avucumun içinde ekmeğin kırıntılarını çabuk çabuk toplayan yumuşak, sıcak dudaklarını duymaktan pek hoşlanırdım.

Genel olarak, tutuklular hayvanları severlerdi. İzin verilse, cezaevinde seve seve, birçok ev hayvanlarını, kuşları beslerlerdi. Hem bana öyle geliyor ki hiçbir ip tutukluların sert, vahşi huylarını bu kadar yumuşatıp inceltemezdi. Ama buna izin vermiyorlardı ki... Bunun için düzen de, yerimiz de elverişli değildi. Yine de ben cezaevinde iken bir rastlantı eseri, birkaç hayvanımız vardı. Gnedko’dan başka, bir köpeğimiz, kazımız, Vaska adında da bir erkek keçimiz bulunuyordu. Bir süre, aramızda bir kartal bile yaşadı.

Cezaevi köpeği olarak, önce de söylediğim gibi, Şarik adlı köpeğimiz vardı; zeki, iyi huylu bir hayvandı. Onunla iyice arkadaş olmuştuk. Ama basit halk arasında köpek, pek sevilmez, pis bir hayvan sayıldığı için, bizde Şarik’e değer veren yoktu. Hayvan kendi halinde yaşıyordu; avluda yatıyor, mutfak artıklarıyla besleniyor, kimsede özel bir ilgi uyandırmıyordu. O ise, herkesi tanıyor, cezaevinde herkesi efendisi biliyordu.

Tutuklular akşamları işten dönerken dış karakoldan “Onbaşılar!..” bağırışı duyulur duyulmaz, Şarik hemen kapıya koşuyor, gelen her gruba ayrı ayrı iltifat ediyor, kuyruk sallıyor, ufak bir sevgi işareti bekleyerek, herkesin gözünün içine bakıyordu. Ama uzun yıllar boyunca, benden başka, kimseden sevgi görmemişti. Bunun için beni, başkalarından daha çok seviyordu.

Nasıl oldu bilmiyorum. Sonraları, hapishanede (Sincap) adında başka bir köpek daha türedi. Üçüncüsünü, Kulityapka’yı, henüz enikken, bir gün işten dönerken ben eve getirdim.

Sincap, garip bir yaratıktı. Birisi, arabasıyla hayvanın üstünden geçmişti. Bu yüzden beli o kadar çukurlaşmıştı ki, koşarken, uzaktan Sincap’ı birbirine yapışmış iki beyaz hayvan sanırdınız. Zaten, uyuz gibi bir şeydi. Gözleri akıyordu, hep kıstığı kuyruğunun tüyleri dökülmüştü. Feleğin sillesini yediği için olacak, her zaman boynu eğik durmaya karar vermiş gibiydi... Cesaret edemiyormuş gibi, hiçbir zaman, hiç kimseye havlamıyordu. Kışlalar arasında, verilen ekmek artıklarıyla yaşıyordu. Bizden birisini görür görmez, adam daha birkaç adım ötedeyken, hemen, “Ne istersen yap, teslimim!..” der gibi sırtüstü yatıverirdi. Önünde yuvarlandığı tutuklu ise, sanki yapılması gereken bir görevmiş gibi mutlaka hayvanın karnına bir tekme sallar, “Şu kerataya da bak” diye söylenirdi. Sincap, bağıramazdı bile. Ancak, pek canı yandıysa, boğuk, acıklı bir sesle ulurdu. O, ihtiyaçları için, cezaevi avlusu dışına çıkan Şarik’le diğer köpeklerin önünde de böyle yuvarlanırdı. Bazen, uzun kulaklı koca bir köpek hırlayarak, havlayarak üzerine atılınca Sincap, hemen sırtüstü yuvarlanıverir, hiç kıpırdamadan, böylece yatardı. Ama köpekler, kendi cinslerinin boyun eğip teslim olmalarından pek hoşlanırlar. Gözleri ateş gibi parlayan iyice kızan köpek, o anda sakinleşir, bir şeyler düşünüyormuş gibi, ayaklarını havaya dikmiş olan köpeğin önünde durarak, ağır ağır, büyük bir merakla Sincap’nın her uzvunu koklamaya başlardı. Tirtir titreyen Sincap o sırada neler düşünürdü acaba? Herhalde aklından, “Ya şimdi bu haydut beni dişleyiverirse?..” düşüncesi geçiyordu. Ama köpek, koklamayı bitirdikten sonra, Sincap’ta ilgiye değer bir şey bulamadan onu bırakıyordu. Sincap hemen ayağa kalkıyor, bir dişi köpeğin peşinden giden bir it sürüsüne topallaya topallaya katılıyordu. Dişi köpekle hiçbir zaman yakın bir dostluk kuramayacağını bildiği halde, hiç olmazsa, uzaktan, arkasından yürümek onu avutuyordu. Artık onun için, şeref, onur gibi şeylerin sözü olamazdı. Gelecek için hiçbir tasarısı, hiçbir ümidi yoktu, sadece boğaz için yaşıyor, bunu kendi de çok iyi anlıyordu.

Bir kere Sincap’ı sevmek istedim. Bu, onun için o kadar yeni, beklenilmedik bir şeydi ki hayvancağız, önce dört ayağı üzerinde yere çöküverdi, bütün gövdesi ürperdi; sonra, duyduğu sevgiyle yüksek sesle cırlamaya başladı. Ben de, acıdığım için onu sık sık seviyordum. Sevgime, cıyaklamalarıyla karşılık verirdi. Beni ta uzaktan görünce, hemen cıyaklamaya başlar; acı, acıklı sesler çıkarırdı. Sonra köpekler onu surlarda parçaladılar.

Kultiyapka ise, bambaşka huydaydı. Onu, bir gün atölyeden cezaevine henüz gözleri açılmamış bir enikken ne diye getirdiğimi ben de bilmiyordum. Bu hayvancağızı besleyip büyütmek hoşuma gidiyordu. Şarik derhal onu koruması altına aldı. Kultiyapka ile birlikte yatardı. Büyüyünce, kulaklarını ısırmasına, tüylerini dişleyip onunla, büyük köpeklerin yavrularıyla oynadığı gibi oynamasına ses çıkarmazdı. Kultiyapka’nın acayip bir büyümesi vardı: Boya değil de, hep uzunluğa, genişliğe gidiyordu... Tüyleri uzun, dağınık, açık renk, fare tüyleri gibiydi. Kulaklarının biri yukarıya kalkık, diğeri aşağı sarkıktı. Pek canlı, pek coşkundu. Sahibini görmek sevinci, her eniğin yaptığı gibi, cıyaklayıp bağırmasına vesile olurdu, yüzümü yalamaya kalkar, türlü türlü sevgi belirtileri gösterirdi. Sevincini anlatması yeterli, incelik ve kibarlık kuralları vız gelirdi ona!

Nerede olursam olayım, “Kultiyapka!” diye bağırdım mı, bizimki, sanki yerden bitmiş gibi bir köşeden çıkıverirdi. Tiz perdeden havlayarak, bir topaç gibi, yuvarlana tekerlene, yolda takla atarak, doğru bana koşardı. Bu küçük mendeburu pek sevmiştim. Kader ona, görünüşte yalnız rahat, zevk hazırlıyordu. Ama günün birinde, kadın kunduraları diken, deri tabaklama işiyle uğrasan tutuklu Neustroyev, Kultiyapka’ya özel bir ilgi göstermeye başladı, yere sırtüstü yatırıp okşadı. Hiçbir şeyden şüphelenmeyen Kultiyapka, keyifli keyifli viyaklıyordu. Ama hemen ertesi sabah ortadan kayboluverdi. Onu, araya araya bir hal oldum... Kultiyapka ortadan kaybolmuştu. Ancak iki hafta sonra işin iç yüzü anlaşıldı. Neustroyev, Kultiyapka’nın tüylerini gözüne kestirmiş, hayvanı öldürüp yüzdükten sonra derisini mahkeme üyesinin karısına hazırladığı kadifeden kışlık çizmeye astar yapmıştı. Hatta, bitirdikten sonra bana da gösterdi. Kürk pek enfesti. Zavallı Kultiyapka!..

Cezaevinde dericilikle uğraşan pek çok tutuklu vardı. Sık sık güzel tüylü köpekleri cezaevine getirip hemen yok ediverirlerdi. Bazılarını çalarlar, bazılarını satın alırlardı.

Hiç aklımdan çıkmaz. Bir gün mutfakların arkasında iki tutuklu görmüştüm. Birbirlerine bir şeyler danışıyorlar, oldukça telaşlı görünüyorlardı. Biri, ipe bağlı siyah, pek güzel bir köpek tutuyordu. Cins bir köpek olduğu belliydi. Alçak uşağın biri, efendisinden kaçırarak kunduracılarımıza otuz gümüş kopeğe satmıştı. Şimdi tutuklular hayvanı asmaya hazırlanıyorlardı. Asma, en çok acı çektiren bir öldürme biçimiydi. Deri soyulurdu, köpeğin leşi de, cezaevinin en uzak köşesine, çöplük çukuruna atılırdı. Yaz sıcaklarında çukur, dayanılmaz derecede kokar, binde bir temizlenirdi.

Zavallı köpek, kendisini bekleyen sonu anlamıştı galiba. Sorgu, kaygı dolu bakışlarla üçümüze bakıyor; kısılmış, tüylü kuyruğunu arada sırada cesaretsizce sallıyordu. Böyle bir güvenme gösterisiyle sanki bizi yumuşatmak istiyordu. Çabucak sıvıştım oradan. Ötekiler de, işlerini rahat rahat bitirdiler tabii.

Bir kere, nasıl oldu bilmiyorum, cezaevinde birden bir sürü kaz belirdi. Bunları kim getirmişti, kimin malıydı, bilmiyorum. Kazlarımız epey zaman tutukluları hayli eğlendirdi. Hatta şehirde bile onları tanıyorlardı. Mutfakta bakılıyorlardı. Küçük palazlar büyüyünce, bütün sürü, tutuklularla birlikte işe gitmeğe dadandı. Trampet vurmaya, tutuklular kapıya doğru yürümeye başlayınca, bizim kazlar da bağrışarak arkamızdan koşarlardı. Kanatlarını açarak, birbiri üstünden, avlu kapısının yüksek eşiğini atlarlar, mutlaka safların sağ yanına giderlerdi. Orada da, sıralarda yer alır, grupların ayrılmasını beklerlerdi. Sonra en büyük kafileye katılarak çalışanlara yakın bir yerde otlarlardı.

Tutuklular paydos edip cezaevine dönerken, kazlar da yola koyulurlardı. Kalede, kazların tuutklularla birlikte işe gittikleri duyulmuştu. Yolda görenler, “İşte tutuklularla kazları geliyor..” diyorlardı. “Nasıl da öğrettiniz bunları?” diye soranlar vardı. Bazıları: “Alın, kazlarınız için..” diye sadaka veriyordu. Ama bu kadar sahiplerine hayvanlar olmalarına rağmen, kazların hepsi, bir bayram yemeği için kesildi.

Yalnız teke Vaskamız’ı, ortaya önemli bir durum çıkmamış olsaydı, dünyada kesmeyeceklerdi. Onun da nereden çıktığını, kimin getirdiğini bilmiyorum. Günün birinde, cezaevinde güzel, beyaz, minicik bir keçi yavrusu ortaua çıkmıştı. Birkaç gün içinde onu herkes sevdi. Keçi yavrusu, hepimizin eğlencesi, hatta maskotu oldu. Cezaevi kalması için bir bahane buldular. Hapishane ahırında bir teke bulunmazsa, olur muydu hiç? Halbuki tekemizin hiç de ahırda durduğu yoktu. Önce mutfaktaydı; sonra da bütün cezaevinde, keyfince gezip dolaşmaya başladı.

Teke Vaska çok sevimli, ama pek afacan bir hayvandı. Adı ile çağrılınca, koşa koşa geliyor; iskemlelerden, masalardan atlıyor, tutuklularla toslaşıyordu. Her zaman neşeliydi, eğlenmeye hazırdı. Bir akşam, artık Vaska’nın boynuzları iyice çıkmışken, öbür tutuklularla kışla merdivenlerine oturan Lezgin Babay’ın onunla toslaşmak aklına geliverdi. Epey zaman alınlarını birbirine vuruşturup durdular. Tutuklular tekeyle en çok bu türlü eğlenmeyi severlerdi. Tam bu sırada Vaska merdivenin en üst basamağına sıçrayıverdi. Babay öbür yana döner dönmez, Vaska ard ayakları üzerinde kalktı, ön ayaklarım kıstı, sonra, var gücüyle Babay’ın ensesine bir tos vurdu. Hem o kadar kuvvetli vurmuştu ki, Babay, takla atarak aşağı yuvarlandı, herkesi eğlendirdiği gibi kendisi de son derece zevk aldı.

Kısaca, Vaska’yı hepimiz pek çok seviyorduk. Büyümeye başlayınca, bir gün genel, ciddi bir toplantıda, Vaska’ya baytarlarımızın büyük bir ustalıkla başardıkları işte o ameliyatın yapılmasına karar verildi. “Yoksa teke kokacaksın Vaska!” diye de hayvana ameliyatın sebebi açıklandı. Ameliyattan sonra Vaska korkunç derecede büyümeye ve etlenmeye başladı. Hayvanı, sanki kesmeye hazırlıyorlarmış gibi, besliyorlardı. Sonunda Vaska upuzun boynuzlu, pek iri bir teke oldu. Paytak paytak dolaşıp duruyordu ortalıkta... O da, tutuklarımızı, yolda rasladıklarımızı eğlendirmek: için bizimle birlikte işe gitmeye alışmıştı. Cezaevinin tekesi Vaska’yı tanımayan yoktu. Bazen, mesela kıyıda çalışıldığı sırada, tutuklular, esnek söğüt dallarını keserler, yaprak toplarlar, sur hendeği boyunca çiçek koparırlar, bütün bunlarla Vaska’yı süslerlerdi. Boynuzlarını dallarla, çiçeklerle sararlardı. Gövdesinin üzerinden de çelenkler sarkıtırlardı. Dönüşte Vaska donanmış bir halde tutukluların önünden yürürdü. Onlar da, adeta gelene geçene kurularak hayvanın ardından giderlerdi.

Tekelerine olan hayranlıkları o dereceydi ki, bazıları çocuk gibi, “Şu Vaska’nın boynuzlarını yaldızlasak, çok iyi olacak...” diye tekenin boynuzlarını yaldızlamayı düşünüyordu. Ama bunu yapmadılar. Aklımda kaldığına göre, İsay Fomiç’ten sonra cezaevimizin en iyi yaldızcısı olan Akim Akimiç’e ben bir kere, “Tekenin boynuzları yaldızlanabilir mi?” diye sormuştum. Akim Akimiç, önce gayet dikkatli bir bakışla tekeyi süzdü, bir şeyler hesapladı, sonra da,

– Belki de olur; ama boynuzların gücü azalır, hem bu gereksiz bir şey... diye cevap verdi.

Konu böylece kapanıp gitti. Böylece Vaskamız, hayatını cezaevinde geçirecek, ölümü de eceliyle, herhalde nefes darlığından ölecekti. Gelgelelim, bir gün tutuklu kafilesi başında, süslerinin bütün göz alıcılığıyla, işten cezaevine dönerken, Vaska, arabayla geçen binbaşının gözüne ilişiverdi. Binbaşı hemen,

– Dur! diye kükredi. Kiminmiş bu teke? Anlattılar.

– O da nasıl şey?! Teke, ha!... Cezaevinde, hem de iznim olmadan?... Çabuk gelsin çavuş buraya!

Çavuş gitti, tekenin kesilmesi emrini aldı. Derisi yüzülüp pazarda satılacaktı. Alınan para da, tutukluların demirbaş parasına katılacaktı. Tutuklular bu konu üzerinde epeyi konuştular, acındılar, ama emre karşı gelmeye cesaret edemediler. Vaska’yı çöp çukurunun yanında kestiler. Etini, cezaevinde idaresine bir buçuk ruble vererek tutuklulardan biri toptan satın aldı. Bu parayla kalaç alındı. Vaska’nın etini alan da, bunu parça parça tutuklular arasında sattı. Et, gerçekten çok lezzetliydi.

Bir zamanlar da bizde ufak, bozkır kartalı cinsinden, “karakuş” denilen bir kartal vardı. Tutuklulardan biri bunu, cezaevine yaralı, bitkin bir halde getirmişti. Millet çevresine üşüştü. Uçamıyordu; ayağının biri çıkmıştı. Kartalın onu merakla seyreden kalabalığa nasıl öfkeyle baktığını, hayatını pahalıya satmaya hazırlanarak gagasını nasıl açıp kapadığını, bugün gibi hatırlıyorum.

Tutuklular doya doya seyrettikten sonra dağılmaya başladılar. Kartal da tek ayağı üstünde sekerek, sağlam kanadını çırpa çırpa avlunun en uzak köşesine çekildi. Orada, şarampol kazıklarına sımsıkı yapışarak öylece kaldı.

Kartal bizde üç ay kadar kaldı, bir defacık olsun, sığındığı köşesinden çıkmadı. Önceleri, tutuklular onu seyretmeye geliyorlar, üzerine köpeği saldırmıyorlardı. Şarik, hırsla kartala doğru atılıyordu; bununla birlikte, pek fazla yaşanmıyor, rakibinden korkuyordu. Bu da tutukluları oldukça eğlendiriyordu.

– Hayvana bak, yanaştırmıyor!... diyorlardı.

Gitgide, Şarik kartalın canını yakmaya başladı. Korkusu kalmamıştı. Saldırtılınca, kuşu yaralı kanatlarından yakalamayı pek iyi beceriyordu. Kartal, olanca gücüyle, kendini gagası ile koruyor, bir yandan da onu seyretmeye gelen meraklıları, köşesine sığınarak, yaralı bir kral gibi, gururlu, vahşi bakışlarla süzüyordu. Sonunda herkes bıktı ondan. Herkes unuttu onu. Bununla birlikte yine her gün önünde taze et parçalarıyla bir kap su görülüyordu. Demek ona bakan birisi vardı. Önceden yemek istemiyordu. Birkaç gün ağzına bir şey koymadı. Sonunda yemeye başladı. Ama hiçbir zaman kimsenin elinden bir şey almadığı gibi, yanında insan görmeyince, arasıra, kendini yalnız sanarak, sığındığı köşesinden yakınca bir yere kadar çıkmaya yelteniyordu. Şarampol kazıkları boyunca seke seke, idman yapıyormuş gibi on, on iki adım ilerliyor, geri dönüyor, sonra tekrar yürüyordu. Beni görünce, olanca hızıyla topallayarak, sıçrayarak yerine dönmekte acele ediyordu. Sonra bacağını geriye atarak, gagasını açıp tüyleri diken diken olmuş, savaşa hazırlanıyordu.

Sevgimle, okşamalarımla onu bir türlü yumuşatamadım. Çırpınıyor, ısırıyordu; eti bir türlü elimden almıyordu. Yanında durduğum sürece, sabit, hırçın, keskin bakışlarını üzerimden ayırmıyordu. Yalnızlık, kötümserlik içinde, kimseye inanmayarak, kimseyle bağdaşamadan ölümünü bekliyordu. Sonunda tutuklular, nasılsa, hatırlayıverdiler onu. İki aydır kimse bu kartalla ilgilenmez, adını bile anmazken, hepsi birdenbire onunla ilgilenmeye başladılar. Hayvanı cezaevinden dışarıya salıvermek gerektiğini konuşmaya başladılar.

Kimi,

– Bari ölecekse burada ölmesin yazık oluyor havyancağıza, diyordu. Başkaları da bu sözlere hak veriyordu.

– Öyle ya... Başına buyruk, vahşi bir kuş bu... Burada tutamazsın onu.

Bunu söyleyene bir tutuklu,

– Bizim gibi değil, desene... diye cevap veriyordu.

– Yumurtladığı inciye bak! O kuş; biz, insanız be! Skuratov,

– Çocuklar, kartal ormanların kralıdır... diye söze başladıysa da bu defa kimsenin onu dinlediği yoktu.

Bir gün, öyle yemeğinden sonra, işbaşı trampeti vurunca, kartalı alıp cezaevi dışına götürdüler. Çok kötü saldırdığı için, götüren, gagasını eliyle tutuyordu. Surlara kadar gittiler. Kafileden on iki tutuklu, kartalın haline merakla bakıyordu. Hem de, işin tuhafı, sanki özgürlüğüne kavuşan kendileriymiş gibi, hepsi memnunluk içindeydiler.

– Hay itoğlu it!... Sen ona iyilik ediyorsun, o nankör ise hâlâ ısırmaya bakıyor!...

Hırçın kuşu tutan tutuklu, hayvana adeta sevgiyle bakıyordu.

– Salıver artık, Mikitka!

– Salıver ya. Avlumuzun köşesinde pinekleyecek kuş değil bu. Ona özgürlük, tam bir özgürlük ver!

Kartalı surdan bozkıra salıverdiler. Hayli ilerlemiş sonbaharın soğuk, puslu bir günüydü. Rüzgâr, çıplak bozkır ıslıklar çalıyor, yer yer sararmış, kurumuş step otlarını hışırdatıyordu. Kartal, yaralı kanadını çırpa çırpa, dosdoğru uzaklaşıyor, sanki gözlerinin bizi göremeyececeği bir yer olsun da, neresi olursa olsun, bir yana doğru uçmakta acele ediyordu. Tutuklular, otlar arasında, bazan şurada, bazan burada beliriveren kafasını merakla gözetliyorlardı. Birisi dalgın dalgın,

– Gördün mü keratayı!... diye söylendi.

Öbürü,

– Arkasına bile baktığı yok. Bir defacık olsun bakmadı çocuklar; diye ekledi. Alabildiğine kaçıyor.

– Ya sen, gelip bir de teşekkür edecek mi sandın?

– Serbestlik, ne diyeceksin!... Serbestliğin kokusunu aldı bir kere.

– Özgürlük başka canım.

– Artık görünmüyor bile çocuklar... Muhafızlar:

– Orada durup da ne daldınız öyle? Hadi bakalım, marş! diye bağırdılar, hepsi sessiz sessiz işe sürüklendiler.

16. BÖLÜM

Şikayet

Ölen Aleksandr Petroviç Goryançikov’un anılarını anlatan ben, bu bölüme başlarken okuyuculara, aşağıda yazılı haberi bildirmeyi bir borç olarak görüyorum.

“Ölü bir Evden Anılar”ın ilk bölümünde, soylulardan olan bir baba katilinden birkaç kelimeyle söz edilmişti. Hem de, o, tutukluların işledikleri cinayetleri ne kadar duygusuzca anlatabildiklerine örnek gösterilmişti. Bundan başka, katilin, mahkeme huzurunda suçunu inkâr ettiği, ama bu meselenin aslını bilenlerin anlattığına göre ipuçlarının en ufak bir kuşku bırakmayacak kadar açık olduğu da anlatılmıştı. Aynı adamlar, “Anılar” yazarına, suçlunun bir zavallı olduğunu, gırtlağa kadar borçlanarak babasını, mirasa konmak ümidiyle öldürdüğünü anlatmışlardı. Zaten, bu baba katilinin daha önce çalıştığı şehirde, hakkında böyle düşünülüyordu. Bununla ilgili olarak “Anılar” yazarının oldukça sağlam bilgisi vardı. Sonunda, “Anılar”da yazıldığına göre, katil, pek neşeli, keyfi çok yerinde bir adamdı. Hoppa, kötü huylu, aptal olmakla birlikte, anlayışsızdı. Aynı zamanda, “Anılar” yazarı onda, kendine göre bir zalimlik de görmemişti. “Şüphesiz ki, ben bu cinayete inanmamaktaydım” sözleri yazılara ayrıca eklenmişti.

Bugünlerde, “Ölü bir Evden Anılar” yazan, Sibirya’dan bir haber almıştır. Bu adam, gerçekten suçsuzmuş: tam on yıl haksız olarak sürgün ve ağır hizmet hayatı sürmüş. Suçsuzluğu mahkemece resmen belirtilmiş. Asıl suçlular bulunmuş, suçlarını kabul etmişlerdir. Zavallı adamcağız da cezaevinden çıkarılmıştır. “Anılar”ı yazan, bu bilgilerin gerçekliğinden asla kuşku duymuyor.

Buna başka eklenecek bir şey yok. Olayın korkunçluğundan, korkunç bir suçlamanın yerle bir ettiği genç bir varlıktan uzun uzadıya söz etmek gereksiz. Olay kendiliğinden fazlasıyla korkunç, fazlasıyla da açık...

Bizim düşüncemize göre, böyle bir olayın meydana gelmesi olasığı, sadece ihtimali bile olsa, “Ölü Evin” manzarasına yepyeni, çok açık bir özellik vermektedir.

Şimdi konumuza devam edelim:

Önceden de söylediğim gibi, cezaevindeki duruma sonunda alışabildim. Ama bu “sonunda”ya pek güç, pek acı çekerek, pek de geç erişebildim. Gerçekte, bunun için, aşağı yukarı, bir yıllık bir süre gerekti. Diyebilirim ki bu, hayatımın en çetin yılı olmuştu; kafamda bu derece derin yer etmesi de bundandı her halde... Bütün o yılı saati saatine hatırlayabilirim, sanırım.

Başka tutukluların da bu hayata alışamadıklarını söylemiştim. Bu ilk yıl sık sık kendime: “Ya onlar nasıl acaba?... Rahat edebiliyorlar mı?” diye sorardım. Hem bu sorular beni pek ilgilendiriyordu. Daha önce de söylediğim gibi, tutuklular burada, evlerindeki gibi değil de, sanki yolcukları sırasında bir hana uğramış, ya da büyük bir evde konaklıyorlarmış gibi yaşıyorlardı. Temelli olarak gönderilenler bile kaygı, özlem duyuyorlardı; şüphesiz hepsi, içinden, imkânsız bir şey için hayaller kuruyordu. Bu, sessizlik içinde de olsa belli edilen sürekli huzursuzluk, garip bir kızgınlık, sabırsızlık, bazen de, boş olmaktan daha çok saçmalığı andıran, hem işin garibi, en olumlu gibi görünen kafalarda bile yer etmiş ümitler, bütün bunlar, bu yere o derece görülmemiş bir özellik veriyordu ki, tipik olması da belki bu yüzdendi. İnsan, ilk bakışta bile, bu gibi şeylerin cezaevinin öte yanında olmadığını anlıyordu. Buradakilerin hepsi birer hayalciydi, bu hal, hemen göze çarpıyordu. Hayal kuruculuk onlarda bir hastalık halini almıştı. Gerçekten hayal kurucu tutukluların çoğu kederli, somurtkan, hasta gibiydiler. Çoğu sessiz, içlerinde nefret derecesine varmış bir düşmanlık besleyen, ümitlerini açığa vurmaktan hoşlanmayan adamlardı. Saflık, içtenlik aşağılık bir durum olarak görülmekteydi; ümitlerin gerçekleşmesi ne kadar imkansızsa, bunları kuran hayalci de bu imkânsızlığı ne derece çok duyarsa, tutuklu o oranda inatla, utançla bu hayallere dalardı. Ama bunlardan vazgeçemiyordu da... Kimbilir, belki aralarında içinden utananlar da vardı. Çünkü ağırbaşlılık, yumuşaklık, kendi kendisiyle içten alay etme, Rus ruhunun başlıca özelliklerindendir. Belki de kendilerine karşı duydukları bu sürekli hoşnutsuzluktandır ki bu adamlar birbiriyle gündelik ilişkilerinde öylesine sabırsız, hoşgörüsüz, birbirine karşı öylesine alaycıydılar. Bazen, aralarından biraz daha saf, daha sabırsız olanlardan biri ortaya çıkıp da, herkesin içinde hayal ve ümitlerinden söz etmeye başlayınca, başkaları hemen lafı ağzına tıkıp onu kabaca tersliyor, alay ediyorlardı. Ama bana öyle geliyor ki, saldıranlar ümit beslemekte, hayaller kurmakta bu gevezeden daha ileri giderlerdi.

Önceleri de söylediğim gibi tutuklular, saf, temiz yüreklileri hımbıl ve enayi yerine koyuyorlar, küçümsüyorlardı. Herkes o kadar kederli, gururlu idi ki, iyi kalpli olanları, gururlu olmayanları hemen aşağı görmeye başlıyordu.

Temiz, saf gevezelerin geri kalanları, yani sessizler de, iyilerle kötüler, somurtkanlarla güleryüzlü olanlar diye bölümlere ayrılabilirdi. Somurtkanlar ve kötüler öbürleriyle kıyaslanamayacak kadar çoktu. Aralarında, yaradılıştan gevezelere raslandığı da oluyordu; bunlar mutlaka ağzı kalabalık dedikoducular, bir türlü huzur bulamayan kıskançlardı. İçlerindekini, gizli alemlerini, sırf âdet ve usulden olmadığı için açığa vurmamakla beraber, başkalarının her işine burunlarını sokarlardı. Pek az olan iyiler, sessizdiler. Bunlar emellerini içlerinde gizliyorlardı; muhakkak ki asık suratlılardan daha ümitliydiler, isteklerinin gerçekleşeceğine daha çok inanmışlardı. Tahminime göre cezaevinde, bir de ümitlerini büsbütün yitirmiş olanların oluşturduğu ayrı bir grup vardı. Mesela Starodubov köylerinden olan ihtiyar da bunlardandı. Ama ne de olsa, böyleleri azdı. İhtiyar (ondan daha önce de söz etmiştim) görünüşte sakin bir adamdı. Bazı hallerinden ruh durumunun hiç de iyi olmadığını tahmin ediyordum. Bununla birlikte, onun da kendine göre bir avuntusu, bir kurtuluş çaresi vardı. Duaları, din uğruna acı çekmesi... Tevrat’ı okuya okuya çıldıran ve binbaşıya bir tuğla parçasıyla saldıran, önce de sözünü ettiğim tutuklu da herhalde bütün ümidini yitirenlerdendi. Ümitsiz yaşanamayacağına göre, o da, gönüllü, hatta hazırlanmış bir şehit olmadan ibaret bir hal çaresi bulmuştu. Binbaşıya saldırmasının kinle değil de, sadece işkenceye atılmak amacıyla olduğunu açıkça söylemişti. O anda ruhu, ne derin değişiklikler geçirmişti, kimbilir?...

Bir amaç ve içinde bu amaca ulaşma emeli olmadan tek bir insan yaşayamaz. Amacını, ümidini yitirenler de, birçok kez, korkunç bir canavar haline gelirler. Buradakilerin hepsinin amacı cezaevinden kurtulmak, özgürlüğe kavuşmaktı.

Ama benim burada, cezaevindeki tutukluları birbirinden farklı sınıflara ayırmak çabam yerinde mi acaba? Böyle bir şey olabilir mi? Aslında, soyut bir düşüncenin yaptığı ayırmayla varılan sonuçta, görülenden çok daha fazla, hatta sayısız bir çeşitlilik vardır. Onun, ancak göze çarpan ve büyük farklar gözetilerek yapılmış bir ayrıma dayanma gücü yoktur. Gerçek, herşeyi mümkün olduğu kadar ufalamak ister. Bizim de kendimize göre özel hayatımız vardı. Resmî değil, içimizdeki hayat, kendi hayatımız...

Ama daha önce söylediğim gibi, ben, cezaevi hayatımın ilk zamanında bu hayatın derinliğine varamıyor, onu bir türlü kavrayamıyordum. Bu yüzden, bu hayatın bütün dış gösterileri beni çok kötü sıkıyor, hüzünlendiriyordu. Hatta, zaman zaman, her biri benim gibi çile dolduran bu insanlara karşı tiksinti duyuyordum. Kendilerine uygun bir çevrede, arkadaşları arasında bulundukları, birbirini anladıkları için onları adeta kıskanıyordum. Oysa benim gibi onlar da, bu, kırbaç ve sopa altındaki arkadaşlıktan, zoraki kurulmuş bu birlikten bıkmış, iğrenmişlerdi. Herkes, içinden, ayrı bir köşeye çekilmek istiyordu. Ama tekrar söylüyorum, kızdığım anlarda duyduğum bu kıskançlığımın da haklı bir temeli vardı.

Bir soylunun, eğitim görmüş v.b. bir adamın cezaevimizde, sürgünde sıradan bir köylü ile aynı derecede acı çektiğini söyleyenler, şüphesiz haksızdırlar. Böyle tahminlerin yürütüldüğünü biliyorum, duydum; son zamanlarda bununla ilgili şeyler okudum da. Bu düşünce, aslında doğru, insânîdir. Hepimiz insan, hepimiz Tanrı kuluyuz. Ancak bu düşünce, pek nesnel bir düşüncedir. Bunda, ancak uygulamada kendini belli eden birçok hayat gerekleri göz önüne alınmamıştır. Bunu bir soylunun, bir aydının daha ince, daha duygulu kimseler oldukları, her alandaki gelişmeleri daha esaslı olduğu için söylemiyorum. Ruh ve gelişimi hiçbir zaman belirli ölçüye vurulamaz. Hatta eğitimin bile bu durumda ölçü sayılması mümkün değildir. Herkesten önce ben; en cahil, en dar çevrede, bu zavallılar arasında, en ince bir ruh gelişmesine raslamıştım.

Cezaevinde, bazen, birkaç yıldan beri tanıdığın bir adamı çoğu zaman hayvan yerine koyup küçümsediğin olur. Ama bazen de, birdenbire, öyle bir an gelip çatar ki aynı adamın ruhu, onun elinde olmadan, dışa karşı açılıverir. O zaman siz, onun içindeki hazineyi, duyarlığı görür, kalp taşıdığını anlar, kendinin ve başkalarının acılarına karşı gösterdiği anlayışın farkına varırsınız.

Gözleriniz, birdenbire şaşkınlıkla açılır... İlk anda bütün bunları görüp duyduğunuza inanasınız bile gelmez... Bazen de tersine, eğitimin, öyle bir vahşette; öylesine bir utanmazlıkla bağdaştığı olur ki insanın düşmanlıktan boğulması işten değildir. Buna özürler, hafifletici nedenler bulabilmek, artık iyi kalpliliğinizin, hayırseverliğinizin derecesine bağlıdır.

Alışkanlıklar, hayat tarzı, yemek gibi şeylerin toplumun yüksek tabakasından olan bir adamda, bir köylüden ne derece daha güç değiştiğinden sözetmiyorum. Köylü, birçok defa, dışarda aç kalırken cezaevine düşünce, hiç olmazsa tıka basa karnını doyurabiliyor. Bunun tartışmasını yapacak değilim. Tutalım ki iradesi biraz kuvvetli bir adama göre bunlar, diğer rahatsızlıklara bakarak önemsiz şeylerdir.. Kaldı ki alışkanlıkların değişmesi hiç de o kadar önemsiz, arka plana atılacak bir sorun sayılamaz. Ama bunların arasında da öyle rahatsızlıklar var ki; bunlar, ötekilerine göre, insana hiç geliyor. Öyle ki ne çevrendeki pisliğe, ne seni cendere gibi sıkan hayata, ne de yavan, dikkatsizce hazırlanan yemeğe önem verirsin. Eli iş yüzü görmemiş en kibar bir soylu, pek nazlı biri bile, dışarda ömründe yapmadığı şeyi bir kez yapsın, bir kez bütün bir gün kan ter içinde kalarak çalışsın; bak o zaman o da, kara ekmeği, içinde hamam böcekleri yüzen şçiyi nasıl yiyecektir! Hem de, insan her şeye alışır. Tutukluların, sürgüne düşmüş nazlı bir soylu için söyledikleri mizahî şarkılarında ne deniliyor, bakın:

“Suyla lahana verirlerse,

Kulaklarımı oynatarak yiyorum...”

Hayır; asıl önemli olan nokta, cezaevine her gelenin, gelişinden iki saat sonra, hemen herkesle bir oluvermesi, evinde bulunması, cezaevi birliğinin her tutuklusundan bulunan hakları onun da kazanmasıdır. Onu herkes nasıl anlayıp tanıyorsa, o da onları aynı şekilde tanıyor, herkes de onu kendilerinden sayıyor. Bir kibarla bir soylu içinse durum başkadır. Böyle birisi, istediği kadar adaletli, iyi kalpli, zeki olsun. Hepsi, kütle halinde, yıllar geçse, ondan iğrenerek, onu küçümsemeyecektir; onu bir türlü anlayamayacak, yıllarca, ona asla inanmayacaklardır. O, ne dost, ne de arkadaş olabilir. Yıllar geçtikten sonra aşağılamaktan kurtulsa bile, yine de aralarına giremeyecek, bu ayrılığı, yalnızlığı her zaman acıyla duyacaktır. Bazen, böyle bir ayrı tutma, tutuklular tarafından bütünüyle kinsiz olarak, bilinçsizce yapılır. Onlardan olmayan bir adam; işte o kadar... Kendinin olmayan bir çevrede yaşamak kadar korkunç bir şey olamaz. Taganrog’dan kalkıp Petropavlov limanına yerleşen bir köylü, hemen kendisi gibi bir Rus köylüsü bulur; derhal onunla anlaşır, uzlaşır, iki saat sonra, belki de ikisi bir evde veya kulübede rahat, kafa kafaya vermişlerdir. Ama büyükler için bu böyle değildir... Onları basit halktan derin bir uçurum ayırmaktadır. Bu ancak, soylu ve büyük bir adamın elinde olmayan sebeplerden ötürü bütün haklarını kaybetmesi, kendisinin de basit halktan oluvermesiyle iyice kendini gösterir. Yoksa, ömrünüzün, sonuna kadar halkla düşüp kalkın; kırk yıl, her gün, göreviniz gereğince, mesela, resmî, idarî bir amir gibi ya da dostça, bir hayırsever, bir çeşit baba gibi karşılaşın, gene de onların özünü asla anlayamazsınız. Edineceğiniz izlenim, sadece bir göz aldanması olacaktır.

Bu söylediklerimi okuyanların hepsinin; evet, hepsinin, işi büyüttüğümü söyleyeceklerinden eminim. Ama ben, bunun doğru olduğuna inanıyorum. Bu inancı, ne kitaplardan, ne de uzaktan bakıp seyretmekle değil, kendim yaşayarak edindim. Hem, vardığım inançların kontrolü için de elimde yeter zamanım vardı. Bunun ne kadar doğru olduğunu belki ilerde herkes öğrenecektir.

Olaylar, sanki özellikle, ilk adımdan, incelemelerimde aklanmadığımı gösteriyor, sinirlerimi bozarak adeta hasta ediyordu beni. İlk yaz cezaevinde hemen hemen yalnız başıma şuraya buraya dolaşıp duruyordum. Önce de söylediğim gibi, ruh durumum öyle kötüydü ki bana akran gibi davranmamakla beraber, ilerde beni sevebilecek tutukluları bir türlü seçemiyor, onları takdir edemiyordum. Soylular arasında benim de arkadaşlarım vardı. Ama bu arkadaşlık, ruhuma çökmüş olan ağırlığı bütünüyle kaldırmıyordu... Gözlerim hiçbir şey görmek istemiyordu; ama kaçacak yer nerede?..

İşte cezaevindeki ayrı, özel durumumu bana ilk olarak, ama olanca şiddetiyle duyuran bir olay:

Aynı yaz temmuzunun sonunda, berrak, sıcak bir öğleden sonra, saat bire doğru, herkesin öğleden sonraki işe gitmeden önce dinlendiği saatte, bütün tutuklular birdenbire ayağa kalkarak sıraya dizildiler. O dakikaya kadar hiçbir şeyden haberim yoktu. Bazen, bu saatte çevremde olan bitenin hiç farkına varamayacak kadar kendi dünyama daldığım olurdu. Halbuki sürgünler, iki üç gündür için için kaynıyordu. Belki bu kaynaşmalar daha da önce başlamıştı. Bunu elimde olmadan hatırlayarak, bazı tutukluların konuşmalarından, her zamankinden şiddetli agresifliklerinden, somurtkanlıklarından, hele son zamanlarda beliren öfkelerinden anladım. Bütün bunlara, ağır işlerde, uzun, sıkıcı yaz günlerinde, ormana, özgürlüğe ait hayallerin onları büsbütün sarması; uykuya yetmeyen kısa yaz geceleri sebeptir sanıyordum. Belki gerçekten, bu patlak vermede bütün bunların önemli rolü olmuştu. Ama asıl sebep, yemek sorunuydu. Son zamanlarda, birkaç günden beri, kışla koğuşlarında, hele öğle ve akşam yemekleri sırasında mutfakta, yüksek sesle şikâyet yollu sözler söyleniyor, kızgınlıkla bağıranlar oluyordu. Aşçılardan da memnun değildiler. Hatta birisini değiştirmeyi denediler. Ama yenisini de derhal attılar, yine eskisini getirdiler. Kısaca, hepsinde telaşlı bir durum vardı. Bakarsın, mutfakta biri,

– İşler ağır mı ağır; hem de herifçi oğlu bize boyuna sakak dayıyor... diye mırıldanmaya başlıyordu. Başka birisi hemen atılıyordu:

– Beğenmedinse, bir blanmanje ısmarla. Beri yandan üçüncüsü,

– Sakakla şçi’ye bayılırım çocuklar. Ömür doğrusu!

– Ama, işkemben sakaktan başka şey görmeyince ömürlüğü kalmıyor bunun. Dördüncü:

– Öyle ya. Üstelik şimdi tam et yeme zamanımız. Fabrikada canımız çıkıyor. Hem açlıktan geber, hem iş yap. Sakak da yenecek nesne sanki?

– Sakağı vermezlerse, bu sefer de “çaba”yı dayarlar. Ayvaz kasap, hep bir hesap...

– Öyle ya! Bir de şu “çaba” var. Sakakla çabamdan başka yiyecek yok sanki. Bunlara yemek mi denir? Yaptıkları doğru mu yani?

– Gerçekten yemeğimiz pek kötü.

– Herif cebini dolduruyor anlaşılan.

– Üstüne gerekli olmayan işe karışma.

– Üstüme gerekli değilmiş... Karnımı doyurmak gerekli ama.. Hepimiz bir olup da yakınsak, çok iyi olurdu.

– Yakınsak mı?

– Değil mi ya!

– Sen, galiba, böyle yakınmalar için az sopa yemişsin. Enayi!

Şimdiye kadar sesini çıkarmayan bir tutuklu hırçın bir sesle ekledi:

– Tabii ya. Kesip atarsın, ama arkasını getirmezsin. Yakınıp da bir şey söyleyebilecek misin sanki mankafa!

– Elbette söyleyeceğim. Herkes bir olursa, ben de herkesle birlikte konuşurum. Biz, yoksul insanlarız. Kazana bakıyoruz. Başkaları gibi kendi cebimizden yediğimiz yok.

– Vay açgözlü, kıskanç herif! Başkasının malına göz dikiyor.

– Başkasının lokmasına ağız açacağına, kendininkini sağlamaya uğraşsana!

– Uğraş, demesi kolay! Ben bu konuda seninle saçlarım ağarıncaya kadar çekişirim be... Kollarını kavuşturup baş köşeden konuştuğuna göre, yükünü tutmuş olmalısın.

– “Zengindir Yeroşka, köpeği var (sobaka), bir de kedisi (koşka)!”

– Gerçekten çocuklar, ne diye duruyoruz? Bunların kepazeliklerine boyuna kavuk mu sallayacağız yani? Derimizi yüzüyorlar be. Neden gitmiyoruz sanki?

– “Neden mi?..” Armut piş, ağzıma düş, değil mi? Çiğnenmiş lokmaları yutmaya alışmışsın beyzadem! Burası sürgün de, ondan. Anlaşıldı mı?

– Demek, “Tanrı halkı dövüştürsün, voyvodaların da karınları doysun...”

– Hay aklınla bin yaşa! Bak, sekizgözlü nasıl şişti. Bir çift boz at da aldı.

– İçki düşmanı da...

– Geçenlerde baytarla oyun oynarken dövüşmüşler. Sabaha kadar, al takke, ver külah... Hem de, iki saat yumruk yumruğa... Fedka söyledi.

– Boşuna değil, şçimiz “çaba”yla çıkıyor.

– Hay avanaklar hay! Ulan, bizde şikâyete çıkacak hal mi var be!

– Hepimiz birden çıkalım da, kendini temize çıkarabiliyor mu? Dayanalım, vallahi!

– Kendini temize çıkaracakmış... “Dişlerine” bir yumruk indirir, sonra da çeker gider.

– Üstelik de mahkemeye verirler...

Kısaca, hepsi büyük panik içindeydi. O sıralarda yemeğimiz gerçekten kötüydü. Zaten her şey üst üste gelmişti. Ama en başta, herkesi saran üzüntülü hal, hiç dinmeyen gizli acı gelmekteydi.

Pırangalının hırçın, öfkeli huyu vardır. Bununla birlikte, hep birlikte, büyük kütle halinde ayaklanmaları binde bir görülür. Bu da, aralarındaki sürekli anlaşmazlıktan ileri geliyordu. Kendileri de bunu biliyorlardı. Bunun için bizde işten çok, gevezelik vardı. Ama nasılsa, bu kaynaşma sonuçsuz kalmadı. Şurada burada tutuklular, üçer beşer toplanıyor, kışlalarda hep bu konuşuluyor. Küfürler basılıyor, binbaşımızın yönetim biçimi hınçla anlatılıyordu. Onunla ilgili en gizli şeyler öğrenilmeye çalışılıyordu. Hele birkaç kişi çok telaşlıydı.

Böyle işlerde hep kışkırtıcılar, elebaşılar bulunur. Elebaşılar, bu gibi durumlarda, yalnız cezaevinde değil, her türlü toplulukta, hatta askeri birliklerde bile pek yamandırlar. Bu gibiler her yerde birbirine benzeyen ayrı bir tip oluştururlar. Adalete susamışlardır, büyük bir saflıkla istediklerini, hem de çarçabuk elde edebileceklerine inanırlar. Arkadaşlarına göre, aptal değildirler; hatta aralarında çok zeki olanlara da rastlanır. Ancak kurnaz, tedbirli olamayacak kadar ateşlidirler. Bu gibi olaylarda, kütleyi ustalıkla yönetip giriştikleri savaşı kazanabilenler, halk önderlerinin başka, doğal bir tipidir. Bizde bu tipe seyrek rastlanır. Ama şimdi söz ettiğim kışkırtıcılar, elebaşılar, şikâyet dâvalarını hemen hemen her zaman kaybederler. Sonra da, bu yüzden, cezaevlerini sürgün yerlerini doldururlar. Savaşlarını, pek taşkın, pek ateşli olmaları yüzünden kaybederler ama kütle üzerindeki etkilerini yaptırım güçlerini bu sebepten kazanırlar. Kütle, seve seve onların peşinden gider. Heyecanları, şerefli kızgınlıkları herkesi etkiler. Sonunda, en kararsızları bile onunla birleşir. Başarıya körü körüne güvenleri, en koyu şüphecileri bile kendine çeker. Oysa bazen, bu güvenin o kadar zayıf, o kadar çocukça temeli vardır ki buna inanıp da arkasına nasıl takıldıklarına, insan dıştan şaşar kalır, işin önemli yönü, bu gibilerin hep en basta yürümeleridir. Hiç korkmadan ilerlerler. Boğalar gibi boynuzlarını eğerek, öne atılırlar; çok defa da konuyu anlamadan, tedbirsizce atılırlar... En alçak, çirkef bir adama bile, giriştiği işte başarı kazandıran, onu amacına ulaştırıp sudan kupkuru çıkmasına yardım eden şu cizvitlik yoktur onlarda. Onların mutlaka boynuzları kırılır...

Bunlar her günkü hayatta, titiz, hırçın, hoşgörüsüz insanlardır. Çoğu da korkunç derecede dar kafalıdır. Öte yandan bu nokta, bir dereceye kadar onlara güç veriyordu. Hareketlerinin tersliği, birçok kez doğru yürüyecekleri yerde sapa yolları geçmeleri asıl işle değil de, ıvır zıvırla uğraşmaları onları mahvediyordu. Ama kütle onlardan hoşnuttur, bu da onların güç kaynağıdır. Şimdi, şikâyetin ne olduğu üzerine iki söz söyleyelim. Cezaevimize şikâyet suçuyla gelen birkaç kişi vardı. En fazla heyecanlanan da onlardı. Hele bir zamanlar Hüsar alayında bulunmuş heyecanlı, sinirli, kuruntulu olmakla birlikte namuslu, dürüst bir adam, Martınov’la Vasiliy Antonov...

Antonov’un kendine özgü soğukkanlı bir kızgınlığı, utanmaz bakışları; gururlu, alaylı bir gülümsemesi vardı. O da namuslu, dürüst, çok uyanık bir adamdı. Hepsini saymak ne mümkün!... Pek çoktular. Petrov da aralarında mekik dokuyor, toplaşan gruplara sokularak dinliyor ama kendisi az konuşuyordu. Heyecanlı olduğu belliydi. Saflar kurulurken dışarıya herkesten önce fırladı. Başçavuş görevini yüklenen cezaevi çavuşumuz hemen geldi. Korkmuştu. Tutuklular sıraya dizilerek, büyük bir kibarlıkla, kendilerinin binbaşıyla görüşüp bazı dileklerde bulunmak istediklerini, binbaşıya söylemesini istediler. Çavuşun arkasından da aksaçlılar çıktılar, tutukluların karşısına dizildiler. Çavuşa verilen bu olağanüstü görev, onu çok korkuttu. Ama binbaşıya hemen gidip haber vermemek cesaretini de gösteremedi. Önce, sürgünler ayaklanabilirler; sonra daha kötü şeyler de olabilirdi. Bütün başımızdakiler, prangalılara karşı pek büyük korkaklık gösteriyorlardı. Bundan başka, hiçbir şey çıkmasa, yani akılları başlarına gelerek dağılsalar bile, çavuş yine olup biteni üstüne haber vermek zorunda idi. Korkudan beti benzi uçmuş, titreye titreye, ne tutuklulara bir şey sormaya, ne de onları yola getirmeyi denemeye cesaret edemeden hemen binbaşıya koştu. Nasıl olsa, kimse konuşmayacaktı.

Ben de, hiçbir şeyden haberim olmadığından sıraya girmek için çıktım, işin bütün ayrıntılarını sonradan öğrendim. O dakikada, bir yoklama falan olacak sanmıştım. Ama yoklamayı yapan nöbetçileri göremeyince şaşırdım; çevreme bakınmaya başladım. Tutuklular heyecanlı ve gergindiler. Sararmış olanlar da vardı. Genel olarak, hepsi binbaşıyla yapılacak konuşmayı beklerken, kaygılı ve dalgın görünüyordu. Bazılarının bana şaşkınlıkla baktıklarını ama hemen bir şey söylemeden başlarını öteye çevirdiklerini fark ettim. Onlarla birlikte sıraya girmemi tuhaf buluyorlardı galiba. Benim de şikâyetçi olabileceğime inanmıyorlardı, besbelli. Biraz sonra, yanımdakilerin hepsi tekrar bana dönerek sorgu dolu bakışlarını üzerime diktiler. Ötekilerden biraz daha uzakta duran, şimdiye kadar benimle nezaketle, (siz) diye konuşan Vasiliy Antonov, kaba, yüksek sesle sordu:

– Senin ne işin var burada?

Ona, şaşkınlıkla bakıyor, bunun ne demek olduğunu anlamaya çalışıyordum. Yine de olağanüstü bir şey hazırlandığını seziyordum.

Şimdiye kadar tanışmadığım, askerlerden, genç, iyi, sakin bir çocuk da,

– Öyle ya, ne duruyorsun burada? diye sordu. Gitsene kışlaya. Aklın ermez bu işe senin.

– Ama sıraya diziliyorlar... Ben, yoklama olacak sandım da... cevabını verdim. Tutuklulardan biri,

– O da iş yapacak; ne diyeceksin!... diye bağırdı. Başka birisi,

– Demir burun, sen de! dedi. Üçüncüsü, anlatılmaz bir küçümsemeyle,

– Uyuz, kulluk kedileri... diye mırıldandı. Bu yeni söz herkesi kahkahalarla güldürdü. Daha başkası,

– Mutfaktan torpilleri var... diye ekledi.

– Onlara göre her yer cennet zaten. Burası sürgün ama herifler kalaçla beslenip domuz yavrusu satın alıyorlar. Sen kendi cebinden yiyorsun ulan, buraya sokulmanın alemi var mı?

Ciddiyetsiz bir tavırla yanıma gelen Kulikov, koluma girerek, beni sıralardan çıkardı.

– Burası sizin yeriniz değil, dedi.

Benzi solmuştu. Kara gözleri parlıyordu. Alt dudağını dişliyordu, binbaşıyı soğukkanlılıkla bekliyemiyordu. Laf arasında şunu da söyliyeyim ki bu gibi durumlarda, yani kendini göstermesi gereken durumlarda, Kulikov’u seyretmekten pek zevk alıyordum. Türlü türlü gösterişler yapıyordu, ama aynı zamanda işi de beceriyordu. Öyle sanıyorum ki idama bile, kendine göre şıklıkta züppelikle gidecekti. Burada herkes beni aşağılayıp (sen) diye konuşurken, Kulikov, herhalde bilinçli olarak, kibarlığını iki kat arttırarak bana sesleniyordu. Bununla birlikte sözlerinde üstten konuşan bir adamın hiç itiraz kabul etmeyecek ısrarı vardı.

– Bizim burada kendimize ait bazı işlerimiz var, Aleksandr Petroviç. Sizi ilgilendirecek bir şey yok. Bitinceye kadar bir yere gidiverin, işte, sizinkilerin hepsi mutfakta toplandı zaten. Siz de oraya gidin.

Tutuklu kalabalığından biri tamamlarcasına:

– Topuksuz Antipka’nın oturduğu dokuzuncu dubanın altına... diye bağırdı.

Mutfak penceresinin açılmış camından, gerçekten, Polonyalılar’ımızı gördüm. Ama yanlarında bir kalabalık da gözüme çarptı.

Bir şey anlamayarak mutfağa gittim. Gülüşmelerle, küfürlerle, (tutuklularda ıslık yerini tutan) “tüh!” lerle uğurlandım.

– Beğenemedin mi? Tüh-tüh-tüh!... Yürü, bas bakalım!

Bugüne kadar, hapishanede bu derece aşağılamamıştım. Bu çok ağrıma gitti. Ama öyle bir zamana raslamıştı ki..

Mutfağın dehlizinde beni soylulardan Tvskiy karşıladı. Mert, metin bir gençti, T- fazla okumamıştı. B. yi içten sevmekteydi. Tutuklular onu bizden ayrı tutuyorlar, hatta kendisini biraz da seviyorlardı. Cesaretli, azimli, kuvvetliydi. Bu zaten her hareketinden anlaşılıyordu.

– Ne yapıyorsunuz Goryançikov? Buraya gelsenize! diye seslendi.

– Ne oluyor orada kuzum?

– Şikâyetlerini anlatacaklar; haberiniz yok mu? Elbette, başaramayacaklar. Prangalılara kim kulak verir?.. Elebaşıları az sonra buraya gelecek. Biz de orada bulunursak, isyan suçunu herkesten önce bize yüklerler. Buraya neden geldiğimizi unutmayalım. Ötekilere sadece sopa atacaklar; bizleri ise mahkemeye verirler. Binbaşı, hepimizden iğrendiği için bizi mahvetmeyi canına minnet bilir. Bizi batırıp kendisi üste çıkacak böylece...

Muftağa girdiğimiz zaman Mtzkiy de,

– Hem de, bizi ilk ele veren tutuklular olacaktır; diye ekledi.

Mutfakta soylulardan başka da epey kalabalık vardı. Otuz kişi kadar toplanmıştı. Bunlar, şikâyet etmek istemedikleri için kalmışlardı. Kimi korkaktı; kimi de, herhangi bir şikâyetin yararsız olduğuna inanıyordu. Akim Akimiç de buradaydı. O, öteden beri yaratılıştan gelen bir uysallıkla hayattaki düzeni bozan, ahlaka uygun olmayan bu gibi şikâyetlerin baş düşmanıydı. Meselenin sessiz, bütünüyle sakin bitmesini bekliyordu Düzenin ve büyüklerin iradelerinin mutlak zaferinden emin olduğu için, sonuçtan zerrece kaygı duyduğu yoktu. İsay Fomiç de buradaydı. Şaşkın şaşkın, surat asarak durduğu yerde merakla, korkuyla konuşmamızı dinliyordu. Fena halde üzgündü. Soylulara katılan, basit tabakadan birkaç Polonyalı tutuklu da vardı. Ruslar’dan da, ürkek, hep sessiz, ezilmiş birkaç kişi bulunuyordu. Ötekilerle işbirliğine yanaşmamışlar, daha doğrusu bu gücü kendilerinde bulamamışlardı. Şimdi de kederle işin sonunu bekliyorlardı. Sonunda, yüzü gülmez, sürekli sert duran, hem korkak da olmayan birkaç tutuklu da vardı. Onlar, inatçılıklarından, bu işi saçma bulduklarından, kötülükten bir şey çıkmayacağına sarsılmaz bir inançla inandıklarından kalmışlardı. Ama bana öyle geliyordu ki duruşları pek rahat değildi. Bakışlarında da kendilerine olan güvensizlikleri görülüyordu. Şikâyet etmede bütünüyle haklı olduklarını biliyorlardı; hatta, sonunda meydana çıktı bu. Bununla birlikte kendilerini, yalnız bıraktıkları arkadaşlarını mevki komutanına teslim etmiş hainler gibi görüyorlardı. Kalpazanlık suçuyla gelip Kulikov’un baytarla işlerinde müşterilerini çeken Sibiryalı köylü Yolkin de aramıza karıştı, yaşlı Starodup köylüsü de bizdendi. Aşçıların hepsi mutfakta kaldılar. Besbelli kendilerini yönetimden saydıkları için karşı koymayı uygun görmemişlerdi.

Kararsızca Mtzkiy’e döndüm:

– Ama bunlar bir yana, herkes dışarıda, dedim. B.,

– Bize ne? diye homurdandı.

– Bizim çıkmamız, yüz defa daha tehlikeli. Hem de niçin? Bu haydutlara bakınca iğreniyorum. Ya siz: bir an bile şikâyetlerinde haklı çıkabileceklerini umuyor musunuz? Böyle saçma işlere ne diye karışalım!

İnatçı, hırçın, yaşlı bir tutuklu söze karıştı:

– Bu işin dibi yok!

Almazov bu sözleri desteklemekte gecikmedi:

– Elli kadarının sopadan geçirilmesinden başka bir şey çıkmayacak bundan.

– Binbaşı geldi! diye bağırdı birisi.

Hepsi merakla pencerelere üşüştüler.

Binbaşı, kudurmuş gibi, suratı kıpkırmızı, gözlüklerini de takmış olarak geldi. Sessizce, ama hiç duraklamadan sıralara yaklaştı. Doğrusunu söylemek gerekirse, bu gibi hallerde cesaretli idi, soğukkanlılığını kaybetmiyordu. Bununla birlikte her zamanki gibi, sarhoşlukla ayıklık arasında bir hali vardı.

O dakikada turuncu kenarlı yağlı şapkası ile, kirli gümüşî apoletlerin görünüşü bile korkunçtu. Arkasından yazıcı Diyatlov geliyordu. Diyatlov, cezaevinin önemli bir kişisiydi. Cezaevinde her şeyi yöneten, hatta binbaşı üzerinde etkisi olan kurnaz, içinden pazarlıklı, ama yine de kötü olmayan bir adamdı. Tutuklular onu seviyorlardı. Arkasından bizim çavuş geliyordu, iyice bir papara yediği, bunun on katını daha beklediği belliydi. Onun da arkasından muhafızlar; üç dört kişi, o kadar...

Galiba, binbaşıya haber gönderileliden beri hep şapkasız duran tutuklular doğruldular, esas duruşa geçip taş kesildiler, böylece amirin ilk sözünü, daha doğrusu ilk haykırışım beklediler. Uzun boylu beklemeye gerek yoktu zaten. Binbaşı daha ikinci kelimesinden sonra avazı çıktığı kadar, hatta tiz, cırlak bir sesle bağırmaya başladı. Öyle kızıp köpürmüştü ki!... Pencerelerimizden, safların önünde nasıl koştuğunu, bir şeyler sorduğunu görüyorduk. Gerçi yerin uzaklığı yüzünden, ne sorduklarını, ne de tutukluların verdiği cevapları duyabiliyorduk. İşittiğim tek şey sadece, binbaşının ince sesiyle bağırmalarıydı:

– Asiler!... Sıra dayağı... Elebaşılar!... Sen, sen!... Sen elebaşısın... diye birisine saldırdı.

Cevap, işitilmedi. Ama bir dakika sonra, tutuklunun sıradan ayrılıp dış karakola doğru gittiğini gördük. Bir dakika sonra, arkasından ikincisi, üçüncüsü...

– Hepinizi mahkemeye vereceğim! Gösteririm size! Sonra, açık pencerelerden bizi görünce:

– Kimdir bu mutfaktakiler? diye tiz sesle haykırdı. Hepsi gelsinler buraya! Hemen getirin onları.

Yazıcı Diyatlov, mutfağa, bize geldi. Burada, kimsenin şikâyeti olmadığı söylenildi. Yazıcı derhal gidip binbaşıya söyledi. Öteki bundan pek memnun olmuştu galiba. İki perde aşağıdan:

– Şikâyetleri yokmuş ha? dedi. Olsun. Hepsi buraya gelsinler.

Çıktık. Çıkmaktan utanıyordum adeta. Herkes yere bakarak yürüyordu zaten.

– A, Prokofyev!... Yolkin de... Sen misin Almazov?... Hadi, buraya, bu tarafa geçiniz.

Binbaşı, tatlılıkla bize bakarak, acele acele, ama yumuşak bir sesle konuşuyordu:

– Sen de buradasın Mtzkiy ha?... Yazalım. Diyatlov! Hemen hepsini yaz. Memnun olanları ayrı, olmayanları ayrı... Her birini ayrı ayrı. Listeyi bana vereceksin. Hepinizi mahkemeye vereceğim. Gösteririm ben size haydut herifler!

Listenin yapılması etkisini gösterdi. Memnun olmayanlar grubundan tereddütlü bir ses:

– Memnunuz! diye bağırdı.

– Yaa!... Memnunsunuz ha! Kimmiş bu memnun olan? Memnun olan çıksın. Birkaç ses daha duyuldu:

– Memnunuz, memnunuz!...

– Memnunsunuz; öyle mi? Demek sizi kışkırtanlar vardı. Demek, aralarında başkaldıranlar, elebaşılar var!... Eh, onların da alacakları olsun.

Tutukluların arasından biri,

– Ne oluyoruz Tanrım! diye bağırdı. Binbaşı hemen,

– Kim... Kim öyle bağıran? Kim? diye kükredi, sesin geldiği tarafa atıldı.

– Sen bağırdın Rastorguyev, değil mi?... Karakola!...

Uzun boylu, genç, şişkin yüzlü Rastorguyev sıradan ayrıldı, ağır ağır dış karakola yollandı. Bağıran, o değildi. Ama kendisi gösterildiği için karşılık vermedi. Binbaşı arkasından haykırdı:

– Rahat battı, değil mi? Şunun şişmiş suratına “bakın... Üç günde onu... Hele durun; hepinizi birer birer ayıklarım ben. Memnun olanlar çıksınlar!

– Memnunuz Beyefendi! diye yirmi otuz ses daha yükseldi. Geri kalanlar ısrarla susuyorlardı. Ama binbaşının istediği olmuştu. Galiba, o da, bu işin bir an önce olumlu şekilde bitirilmesini uygun buluyordu. Aceleyle,

– Hah, demek şimdi hepsi memnun, dedi. Ben gördüm... Biliyorum canım. Bu hep elebaşıların işidir. Diyatlov’a dönerek,

– Aralarında mutlaka elebaşılar var, dedi. İyice aramak gerekiyor. Şimdilik, işbaşı. Hadi, trampet çalın!

Yeniden sıraya girilip gruplar iş yerlerine dağılıncaya kadar ayrılmadı. Tutuklular sessiz, kederli bir tavırla işe gidiyorlardı. Bir an önce heriften kurtulduklarına memnundular. Ama binbaşı dağılmadan sonra, hemen dış karakola uğradı, orada “elebaşılar”la hesaplaştı. O kadar şiddetli davranmamış. Acele ediyor gibiymiş. Sonra anlattıklarına göre, biri bağışlanmasını isteyince hemen bağışlamış.

Binbaşımız, biraz keyfi yerinde değil gibi görünüyordu. Belki biraz korkmuştu da... İşin aslına bakılırsa, şikâyet, nazik bir meseleydi. Gerçi tutukluların şikâyeti, şikâyetten sayılmazdı. Çünkü yüksek makama değil, doğrudan binbaşıya yapılıyordu. Ama, ne de olsa, biçimsiz, kötü bir şeydi... İşin kötü yanı, hemen hemen hepsinin başkaldırmasıydı. Şu ya da bu şekilde işi kapatmak gerekiyordu.

Elebaşıları çabuk çıkardılar. Yemeklerimiz de ertesi günden sonra iyileşti; ama bu da pek uzun sürmedi.. Binbaşı ilk günlerde cezaevini daha sık dolaşmaya, daha sık düzensizlik bulup çıkarmaya başladı. Çavuşumuz, endişeli, şaşkın, sanki hâlâ kendine gelememiş gibi dolaşıyordu.

Tutukululara gelince onlar da epey uzun zaman bir türlü yatışamadılar. Ama eskisi gibi heyecanlanmıyorlardı. Sessiz bir merak içindeydiler. Bazıları büsbütün yelkenleri suya indirmişti. Homurdanarak, isteksiz isteksiz bundan söz edenler vardı. Çoğu da kızgınlıkla, yüksek sesle bu şikâyet işi için kendilerine ceza vermek istiyorlarmış gibi, kendi kendileriyle alay ediyorlardı.

– Nasıl, yedik mi şimdi? derdi biri.

– Eh, tükürdüğümüzü yalıyoruz... diye eklerdi başkası.

Bir üçüncüsü,

– “Kediye çıngırak takacak fare var mı ki?” düşüncesini ileri sürerdi.

– Bizim millet, sopa yemeden pek durmaz zaten... İyi ki hepimizi sıradan geçirmedi. Aralarından biri, köpürerek,

– Sen de çok bil, ama pek o kadar söyleme babalık! diye bağırdı.

– Akıl hocalığı mı ediyorsun?

– Elbette.

– Sen de nesin ki be?

– Şimdilik insanım, hamdolsun; ya sen nesin?

– Sen insan değil, itoğlu itin tekisin.

– Sensin.

Öteden, çekişenleri susturmak için,

– Ee!.. Yeter artık. Ne bağırıyorsunuz orada? sesleri yükselirdi.

Aynı akşam, yani şikâyet günü akşamında, kışlalar arkasında Petrov’la karşılaştım. Beni arıyordu. Yaklaşınca iki üç anlaşılmaz kelime mırıldandı. Ama, hemen, dalgın bir tavırla sustu, elinde olmadan yanımda yürümeye başladı. Olaydan hâlâ bir iç sızısı duyuyordum. Petrov’un bana bazı şeyler açıklayabileceğini sandım.

– Bana baksana Petrov, dedim. Sizinkiler darıldılar mı bize?

Kendine gelmiş gibi silkindi.

– Kim darılıyormuş? dedi.

– Tutuklular, bize... Soylulara.

– Niye darılacaklarmış size?

– Şey şikâyete çıkmadığımız için.

Petrov, söylediklerimi anlamaya çalışıyormuş gibi,

– Ne diye şikâyet edeceksiniz? diye sordu. Siz, kendi cebinizden yiyorsunuz.

– Ama canım, sizin aranızda da kendi cebinden yiyenler var. Yine de çıktılar. Bizim de, arkadaşlık adına çıkmamız gerekiyordu.

Petrov bana şaşkınlıkla baktı:

– Ama... Şey... Siz bizle nasıl arkadaş olursunuz? dedi.

Hızla dönüp baktım ona. Beni anlamıyordu; istediğim şeyi anlayamıyordu. Ama ben onu o anda anlamıştım. Uzun zamandan beri peşimi bırakmayan belirsiz düşünce, şimdi benim için büsbütün açığa kavuşmuştu. Şimdiye kadar kabataslak anladığım bir şeyi birdenbire kavrayıverdim. İster tutukluların en iyisi olayım, ister ömrümün sonuna kadar kalebent veya özel bölümde kalayım, yine de beni arkadaşlıklarına kabul etmeyeceklerini anladım. Petrov’un o dakikadaki durumunu hiç unutamayacağım.

“Bizle nasıl arkadaş olursunuz?” sorusunda öyle içten gelen bir saflık, öyle, candan bir şaşkınlık vardı ki!... “Acaba, bu sözlerde alay veya kızgınlık yok mu?” diye düşündüm. Hayır hiçbir şey yoktu. Sadece, arkadaş değildim; o kadar... Sen kendi yolundan, biz kendi yolumuzdan yürüyelim. Senin, kendine göre, bizim de kendimize göre işlerimiz var.

Ben de onların şikâyetten sonra bizi diri diri yiyeceklerini, yaşatmayacaklarını sanmıştım! Halbuki hiçbir şey olmadı. En ufak bir takılma veya takılmaya benzer bir şey duymadık; bize karşı düşmanlıkları da artmadı. Eskisi gibi, fırsat buldukça sataşıyor, didişiyorlardı, işte o kadar... Bunun gibi, şikâyet etmek istemeyip mutfakta kalanlara kızmadıkları gibi, her şeyden memnun oldukları yolunda bağıranlara da darılmıyorlardı. Böyle bir şeyi kimse aklına getirmedi. Hele bunu hiç anlayamamıştım.

17. BÖLÜM

Arkadaşlar

Beni, doğal olarak, hele ilk zamanda, kendi çevrem, yani “soylular” çekiyordu. Ama cezaevimizdeki üç Rus soylusundan Akim Akimiç, casus A. bir de aramızda baba katili diye tanınan gençten, yalnız Akim Akimiç’le ilişkilerim vardı. Şunu da söyleyeyim ki Akim Akimiç’e de ancak canım pek sıkkın olduğu zaman, ümitsizlik içinde, ondan başka konuşacak kimse bulamayınca yanaşıyordum.

Bundan önceki bölümde, bizde bulunanları, belirli birtakım sınırlar içinde toplamaya uğraşmıştım. Şimdi de, Akim Akimiç’i anımsayınca, yaptığım bölmeye bir sınıf daha eklemenin mümkün olduğu aklımdan geçiyor. Bununla birlikte bu sınıf tek başına Akim Akimiç’den ibaret olacaktır. Bu, her şeye karşı büsbütün ilgisiz, tutuklu sınıfıdır. Büsbütün ilgisiz kalanlar, yani, dışardaki özgürlükle cezaevinde yaşama arasındaki ayrılık görmeyenler aramızda yoktu; olamazdı da. Ama Akim Akimiç bu kuralın dışında kalıyordu galiba. Cezaevine öyle yerleşmişti ki burada ömrünün sonuna kadar kalacağı söylenebilirdi. Çevresindeki herşeyi, döşeğinden, yastıklarından tutun da bütün öteberisi çok sağlam, oturaklı, uzun zaman için yerleştirilmişti. Halinde, kesinlikle bir geçicilik, bir konuk durumu yoktu. Cezaevinde daha çok yıllar kalacaktı. Ama sanmam ki bir gün bile buradan çıkışını düşündüğü olsun. Yalnız, bu gerçeğe boyun eğişi şüphesiz gönülden değil, uysal oluşundan ötürüydü. Doğrusu Akim Akimiç’e göre bunların ikisi de birdi. Aslına bakılırsa, iyi bir adamdı. Hele ilk zamanlarda öğütlerinden, ufak tefek hizmetlerinden epey yararlanıyordum.

Ama ne yalan söyleyim, hele önceleri, onu görünce içime öyle bir sıkıntı çöküyordu ki!... Böylelikle, bütün benliğimi kaplamış keder bir kat daha artıyordu. İşte bu can sıkıntısı içinde onunla konuşmaya başlıyordum. Benim için, birisinin ağzından bir laf çıksın da bu, ister sert, haşin, ister kötü olsun, hepsi birdi; yeter ki söyleyenle birlikte kör talihimizi lânetleyebilelim. Ama?! Bizim Akim Akimiç ya hiç ağzını açmadan sadece fenerlerini yapıştırmakla uğraşırdı ya da filan yıldaki geçit resminin nasıl yapıldığından söz açardı. Tümen komutanının kim olduğunu, adını, babasının adını söyler; geçit resminden memnun kalıp kalmadığını öncülere verilen işaretin nasıl değiştirildiğini v.b. anlatırdı. Hem bunları öyle bir örnek, öyle ağır bir sesle anlatırdı ki tıpkı tek damlalar halinde düşen suyun akışı gibi konuşurdu. Kafkasyada başarı kazandığı bir seferi, bu seferde kılıcına “Kutsal Anna” nişanının nasıl takıldığını anlatırken bile heyecanlanmıyordu. Yalnız o dakikada sesinde olağanüstü bir gurur, bir ağırbaşlılık beliriyordu. Hatta Akim Akimiç, “Kutsal Anna” sözlerini sesini alçaltarak, gizemli bir hava içinde söylüyor, sonra iki üç dakika ağırbaşlılıkla susuyordu.

Bu ilk yılda öyle anlamsız, sıkıntılı anlarım olurdu ki durup dururken, kesinlikle sebebini anlayamadan, Akim Akimiç’e karşı bir iğrenme duyardım. Ranzalarımızda karşılıklı yattığımız için, içimden, kaderime lanet okuyordum. Genel olarak da, hemen bir saat sonra bu yüzden kendi kendimi yiyordum. Ama bütün bunlar ilk yılda olan şeylerdi. Sonraları, Akim Akimiç’le iyice uyuşmuş, eski anlamsızlıklarımdan utanır olmuştum. Açıktan açığa kavga ettiğimiz hiç yoktu.

Cezaevinde kaldığım süre içinde bu üçünden başka sekiz Rus soylusu daha gelip geçti. Bunlardan hepsiyle değil, bazılarıyla dostluğumuz oldukça derindi, ben bundan memnundum. Ama, en iyileri bile, hastalıklı gibi, kimseye benzemeyen, son derece titiz insanlardı. Sonraları, ikisiyle ilgimi kestim. Aralarında tahsil görmüş olanlar ancak üç kişiydi. B-kiy, M-kiy ve yaşlı J-kiy. J-kiy, bir zamanlar, bir yerde matematik profesörüymüş. Sevimli, iyi kalpli, tuhaf bir ihtiyardı. Okumuşluğuna rağmen, zekâsı pek parlak değildi galiba. M-kiy ile B-kiy ise bambaşka insanlardı.

M-kiy ile daha ilk görüşmemizde anlaşmıştım. Kendisiyle hiçbir zaman kavga etmedim; ona saygı duyardım. Ama bir türlü sevip de bağlanamadım. Son derece kuruntulu, hırçın, büyük bir ustalıkla kendine hâkim olmasını bilen bir adamdı. Zaten, hoşa gitmeyen yanı da bu büyük ustalığı idi. Daha ilk bakışta insanda, kimseye karşı asla ruhunu açmayacağı duygusunu uyandırıyordu. Ama bu düşüncemde belki de yanılıyordum.

M-kiy’in sağlam, soylu bir kişiliği vardı. Cizvitçe girişkenliği, insanlarla ilişkilerinde gösterdiği tedbir, ruhunun derinliğinde gizlenmiş bir şüpheciliğin varlığını açığa vurmaktaydı. İşte bu şüpheciliğiyle bazı kanılarına, ümitlerine olan inanışının doğurduğu ikilik M-kiy’in ruhunu acı içinde bırakıyordu. Bütün girişkenliğine rağmen, B-kiy ve B-kiy’in arkadaşı T-kiy ile bir türlü bağdaşamamıştı.

B-My hasta, vereme yatkın, çabuk öfkelenen, sinirli, ama aslında çok iyi, hatta yüksek kalpli bir adamdı. Agresifliğinin bazen aşırı bir durum aldığı, türlü huysuzluklara yol açtığı oluyordu. Bu huyuna dayanamayarak, zamanla B-kiy’den uzaklaştım. Bununla birlikte onu hâlâ seviyordum. B-kiy’den uzaklaşır uzaklaşmaz, nedense, T-kiy’den de kendimi çekmek zorunda kaldım.

T-kiy, bundan önceki bölümde, yani şikâyet bölümünde de sözünü ettiğim gençti. Ayrılmamıza çok üzülmüştüm. T-kiy, pek aydın bir adam olmamakla birlikte, iyi, mert, kısaca, sevimli bir delikanlıydı. Bütün mesele, onun B-kiy’e karşı aşırı derecede beslediği sevgiden, saygıdan çıkıyordu. Onu taparcasına sevdiği için, B-kiy’le bozuşan herkesi derhal öz düşmanı sayardı. Galiba sonraları, uzun zaman kendi kendisiyle çarpıştığı halde, M-kiy ile de bu yüzden selamı kesmişti. Ama bunların hepsi ruhça hasta, agresif, kuruntusu eksik olmayan insanlardı. Bunu da doğal görmek gerekir. Çünkü durumları onlara pek güç, hatta bizden de daha güç geliyordu, çünkü memleketlerinden şimdi pek uzaklarda idiler. Bazıları, on iki yıl gibi uzun bir süreyle sürülmüşlerdi. Ama keder içinde olmalarının asıl sebebi, bu adamların çevrelerine karşı kin duymaları, prangalılara ancak hayvan gözüyle bakmaları, onlarda insanca tek bir taraf görmemeleriydi. Bu da çok doğaldı. Kederleri, içinde bulundukları durum, onların bu karamsarlıkları için yeter bir sebepti. Şüphesiz, cezaevinde sıkıntıdan boğuluyorlardı. Çerkesler’le, Tatarlar’la, İsay Fomiç’le nazik, sevimli bir tarzda konuşuyorlardı ama öteki tutuklulardan, tiksintiyle kaçınıyorlardı. Sadece ihtiyar Starodublu Starover, saygılarını kazanmıştı.

Dikkate değer bir şey de, cezaevinde kaldığım sürece tutukluların, bu adamların soyluluklarını, ayrı olan dinlerini, düşünce tarzlarını başlarına kakmamasıydı. Halbuki bizde basit halk bunu, arada bir de olsa, Avrupalılar’a, özellikle Almanlar’a karşı yapmaktadır. Bununla birlikte Almanlar’la da sadece alay edilirdi. Gerçekten Almanlar, basit Rus halkının gözünde son derece gülünç yaratıklardır. Halbuki tutuklularımızdan, bizdeki Almanlar’a, bizden, yani Ruslar’dan daha çok saygı gösteriyorlar, hiç sataşmıyorlardı. Ama ötekiler de, galiba bunun farkına varıp bu noktayı asla gözönüne almak istememişlerdi.

T-kiy’den söz açmıştım. Bu adam, ilk sürgün yerinden kalemize gelirken, hemen hemen bütün yol boyunca, B-kiy’i kucağında taşımıştı. Hasta, çelimsiz olan B-kiy, bir konaktan öbürüne gidiş sırasında, daha yarı yolda yorgun düşüyordu. Eskiden bulundukları yer, Ugorsk’tu. Anlattıklarına göre, orada çok iyiydiler; yani, kalemize oranla çok iyi... Ama bir aralık başka bir şehirdeki sürgünlerle bir mektuplaşma işi çıkarmışlar. Büsbütün zararsız olan bu mektuplaşma sonunda M-kiy, J-kiy ile T-kiy kalemize, büyüklerimizin gözünün önüne getirildi. Üçüncü arkadaşları J-kiy’di. J-kiy gelmeden önce M-kiy cezaevinde yalnızdı. Sürgünün bu ilk yılında tek başına kimbilir ne kadar canı sıkılmıştı. Kendisinden daha önce de söz ettiğim J-kiy, bütün, zamanını dua etmekle geçiren ihtiyar bir adamdı. Siyasi suçlularımızın hepsi genç, hatta bazıları pek gençtiler. Bunlar arasında yalnız J-kiy ellisini geçmişti. Garip bir adamdı ama namusluydu. Arkadaşları B-kiy ile T-kiy onu hiç sevmezlerdi. Onunla konuşmazlardı bile. İnatçı, kavgacı bir adam olduğunu söylüyorlardı. Bunda ne derece haklı olduklarını bilmiyorum. Bence, cezaevinde ya da herhangi bir yerde, kendi iradeleri dışında, bir arada toplanmış insanlar için birbiriyle kavga, hatta birbirinden nefret edebilmek, aynı şeyleri özgür iken yapmaktan daha kolaydır. Çünkü birçok şartlar, buna yardım etmektedir. Bununla birlikte, J-kiy, gerçekten zekâsı oldukça kıt, oldukça sevimsiz bir adamdı. Zaten diğer arkadaşları da onunla pek geçinemiyordu. İkimiz arasında, hiçbir zaman kavga etmediğimiz halde, fazla bir yakınlık yoktu. Öğretmeni olduğu matematiği, galiba iyi biliyordu. Bana bir zaman kendisinin bulduğu bir astronomi teorisini yarım yamalak Rusçasıyla anlatmaya çalıştığını hatırlıyorum. Bunu bir yerde bastırdığını, ama bu yüzden bilim dünyasında kepaze olduğunu söylüyorlardı. Bana öyle geliyordu ki adamcağızın aklından zoru vardı biraz. Diz çökerek günlerce dua ediyordu. Böylelikle, ölünceye kadar bütün tutuklulardan saygı görmüştü. Ağır bir hastalığa tutularak hastahanemizde, gözümün önünde öldü. Tutukluların saygısını kazanması asıl, cezaevimizde ayak basar basmaz, binbaşımızla arasında geçen bir olay yüzündendi.

Bu üç arkadaşı, Ugorsk’tan kalemize getirilirken, yolda tıraş ettirememişler. Binbaşımızın huzuruna bu şekilde çıkardılar. O da bu disipline uymayan harekette hiç suçu olmayan adamcağızlara karşı küplere biniyor, haykırıp tepinmeye başlıyor:

– Bu ne hal? Serseri mi, yoksa eşkıya mı bunlar?

O zamanlar Rusça’yı henüz pek iyi anlamayan J-kiy, binbaşının, kendilerine, serseri yahut eşkıya olup olmadıklarını sorduğunu sanıyor:

– Serseri değil, siyasi suçluyuz... diye cevap veriyor.

Binbaşı,

– Nee?!...diye bağırdı. Bir de karşılık mı veriyorsun? Bana karşılık ha? diye kükrüyor. Götürün inzibat karakoluna onu... Yüz sopa... Şimdi, hemen!

Zavallı cezaya yatırıldı. Sopa altına sessizce yatarak, dişlerini eline sapladı, kıpırdanmadan, bağırmadan, en ufak bir inilti çıkarmadan cezaya katlandı. B-kiy ile T-kiy cezaevine o aralık girmişlerdi. Kapıda onları bekleyen M-kiy, hiç tanımadığı, kendilerini ilk defa gördüğü halde, boyunlarına atıldı. Binbaşı ile karşılaşmaktan çok kötü sarsılmış iki arkadaş olayı anlattılar.

M-kiy’in bana bunları anlatışını hatırlıyorum:

– Çıldıracağım sandım!... diyordu. Öyle bir hal geldi ki bana, zangır zangır titriyordum. J-kiy’i kapıda bekliyordum. Dayak cezasından sonra dış karakoldan gelecekti. Birdenbire kapı açıldı. J-kiy, kimsenin yüzüne bakmayarak, bir soylunun cezalandırıldığını duyarak toplanmış tutukluların arasından geçti. Yüzü sapsarıydı. Dudakları solmuş, titriyordu. Kışlaya girdi, doğru yerine giderek, bir tek kelime söylemeden, diz çöktü, dua etmeye başladı. Tutuklular şaşkınlık içindeydiler, bu olay içlerine dokunmuş gibiydi.

M-kiy sözüne devam etti:

– Memleketinde karısını, çocuklarını bırakmış olan bu aksaçlı ihtiyarın böyle şerefsizce cezalandırıldıktan sonra, diz çöküp dua ettiğini görünce, kışladan hemen fırlayıp çıktım, iki saat kadar kendimi bilmez halde dolaştım... Delirmiştim sanki işte tutuklular da o zamandan beri J-kiy’e saygı göstermeye başladılar. En çok, J-kiy’in sopa altında bağırmaması hoşlarına gitmişti.

Ama işin aslına bakılırsa, Rus olsun, Polonyalı olsun, sürgün soyluların Sibirya’daki üstlerden gördükleri davranış hakkında böyle bir örneğe göre karar verilemez. Bu örnek, ancak bu derece kötü bir adama da raslanabileceğini gösterir; o kadar... Tabii, böyle kötü bir adam, herhangi bir yerde kendine bağımsız, yüksek bir komuta mevkii sağlayınca, mimlediği bir sürgünün vay haline! Ancak şunu da açıkça söylemeliyiz ki komutanlarımızın tavırları ve yönetim biçimleri Sibirya’daki en büyük amirlerimize göre ayarlanır; onlar ise sürgün soylulara karşı hassastır. Hatta, bazı işlerde, onları basit halktan olan tutuklulardan daha çok korurlar.

Bunun sebebi açıktır. Başta, kendileri de soyludur; sonra, çok defa soylular dayak cezasına sessizce katlanmazlar, cezalandıranların üzerine atılıp dövüş çıkarırlar. Üçüncü ve bence en önemli sebebe gelince: Eskiden, aşağı yukarı, otuz beş yıl önce, Sibirya’ya birden büyük bir sürgün soylu kafilesi gelmiş. İşte bu sürgünler, otuz yıl içinde öyle tutunmuşlar; kendilerini bütün Sibirya’da öyle tanıtmışlardı ki benim zamanımda amirler, gelenekleşmiş bir âdete uyarak, suçlu soyluların belirli bir sınıfını, ellerinde olmadan diğer sürgünlerden ayrı tutuyorlardı. Daha küçük amirlerin de, şeflerinin bu görüş ve eylem biçimlerini olduğu gibi benimsemeleri, geleneğe uyma zorundan, boyun eğme duygularından ileri geliyordu. Bununla birlikte, bizdeki küçük komutanların çoğu dar görüşlü, büyüklerinin emirlerini eleştiren adamlardı. Belliydi ki keyiflerine göre davranabilmek için can atıyorlardı. Ama buna pek de meydan vermiyorlardı. Bu konuyla ilgili kesin bir inancım vardır.

Aralarında benim de bulunduğum askeri yönetim altındaki kalebent tutukluların oluşturduğu ikinci sınıf kürek hükümlülerin diğer iki sınıfından, yani fabrikada çalışan üçüncü sınıfla, ocakta çalışan birinci sınıftan kıyas kabul etmeyecek derecede ağır bir durumda idi. Bu ağırlık yalnız soylular için değildi; bütün tutuklular için böyleydi. Çünkü bu sınıfın hem yöneticiler askerdir; hem de sınıf, kuruluş hakkında askeri kanunlara dayanır. Tıpkı Rusya’daki askeri tutuklu bölüklerini andırır.

Askeri yönetim amirleri daha sert, yönetim biçimleri daha şiddetlidir. Tutuklular hep zincir, kilit altında tutulurlar. Öteki iki sınıfta da bunlar vardır ama buna göre, oldukça yumuşaktır. Bunun böyle olduğu bütün tutuklularca kabul edilmektedir. Aralarında, tutuklulukta pişmiş olanlar vardı, izin verilseydi, hepsi de, yasalara göre en ağır sayılan birinci sınıfa seve seve giderlerdi. Hatta birçok defa bunun hayalini kurdukları da oluyordu. Bizimkilerden Rusya’nın askeri tutuklu bölüklerinde bulunanlar, buralarını dudakları uçuklayarak hatırlarlar. Onlara göre bütün Rusya’da, kalelerdeki askeri tutuklu bölükleri kadar kötü yer yoktur. Sibirya, ordaki hayata göre cennettir!

Şu halde, bizim cezaevinde de bulunan türlü engellere rağmen, ikinci sınıfların bu yönden ne kadar daha iyi durumda oldukları pek iyi anlaşılır. Birinci ve üçüncü sınıflarda görülmeyen bu engeller, askeri bir yönetim altında yaşamak, genel valinin gözü önünde olmak gibi engellerdi.

Bulunduğum yere göre verdiğim bu kararın bütün Sibirya için doğru olduğunu sanıyorum. Birinci ve üçüncü sınıf tutuklulardan kulağıma gelen türlü türlü söylentiler, hikâyeler de bu inancımı güçlendirmekteydi.

Gerçekten, cezaevimizin yönetimi, bütün soylu tutuklulara daha fazla dikkat ve özen gösteriyordu. Bununla birlikte, iş bakım konusunda bize hiçbir torpil geçildiği yoktu, işlerimiz, prangalarımız, kilitlerimiz hep birdi. Kısaca, öbür tutuklulardan hiç farkımız yoktu. Başka türlü de olmazdı zaten.

Bu şehirde, üstünden henüz çok zaman geçmemiş olan eski devirde öyle jurnalciler, birbirine kuyu kazan o kadar çok insan vardı ki yöneticilerimizin her zaman jurnallerden korktuklarını biliyorum. Oysa, “falan sınıf tutuklularına torpil geçiliyor” şeklindeki bir jurnal, hiç de korkulacak şey değildi. İşte bu korku yüzünden biz de, öbür tutuklularla eşit şartlar içinde yaşıyorduk. Yalnız dayak cezasında bir dereceye kadar ayrı tutuluyorduk. Bununla birlikte, hak edince, yani bir suç işleyince, bize de gerektiği gibi sopa çekmekten geri durmazlardı. Bu görev gereğiydi, hem de ceza sırasında herkes eşit sayılmaktaydı. Asıl fark, bizim öyle durup dururken, kolay kolay dövülmeyişimizdi. Oysa, bu gibi, durup dururken meydana gelen durumlar, hele kendini, gücünü göstermeye heveslenen küçük amirlerle, sıradan tutuklular söz konusu olunca günlük işlerdendi.

İhtiyar J-kiy’in olayını duyan kale komutanının binbaşıya ne kadar kızdığını, ileride de bu gibi aşırı hareketler yapmamasını tavsiye öğütlediğini hepimiz biliyorduk. Bunu herkes söylüyordu. Binbaşıyı, çabası, bazı yetenekleri yüzünden oldukça seven, ona güvenen genel vali bile, bu olayı duyunca onu bir hayli azarlamıştı. Bunu da öğrenmiştik. Binbaşımızın da kulağına küpe oldu bu...

A-v’ın müzevirliği yükünden nefret ettiği M-kiy’e adamakıllı bir sopa attırmak istiyordu, ama aradığı bütün sebeplerle, izlemesine, araştırmalarına rağmen bunu yapamıyordu.

J-kiy’in meselesi kısa zamanda bütün şehirde duyuldu. Herkes binbaşının aleyhindeydi. Acı acı eleştirenler, hatta kötü söyleyenler de vardı.

Mevki komutanımızla ilk karşılaşmamız, aklıma geliyor... Bizi, yani hem beni, hem de sürgüne benimle birlikte giden yol arkadaşımı başka bir soylu tutukluyu, binbaşının çekilmez huyunu anlatarak daha Tobolsk’ta korkutmuşlardı. Orada eski yirmi beş yıllık soylu tutuklular bizi derin bir içtenlikle karşıladılar, konakladığımız handa kaldığımız sürece bize ilgi gösterdiler. Gelecekteki komutanımızdan sakınmamızı söylüyorlar, tanıdıkları kimselerin yardımına başvurarak bizi onun kötülüğünden korumak için ellerinden geleni yapacaklarına söz veriyorlardı.

Gerçekten, o aralık, Rusya’dan gelen ve babalarında misafir kalan genel valinin üç kızı, bu adamlardan mektuplar alarak babalarıyla bizim için konuşmuşlar. Ama o da, ne yapabilirdi ki!... Binbaşıya, sağını solunu kollayarak hareket etmesini tenbihlemiştir; o kadar.

Öğleden sonra saat üçte arkadaşımla bu şehre vardık. Muhafızlarımız bizi doğrudan doğruya amirimizin huzuruna çıkardılar, girişte bekliyordu. O aralık cezaevi çavuşuna da haber verildi. Çavuş gelir gelmez, mevki komutanı da çıktı. Mosmor, ergenlikli yüzü üzerimizde son derece sıkıcı bir etki bıraktı. Tıpki ağına düşmüş zavallı bir sineğe saldıran eden zehirli bir örümceği andırıyordu. Arkadaşıma, “Adın ne?” diye sordu. Çabuk, sert, kesik konuşuyordu. Bizi etkilemek istediği belliydi. “Falanca...” diye cevap verdi arkadaşım. Gözlerini bana dikerek sorusuna devam etti: “Senin?” “Filanca...” dedim.

– Çavuş! Derhal hapishaneye götür bunları. Dış karakolda sivil usulüne göre başları yarım traş edilsin hemen... Pırangaları yarın değiştirilsin.

Sonra birdenbire,

– Ne biçim kaput bunlar? Nereden aldınız bunları? diye sordu.

Karşısına, Tobolsk’ta verilen, gri renkli, sırtında birer sarı yuvarlak dikili kaputlarımızla çıktığımız binbaşı bizi o hoş bakışlarıyla inceliyor, gözden geçiriyordu:

– Yeni bir kıyafet bu... Öyle, yeni bir kıyafet olmalı... Tasarı halinde anlaşılan. Petersburg’dan... diye mırıldanıyordu.

Sonra, birdenbire muhafızımız jandarmaya dönerek,

– Üzerlerinde bir şey yok mu? diye sordu...

– Kendi elbiseleri var beyefendi.

Jandarma, cevap verirken hemen, hatta biraz titreyerek hazırola geçmişti. Binbaşıyı bilmeyen, adını duymayan, ondan korkmayan yoktu.

– Neleri varsa, alsınlar. Yalnız iç çamaşırları bırakılsın, o da beyazsa. Renklisi varsa alınsın. Geri kalan her şeyi arttırmayla satılsın. Alınan para, gelire yazılsın.

Sonra, sert bir bakışla bize dönerek devam etti:

– Tutuklunun mülkiyet hakkı yoktur. Akıllı başlı olacaksınız; anlaşıldı mı? Olmaya ki bir şey duyayım! Yoksa... Dayak cezası hazırdır! En ufak suçunuz için sopa!...

Henüz alışmadığım için, bu türlü karşılanma yüzünden o gece adeta hasta olmuştum. Cezaevinde gördüklerim de üzerimdeki kötü etkiyi bir kat daha derinleştirmişti. Ama cezaevine girişimi anlatmıştım zaten.

Bize, iş bakımından, öbür tutuklulara göre, en ufak bir kayırma yapılmadığını, kolaylık gösterilmediğini; buna cesaret edilmediğini demin söylemiştim. Bununla birlikte; bir defa bunu denediler. B-kiy ile ben, tam üç ay istihkâm kalemine yazıcı olarak gittik. Ama bu gizli kapaklı yapıldı. Yapanlar, istihkâmdaki büyüklerdi. Ötekiler de, yani bunu bilmesi gerekenlerin de işten haberi vardı, ama bilmezlikten geliyorlardı. Bu, G-kov’un komutanlığı zamanında olmuştu.

Yarbay G-kov bize gökten düşmüştü sanki. Aramızda çok kısa bir süre, yanılmıyorsam ancak altı ay, belki de daha az bir zaman kalmıştı. Bütün tutuklular üzerinde derin etki bırakarak Rusya’ya gitti. Tutuklular onu sadece sevmekle kalmıyorlardı. Bunu nasıl yapmıştı, bilmiyorum; sürgünleri kendine öyle bağlamıştı ki...

G-kov’un istihkâm komutanlığı sırasında tutukluların ağzından onun hakkında “Baba! Babamız... Öz babadan da iyi...” sözleri eksik olmazdı. Çok eğlence düşkünü bir adamdı galiba... Kısa boyluydu. Küstah, kendine güvenen bakışları vardı. Bununla birlikte tutuklulara, şefkatli denecek bir tatlılıkla davranıyordu. Onları, gerçekten baba gibi seviyordu. Tutukluları niçin bu kadar sevdiğini bilemiyorum. Ama yarbay G-kov’un herhangi bir tutuklu ile karşılaşınca, ona tatlı, neşeli birkaç söz söylemeden, onunla birlikte gülmeden, beraberce şakalaşmadan geçip gittiği olmazdı. Hareketlerinde hiçbir zaman amir edası yoktu. Övgüleri de öyle, kesinlikle amir övgüleri değildi. Bir arkadaş, son derece cana yakın bir insandı... Komutanlarının bu doğuştan demokratlığına rağmen, tutuklular, bir kerecik olsun, ona karşı saygısızlık, ya da ciddiyetsizlik göstermemişlerdi. Durum tam tersineydi. Komutanıyla karşılaşan tutuklunun yüzü açılıyordu, sanki. Şapkasını çıkarıp gülümseyerek onun yaklaşmasını bekliyordu. Hele bir de onunla konuşursa, adamcağız, kendine bir ruble bağışlanmış gibi oluyordu. Dünyada, böyle sevilen adamlar da var işte! Babayiğit tavırlıydı; yürüyüşü dik, bakışı mertçe idi. Tutukluların dedikleri gibi, “Kartal” idi o... Mahkûmların yaşayış tarzları üzerinde değişiklikler yapmak elinden gelmezdi şüphesiz. Görevi, ancak istihkâm amirliğiydi. Bunlar, diğer komutanlar zamanında olduğu gibi, bir kere konulmuş yasal düzene göre yürüyordu. Yarbayın yapabildiği, ancak rastlantı eseri bir yerde işini bitirmiş bir tutuklu kafilesi görünce, onlara trampetin işaretini beklemeden, dönme izni vermekti. Ama en çok sevilen yanı, tutuklulara gösterdiği güven, ince eleyip sık dokumaması, agresif olmaması, amir olarak girdiği ilişkilerde kırıcı bir durum bulunmamasıydı. Öyle sanıyorum ki yanlışlıkla bin ruble kaybetmiş ve bunu en birinci hırsızlarımızdan biri bulmuş olsaydı, adam parayı hemen götürür, kendisine verirdi. Evet, böyle olacağından eminim. Kartal komutanlarının, iğrendikleri binbaşıyla kanlı bıçaklı olduklarını duyunca ne kadar derin ilgi göstermişlerdi. Olay, yarbayın kaleye ilk geldiği ayda olmuştu. Binbaşımızla, bir zamanlar aynı alaydaymışlar. Arkadaşça buluştular, birlikte epey içip eğlendiler. Ama nedense, durup dururken, görüşmeyi kestiler. Kavga ettiler. G-kov da binbaşının baş düşmanı kesildi. Dolaşan söylentilere göre, birbirlerini pataklamışlar da; bu, binbaşımız için olağan bir şeydi. Sık sık dövüşürdü o... Tutuklular bunu duyar duymaz sevinçlerinden ne yapacaklarını şaşırmışlardı. “Sekiz gözlü böyle adamla bağdaşabilir mi hiç? O, bir kartal; bizimki ise...” Bunun ardından burada yazılmayacak sözler geliyordu. Bu olayda herkesi en çok ilgilendiren nokta, kimin kimi dövdüğü meselesi olmuştu.

Şayet, bu dövüş hakkında söylenenler asılsız çıksaydı (ki belki de böyleydi) tutuklularımızın bundan derin bir üzüntü duyacaklarını tahmin ediyorum. Aralarında konuşurlardı:

– Mutlaka komutan dövmüştür. Küçük olduğuna bakma. Kendi küçük, ama gücü büyüktür... Öteki ondan kaçayım diye, yatağının altına saklanmış..

Ama G-kov, çok geçmeden gitti. Tutuklular gene yelkenleri suya indirdiler. Gerçekten istihkâm komutanlarımızın hepsi iyi adamlardı. Benim zamanımda, üç dört istihkâm komutanı değiştirmiştik. Tutuklular:

– Gelenler de iyi; iyi, ama onun gibisini bulamayız, derlerdi. Kartaldı; bizi koruyan kartalımızdı o...

İşte bu G-kov, bütün soyluları çok severdi. Sonunda B’-kiyle bana, arada bir, kaleme gelmemizi söyledi. Kendisi gittikten sonra kaleme her gün devam etmeye başladık, istihkâmda askeri mühendislerden bazıları, (hele biri) bize çok yakınlık gösteriyorlardı. Kaleme gidip orada yazı yazıyorduk. Gitgide el yazılarımız da güzelleşmeye başlamıştı. Ama o sırada yüksek makamdan, birdenbire gelen bir emirle, hemen eski işlerimize dönmemiz istendi. Birisi müzevirleme fırsatını kaçırmamıştı.... Bununla birlikte bu, biraz bize yaradı. Çünkü ikimiz de kalem işlerinden bıkmaya başlamıştık.

B-kiy’le hemen hemen iki yıl birlikte çalıştık. Çoğu zaman atölyelere gidiyorduk. Bol bol gevezelik ediyor, birbirimize ümitlerimizi, düşüncelerimizi anlatıyorduk. Sevimli bir adamcağızdı. Yalnız, düşünceleri, bazen pek garip, pek orijinaldi.

Bir sınıf insan vardır ki çoğu zaman gayet zeki oldukları halde, arada bir bütünüyle soyut düşüncelere körü körüne bağlanırlar. B. de, bu yüzden hayatta o kadar ad çekmiş, bu düşünceler kendisine öyle pahalıya mal olmuştu, ki şimdi birdenbire vazgeçivermek, onun için pek zor, hatta imkânsızdı. B. itirazlarımı acı içinde dinler, iğneli sözlerle karşılık verirdi. Gerçi, birçok durumlarda belki ben değil, o haklıydı. Sonunda ayrıldık, ben buna çok kederlendim. Çünkü ortak yönlerimiz pek çoktu. B-kiy’i ise geçen yıllar bir kat daha mahzunlaştırıyor, karamsar yapıyordu, iç sıkıntısından boğuluyordu. Önceleri, cezaevine ilk geldiğim sıralarda, daha konuşkandı. Bana daha sık, daha fazla açılırdı. Ben geldiğim zaman cezaevinde, onun üçüncü yılı dolmuştu, önce, cezaevine girdiğinden bu yana dünyada olup bitenlerle, onun bilmediği, göremediği şeylerle ilgilendi; sorular sordu. O zamanlar beni heyecan içinde dinlerdi. Sonunda, yıllar geçtikçe, bütün duygularını içinde, kalbinde saklamaya başladı. Ateş küllendi. Ruhunun derinliğindeki hınç, düşmanlık gittikçe büyüyüp kabarıyordu. Tutukluları düşmanlık dolu bakışlarıyla seyrederken:

– Je hais ces brigands!... diye söyleniyordu.

Bu adamları daha yakından tanıdığım için, ne kadar onlardan yana çıkmak istediysem de boşuna! Bazen, söylediklerimi anlamadığı için, dalgın bir tavırla bana hak veriyor, ama ertesi gün yine,

– Je hais ces brigands!... deyip duruyordu...

M-kiy ile çoğu zaman Fransızca konuşuyorduk. Bu yüzden, yapı işlerinde onbaşılık eden Dranişnikov adında bir istihkâm eri nedense, bize “Feldşer” adını takmıştı.

M-kiy, ancak annesini anarken canlanıyordu:

– Hasta bir ihtiyardır, diyordu. Dünyada en çok beni sever. Ben ise, onun hayatta olup olmadığını bile bilmiyorum. Zavallı, sıra dayağı yediğimi öğrenmiş; bu ona yetmiştir...

M-kiy soylu değildi. Sürgüne gönderilirken dayak cezası da almıştı. Bunu her hatırlayışında dişlerini sıkıyor, yüzümüze değil, başka yana bakmaya çalışıyordu. Son zamanda sık sık tek başına dolaşıyordu. Bir gün, öğleye doğru, kale komutanı çağırdı onu. Komutan onu neşeli bir gülümsemeyle karşılıyor:

– Bu gece rüyada ne gördün M-kiy? diye soruyor. Dönüşünde bize bunları anlatan M-kiy,

– Yüreğim “hop” etti, dedi. Sanki kalbime bir hançer saplandı. Komutana: “Annemden mektup geldiğini’ gördüm” dedim. Komutan,

– Sana ondan daha müjdeli bir haberim var: Artık serbestsin! dedi. Annen başvurdu; dilekçesi kabul edildi, İşte mektubu. Bu da, serbest bırakılman için çıkarılan emir. Hemen çıkacaksın cezaevinden.

M-kiy, döndüğü zaman, aldığı haberin şaşkınlığı henüz üstündeydi. Yüzü sapsarıydı. Tebrik ediyorduk. Buz kesilmiş, titreyen elleriyle ellerimizi sıkıyordu. Cezaevindeki tutuklular sıra ile gelip onu kutluyor, mutluluğuna seviniyorlardı.

Cezaevinden çıkınca, sürgün olarak, şehrimizde kaldı. Kendisine bir iş de verdiler, başlangıçta, cezaevimizin kapısına sık sık gelir, fırsat buldukça bize bilgi yetiştirirdi. Onu en fazla siyâsi haberler ilgilendiriyordu.

M-kiy, T-kiy, B-kiy’den başka, dört siyasi tutuklu daha vardı, ikisi kısa süreyle gönderilen, az okumuş, ama namuslu, sade, dürüst gençlerdi. Üçüncüsü A-çukovskiy, çok basit, hiçbir özelliği olmıyan bir adamdı. Ama dördüncünün, ihtiyar B-m’in hepimizin üzerinde çok kötü bir etkisi vardı. Onun bu sınıf suçlular arasında nasıl olup da bulunduğuna şaşıyorum. Zaten kendisi suçunu inkâr etmekteydi. Kaba, küçük ruhlu; hilekârlıkla zenginleşmiş bir tüccarın alışkanlıklarını, ilkelerini almış bir adamdı. Hiç okumamıştı. İşinden başka tek bir şeyle ilgilenmiyordu. Kendisi badanacıydı; ama öyle sıradan değil, yaman bir badanacıydı. Kısa zamanda yönetimimiz, B-m’in bu becerisini haber aldı. Bunun üzerine bütün şehir, B-m’i evlerinin duvarlarını, tavanlarını badanalatmak için kapışmaya başladı. İki yıl içinde bütün memurların evlerini boyadı, süsledi. Ev sahiplerinden bahşiş aldığı için, B-m’in geçimi yolundaydı.

İşin güzel tarafı, B-m, çalışmaya giderken, yanına yardımcı olarak, başka arkadaşlarını da katıyorlardı. Böylece hep onunla birlikte gezen iki arkadaşı işi adamakıllı öğrendi. Hele T-jevskiy, zamanla, B-m kadar iyi fırça kullanır hale geldi.

Memur evlerinden birinde oturan mevki komutanımız binbaşı da B-m’i çağırtmış, evinin bütün duvarlarıyla tavanlarını boyamasını emretmişti. B-m artık bütün hünerini ve ustalığını gösterdi. Genel valinin evi bile bu kadar güzel boyanmamıştı. Binbaşının evi ahşap, tek katlı, oldukça eski, dışı pek harap bir binaydı. Ama içersindeki boyalar, bir saraya yakışacak çeşittendi. Binbaşımız da pek memnundu. Ellerini ovuşturarak, artık bundan sonra mutlaka evleneceğini söylüyordu. Büyük bir ciddilikle,

– Böyle bir evim olur da nasıl evlenmem? diye ekliyordu.

B - m’le birlikte çalışan arkadaşlarını da hoş tutuyordu. Boyama işi tam bir ay sürmüştü. Binbaşı bu bir ay içinde bizler hakkındaki düşüncesini büsbütün değiştirdi. Hatta bizi korumaya başladı. Bir gün J-kiy’i cezaevinden evine çağırtmıştı:

– J-kiy, demiş. Seni aşağılamadım. Sana haksız yere dayak attırdım; biliyorum. Bunu yaptığıma pişmanım. Anlıyor musun, ben, ben ben pişmanım.

J-kiy anladığını söylemiş.

– Ama ben, ben, senin amirin, senden bağış dilemek için seni çağırdım. Anlıyor musun? Duyuyor musun bunu? Halbuki sen bana göre nesin? Bir solucansın! Solucandan da küçük... Bir tutuklusun... Ben ise, Tanrı’nın yardımıyla bir binbaşıyım. Binbaşı!... Anlıyorsun, değil mi?

J-kiy, bunu da anladığı yolunda bir cevap vermiş.

– Öyleyse, barışıyorum seninle. Ama bilmem ki sen bunu anlayabiliyor, tam anlamıyla duyabiliyor musun? Bunu anlayıp duyabilecek yeteneğe sahip? Düşün bir kere, ben; ben, bir binbaşı...

Bu sahneyi bana J-kiy kendisi anlatmıştı. Demek oluyor ki bu ayyaş, zevzek, delibozuk herifte bile insanlık duygusu vardı.

Düşünce tarzı, kültürü göz önüne alınacak olursa, bu oldukça soylu bir davranış sayılabilirdi. Ama buna belki binbaşının o sırada epey çakırkeyif olması da yol açabilirdi.

Binbaşının kurduğu hayal, gerçekleşmeden kaldı, evlenemedi. Oysa, evi boyandığı sırada kesin kararını vermişti. Dünya evine giremedi, ama mahkemeye düştü. Kendisine emekliye çıkarılmasını istemesi emredildi. Bu fırsatla bütün eski suçları da ortaya çıkarıldı. Çünkü binbaşı, bir zamanlar, bu şehirde belediye başkanlığı da yapmıştı. Bütün bunlar binbaşının başına gülle gibi indi. Cezaevinde bu haber çok büyük bir sevinçle karşılandı.

Söylendiğine göre, binbaşı, bir kocakarı gibi, iki gözü iki çeşme ağlıyormuş... Ama çare yoktu. Emekliye ayrıldı. Bir çift boz atını, ardından da, nesi var nesi yoksa, bütün eşyasını sattı. Hatta bu yüzden oldukça düştü. Ona, sonraları bazen, sırtında eski bir redingot, başında rozetli bir kasketle, sivil olarak rastlıyorduk. tutuklulara kızgın kızgın bakardı. Ama resmî elbisesini çıkarmasıyla o büyülü etkisi de yok oluvermişti. Resmî elbisesiyle binbaşımız bir fırtına, bir Tanrı’ydı. Redingot giyer giymez, birdenbire her şeyini kaybetmiş, bir oda uşağına dönmüştü. Bu adamlarda resmî elbisenin önemi sağılacak kadar büyüktür.

18. BÖLÜM

Kaçış

Mevki komutanımızın değişmesinden kısa zaman sonra, cezaevimizde kökten değişiklikler yapıldı. Kürek cezası kaldırıldı, yerine, bir askeri tutuklu bölüğü kuruldu. Yani cezaevimize artık ikinci sınıf kürek mahkûmları getirilmeyecek, demekti. Gelenler, sadece asker sınıfından tutuklulardı. Yani, medenî haklarından yoksun tutulmayan, en çoğu, altı yıl gibi kısa bir süre için cezalandırılan erlerdi. Sürelerini bitirince de, yine er olarak, taburlarına dönüyorlardı. Bununla birlikte, ikinci bir suçla gelenler, eskisi gibi, yirmi yıl giyerlerdi.

Gerçi cezaevimizde, bu yenilikten önce de, askeri tutuklulara özgü bir bölüm vardı. Ama, başka yer olmadığı için, bunlar da bizimle birlikte otururlardı. Şimdi ise bütün cezaevi bu askeri bölümden ibaretti. Eski kürek mahkûmlarıyla medenî haklarından yoksun, damgalı, kafaları boydan boya yarım tıraşlı sivil kürek mahkûmları, sürelerini dolduruncaya kadar cezaevinde kaldılar. Yeni gelen yoktu; eskiler, sürelerini tamamlayarak çıkıyorlardı. Böylece aşağı yukarı on yıl sonra, cezaevimizde bir tek kürek mahkûmu kalmayacaktı.

Özel bir bölüm de bırakıldı. Ağır askeri suçlular, Sibirya’da en ağır cezalılar için yerler yapılıncaya kadar, oraya gönderiliyordu. Böylelikle, hayatımız önemli hiç bir değişiklik olmadan devam ediyordu. Şartlar aynı, iş aynı, hatta düzenlerimiz bile, aşağı yukarı aynıydı. Ancak üstlerimiz hem değişmiş, hem çoğalmıştı. Bölük komutanı olarak bir üst subay, bundan başka, cezaevinde sırayla nöbet bekleyen dört astsubay geldi. Aksaçlılar yerini on iki çavuşla bir bölük emini aldı. Tutuklular onar onar ayrıldı. Başlarına da, sadece iş olsun diye kendi aralarından seçilen onbaşılar verildi. Şüphesiz ki bizim Akim Akimiç hemen onbaşı oldu.

Bütün bu yeni kuruluş, cezaevi memurları, tutukluları, eskiden olduğu gibi, en yüksek amir bulunan komutanın emrindeydiler. Değişenler onlardı. Şüphesiz, tutuklularımız önceden epey heyecan yaşadılar. Uzun uzadıya yorumlarda bulundular; yeni yöneticilerini anlayıp herşeyin eskisi gibi kaldığını gördüler, derhal rahatladılar. Böylelikle hayatımız eski akışını buldu. İşin en önemli yanı, o hayatımızı cehenneme çeviren binbaşıdan kurtuluşumuzdu!... Herkes sanki rahat bir nefes almış, canlanmıştı. Kimsede o bezgin, korkutulmuş hava kalmamıştı. Herkes, bir ihtiyacı olunca büyüğüne derdini anlatabileceğini, ancak yanlışlıkla bir suçlu yerine suçsuzun cezalandırabileceğini biliyordu.

Şarap bile, aksaçlıların yerini şimdi çavuşlar almış olmasına rağmen, tıpkı eskiden olduğu gibi, aynı şartlar içinde alınıp satılıyordu. Cezaevine gelen çavuşların çoğu namuslu, akıllı, ne yaptıklarını bilen kimselerdi. Gerçi bazıları, doğal olarak toyluklarından ötürü, üstten almak, tutukluları da komutalarındaki erler gibi kullanmak istemişlerdi, ama işin aslını çabucak kavrayıverdiler. Anlamakta gecikmiş olanlara da, işin aslını doğrudan doğruya tutuklular öğretti. Aralarında oldukça zorlu çatışmalar da oldu. Mesela, çavuşların birini sarhoş ederler. Sonra, herif ayılınca kendisine arkadaşça, her şeyi olduğu gibi anlatırlar. Çünkü içenler arasında o da vardı...

Sonunda, çavuşlar bağırsaklara doldurulmuş şarabın cezaevine sokulmasına, votka satışına ilgisizlik göstermeye, hatta büsbütün görmezlikten gelmeye başladılar. Dahası var: Aksaçlılarımız gibi, bunlar da pazara giderek tutuklulara kalaç, et ve pek şereflerine dokunmamak şartıyla diğer bazı şeyleri alıp getiriyorlardı.

Peki ama böyle bir değişiklik yapmak, böyle bir askeri bölük kurmak neden gerekli görülmüştü? Doğrusu bunu anlamakta çok zorlandım. Zaten bunlar cezaevinde bulunduğum son yıllarda olmuştu. Ben, bu yeni düzün kurulduktan sonra cezaevinde tam iki yıl kalmıştım.

Bütün bu hayatı, cezaevinde geçirdiğim bütün yılları yazmamın değeri var mı acaba? Sanmıyorum. Bu yıllar içinde olanı biteni, gördüklerimi, duyduklarımı anlatmaya kalkarsam, şimdiye kadarki bölümlerin üç dört kat daha fazlasını yazmam gerekecek. Hem serüvenler hep aynı tarzda olacak; sonunda, doğal olarak, bir örnek görünecek. Hele okuyucu ilk bölümlerden, ikinci sınıf kürek mahkûmlarının hayatı üzerine geniş bilgi edindiyse...

Cezaevimizi ve orada geçirdiğim yıllar boyunca duyup gördüklerimi açık, canlı bir tablo halinde göstermek istiyorum. Ama bunu başarabildim mi bilmem. Hem de, bu konuda karar vermek pek bana düşmez. Artık yazdıklarıma son verebilirim sanıyorum. Zaten anılarımın çok derinlerine daldıkça, bazen, canım çok sıkılıyor. Bunun dışında, her şeyi bütünüyle anımsayacağımdan da emin değilim. İlk yıllardan sonraki yıllar, kafamdan siliniverdi sanki. Bazı olayları büsbütün unuttuğumdan eminim. Anımsadığıma göre bu yıllar, aslına bakılırsa, birbirine benziyor; hareketsiz, sıkıcı geçiyordu. O yılların, yağmurdan sonra damdan şu damlalarının düşüşü kadar bir çeşit, uzun, tatsız günlerle dolu olduğunu anımsıyorum. Anımsıyorum: Tâ içimden gelen bir dirilme, yenilenme, yeni hayata kavuşma isteği bana nasıl ümit için güç, sabır vermişti. Ben de dayandım zaten; bekledim, her geçen günü sayarak bekledim... İlerde daha binlercesi olduğu halde, günleri, teker teker, zevkle sayıyor, her geçeni uğurlayıp gömüyor, ertesi günün gelmesiyle bin değil de, dokuz yüz doksan dokuz gün kaldığı için seviniyordum.

Yüzlerce arkadaş arasında bulunduğum halde kendimi ne derece derin bir yalnızlık içinde hissettiğim aklıma geliyor. Sonunda, bu yalnızlığı da sevmeye başlamıştım ya... Bu ruh yalnızlığı içinde bütün geçmiş hayatımı gözden geçiriyor, her şeyi en ufak ayrıntısına kadar, ayrı ayrı anımsıyordum. Geçmişim üzerinde düşünüyor, amansız bir titizlikle kendimi suçluyor, hatta bu yüzden bazı zaman, bana bu yalnızlığı bağışlayan kaderime kendimi borçlu sayıyordum. Çünkü bu olmasaydı, ne böyle kendimi yargılayabilir; ne de geçmişim üzerinde bu titiz kontrolü yapabilirdim. O sıralar kalbim ne ümitlerle çarpmaya başlamıştı!

Artık ilerki hayatımda, önceleri düştüğüm hataların, yanlışlıkların tekrarlanmayacağını düşünüyor, bunu yapmamaya karar veriyor, hatta yemin ediyordum. Geleceğimin programını çizdim, bundan ayrılmamaya kesin olarak söz verdim. İçimde, bütün bunları yerine getireceğim üzerine körükörüne bir inanç doğdu. Özgürlüğü bekliyor, telaş içinde gözlüyordum. Kendimi yeniden, yeni bir kavgada denemek istiyordum. Bazen, sabırsızlık içinde kıvranıyordum. Ama ruhumun o zamanki durumunu anımsamaktan çok acı duydum. Gerçi bütün bunlar doğrudan doğruya yalnız beni ilgilendiren şeyler... Ancak, tahminime göre, gençliğin en parlak çağında uzun süre için cezaevine düşen her adamın başına aynı şey geleceğine göre, herkes duygularımı anlayacaktır kanısındayım. İşte bunları bu sebeple yazdım.

Artık bırakalım bu konuyu! Damdan düşer gibi bitirmemek için bir şey daha anlatayım. Aklıma geldi: Belki “Sürgünden kaçmak hiç mümkün değil miydi? O yıllarda hiç kaçan olmadı mı?” diye soranlar olur. Önceleri de yazdığım gibi, bir tutuklu cezaevinde iki üç yıl geçirdikten sonra, yılların değerini anlamaya başlar. Elinde olmayarak, yaptığı hesaplarla, burada daha ne kadar zaman kalacağını bilmektedir. Bu süreyi telaşsız, başını tehlikeye sokmadan doldurup yasaların izniyle cezaevinden çıkarak sürgüne yerleşmeyi daha uygun bulur. Ama böyle hesap, ancak, uzun süreyle gelmeyen tutukluların kafasından çıkabilir... Uzun sürelilerse, bazen “öyle de battım; böyle de...” diye birtakım denemelere girişmekten çekinmezler. Bununla birlikte, bizde pek olmazdı bunlar. Tutukluların korkaklıklarından mı; yoksa bozkırdaki şehrimizin çok açık bulunmasından mı olmazdı; bilemiyorum. Bunu kestirebilmek oldukça zor zaten... Bence, bütün bunların etkisi vardı. Gerçekten bizde kaçmak, oldukça zor bir işti. Bununla birlikte, ben orada iken bir kere böyle bir olay olmuştu. Bunu deneyen hem de en önemli suçlulardan iki tutuklu idi.

Binbaşı bizden ayrıldıktan sonra, cezaevi içinde olanı biteni ona jurnalleyen A-v, yapayalnız, desteksiz kaldı. Bu, yaşça henüz çok genç bir adamdı. Ama yaşı ilerledikçe huyunda bir karanlık beliriyor, huyları temellileşiyordu. Küstah, duraksama nedir bilmez, çok zeki bir adamdı. Buradan çıkınca arabozuculuğuna, saman altından su yürütmeye devam edecekti gene... Ama bu kez, geçen seferki gibi, akılsızca, hesapsızca hareket ederek, yakalanıp sürgüne düşmeyecekti. Bizde kaldığı sürece, sözde sahte pasaport yapma işinde çalışmış. Bunu kesin olarak bilmiyorum; tutuklular böyle söylüyorlardı. Anlattıklarına göre, bu işleri daha mevki komutanının mutfağına gittiği zaman bile beceriyormuş, doğal olarak, kendine olağanüstü bir kazanç sağlayarak... Kısaca, bana öyle geliyor ki o, durumunda bir değişiklik yaratabilmek için her şeyi yapabilecek bir adamdı. Bir rastlantı eseri ruhunu da biraz öğrenebilmiştim. Son noktaya varmış terbiyesizliği, soğuk alaycılığı, utanmazlığa insanda büyük bir tiksinti uyandırıyordu, öyle sanıyorum ki bu genç, cam içkiyi pek çekerse, bir şişe şarap uğruna kimsenin bilmeyeceğinden emin olunca, bir adamı öldürmekten hiç çekinmezdi. Cezaevinde hesaplı olmayı da öğrendi: İşte bu adam, özel bölüm tutuklusu Kulikov’un dikkatini çekti.

Kulikov’dan daha önce de söz açmıştım. Genç olmadığı halde hırslı, canlı, kuvvetli, olağanüstü, çeşitli yetenekleri olan adamdı, içinde kuvvet kaynadığından, yaşamak istiyordu. Bu tipte insanlar, yaşları ne kadar ilerlemiş olursa olsun, hep yaşamak isterler. Bizde niçin kaçan olmadığına şaşacak olsaydım, şüphesiz başta Kulikov’un neden kaçmadığına şaşardım. Ama Kulikov bu işi yapmaya karar vermişti zaten.

A-v mı Kulikov’u, Kulikov mı A-v’ı daha çok etkilemişti, burasını bilemem. Ama ikisi de birbirine denk ve bu iş için birbirine büsbütün uygundular. Arkadaş oldular. Tahminime göre Kulikov, A-v’in kimlik belgelerini hazırlayacağını umuyordu. A-v, bir soyluydu, yüksek çevredendi. Bunlar, ilerki serüvenler yönünden hayli ümit vericiydi, iş, bir kere Rusya’ya varabilmekti. Bunların nasıl uyuştuklarını, ne hayaller kurduklarını Tanrı bilir. Her halde, ümitleri genellikle Sibirya’da serseri hayatı sürenlerin ümitlerinden güçlü idi.

Kulikov, doğuştan aktördü. Hayatta birçok ve çeşitli roller seçebilirdi. Hiç değilse bu çeşitliliğe güveniyordu. Bu gibi adamları cezaevi çok kötü sıkıyordu. Kaçmak için sözleştiler. Ancak, muhafızsız kaçmak da mümkün değildi. Birini, kendileriyle birlikte kaçmak için ayartmak gerekti. Kalede bulunan taburların birinde bir Polonyalı vardı. Çok enerjik, belki de, daha iyi bir hayata lâyık, oldukça yaşlı, yakışıklı, ciddi bir adamdı. Gençlikte, asker olarak Sibirya’ya gelince memleket özlemine dayanamayarak kaçmış. Yakalanıp cezalandırıldıktan sonra, iki yıl kadar askeri tutuklu bölüklerinde yatmış. Tekrar askere dönünce akıllanıp uslanmış, olanca gücüyle çalışmaya başlamış; bunun karşılığın da onbaşılığa yükselmiş. Hırslıydı, kendine güveniyor, değerini anlıyordu. Duruşu da, konuşması da, kendi değerini bilen bir adamınki gibiydi. Bu yıllarda ona birkaç defa muhafızlarımız arasında rastlamıştım. Bizim Polonyalılar da bana ondan söz etmişlerdi. Bana öyle geliyordu ki ondaki eskiye özlem, gizli körletilmiş, sabitleşmiş bir kin geriye dönmüştü. Bu adam her şeyi yapabilirdi. Kulikov, arkadaş olarak onu seçmekte hiç yanılmamıştı. Bu Polonyalı’nın soyadı Koller’di. Sözleşip gün seçtiler. Haziran ayının sıcak günleriydi.

Bu şehrin iklimi oldukça ılımandır. Yazın hava, aşağı yukarı hiç değişmez, hep fazlaca sıcaktır. Serserilere uygun bir iklim vardır burada... Elbette, bizimkiler asıl yerlerinden, kaleden kaçamazlardı. Bütün şehir, tabak gibi her yandan apaçık görünür. Çevrede, oldukça uzun bir mesafe boyunca orman yoktur. Şehirli kılığına girmeliydi. Bunun için de, önce varoşlara gitmek gerekiyordu. Kulikov’un orada öteden beri bir yatağı vardı. Varoştaki dostların da bu sırdan haberleri olup olmadığını bilmiyorum. Olması gerek. Oysa, sonra, mesele açığa çıkınca, bu nokta iyice anlaşılamadı.

O yıl, varoşun bir kenarında, genç oldukça yüzüne bakılır, Vanka-Tanka takma adı ile tanınan bir kız işine başlıyordu. Vanka - Tanka, kendi alanında ümit verici bir kızdı. Hatta sonraları, bu ümitler boşa çıkmadı da. Vanka-Tanka’nın başka bir adı da Ateş’ti. Kaçma işinde onun parmağı da vardı galiba. Kulikov, bir yıldan beri varını yoğunu bu kıza taşıyordu.

Kaçma gününde, kabadayılarımız sabahleyin işe dağılma zamanı sıralarda buluşmuşlardı. Orada, sobacı, badanacı tutuklu Şilkin’le birlikte çoktan beri yaz kampına, çıkan askerlerden sonra boşalmış tabur kışlalarını badana etmek için gitmeyi sağlamışlardı. A-v ile Kulikov, yardımcı olarak gidiyorlardı. Koller de onların muhafızıydı. Ama üç tutuklunun yanına iki muhafız gerektiğinden, kıdemli bir er ve onbaşı olan Koller’e henüz yeni gelen bir eri verdiler. Koller ona muhafızlık görevi üzerine bilgi verecekti...

Kaçanlarımızın Koller üzerindeki etkisi ne kadar güçlü olmalı ki adamcağız, bunca yıllık, hele son yıllarda pek başarılı olan hizmetinden sonra; hem de bu derece zeki, olgun, işini bilir bir adam olduğu halde, bunların peşine takılmaya karar vermişti!

Kışlaya vardılar. Sabahın altısıydı. Onlardan başka kimse yoktu orada. Bir saat kadar çalıştıktan sonra, A-v ile Kulikov Şilkin’e, atölyeye gideceklerini söylediler. Hem; birisiyle görüşecekler, hem de, işleri için, eksik bulunan bir aleti alacaklardı sözde... Şilkin’le çok kurnazca, konuşmak gerekti. Moskova’nın yerlisiydi. Sobacılıkla uğraşıyordu. Kurnaz, hileci, zeki, az konuşan bir adamdı. Görünüşte silik ve renksizdi. Şilkin, yeleğiyle latasını giyerek ömrünün sonuna kadar bu Moskovalı kılığında kalmalıydı. Ama felek başka şeyler yazmıştı. Şilkin, uzun dolaşmalardan sonra bizde, özel bölüme, yani, en korkunç askeri suçlular arasına postu sermişti. Burayı nasıl elde etmiş, bunu neyle hak etmişti, burasını bilemiyorum. Ama hiçbir zaman fazla aksilik göstermez, uslu, sakin dururdu. Yalnız, arada bir körkütük oluncaya kadar içerdi. O zaman bile halinde bir aşırılık ve taşkınlık görülmezdi. Şüphesiz ki kaçma işinde onun eli yoktu. Gözleri pek keskin olduğundan, Kulikov ona, sanki dünden beri orada sakladıkları şarabı almak üzere atölyeye gidiyorlarmış hissini uyandırmak için bir göz kırptı. Şilkin buna çok sevindi. Hiçbir şeyden şüphelenmeden, acemi erle tek başına kaldı.

Yarım saat geçti. Ne gelen vardı, ne giden... Şilkin’i düşünce aldı. Herif, feleğin çemberinden geçmişti... Her şeyi anımsamaya başladı. Kulikov’da görülmemiş bir hal vardı... A-v da onunla iki defa fısıldaşarak bir şeyler konuşmuştu galiba... Öyle ya, Kulikov ona iki kere göz işareti yapmıştı. Şilkin bunu görmüştü. Şimdi hepsi aklına geliyordu. Koller’de de bir başkalık seziliyordu. Hele giderken ere, kendisi gelinciye kadar ne yapacağını falan anlatmıştı... Birtakım öğütler vermişti. Bu da, hele Koller için doğal sayılmazdı. Kısaca, Şilkin bunları birer birer anımsadıkça içine adamakıllı kurt düştü.

Zaman epeyi ilerlemişti. Gidenlerin hâlâ dönmemesi, Şilkin’i fena halde meraklandırmıştı. Durumun aynı zamanda onun için ne kadar tehlikeli olduğunu çok iyi anlıyordu. Amirleri ondan da şüphelenebilirlerdi. Arkadaşlarını bile bile bıraktığını söyleyebilirlerdi. Bu yüzden Kulikov’la A-v’ın kaçışını haber vermekte gecikirse, üzerindeki şüpheleri kuvvetlendirmiş olacaktı. Kaybedilecek zaman yoktu. Şilkin, bir de, şu son günlerde Kulikov’la A-v’ın pek sıkı fıkı görüştüklerini, hep fısıldaşarak konuştuklarını, herkesten uzaklaşarak, kışlanın arkasında sık sık gezindiklerini hatırladı. O sırada, onları gördüğü zaman kendinde bazı şüpheler uyandığı da aklına geldi.

Şilkin, hızlı bir bakışla muhafızını süzdü. Muhafız, tüfeğine dayanmış esniyor, büyük bir saflıkla, parmağıyla burnunu temizliyordu. Düşündüklerini ona da söylemeğe gerek duymayan Şilkin, kısaca, kendi arkasından istihkâm atölyesine gelmesini söyledi. Atölyede, ötekilerin gelip gelmediklerini sordu. Ama orada onları gören olmamıştı. Artık Şilkin’in hiç şüphesi kalmadı. Bu, Kulikov’un bazen yaptığı gibi, varoşa içip eğlenmeye gitmesi de değildi! “Öyle olsaydı, bana söylerlerdi; bunda saklanacak bir şey yok ki...” diye düşündü. Şilkin işini bırakarak, kışlaya bir daha uğramadan doğruca hapishane yolunu tuttu.

Başçavuşa çıktığı zaman saat dokuza geliyordu. Konuyu iyice anlattı. Başçavuş korktu; önce, inanmak bile istemedi. Tabii, Şilkin de ona bunu bir düşünce, bir şüphe olarak söylemişti. Başçavuş hemen binbaşıya koştu. Binbaşı da derhal kale komutanına haber verdi. On beş dakika içinde gereken önlemler alınmıştı. Genel valiye de haber verildi. Çünkü suçluların ikisi de önemliydi. Petersburg’dan kötü bir haşlama gelmesi mümkündü. Bu harekette bir yanlışlık olup olmadığını bilmiyorum, ama Av, siyasi suçlular sınıfındandı. Kolikov ise, “özel bölüm” dendi, yani ağır suçluydu; üstelik de erdi. Şimdiye kadar “özel bölüm” tutuklularına, adam başına ikişer veya hiç olmazsa birer muhafız verilmesi gerektiği de akıllarına geldi. Bu kurala aykırı hareket edilmişti. Yani, tatsız bir iş çıkıyordu.

Bütün bucaklara ve dolaylarına, kaçakları haber vermek ve onları tarif etmek için adamlar salındı. Kaçanların ardından Kazaklar gönderildi. Komşu ilçelere ve illere yazıldı. Kısaca, ortalıkta herkes iyice fitili almıştı.

O aralık cezaevinde başka türlü bir telaş başladı. İşten dönen mahpuslar olayı hemen öğrenmişlerdi. Haber her yana dağıldı. Herkes bunu tabii olmayan, gizli bir sevinçle öğreniyordu. Herkesin kalbi bir kez “küt” ediyordu. Bu olay, cezaevinin durgun hayatını çalkalayarak, karınca yuvasını kurcalayıp harekete getirdiği gibi, kaçma, hem de böyle bir kaçma, bütün ruhlarda bir yakınlık duygusunu uyandırmıştı. İçlerinin, çoktan beri dokunulmamış telleri harekete gelmişti sanki... Bütün kalplerde ümide benzeyen bir duygu belirdi; içlerinde kabadayılık ve alınyazısını değiştirme isteği kıpırdandı. “İşte, kaçan çok kolay kaçıyor... Neden olmasın ki?.” diye düşünüyorlardı. Bunu düşünen her mahpus kendini şöyle bir topluyor; başkalarına adeta küçümseyerek bakmaya başlıyordu. Hepsine birdenbire bir büyüklük gelivermişti. Çavuşları tepeden süzmeye başladılar.

Tabii büyükler hemen cezaevine üşüştüler. Kale komutanı da geldi. Bizimkilerin üstünde hâlâ kabadayı tavırları... Cesaretle, hatta biraz da küçümseyerek, hem de sessiz ve sert bir ağırbaşlılıkla duruyorlardı. Sanki, “Biz böyle yaparız işte!...” demek ister gibiydiler.

Üstlerin böyle toplu bir ziyareti zaten beklenmekteydi... Birtakım araştırmaların yapılacağı da kestirilmişti. Bunun için gereken şeyleri kaldırıp sakladılar. Bu gibi durumlarda üstlerin akıllarının sonradan başlarına geldiğini biliyorlardı. Gerçekten böyle olmuştu. Ortalık telaş, gürültü, patırdı içindeydi.

Koğuşlar altüst edildi, her taraf aranılıp tarandı hiçbir şey bulunamadı. Tutuklular öğle paydosundan sonra işe, sayılan arttırılmış muhafızlarla birlikte gittiler. Akşama doğru nöbetçiler ikide bir, cezaevine uğruyorlardı. Mevcudu toplarken, her zamankinden bir kez fazla saydılar. Bunu yaparken de, her zamankinden iki kez fazla yanıldılar. Bunun üzerine yeni bir telaş koptu. Yine hepimizi avluya çıkarıp saydılar. Ayrıca da kışlanın koğuşlarında sayıldık. Kısaca, bir telaştır gidiyordu...

Ama tutukluların buna aldırış ettikleri yoktu. Hepsinin duruşu çok serbestti. Böyle hallerde her zaman yaptıkları gibi, o gece de, pek sakin ve akıllıydılar. Takılacak tek bir tarafları yoktu. Tabii idaremiz; “Cezaevinde kaçakların suç ortakları kalmış olabilir...” düşüncesiyle tutukluların göz hapsine alınması emrini vermişti. Tutuklular ise sadece gülüyorlardı.

– Suç ortağı bırakılacak iş mi bu be!...

– Böyle işler gizliden yapılır...

– Kulikov’la A-v, enselenecek adamlar mı? Yaman iş tuttular; her şey örtbas oldu bile. Herifler feleğin çemberinden geçmiş; iğne deliğinden sıyrılır onlar...

Kısaca, Kulikov’la A-v’ın ünleri arttıkça arttı; herkes onlarla övünüyordu. Kahramanlıklarının tutuklular dünyasının bütün kuşaklarına ulaşacağını, cezaevini bile aşacağını biliyorlardı.

Bazıları,

– Yaman herifler! diyordu. Başkaları da ekliyordu:

– Hani, bizde kaçan olmayacak diyorduk. Kaçtılar işte!

Üçüncü bir tutuklu, kendinden emin bir tavırla çevresine bakarak sordu:

– “Kaçtılar!” Ama kaçan kim, senin gibi biri mi?

Böyle bir karşılık gören tutuklu, başka zamanda bunun altında kalmayıp, mutlaka harekete karşılık verecek, şerefini koruyacaktı. Ama bu defa alçak gönüllülükle sustu. “Doğru ya. Herkes Kulikov’la A-v gibi olabilir mi?... Sen de önce kendini göster...” diye düşündü.

Mutfak penceresinin önünde oturup yanağını avuçları arasına almış başka bir tutuklu, hafif bir sesle, heceleri uzatarak, içten duyduğu bir hazla konuştu:

– Nedir buradaki hayatımız çocuklar! Biz neyiz ki sanki?.. Yaşıyoruz desek değil, öldük desek, o da değil... Öff öff!..

– Ya... Ama bu işten öyle ayağındaki pabucu fırlatır gibi, yaka sıyıramazsın ki. Oflasan da poflasan da, boşuna.

Genç, toy, atılgan çocuklardan biri söze karıştı:

– Ama Kulikov...

Başka bir tutuklu, toy çocuğun lafını ağzına tıkayarak, onu küçümseyen bir bakışla süzdü. Sonra,

– Kulikov... Kulikov!... diye söylendi. Onun gibi Kulikov var mı daha dünyada?

– Ya şu A-v çocuklar?... Ne bilmiş, ne kurt herif o!...

– Ne diyorsun! O, Kulikov’u da cebinden çıkarır, parmağının ucunda oynatır onu.

– Epey uzağa gidebildiler mi acaba? Ah bir öğrenebilsek!

Konuşma, hemen, nereye kadar gidebilecekleri noktasına döndü. Ne yana gitmişlerdi; hangi yol daha uygundu. Hangi bucak daha yakındı. Çevreyi iyi bilenler ortaya çıkarıldı. Herkes onları büyük bir ilgiyle dinliyordu. Yakın köylerin halkından söz ettiler, bunlardan hayır çıkmayacağı kanısına vardılar. Şehre yakın oldukları için, malın gözüydü onlar... Tutuklulara dünyada yüz vermezlerdi. Yakaladıkları gibi teslim ederlerdi.

– Buranın köylüleri çok kötüdür çocuklar. U... u... u... u! ne köylüdür onlar!

– Hepsi uğursuz herifler...

– Ne olacak! Hepsi kulak Sibiryalılar... Ellerine düşmeye gör... İnsanı bir kaşık suda boğarlar.

– Hoş, bizimkiler de...

– Elbette. El elden üstündür. Bizimkiler de, hani, öyle kolay yutulur lokmalar değildirler.

– Eh, sağ olursak, duyarız...

– Ne dersin? Yakalarlar mı dersin? Ateşli tutuklulardan biri yumruğunu masaya vurarak söze katıldı:

– Bana kalırsa, onlar dünyada yakalanmazlar!

– Eh... Pek belli olmaz, işin gidişine bağlı...

Söze karışan Skuratov,

– Size bir şey söyleyim mi çocuklar, diyordu. Bana öyle geliyor ki ben öyle bir serserilik yapsam, dünyada yakayı ele vermem.

– Sen mi?

Gülüşmeler başlıyor. Bazıları, onu dinlemek istemedikleri gibi, bunu açıkça gösteriyorlardı da... Ama Skuratov heyecanlanmıştı artık. Olanca gücüyle tekrarlıyordu:

– Dünyada enselenmezdim! Bazen düşünüyorum da çocuklar, şaşıyorum kendi kendime. Bir deliğe tıkılır, yine de yakalanmazdım.

– Acıkınca köylülerden ekmek istemeye gitmeyecek misin ?

Hepsi birden kahkahayı bastılar.

– Ekmek mi isteyeceğim?... Böyle bir şeyi hiç bir zaman yapmazdım.

– Zevzeklik edip durmasana be. Vasya dayıyla, inek öldüreni gebertmekten düşmediniz mi buraya?

Kahkahalar artıyordu. Ağırbaşlılar, gittikçe artan bir kızgınlıkla bakıyorlardı.

– Yalan! diye bağırdı Skuratov. Mikitka’nın palavrası bu... Hem de, benim için değil, Vaska için... Beni de yanına kattılar. Ben şehirliyim, Moskovalıyım. Küçüklüğümden beri serserilikle mimliyim. Daha bir kilise memuru beni kulağımdan çekerek, “Tanrım, büyüklüğünle acı” duasını ezberletirken, ben de, arkasından, “Senin yardımınla polise götürürler beni...” diye tekrarladım. Bu hep böyle sürüp gitti. Ben anamın karnında bile serserinin biriydim.

Gene ortalığı kahkahalar kapladı. Skuratov’un da istediği bu zaten. Paskallık etmeden duramazdı ki. Biraz sonra, onu bırakıp tekrar ciddi konulara döndüler. Aksaçlılar ile bu işten anlayanlar hüküm veriyorlar, yetkiyle konuşuyorlardı. Daha genç, daha uslu olanlar, başlarını uzatmış onları dinliyor, sevinçlerinden kaplarına sığamıyorlardı. Mutfak, iyice kalabalıktı, ama çavuşlar yoktu. Onların yanında serbestçe konuşulmazdı ki... Bu işe en çok sevinenler arasında Tatar Memetka gözüme çarptı. Ufacık, elmacık kemikleri ile, geniş yüzüyle olağanüstü komik, ufacık tefecik bir görünüşü vardı. Rusça’yı hemen hemen konuşamıyor, konuşulan şeyleri de anlamıyordu. Ama o da, herkes gibi, kafasını kalabalık arasından uzatarak, konuşulanları dinliyordu. Hem de ne zevkle dinliyordu!

Tek başına kalan Skuratov hemen ona takıldı:

– Nasıl Memetka, yahşi mi?

Memetka canlanarak ve komik görünüşlü kafasını sallayarak,

– Yahşi!... Uuuh... Yahşi, yahşi!... diye mırıldanmaya başladı.

– Tutamayacaklar onları, değil mi?

– Yok, yok...

Memetka bu defa ellerini bile sallıyordu.

– Yaşa be Memetka! Yaman adamsın sen... Öyle mi?

Başını sallayan Memetka:

– Öyle, öyle; yahşi!... diye onayladı.

– Eh, yahşi ise yahşi.

Skuratov, Memetka’nın şapkasının tepesine bir fiske vurdu, şapkasını gözlerine kadar indirdi. Sonra Memetka’yı şaşkın şaşkın bırakarak, neşe içinde mutfaktan çıktı.

Hapishanedeki şiddet, çevredeki sıkı izleme ve araştırmalar tam bir hafta sürdü. Nasıl olduğunu bilmiyorum, ama mahpuslarımız üstlerimizin cezaevi dışındaki bütün hareketlerini hemencecik haber alıyorlardı. İlk günlerde alınan haberler kaçakların lehindeydi, herifler ortadan kaybolmuşlardı... Bizimkiler kıs kıs gülüyorlardı. Kaçanlar hakkındaki bütün kaygılar yok olmuştu. Gururla, memnunlukla,

– Zor bulurlar artık! diyorlardı.

– Bir varmış bir yokmuş oldular...

– Elveda cezaevi, ver elini özgürlük!...

Tutuklular, bütün civar köylülerin ayaklandırıldığını; şüpheli yerleri, ormanları, hendekleri beklediklerini biliyorlardı. Gülerek,

– Vız gelir onlara! diyorlardı. Herifler onları saklayacak birini bulmuş, rahat rahat oturuyorlardır şimdi. Başkaları bu söze hak veriyorlardı:

– Elbette bulmuşlardır. Ne hin oğlu hindir onlar. Her şeyi önceden hazırlamışlardır.

Tasarılarında o kadar ileri gitmişlerdi ki kaçakların henüz varoşlarda bir yerde, bir mahzene saklanarak oturdukları üzerine söylentiler çıkardılar. Sözde ortalık duruluncaya, saçları adamakıllı uzayıncaya kadar orada kalacak, altı ay, bir yıl oturup gideceklermiş...

Kısaca, hepsini romantik bir hava sarmış gibiydi. Ama kaçma olayından sekiz gün sonra, birdenbire, kaçakların izlerinin bulunduğu duyuldu. Tabii, bu saçma haber, değer verilmeden, hemen reddedildi. Ama bu söylenti aynı akşam tekrarlandı. Tutuklular meraklanmaya başladılar. Ertesi sabah şehirde, kaçakların tutulup yolda oldukları haberi çalkalandı durdu. Öğle yemeğinden sonra bu olayın ayrıntısı da duyuldu. Şehirden yetmiş verst ötede, filan köyde yakalanmışlar... Sonunda kesin haber de ulaştı. Binbaşıdan gelen başçavuş, güvenilir şekilde, onların bu akşam doğruca cezaevindeki inzibat karakoluna getirileceklerini söyledi. Artık şüpheye, inanmamaya yer yoktu. Bu haberin tutuklular üzerindeki etkisi zor anlatılabilir. Önceden hepsi kızmış gibiydiler; surat astılar. Arkasından işi alaya vurmak istediler. Gülüyorlardı; ama bu defa yakalayanlara değil, yakalananlara... Önce azdı gülenler; sonra birkaç ciddi tutukludan başka hepsi gülmeye başladı. Ötekilerin kendilerine göre düşünceleri vardı. Alaylara kolay kolay kendilerini kaptırmazlardı onlar. Ses çıkarmadan, kalabalığın hafifliğini küçümseyerek bakıyorlardı.

Kısaca, tutuklular, Kulikov’la A-v’ı önceleri ne derece göğe çıkartıyorlarsa, şimdi o ölçüde, hatta zevk duyarak yeriyorlardı. Sanki ötekiler, hareketleriyle bunları gücendirmişlerdi. Dudak bükerek, kaçakların, karınları acıkınca, açlığa dayanamayarak, köye, köylülerden ekmek istemeye gittiklerini anlatıyorlardı. Bu ise, serserilik kurallarına büsbütün aykırı bir hareketti. Gerçi, bu öyküler doğru değildi. Kaçakları gözlemişler, saklandıkları ormanı aramışlardı. Onlar da, kurtulma çaresi olmadığını görünce, teslim olmuşlardı. Başka türlü hareket edemezlerdi zaten.

Akşama doğru jandarmalar, elleri, ayakları bağlı olarak kaçakları getirdiği zaman, tutukluların hepsi şarampolün kazıkları arasından, ne yapacaklar diye, seyre hazırlanmışlardı. Tabii, dış karakolun önünde duran binbaşının, kale komutanının arabalarından başka bir şey göremediler.

Kaçanları ayrı hücrelere tıktılar, zincire vurarak ertesi gün mahkemeye verdiler. Tutukluların alayları, aşağılamaları pek çabuk kesildi. Olayın içyüzünü öğrenerek, teslimden başka çarelerinin kalmamış olduğunu anlayınca, içten bir ilgiyle bu sefer yargılamayı izlemeye koyuldular. Kimi,

– Yiyecekleri binden aşağı değildir heriflerin, diyordu.

Kimi de,

– Hangi bin!... Dayaktan gebertecekler onları A-v, belki, bin taneyle paçayı kurtarır. Ama ötekini mutlaka gebertirler. Adam; özel bölümdendir, boru değil bu, diyordu.

Ama hiçbirinin dediği çıkmadı. A-v’a, beş yüz tane çıktı. Cezaevinde şimdiye kadarki durumunun iyi ve bunun ilk suçu olması dikkate alınmış. Kulikov’a, bin beş yüz verildi galiba.

Cezaları oldukça adil bir şekilde uygulandı. Aklı başında adamlar oldukları için, mahkemede sorulara, başka kimseyi karıştırmadan cevap veriyorlardı. Olanı biteni apaçık, olduğu gibi anlatıyorlardı. Kaleden hiçbir yere uğramadan kaçtıklarını da söylemişlerdi.

Bu işte en çok acıdığım Koller’di. Artık onun hiç ümidi kalmamıştı. Cezanın en ağırı da onunkiydi, iki bindi galiba... Sonra da, cezaevimizden dışarı bir yere, tutuklu olarak sürüldü.

A-v’ın cezası, acıdıkları için, hafif geçiştirildi. Bunda doktorların yardımı dokunmuştu. Ama o, gösterişler yapıyor, hastanede yatarken bundan sonrasının ona vız geldiğini, daha neler yapacağını söyleyip duruyordu. Kulikov’un duruşu, her zamanki gibi, yani ağır, terbiyeliydi. Dayaktan sonra cezaevine döndüğü zaman üzerinde, buradan hiç çıkmamış gibi bir durum vardı. Ama tutuklular ona başka türlü bakıyorlardı artık. Kulikov, her zaman, her yerde şerefini ve onurunu korumayı bildiği halde, bunlar içlerinden, ona karşı duydukları saygıyı kaybetmişler, sanki ciddiyetsiz bir havaya bürünmüşlerdi. Yani, bu kaçma olayından sonra Kulikov’un ünü hayli söndü, insanlar arasında, başarının çok büyük etkisi var.

19. BÖLÜM

Hapisten Çıkış

Bütün bu olup bitenler, cezaevindeki son yılımda geçmişti. Bu son yıl aklımda, aşağı yukarı, ilk yıl kadar iyi kalmıştı; hele son zamanlarım... Ama ayrıntıları anlatmanın gereği yok.

Bu son yılın, süremi bir an önce doldurabilmem için duyduğum bütün sabırsızlığa rağmen, sürgün hayatımın ilk yıllarından daha çabuk geçmesi hiç aklımdan çıkmaz.

Tutukluklar arasında iyi bir adam olarak tanınmış, bu yüzden epey dost, arkadaş edinmiştim. Bunların çoğu bana yakından bağlıydılar, beni içten seviyorlardı. Başka bir arkadaşla cezaevinden çıktığım zaman, bizi uğurlayan “Ploner” nerdeyse ağlayacaktı. Şehir içinde bir ay kaldığımız resmî binaya, hemen hemen, her gün; sadece bizi görmek için uğradı durdu. Bununla beraber bazı sert, soğuk kimseler vardı ki sebebini Tanrı bilir, benimle son dakikaya kadar tek bir kelime konuşmadılar. Sanki aramızda bir tahta perde vardı.

Aslına bakılırsa son zamanda, bütün cezaevi hayatındakinden çok daha fazla ayrıcalıklarım vardı. Şehrimizdeki askeri memurlar arasında dostlarım, hatta okul arkadaşlarım çıkmıştı. Onlarla ilişkilerimi tazeledim. Yardımlarıyla elime daha fazla para geçiyordu; memleketime mektup yazabiliyordum. Hatta kitap bile alabiliyordum.

Birkaç yıldır elime kitap değmediği için cezaevinde ilk okuduğum kitabın, üzerimde yaptığı garip, heyecan dolu etkiyi anlatmak hayli zor... Bunu hiç unutamayacağım... Kitabı akşam, kışla kapandıktan sonra okumaya başladım; bütün gece, şafak sökünceye kadar okudum. Bu, bir dergiydi. Sanki öbür dünyadan bir müjdeciydi bu. Eski hayat, bütün açıklığı ile, parlaklığı ile önümde canlandı. Okuduklarımdan, bu hayata göre geriliğimin derecesini anlamaya çalıştım. Orada, bensiz, ne kadar yaşamışlardı? Neyle, hangi meselelerle heyecanlanıp ilgileniyorlardı?... Teker teker kelimeler üzerinde durarak satırlara işlemeye uğraşıyor, onlarda gizli anlamlar, eski şeylere imalar bulmaya çalışıyordum. Zamanımda insanlara heyecan veren şeylerin izlerine rasladığım oluyordu. Sonra da, derin bir kederle, bu yeni hayatta kendimi yabancı, kesilmiş bir dilim olarak görüyordum. Yeniye alışmam, yeni kuşakla tanışmam gerekti. Eskiden tanıdığım, bana yakın olan kimselerin imzasını taşıyan makalelere pek büyük bir özlemle sarılıyordum.

Ama gözümün önünden yeni isimler de geçiyordu; yeni kimseler çalışıyorlardı artık. Bense, olanca tutkumla bunlar hakkında bilgi edinmeye çalışıyor, elimdeki kitap kıtlığına, kitap bulma zorluğuna kızıyor, kızıyordum.

Eskiden, eski mevki komutanımız zamanında, cezaevine kitap getirmek tehlikeliydi. Aranıp bulunursa, derhal soruşturmalar başlardı.

– Nereden çıktı bu kitap? Nerden aldın? Demek ilişki kurduğun kimseler var...

Nasıl cevap verirdim bu sorulara? Bu yüzden kitapsız kala kala, ister istemez, kabuğuma çekilmiştim. Kendi kendime türlü türlü sorular soruyor, çözmek için uğraşıyor, bazen, bu yüzden acı duyuyordum. Ne diyeyim.... Bunları ne kadar anlatsam, gene bitiremem.

Cezaevine kışın girdiğim için, dışarıya da kışın, girdiğim ayın aynı gününde çıkacaktım.

Kışı ne derece sabırsızlıkla bekliyor; yaz sonunda, yaprakların, bozkır otlarının sararıp solmasını ne büyük zevkle seyrediyordum! Sonunda, yaz geçti; sonbahar rüzgârları uğuldamaya başladı... İşte bu kadar özlemle beklediğim kış da gelmişti. Kalbim, özgürlük sezgisi içinde boğuk, sert vuruşlarla atmaya başlıyordu. Ama tuhaf şey, zaman geçtikçe, çıkma günüm yaklaştıkça, ben de, inadına, gitgide sabırlı oluyordum. Hele son günler o kadar soğukkanlı olmuş, öyle ilgisizleşmiştim ki, kendi kendime çıkıştım. Avluda, paydos saatlerinde karşılaştığım tutukluların çoğu konuşmaya başlıyor, beni kutluyorlardı.

– Ee azizim Aleksandr Petroviç, yakınlaştı özgürlüğe kavuşmanız, yakınlaştı artık. Bizleri burada bırakacaksınız...

– Sizin daha çok mu, Martinov? diyordum.

– Benim mi? Hiç sorma canım... Daha yedi yıl çekeceğiz bu çileyi...

İçini çeker durur, dalgın dalgın, geleceğini seyrediyormuş gibi, önüne bakardı.

Evet; çoğu beni içten, sevinerek tebrik ediyorlardı,. Sanki hepsi bana karşı daha sevimli oldular. Belliydi ki artık onlardan uzaklaşıyordum, benimle vedalaşıyorlardı. Soylulardan sessiz, iyi ahlaklı bir genç Polonyalı K -çinskiy, benim gibi, paydos saatlerinde avluda uzun boylu gezinmeyi severdi. Temiz hava ile, idmanla sağlığını koruyor, havasız kışlada geçirdiği gecelerin zararını kapatmak istiyordu.

Bir gün, böyle bir gezintide karşılaştığımız zaman, bana, gülümseyerek,

– Çıkmanızı sabırsızlıkla bekliyorum, dedi. Siz çıktıktan sonra benim de tam bir yılım kaldığını bileceğim.

Sözgelişi şunu da söyleyim ki hayalciliğimiz, özgürlükten uzak duruşumuz yüzünden özgürlük bize, gerçek özgürlükten, yani hayatta olandan daha geniş görünüyor, bizim için daha derin anlamlar taşıyordu. Tutuklular, gerçek özgürlük kavramını büyütüyorlardı. Bu durum, sadece tutuklularda görülür, doğal bir şeydi. Üstü başı dökülmüş bir emir eri, kafası kazınmamış olduğu, pıranga taşımayıp, muhafızsız gezdiği için tutuklulara göre bir kral derecesinde, ideal sayılabilecek özgür bir insandı.

Son günümden önceki akşamın alaca karanlığında, son kez, şarampolün kazıkları boyunca cezaevimizin bütün avlusunu dolaştım. Bütün bu yıllar içinde, bu kazıkların önünden kaç bin kere geçmiştim! Kışlalar arkasında, burada, tutukluluğumun ilk yılında yalnız, kimsesiz, üzgün dolaşıyordum... O zaman, daha burada kaç bin gün kalacağımı nasıl saydığım aklıma geliyor. Tanrım, şimdi bütün bunlar ne kadar uzak!... İşte şu köşede esirimiz kartal duruyordu. Buracıkta Petrov’la sık sık karşılaşırdık... Hâlâ da bırakmıyordu beni. Koşa koşa yanıma gelir, sanki düşündüklerimi anlıyormuş gibi, sessizce yanımda yürürdü, içinden bir şeye şaşıyormuş gibi bir hali vardı.

Kararmış ahşap kışlamızın yapılarıyla da içimden vedalaşıyordum. O, ilk zamanlar, bunlar bana ne soğuk bir etki yapmıştı. İhtimal, o zamandan beri onlar da eskidi, ama ben bunun farkında değilim. Ya bu duvarların arasında kaç gençlik boşu boşuna gömülü kaldı, nice yetenekler boş yere yok olup gitti... Artık her şeyi olduğu gibi söylemeliyim: Buradaki adamlar, olağanüstü insanlardı. Belki de, milletimizin en yetenekli, en güçlü unsurlarıydı. Bu güçlü yetenekler boş yere, doğal olmayan bir şekilde, büsbütün çok olmuşlardı. Peki ama suç kimin?...

Ertesi gün, sabah erkenden, tutuklular henüz işe çıkmadan, hepsiyle vedalaşmak üzere bütün koğuşları sırayla dolaştım. Birçok nasırlı, kuvvetli el bana içten sevgiyle uzatıldı. Bazıları, elimi, tam anlamıyla arkadaşça sıktılar. Ama böyleleri azdı. Diğerleri, benim, birazdan onlardan büsbütün başka bir adam olacağımı çok iyi biliyorlardı. Şehirde dostlarım olduğunu, benim buradan doğruca, baylara gidip onlarla yanyana, akran gibi oturacağımı biliyorlardı. Bunu anladıkları için benimle güler yüzle, tatlılıkla, ama bir arkadaş gibi değil de, bir bayla vedalaşır gibi vedalaşıyorlardı. Bazıları, ters suratla arkalarını dönüp selamımı hiç almıyorlardı. Hatta nefretle bakanlar bile vardı.

İş trampeti vurdu. Hepsi işe gittiler; ben evde kaldım. Suşilov bu sabah herkesten önce kalkmış, çayımı yetiştirebilmek için paralanmıştı. Zavallı Suşilov! Ona eski cezaevi çamaşırımı, gömleklerimi, pıranga kayışlarımı, bir miktar da para verince, ağlamaya başladı. Dudaklarının titremesini tutmaya çalışarak:

– Bunu değil... Bunu istemiyorum ben! Sizden nasıl ayrılacağım Aleksandr Petroviç! Kiminle kalacağım siz gidince? diyordu.

Akim Akimiç’le de son kez vedalaştık.

– Sizin de çok bir şeyiniz kalmadı... dedim. Elimi sıkan Akim Akimiç,

– Ben daha çok... Çok, pek çok kalacağım burada, diye mırıldandı.

Boynuna sarıldım; öpüştük onunla.

Tutukluların işe çıkmalarından on dakika sonra biz de, ben ve cezaevine birlikte gelen arkadaşım, bir daha dönmemek üzere cezaevinden çıktık. Prangalarımızın sökülmesi için demirhaneye gitmemiz gerekliydi. Hem bu kez arkamızdan süngülü bir muhafız gelmiyordu. Çavuşla birlikte gittik.

Prangalarımızı, istihkâm atölyesinde, tutuklularımız çıkardılar. Arkadaşımınkinin çıkarılmasını bekledim. Sonra örse yaklaştım. Demirciler, yüzümü öte yana çevirdiler, ayağımı arkadan kaldırarak örsün üstüne koydular.

Telaşlanıyorlar, mümkün olduğu kadar iyi, ustalıkla yapmak istiyorlardı.

Ustabaşı,

– Perçini döndür; önce perçini döndür! Tut şöyle, hah!... Şimdi vur çekici! diye emir verdi.

Zincirlerim düştü. Kaldırdım. Elime alıp son bir kez bakmak istedim. Daha biraz önce bunların ayaklarımda olduğuna şaşıyordum adeta...

Tutuklular kesik, kaba ama nedense memnun seslerle,

– Hadi uğurlar olsun! Tanrı’ya emanet olun! diyorlardı!...

Evet Tanrı’ya emanetiz artık!... Özgürlük, yeni hayat, ölümden sonra diriliş... Ooh! Ne hoş, ne tatlı bir an bu.

[1] Pirinç, bakır, kalay gibi madenlerden çekilerek gümüş ve altın yaldız vurulmuş ince metal sırmalı pamuk ipliği.

[2] Rus uzunluk ölçü birimi.

[3]Erkeklerin başlarına taktıkları beyaz takke kumaşı.

Table of Contents

1. BÖLÜM

2. BÖLÜM

3. BÖLÜM

4. BÖLÜM

5. BÖLÜM

6. BÖLÜM

7. BÖLÜM

8. BÖLÜM

9. BÖLÜM

10. BÖLÜM

11. BÖLÜM

12. BÖLÜM

13. BÖLÜM

14. BÖLÜM

15. BÖLÜM

16. BÖLÜM

17. BÖLÜM

18. BÖLÜM

19. BÖLÜM