Sigmund Freud - Düşlerin Yorumu Cilt 1-2

Sigmund Freud 1856'da Moravia'da doğdu; dort ile sekseniki

yaşlan arasında evi Viyana'daydı: 1938'de Hitler'in Avusturya'yı

işgali onu ertesi yıl olduğu Londra'ya sığınmak zorunda

bıraktı. Kariyeri sinir sisteminin anatomisi ve fizyolojisi uzerine

bircok yıl suren cok parlak calışmalarla başladı. Paris'de

Charcot'nun yanında bir calışma doneminden sonra ilgisi ilk

kez ruhbilime donduğunde hemen hemen otuz yaşındaydı.

Viyana'da bir on yıl daha klinik calışmadan sonra (başlangıcta

yaşlı bir meslektaşı, Breuer'le birlikte) yarattığı ruhcozumlemesinin

doğumunu gordu. Bu, başlangıcta basitce nevrotik

hastaların zihinlerini inceleyerek onları sağaltma yontemiydi

ama cabucak ister hasta isterse sağlıklı olsun akim genelde işleyişi

hakkındaki bilgilerin yığılmasına doğru bir gelişim

gosterdi. Freud boylece cocuklukta cinsel icgudunun normal

gelişimini ortaya koyması ve buyuk olcude duşleri incelemesine

dayanan, gunluk duşunce ve eylemlerimiz uzerinde etkili

olan bilincdışı guclere ilişkin temel buluşunu yapmayı başardı.

Freud'un yaşamı olaysızdı ama duşunceleri yalnızca

coğu uzmanlık alanım değil son yarım yuzyılın tum entelektuel

iklimini bicimlendirmiştir. (S. 15'de daha ayrıntılı bilgi

verilmiştir.)

Y a p ıtın ozgun a d ı: Dic T r a u n ıd e u tu n g

DÜŞLERİN YORUMU I

İngilizceden ceviren

Dr. EMRE KAPKIN

İÇİNDEKİLER

Freud Kitaplığı Uzerine................................................................................... 9

Cevirenin Onsozu..............................................................................................11

Sigmund Freud'un Yaşamı ve Duşunceleri................................................... 15

Kronolojik Tablo...............................................................................................27

Editorun Girişi..................................................................................................33

Onsoz (Birinci Basıma)....................................................................................43

İkinci Basıma Onsoz........................................................................................ 45

Ucuncu Basıma Onsoz..................................................................................... 47

Dorduncu Basıma Onsoz..................................................................................49

Beşinci Basıma Onsoz.....................................................................................50

Altıncı Basıma Onsoz......................................................................................51

Sekizinci Basıma Onsoz...................................................................................52

İngilizce Ucuncu (Duzeltilmiş) Basıma Onsoz............................................ 53

BİRİNCİ BOLUM

DUŞ SORUNLARINI ELE ALAN BİLİMSEL KAYNAKLAR................ 55

(A) Duşlerin Uyanıklık Yaşamı ile ilişkisi................................................... 61

(B) Duşlerin Malzemesi Duşlerde Bellek...................................................... 65

(C) Duşlerin Uyaranları ve Kaynakları.......................................................... 75

(1) Dış Duyusal Uyaranlar..................................................................76

(2) İc (Oznel) Duyusal Uyarılmalar................................................. 83

(3) icsel Organsal Bedensel Uyaranlar............................................. 86

(4) Ruhsal Uyarılma Kaynaklan...................................................... 92

(D) Duşler Uyandıktan Sonra Neden Unutulur............................................95

(E) Duşlerin Ayırt Ettirici Ruhbilimsel Ozellikleri......................................100

(F) Duşlerde Ahlak Duygusu......................................................................... 117

(G) Duş Gorme ve Duş Gormenin İşlevi Uzerine Kuramlar v 126

(H) Duşlerle Akıl Hastalıkları Arasındaki İlişkiler.....................................139

Eklenti 1909....................................................................................................... 145

Eklenti 1914........................................................................................................148

II. BOLUM

d ü ş l e r i y o r u m l a m a n in y ö n t em i

ORNEK BİR DUŞUN COZUMLEMESİ...................................................... 149

III. BOLUM

BİR DUŞ BİR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR........................................ 174

IV. BOLUM

DUŞLERDE CARPITMA................................................................................185

V. BOLUM

d u ş l e r i n m a l z em e s i v e k a y n a k l a r i .........................................212

(A) Duşlerde Yakında Oluşmuş ve Onemsiz Malzeme............................. 214

(B) Duşlerin Kaynağı Olarak Bebeksi Malzeme..........................................238

(C) Duşlerin Bedensel Kaynaklan..................................................................269

(D) Tipik Duşler................................................................................................290

(a) Cıplak Olmaktan Utanma Duşleri.............................................. 291

( b) Duş Gorenin Duşkun Olduğu Kişilerin Olmesi Duşleri 297

( c) Diğer Tipik Duşler........................................................................320

(d) Sınav Duşleri................................................................................ 323

ÇEVİRENİN ÖNSÖZÜ

Fusun Akatlı bir yazısında ulkemizde bazı duşunce akımlarının

sloganlara indirgenmesinden ve tum duşunce sisteminin bir tur yozlaşmaya

uğramasından yakınır. Freud bu tur bir yozlaştırılmadan

cokca nasibini almış bir yazar. Aklın bilinmeyen işleyiş bicimlerinin

mekanizmasını araştıran (ve de bulan) bu kişi giderek "her şeyin altında

cinsellik arayan biri" etiketiyle bir yana atılmış; bu arada ele aldığı

konulan inceleme yontemindeki titizlik gozardı edilmiş; duşunce

sisteminin materyalist ve dialektik doğası gormezden gelinmiş ve

Freud sonrası (50 yılı aşkın bir sure) bilimsel gelişmelerin ışığında

soylediklerinin değerlendirilmesi yapılmamıştır. Orneğin Freud'dan

on yıl kadar sonra geliştirilen Genel Sistemler Kuramının cercevesiyle

Freud'un goruşleri arasındaki paralellik gozardı edilmiştir. Yapıtlan

sistematik bir bicimde Turkce'ye cevrilmediği gibi Freud'un kuramından

turemiş goruşlerin daha once duşunce yaşamına kazandırılmasıyla

bir tur tarihsel gelişim karmaşası oluşmuştur. Kulturumuzun

dogmatik olmaya eğilimli duşunce bicimi ve Aristo mantığının

egemenliği, Freud sonrası yazarların (Fromm, Reich gibi) duşuncelerinin

icindeki Freud etkisinin yok sayılmasına neden olmuştur.

Freud'a yoneltilen eleştirileri gozonunde bulundurarak onun yaklaşımının

temel ozelliklerini ozetleyecek olursak okurlar icin kolaylaştırıcı

bir hazırlık oluşturacağımızı duşunuyoruz:

1. Freud insan aklının işleyişini beyin hucrelerinin arasındaki

ilişki bazına oturtma niyetiyle yola cıkmış (Bilimsel Bir Ruhbilim

Projesi) ancak gununun teknolojisi icinde bunu kanıtlama olanağı bulunmadığını

kısa zamanda ayrımsayarak getirdiği kuramsal cerceve12

CEVİRENİN ONSOZU

nin maddi temelinin ortaya konmasını daha sonraki kuşaklara bırakmıştır.

Yine de aklın işleyişinin hucre duzeyinde maddi bir temeli

bulunduğu duşuncesini hicbir zaman bir yana atmamıştır. Zihinsel

aygıtın yapısını ve işleyişini araştırma cabalarında daha cok bir fizikcinin

ya da mekanikcinin tarzı egemendir. Surec icinde bu tarz sistem

cozumleyicisi tarzına değişmiştir. Başlangıcta aygıtı ayrı işlevleri

olan katmanlar biciminde tanımlarken daha sonraları işlev

gruplarının etkileşimi biciminde daha uygun bir tanımlamaya ulaşmıştır.

2. İnsan organizmasının gorunur davranışını bir gucler bileşkesi

olarak duşunmuş ve onu bileşenlerine ayırmaya ağırlık vermiştir.

Yoksa davranışların doğaustu bir guc tarafından belirlendiği ya da değişmez

bicimde surup gittiği biciminde dogmatik bir yaklaşımı yoktur.

Belirli bir zaman kesitinde normal ya da patolojik gorunumdeki

bir davranışın, doğuştan gelen icgudusel oğeler + o ana kadar gecen

sure boyunca yaşanan etkileşimler + o andaki dış koşullar tarafından

belirlenen bir bileşik olduğunu duşunmuş ve araştırmalarını bu bileşik

davranışı en yalın oğelerine ayırıp o yalın oğeler uzerinde calışmada

yoğunlaştırmıştır, icgudusel yapının değiştirilmesi sozkonusu

değildir. Ancak icgudusel davranışların toplum tarafından bicimlendirilmesi

sırasında oluşan hoşnutsuzluklar uzerinde işlem yapılabilir.

Bu sanıldığı gibi toplumun normlarını bireye benimseterek daha boyun

eğici insanlar yaratma biciminde ideolojik bir eğilimi yansıtmaz.

(Gerci uygulama icinde bu tur yozlaştırmalar bulunabilir ama bu Freud'un

değil olsa olsa uygulayıcıların yanlış olduğunu gosterir.) Bazan

bastırmanın olduğu koşullarda doğru olan toplum normunun, yaşamın

ileri donemlerinde ve başka koşullarda iptal edilmesi gerektiğinin

anlaşılmasıdır hedeflenen. Orneğin erken cocukluk doneminde

karşı cinsten ebeveyne duyduğu cinsel isteği bastırmak zorunda kalan

bir kişi, ileri yaşlarında karşı cinsten bireylere yonelik istekleri aynı

korkuyla bastırıyor ve cinsel olarak gucsuz ya da soğuk bir birey davranışı

sergiliyorsa, cozumlemeden beklenen, kişinin, toplumun cinsel

ilişkiler karşısındaki tutumu onunde boyun eğici olmasını değil, şu

andaki ilişkilerde o cocukluk korkularının ya da yasaklarının artık yeri

olmadığını gormesini sağlamaktır.

3. Freud herhangi bir davranışın nedensiz olamayacağı goruşunden

yola cıkmış ve ilk olarak bu nedenin o anda gozlemlenen davranışla

eşzamanlı ve eşmekaıılı olmayabileceğini duşunmuş ve bunCEVİRENİN

ONSOZU 13

dan hemen sonra da neden-sonuc ilişkilerini kurmada guncel bilincli

mantığın kurallarını bir yana bırakmanın esnekliğinden yararlanmıştır.

Boylece herhangi bir davranışın gecmiş (hatta coğu kez unutulmuş)

bir yaşantı tarafından ve en cok değil en az benzeşim nedeniyle

etkilenebileceğini (orneğin cocukluğunda cişini yapamazsa oleceği

biciminde bir korku yaşamış olan bir kişinin tıkanmış bir trafikte

arabasının icinde kalmasının —yani trafiğin akmamasının— o cocukluk

korkusunu aynı bicimde yaşamasına ve bir trafiğe cıkma fobisi

geliştirmesine yol acması gibi.), boylece zihinsel oğelerin hem yatay

hem de duşey doğrultuda birbirleriylc teğet bağlantıları olan zincirler

oluşturduğunu gormuş, cozumleme yontemiyle bu bağlantıları ortaya

koymuştur. Boylece herhangi bir zihinsel urunun guncel ve mantıklı

bir nedene yanıl oluştururken aynı zamanda cağrışım zincirleri aracılığıyla

yaşamın tumu ile de bağlantı kurduğu ve en temel icgudulerin

doyumuna da olanak verdiği ortaya konmuştur. Bu yaklaşımın, insanı,

bilincli davranışı olmayan, salt icguduleriyle davranan ya da bilincdışı

tarafından yonetilen bir varlık derekesine indirgediği one surulmuştur:

ancak Freud'uıı, icguduleri, bir enerji kaynağı olarak

gorduğu, toplumsal ilişkilerin bu enerji kaynağının kontrollu kullanımı

icin bir sistem oluşturduğuna inandığı ve incelemesini bu sistemin

yapısını cozumlemede odakladığını soyleyebiliriz. Ruhcozumlcmenin

sağaltım (tedavi) amacıyla kullanımı da bireyin icgudulerinin kolesi

olduğu yakıştırmasının yanlışlığını ortaya koyar; cunku cozumleme

sonucunda, kişi, icgudulerinin ve de onların kullanımını kontrol

eden şebekenin yapısı ve işleyişini oğrenerek onları bir anlamda

egemenliği altına alır. Hipnoz gibi kişinin bilincli denetiminin azaldığı

bir ortamda calışmayı bırakması da Freud’uıı bilince verdiği onemdendir.

Bir başka deyişle, Freud, bilincdışını araştırırken insanlara

her şeyin bilincdışı denen mistik bir guc tarafından yonetildiğini gostermeye

calışan bir misyoner tavrı icinde değildir. Tam tersine bilincdışınm

işleyişi hakkında olabildiğince derinlemesine icgoru kazanılıp

bilinci egemen kılmanın peşindedir.

Frcud’un bazı yapıtları cok uzun bir zaman dilimi icinde değişik

yayınevlerince Turkce'ye kazandırılmıştır. Ancak şimdiye dek tum

yapıtlarını iceren bir yayın gercekleştirilmemiştir. Payel Yayınevi bu

kitapla boyle bir diziyi başlatmış oluyor.

Düşlerin Yorumu bu diziden cıkan ilk kitap olacak ve sayfa sayısının

cokluğu nedeniyle de iki cilt halinde sunulacaktır. İlk cilt temel

14 CEVİRENİN ONSOZU

olarak kitabın yazım tarihine dek duşler uzerine yapılmış araştırmaların

irdelenmesi, duş yorumu yonteminin tanıtılması ve duşlerin iceriğini

belirleyen oğelerin orneklerle tartışıldığı bir tanıtım bolumu olmaktadır.

İkinci ciltte ise Düş İşlemi ve Düş Süreçlerinin Ruhbilimi

başlıkları altında kuramsal yaklaşımlar yer almaktadır.

Ceviride olabildiğince yerleşmiş Turkce sozcuklere yer verilmeye

calışılmıştır. Ancak bazı teknik terimlerin ozellikle de hastalık adlarının

Turkceleştirilmesinde uretilen yeni sozcuğun, kavramı ne denli

karşılasa da okurda zihinsel bir imge oluşturmadığı kaygısıyla ozgun

adın korunması yeğlenmiştir. Orneğin, şizofreni karşılığı usyanlması

doğru olabilir. Ancak okurda bu hastalık karşısında oluşan duşunce

ve duygu birikimini harekete gecirmeyen yani zihinsel bir imge

oluşturmayan boş bir sozcuktur. Ya da hic değilse cevirmen bu duşuncededir

ve ceviri sırasında temel odevinin ruhbilim terimlerine

Turkce karşılıklar onermek ya da onerilmiş olanları yerleştirmekten

cok metni anlaşılır kılmak olduğu inancındadır.

Gerek bu kitapta gerekse Freud Kitaplığının oteki ciltlerinde yer

alan dipnotlarından koşeli parantezle belirlenmiş olanlar Freud'un değildir.

Koşeli parantezle verilen dipnotlarından Turkce'ye cevirene

ilişkin olanlar — ç.n. diye ayrılmıştır. Diğer koşeli parantezler metinleri

İngilizce'ye cevirenlerindir.

Dr. EMRE KAPKIN

SIGMUND FREUD'UN

YAŞAMI VE DÜŞÜNCELERİ

Sigmund Freud 6 Mayıs 1856'da o sırada Avusturya-Macaristan

imparatorluğuna bağlı Moravia'nm kucuk bir kenti olan Freiberg'de

doğdu. Dıştan bakıldığında seksenuc yıllık yaşamı olaysız gecti ve

uzun bir oykuyu gerektirmiyordu.

Orta sınıftan bir Yahudi ailesinden geliyordu ve babasının ikinci

karısının en buyuk oğluydu. Aile icindeki konumu biraz alışılmışın

dışındaydı; cunku babasının ilk karısından iki erişkin oğlu daha vardı.

Bunlar Freud'dan yirmi yaştan fazla buyuktuler; biri evliydi ve kucuk

bir oğlu vardı; yani Freud bir amca olarak doğmuştu. Yaşamının

en erken yıllarında bu yeğen Freud'un yaşamında yedisi kendisinden

sonra doğan erkek ve kız kardeşleri kadar onemli bir yer aldı.

Babası bir yun tuccarıydı ve Freud'un doğumundan hemen sonra

kendini giderek artan ticari sıkıntılar icinde buldu. O zaman, Freud uc

yaşındayken Freiberg'i terk etmeye karar verdi ve bir yıl sonra tum

aile, Manchester'e giden iki buyuk uvey kardeş ve cocukları dışında

Viyana'ya yerleşti. Freud, yaşamının değişik donemlerinde İngiltere'de

onlarla buluşma duşuncesiyle oyalanmıştır ama yaklaşık seksen

yıl bu gercekleşmemiştir.

Viyana'da, Freud'un tum cocukluğu boyunca aile en zor koşullarda

yaşamıştır; fakat babası gelirini Freud'un eğitimi icin harcamada

buyuk oncelik tanıdı cunku oğlanın zeki ve aynı zamanda calışkan

olduğu besbelliydi. Bunun sonucunda "Gymnasium"da dokuz yaş gi16

FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

bi erken bir cağda bir yer edindi ve okulda gecirdiği sekiz yılın son altı

yılında duzenli olarak sınıf birincisi oldu. Onyedi yaşında okulu bitirdiğinde

hala kariyeri belirlenmemişti; eğitimi cok genel bir eğitimdi

ve her durumda universitede okuyacağı belli olmasına karşın, değişik

fakulteler onunde acıktı.

Frcud bircok kez yaşamı boyunca hicbir zaman "bir doktor olmak

icin ozel bir eğilim" duymadığı konusunda diretmiştir. "Daha cok"

der "insani konulara doğal nesnelerden daha cok yonelten bir tur merak

tarafından yonlendirildim."1 Bir başka yerde şoyle yazıyor: "Erken

cocukluğumda insanlığın ıstıraplarını dindirmek icin herhangi bir

ozlem duyduğumu hic anımsamıyorum... Gencliğimde icinde yaşadığımız

dunyanın bilmeceleri uzerine bir şeyleri anlamak ve belki de

onların cozumune katkıda bulunmak icin zorlayıcı bir gereksinim

duydum."2 Son yıllarının toplumbilimsel calışmalarını tartıştığı bir

başka parcada da: "Doğal bilimler, tıp ve psikoterapi arasında yaşam

boyu suren bir deioıır'&ân [yolculuk—c.n.j sonra cok onceleri, duşunmek

icin bile cok kucuk olduğum gencliğimde, beni buyulemiş olan

kulturel sorunlara geri donuyorum."3

Bize anlattığına gore Frcud'un bilimsel bir kariyeri secmesini belirleyen

şey, tam da okulu bitirdiği sırada ortaya cıkan ve (gorunuşe

gore yanlış olarak) Goctlıc'yc yorulan "Doğa" uzerine halk icin yazılmış

tumturaklı bir yazı olmuştu. Ama eğer bilim yapılması gerekiyorsa

pratik nedenler bunu tıpla sınırlıyordu. Freud 1873 guzunde

kendini universiteye kaydettirdiğinde onyedi yaşındaydı. Ancak yine

de bir tıp unvanı almak icin hic de acelesi yoktu. Cunku ilk bir ya da

iki yıl boyunca değişik konularda konferanslara katıldı ama giderek

once biyoloji ve sonra da fizyoloji uzerinde yoğunlaştı, ilk araştırmasını

universitede ucuncu yılında yaptı: Karşılaştırmalı Anatomi Profesoru

tarafından yılan balığı anatomisinin bir ayrıntısını araştırmakla

gorevlendirildi; bunun icin dortyuz kadar orneği acması

gerekiyordu. Hemen sonra Bruckc'ııiıı başkanlığındaki Fizyoloji Laboratuarına

girdi ve burada altı yıl mutluluk icinde calıştı. Brucke'den

genelde fiziksel bilimlere yonelik tutumunun ana hatlarını ka1

[Bir Özyaşamöykiisii Çalışması (1925 d), calışmanın başlangıcı dolaylarında.]

~ \"Mes!eklen Olmayanların Çözümlemesi Sorunu (1927a)"na Eklenti.)

\"Bir Özyaşamöykiisii Çalışması (1935<i)"na Eklenti (1935).]

FREUD’UN YAŞAMI VH DUŞUNCELERİ 17

zandığına hic kuşku yoktur. Bu yıllar boyunca Freud esas olarak merkezi

sinir sistemi anatomisi uzerinde calıştı ve bir yandan da yayınlar

yapmaya başladı. Ama bu laboratuar calışmalarından evdeki geniş

ailenin gereksinimlerini karşılamaya yetecek bir gelir sağlanamayacağı

kısa zamanda belli oldu. Boylece sonunda 1881 ’de tıp diploması

almaya karar verdi ve bir yıl sonra hic de istemeden Brucke'nin yanındaki

işini bıraktı ve Viyana Genel Hastanesi'nde calışmaya başladı.

Yaşamındaki bu değişikliği en sonunda belirleyen şey aile sorunlarından

daha ivedi bir şeydi: 1882 Haziran'ında nişanlandı ve ondan

sonraki tum cabalan evliliği olası kılmaya yonelikti. Nişanlısı Martha

Bernays, Hamburg'lu unlu bir Yahudi ailesinden geliyordu ve o sırada

Viyana'da yaşıyor olmasına karşın cok kısa zamanda uzakla,

Kuzey Almanya’daki evine donmek zorunda kaldı. Daha sonraki dort

yıl boyunca onu tek gorme olanağını kısa ziyaretlerde buldu ve iki

aşık hemen hergun birbirlerine yazdıkları mektuplarla yetinmek zorunda

kaldılar. Freud şimdi kendine tıp dunyasında bir yer edinmeye

ve un kazanmaya calışıyordu. Hastanenin değişik bolumlerinde calıştı

ama kısa surede noroanatomi ve noropatoloji uzerinde yoğunlaşmaya

başladı. Bu donemde de kokainin olası tıbbi kullanımı uzerine

ilk sorgulamasını yayımladı ve bu Koller'e ilacı yerel anestezik olarak

kullanma duşuncesini verdi. Freud iki ivedi plan yaptı: bunlardan

biri İngiltere'deki universite hocalığına benzemeyen bir aşama olan

Privatdozent olarak atanmak; diğeri ise buyuk Charcot'ııun hukum

surduğu Paris'te bir sure kalmasına olanak verecek bir yolculuk bursu

bulmak. Her iki hedefin de gercekleşmesi halinde kendisine gercek

bir avantaj sağlayacağını duşunuyordu ve 1885'de zorlu bir uğraştan

sonra her ikisini de elde etti.

Salpetriere'de (Paris'in unlu sinir hastalıkları hastanesi) Chaıcot'nun

yanında gecirdiği aylar. Freud'un yaşamının akışında bu kez

devrimsel bir değişim yarattı. Hele calışmalarının tumuyle fiziksel

bilimlerle ilgili olduğu ve Paris’te bulunduğu surece hala beyin uzerinde

dokubilimsel calışmalar yaptığı duşunulecek olursa... O sırada

Charcot’nun ilgisi ozellikle histeri ve hipnotizma uzerinde yoğunlaşmıştı.

Freud’un geldiği dunyada bu konulara guclukle saygı gosterilirdi

ama o onları ozumlemeye başladı ve Charcot'nun kendisi onları

18 FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

salt noropatolojinin dallan savdığı halde Freud icin onlar aklın araştınlmasının

başlangıcı anlamına geliyordu.4

1886 bahannda Viyana'ya donuşunde Freud, sinir hastalıklannda

konsultan olarak calıştığı bir ozel muayenehane actı ve cok gecikmiş

evliliği de hemen bunu izledi. Ancak tum noropatolojik calışmalarını

hemen bırakmadı; daha bircok yıl ozellikle cocuklardaki beyin felci

uzerinde calıştı ve bu konuda onde gelen bir otorite oldu. Yine bu donemde

afazi uzerine onemli bir monografi yazdı. Ama giderek daha

fazla bir bicimde nevrozların sağaltımıyla uğraşmaya başlıyordu.

Elektroterapiyle boşa giden deneylerden sonra hipnotik telkine yoneldi

ve 1888’de Liebeault ve Bernlıeim tarafından başarıyla uygulanan

tekniği oğrenmek icin Nancy'yi ziyaret etti. Bunun da doyurucu olmadığı

ortaya cıktı ve Freud daha başka bir yaklaşıma yoneldi. Bir arkadaşının,

Viyana'da konsultan olarak calışan ve kendisinden hayli

buyuk olan Dr. Josef Breuer'in on yıl kadar once histerisi olan bir kızı

oldukca yeni bir yontemle iyileştirdiğini biliyordu. Breuer'i yontemi

bir kez daha kullanma konusunda ikna etti ve kendisi yontemi ceşitli

yeni olgulara uygulayıp umut verici sonuclar aldı. Yontem, histerinin

hasta tarafından unutulmuş ruhsal bir yaralanmanın urunu olduğu varsayımına

dayanıyordu ve sağaltım, hastayı, unutulmuş yaralanmayı

ona eşlik eden duygusu ile birlikte anımsamak uzere hipnotik bir duruma

sokmaktan ibaretti. Cok gecmeden Freud hem yontemde hem de

onun dayandığı kuramda değişiklikler yapmaya başladı; bu sonunda

Breuer ile ayrılmalarına ve Freud'un sonradan ruhcozumleme adını

verdiği tum duşunceler sisteminin gelişmesine yol actı.

Bu andan sonra —belki de 1895'den sonra— ta yaşamının sonuna

dek, Freud'un tum entellektuel varoluşu, bu gelişme, onun geniş caplı

sonucları ile kuramsal ve uygulamaya ilişkin yansımaları cevresinde

dolandı. Freud'un keşiflerinin ve duşuncelerinin birbirini izleyen

bir ozetini birkac cumlede toplamak kuşkusuz olanaksızdır; ama burada,

bağlantısız bir bicimde, onun, duşunce alışkanlıklarımıza getirdiği

temel değişikliklerden bazıları gosterilmeye calışılacaktır. Bu

arada onun dışsal yaşamını izlemeyi de surdurebiliriz.

4 . ■ [Noropatoloji beyin ve omunlığin hucre ve dokularındaki organik değişikliklerle

ilgilenir. — f.ıı.j

[Beyinde konuşmayı, konuşulanları anlamayı yoneten merkezlerin ayrı ayrı ya

da birlikte tahrip olmasına bağlı konuşma bozukluğu ya da yokluğu. — ç.n.)

FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ 19

Viyana'da ev yaşantısına ilişkin varoluşu değişimden yoksundur:

1891'den kırkyedi yıl sonra Londra'ya gitmek uzere yola cıkana dek

eviyle muayene odası aynı binada yer almıştır. Mutlu evliliği ve buyuyen

ailesi —uc oğul ve uc kız— mesleki kariyerini, en azından

başlangıcta, cevreleyen guclukleri dengelemiştir. Tıp cevrelerinde

Freud'a karşı on yargı yaratan, yalnızca keşiflerinin doğası değil; en

az onun kadar guclu olmak uzere Viyana'nın resmi dunyasına egemen

olan şiddetli antisemitik duygulardır: universite profesorluğune atanması

surekli olarak politik nedenlerle ertelenmiştir.

Bu erken yılların ozel bir yonunden sonuclan nedeniyle soz edilmeye

değer. Bu Freud'un zeki ama dengesiz Berlin'li bir hekim olan

ve kulak burun uzmanı olduğu halde insan biyolojisine ve yaşamsal

surecler uzerinde donemsel gorungulerin etkisine daha geniş bir ilgi

duyan Wilhelm Fliess'le olan arkadaşlığıdır. Onbeş yıl boyunca,

1887'den 1902'ye dek, Freud, onunla duzenli olarak yazışmış, duşuncelerinin

gelişimini ona bildirmiş, ilerideki yazılarını ozetleyen

uzun taslaklar gondermiş ve hepsinden onemlisi, ona, kırkbin sozcukten

oluşan ve "Bilimsel Bir Ruhbilim Projesi" adı verilen denemesini

gondermiştir. Bu deneme, Freud'un kariyerinin donemec noktası olarak

betimlenebilecek bir zamanda 1895'de, o, gonulsuzce fizyolojiden

ruhbilime donerken duzenlenmişti; ruhbilim olgularını salt norolojik

terimlerle verme girişimiydi. Bu makale ve Freud'un Fliess'le yazışmalarının

diğerleri iyi bir şans eseri kaybolmamıştır: onlar Freud'un

duşuncelerinin uzerine hayranlık verici bir ışık tutarlar ve ruhcozumlemenin

sonraki buluşlarının, onun aklında, bu erken donemde bile

ne olcude var olduğunu gosterirler.

Fliess'le ilişkisi dışında Freud'un başlangıcta pek az dış desteği

vardı. Giderek Viyana'da, cevresine biraz oğrenci topladı ama ancak

on yıl kadar sonra, 1906'da bir dizi İsvicre’li ruh hekiminin Freud'un

goruşlerine bağlanmasıyla bir değişim resmen başlamış oldu. Bunların

başını Zurih akıl hastanesinin başhekimi Bleuler ile asistanı Jung

cekiyordu. Bu ruhcozumlemenin ilk yayılışının başlangıcını oluşturdu.

1908'de Salzburg'da uluslararası bir ruhcozumleyiciler toplantısı

yapıldı ve 1909’da Freud ile Jung bir dizi konferans vermek uzere

Amerika Birleşik Devletleri'ne davet edildi. Freud'un yazılan pek cok

dile cevrilmeye başladı ve uygulayıcı cozumleyiciler tum dunyaya

20 FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

yayıldı. Ama ruhcozumlemeııin gelişimi gerilemelerden arınmış değildi;

konusu akılda hareket yaratan akımlar kolayca benimsenişinden

daha derinlere gitmekteydi. 1911'de Freud'un onde gelen Viyaııa'lı

destekcilerinden biri, Alfred Adler, ondan koptu ve iki ya da uc yıl

sonra Juııg'un Freud'dan farkları onların ayrılmalarına neden oldu.

Bundan neredeyse hemen sonra Birinci Dunya Savaşı başladı ve ruhcozumlemeııin

uluslararası yayılması kesintiye uğradı. Hemen bunun

arkasından da en acı kişisel trajediler geldi — bir kızının ve gozde

bir torununun olumu ve yaşamının son oııaltı yılında onu acımasızca

izleyecek olan habis hastalığın6 başlaması. Ancak bu dertlerin hicbiri

Freud'un gozlemlerinin ve cıkardığı sonucların gelişimini kesintiye

uğratmadı. Duşuncelerinin yapısı yayılmaya devam etli ve daha da

yaygın uygulama alanı buldu — ozellikle toplumbilim alanında. O zamana

dek dunyaca unlu bir kişi olarak tanınmıştı ama hicbir onur

onu 1936'da, sekseninci yaşguııundc Kraliyet Sosyetesinin Yazışma

uyesi secilmek kadar mutlu etmedi. Aralarında Başkan Roosevelt'in

de bulunduğu soylenen etkin hayranların cabalarıyla desteklenen bu

unun, Hitler 1938'de Avusturya’yı işgal ettiği sırada, yayınlanılın toplanıp

imha edilmesine karşın, Nasyonal Sosyalistlerin en kotu aşırılıklarından

onu koruduğuna hic kuşku yoktur. Freud'un Viyana'dan

ayrılması yine de gerekliydi ve o yılın Haziran'ında ailesinin bir kısmıyla

Londra yolculuğuna cıktı ve bir yıl sonra 23 Eylul 1939'da orada

oldu.

Freud'un cağdaş duşuncenin devrimci kurucularından biri olduğunu

soylemek ve onun adını Einstein'ınki ile birleştirmek bir gazeteci

klişesi halini almıştır. Ancak coğu insan bunlardan birinin getirdiği

değişiklikleri ozetlemede diğerinin getirdiklerini ozetlemede olduğu

kadar zorlanacaktır.

Freud'un keşifleri, her ne kadar bu gruplar karşılıklı olarak birbirleriyle

ilişkili de olsa, uc başlık altında toplanabilir — bir araştırma

aracı, aracın urettiği bulgular ve bulgulardan cıkarılan kuramsal hipotezler.

Ancak Freud'un tum calışmalarının arkasında nedensellik yasasının

evrensel gecerliliğinin bulunduğunu kabul edebiliriz. Fiziksel

gorunguler bakımından bu inanc belki Brucke'nin laboratuarındaki

6 [Cene kemiğinde kanser. — f .≪.]

FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ 21

deneyiminden turemekte ve Helmlıolz ekolune dek uzanmaktaydı:

ama Freud, bu inancı inatla zihinsel gorunguler alanına da genişletmiş

ve burada olasılıkla hocası ruh hekimi Meynert'ten ve dolaylı

olarak Herbart'ın felsefesinden etkilenmiştir.

En başta, Freud insan aklının bilimsel olarak incelenmesi icin ilk

aracın kaşifidir. Yaratıcı dahi yazarların, zihinsel surecler hakkında

boluk porcuk icgoruleri olmuştur ama Freud'dan once hicbir sistematik

araştırma yontemi bulunmamaktadır. Onun bu aracı mukemmelleştirmesi

yavaş yavaş olmuştur cunku boyle bir araştırmanın onundeki

guclukler de yavaş yavaş ortaya cıkmıştır. Breuer'in histeriyi

acıklayışındaki unutulmuş yaralanma en baştaki sorunu oluşturmuştur

ve belki de tum sorunlar arasında en temel olan odur; cunku aklın,

ne dışarıdan bakan ne de oznenin kendisi icin gozleme hemen acık

olmayan etkin kesimlerinin bulunduğunu kesin olarak ortaya koymuştur.

Aklın bu kesimleri, Freud tarafından, metafizik ya da terminolojik

tartışmalara aldınlmaksızın, bilincdışı diye adlandırılmıştır.

Bunların varlığı, kişinin telkini tumuyle unuttuğu ama biraz once

kendisine telkin edilen bir eylemi tumuyle uyanık bir durumdayken

gercekleştirdiği hipnoz sonrası telkin olgusuyla da aynı bicimde gosterilmiştir.

Boylece aklın hicbir muayenesi bu bilincdışı kesimi de

gozonune almadıkca tamamlanmış olamazdı. Bu nasıl yapılabilirdi?

Apacık yanıt şoyle olabilir gibi gorunuyordu: hipnotik telkin yoluyla

ve de bu Breuer'in ve başlangıcta Freud'un kullandığı aractı. Ama kısa

surede duzensiz ve belirsiz calıştığı, bazan da hic işe yaramadığı

icin yetersiz bir arac halini aldı. Bu nedenle, yavaş yavaş Freud telkinin

kullanımını terk etti ve onun yerine sonradan "serbest cağrışım"

diye adlandırılan tumuyle yeni bir arac gecirdi. Aklı araştırılan kişiden

basitce aklına ne gelirse soylemesini istemek gibi işitilmemiş bir

planı benimsedi. Bu kritik karar hemen cok carpıcı sonuclar verdi; bu

ilkel biciminde bile Freud'un aracı yeni icgoruler yarattı. Cunku bir

şeylerin bir sure yuzmesine karşın er ya da gec cağrışımların akışı

kuruyordu: kişi daha başka soyleyecek bir şey bulmuyor ya da bulamıyordu.

Boylece, deneğin bilincli isteğinden ayrı ve araştırmayla işbirliği

yapmayı reddeden bir guc, "direnc", olgusu gunışığıııa cıktı.

Burada kuramın cok onemli bir parcası, aklı, bazan uyum icinde bazan

da birbirine karşıt olarak calışan bazıları bilincli bazıları bilinc22

FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

dışı ceşitli zihinsel guclerden ibaret goren bir hipotez icin bir temel

bulunuyordu.

Sonunda bu gorungulerin evrensel olduğu ortaya cıktığı halde, ilk

olarak nevrotik hastalarda gozlemlendi ve incelendi ve Freud'un calışmalarının

ilk yılları, buyuk olcude bu hastaların "direnc"lerini yenmeye

ve bu direnclerin altında yatan şeylere ışık tutmaya yarayacak

aracları keşfetmeyle ilgiliydi. Cozum, ancak Freud'un kesiminde olağandışı

bir oz-gozlemle —şimdi onun oz-cozumlemesi diye tanımlayabildiğimiz

şeyle— mumkun oldu. Daha once sozu edilen Fliess'e

yazdığı mektuplarda bu olayın ilk elden guncel bir betimlemesine sahip

olduğumuz icin şanslıyız. Bu cozumleme, Freud'a, akılda işleyen

bilincdışı sureclerin doğasını keşfetme ve onların bilincli hale gelmesine

karşı neden bu denli guclu bir direnc bulunduğunu anlama olanağı

vermiş; hastalarında bu direncin ustesinden gelmek ya da ondan

kurtulmak icin teknikler geliştirmesini sağlamış; ve hepsinden onemlisi,

bu bilincdışı sureclerin işleyiş bicimi ile bildiğimiz bilincli sureclerin

işleyişi arasındaki cok buyuk farkı kavramasına yardım etmiştir.

Bu uc noktanın her biri icin bir şeyler soyleyebiliriz cunku

aslında bunlar, Freud'un, akıl lıakkındaki bilgimize getirdiği katkının

ozunu oluştururlar.

Aklın bilincdışı iceriğinin, tumuyle, enerjilerini doğrudan birincil

fiziksel icgudulerden alan davranışsal eğilimlerin —arzular ya da istekler—

etkinliğinden ibaret olduğu gorulmuştur. Anında doyum sağlamak

dışında hicbir duşunceye aldırış etmeksizin işlerler; bu nedenle

de aklın, gercekliğe uyum ve dış tehlikelerden kacınma ile ilgili

daha bilincli oğelerine ayak uyduramamaları daha olasıdır. Dahası, bu

ilkel eğilimler, buyuk olcude cinsel ya da yıkıcı doğada olduklarından,

daha toplumsal ve daha uygarlaşmış zihinsel guclerle catışma

icine girebilirler. Bu yoldaki araştırmalar, Freud'u, cocukların cinsel

yaşamlarının uzun suredir gizli kalmış sırlarını ve Oedipus karmaşasını

keşfetmeye yonelten şeylerdir.

İkinci olarak Freud'un oz-cozumlemesi, onu, duşlerin doğasını soruşturmaya

yoneltmiştir. Bunların da, nevrotik belirtiler gibi, birincil

bilincdışı itkilerle ikincil bilincli itkiler arasındaki bir catışma ve uzlaşmanın

urunu oldukları ortaya cıkmıştır. Bu nedenle onları oğelerine

cozumlemek arkalarında gizli bilincdışı iceriklerini cıkarmaya olaFREUD’UN

YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ 23

nak vermektedir ve de duşler hemen hemen evrensel bicimde ortaya

cıkan ortak gorunguler olduklarından, onların yorumu, nevrotik hastaların

direncine nufuz etmek icin en yararlı teknik bir beceri halini almıştır.

Sonunda duşlerin ozenli incelemesi Freud'un birincil ve ikincil duşunce

surecleri diye adlandırdığı şeyler, aklın bilincdışı ve bilinc

bolgelerindeki olaylar arasındaki dikkate değer farkları sınıflandırmasına

olanak vermiştir. Bilincdışmda hicbir tur orgutlenme ya da e şgudum

bulunmadığı; ayrı ayrı her itkinin tum diğerlerinden bağımsız

olarak doyum aradığı; birbirlerinden etkilenmeden ortaya cıktıkları;

zıtlıkların tumuyle işlemez olduğu ve en zıt itkilerin yanyana gelişebildiği

bulunmuştur. Boylece yine bilincdışmda duşunce cağrışımları

herhangi bir mantık ilişkisi taşımayan diziler halinde ilerleyebilmektedir:

benzerlikler aynılık sayılmakta, eksilerle artılar denkleştirilebilmektedir.

Yine davranışsal eğilimlerin bağlandığı nesneler bilincdışında

olağanustu bicimde değişebilmektedir — bir kişi tum bir

cağrışımlar zinciri boyunca hicbir mantıksal temel olmaksızın bir

başkasıyla yer değiştirebilmektedir. Freud, bilincli duşunceye, ozellikle

birincil surece ilişkin mekanizmaların girmesinin yalnızca duşlerin

değil başka pek cok normal ya da patolojik zihinsel olayın garipliğinden

sorumlu olduğunu algılamıştır.

Freud'un calışmalarının daha sonraki kesimlerinin tumunun bu erken

duşuncelerin yoğun bir yaygınlaştırılma ve işlenmesi olduğunu

soylemek pek de abartılı olmaz. Onlar yalnızca psikonevrozların ve

psikozların mekanizmalarını aydınlatmaya değil dil surcmesi, espri

yapma, sanatsal yaratış, politik kurumlar ve din gibi normal sureclere

de uygulanmışlar; coğu uygulamalı bilime —arkeoloji, antropoloji,

kriminoloji, eğitim— yeni bir ışık tutmada da rol almışlar; ayrıca

ruhcozumsel sağaltımın etkinliğinde de yardımcı olmuşlardır. Son

olarak da Freud, bu oğesel gozlemler uzerine "metapsikoloji" dediği

cok daha genel kavramlardan oluşan bir kuramsal ustyapı kurmuştur.

Ancak pek cok kişinin bunları hayranlık uyandırıcı bulmasına karşın

kendisi her zaman bunların gecici hipotezler olduğu konusunda diretmiştir.

Gercekten yaşamının oldukca ileri doneminde "bilincdışı" teriminin

bulanıklığı ve pek cok celişkili kullanımından etkilenerek orgutlenmemiş

icgudusel eğilimlerin "id", orgutlenmiş gercekci kesi24

FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

min "ego" ve eleştirel ve ahlaksal işlevin "superego" diye adlandırıldığı,

aklın yeni bir yapısal tanımını —pek cok konuya kesinlikle

acıklık getirmiş olan bir yeni tanımlama— yapmıştır.

Bunlar okura Freud'un yaşamının dış olayları ve keşiflerinin

amacına ilişkin bazı bilgiler sağlayan bir taslaktır. Daha fazlasını istemek

uygun olur muydu? Biraz daha derine girmek ve Freud'un ne

tur bir insan olduğunu soruşturmak? Herhalde olmazdı. Ama insanoğlunun

buyuk adamlara ilişkin merakı doymak bilmez ve eğer o merak

gercek oykulerle doyurulmazsa kacınılmaz bicimde mitolojik oykuler

uyduracaktır. Freud'un ilk kitaplarından ikisinde (Düşlerin Yorumu ve

Günlük Yaşamın Psikopatolojisi) tezini sunuşu onu alışılmadık miktarda

kişisel malzemeyi ortaya koymak zorunda bırakmıştır. Bununla

birlikte, ya da belki de salt bu nedenle kendi ozel yaşamına girme

doğrultusundaki herhangi bir cabaya şiddetle karşı cıkmış ve bu yuzden

de bir yığın mitin konusu olmuştur. Orneğin ilk ve en naif soylentilere

gore kendini toplumun ahlakını yıkmaya adamış terk edilmiş

bir serseridir. Daha sonraki fantaziler zıt yonde olma eğilimindedir:

o, katı bir ahlakcı, acımasız bir disiplinci, bir otokrat, benmerkezci

ve gulumsemez ve temelde mutsuz bir adamdır. Onunla kısaca

da olsa tanışmış olan birine bu her iki resim de aynı derecede aptalca

gelirdi. İkinci tablo hic kuşkusuz kısmen son yıllarındaki fiziksel ıstırabından

turemiştir; ama kısmen de cok yaygın olan portrelerinin bazılarından

tureyen şanssız izlenimden ileri gelmektedir. Fotoğraf cektirmeyi

sevmezdi, ozellikle de profesyonel fotoğrafcılara ve goruntusu

bazaıı bu durumu yansıtmıştır; sanatcılar da her zaman ruhcozumlemenin

mucidini vahşi ve urkutucu bir gorunumde gosterme gereksinimine

kapılmışlarda. Ancak neyse ki cok daha sevimli ve daha doğru

turden resimleri de varda — orneğin en buyuk oğlunun babasına ilişkin

gunluğunde (Martin Freud, Gloıj Reflected, [1957]) bulunabilecekler

gibi bir tatilde ya da cocuklarıyla birlikteyken cekilmiş enstantaneler.

Gercekten bu guzel ve eğlenceli kitap, pek cok yonden daha

resmi ve değersiz yaşamoykulerinin bozduğu dengeyi kurmuş ve sıradan

yaşamı icindeki Freud hakkında bir şeyler getirmiştir. Bu portrelerin

bazıları bize onun erken donemlerde dolgun olduğunu ama daha

gec yıllarda, Birinci Dunya Savaşı'ndan sonra ve hatta hastaFREUD'UN

YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ 25

lığından once artık bunun boyle olmadığını ve yuz hatlarının da tum

bedeninin de (orta boyluydu) temelde gergin bir enerji ve uyanık bir

gozlem izlenimi yarattığını gosterir. Daha resmi tavırlarında ciddi

ama nazik ve ilgiliydi ama başka koşullarda hoş bicimde alaycı bir

mizah duygusuyla eğlendirici bir konuşmacı olabilirdi. Ailesine fedakarca

duşkunluğunu keşfetmek ve onun sevgi uyandıran bir adam olduğunu

ayrımsamak kolaydır. Pek cok değişik ilgisi vardı —dış geziler

yapmaya, kırsal kesimde tatil yapmaya, dağlarda gezmeye

duşkundu— ve başka daha kapsamlı konulara da meraklıydı: sanat,

edebiyat, arkeoloji. Freud yalnız Almanca değil bircok dilde iyi okuyabilen

bir kişiydi. İngilizce ve Fransızca'yı akıcı bir bicimde okur,

İspanyolca ve ltalyancayı da biraz bilirdi. Oğreniminin daha sonraki

kesimlerinin temelde bilimsel olmasına karşın (aslında universitede

de kısa bir sure felsefe calışmıştır) lisede klasikleri okuduğu ve onlara

sevgisinin hic kaybolmadığı unutulmamalıdır. Elimizde onyedi yaşındayken

bir okul arkadaşına yazılmış bir mektup var.7 O mektupta

okul bitirme sınavlarındaki değişik konularda elde ettiği değişik başarıları

anlatır: Latince'den Virgil'den bir parca ve Yunaııca'dan tum

sorular arasında Oedipus Rex'lcn otuzuc dize.

Kısaca Freud'a İngiltere'de Victoria tipi bir eğilimin en iyi urunune

nasıl bakıyorsak oyle bakmalıyız. Edebiyat ve sanattaki zevkleri

acıkca bizimkinden farklı olacaktır; ahlak konusundaki goruşleri kesinlikle

liberal olmasına karşın Freud sonrası cağa ait değildir. Ama

onda yaşamı coşkularla dolu olarak yaşamış ve acılaşmadan pek

cok acı cekmiş bir adam gormeliyiz. Ondan her zaman ayakta kalmış

nitelikler tam durustluk ve doğrudanlık ve de ne denli yeni ya da olağandışı

olursa olsun kendisine sunulan her olguyu ele almaya ve uzerinde

durmaya entelektuel olarak hazır oluşu olmuştur. Belki de şaşırtıcı

bazı ozelliklere yol acan şey, yuzeysel bir insanlardan kacmanın

gizlemeyi başaramadığı genel bir iyilikseverlikle birleşen bu

niteliklerin kacınılmaz bir sonucu ve uzantısıdır. Aklının inceliğine

karşın temelde yalın bir insandır ve eleştirel yeteneğinde bazan beklenmeyen

gecikmeler olmuştur — orneğin Ejiptoloji ya da filoloji gibi

kendi alanı dışında guvenilmez bir otoriteyi ve hepsinden garibi de

inanmak icin algı gucunun sınanması gereken birini algılayamaması;

[Emil Fluss. Mektup Freuu'un y a zışmalarına ilişkin c ilttedir. (1960îi).] 7

26 FREUD'UN YAŞAMI VE DUŞUNCELERİ

tanışlarının eksikliklerine karşı arasıra ortaya cıkan bir korluk gibi.

Freud'un da tıpkı bizler gibi bir insanoğlu olduğunu bildirmek gururumuzu

okşayacak da olsa bu doyumun cok ileri gitmiş olduğu kolayca

anlaşılacaktır. O gune dek normal bilinclilikten dıştalanmış olan tum

bir zihinsel olgular alanını ayrımsayabilen, duşleri ilk kez yorumlamış

olan, cocukluk cinselliği olgusunu ilk kez kabul etmiş, birincil ve

ikincil duşunce surecleri arasında ilk kez ayrım yapmış yani bilincdışı

aklı ilk kez bizim icin gercek kılmış bir adamda cok olağandışı bir

şeyler olsa gerektir.

JAMES STRACHEY

[Daha ileri bilgi a ray an lar o b ilg ile ri F reud'un Ernest Jones tarafından yazılmış uc

ciltlik y a şamoykusunde; oğluyla gelini, E rn est ve Lucie Freud'un duzenledikleri F re ud'un

mektuplarını kapsayan kitapta (1960u), Wilhelm Fliess'le (1950u), Kari Abraham'la

(1965u), C.G. Jung'la (1974u), O sk a r P fister'le (1963u), Lou Andreas-Salome ile

(1966u), Edo a rd o W eiss'la (1970u) ve Arnold Zweig'la (1968u) yazışmalarının diğer

ciltlerinde ve de tum bunların otesinde F reu d 'u n kendi calışmalarının ceşitli ciltlerinde

bulabilirler.]

KRONOLOJİK TABLO

Bu tablo cok k a b a ola rak F reud'un ente lek tu e l ge liş im in d e ve g o ru ş lerindeki

koşe başlarını b e lirlem ek ted ir. Dış y a şam ın ın temel o la y larının

bir kısmı da tab lo y a eklenmiştir.

1856. 6 Mayıs Moravia'da Freiberg'de doğum.

1860. Aile Viyana'ya yerleşir.

1865. Gymnasium’a (ortaokul) girer.

1873. Viyana Universitesine tıp oğrencisi olarak girer.

1876-82. Viyana'da Fizyoloji Enstitusunde Brucke'niıı yanında calışır.

1877. ilk yayınlar: anatomi ve fizyoloji uzerine makaleler.

1881. Tıp Doktoru olarak mezun olur.

1882. Martlıa Bernays ile nişanlanma.

1882-5. Viyana Genel Hastanesinde calışma, beyin anatomisi uzerinde

yoğunlaşma: pek cok yayın.

1884-7. Kokainin klinik kullanımı uzerine araştırmalar.

1885. Noropatoloji Privatdozent'i (universite hocası) olarak

atanma.

1885 (Ekim)-1886 (Şubat), Paris'te Salpetriere'de (Sinir hastalıkları

hastanesi) Charcot'nun yanında calışma. İlgi ilk olarak hipnoz

ve histeriye yonelir.

1886. Martha Bernays'la evlenme. Viyana'da sinir hastalıkları uzerine

ozel muayenehane acış.

1886-93. Viyana'da Kassovvitz Enstitusunde noroloji uzerine, ozellik28

KRONOLOJİK TABLO

le cocuklardaki beyin felcleri uzerine surekli calışma ve pek

cok yayın. Giderek ilginin norolojiden psikopatolojiye kayması.

1887. En buyuk kızının doğumu (Mathilde).

1887-1902. Berlin'deki Wilhelm Fliess'le arkadaşlık ve yazışma. Freud'un,

bu donemde, ona yazdığı ve olumunden sonra, 1950'de,

yayımlanan mektupları, goruşlerinin gelişimine pek cok ışık

tutmuştur.

1887. Uygulamalarında hipııotik telkini kullanmaya başlar.

(yak.) 1888. Histerinin katartik sağaltımında hipnozu kullanarak, Breuer'i

izlemeye başlar. Giderek hipnozu bırakır ve onun yerine

serbest cağrışımı gecirir.

1889. Telkin tekniğini incelemek uzere, Naııcy'de, Bernheim'ı ziyaret

eder. En buyuk oğlunun doğumu (Martin).

1891. Afazi uzerine monografi.

İkinci oğlunun doğumu (Oliver).

1892. En kucuk oğlunun doğumu (Ernst).

1893. Breuer ile Freud'un "On iletişimler"inin yayımlanması: histeride

yaralanma kuramının ve katartik sağaltımın sunumu.

İkinci kızının doğumu (Sophie).

1893-8. Histeri, obsesyonlar ve anksiyete uzerine araştırma ve kısa

makaleler.

1895. Breuer ile birlikte, Histeri Üzerine Çalışmalar; olgu oykuleri

ve Freud'un kendi tekniğini betimlemesi, ayrıca aktarımın ilk

olarak tanıtılması.

1893-6. Freud'la Breuer arasında giderek artan goruş ayrılığı. Freud,

savunma ve bastırma kavramlarını ve de nevrozun, ego ile libido

arasında bir catışmanın sonucu olduğunu getirir.

1895. Bilimsel Bir Ruhbilim Projesi: Freud'un Fliess'e mektupları

arasında bulunur ve ilk kez 1950'de basılmıştır. Ruhbilimi noroloji

terimleri ile anlatmak icin başarısız bir girişim, ama Freud'un

daha sonraki coğu kuramının habercisidir.

En kucuk cocuğunun doğumu (Anııa).

1896. "Ruhcozumleme" teriminin ortaya cıkışı.

Babasının olumu (80 yaşında).

1897. Freud'un oz-cozumlemesi: yaralanma kuramının terk edilmesine

ve cocuksu cinsellik ve Oedipus karmaşasının benimsenmesine

yol acmıştır.

KRONOLOJİK TABLO 29

1900. Düşlerin Yorumu. Son bolumunde, Freud'un, zihinsel surecler,

bilincdışı ve "haz ilkesi"nin ustunluğu uzerine tum goruşleri

ilk kez ozetlenir.

1901. Günlük Yaşamın Psikopatolojisi. Bu, duşler hakkındaki kitapla

birlikte, Freud'un kuramlarının, yalnızca patolojik durumlara

değil normal zihinsel yaşama da uygulandığını ortaya koyar.

1902. Professor Extraordinarius atanır.

1905. Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme: İnsanoğlunda, cinsel icgudunun

gelişiminin, bebeklikten erişkinliğe dek ilk kez izlenişi.

(yak.) 1906. Jung nıhcozumlemeye katılm.

1908. Ruhcozumleyicilerin ilk uluslararası toplantısı (Salzburg'da).

1909. Freud ve Juııg konferans vermek uzere A.B.D.'ye cağrılırlar.

Bir cocuğun ilk cozumlemesinin olgu oykusu (Kucuk Hans,

beş yaşında) daha once, erişkinlerin cozumlemesinden cıkarılmış

olan sonucların, ozellikle de bebeklik cinselliği ile Oedipus

ve iğdiş edilme karmaşasına ilişkin olanların desteklenmesi.

(yak.) 1910 "Narsisizm" kuramının ilk ortaya cıkışı.

1911-15. Ruhcozumleme tekniği uzerine makaleler.

1911. Adler'in ayrılışı.

Ruhcozumsel kuramların psikotik bir olguya uygulanması: Dr.

Schreber'in ozyaşamoykusu.

1912-13. Totem ve Tabu: Ruhcozumlemcnin, antropolojik malzemeye

uygulanması.

1914. Jung'un ayrılışı.

"Ruhcozumsel Devinimin Tarihi Uzerine". Adler ve Jung hakkında

polemik yapılan bir kesimi de icerir.

Son buyuk olgu oykusunu, "Kurt Adam"ı yazar, (1918'e dek

yayımlanmamıştır).

1915. Geriye yalnızca beş tanesi kalmış ve temel kuramsal sorularla

ilgili oniki "metapsikolojik" makaleden oluşan dizi.

1915-17. Giriş Konferansları: Freud'un goruşlerinin Birinci Dunya

Savaşı'na kadarki durumunun kapsamlı genel bir derlemesi.

1919. Narsisizm kuramının savaş nevrozlarına uygulanması.

1920. İkinci kızının olumu.

Haz İlkesinin Ötesinde: "yineleme takıntısı" ve "olum icgudusu"

kuramının ilk kez acık olarak tanıtılması.

1921. Grup Ruhbilimi. Ego'nun sistematik bir cozumsel incelemesinin

başlangıcı.

1923. Ego ve id. Bir id, bir ego ve bir de superego'ya bolunmesiyle

aklın yapı ve işleyişinin buyuk olcude duzeltilmiş tanımı.

Kanser hastalığının ortaya cıkışı.

1925. Kadınların cinsel gelişimi uzerine duzeltilmiş goruşler.

1926. Ketvurmalar, Belirtiler ve Anksiyete. Anksiyete sorunu uzerine

duzeltilmiş goruşler.

1927. Bir Yanılsamanın Geleceği. Bir din tartışması: Freud'un geriye

kalan yıllarının coğunu adadığı bir dizi toplumbilimsel calışmanın

birincisi.

1930. Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları. Bu, Freud'un yıkıcı icguduler

(ki "olum icgudusu"nun bir gorunumu sayılmıştır) uzerine ilk

kapsamlı calışmasını icerir.

Freud, Frankfurt kenti tarafından Goethe Odulu ile odullendirilir.

Annesinin olumu (95 yaşında).

1933. Hitler Almanya'da guc kazanır: Freud'un kitapları Berlin'de

Naziler tarafından yakılır.

1934-8. Musa ve Tektanrıcılık. Freud'un yaşamı boyunca yayımlanan

son kitabı.

1936. Sekseninci yaşgunu. Kraliyet Sosyetesine Yazışma Uyesi

secilmesi.

1938. Hitler'iıı Avusturya'yı işgali. Freud, Londra'ya gitmek uzere,

Viyana'yı terk eder. Ruhçözümlemenin Bir Taslağı. Ruhcozumlemenin

son bitmemiş ama derinlemesine bir tanıtımı.

1939. 23 Eylul. Londra'da olumu.

3 0 KRONOLOJİK TABLO

JAMES STRACHEY

Flecterc si nequeo superos, Acheronta movebo

(Ustesinden gelinmezse yolumuz cehennemdir)

EDİTÖRÜN GİRİŞİ

DIE TRAUMDEUTUNG (Düşlerin Yorumu)

(1) b ib l iy o g r a f ik

(A) ALMANCA BASIMLAR:

1900 ilk Almanca basım; (cıkışı 1899) Leipzig ve Viyana; iv +

375 s.

1909 2.Basım (Genişletilmiş ve gozden gecirilmiş) vi + 389 s.

1911 3.Basım (Genişletilmiş ve gozden gecirilmiş) x + 418 s.

1914 4.Basım (Genişletilmiş ve gozden gecirilmiş) x + 498 s.

1919 5.Basım (Genişletilmiş ve gozden gecirilmiş) ix + 474 s.

1921 6.Basım (Yeni onsoz ve gozden gecirilmiş kaynakca dışında

5.Basımın yeniden basımı) vii + 478 s.

1922 7.Basım (o.Basımın yeniden basımı)

1925 Gesammelte Schriften, 2'niıı tumu ve 3'un bir kısmı (Genişletilmiş

ve gozden gecirilmiş) 543 ve 1-185 s.

1930 8.Basım (Genişletilmiş ve gozden gecirilmiş) x + 435 s.

1942 Gesammelte Werke, Cift cilt 2/3 (8.Basımın yeniden basımı)

xv + 1-642 s.

(B) İNGİLİZCE CEVİRİLER

1913 ilk İngilizce Ceviri (A. A. Brill), Londra ve New York xiii +

510 s.

34 EDİTORUN GİRİŞİ

1915 2. Basım (1913'un yeniden basımı)

1932 3. Basım (Tumuyle gozden gecirilmiş ve adlan belirtilmemiş

kişilerce buyuk olcude yeniden yazılmış.) Londra ve

New York 600 s.

1938 Sigmund Freud'un Temel Yazıları nda, 181-549, New York,

(3. Basımın yetersiz yeniden basımı I.Bolumun hemen tamamı

eksik.)

1953 Standard Basım, 4'un tumu ve 5'in bir kısmı xxxii + 1-338

ve 339-627 s.

Die Traumdeutung ( Düşlerin Yorumu) başlık sayfasına yeni yuzyılın

tarihi yazılmasına karşın aslında ilk kez 1899 Kasım başında

yayımlandı. Freud'un basım dizileri boyunca az ya da cok “guncelleştirdiği”

iki kitaptan —oteki Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme

(1905ı/)— biridir. Buradaki calışmanın ucuncu basımından sonra

icindeki değişiklikler herhangi bir bicimde gosterilmemiş ve bu sonraki

basımların okurlarında biraz akıl karıştırıcı bit etki yaratmıştır;

cunku yeni malzeme bazan Freud'un goruşlerinde kitabın ozgun olarak

yazıldığı talihten uzun sure sonra oluşan değişimlere ilişkin bir

bilgiyi anlatmaktadır. Bu gucluğun ustesinden gelme girişimlerinden

birinde Freud'un calışmalarının ilk derlenmiş basımının ( Gesammelte

Schriften) editorleri Düşlerin Yorumu'mın ozgun bicimini bir ciltte

vermişler, ikinci bir cilde de sonradan eklenen tum malzemeyi yerleştirmişlerdir.

Ancak ne yazık ki calışma cok dikkatli olarak yurutulmemişti;

cunku eklemelerin tarihleri verilmemiş ve boylece de planın

avantajlarının coğu boşa gitmişti. Sonraki basımlarda eski, ayrımlaşmamış

tek ciltlik bicime geri donulmuştur.

Tek bir konuyla ilgili en fazla sayıda ekleme duşlerde simgeciliğe

ilişkin olanlardır. Freud bu calışmasının VI.Bolum E Kesiminin (2.

Cilt) başlangıcında konunun bu yanının onemini taım olarak gec kavradığını

acıklar, ilk basımda simgecilik tartışması VI.Bolumde

“Temsil Edilebilirlik Uzerine Goruşler”e ilişkin kesimin sonunda birkac

sayfayla sınırlıdır, ikinci basımda (1909) bu Kesime hicbir şey

eklenmemişti; ama ote yandan V.Bolumdeki “Tipik Duşler” kesiminin

sonuna cinsel simgecilik uzerine bircok sayfa yerleştirilmişti.

Ucuncu basımda (1911) bunlar cok belirgin bir bicimde genişlemiş

oysa VI. Bolumdeki ozgun parca değişmeden kalmıştı. Ayırdma vaEDİTORUN

GİRİŞİ 35

nlmasında acıkca gec kalınmıştı ve dorduncu basımda (1914) simgecilik

uzerine tumuyle yeni bir kesim VI. Bolume sokulmuş, V. Bolumde

yığılmış olan malzeme, tumuyle yeni bircok malzemeyle birlikte,

artık bunun icine taşınmıştı. Sonraki basımlarda cok daha fazla

madde eklenmiş olmasına karşın kitabın çatısında hicbir değişiklik

yapılmamıştı. Cift ciltlik basımdan (1925) sonra —yani sekizinci basımda

(1930)— V.Bolumdeki “Tipik Duşler”e ilişkin kesimde daha

once cıkarılmış olan bazı parcalar yeniden yerleştirildi.

Dorduncu, beşinci, altıncı ve yedinci basımlarda (yani 1914’den

1922'ye dek) Otto Rank'm iki denemesi (“Duşler ve Yaratıcı Yazarlık”

ile “Duşler ve Mitler”) VI.Bolumun sonunda basılıydı ama daha

sonra cıkarıldı.

Geriye kaynaklar kalıyor. İlk basım buyuk coğunluğuna Freud’un

metin icinde gonderme yaptığı seksen kadar kitabın bir listesini iceriyordu.

Bu ikinci ve ucuncu basımda değişmeden kaldı ama ucuncu

basımda 1900'den beri yazılmış kırk kadar kitaba ilişkin ikinci bir

liste eklendi. Bundan sonra her iki liste de hızla buyumeye başladı ve

sekizinci basımda ilk liste 260, ikinci liste ise 200'un uzerinde calışmayı

iceriyordu. Bu evrede ilk (1900 oncesi) listedeki başlıklardan

Freud'un metninde sozu edilen kitaplar azınlıktaydı; oysa ote yandan

ikinci (1900 sonrası) listesi (Freud'un ceşitli onsozlerindeki kendi

sozlerinden de toparlanabileceği gibi) aslında konu uzerine cozumsel

ya da yarı cozumsel yazılar uretilmesine ayak uyduramamıştı. Dahası,

Freud tarafından metin icinde alıntı yapılmış oldukca cok sayıda

calışma her iki listede de bulunmuyordu. Freud'un Andre Breton'a

yazdığı bir mektuptan (1933e) anlaşıldığı uzere dorduncu basımdan

başlayarak bu kaynakcalardan tumuyle Otto Rank sorumluydu.

(2) ELİNİZDEKİ İNGİLİZCE BASIM

Bu ceviri, Gesammelte Werke'nin sekizinci (1930) basımının —

yazan yaşarken yayımlanan son basım— bir yeniden basımı olan ve

tek kitap halinde yayımlanan 2. ve 3. cildine dayanmaktadır. Duzeltmeler

ve bazı yayımcı acıklamalanyla Standard Basımdan yeniden basılmıştı;

onceki tum basımlardan (hem Almanca hem İngilizce) onemli

bir acıdan ayrılıyordu; cunku o bir “Variorum” 1 basım niteliğindeydi.

1 [Değişik kişilerin notlarını iceren basım. — ç.n.]

36 EDİTORUN GlRtŞl

Kitaba ilk basımdan beri girmiş tum değişikliklerin tarihlerle gosterilmesi

icin bir caba harcanmıştı. Daha sonraki basımlarda Freud bir

şeyleri cıkarıp atmaktan cok malzeme eklemeyle ilgilenmişti, iptal

edilmiş parcalar Freud tarafından sonradan atılan ya da buyuk olcude

değiştirilen daha eski malzeme, her ne kadar ozel bir yararı olduğu

duşunulen az sayıda ornek yayımcının dipnotlarına eklenmişse de,

buyuk kesimiyle bu basımda yeniden verilmemiştir.2 Rank'ın VI. Bolume

iki eki atlanmıştır (onlar Standard Basım' ın da dışında bırakılmıştır.):

denemeler tumuyle bağımsızdı ve Freud'un kitabıyla hicbir

doğrudan bağlantısı yoktu ama fazladan bir elli sayfa dolduracaktı.

Kaynaklar burada Freud'un calışmalarının İngilizce Standart Ba i/

m'ının 5. Cildinden duzeltmeler ve eklemelerle tumuyle yeniden toparlanarak

basılmışta, ilk kaynakca metinde ya da dipnotlarında veya

bu kitabın giriş kesimlerinde gercekten gonderme yapılan bir listeyi

icerir. İkincisi Gesammelte Werke' nin 1900 oncesi listesinde Freud'un

gercekten alıntı yapmadığı tum calışmaları kapsar. Bu basmaya değer

gorulmuştur cunku duşler uzerine eski literaturun bu denli kapsamlı

bir kaynakcası kolayca elde edilemez. Gercekten alıntı yapılanlar

ve boylece de ilk kaynakcaya girenler dışında 1900'den sonraki

yazılar gozardı edilmiştir. Ancak her iki liste acısından da bir uyanda

bulunulması gerekir. Araştırmalar daha onceki Almanca kaynaklarda

yuksek oranda hata bulunduğunu ortaya koymuştur. Bunlar Standard

Basımda olabildiğince duzeltilmiş ve belli miktarda hata da bu basımda

giderilmiştir; ama oldukca cok sayıda kaynağın da bulunamadığı

gorulmuştur ve bunlar (ki yıldızla ayırdedilmiştir) kuşkulu sayılmalıdır.

Dipnotlarını, alıntılara gondermeleri ve cok sayıda ic capraz gondermeleri

iceren yayımcı eklemeleri koşeli parantez icinde basılmıştır.

İngilizce ceviri icin de birkac soz eklenmesi gerekir. Kuşkusuz

duşlerin sozlerine buyuk ozen gosterilmesi gerekiyordu. İngilizce'nin

okura alışılmadık derecede kuru gibi geldiği yerlerde okur, bu kuruluğun

daha sonra gelecek olan yorumun belirlediği bir sozel gereksini2

Ancak o n la r Standart B a s ım ın 4. ve 5. Ciltlerinin dipnotlarında bulunabilir.

EDİTORUN GİRİŞİ 37

min zorlaması olduğunu varsayabilir. Aynı duşun metninin farklı yazılımları

arasında uyuşmazlık bulunduğunda, okur, ozgun metinde de

benzer bir uyuşmazlığın bulunduğunu duşunmelidir. Bu sozel guclukler,

yorumun tumuyle bir cinasa dayandığı oldukca sık olan orneklerde

doruğa ulaşmıştır. Boyle durumlarla başa cıkmanın uc yontemi

vardır. Cevirmen duşu tamamen atabilir ya da onun yerine ister kendi

deneyimlerinden turemiş isterse ad hoc [salt bu ceviri icin — ç.n\ imal

edilmiş paralel bir başka duş koyabilir. Bu iki yontem bu kitabın daha

eski cevirilerinde benimsenmiş temel yontemler olmuştu. Ama onlara

ciddi karşı cıkışlar vardır. Bilimsel bir klasikle uğraştığımızı

unutmamamız gerekir. İşitmek istediğimiz şeyler Freud tarafından

secilmiş olan orneklerdir; başka biri tarafından secilmiş olanlar değil.

Buna uygun olarak bu metnin cevirmeni ozgun Almanca cinası

(kelime oyununu) koruyup onu koşeli bir parantez icinde ya da dipnotta

ozenle acıklamak bicimindeki titiz ve yorucu ucuncu seceneği

benimsemiştir. Bu işlem, sozcuk oyununundan alınabilecek zevki

yok etmektedir. Ancak ne yazık ki bu yapılması zorunlu bir fedakarlıktır.

(3) TARİHSEL

Fliess'e mektuplarından (1950a) oğrendiğimize gore, Freud, kitap

uzerinde aralıklı olarak 1897 sonlarından Eylul 1899'a dek calışmıştı.

Ancak icinde ifade edilen kuramlar bundan epeyce once gelişmekte

ve malzeme birikmekteydi.

Konu uzerine bir yığın dağınık gonderme —ki yazışmalanna gore

en azından 1882'ye dek uzanıyordu— bir yana, Freud'un duşlere ilgisinin

yayımlanmış ilk onemli kanıtı, Breuer ve Freud'un Histeri

Üzerine Çalışmalar'mda (1895) ( P.F.L., 3, 127 n.) 15 Mayıs tarihiyle

Frau Emmy von N. olgusu icin yazılmış uzun bir dipnotun gidişi

icinde ortaya cıkar. Orada, nevrotik hastaların akıllarında eşzamanlı

olarak bulunan her duşunceyi birbiriyle bağlantı icine sokma gereksiniminde

imiş gibi gorunduklerini tartışır. Şoyle surdurur: “Bir sure

once bu turden bağlantı kurmaya yonelik bir zorlanmanın gucune

farklı bir alanda yapılan gozlemlerle kendimi inandırabildim. Haftalar

boyunca alışılmış yatağımı, icinde daha cok sayıda ve daha canlı

duşler gorduğum ya da belki de icinde normal uyku derinliğine ulaşa38

e d i t o r u n g i r i ş i

madiğim, daha sert bir yatakla değiştirmek zorunda kaldım. Uyandıktan

sonraki ilk ceyrek saat icinde geceleyin gorduğum tum duşleri

anımsıyordum ve onları not edip cozmeye calışma zahmetine katlandım.

Tum bu duşlerin izlerini iki etmene dek izlemeyi başardım: (1)

Gun boyunca yalnızca ozensizce değinip gectiğim duşunceleri işleme

zorunluluğu; ve (2) aynı bilinc durumunda var olabilen her duşunceyi

birbirine bağlama zorlanması. Duşlerin anlamsız ve celişkili niteliği

bu ikinci etmenin kontrol edilemez etkisine dek izlenebilirdi.”

Aynı yılın (1895) Eylulunde “Bilimsel Bir Ruhbilim Projesi”nin

(Fliess'le yazışmalarına bir Ek olarak yayımlanmıştır) ilk kısmını

yazdı ve bu “Proje”nin 19, 20 ve 21.Kesimleri tutarlı bir duş kuramına

ilk yaklaşımı oluşturdu. O zaten buradaki calışmada yeniden ortaya

cıkan, (1) duşlerin istek doyurucu niteliği, (2) varsanısal niteliği,

(3) varsanılarda ve duşlerde aklın gerileyici işleyişi, (4) uyku durumunun

hareket felcini icermesi, (5) duşlerde yerdeğiştirme mekanizmasının

doğası ve (6) duşlerle nevrotik belirtilerin mekanizmalarının

benzerliği gibi coğu onemli oğeyi icermekteydi. Ancak tum bunlardan

ote “Proje” dunyaya Düşlerin Yorumuyla, verilen buluşların belki de

en onemlisi olan birbirinden farklı iki zihinsel işleyiş arasındaki, yani

Birincil ve İkincil Surecler arasındaki ayrımı acıkca gostermekteydi.

Ancak bu, “Proje"nin ve onunla bağlantılı olarak 1895'in sonuna

dek Fliess'e yazılmış olan mektupların onemini tuketmekten cok

uzakur. Düşlerin Yorumunun yedinci bolumunun ve aslında Freud'un

daha sonraki “Metapsikolojik” calışmalarının coğunun tam anlamıyla

ancak “Proje”nin yayımlanmasından sonra anlaşılabilir olduğunu

soylemek abartılı olmaz.

Her ne kadar burada konunun herhangi bir ayrıntılı tartışmasına

girmek olanaksızsa da3 konunun ozu oldukca basit olarak gosterilebilir.

Freud'un “Proje”sinin temeli, farklı kokenden gelen iki kuramı tek

bir butunde birleştirme kavramında yatar. Bu kuramlardan birincisi

Freud'un hocası, fizyolog Brucke'nin asil uyelerinden biri olduğu

Helmholtz'un fizyoloji ekolunden turemiştir. Bu kurama gore, norofizyoloji

ve bunun sonucunda ruhbilim salt fiziko-kimyasal yasalarca

yonetilir. Orneğin, gerek Freud gerekse Breuer tarafından 1892'de

(olumunden sonra yayımlanan bir taslakta, Freud ve Breuer, 1940) sık3

Okur, daha fazla bilgiyi kitabın kendisinde (Freud 1950a) ve Em st Kris'in ona

yazdığı aydınlatıcı g irifte bulabilir. Siegfried Bemfeld'in “Freud’un En Eski Kuramları"

(1944) uzerine makalesi de bu acıdan cok yararlıdır.

EDİTORUN GİRİŞİ 39

lıkla bu bağlamda dile getirilen “değişmezlik ilkesi” gibi: “Sinir sistemi,

işlevsel ilişkilerinde ‘uyarılma toplamı’ diye ifade edebileceğimiz

bir şeyleri değişmez tutmaya calışır.” Freud'un “Proje”sinde yer

verdiği ikinci kuram seksenlerin sonlarında noroanatomistler tarafından

kabul edilmeye başlamış olan anatomik noron doktriniydi. (Yalnızca

“noron” terimi Waldeyer tarafından 189l ’de tanıtıldı.) Bu doktrin,

merkezi sinir sisteminin işlevsel biriminin komşu hucrelerle

hicbir anatomik devamlılığı olmayan ayn bir hucre olduğunu ortaya

atıyordu. “Proje”nin acılış cumleleri temelinin nasıl da bu iki kuramın

bileşiminde yattığını acıkca gosterir. Freud, onun amacının

“ruhsal surecleri, belirlenebilir maddi parcacıkların nicel olarak belirlenmiş

durumları olarak temsil etmek” olduğunu yazmıştı. Bu “maddi

parcacıklar”ın noronlar olduğunu ve onların bir etkinlik durumunda

olmalarıyla dinlenme durumunda olmalarını ayırt ettiren şeyin

“devinimin genel yasalarına tabi olan” bir “nicelik” olduğunu one surmuştur.

Boylece bir noron ya “boş” ya da “belli bir nicelikle dolu”,

yani “yuklenmiş” olabilirdi.4 “Sinirsel uyarılma” bir noronlar sisteminin

icinden akan bir “nicelik” diye yorumlanmalıydı ve boyle bir

akım noronlar arasındaki “değinme engelleri”nin durumuna gore direncle

karşılaşabilir ya da kolaylaşabilirdi. (Ancak daha sonraları,

1897'de, Foster ve Sherrington tarafından “sinaps”5 terimi getirildi.)

Tum sinir sisteminin işleyişi genel bir “suredurum” ilkesine uymaktaydı;

buna gore noronlar her zaman doldurulabilecekleri herhangi bir

“nicelik”i kovmaya eğilimliydiler — “değişmezlik” ilkesine denk bir

ilke. Bu ve benzer kavramları koşe taşlan olarak kullanarak, Freud,

norolojik makinaların bir parcası olarak aklın işleyiş biciminin hayli

karmaşık ve olağanustu zekice bir modelini oluşturdu.

Ama karanlık noktalar ve guclukler birikmeye başladı. “Proje”yi

yazdıktan sonraki aylar boyunca Freud surekli olarak kuramlarını duzeltiyordu.

Zaman ilerledikce ilgisi norolojik ve kuramsal sorunlardan

4 Freud'un bu spekulasyonlannın, sinirsel durtulerin doğası ve onların iletimini y o neten

koşullar uzerine yapılmış sistematik araştırmalardan yıllarca once yapıldığını

vurgulamak gerekir.

5 [“Sinaps” , sinir hucrelerinin uzantılarının diğer sinir hucreleriyle bağlantı yaptığı

ve iki hucre arasında kalan aralıktan b ir sinir hucresindeki elektriksel akımın kimyasal

taşıyıcılar aracılığıyla diğerine aktarıldığı bağlantı noktası. Biyokimyasal araştırmala

r b ir hucredeki yukun diğerine gecişinde gercekten sinaps aralığındaki taşıyıcı m ad denin

durumunun belirleyici olduğunu kanıtlamıştır. — ç.n.]

40 EDİTORUN GİRİŞİ

giderek ruhbilimsel ve klinik sorunlara kaymaya başladı ve sonunda

tum şemayı terk etti. Birkac yıl sonra ise bu kitabın yedinci bolumunde

kuramsal sorunu bir kez daha ele aldığında —aslında sonunda ruhbilim

icin fiziksel bir zemin oluşturulacağı inancını kesinlikle hicbir

zaman terk etmemesine karşın0— norofizyolojik temel gorunurde

terk edildi. Yine de — ve de bu “Proje”nin Düşlerin Yorumu okurları

icin onemli olmasının nedenidir— daha onceki şemanın genel oruntusunun

coğu yeni şemaya taşınmıştı. Freud'un daha once varsaydığı

noron sistemleri ruhsal sistemler ya da ajanlarla yer değiştirmişti; fiziksel

“nicelik”in yerini varsayımsal bir ruhsal enerji “yuklenme”si almıştı;

suredurum ilkesi haz ilkesi (ya da Freud'un burada adlandırdığı

gibi hazsızlık) halini almıştı. Dahası, ruhsal surecler hakkında yedinci

bolumde verilen bazı ayrıntılı ozetlemeler, fizyolojik onculerine

cok şey borcludur ve onlara başvurularak cok daha kolayca anlaşılabilir.

Orneğin bu, bellek izlerinin “mnemic sistemler”e yerleştirilmesinin

betimlenmesine; isteklerin doğası ve onlann değişik doyum yollarının

tartışılmasına gercekliğin gerekliliklerine uyum sağlamada

sozel duşunce sureclerinin oynadığı role vurgu yapılmasına uygulanabilir.

Tum bunlar, Freud'un Düşlerin Yorumu'nun “tum temellerinin

1896 başında bitirilmiş olduğu” (Freud “Ruhcozumsel Devinimin Tarihi

Uzerine”, 1914ri, I.Kesimin sonlarına doğru) iddiasının buyuk olcude

haklı olduğunu gostermeye yeter. (Freud'un yalnızca bir sure

sonra geliştirdiği kuramsal onemi olan uc nokta Oedipus karmaşasının

varlığı, —ki duşlerin altında yatan bilincdışı isteklerin bebeksi

koklerine vurgu yapmaya yoneltir— duşlerde uyku isteğinin her zaman

var olması ve “ikincil duzeltme”nin oynadığı roldur.)

Gerek el yazması, gerekse kanıtlar Freud tarafından duzenli olarak

eleştirileri icin Fliess'e sunulmuştur. Kitabın en son bicimlenişinde

onun kayda değer bir etkisi var gibi gorunmektedir; ve de belirli parcaların

temkinlilik gereği cıkarılmasından sorumlu olmuş olsa gerek.

Ama en ağa eleştiri yazarın kendisinden gelmişti ve bunlar temelde du-

6 Aşağıda (Il.C ilt Bolum VII, E) b irincil ve ikincil surecleri tartışması sırasında

so ylediklerine bk z .: “Bu sureclerin işley işin i pek bilmiyorum; bu duşunceleri ciddiye

almak isteyen herh an g i b ir kişi, onla rdaki fiziksel benzeşimleri aramalı ve noronlardaki

uy a rılm ay a eşlik e den d evinimleri goru n tu ley e c ek bir yol bulmalıdır.”

zenleme ve yazı bicimine yonelmişti. 21 Eylul 1899'da kitap bittiğinde

şoyle yazmıştı (1950a, 119. Mektup): “Sanırım benim ozeleştirim

tumuyle haksız değil. İcimde bir yerlerde gizli olarak ben de

tamamlanmamış bir bicim duygusu, mukemmelin bir alt turu olarak

biraz guzelliğin değerini bilme taşıyorum; duşler uzerine kitabımın

icerdiği cumleler ise dolaylı cumleciklerle desteklenmiş ve konusuna

yandan bakışlar atmış olarak icimdeki bazı idealleri buyuk olcude incitti.

Ve bu bicim yoksunluğunu malzemeye yetersiz egemenliğin bir

işareti saymakla pek de yanılmış olmuyorum.”

Ama bu oz-eleştirilere ve de kitabın dış dunya tarafından neredeyse

tumden gormezden gelinmesini —yayımlandıktan sonraki altı

yıl icinde yalnızca 351 adet satılmıştı— izleyen depresyona karşın

Düşlerin Yorumu Freud tarafından her zaman en onemli calışması sayılmıştır:

“Boylesi bir icgoru” diye yazıyor İngilizce ucuncu basımın

onsozunde “insana yaşamında bir kez nasip olur.”

EDİTORUN GİRİŞİ 41

ÖNSÖZ [BİRİNCİ BASIMA]

Bu ciltte duşlerin yorumunun bir derlemesini yapmaya calıştım;

bunu yaparken noropatolojinin kapsadığı ilgi evreninin otesine gecmediğime

inanıyorum. Cunku ruhbilimsel araştırmalar, duşlerin, histerik

korkular, obsesyonlar ve sanrılar gibi başka uyeleri pratik nedenlerle

hekimlerin ilgi konusu olmak zorunda bulunan bir anormal

ruhsal gorunguler sınıfının ilk uyesi olduğunu gostermiştir. Sonucta

goruleceği uzere duşlerin boylesi pratik bir onem isteği hic yoktur;

ama ote yandan bir paradigma olarak kuramsal değerleri cok daha fazladır.

Duş imgelerinin kokenini acıklayamamış olan birinin fobileri,

obsesyonları ya da sanrılan anlaması ya da onlara sağaltımsal bir etkide

bulunması pek de beklenemez.

Ancak konunun oneminden sorumlu olan ilişki, bu calışmanın bazı

noksanlıklarının da sorumlusudur. Benim sunuşumu bu denli sık

olarak kesintiye uğratan kopukluklar, duşlerin oluşumu sorunu ile

cok daha yaygın olan psikopatoloji sorunları arasındaki pek cok değinme

noktasından başka birşey değildir. Bunlar, burada ele alınamaz;

ama eğer zaman ve guc elverir ve daha ileri malzeme ele gelirse

daha sonraki iletişimlerin konusunu oluşturacaklardır.

Duşleri yorumlamayı goruntulemek icin kullanmak zorunda olduğum

malzemenin garipliği, sunuş zorluğunu daha da arttırmıştır. Calışmanın

gidişi icinde konuya ilişkin literaturde daha once bildirilmiş

ya da bilinmeyen kaynaklardan derlenmiş duşlerin hicbirinin

benim amaclarım icin neden kullanılamayacağı apacık gorulecektir.

Secimime acık olan duşler yalnızca kendiminkiler ve ruhcozumsel sağaltım

goren hastalarımınkiler olmuştur. Ancak bu ikinci grup malzemeyi

kullanmaktan alıkonuldum cunku onlarda duş surecleri, nevrotik

ozelliklerin eklenmiş varlığı nedeniyle istenmeyen bir karışıklığa

uğramıştı. Ama eğer kendi duşlerimi bildirmek zorunda kalsaydım,

bunu, kacınılmaz bicimde, benim zihinsel yaşamımı, istediğimden ya

da bir şair değil de bir bilim adamı olan kişi icin normalde gerekli

olandan fazla toplumun gozu onune sermem izleyecekti. Bunlar sancı44

BİRİNCİ BASIMA ONSOZ

lı ama kacınılmaz gerekliliklerdi ve ruhbilimsel bulgularımın kanıtlarını

verme olasılığından tumden vazgecmek yerine onlara boyun eğdim.

Ancak, doğal olarak, bazı boşboğazlıklarımı atlamalar ve yerine

gecirmelerle torpuleme eğilimine karşı koyamadım. Ama bu ne zaman

olduysa orneklerimin değeri cok belirgin olarak azalmıştır. Yalnızca,

bu kitabın okurlarının kendilerini benim guc koşullarımın yerine

koyacakları ve bana hoşgoru gosterecekleri; dahası, duşlerimde

kendisine herhangi bir turde gonderme yapıldığını goren herhangi bir

kişinin, başka hicbir yerde olmasa bile duş yaşamımda duşunce ozgurluğu

hakkını bana tanımaya istekli olacağı umudunu ifade edebilirim.

İKİNCİ BASIMA ÖNSÖZ

Eğer bu kitabın (ki okuması kolay bir kitap olmaktan cok uzaktır)

yayımlanmasından bu yana gecen on yıl icinde ikinci bir basım icin

istek doğmuşsa, bu, benim ilk onsozumun hedef aldığı profesyonel

cevrelerin ilgisi yuzunden değildir. Psikiyatrik meslektaşlarım benim

duşlere yeni yaklaşımımın yarattığı şaşkınlığın ustesinden gelmede

hicbir zorluk cekmemiş gibidirler. Profesyonel duşunurler duş yaşamının

(ki bilincli durumların basit bir eki sayarlar) sorunlarını birkac

cumlede —genellikle de aynı cumlelerle— geciştirmeye alışkındırlar;

ve burada ruhbilimsel kuramlarımızı değişmek zorunda bırakan

pek cok sonucun uretilebileceği bir şeyler bulunduğunu acıkca atlamışlardır.

Bilimsel dergilerin derlemecilerinin benimsediği tutum, insanı,

olsa olsa benim calışmamın mutlak bir sessizlik icinde boğulmaya

mahkum edildiğini varsaymaya yoneltebilir; oysa benim

rehberliğimde tıbbi ruhcozumlemeyi uygulayan ve benim duşleri yorumlama

orneğimi izleyen ve de yorumlarını nevrozları ele almada

kullanan nazik destekleyiciler, kitabın ilk basımından hic bıkmamışlardır.

ilgileri dokuz yıl sonra bu zor ama coğu bakımdan temel calışmayı

bir kez daha ele almaya beni yonelten daha geniş bir eğitimli ve

meraklı okur kitlesine şukran duymamın nedeni budur.

Değiştirecek pek az şey bulduğumu soylemekten mutluyum. Şuraya

buraya bazı yeni malzeme yerleştirdim, artan deneyimimden tureyen

bazı yeni ayrıntı noktalarını ekledim ve birkac yerde sozlerimi

duzelttim. Ama duşler ve yorumlarıyla ilgili yazdıklarımın esası da

onlardan cıkarılabilecek ruhbilimsel teoremler de tumuyle değişme46

IKİNCI BASIMA ONSOZ

den kaldı; tum oznel olaylarda zamanın sınavından gectiler. Yazdığım

(psikonevrozlann etiolojisi ve mekanizmaları uzerine) diğer şeyleri

tanıyan herhangi bir kişi, hicbir zaman sonucsuz goruşleri sanki

oturmuş gerceklermiş gibi one surmediğimi ve her zaman gelişen bilgime

ayak uydursunlar diye soylediklerimi duzeltmeye cabaladığımı

bilir. Duş yaşamı evreninde ozgun iddialarımı değişmeden bırakabildim.

Nevrozlar sorunu uzerinde calıştığım uzun yıllar boyunca sıklıkla

kuşkuya duştum ve bazan inanclarım sarsıldı. Bu gibi durumlarda

bana guvenimi geri veren her zaman Düşlerin Yorumu olmuştur.

Coğu bilimsel karşıtımı, ozellikle de duşler uzerine araştırmalarımda

beni izlemeyi reddetmeye yonelten, boyle kesin bir icgududur.

Duzeltme sureci boyunca, kapsamlı bir değişime eşit bir dayanıklılık

ve direnme gucu, olayların akışı icinde buyuk kesimiyle aşılmış

ya da değersizleşmiş olan ve aracılıklarıyla duş yorumunun kurallarını

goruntulediğim kendi duşlerimde olduğu gibi, kitabın malzemesi

tarafından gosterilmiştir. Bu nedenle bu kitap benim icin kişisel olarak

daha da ileri bir oznel onem, ancak onu tamamladıktan sonra kavradığım

bir onem taşımaktadır. Onun benim oz-cozumlememin bir

kesimi, babamın olumune —yani bir adamın yaşamındaki en onemli

olaya, en acı yitime— tepkim olduğunu gordum. Bunun boyle olduğunu

keşfetmekle yaşantının izlerini silemeyeceğimi duyumsadım.1

Ancak okurlarım icin duşlerin onemini değerlendirmeyi ve onları nasıl

yorumlayacaklarını hangi ozel malzemeden oğrenmiş olduklarının

onemi yoktur.

Temel bir eklemeyi ozgun bağlamın icine yedirmenin olanaksız

olduğunu gorduğum yerlerde daha yeni tarihlisini koşeli parantezler

icinde gosterdim.2

BERCHTESGADEN, 1908 Yazı

1 [Freud’un babası 1896'da olmuştu. O zamanki duygularının bir derlemesi Fliess'e

2 Kasım 1896'da yazdığı mektupta bulunabilir. (Freud 1950a, 50. mektup).]

9"

[1914'de eklenen dipnot:] Daha sonraki basımlarda [dorduncuden başlayarak]

bu n la r terk edilmiştir.

ÜÇÜNCÜ BASIMA ÖNSÖZ

Bu kitabın ilk basımı ile İkincisi arasında dokuz yıl gecmişti; ama

daha bir yıl bile gecmeden bir ucuncu basım gerekli oldu. Olayların

bu yeni gelişimi hoşuma gidebilir ama tıpkı kitabımın okurlar tarafından

ihmal edilmesini onun değersizliğinin bir kanıtı olarak kabul

etmedeki isteksizliğim gibi şimdi gosterilen ilgiyi de kitabın kusursuzluğunun

bir kanıtı olarak one suremem.

Düşlerin Yorumu bile bilimsel bilginin ilerlemesiyle dokunulmamış

olarak kalmamıştır. 1899'da onu yazdığım zaman benim Cinsellik

Kuramı [Üç Deneme (1905i/)] henuz ortada yoktu ve cok daha karmaşık

psikonevroz turlerinin cozumlemesi henuz başlangıc

halindeydi. Benim umudum, duş yorumunun, nevrozların ruhbilimsel

cozumlemesini olası kılmaya yardım edeceğiydi; o zamandan bu yana

nevrozlar uzerine daha derinlemesine bir kavrayış bu kez bizim

duşler uzerine goruşumuzu etkilemiştir. Duş yorumu kuramının

kendisi, bu kitabın ilk basımmda yeterince vurgulanmamış bir doğrultuda

gelişmiştir. Wilhelm Stekel ve diğerlerinin calışmaları kadar

benim kendi deneyimlerim de o zamandan bu yana, bana, duşlerdeki

simgeleştirmenin (ya da daha doğrusu bilincdışı duşunmenin) daha

doğru bir tahminini oluşturmayı oğretti. Boylece bu yıllar boyunca

dikkat yoneltilmesi gereken pek cok şey birikmiş oldu. Meme bircok

eklemeler yaparak ve dipnotlar ekleyerek bu yenilikleri hesaba katma

işinin ustesinden gelmeye calıştım. Eğer bu eklentiler bazan kitabın

tum cercevesini bozma tehdidi yarattıysa ya da ozgun metni bugunku

bilgi duzeyine getirmeyi başaramadıysam bu eksiklikler icin okurun

hoşgorusunu rica ediyorum: bunlar bilimimizin giderek artan bicim48

UCUNCU BASIMA ONSOZ

deki hızlı gelişiminin sonuclan ve işaretleridir. Bu kitabın daha sonraki

basımlannın —eğer gereksinim olursa— şimdikinden hangi başka

yonlerden farklı olacağına ilişkin kehanette bulunmaya da cesaret

edebilirim. Bunlar bir yandan imgelemsel yazılarda, mitlerde, lenguistik

kullanımda ve folklorde sunulan cok bol malzemeyle daha yakın

bir değinmeye olanak vereceklerdir; ote yandan da duşlerle nevrozlar

ve akıl hastalıkları arasındaki ilişkilerle burada olabildiğinden daha

ayrıntılı olarak ilgileneceklerdir.

Bay Otto Rank ek malzemenin seciminde cok yardımcı olmuştur

ve duzeltmelerden tumuyle sorumludur. Ona ve katkıları ve duzeltmeleri

olan pek cok başka kişiye teşekkur borcluyum.

VİYANA, 1911 Bahan

DÖRDÜNCÜ BASIMA ÖNSÖZ

Gecen yıl (1913) New York’tan Dr. A.A. Brill, bu kitabı İngilizce'ye

cevirdi (Düşlerin Yorumu, G. Allen & Co., Londra).

Bu kez Dr. Otto Rank yalnızca duzeltmeleri yapmakla kalmamış

metne kendisi de iki bolumle katkıda bulunmuştur — VI. Bolumdeki

ekler.

VIYANA, Haziran 1914

BEŞİNCİ BASIMA ÖNSÖZ

Düşlerin Yorumu'm ilgi, Dunya Savaşı boyunca da azalmadı ve

hala gelişmekte olduğundan yeni bir basım gerekli hale geldi. Ancak

1914'den bu yana yapılan yayınların tumunden soz etmek olanaksızdı;

ne Dr. Rank ne de ben o tarihten bu yana yapılan tum yabancı calışmaları

bilmiyorduk.

Bu arada Dr. Hollos ve Dr. Ferenczi tarafından hazırlanan Macarca

bir ceviri cıktı. 1916-17'de benim Ruhçözümlemesine Giriş Konferansları'm

Viyana'da Hugo Heller tarafından yayımlandı. Bunların

onbir konferansı kapsayan merkezi kesimi, duşlerin, daha yalın ve

nevrozlar kuramıyla bu kitaptan daha yakın ilişki icinde olan bir ozetine

ayrılmıştır. Her ne kadar belli noktalarda daha ince ayrıntılara

giriyorlarsa da butun olarak onlar Düşlerin Yorumu' nun bir ozeti niteliğindedirler.

Bu kitapta, onu bizim şu andaki ruhcozumsel goruşlerimizin duzeyine

getirecek ama Ote yandan tarihsel ozelliğini yok edecek herhangi

bir temelden duzeltmeye kendimi hazırlayamadım. Ancak sanırım

yaklaşık yirmi yıllık var oluşuyla bu kitap gorevini yerine

getirmiştir.

BUDAPEŞTE-STEINBRUCH, Temmuz 1918

ALTINCI BASIMA ÖNSÖZ

Gunumuzde kitap ticaretinin icinde bulunduğu guclukler yuzunden

yeni basıma coktandır gereksinilmesine karşın ilk kez bu basım

hicbir değişiklik yapılmadan yeniden basılmıştır. Yalnızca kitabın

sonundaki kaynaklar tamamlanmış ve Dr. Otto Rank tarafından guncelleştirilmiştir.

Bu nedenle benim yirmi yıllık var oluştan sonra bu kitap gorevini

yerine getirmiştir varsayımım doğrulanmamıştır. Tersine, şimdi yerine

getirmesi gereken yeni bir gorevi olduğunu soyleyebilirim. Daha

onceki işlevi duşlerin doğasına biraz ışık tutmak idiyse; şimdi, bu

bilginin hedef olduğu inatcı yanlış anlamalarla uğraşmak gibi hic de

daha az onemli olmayan bir gorevi vardır.

VİYANA, Nisan 1921

SEKİZİNCİ BASIMA ÖNSÖZ

Bu kitabın 1922'deki son (yedinci) basımından bu yana gecen surede

benim Gesammelte Schriften [Derlenmiş Yazılar] Viyana'da Internationaler

Psychoanalytischer Verlag tarafından basıldı. Bu derlemenin

ikinci cildi Düşlerin Yorumu'nun ilk basımının tam bir

kopyasıydı, ucuncu cilt ise o gunden bu yana yapılan tum değişiklikleri

iceriyordu. Kitabın, aynı zaman aralığı icinde ortaya cıkan cevirileri

ise alışılmış tek ciltlik bicimdeydi: 1926'da I. Meyerson tarafından

La Science des rêves başlığı altında "Bibliotheque de

Philosophie Contemporaine"de yayımlanan Fransızcası; John Landquist'in

cevirdiği İsvec'ce Drömtydning (1927) ve Luis Lopez-

Ballesteros y de Torres tarafından cevrilen ve Obras Completas'm VI.

ve VII. Bolumlerini de kapsayan İspanyolca'sı [1922], Daha 1918'de

tamamlandığını duşunduğum Macarca ceviri şu ana dek yayımlanmamıştır.

1

Kitabın bu duzeltilmiş basımında ben yine ona temelde tarihsel

bir belge olarak yaklaştım ve yalnızca goruşlerime acıklık ve derinlik

kazandırmaya yarayacak değişiklikler yaptım. Buna uygun olarak

sonunda kitabın ilk ortaya cıkışından bu yana duş sorunlarıyla ilgili

olarak yapılmış yayınların bir listesini verme duşuncesini terk ettim

ve bu kesim artık cıkartıldı. Daha onceki basımlarda Otto Rank'm

kattığı iki deneme, "Duşler ve Yaratıcı Yazarlık" ile "Duşler ve Mitler"

de cıkartıldı.

VİYANA, Aralık 1929

1 [1934'de yayımlandı. — Freud'un yaşamı boyunca bu onsozlerde belirtilen cevirilere

ek olarak 1913 ’de Rusca'sı, 1930'da Japonca'sı ve 1938'de Cekce'si yayımlanmıştır.]

İNGİLİZCE ÜÇÜNCÜ (DÜZELTİLMİŞ)

BASIMA ÖNSÖZ1

1909'da G. Stanley Hail, Worcester'deki Clark Universitesi'ne ruhcozumleme

uzerine ilk konferansları vermek uzere beni cağırdı.2 Aynı

yıl Dr. Brill benim yazılarımın ilk cevirisini yaptı ve bunu hemen

başkaları izledi. Eğer ruhcozumleme Amerikan Entelektuel yaşamında

şimdi bir yer alıyorsa ya da ileride alırsa bu sonucun buyuk kesimi

Dr. Brill’in bu ve başka etkinliklerinin katkısıyla olacaktır.

Onun, ilk Düşlerin Yorumu cevirisi 1913'de cıkmıştır. O gunden

bu yana dunyada pek cok şey olmuş ve nevrozlar hakkındaki goruşlerimizin

pek coğu değişmiştir. Yayımlandığında (1900) ruhbilime

yeni katkısıyla dunyayı şaşırtan bu kitap temelde değişmeden kalmıştır.

Bugunku yargılarıma gore de keşfetmesi bana nasip olmuş

tum keşiflerin en değerlisini icermektedir. Boylesine bir icgoru insana

tum yaşamında bir kez nasip olur.

VİYANA, 15 Mart 1931

1 [Bu, Almanca basımlara ve şu andaki h ic b ir Almanca metne eklenmemiştir. Buraya

tumuyle 1932'deki İngilizce basım ından alınmıştır.] 9 «*

[Ruhçözümleme Üzerine Beş Konferans (1910a).]

BİRİNCİ b ö l ü m

DÜŞ SORUNLARINI ELE ALAN

BİLİMSEL KAYNAKLAR

Bu sayfalarda, duşleri yorumlamak icin ruhbilimsel bir teknik bulunduğuna

ve de eğer bu yontem kullanılırsa, her duşun, kendini, bir

anlamı olan ve uyanıklık yaşamının zihinsel etkinlikleri arasında

kayda değer bir yere yerleştirilebilecek ruhbilimsel bir yapı olarak ortaya

koyacağına kanıt getireceğim. Daha sonra duşlerin gariplik ve

karanlığından sorumlu surecleri aydınlatmaya ve bu sureclerden de

birlikte ya da karşılıklı zıtlaşan etkileriyle duşleri doğuran ruhsal

gucleri ortaya koymaya cabalayacağım. Buraya ulaşınca tanımlamam

sona erecek cunku o zaman duşler sorununun, cok daha yaygın ve cozumlerine

başka tur malzeme temelinde yaklaşılması gereken sorunlarla

karıştığı bir noktaya varılmış olacak.

Konu uzerine daha onceki yazarlar tarafından yapılmış calışmaların

bir derlemesini ve de bilim dunyasının duşler sorunu karşısında

şu anda icinde bulunduğu konumu bir onsoz biciminde vereceğim;

cunku tartışmanın gidişi icinde bu konulara geri donme olanağını coğunlukla

bulamayacağım. Cunku binlerce yıllık cabaya karşın duşlerin

bilimsel olarak anlaşılmasında pek az ilerleme olmuştur, bu, literaturde

o denli yaygın olarak benimsenmektedir ki bunu desteklemek

icin ornekler vermek bile gereksizdir. Calışmamın sonunda bir listesini

verdiğim bu yazılarda pek cok uyarıcı gozlem bulunmaktadır; konumuzla

ilgili bir miktar ilginc malzeme de vardır; ama duşlerin te56

DÜŞLERİN y o r u m u i

mel doğasına değinen ya da onların gizlerinden herhangi birine kesin

cozum getiren ya pek az şey vardır ya da hic yoktur. Kuşkusuz meslekdışı

eğitimli kişilerin bilgi dağarcığmdakiler cok daha azdır.

Tarihoncesi cağlarda ilkel insan ırklarının duşlere hangi goruşle

baktıkları ve duşlerin, o insanların dunya ve ruh anlayışları uzerinde

ne gibi etkileri olduğu sorulabilir;1 ve de hu oyle ilgi cekici bir konudur

ki burada konuya girmekten kendimi alıkoymada cok isteksizim.

Okurlarıma Sir John Dubbock, Herbert Spencer, E.B. Tylor ve diğerlerinin

bilinen calışmalarını onermem gerekir; ben yalnızca burada

onumuzdeki işi —duşlerin yorumunu— bitirmedikce bu geniş sorunları

ve varsayımları değerlendiremeyeceğimizi ekleyeceğim.

Duşlere tarihoncesi bakış acısı, kuşkusuz, klasik antikite insanlarının

duşlere karşı benimsedikleri tutumda yankılanmıştır.2 Onlar,

duşlerin, inandıkları insanustu varlıklar dunyasıyla bağlantılı olduğunu

ve tanrılarla yarıtanrıların mesajları olduklarını kesin gercek saymışlardı.

Dahası, duş goren icin duşlerin onemli bir amacı bulunduğu

ve bu amacın da kural olarak geleceği haber vermek olduğu

tartışma goturmezdi. Ancak duş iceriklerinin ve yarattıkları izlenimin

olağandışı değişkenliği, duşler hakkında tekduze bir bakış acısı

oluşturmayı gucleştirmiş ve onları onemlerine ve de guvenilirliklerine

gore pek cok grup ve alt bolum halinde sınıflandırmayı gerekli kılmıştı.

Antik cağda her bir filozofun duşlere karşı benimsediği konum

doğal olarak bir olcude onların kahinlik karşısındaki tutumlarına

bağlıydı.

Aristoteles'in duşlerle ilgili iki calışmasında, duşler ruhbilimsel

inceleme konusu yapılmıştı. Bize duşlerin tanrılar tarafından gonderilmediğini

ve İlahi ozellikleri bulunmadığını, "şeytani" olduğunu,

cunku doğanın İlahi değil "şeytani" olduğunu soylemiştir. Yani duşler,

doğaustu oluşumlardan doğmaz; her ne kadar insan ruhunun İlahi

olana akraba olduğu doğru ise de duşler insan. ruhunun yasalarına

uyar. Duşler, duş gorenin uyuduğu surece suren zihinsel etkinliği olarak

tanımlanır.3

1 [Bu ve bundan sonraki p a rag ra f 1914'de eklenmiştir.]

2 [1914'de eklenmiş dipnot:] Buradan sonrası, Buchsenschutz'un bilgince calışmalarına

dayanmaktadır (1868). 2

[De divinatione p e r somnum, II (Ceviri, 1935, 377), ve De Somniis, III (Ceviri, 1935, 365).]

I. DUŞ SORUNLARINI ELE ALAN BİLİMSEL KAYNAKLAR 57

Aristoteles, duş yaşamının bazı ozelliklerinin ayırdmdaydı. Orneğin,

duşlerin, uyku sırasında ortaya cıkan kucuk uyaranlara buyutulmuş

bir yapı verdiğini biliyordu. "Belirli kesimlerinde yalnızca hafif

bir sıcaklık bulunduğu sırada insanlar ateş uzerinde yuruduklerini

ve son derece sıcak olduklarını sanırlar.4 Bu olgudan yola cıkarak,

duşlerin, bir hekime, uyanıklıkta gozlemlenmemiş bazı bedensel değişikliklerin

ilk belirtilerini pekala verebilecekleri sonucuna varır.5

Bildiğimiz gibi, Aristoteles'in zamanından once, eskiler, duşleri,

duş goren aklın bir urunu değil, İlahi bir ajan tarafından sunulmuş bir

şey saymışlar ve de tarihin her doneminde, duş yaşamı uzerine goruşleri

etkilediğini goreceğimiz iki karşıt akım kendini duyurmuştur.

Ayrım cizgisi, uyuyanı uyarmak ya da ona geleceği onceden bildirmek

icin gonderilmiş gercek ve değerli duşlerle, amacı kişiyi yanıltmak

ya da tahrip etmek olan elverişsiz, yanıltıcı ve değersiz duşler

arasında cizilmiştir.

Gruppe (1906, 2, 930)6 Macrobius ve Artemidorus'un [Daldis'li (s.

151 n.3'e bakınız] bu bicimde bir sınıflandırmasından soz eder:

"Duşler iki sınıfa ayrılmıştı. Bir sınıfın, şimdiki zaman ya da gecmişten

etkilendiği, ama gelecek acısından hicbir onem taşımadığı

varsaydırdı. Aynca belirli bir duşuncenin ya da onun karşıtının —orn.

aclık ya da onun doyumu— doğrudan temsilini veren iv vm ıa va da insomnia

ile belirli bir duşunceye odunc bir duşsel uzantı —orn. karabasan

ya da ephialıes— sağlayan cpavjaa/mra da bu sınıftaydı. Oteki

sınıfın ise tersine, geleceği belirlediği varsaydırdı. Bu grupta, 1) duşte

alınan doğrudan kehanetler ( XQV/^aT^ /ıo ç ya da oraculum), 2)

bazı gelecek olaylarının onceden gorulmesi ( öoa/ıa ya da visio) ve

3) yorum gerektiren simgesel duşler ( öveiçoç ya da somnium) bulunmaktaydı.

Bu kuram, yuzyıllar boyunca surmuştur.”

Duşlere yakıştırılan bu değer farkları, onları "yorumlama" sorunuyla

yakından ilişkiliydi7. Genel olarak duşlerden onemli sonuclar

bekleniyordu. Ama duşlerin tumu de hemen kavranabilir turden değil4

[De divinatione, I (Ceviri, 1935, 375).]

^ [1914’d e eklenmiş dipnot;] Yunan hekimi Hippocrates unlu yapıtının [Ancient

Medicine, X (Ceviri, 1923, 31)] b ir bolumunde duşlerle h a sta lık la r arasındaki ilişkiyi ele alır. [A ync a Regimen, IV, 88 passim'e (Ceviri, 1931, 425, v.b.) bakınız.]

^ [Bu pa ragra f 191 ı l ’de eklenmiştir.]

[Bu pa ragra f 1914'de eklenmiştir.]

58 d ü ş l e r in y o r u m u i

di ve belirli bir anlamsız duşun onemli birtakım uyanlar yapıp yapmadığını

soylemek olanaksızdı. Bu, bir duşun anlaşılmaz iceriğini

anlaşılabilir ve anlamlı bir şeyle değiştirme biciminde bir değerlendirme

yontemini doğurdu. Antik cağın sonraki yıllannda Daldis'li Artemidorus,

duşlerin yorumunda en buyuk otorite sayılmış olup onun

kapsamlı yapıtımn [ Oneirocritica] gunumuze dek kalmış olması aynı

konu uzerine oteki yazıların yitmiş olmasının acığını kapatmaktadır.

8

Antik cağ insanları tarafından benimsenen bilim oncesi duş anlayışı,

aslında hoşlanılan gercekliği yalnızca akıllarında yaşadıkları

halde onları gercek şeylermiş gibi dış dunyaya yansıtmalarına yol

acan genel evren anlayışları ile tam bir uyum icindeydi. Dahası, onların

duş anlayışı, sabah uyanık zihinde bir duşten bellekte kalanların

urettiği temel izlenimi hesaba katıyordu: başka bir dunyadan doğan

ve aklın geri kalan iceriği ile zıtlaşan, yabancı bir şeyin izlenimi. Bu

arada, duşlerin doğaustu kokeni kuramının gunumuzde de destekcileri

bulunmadığını varsaymak yanlış olacaktır. Bu alan bilimsel acıklama

tarafından fethedilmediği surece, doğaustunun bir kez yaygın bicimde

egemenliği altına girmiş şeylerden ellerinde kalanlarla

uğraşmayı surdurmede aslında pekala haklı olan dindar ve mistik yazarları

bir yana bırakabiliriz. Ama onların dışında, insan, hicbir aşın

duşuncesi bulunmadığı halde, doğaustu ruhsal guclerin var ve etkin

olduğu bicimindeki dinsel inanclarına kesinlikle duş gorme gorungulerinin

acıklanamayan doğasını destek yapmaya calışan, acık duşunceli

kişilere de rastlamaktadır (bkz. Haffner, 1887). Bazı felsefe

akımlarında (orneğin, Schelling'in9 izleyicileri) duşlere verilen yuksek

değer, duşlerin antik cağda tartışmasız olan kutsal doğasının acık

8~ [1914‘de eklenmiş dipnot:] Orta Cağda duş yorumunun tarihi icin Diepgen'e

(1912) ve Forster (1910 ve 1911), Gotthard (1912) v.b.'nin makalelerine bakınız. Yahudilerde

duş yorumu Almoli (1637), Amram (1901) ve Lowinger (1908) ve de nıhcozumsel

b u lg u lan da gozonune alarak daha yakın tarihlerde Lauer (1913) tarafından ta rtışılmıştır.

Araplarda duş yorumu uzerine bilgiler Drexl (1909), Schvvarz (1913) ve

misyone r Tfınkdji (1913); Japonlardaki Miura (1906) ve Iwaya (1902); Cinlilerdeki

S e ck er (1909-10); Hint halkındaki de Negelein (1912) tarafından verilmiştir.

[Ondokuzuncu yuzyıl b a şla n n d a Almanya'da populer olmuş panteistik “Doğa

Felsefesi”nin onde gelen temsilcisi — Freud, duşlerin gizli anlamlanna sık sık değinmiştir.

Ozellikle Yeni Giriş K o n fe ra n s ta n (1933a) 30. Konferansa, ayrıca a şağ ıd a II.

Cilt, VII. Bolum, F Kesimine ve s. 116'ya bakınız.]

I. DUŞ SORUNLARINI ELE ALAN BİLİMSEL KAYNAKLAR 59

bir yansımasıdır. Duşlerin onceden haber verici ozelliği ve geleceği

bildirme gucu uzerine tartışmalar da bitmiş değildir. Bilimsel duşunuşe

eğilimli olanların sempatisi kesinlikle bu turden inanclara karşı

cıkma yonunde olduğu halde, ruhbilimsel bir acıklama getirme girişimleri

biriken malzemeyi ortmede yetersiz kalmıştır.

Duş sorunlarının bilimsel incelemesinin bir tarihini yazmak guctur;

cunku bu inceleme, birkac noktada ne denli değerli olursa olsun

herhangi bir ozel yonde hicbir ilerleme kaydedilememiştir. Uzerine

bir sonraki araştırmacının bir şeyler inşa edebileceği hicbir temel

atılmamıştır; ama her yeni yazar, aynı sorunları yeniden incelemiş

ve sanki her şeye en baştan başlamıştır. Eğer ben, sorun uzerine yazı

yazmış olanları tarih sırasıyla ele almaya ve onların duş sorunları

uzerine goruşlerini ozetlemeye kalkışırsam, konu uzerindeki bilgilerin

şu andaki durumu hakkında kapsamlı bir genel gorunum verme

umudunu butun butune terk etmem gerekir. Bu nedenle, yazarlar yerine

konu başlıklarına gore kendi goruşlerimi cerceveleyecek ve her

duş sorunu ile karşı karşıya geldiğimde o sorunun cozumu icin literaturde

bulunan malzemeyi getireceğim.

Yine de benim icin konu uzerine yazılmış, cok dağınık ve pek

cok başka alana da yayılmış tum literaturu getirmek olanaksız olduğundan,

okurlarımdan benim tanımlamamda hicbir temel noktanın ve

hicbir onemli goruş acısının gozardı edilmediğine guvenmelerini istemek

zorundayım.

Son zamanlara değin konuyla ilgilenen coğu yazar, uyku ve duşleri

tek bir konu gibi almak zorunluluğunu duymuş ve bir kural olarak

patoloji sınırına giren varsanılar (hallucination), duş benzeri durumlar,

gorme v.b. gibi durumlarla da ilgilenmek zorunda kalmışlardır.

Tersine en son calışmalar, sınırlı bir anakonuyu yeğlemekte ve belki

de duş yaşamı alanında bazı yalıtılmış soruları konu olarak almaktadırlar.

Bu tutum değişikliğiyle boyle karanlık konularda acıklamalara

ve duşunce birliğine varılan sonuclara ancak bir dizi ayrıntılı araştırma

ile varılabileceği kanısının ifade edildiğini gormekten mutluyum.

Bu sayfalarda sunacaklarımın tumu işte bu turden ve egemen olarak

ruhbilimsel nitelikte bir parca ayrıntılı araştırmadır. Uyku sorunu ile

uğraşmak icin pek az olanağım oldu; cunku her ne kadar uyku durumunun

bir niteliğinin zihinsel aygıtın işleyiş koşullarında bir değişime

yol acıyor olması gerekiyorsa da, bu, temelde fizyolojinin bir so60

DUŞLERİN YORUMU I

runudiL.10 Bu nedenle ilerideki kısımlarda uyku konusundaki literatur

gozonune alınmayacaktır.

Duş gorungulerinin bilimsel araştırması sırasında ortaya cıkan

sorular, her ne kadar bazı cakışmalar kacınılmaz da olsa kitabın bundan

sonraki kısmında yer alan başlıklar altında gruplanacaktır.

^ [Uykunun belli bir doneminde beynin davranışında değişiklikler olduğu ve

duşlerin buyuk coğunluğunun bu donemde gorulduğu, bu kitabın yazıldığı tarihten 50

yıl sonra kanıtlanmıştır. — ç.n.]

(A)

DÜŞLERİN UYANIKLIK YAŞAMI İLE İLİŞKİSİ

Uykudan henuz uyanmış birinin incelikli olmayan yargılaması,

duşlerinin başka bir dunyadan geldiğini değil de, sanki kendisini başka

bir dunyaya goturduğunu varsayar. Duş gorunguleri uzerine ozenli

bir derlemeyi kendisine borclu olduğumuz yaşlı fizyolog Burdach

(1838, 499), pek cok kez alıntı yapılmış bir yazısında bu kanıyı anlatır:

≪Duşlerde, gunluk yaşam, zahmetleri ve hazları, sevincleri ve

acıları ile asla yinelenmez. Tersine, duşlerin başlıca amacı bizi onlardan

arındırmaktır. Hatta aklımız bir şeylerle dopdolu olduğunda, derin

acılarla perişan olduğumuzda ya da tum zeka gucumuz bir sorun

tarafından emildiğinde bile bir duş, bizim duygusal durumumuza burunup

gercekliği simgelerle temsil etmekten başka hicbir şey yapmayacaktır.

≫ I.H. Fichte (1864, /, 541), aynı anlamda, ≪butunleyici duşlemden

soz eder ve onları, ruhun kendini sağaltıcı doğasının gizli

nimetlerinden biri olarak betimler.1 Strumpell (1877, 16), duşlerin

doğası ve kokeni uzerine yaptığı calışmada (geniş capta ve haklı olarak

buyuk beğeni kazanmış bir calışma) aynı etkiden soz eder: "Duş

goren insan uyanıklık bilincliliğinin dunyasından uzaklaştırılır." Ayrıca

( a.g.e.y 17): "Duşlerde uyanıklık bilincliliğimizin duzenli iceriklerine

ilişkin belleğimiz ve de bilincliliğimizin normal davranışları

hemen tumuyle yitmiştir.≫ ve de ( a . g . e 19) ≪Duşlerde, akıl, uyanıklık

yaşamının olağan icerikleri ve olaylarından neredeyse belleksiz

bir bicimde kopar.≫ diye yazar.

^ [Bu tumce 1914'de eklenmiştir.]

62 DUŞLERİN YORUMU I

Bununla birlikte, yazarların onemli bir coğunluğu, duşlerle uyanıklık

yaşamının ilişkisi konusunda karşıt bir goruşu benimserler.

Boylece Haffner (1887, 245): "Birinci planda duşler, uyanıklık yaşamını

surdurur. Duşlerimiz kendilerini, kısa sure once bilincimizde yer

almış duşuncelere duzenli olarak bağlarlar. Dikkatli bir gozlem, bir

duşu, bir gun oncesinin yaşantılarına bağlayan bir ipliği hemen her

zaman bulacaktır." Weygandt (1893, 6) ozel olarak Burdach'm az once

aldığım anlatımına karşı cıkar: "Cunku duşlerin coğunda onların

bizi olağan yaşamdan kurtarmak yerine aslında yeniden oraya goturduğu,

sıklıkla ve acık olarak gozlemlenebilir." Maury (1878, 51) kısa

bir formul one surer: "Nous revons de ce que nous avons vu, dit,

desire ou fait;"2 Jessen ise ruhbilim kitabında (1855, 530) biraz daha

geniş bir bicimde yaklaşır: "Bir duşun iceriği, değişmez bir bicimde

duş gorenin bireysel kişiliğine, yaşına, cinsiyetine, sınıfına, eğitim

standardına ve alışılmış yaşam bicimi ile gecmiş tum yaşamının

olay ve deneyimlerine az ya da cok bağımlıdır."

Bu soru uzerine en uzlaşmaz tutum, Winterstein'm (1912) alıntı

yaptığı filozof J.G.E. Maass (1805, [I, 168 ve 173]) tarafından benimsenmiştir:

"Deneyimler, en sık olarak en sıcak tutkularımızın odaklandığı

şeyleri duşumuzde gorduğumuz yolundaki goruşumuzu desteklemektedir.

Ve bu da tutkularımızın duşlerimiz uzerinde bir etkisi

olması gerektiğini gosterir. Hırslı adam, duşlerinde, kazanmış olduğu

(ya da kazandığını hayal ettiği) ya da kazanmak istediği defne dalından

taclan gorur; oysa aşık, duşlerinde, tatlı umutlannın nesnesiyle

uğraşmaktadır... Yurekte uyuklayan tum bedensel arzu ya da itilmişlikler,

eğer bir şeyler onlan harekete gecirirse, kendilerine eşlik eden

duşuncelerden doğan bir duşe neden olur ya da zaten var olan bir duşe

bu duşuncelerin kanşmasına yol acarlar.≫3

Duşlerin iceriğinin uyanıklık yaşamına bağımlılığı konusundaki

aynı goruş antik cağda da benimsenmişti. Radestock (1879, 134),

Xerxes’in Yunanistan seferine cıkmadan once nasıl cesaret kırıcı oneriler

aldığını, ama duşlerinde hep bu sefere kışkırtıldığmı, ote yandan

Iran'lı yaşlı bir bilge duş yorumcusu olan Artabanus'un, ona, ısrarla,

kural olarak duş resimlerinin uyanık adamın zaten duşunduğu

şeyleri icerdiğini soylediğini anlatır.

2

[Gorduğumuz, soylediğimiz, arzu ettiğimiz ya da yaptığımız şeylerin duşunu g o ruruz.]

3

[ Bu paragraf 1914'de eklenmiştir.)

A. DUŞLERİN UYANIKLIK YAŞAMI İLE İLİŞKİSİ 63

Lucretius'un oğretici şiiri De rerum natura'da (Varlığın Yapısı

Ustune) aşağıdaki parca bulunmaktadır (IV, 962):

Et quo quisque fere studio devinctus adhaeret

aut quibus in rebus multum sumus ante morati

atque in ea ratione fuit contenta magis mens,

in somnis eadem plerumque v idemur obire;

causidici causas agere et componere leges

induperatores pugnare ac p roelia obire...

Cicero, Maury'nin o kadar yıl sonra soylediğinin tıpaup aynısı birşeyler

yazmıştır {De divinatione II, Ixvii, 140): "Maximeque reliquiae

rerum aerum moventur in animis et agitantur de quibus vigilantes

aut cogitavimus aut egimus."5

Duş yaşamı ile uyanıklık yaşamı arasındaki ilişki uzerine bu iki

goruş arasındaki karşıtlık gercekten cozumsuz gibi gorunmektedir.

Bu yuzden, bu noktada, duşlerin niteliklerini "Zıtlaşmaların icinde

daha da keskinleşen [uc] karşıtlık" olmaksızın tanımlamanın olanaksız

olduğuna inanan Hildebrandt'ın (1875, 8 v.s.) konuyu tartışışını

anımsamak yerinde olacaktır. "Bu karşıtlıkların ı7fa'"diyor Hildebrandt,

≪bir yanda duşlerin gercek ve suregiden yaşamdan soyutlanmasını

ve ayrılmasını sağlayan bütünlük' leri, ote yandan duşle gercek

yaşamın durmadan birbiri icine sızması ve karşılıklı olarak birbirine

bağımlı olması ile gercekleşir. Bir duş, uyanıklık yaşamında yaşanan

gerceklikten tumuyle aynşmış bir şeydir; kendi varlığı icine gizemli

bir bicimde muhurlenmiş ve gercek yaşamdan aşılmaz bir ucurumla

ayrılmış bir şey de denebilir. Bizi gerceklikten kurtarır,

gercekliğe ilişkin belleğimizi yok eder ve bizi, temelde gercek yaşamımızla

hicbir ilişkisi olmayan başka bir dunyaya ve başka bir yaşam

oykusune yerleştirir...≫ Hildebrandt, uyuyunca tum benliğimizin,

tum varoluş bicimleriyle ≪sanki gorunmez bir kapıdan gecmiş gibi

4

[“Ve insanın tutkuyla sarıldığı hev esle r her neyse, gecmişte cok uğraştığımız

şeyler ne ise, akıl bu hevese daha ozenli olduğundan, duşlerde de aynı şeye rastlar:

Avukatlar davalarını acmak ve yasaları incelemek zorundadırlar; gen eraller de savaşla

ilgilenmek ve savaşmak...” (Loeb Classical Library'de Rouse'un cevirisi, 1924, 317.)]

^ [“O zaman ozellikle uyanıklık duşunce ve eylemlerimiz ruh idinde harekete ge cip

dolaşır.” (Loeb Classical Library'de Falconer'in cevirisi, 1922, 527.)]

64 DÜŞLERİN y o r u m u i

kaybolduğunu≫ anlatarak surdurur. Ondan sonra da belki duş goren,

orada mahpus bulunan Napoleon'a seckin bir parti Moselle şarabı

sunmak uzere St. Helena adasına bir deniz yolculuğu yapabilir. Eski

imparator tarafından son derece nazik bir bicimde kabul edilir ve uyanıp

bu ilginc yanılsama yıkıldığında neredeyse uzuntu duyar. Ama diye

surduruyor Hildebrandt, duşteki durumu gerceklikle karşılaştıralım.

Duş goren hicbir zaman bir şarap tuccarı olmamıştır ve hicbir

zaman olmak da istememiştir. Hicbir zaman bir deniz yolculuğuna

cıkmamıştır ve cıksa bile St. Helena, gitmek icin sececeği en son yer

olacaktır. Napoleon’a yonelik hicbir sempatik duygu beslemediği gibi

tam tersine ona karşı şiddetli bir yurtsever kini taşımaktadır. Ve de

her şeyin otesinde duş goren Napoleon adada olduğu sırada doğmamıştır

bile, bu nedenle onunla herhangi bir kişisel ilişki olasılık sınırlarının

dışındadır. O halde duş yaşantısı, birbirini mukemmel bir

bicimde izleyen ve birbiriyle uyumlu iki yaşam kesiti arasına sokuşturulmuş

yabancı bir şey gibi gorunmektedir.

≪işte≫ diye surduruyor Hildebrandt [a.g.e., 10] ≪buna karşıt gibi

gorunen şey, aynı derecede doğru ve gecerlidir. Her şeye karşın, soyutlanma

ve ayrılma ile en icten ilişkinin elele gittiğine inanıyorum.

Duşlerin ne sunarsa sunsunlar, malzemelerini gerceklikten ve bu gerceklik

cevresinde donen zihinsel yaşamdan turettiklerini soyleyecek

kadar ileri gidebiliriz... Ne denli garip sonuclara ulaşırlarsa ulaşsınlar,

aslında gercek dunyadan kopamazlar; ve de en yuce ya da en sacma

yapıları bile, temel malzemelerini ya duyular dunyasında gozlerimizin

onunden gecenlere ya da uyanıklık duşuncelerimizin akışı

icinde onceden yer almış bir şeylere (başka bir deyişle, dışsal ya da

icsel olarak daha once yaşamış olduğumuz bir şeylere) borcludur.

(B)

DÜŞLERİN MALZEMESİ

DÜŞLERDE BELLEK

Bir duşun iceriğini oluşturan tum malzeme, bir bicimde yaşantıdan

turemiştir; yani duş icinde yeniden uretilmiş ya da ammsannııştır —

hic değilse bunu tartışılmaz bir olgu olarak kabul edebiliriz. Ama bir

duşun iceriği ile gerceklik arasında boylesi bir ilişkinin yalnızca onlan

kıryaslama sonucunda hemen ortaya cıkıvereceğini varsaymak yanılgı

olurdu. Tersine, bu ilişkinin ozenle araştırılması gerekir ve pek cok olguda

da uzun sure gizli kalabilir. Bunun nedeni, duşlerdeki bellek yeteneğinin

sergilediği ve genellikle değinilmiş olmasına karşın bugune

dek acıklanmaya direnmiş olan bir dizi gariplikte yatar. Bu nitelikler

biraz daha derinlemesine incelenmeyi hak eunektedir.

Bir duş iceriği icinde ortaya cıkan bir malzemenin, uyanıklık durumunda

bilgimizin ya da deneyimimizin bir kesimini oluşturduğunun

ayırdına yaramayabiliriz. Kuşkusuz, sozkonusu şeyi duşumuzde

gorduğumuzu anımsarız ama onu gercek yaşamda yaşayıp yaşamadığımızı

ya da ne zaman yaşadığımızı anımsayamayız. Bu yuzden

duşun kullandığı kaynak konusunda kuşkuda kain ve duşlerin bağımsız

bir uretim gucu olduğuna inanmaya kışkntılınz. En sonunda,

sıklıkla uzun bir sure gectikten sonra, bazı taze yaşantılar oteki olayın

yitmiş anısını anımsatn ve aynı zamanda duşun kaynağını da ortaya

koyar. Boylece, duşte, uyanıklık belleğimizin ulaşamadığı bir

şeyleri bilip anımsadığımızı teslim etmek zorunda kalırız.1

1 [I9 1 4 'd e eklenmiş dipnot:] Vaschide (1911) duşlerde sıklıkla insanların yabancı

dilleri uyanıklık yaşamlarından daha akıcı ve daha doğru k o n uştukla rının gozlemlendiğini

bildirir.

66 DUŞLERİN YORUMU I

Bunun ozellikle carpıcı bir orneği Delboeuf [1885, 107 v.s.] tarafından

kendi yaşantılarına dayanılarak verilmiştir. O bir duşunde,

evlerinin avlusunu karla kaplanmış gormuş ve karlara gomulu yarı

yarıya donmuş iki kertenkele bulmuştu. Bir hayvansever olduğundan

onları almış, ısıtmış, sonra da taş duvardaki ait oldukları kucuk deliğe

bırakmıştı. Ayrıca onlara duvarın uzerinde yetişmiş ve cok sevdiklerini

bildiği eğreltiotundan birkac yaprak vermişti. Duşte bitkinin

adını biliyordu: Asplenium ruta muralis. Duş surup gitmiş ve bir sure

sonra yeniden kertenkelelere donmuştu. O zaman Delboeuf şaşkınlık

icinde eğrcltiotu kalıntıları uzerinde uğraşan iki yeni kertenkele gormuştu.

Sonra cevresine bakındı ve bir beşinci sonra da bir altıncı kertenkelenin

duvardaki deliğe doğru ilerlediğini gordu ve bu tum cadde

tumu de aynı yonde ilerleyen bir kertenkeleler gecidiyle dolana kadar

surdu...

Uyanıkken Delboeuf pek az bitkinin Latince adını bilmekteydi ve

bunların arasında Asplenium yoktu. Bu adı taşıyan bir eğreltiotunun

gercekten var olduğunu buyuk bir şaşkınlıkla oğrendi. Doğru adı

Asplenium ruta murana idi ve duşte hafifce carpıtılmıştı. Bunun bir

rastlantı olabilmesi cok zordu; ve Delboeuf icin duşunde “Asplenium”

adına ilişkin bilgiye nasıl sahip olduğu bir sır olarak kaldı.

Duş, 1862'de gorulmuştu. Onaltı yıl sonra, filozof, bir arkadaşını

ziyarete gittiğinde, İsvicre'nin bazı kesimlerinde yabancılara anı olarak

satılanlara benzer, kucuk bir kurutulmuş cicek albumu gordu. Bir

anısı canlanmaya başladı — albumu actı; duşundeki Asplenium'\x

buldu ve onun Latince adının kendi el yazısıyla altına yazılmış olduğunu

gordu. Olaylar şimdi aydınlanmışa. 1860'da (kertenkele duşunden

iki yıl once) aynı arkadaşının bir kız kardeşi balayında Delboeufu

ziyaret etmişti. Erkek kardeşine armağan olarak aldığı album

kadının yanındaydı ve Delboeuf bir botanikcinin yazdırımıyla her kuru

bitkinin altına Latince adını yazma zahmetine katlanmıştı.

Bu orneği kaydetmeyi bu denli değerli kılan şans Delboeufun duş

iceriğinin bir başka kesimini de unutulmuş kaynağına dek izlemesine

olanak verdi. 1877'de bir gun resimli bir derginin eski bir cildini eline

aldı ve 1862'de duşunde gorduğu kertenkeleler gecidinin bir resmini

dergide buldu. Cildin tarihi 1861'di ve Delboeuf dergiye ilk sayısından

beri abone olduğunu anımsadı.

Duşlerin, uyanıklık yaşamında ulaşılamayan anılan emirlerinde

bulundurmaları olgusu oylesine olağanustu ve kuramsal acıdan oylesiB.

DUŞLERDE BELLEK 67

ne onemlidir ki bazı başka ≪hipermnezik≫2 duş ornekleriyle bağlantılı

olarak bu olguya biraz daha dikkat cekmek istiyorum. Maury [1878,

142] bir zamanlar gun boyu "Mussidan" sozcuğunun nasıl da durmadan

aklına geldiğini anlatır. Onun Fransa'da bir kent adı olduğundan

başka hicbir şey bilmemektedir. Bir gece duşunde Mussidan’dan geldiğini

soyleyen ve kendisine oranın neresi olduğu sorulduğunda Dordogne

iline bağlı kucuk bir kasaba olduğunu soyleyen bir adamla konuşur.

Maury uyandığında kendisine duşunde verilen bilgiye hic

inanmamıştır; ancak bir coğrafya sozluğunden bilginin son derece

doğru olduğunu oğrenir. Bu ornekte duşun ust duzeydeki bilgisi desteklenmiştir

ancak bu bilginin unutulmuş kaynağı ortaya cıkarılamamıştır.

Jessen (1855, 551) daha uzak zamanlara değgin bir duşte cok benzer

bir olayı bildirir: "Bu sınıfta diğerleri arasında Verona'nın unlu kişilerinin

anısına bir şiir yazmış olan yaşlı Scaliger'in bir duşu vardır

(Hennings tarafından 1784, 300'de alıntı yapılmış). Bir duşunde adının

Brugnolus olduğunu soyleyen bir adam ortaya cıkmış ve kendisini

ihmal ettiğini soylemiş. Scaliger onun adını işitip işitmediğini

anımsamamakla birlikte ona ilişkin birkac dize de yazmış. Daha sonra

oğlu, Verona’da gercekten Brugnolus adlı birinin eleştirmen olarak

unlenmiş olduğunu oğrenmiş."

Vaschide'in (1911, 232 v.s.) alıntısında Marquis d'Hervey de St

Denys [1867, 305]3 ozel bir niteliği olan bir duş betimler cunku bu

duşu, once ayırt edilememiş bir anı olan bir şeyin tanınmasının tamamlandığı

bir diğer duş izlemiştir: "Bir keresinde duşumde kız

kardeşime bazı nakışlar gostererek onunla konuşan san saclı genc

bir kadın gormuştum. Duşte bana cok tanıdık geliyordu ve ben onu

daha once cok sık gorduğumu duşunuyordum. Uyandıktan sonra yuzu

cok acık olarak aklımdaydı ama onu kesinlikle tanıyamadım. Sonra

bir kez daha uyudum ve duş resmi yinelendi... Ama bu ikinci duşte

acık renk saclı hanımla konuştum ve onunla daha once bir yerlerde

tanışma mutluluğuna erip ermediğimi sordum. “Kuşkusuz” diye yanıtladı,

“Pornic'deki plage'ı [plaj —c.≪.] anımsamıyor musunuz?”

Ansızın yeniden uyandım ve o zaman duşteki cekici goruntuye ilişkin

tum ayrıntıları acıkca anımsadım."

O

[Hipermnezi: Bellek artışı — c.n.]

3 [Bu ve bir sonraki paragraf 1914'de eklenmiştir.]

68 DUŞLERİN YORUMU I

Aynı yazar [ a . g . e 306] (yine Vaschide tarafından alıntı yapılmış,

a.g.e., 233-4) tanıdığı bir muzisyenin bir keresinde duşunde nasıl da

kendisine tumuyle yeni gibi gelen bir melodi işittiğini anlatır. Yıllar

sonra aynı melodiye eski bir muzik parcalan derlemesinde rastlamış

ama kitabı daha once karıştırıp kanştırmadığını yine de anımsayamamıştır.

Myers'in [1892] bu turden hipermnezik duşlerden oluşan tam bir

koleksiyonu Ruhsal Araştırmalar Topluluğunun Proceedings dergisinde

yayımladığını biliyorum ama ne yazık ki bunları elde edemedim.

D

uşlerle uğraşan herkesin, bir duşun, kişi uyanıkken sahip olduğunu

bilmediği bilgi ve anıların kanıtlarını sağlamasının cok yaygın

bir olay olduğunu keşfetmekte gecikmeyeceğine inanıyorum. Daha

sonra sozunu edeceğim sinirli hastalarla rulıcozumsel calışmam sırasında,

haftada birkac kez, hastalara, ozdeyişler, acıksacık sozcukler

v.b. aşina olduklarını ve uyanıklık yaşamlarında onlan unuttukları

halde duşlerinde kullandıklarını, duşlerine dayanarak kanıtlamak durumunda

kalırım. Duşteki hipermnezi icin masum bir ornek daha eklemek

istiyorum; cunku bu duş sayesinde, ancak duşte ulaşılabilen

bilginin kaynağını bulmak cok kolay olacak.

Hastalarımdan biri oldukca uzun bir duş sırasında bir kafede

"Kontuszöwka" ısmarladığını gormuştu. Bunu bana anlattıktan sonra

"Kontuszöwka"nm ne olduğunu sordu, cunku bu adı hic işitmemişti.

Onun bir Polonya likoru olduğunu, bu adı kendisinin icat etmiş olamayacağını

cunku benim bu adı duvar ilanlarından uzun suredir bildiğimi

soyledim. Başlangıcta bana inanmadı; ama birkac gun sonra duşunu

bir kafede gercekleştirdikten sonra aylar boyunca gunde en az

iki kez gecmiş olduğu bir sokak koşesindeki duvar ilanında adı gordu.

Duşteki belli bir oğenin kaynağını bulup bulmamanın ne denli şansa

bağlı olduğunu kendi duşlerimde de saptamıştım4 Bu kitabı tamamlamadan

once, yıllarca, daha once gorup gormediğimi anımsayamadığım,

cok basit yapıda bir kilise kulesi resmi tarafından izlenmiştim.

Sonra Salzburgla Reichenhall arasındaki hat uzerinde kucuk

bir istasyonda, ansızın ve tam bir kesinlikle onu ayrımsadım. Bu, binsekizyuzdoksanların

ikinci yarısında olmuştu ve o hattan ilk kez 1886'da

4 [Bu paragraf 1909'da eklenmiştir.)

B. DUŞLERDE BELLEK 69

gecmiştim. Daha sonraki yıllarda, duşleri incelemekle yoğun bir bicimde

uğraştığım şurada, alışılmışın dışında bir gorunumu olan ozel

bir yerin resminin duşlerimde sık sık ortaya cıkması benim icin bir

başbelası olmuştu. Kendime gore ozel bir mekansal ilişki icinde, sol

yanımda, icinde kumtaşından bircok grotesk figurun ışıldadığı karanlık

bir boşluk goruyordum. Pek de inanmak istemediğim silik bir

anı, bana, oranın bir bira mahzeninin girişi olduğunu soyluyordu.

Ama ne duş resminin anlamını ne de kokenini keşfedemedim.

1907'de 1895'den beri ziyaret edemediğim icin uzulduğum Padua'da

bulunuyordum. Bu guzel universite kentini ilk ziyaretim Madonna

dell'Arena'daki Giotto'nun fresklerini goremediğim icin bir duşkınklığı

olmuştu. O gun kapalı olduğu soylendiği icin kiliseye giden yolun

yarısından donmuştum. Oniki yıl sonra ikinci ziyaretimde bu acığı

kapatmaya karar verdim ve ilk iş olarak Arena kilisesine yollandım.

Kiliseye giden yol uzerinde, yuruyuş yonume gore solda ve cok

buyuk olasılıkla 1885'de geri donduğum noktada duşlerimde o denli

sık gorduğum yer kumtaşından figurleriyle karşıma cıktı. Gercekten

bir restoranın bahce girişiydi.

Duşlerin yeniden uretmek icin malzeme —bir bakıma ne anımsanan

ne de uyanıklık duşunce etkinliklerinde kullanılan malzeme—

turettikleri kaynaklardan biri cocukluk yaşantısıdır. Bu olguya değinmiş

ve vurgu yapmış yazarlardan yalnızca birkac alıntı yapacağım.

Hildebrandt (1875, 23): ≪Duşlerin bazan en erken yaşlarımızın

cok uzak hatta unutulmuş olaylarını hem de olağanustu bir yeniden

uretme gucuyle aklımıza geri getirdiklerini kesin olarak kabul etmiş

bulunuyorum.≫

Strumpell (1877, 40): ≪Duşlerin bazan, altında en erken genclik

yaşantılarının gomulu olduğu kalıntı yığınlarının en dibinden ozel

mekanların, eşyaların ya da insanların resimlerini tumuyle dokunulmamış

olarak ve başlangıctaki tum tazelikleriyle nasıl da ışığa cıkardığını

gozlemlediğimiz zaman durum daha da dikkate değer bir hal

alır. Bu, yalnızca ortaya cıktıkları sırada canlı bir izlenim yaratmış

ya da ileri derecede ruhsal onemi olup da sonradan uyanıklık bilincinin

hoşlanacağı saf anılar halinde bir duşte geri donmuş yaşantılarla

sınırlı değildir. Tersine, duşlerdeki belleğin derinlikleri, en eski zamanlara

dek dayanan ve hicbir ruhsal onemi veya hafif derecede bir

canlılıktan daha fazla canlılığı bulunmayan ya da ruhsal onem ve can70

d ü ş l e r in y o r u m u i

lılık adına sahip olduklarını cok uzun zamandır yitirmiş bulunan, bu

yuzden de daha eski kokeni keşfedilene dek gerek duş goren gerekse

uyanık akla tumuyle yabancı ve aynı derecede bilinmez gelen insan,

eşya, yer ve olay resimlerini de icerir.≫

Volkelt (1875, 119): "Cocukluk ve genclik anılarının duşlere kolayca

girebilmesi ozellikle dikkat cekicidir. Duşler uzerinde duşunmekten

vazgectiğimiz ve uzun suredir bizim icin onem taşımaz hale

gelmiş şeyleri durmadan bize anımsatırlar."

Duşler cocukluktan kalma malzemeyi ellerinin altında bulundurduklarından

ve de hepimizin bildiği gibi bu malzeme buyuk kesimiyle

belleğimizin bilincli yeteneğinde boşluklarla ortulmuş olduğundan bu

koşullar bir kez daha birkac orneğini vereceğim ilginc hipeımnezik

duşler yaratırlar.

Maury (1878, 92) cocukken sık sık doğum yeri olan Meaux'dan

babasının bir kopru yapımını yonettiği komşu koy Trilpot'a gittiğini

anlatır. Bir gece bir duşte kendini Trilpot'da yeniden koy caddesinde

oynarken gormuş. Bir tur uniforma giymiş bir adam ona yaklaşmış.

Maury ona adını sormuş; adam adının C. olduğunu ve koprude bekcilik

yaptığını soylemiş. Maury uyandığında anının doğruluğundan

kuşkuya duşmuş ve cocukluğundan beri birlikte olduğu yaşlı bir hizmetci

kadına bu adda birini anımsayıp anımsamadığını sormuş. "Aa.

Evet" demiş kadın "o babanın yaptığı koprude bekciydi."

Maury [ a . g . e 143-4] bir duşte ortaya cıkan bir cocukluk anısının

doğruluğuna aynı derecede iyi kanıtlanmış bir başka ornek verir. Bu

duş cocukluğunda Montbrison'da yaşamış Mosyo F. diye biri tarafından

gorulmuş. Adam Montbrison'dan ayrıldıktan yirmibeş yıl sonra

evini ve ayrıldığından beri hic gormediği bazı aile dostlarını yeniden

ziyaret etmeye karar vermiş. Yola cıkmadan onceki gece duşunde

kendini Montbrison'da gormuş ve kentin yakınında, gorunumunden

tanımadığı ama kendisine babasının arkadaşı Mosyo T. olduğunu

soyleyen bir beyle karşılaşmış. Duş goren cocukken bu ad hakkında

bir şeyler bildiğinin ayırdmdaymış ama uyanıklık halinde adamın

nasıl biri olduğunu artık anımsamamaktaymış. Birkac gun sonra gercekten

Montbrison'a gitmiş; duşunde kendisine yabancı gelen yeri

bulmuş ve orada duşteki Mosyo T. olduğunu hemen bildiği bir beyle

karşılaşmış. Ancak gercek kişi duşte gorunduğunden cok daha yaşlı

gorunumdeymiş.

B. DUŞLERDE BELLEK 71

Bu noktada, izi surulmesi gereken şeyin bir izlenim değil bir bağlantı

olduğu kendi gorduğum bir duşten soz edebilirim. Duşumde

doğduğum kasabanın doktoru olduğunu bildiğim birine ilişkin bir

duş gordum. Yuzu belirsizdi ama hala arasıra karşılaştığım ortaokuldaki

hocalarımdan birinin resmiyle karışmıştı. Uyandığımda bu iki

adam arasında ne gibi bir bağlantı bulunduğunu keşfedemedim. Ancak

cocukluğumun en erken yaşlarında yer alan bu doktorla ilgili olarak

anneme bazı sorular sordum ve onun tek gozlu olduğunu oğrendim.

Duşte yuzu doktorunkini ortmuş olan hoca da tek gozluydu.

Doktoru gormeyeli otuzsekiz yıl olmuştu ve cenemdeki bir yara izinin

bana onun bakımını anımsatması gerektiği halde bildiğim kadarıyla

uyanıklık yaşamımda onu hic duşunmemiştim.5

Ote yandan bircok yazar, coğu duşlerde duşte gorulmeden hemen

birkac gun onceki gunlerden turemiş elemanlar bulunması gerektiğini

one surerler; bu, duş yaşamında cocukluk yaşantılarının rolune cok

fazla ağırlık verilmesini dengelemeye yonelik bir caba gibidir. Bu nedenle

Robert (1886, 46) normal duşlerin, kural olarak, yalnızca son

birkac gunun izlenimleriyle ilişkili olduğunu bildirir. Ancak Robert

tarafından kurulan duş kuramının en yakın gecmişteki izlenimleri

one cıkarmayı kendine temel aldığını ve en eskileri gozardı ettiğini

bulacağız. Yine de kendi araştırmalarımla destekleyebildiğim kadarıyla

onun ortaya koyduğu olgu doğruluğunu korumuştur. Bir Amerikan

yazan, Nelson [1888, 380 v.s.] bir duşte en sık olarak kullanılan

izlenimlerin, duşun ortaya cıktığı gunden değil bir onceki ya da ondan

onceki gunden doğduğu goruşundedir (sanki duşten hemen onceki

gunun izlenimleri yeterince zayıflamamış ya da yeterince gecmişe

mal olmamış gibi).

Duşlerin iceriğiyle uyanıklık yaşamı arasındaki yakın ilişkiye

kuşku duşurmemek konusunda titizlenen coğu yazar, uyanıklık duşuncelerinin

şiddetle meşgul olduğu izlenimlerin, ancak bu izlenimler

gunduz duşuncelerinin işleyişi ile bir yana atıldıktan sonra duşlerde

ortaya cıkması olgusuyla uyarılmışlardır. Bu nedenle insanlar,

5 [Bu cumlenin son kesimi 1909'da eklenmiş, 1922'ye dek tum basım larda y e r a lm ış

ama ondan sonra cıkarılmıştır. Aşağıda s. 32 4 'de aynı adama yapılan gonderme ancak

bu cıkarılan kısım sozkonusu edilirse anlamlı olmaktadır. Yara izine yol a can k aza II.

Cilt, VII. Bolum, C Kesimi'nde betimlenmiş olabilir. Bu duş Giriş Kon fe ra n sla rın d a

(1916-17) 13. Konferansta da betimlenmiştir (P.F1.. 1,237).]

72 DUŞLERİN YORUMU I

kural olarak, sevdikleri birinin olumunden sonra yasa boğuldukları sırada

hemen o kişiyi duşlerinde gormezler (Delage, 1891 [40]). Ote

yandan en yeni araştırmacılardan biri, Miss Hallam (Hallam ve Weed,

1896, [410-11]) aksi ornekler derlemiş, boylece bu bağlamda hepimizin

psikolojik bireysellik hakkımızı korumuştur.

Duşlerdeki belleğin en carpıcı ve en az kavranabilir olan ucuncu

ozelliği, yeniden uretilen malzemenin seçiminde ortaya konabilir.

Cunku anımsanmaya değer bulunanlar, uyanıklık yaşamında olduğu

gibi yalnızca en onemli olanlar değil tersine en onemsiz ve en anlamsız

olanlar da olabilir. Bu noktada şaşkınlıklarını en guclu bicimde

dışavurmuş yazarlardan alıntı yapacağım.

Hildebrandt (1875, 11): "Duşlerin, elemanlarını, bir onceki gunun

ne buyuk ve altust edici olaylarından ne de guclu ve zorlayıcı ilgi

odaklarından değil de yakınlarda ya da biraz daha uzak gecmişte yaşanmış

olayların rastlantısal ayrıntılarından, değersiz parcalarından

turetmeleri dikkate değer. Bizi derinden etkilemiş ve uzerimizde golgesiyle

gecenin gec saatlerinde uyuyakaldığımız bir aile yası, ilk uyanıklık

anında altust edici dehşetiyle geri donene dek belleğimizden silinip

atılır. Ote yandan, sokakta karşılaştığımız ve yanından gectikten

sonra aklımızdan silinivermiş bir yabancının alnındaki et beni duşumuzde

yer alabilir..."

Strumpell (1877, 39): "Cozumleme sonucu bir duşun oğelerinden

bazılarının gercekten bir gun onceki ya da ondan onceki yaşantılardan

turediğinin gosterildiği durumlar vardır; ama uyanıklık bilinci

acısından yaşantılar o denli onemsiz ve anlamsızdır ki yaşandıktan

hemen sonra unutulmuşlardır. Bu turden yaşantılar orneğin, kazara

işitilmiş sozleri, ya da bir başka kişinin dikkatsizce izlenmiş eylemlerini

ya da goze şoylece ilişmiş insan veya eşyaları ya da kişinin

okuduklarından ilgisiz parcaları v.b. icerir."

Havelock Ellis (1899, 727): "Uyanıklık yaşamının derin heyecanları,

temel istencli zihinsel enerjimizi yonelttiğimiz soru ve sorunlar

genellikle duş bilincinde kendilerini hemen ortaya koyan şeyler değildir.

Cok yakın gecmiş sozkonusu olduğunda en cok gunluk yaşamın

onemsiz, rastlantısal ‘unutulmuş’ izlenimleri duşlerimizde yeniden

ortaya cıkar. En şiddetli bicimde uyanık olan ruhsal etkinlikler en derin

bicimde uyuyan etkinliklerdir."

Binz (1878, 44-5) duşlerdeki belleğin bu apacık garipliğini, kendiB.

DUŞLERDE BELLEK 73

sinin de desteklemiş olduğu duş acıklamasında doyumsuzluğunu ifade

etmek icin fırsat bilir: "Ve doğal duş de benzer sorunlar doğurur.

Neden duşlerimizde her zaman henuz yaşayıp bitirdiğimiz gune ilişkin

anısal izlenimleri gormeyiz? Bunun yerine neden sıklıkla gorunur

herhangi bir itki olmaksızın uzak, hatta yok olmuş gecmişe dalarız?

Neden duşlerde bilinc bu denli sık olarak önemsiz anı imgelerinin izlenimlerini

kabul eder ve uyanıklık yaşamında yaşanmış olan şeylerin

en duyarlı izlerinin yuklendiği beyin hucreleri, kısa sure once taze

bir etkinliğin icine karışmadıkca, buyuk kesimiyle sessiz sakin durur?"

D

uşlerdeki belleğin, uyanıklık yaşantısının onemsiz, bu yuzden

de ustunde durulmamış oğelerini belirgin bir bicimde yeğlemesinin,

insanları duşlerin uyanıklık yaşantısıyla ilişkisini nasıl da gozardı

etmeye yonelttiğini ve her şeye karşın herhangi bir belirli ornekte bu

ilişkiyi kanıtlamayı nasıl da zorlaştırdığını kavramak cok kolaydır.

Bu nedenle Miss Whiton Calkins (1893, [315]) kendisinin ve calışma

arkadaşlarının duşleri uzerine istatistiksel calışmasında tum duşlerin

yuzde onbirinde uyanıklık yaşamı ile gorunur hicbir ilişki olmadığını

bulmuştur. Hildebrandt (1875, [12 v.s.]), eğer yeterince zaman ayırır

ve kokenine dek izleme zahmetine katlanırsak her duş imgesinin

oluşumunu acıklayabileceğimizi one surerken hic kuşkusuz haklıydı.

Bundan "son derece zahmetli ve nankor bir uğraş. Cunku, kural olarak,

kişinin belleğinin en uzak koşelerinden her turden son derece değersiz

ruhsal olayı avlamakla ve de belki de ortaya cıktığı anda icine

gomulduğu unutmanın icinden gecmişin her turden tumuyle onemsiz

anını yeniden ışığa suruklemekle sonlanır" diye soz ediyor. Ben yalnızca

bu keskin goruşlu yazarın bu başlangıcı uğursuz yolu izlemekten

vaz gecmesine uzulebilirim; eğer izleseydi o yol onu duşlerin

acıklamasının tam ortasına goturecekti.

Duşlerdeki belleğin davranış bicimi, kuşkusuz, genel olarak herhangi

bir bellek kuramı icin en buyuk onemi taşımaktadır. O bize,

"bir kez zihinsel olarak sahip olduğumuz hicbir şeyin tumuyle yitirilemeyeceğini"

(Scholz, 1893, 59); ya da Delboeufun [1885, 115] dediği

gibi "que toute impression meme la plus insignifiante, laisse une

trace inalterable, indefiniment susceptible de reparaitre au jour."6 Bu,

6 ["En onemsiz izlenim bile kesinlikle yeniden canlanma yeteneği bulunan değişmez

bir iz bırakır."]

74 DUŞLERİN YORUMU I

zihinsel yaşamın coğu hastalıklı gorungusu tarafından yonlendirdiğimiz

bir sonuctur, ileride soz edeceğimiz bazı duş kuramları, onların

sacmalığı ve tutarsızlığını gunduzun bildiğimiz şeylerin kısmi unutulmasıyla

acıklamaya cabalarlar. Duşlerdeki bellek tarafından sergilendiğini

az once gorduğumuz olağanustu etkinliği aklımızda tutarsak

bu kuramların kapsadıklarıyla canlı bir zıtlaşma icine gireceğiz.

Belki de duş gorme gorungusu bize, tumuyle belleğe indirgenebilir

gibi gelebilir; sanılabilir ki duşler geceleri bile calışan ve kendisi

de bir son olan yeniden uretme etkinliğinin bir gorunumudur. Bu,

Pilcz'inki (1899) gibi, bir duşun ortaya cıktığı zamanla iceriği arasında

gozlemlenebilen sabit bir ilişki bulunduğu (en uzak gecmişten izlenimlerin

duşlerde derin uyku sırasında, oysa daha yakın izlenimlerin

sabaha doğru ortaya cıktığı) yolundaki sozlerle uyum icindedir.

Ancak bu tur goruşler, duşlerin anımsanması gereken malzemeyle

uğraştığı biciminde bir yaklaşıma sahip olduğu icin doğası gereği

olanakdışıdır. Strumpell [1877, 18] duşlerin yaşantıları yeniden uretmediğine

doğru bir bicimde değinmiştir. Duşler, bir adım ileri giderler

ama zincirin bir sonraki adımı atlanır ya da bozulmuş bir bicimde

ortaya cıkar veya tumuyle konudışı bir şeyle yer değiştirir. Duşler

yeniden uretimlerin parçalarından başka bir şey yaratmazlar ve bu,

uzerine kuramsal sonucların dayandınlabileceği kadar genel bir kuraldır.

Bir duşun bir yaşantıyı uyanıklık belleğimizin ulaşabileceği

tamlıkta yinelediği istisnai durumlar bulunduğu doğrudur. Delboeuf

[1885, 239 v.s.] universitedeki calışma arkadaşlarından birinin, gecirmiş

olduğu ve neredeyse mucizevi bicimde kurtulduğu tehlikeli bir

araba kazasını duşunde nasıl da tum ayrıntılarıyla gorduğunu anlatır.

Miss Calkins (1893) icerikleri bir onceki gun gecmiş bir olayın tam

bir yeniden uretimi olan iki duşten soz eder; ben de bir cocukluk yaşantısının

duşumde değişikliğe uğramaksızın yeniden ortaya cıktığı

bir orneği anlatma olanağı bulacağım. [Bkz. s. 238 ve s. 246.]7

7 [1909'da eklenmiş dipnot:] Daha sonraki deneyimler, beni, bir onceki gunun m a sum

ve onemsiz olaylarının (orneğin, bir giysi sandığını yerleştirmek, mutfakta yemek

hazırlamak v.b. gibi) b ir duşte yinelenmesinin hic de nadiren oluşan b ir şey olmadığını

eklemeye yoneltti. Ancak bu turden duşlerde, duşgorenin kendisinin de vurguladığı

şey anı iceriği değil onun "gercek" olduğu olgusudur: "Ben bunların tumunu dun g e rcekten yaptım.'' (S. 136 ve II. Cilt, VI. Bolum, E Kesimine bkz. Bu ve bundan onceki

kesimde tartışılan ko n u la r V. Bolumun ilk iki kesiminde y eniden ele alınacak. (S. 212

v.s.)]

(C)

DÜŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI

"Duşler hazımsızlıktan ileri gelir" diye bir halk deyişi vardır ve

bu bize, duşlerin uyaranları ve kaynaklarından ne kastedildiğini kavramada

yardımcı olur. Bu kavramların ardında bir kuram yatmaktadır

ve bu kurama gore duşler, bir uyku bozukluğunun sonucudurlar: uyku

sırasında rahatsız edici bir şey olmazsa duş gormezdik; duş de işte

bu rahatsızlığa bir tepkidir.

Duşlerin heyecan verici nedenleri uzerine tartışmalar, konuya

ilişkin literaturde cok geniş bir yer kaplar. Sorunun ancak duşler bir

biyolojik araştırma konusu olduktan sonra ortaya cıktığı acıkta.

Duşlerin tanrıların esini olduğuna inanan eskilerin duşlerin uyaranlarını

araştırmak icin hicbir gereksinimleri olmamıştır: duşler İlahi ya

da şeytani guclerin arzusundan doğmuştu ve iceriklerini de bu guclerin

bilgileri ya da amacları belirlemekteydi. Bilim hemen duş gormeye

yol acan uyaranların her zaman aynı olup olmadığı ya da değişik

turden boyle uyaranlar bulunup bulunmadığı sorusuyla karşı karşıya

gelmiş; bu da duşlerin nedenlerini acıklamanın ruhbilimin mi yoksa

fizyolojinin mi alanına girdiği tartışmasını getirmiştir. Coğu otoriteler

uykuyu bozan nedenlerin —yani duş gormenin kaynaklarının—

değişik turden olabileceği ve bedensel uyaranların ve zihinsel uyarılmaların

aynı bicimde duş kışkırtıcısı olarak rol oynayabileceğinde

duşunce birliği icinde gibi gorunmektedirler. Ancak, duşlerin şu ya

da bu kaynağına oncelik verilmesinde ve de duşlerin uretilmesindeki

etmenler olarak onlara verdikleri onemin sıralanmasında goruşler buyuk

olcude farklılaşmaktadır.

76 DUŞLERİN YORUMU I

Duşlerin kaynaklarına ilişkin herhangi bir tam listeleme dort tur

kaynağın ayırdedilmesine yoneltir ve bunlar duşlerin kendilerinin sınıflandırılması

icin de kullanılmıştır. Bu kaynakları: 1) dış (nesnel)

duyusal (sensory) uyarılmalar; 2) ic (oznel) duyusal uyarılmalar; 3) ic

(organsal) uyaranlar ve 4) saf ruhsal uyarılma kaynaklarıdır.

1. DIŞ DUY U SA L UY A RA N LAR

Duşler hakkındaki kitabı bize duş sorunlarına ilişkin pek cok ipucu

sağlamış bulunan duşunurun oğlu genc Strumpell [1883-4], bedeninin

yuzeyinde genel duyusuzluğu ve yuksek duyu organlarının coğunda

felci bulunan bir hastasındaki gozlemlerini anlatan unlu bir

bildiri yayımlamıştır. Bu adamın dış dunyaya acık kalmış pek az duyusal

kanalı kapatılacak olursa adam uyuyordu. Aslında biz de uyumak

istediğimizde Strumpell'in deneyine benzer bir ortam yaratmaya

calışma alışkanlığındayızdır. En onemli duyusal kanallarımızı, gozlerimizi

kapatır ve diğer duyularımızı da tum uyaranlardan ya da onlara

etki eden uyaranlardaki herhangi bir değişimden korumaya calışırız.

Planımız hicbir zaman tam olarak gercekleşmese bile bundan

sonra uykuya dalarız. Ne uyaranları tumuyle duyu organlarımızdan

uzak tutabilir ne de duyu organlarımızın uyanlabilirliğini tumuyle askıya

alabiliriz. Herhangi bir anda gucluce bir uyaranın bizi uyandırması

"uykuda bile ruhun beden-dışı dunya ile surekli bir ilişki icinde

bulunduğunun"1 kanıtıdır. Uyku sırasında bize ulaşan duyusal uyaranlar

pekala duşlerin kaynaklan olabilirler.

Şimdi, bu turden pek cok uyaran vardır ve bunlar, uyku durumunun

kendisinin de ister istemez icerdiği ya da zaman zaman dayanmak

zorunda kaldığı kacınılmaz uyaranlardan, kazara ortaya cıkmış ve

uykuyu sona erdirebilen veya erdiren uyandırıcı uyaranlara dek değişir.

Gozumuze parlak bir ışık gelebilir ya da bir gurultu kendini işittirebilir

veya bazı guclu kokulu nesneler burnumuzun mukozasını2

uyarabilir. Uykumuz sırasındaki istencsiz devinimlerimizle bedenimizin

bir kısmının acılmasına ve uşumesine yol acabilir ya da duruşumuzdaki

bir değişiklikle kendimize basınc ya da dokunma duyulan

1 [S. 104 v.s.'da Burdach'm sozlerine bakınız.]

2 [Ağız ici, burun ici gibi beden kesimlerini orten, uzeri boynuzsu b ir katmanla

kaplanmamış cıplak deri. — f.n.]

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 77

gelmesine neden olabiliriz. Bir sivrisinek tarafından ısırılabiliriz ya

da geceleyin bazı kucuk kazalar duyularımızdan coğuna aynı anda

saldırabilir. Dikkatli gozlemciler, uyanıklıkta saptanmış bir uyaranla,

duş iceriğinin bir kesimi arasında, uyaranı duşun kaynağı olarak tanımlamayı

olası kılacak denli guclu bir uygunluğun bulunduğu koca

bir duşler dizisi biriktirmişlerdir.

Jessen'den (1855, 527 v.s.) bu turden, nesnel ve az ya da cok rastlantısal

duyusal uyarılmaya dek izi surulebilen bir duşler derlemesini

alacağım.

"Belirsiz bicimde algılanmış her gurultu kendine uyan bir duş imgesini

uyarır. Bir gokgurultusu bizi bir savaşın ortasına goturebilir;

bir horozun oluşu bir adamın dehşet cığlığına donuşebilir; bir kapı

gıcırtısı hırsızlara ilişkin bir duşu uretebilir. Gece ustumuz acılırsa,

belki de, cıplak dolaşma ya da suya duşme duşleri gorebiliriz. Eğer

yatakta carprazlama yatıyor ve ayağımızla yatağın kenarını itiyorsak

kendimizi korkunc bir ucurumun kıyısında dikiliyor ya da bir kayalıktan

duşuyor olarak gorebiliriz. Eğer başımız yastığın altına girmişse

duşumuzde ağırlığıyla bizi ezecek bir noktada asılı duran kocaman

bir kayanın altında gorebiliriz kendimizi. Meni birikimi

şehvetli duşlere yol acabilir; yerel ağrılar kotu- davranıma, saldırıya,

uğrama ya da yaralanma duşunceleri uretebilir..."

"Meier (1758, 33), bir kez duşunde, birtakım adamların kendisini

zorla sırtustu yere yatırıp ayak başparmağı ile ikinci parmağı arasından

toprağa bir kazık caktıklarını gormuştu. Duşunde bunu imgelerken

uyanmış ve ayak parmakları arasında bir saman bulmuştu. Hennings'in

(1784, 258) aktardığı başka bir ornekte, Meier gomleği

boynunu oldukca sıkarken duşunde asıldığını gormuştu. Hoffbauer

[1796, 146] genc bir adamken duşunde yuksek bir duvardan duşmekte

olduğunu gormuş, uyandığında karyolasının coktuğunu ve gercekten

yere duşmuş olduğunu gormuştu... [John] Gregory bir kez ayaklarında

bir sıcak su şişesi ile yatarken duşunde Etna Dağına

tırmandığını ve orada toprağın dayanılmaz derecede sıcak olduğunu

gorduğunu bildirir. Kafasında sıcak bir yakıyla yatan bir başka adam

da duşunde kendini Kızılderililer tarafından kafaderisi yuzulurken

gormuştu; nemli bir gecelikle yatan bir başka adamsa duşunde bir

akarsuda suruklendiğini gormuştu. Uykuda ansızın gelen bir gut nobeti

hastanın Engizisyonun eline duştuğune ve işkence carkında işkence

gormekte olduğuna inanmasına yol acabilir (Macnish [1835,

40].)"

78 DUŞLERİN YORUMU I

Eğer uyuyana bilerek bir duyusal uyaran verilebilir ve onda bu

uyarana uygun bir duş uretilebilirse uyaranla duş iceriği arasındaki

benzerliğe dayanan goruş guc kazanır. Macnish'e gore [( a.g.e.,), Jessen'in

alıntısı (1855, 529)], bu turden deneyler Girou de Buzareingues

[1848, 55] tarafından daha once yapılmıştır. "Dizini acıkta bırakmış

ve duşunde gece bir posta arabasında yolculuk ettiğini gormuştur.

Bunun uzerine yolcuların, geceleyin arabada insanın dizlerinin nasıl

da uşuduğunun hic kuşkusuz ayırdında olduklarını soylemiştir. Bir

başka kez başının arkasını acık bırakmış ve duşunde acıkhavada yapılan

bir dinsel torene katıldığını gormuştur. Onun yaşadığı ulkede

bu turden koşullar dışında başı her zaman ortulu tutmanın gelenek

olduğunu belirtmek gerekir."

Maury (1878, [154-6]), kendisinde uretilmiş duşlere ilişkin bazı

yeni gozlemler getirmiştir. (Başka bircok deney başarısız kalmıştı.)

1) Dudakları ve burnunun ucu bir tuyle gıdıklandı. — Duşunde

korkunc bir işkence turu gordu: ziftten yapılmış bir maske yuzune

yerleştiriliyor sonra cekiliyor ve derisini alıp goturuyordu.

2) Bir makas bir kerpeten uzerinde keskinleştiriliyordu. — Canların

calındığını işitti, sonra alarm canlarını ve 1848'in Haziran'ma

dondu.

3) Biraz kolonya koklatıldı. — Kahire'de Johann Maria Farina'nm

dukkanındaydı. Bunu bazı sacma seruvenler izledi ama onları anımsayamadı.

4) Hafifce boynu cimdiklendi. — Duşunde kendisine hardal yakısı

uygulandığını gordu ve kendisini sağaltan doktorun bir cocuk olduğunu

duşundu.

5) Sıcak bir utu yuzune yaklaştırıldı. — Duşunde "chauffe n/

j"un3 eve girdiklerini ve evde oturanları, ayaklarını sıcak komur

mangallarına sokarak paralarını vermeye zorladıklarını gordu. Sonra,

duşte kendini sekreteri olarak gorduğu Abrantos Duşesi ortaya cıktı.

8) Alnına bir damla su damlatıldı. — İtalya'daydı, şiddetle terliyor

ve beyaz Orvieto şarabı iciyordu.

9) Yuzune kırmızı bir kağıdın arkasından bircok kez bir mum ışığı

duşuruldu. — Hava ve sıcağa ilişkin bir duş gordu ve Manş Denizi'nde

yakalandığı bir fırtınayı yeniden yaşadı.

3

“Chauffeurs” [ısıtıcılar], [Fransız Devrimi sırasında] yukarıdaki işkence yontemini

kullanan soyguncu cetesiydi.

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 79

Deneysel olarak duş uretmek icin diğer girişimler Hervey de Saint-

Denys [1867, 268 v.s. ve 376 v.s.], Weygandt (1893) ve başkaları

tarafından bildirilmiştir.

Coğu yazar "duşlerin, duyular dunyasından ani bir izlenimi, ortaya

cıkan şeyin, onceden duzenlenmiş bir felakete yavaş yavaş derlenmesi

gibi gorunmesine yol acacak bicimde kendi yapıları icine ormelerindeki

carpıcı kolaylığa" değinmişlerdir (Hildebrandt, 1875,

[36]). Bu yazar "Gencliğimde" diye devam ediyor, "belli bir saatte duzenli

olarak kalkabilmek icin bir calar saat kullanırdım. Belki yuzlerce

kez bu aygıtın yarattığı gurultunun, sanki tum duş o tek olaya yoneliyormuş

da mantıksal olarak zorunlu bir doruk olan kararlaştırılmış

sonuna ulaşıyormuş gibi, gorunuşte uzun ve bağlantılı

bir duşe denk duştuğu olmuştur." [ a.g.e., 37.]

Bu calar saat duşlerinden uc tanesini birazdan bir başka bağlamda

ele alacağım, [s. 80 v.s.]

Volkelt (1875, 108 v.s.) şoyle yazıyor: "Bir keresinde bir besteci

bir sınıfa ders verdiğini ve oğrencilerine bir noktayı acıklamaya calıştığını

duşunde gormuştu. Bu sırada cocuklardan birine donmuş

ve izleyip izlemediğini sormuş. Cocuk yanıt olarak cılgın gibi ‘Oh ja!

[Aa. Evet!]’ diye bağırmış. Adam kızgın bir bicimde cocuğu bağırdığı

icin azarlamaya başlamış ama bu kez tum sınıf once ‘Orja!’ sonra

‘Eurjo!’ ve son olarak da ‘Feuerjo!’4 cığlıklarıyla araya girmişler.

Adam tam bu noktada sokaktan gelen gercek ‘Feuerjo!’ cığlıklarıyla

uyanmış."

Garnier (1872, [1, 476]) I. Napoleon'un arabasında uyurken bir saatli

bomba patlamasıyla nasıl uyandığını anlatır. Avusturya bombardımanı

altında yeniden Tagliamento'dan geciyormuş duşunde ve sonunda

"Mayınlandık!" diye bir cığlıkla uyanmış.5

Maury'nin (1878, 161) gorduğu bir duş un kazanmıştır. Hastadır,

odasında, annesi başucuııda otururken yatağında yatmaktadır ve duşunde

kendini Dehşet Gunlerinde gorur. Bir dizi urkutucu cinayet

sahnesine tanık olduktan sonra sonunda kendisi de devrim mahkemesinin

onune cıkarılır. Orada Robespierre'i, Marat'yı, Fouquier-Tinville'i

ve o korkunc gunlerin oteki acımasız kahramanlarını gorur.

Onlar tarafından sorgulanır ve belleğinde kalmayan bircok olaydan

4 [Bu son u c sozun ilk ikisi anlamsızdır, ucuncusu b ir yangını bildirmek icin k u lla nılan

geleneksel cığlıktır.]

5 [S. 282 v.s. ile II. Cilt, VI. Bolum, I Kesiminde de ayrıca soz edilmiştir.]

80 DUŞLERİN YORUMU I

sonra suclu bulunur ve buyuk bir kalabalıkla cevrili olarak infaz alanına

goturulur. Darağacına tırmanır ve cellat tarafından aygıta bağlanır.

Aygıt kuruludur. Giyotinin bıcağı duşer. Başının govdesinden ayrıldığını

duyumsar ve cok şiddetli bir sıkıntıyla uyanır ve yatağın tepesinin

coktuğunu ve boyun omurları uzerine tıpkı giyotin bıcağının aslında

ineceği bicimde carptığını gorur.

Bu duş, Le Lorrain (1894) ile Egger (1895) arasında Revue philosophique'de

ilginc bir tartışmaya temel olmuştur. Ortaya cıkan soru,

duşgorenin uyandırıcı uyaranı algılayışı ile uyanması arasında gecen

kısa zaman icine gorunurde boylesine bol malzemeyi sıkıştırıp sıkıştıramayacağı

ve sıkıştırıyorsa bunu nasıl yaptığıydı.6

Bu turden ornekler, tum duş kaynaklan arasında en cok desteklenenlerin,

uyku sırasındaki nesnel duyusal uyaranlar olduğu yolunda

bir izlenim bırakmaktadır. Dahası, bunlar sokaktaki adamın hesaba

kattığı tek uyaran turudur. Duş literaturune aşina olmayan eğitimli

bir adama duşlerin nasıl ortaya cıktığı sorulsa, o da, bir duşun, uyanıldıktan

sonra keşfedilen bir nesnel duyusal uyaranla acıklandığı,

başına gelmiş bazı orneklere başvurmak zorunluluğunu duyacaktır.

Ancak bilimsel sorgulama orada duramaz. O, uyku sırasında duyulara

carpan uyaranın duşte gerçek bicimiyle ortaya cıkmadığı, onunla bir

bicimde ilişkili başka bir imgeyle yer değiştirdiği gozleminden yola

cıkmak daha ileri sorular icin fırsat bulur. Ancak, duş uyaranını, neden

olduğu duşe bağlayan ilişki, Maury'nin (1853, 72) sozleriyle soyleyecek

olursak: "une affinite quelconque, mais qui n'est pas unique et

exclusive".7 Bu vesileyle Hildebrandt'ın calar saat duşlerinden ucunden

soz edelim (1875, 37 v.s.). Bu duşlerin ortaya cıkardığı soru neden

aynı uyaranın boyle değişik duşleri uyardığı ve de neden başka

duşleri değil de bunları uyardığı olmuştur.

"Sonra, duşumde, bir bahar sabahı gezintiye cıktığımı ve koylulerin

en iyi giysilerini giymiş, kollarının altında İlahi kitapları, gruplar

halinde kiliseye gittikleri komşu bir koye varana dek yeşil tarlalar

arasında dolandığımı gordum. Tabii! Gunlerden Pazardı ve sabah ayini

başlamak uzereydi. Katılmaya karar verdim; ama once, yurumekten

terlediğim icin kiliseyi cevreleyen bahceye serinlemeye gittim. Bazı

mezar taşlarını okurken zangocun kilise kulesine tırmandığını işit-

[S. 116 ve II. Cilt, VI. Bolum, I Kesiminde ayrıca tartışılmıştır.]

[“Bir tur ilişki, ama tek ve h e r şeyi dıştalayan b ir ilişki değil.”]

7

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 81

tim ve kulenin tepesinde birazdan dua zamanını bildirecek olan kucuk

koy canını gordum. Bir sure orada devinimsiz asılı kaldı, sonra sallanmaya

başladı ve ansızın cınlaması acık ve etkileyici bir bicimde

duyuldu — o denli acık ve etkileyici ki uykumu sona erdirdi. Ama calan

calar saatti."

"Bu da başka bir ornek. Pırıl pırıl bir kış gunuydu ve sokaklar kalın

bir kar tabakası ile kaplıydı. Bir kızak gezisi partisine katılmak

uzere sozleşmiştim ama kızağın kapıda olduğu haberi gelene dek

uzun sure beklemem gerekti. Kızağa binme hazırlıkları yapıldıktan

sonra —kurk halı serildi, kurklu dolaklar hazırlandı— sonunda yerime

oturdum. Ama o zaman bile kalkış, dizginlerin cekilişi bekleyen

atlara işaret verene dek ertelendi. Ondan sonra atlar harekete gecti ve

muthiş bir sarsıntıyla kızağın canlarının tanıdık cıngırtısı patladı —

ama oyle bir şiddetle patladı ki duşumun orumcek ağı bir anda parcalanıverdi.

Ve bir kez daha ses, aslında calar saatin tiz sesiydi."

"İşte bir ucuncu ornek. Ustuste dizilmiş birkac duzine tabağı taşıyarak

yemek odasına giden koridorda yuruyen bir mutfak hizmetcisi

gordum. Kollarındaki porselen tabak sutunu bana dengesini yitirecekmiş

gibi gorundu. ‘Dikkat et’ diye seslendim ‘yoksa hepsini duşureceksin.’

Doğal olarak beklenen yanıtı hemen aldım: bu işlere alışıktı

falan filan. Bu sırada kaygılı bakışlarım ilerleyen goruntuyu izliyordu.

Sonra —tam beklediğim gibi— eşikte sendeledi; kırılgan tabaklar

kaydı ve şangır şungur yere duşup yuz parca oldu. Ama gurultu kesilmeden

surdu; artık bir şangırtıya benzemiyordu; zil sesine donuşmuştu

— ve de uyanık benliğimin ayırt ettiği uzere zil sesi işini yapmakta

olan calar saatten geliyordu."

Akim, duşlerde, nesnel duyusal uyaranların doğası konusunda neden

yanıldığı sorusu, Strumpell'den (1877, [103]) de V/undt'dan

(1874, [659 v.s.]) aldığı yanıtın aynısını almıştır; akıl, uykuda, yanılsama

oluşumu icin uygun koşullarda kendisine ulaşan uyaranları

kabul eder. Bir duyu izlenimi, izlenim yeterince guclu, acık ve kalıcı

olduğunda; ve de elimizin altında konuyu gozonune almak icin yeterince

zamanımız olduğunda bizim tarafımızdan ayırt edilir ve doğru

biçimde yorumlanır — yani, daha onceki tum yaşantılarımızla uygunluk

icinde ait olduğu anılar grubu icine yerleştirilir. Eğer bu koşullar

yerine getirilmezse, izlenimin kaynağı olan ozneyi yanlış anlarız:

onun hakkında bir yanılsama oluştururuz. “Eğer bir kişi kırlık

alanda yuruyuş yapar ve uzaktaki bir nesneye ilişkin belirsiz bir şey8

2 DÜŞLERİN y o r u m u i

ler algılarsa ilk once onun bir at olduğuna inanabilir.” Daha yakından

bakışta goruntu onu yere uzanmış bir inek olarak yorumlamaya yol

acabilir ve sonunda imge kendisini toprağa oturmuş bir grup insan olduğu

cozumlemesine yoneltebilir. Aklın, uyku sırasında, dış uyaranlardan

aldığı izlenimler de aynı bicimde belirsiz bir doğadadır ve onların

temelinde akıl, yanılsamalar oluşturur; cunku izlenim az ya da

cok sayıda bellek imgesini uyarır ve onların arasından ruhsal değerini

kazanır. İlişkili pek cok anı grubundan hangisinden ilişkili imgeler

doğacaktır ve buna gore hangi olası cağrışım bağlantıları işleyecektir

— Strumpell'in kuramında bu sorular da cozumlenmemiş ve bir

anlamda aklın keyfi secimine bırakılmıştır.

Bu noktada iki secenek arasında bir secimle yuzyuze kalıyoruz.

Duşlerin oluşumunu yoneten yasaları daha fazla izlemenin olanaksız

olduğunu kabul edebilir ve buna bağlı olarak duşgorenin, duyu izlenimi

tarafından davet edilen yanılsama hakkında yaptığı yorumu yonlendiren

başka belirleyiciler bulunup bulunmadığını sorgulamaktan

vazgecebiliriz. Ya da tersine, uyuyana carpan duyusal uyaranın, onun

duşunu yaratmada yalnızca ılımlı bir rol oynadığı ve kişide uyarılan

anı imgelerinin secimini başka etmenlerin belirlediği konusunda bir

kuşku taşıyabiliriz. Aslında. Maury'nin deneysel olarak uretilmiş

duşlerini inceleyecek olursak (o kadar ayrıntılı olarak anlatmamın

asıl nedeni de buydu), deneyin, aslında duşlerin yalnızca bir oğesinin

oluşumundan sorumlu olduğunu soylemek durumunda olacağız; iceriklerinin

geri kalanı, yalnızca dışarıdan deneysel olarak katılmış

oğeye uyma gereksinimiyle acıklanamayacak kadar fazlaca kendiliğinden

belirlenmiş, ayrıntıları fazlaca kesin gibi gorunmektedir. Aslında,

insan, nesnel izlenimlerin, duşlerde bazan cok garip ve cok

ilişkisiz yorumlara uğradığını gorunce, yanılsama kuramı ve nesnel

izlenimlerin duşlere bicim verme gucu konusunda kuşku duymaya

başlar. Simon (1888) birtakım dev figurlerin masada oturduğunu gorduğu

ve ciğnerken cenelerinin kapanması sırasında ortaya cıkan urkutucu

catırtıyı acıkca işittiği bir duş anlatır. Uyandığında penceresinin

onunden dortnala gecen bir atın toynaklarının sesini işitmiş. Eğer

duş gorenin yardımı olmaksızın bir yorum yapmaya kalkışacak olursam,

atın toynaklarının yarattığı gurultu, Gulliver'in Gezileri ile bağlantılı

bir anılar grubundan —Brobdingnag'ın devleri ve erdemli Houyhnhnm'ler—

duşunceler ilham etmiş olabilir. O zaman boyle

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 83

alışılmamış bir anılar grubunun secimi, tek başına nesnel uyaran dışında

itkiler tarafından kolaylaştırılmış olamaz mı?8

2. İC (OZNE L; DUYUSAL UYARILMALAR

Tersini savunan karşı cıkışlara karşın, duşleri uyarmada, uyku

sırasındaki nesnel duyusal uyarılmaların rolunun tartışılmaz olduğu

kabul edilmelidir. Eğer bu tur uyaranlar, doğaları ve sıklıkları nedeniyle,

her duş imgesini acıklamada yetersiz kalabiliyorsa, işleyişleri

acısından onlara benzeyen başka duş kaynakları araştırmaya yureklendirilmiş

olacağız. Duyu organlarının iç (oznel) uyarılmalarının,

d ış duyusal uyaranlarla birlikte hesaba katılması duşuncesinin ilk kez

ne zaman ortaya atıldığını soyleyemeyeceğim. Ancak, duşlerin nedenbilimine

ilişkin daha yeni tartışmaların tumunde, az ya da cok

acıklıkla bunun yapıldığı da bir gercektir. “Duşlerde ortaya cıkan yanılsamanın

uretiminde” diye yazıyor Wundt (1874, 657) “gorme alanımız

karardığında gorunur hale gelen bicimlenmemiş parıltı alanları

gibi, kulaklardaki cınlama ve uğultular v.b. gibi uyanıklık durumunda

bize tanıdık gelen oznel, gorsel ve işitsel duyumların temel bir rol oynadığına

inanıyorum. Bunların arasında ozellikle onemli olanlar retinadaki9

oznel uyarılmalardır. Duşlerin, cok sayıda benzer ya da birbirinin

aynı nesneyi gozlerin onune getirmeye belirgin eğilimi, bu

bicimde acıklanmalıdır. Onumuzde sayısız kuş ya da kelebek ya da

renkli boncuklar veya cicekler v.b. goruruz. Burada, kararmış gorme

alanındaki parlak toz, fantastik bir bicim almıştır ve icerdiği sayısız

zerre, duş icine, eş sayıda ayrı imge olarak yedirilmiştir ve de bunlar,

hareketlilikleri nedeniyle, devinen nesneler olarak kabul edilirler.

Kuşkusuz bu, duşlerin her turden hayvan figurune gosterdiği buyuk

duşkunluğun de temelini oluşturur; cunku bu bicimlerin sonsuz ceşitliliği,

oznel panltı imgelerinin var gibi gosterdiği ozel bicimlere kendini

kolayca uyarlayabilir.”

[1911'de e klenmiş dipnot:] B ir duşte dev figurlerin ortaya cıkması, duş gorenin

cocukluğundan bazı sahnelerin işin icine girdiğini varsaymaya olanak verir. [II. Cilt,

VI. Bolum, F Kesimine bkz.] — [1925'de eklenmiş:] A y n c a metindeki Gulliver'in Yolcu lukları’nm anımsanmasına işaret eden yorum, b ir yorumun ne o lm am ası gerektiğine iyi b ir ornektir. Duş yorumcusu, kendi buluş yeteneğine ozgurce rol vermemeli ve duş

gorenin cağrışımlarını ihmal etmemelidir.

9 [Retina: Gozkuresinin ic yuzeyini kaplayan ve ışığa duyarlı hucrelerin oluşturduğu

ağsı tabaka. — c.n.]

84 DUŞLERİN YORUMU I

Duş imgesi kaynaklan olarak oznel duyusal uyanlmalann, nesnel

olanlar gibi dış rastlantılara bağımlı olmama biciminde acık bir avantajlan

vardır. Denebilir ki onlar, bir acıklama icin ne zaman gereksinim

duyulsalar hemen el altındadırlar. Ancak, nesnel duyusal uyaranlarla

kıyaslandıklannda, bir duşu harekete gecirmedeki rollerinin,

nesnel uyaranlarda olduğu gibi gozlem ve deneyle doğrulanmaya hic

acık olmaması ya da pek az acık olması gibi bir dezavantajlan vardır.

Oznel duyusal uyaranların duşleri harekete gecirmedeki gucu lehinde

en iyi kanıt, “hipnagojik varsanılar” ya da Johannes Muller'in (1826)

terimi kullanılacak olursa, “imgelemsel gorsel gorunguler” tarafından

sağlanır. Bunlar, sıklıkla cok canlı ve hızla değişen imgeler olup, uykuya

dalma donemi boyunca —bazı kişilerde alışkanlık halinde—

ortaya cıkmaya eğilimlidirler; ayrıca gozler acıldıktan sonra da bir sure

devam edebilirler. Kendisi de bunlardan pek cok goren Maury, onlar

uzerine yoğun bir inceleme yapmış ve (kendisinden once Muller'in

yaptığı gibi [ a . g . e 49 v.s.]) duş imgeleriyle ilişkilerini ve aslında aynı

olduklarını one surmuştur. Onları uretmek icin belirli bir miktar zihinsel

edilginlik, dikkat gerginliğinde bir gevşeme gerektiğini soyler

(Maury, 1878, 59 v.s.). Ancak, bir hipnagojik varsam (hallucination)

yaşamak icin bir kişinin (yeterince yatkın olması koşuluyla) bu turden

bir uyuklama durumuna bir saniyeden fazla girmesi gerekmez.

Bundan sonra kişi yeniden uyanabilir ve sonunda uyuyana dek surec

bircok kez yinelenebilir. Maury, cok uzun bir sure gecmeden yeniden

uyanacak olursa uyumadan once gozlerinin onunde hipnagojik varsanılar

olarak yuzmuş olan imgelerin aynını duşu icinde araştırabildiğini

bulmuştu (a.g.e., 134 v.s.). Bir defasında, uyuyacağı sırada ileri

derecede inatcılıkları ile başına dert olan ve uyandıktan sonra onlara

ilişkin bir duş gorduğunu anımsadığı carpık yuzlu ve garip coiffu re'lu10

bir suru gulunc figur olgusunda boyle olmuştu. Başka bir defa,

kendine uyguladığı hafif perhiz nedeniyle aclık cekerken, bir tabak ve

tabaktan yiyecek alan catal tutan bir ele ilişkin bir hipnagojik goruntu

gormuştu. Bunu izleyen duşte geniş bir masada oturduğunu gormuş

ve yemek yiyenlerin catallarıyla cıkardıkları gurultuleri işitmişti. Yine

başka bir kez, gozlerinde iltihaplı ve ağrılı bir rahatsızlık varken

yattığında, buyuk gucluklerle tek tek cozebildiği son derece kucuk işa[

Coiffure: (Fr.) sac bicimi — c.n.]

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 85

retlere ilişkin bir hipnagojik varsam gormuş, bir saat sonra uyandığında

cok kucuk harflerle basılmış acık bir kitabı ağrılar icinde okumaya

calıştığı bir duş anımsamıştı.

Sozcukler, adlar v.b. gibi işitsel varsanılar da gorsel imgelerle aynı

bicimde hipnagojik olarak ortaya cıkabilir ve (tıpkı bir operada

uverturun, az sonra dinlenecek olan ana temaları duyurması gibi)

duşte yinelenebilirler.

Hipnagojik varsanılar uzerine daha yeni bir gozlemci, G. Trumbull

Ladd (1892), Muller ile Maury'nin cizgisini izlemiştir. Bir sure

calıştıktan sonra, yavaş yavaş uykuya daldıktan iki ila beş dakika

sonra, gozlerini acmaksızın kendini uyandırabilmeyi başarmıştır.

Boylece, belleğinde surmekte olan duş imgeleri ile yitmekte olan retina

duyumlarım kıyaslama olanağı buluyordu. İkisi arasında, her durumda,

icsel bir ilişkiyi fark etme olanağı bulunduğunu bildirmekteydi;

cunku idioretinal ışığın parlak nokta ve cizgileri adeta duşte

zihinsel olarak algılanan figurlerin bir taslak cizimini ya da resmini

sağlıyordu.11 Orneğin, retinadaki aydınlık noktaların paralel cizgiler

halindeki bir dizilişi, Ladd'in gormuş olduğu duşte, onunde acıkca

yayılmış ve okumaya calıştığı basılı satırlara uymaktaydı. Ya da

onun sozcuklerini kullanacak olursak “Duşumde okuduğum temiz

baskılı sayfa, giderek silikleşip benim uyanmakta olan bilincime, bir

kağıt parcası uzerindeki oval bir delikten, bir sozcuğun rastlantısal bir

parcasından fazlası ayırdedilemeyecek kadar uzaktan ve o denli de silik

olarak gorunen gercek bir basılı sayfa parcası gibi gelen bir nesneye

değişti.” Ladd, (gorungude rol alan merkezi [beyinsel] etmenleri

kucumsememesine karşın) gozkuresi ici retina uyarılmaları tarafından

sağlanan malzemenin katkısı olmaksızın tek bir gorsel duşun bile

11 [Burada uykuya dalarken kapalı go z le r onunde gorulebilen noktacıklar, cubukcu

k la r ya da daha bicimli geometrik desen le r sanki retinanın kendisinde bir aydınlanma

varmış da onun sonucuymuş gibi yorumlanmış. O zam anın bilgileriyle ışığa yanıt v e ren

hucrelerin, ışık olmaksızın uyarılmaları boyle “idioretinal ışık” , “ ışıklı toz” gibi

kavramlarla acıklanabilirdi. Bugun organizmada u y a n la b ilen h e r hucrenin icsel b ir titreşimi olduğunu, hucrenin dış uyarana verdiği tepkinin aslında dış uyaran etkisi ile

kendi ic titreşiminin cebirsel toplamı olduğunu biliyoruz. Tıpkı b ir hava akımının

mum alevinin kendi titreşimini e tkileyip değiştirmesi gibi. Ladd retina hucrelerinin

rastlantısal ve kendiliğinden urettiği titreşimlerin ilk algılandıkları halleri (nokta ve

cizgiler) uzerinde durmuş. Maury'nin va rsan ılan (hallucinations) ise bu nokta ve cizgiciklerin bir miktar yoruma uğratılıp bicimlenmesiyle oluşuyor. — ç .≪.]

86 DUŞLERİN YORUMU I

oluşabilmesinin cok guc olduğu goruşundedir. Bu, ozellikle karanlık

bir odada uykuya daldıktan hemen sonra ortaya cıkan duşlere uyar;

oysa, sabah uyanmadan hemen onceki duşler icin uyaran kaynağı, giderek

aydmlanmakta olan bir odada gozlere sızan nesnel ışıktır. Idioretinal

ışığın uyarısının değişken, durmadan kayan niteliği duşlerimizde

imgelerin surekli olarak devinip birbirini izlemesine tam olarak

uyar. Ladd'in bu gozlemlerine onem veren hic kimse bu oznel uyaran

kaynaklarının duşlerde oynadığı rolu kucumseyemez; cunku, bildiğimiz

gibi gorsel imgeler, duşlerimizin temel oğesini oluştururlar. İşitme

dışında oteki duyuların katkısı gelip gecici ve daha onemsizdir.

3. İCSEL O RGANSAL BED EN SEL UYARANLAR

Şimdi duşlerin kaynaklarını, organizmanın dışında değil de icinde

aramakla uğraştığımız icin, hemen tum ic organlarımızın, her ne

kadar sağlıklı bir durumdayken işleyişlerinden bizi nadiren haberdar

etseler de, uyarılma durumları diye tanımlayacağımız durumlarda ya

da hastalıklar sırasında başlıca huzursuz edici duyumsamaların kaynağı

haline gelebileceklerini aklımızda tutmalıyız. Bu duyumsamalar

bize dıştan ulaşan duyusal ya da ağrılı uyaranlara denk tutulmalıdır.

Cağların deneyimi —bir ornek alacak olursak— Strumpell'in konu

uzerine soylediklerine yansımıştır (1877, 107): “Uyku sırasında zihin,

bedensel olaylar hakkında, uyanıklıktakine gore cok daha derin

ve daha geniş bir duyusal bilince ulaşır. Beden kesimlerinden ve beden

icinde, uyanıkken hic bilmediği değişikliklerden gelen uyaranların

izlenimlerini almak ve onlar tarafından etkilenmek zorundadır.”

Aristoteles kadar eski bir yazar bile, hastalık başlangıclarının, duşlerin,

izlenimler uzerindeki abartıcı etkisi sayesinde kendilerini duşte

duyumsatabilmesinin pekala olası olduğunu kabul etmiştir (s. 57'ye

bkz.). Duşlerin kehanet gucune inanmaktan cok uzak tıp yazarları bile

onların hastalığı onceden haber vermedeki onemini yadsımamışlardır.

(Bkz. Simon, 1888, 31 ve ondan onceki pek cok yazara.’2)

12 [1914'de eklenmiş dipnot:] Duşlere yuklenen tanısal değerin otesinde (om. Hippocrates'in calışmalarında [s. 57, n.5'e bkz.] antik cağlarda onların sağalıımsal değeri

de akılda tutulmalıdır. Yunanlılarda, hastaların iyileşme umuduyla duzenli olarak ziyaret

ettikleri duş kahinleri vardı. Hasta b ir adam, Apollon ya da Aesculapius tapınağına

girer, orada ceşitli torenlere katılır, k u ts al sularla yıkanarak, masajla ve tutsulerle an n ır ve sonra da b ir coşku icinde, kurban edilmiş bir kocun derisi uzerine uzanırdı. Orada

uyur ve hastalığının carelerini duşunde gorurdu. Bu careler ona ya doğal bicimleriyle ya

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 87

Duşlerin tanısal gucunun ornekleri daha yakın zamanlarda da kanıtlanmış

gibidir. Orneğin Tissie (1898 [62 v.s.]), Artigues'den (1884

[43]) kırkuc yaşında, gorunurde son derece sağlıklı ama yıllardan beri

anksiyete duşlerinden eziyet ceken bir kadının oykusunu aktarır.

Kadın sonradan tıbbi bir incelemeden gecirilmiş ve giderek altında

ezildiği bir kalp hastalığının erken donemlerinde olduğu bulunmuş.

Ic organların belirgin hastalıkları pek cok olguda kesin olarak

duşlerin başlatıcısı olmaktadır. Kalp ve akciğer hastalıklarında anksiyete

duşlerinin sıklığı genellikle bilinmektedir. Aslında, duş yaşamının

bu yonu o kadar cok otorite tarafından on plana cıkarılmıştır

ki yalnızca literature gonderme yapmakla yetineceğim: Radestock

[1879, 70], Spitta [1882, 241 v.s.], Maury [1878, 33 v.s.], Simon

(1888), Tissie [1898, 60 v.s.]. Hatta Tissie, belli bir hastalıklı organın

duşun iceriği uzerine ozel bir etki yaptığı goruşundedir. Boylece,

kalp hastalığı cekenlerin duşleri genellikle kısa olup uyanma anında

dehşet verici bir sona ulaşmaktadır; iceriklerinde de hemen her zaman

korkunc bir olum bulunur. Akciğer hastalıkları cekenler, boğulma,

kalabalık icinde sıkışıp kalma, kacma duşleri ve dikkate değer

sıklıkla karabasanlar gorurler. (Bu arada Borner'in (1855), yuzunun

ustune yatarak ya da soluk yollarını kapayarak karabasanları deneysel

olarak uyarmayı başardığına değiııilebilir.) Sindirim bozuklukları durumlarında,

duşler, yiyecekten hoşlanma ya da tiksinme ile bağlantılı

duşunceler icerir. Son olarak, cinsel uyarılmanın duşlerin iceriğine

etkisi herkes tarafından kendi deneyimlerinden kabul edilecek ve duşlerin

organsal uyaranlar tarafından harekete gecirildiği kuramına en

guclu desteği sağlayacaktır.

Dahası, konuya ilişkin literaturu inceleyen hic kimse, Maury

[1878, 451 v.s.] ve Weygandt (1893) gibi bazı yazarların, duş sorunlarını

incelemeye, kendi hastalıklarının duşlerinin iceriği uzerine etkisi

tarafından yonlendirildiklerini gozden kac ıramaz.

Bu olguların kuşkuya yer bırakmayacak bicimde yerleşmiş olmasına

karşın, duşlerin kaynaklarını incelemede onların onemi yine de

da sonradan rahipler tarafından yorumlanan simgeler ve resimler biciminde gorunurdu.

Yunanlılarda sağaltımsal duşler uzerine daha fazla bilgi icin Lehmann (1908, 1, 74),

Bouche-Leclercq (1879-1882), Hemıann (1858, § 41, 262 v.s. ile 1882 § 38, 356), Bottinger

(1795, 163 v.s.), Lloyd (1877), Dollinger (1857, 130)'e bakınız. [Duşlerin “tanısal”

değeri uzerine b ir değinme Freud 1917rfniıı başlangıcına yakın kısımlarda da bu lunacaktır.]

88 DUŞLERİN YORUMU I

umulduğu kadar buyuk değildir. Duşler sağlıklı kişilerde —belki de

herkeste, belki de her gece— ortaya cıkan gorungulerdir ve organsal

hastalığın duşlerin zorunlu koşullan arasında sayılamayacağı acıktır.

Ve de biz belirli ozel duşlerin kokeniyle değil; normal insanların sıradan

duşlerini harekete geciren kaynakla ilgileniyoruz.

Şu ana dek ele aldıklarımızdan cok daha verimli, hic kurumayacakmış

gibi gorunen bir duş kaynağına ulaşmak icin yalnızca bir

adım atmamız gerekiyor. Bedenin icinin, hasta olduğunda, duşler icin

uyaran kaynağı haline gelebildiğini benimsiyor ve uyku sırasında, dış

dunyadan uzaklaşmış olan aklın, bedenin icine daha cok dikkat yoneltebildiğim

kabul ediyorsak; ic organların, uyuyan akla ulaşabilecek

uyarılmalara —bir bicimde duş imgelerine donuşen uyarılmalara—

neden olmak icin hasta olmaları gerekmediğini varsaymak olası

gorunmektedir. Uyanıkken, coenaesthesiea denen yaygın gcnel duyarlığın

yalnızca belirsiz bir duygu olarak ayırdmdayızdır; tıbbi goruşe

gore bu duyguda tum organsal sistemin bir payı vardır. Ancak, bu aynı

duygu, geceleyin, guclu bir etkinliğe ulaşır ve değişik oğelerinin

etkisiyle duş imgelerini harekete gecirmede en guclu, aynı zamanda

da en yaygın kaynak haline gelir. Eğer bu doğruysa geriye yalnızca

organsal uyaranların duş imgelerine donuşmelerinin yasalarını araştırmak

kalacaktır.

Burada, duşlerin kokeni hakkında tum tıp otoritelerinin yeğlediği

kurama gelmiş bulunuyoruz. İcinde varoluşumuzun merkezinin (Tissie'niıı

deyişiyle [1898, 23] “moi splanchnique”13) bilgilerimizden

saklandığı karanlık ile duşlerin kokenini cevreleyen karanlık, aralarında

bir ilişki kurulamayacak kadar koyudur. Vejetatif14 organsal

duyumsamaları duşlerin yapıcısı sayan duşunce cizgisi, ayrıca, belirtileri

pek cok yonden ortak olan duşler ve akıl hastalıkları icin tek

bir neden sağladığından tıp adamları icin ozel bir cekicilik taşımaktadır;

cunku, coenaesthetic değişiklikler ve ic organlardan doğan uyaranlar,

psikozların kokeninden de buyuk olcude sorumlu tutulmuştur.

Bu nedenle, bedensel uyanlma kuramının kokeninin geriye doğru tek

bir bağımsız kaynaktan fazlasına dek izlenmesi şaşırtıcı değildir.

Filozof Schopenhauer tarafından 1851'de geliştirilen tartışma cizgisi

pek cok yazar uzerinde belirgin bicimde etkili olmuştur. Onun go13

[(Fr.) karın bolgesine ilişkin benlik. — ç.tı.]

14 . . . .

[Beslenme, onarmaya ilişkin ıc organlara verilen ad. — ç.n.\

C. DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 89

ruşune gore, zekamız, kendisine dıştan carpan izlenimleri alıp onları

zaman, uzay ve nedensellik bicimleri halinde yeniden bicimlendirerek

bizim evren tablomuza ulaşır. Gun boyunca, organizmanın icinden,

sempatik sinir sisteminden15 gelen uyaranlar, duygularımız uzerinde

olsa olsa bilincsiz bir etki yaratır. Ama artık gunun izlenimleriyle sağırlaştırılmadığımız

geceleyin, icerden gelen uyaranlar dikkat cekebilir

— tıpkı bir derenin gunduz gurultuleri arasında boğulan mırıltısını

geceleyin işitebilmemiz gibi. Ama zeka, bu uyaranlara, kendi

ozel işleyişini onlara uygulamak dışında nasıl bir tepki vermelidir?

Buna gore uyaranlar uzay ve zaman kaplayan ve de nedensellik kurallarına

uyan bicimlerin kalıbına sokulur, duş de boylece oluşur [bkz.

Schopenhauer, 1862, 1, 249 v.s.]. Scherner (1861) ve ondan sonra

Volkelt (1875), sonradan bedensel uyaranlarla duş imgeleri arasındaki

ilişkiyi daha ayrıntılı olarak araştırmaya cabalamışlardır; ama bu

girişimlere ilişkin duşuncelerimi duşlerle ilgili ceşitli kuramları inceleyeceğimiz

kesime gelene dek erteleyeceğim. [S. 135 v.s.'na bakınız.]

Ruh hekimi Krauss [1859, 255], dikkate değer bir tutarlılıkla gercekleştirilmiş

bir araştırmada, duşlerin, sabuklamaların16 ve sanrıların

kokenlerini aynı etmene, yani organsal olarak belirlenmiş duyumsamalara

bağlamıştır. Organizmada bir duşun ya da bir sanrının

cıkış noktası olmayacak bir kesim duşunmek pek zordur. Organsal

olarak belirlenmiş duyumlar “iki sınıfa ayrılabilir: 1) genel duyguları

oluşturanlar (coenaesthesia) ve 2) vejetatif organizmanın temel sistemlerinde

yaygın olarak bulunan ozel duyumlar. Bu ikinci sınıf icinde

de beş grup ayırt edilebilir: a) kassal, b) solunumsak c) mideye

ilişkin, d) cinsel ve e) cevre organlardan gelen duyumlar.” Krauss, bedensel

uyaranların uzerinde duş imgelerini oluşturan surecin aşağıdaki

bicimde olduğunu varsayar. Ortaya cıkan duyum, bazı cağrışım

yasalarına uygun olarak benzer doğada bir imgeyi uyarır. Kendisi de

o imge ile organik bir yapı oluşturacak bicimde birleşir; ancak bilinc

bu yapıya anormal bicimde tepki verir. Cunku bilinc, duyuma hic dikkat

etmez ve kendini tumuyle eşlik eden imge'ye yoneltir — ki bu da

gercek olguların neden bu kadar uzun sure yanlış anlaşıldığını acık15

[Ic organların işleyişiyle ilgili sinir sisteminin (otonom sinir sistemi) b ir keşimi.—

c.rt.]

^ [Belki de “varsanılar” ; s. 11,1 n .l l'e bakınız.]

90 DUŞLERİN YORUMU I

lar. [ A.g.e 233 v.s.] Krauss'un bu sureci betimlemek icin ozel bir deyimi

vardır; duyumların duş imgeleri icinde“cisimleşmesi” [a.g.e.,

246],

Organsal bedensel uyaranların duş oluşumu uzerindeki etkisi, gunumuzde,

hemen hemen evrensel olarak kabul edilmektedir; ama aralarındaki

ilişkiyi yoneten yasalar sorusu, cok değişik bicimlerde, sıklıkla

da belirsiz bildirimlerle yanıtlanmaktadır. Bedensel uyarılma

kuramına dayalı duş yorumu, bu nedenle bir duşun iceriğini, ona neden

olan organsal uyaranlara dek izleme gibi ozel bir sorunla kaışı

karşıya gelmekte ve eğer Schemer'in (1861) getirdiği yorum kuralları

benimsenmezse, kişi, sıklıkla, organik uyaranın varlığını ortaya koyan

tek şeyin kesinlikle duş iceriğinin kendisi olduğu gibi garip bir

durumla karşılaşmaktadır.

Ancak, “tipik” diye tanımlanan ceşitli duş bicimlerinin yorumu

uzerinde oldukca fazla bir goruş birliği vardır; cunku bunlar cok sayıda

insanda ve cok benzer bir icerikle ortaya cıkarlar. Bunlar yuksek

bir yerden duşme, dişlerin dokulmesi, ucma ve cıplak ya da yarı cıplak

olduğu icin ulanma gibi bilinen duşlerdir. Bu sonuncu duş basit

olarak, uyuyanın, yatak ortulerinin ustunden atıp ortusuz yattığını algılamasına

bağlanır. Dişlerin dokulmesi duşleri bir “diş uyaraııı”na

dek izlenir ama dişlerin bu uyarılmasının hastalığa bağlı olması koşul

değildir. Slrumpell'e gore [1877, 119] ucma duşu, goğus icindeki

deri duyumlarının bilincli hale gelmesinin kesintiye uğradığı anlarda

(ki bu durum ucma duşuncesine bağlanan bir duyguya yol acar) akciğer

loblarının şişip sonmesinin yarattığı uyaranın bir yorumu olarak

aklın uygun bulduğu bir imgedir. Yuksek bir yerden duşme duşunun,

derideki basınc duyusunun arlık bilincli olmamaya başladığı bir anda,

bir kolun bedenin uzerinden duşmesine ya da bukulu bir dizin ansızın

uzatılmasına bağlı olduğu soylenir; sozu edilen devinimler dokunma

duyularının bir kez daha bilincli hale gelmesine neden olur ve bilincliliğe

geciş, ruhsal olarak duşme duşuyle temsil edilir (a.g.e., 118). Bu

acıklama girişimlerinin, akla yakın olmalarına karşın apacık olan zayıflıkları,

başka hicbir kanıt olmaksızın, şu ya da bu gruptan organsal

duyumsamaların, bir duşun acıklanmasına olanak veren bir birikime

ulaşana dek, zihinsel algılamaya girdikleri ya da kayboldukları

yolunda ardarda varsayımlarda bulunabilmelerinde yatmaktadır. İleriC.

DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 91

de tipik duşler ve onların kokeni sorununa yeniden donme olanağı

bulacağım. [S. 290 v.s. ve II. Cilt, VI. Bolum, E Kesimine bkz.]

Simon (1888, 34 v.s.), bir dizi benzer duşu kıyaslayarak organsal

uyaranların sonuctaki duşu oluşturmasını yoneten yasaları ortaya

koymaya calışmıştır. O, normalde bir duygunun dışavurumunda rol

alan bir organsal aygıt, uyku sırasında, bazı dış nedenlerle, genellikle

duygunun uyardığı gibi bir uyarılma durumuna getirilecek olursa,

sozkonusu duyguya uygun imgeler iceren bir duşun ortaya cıkacağını

one surer. Başka bir kural, uyku sırasında eğer bir organ bir etkinlik,

uyarılma ya da rahatsızlık durumundaysa, duşun, sozkonusu organın

deşarj ettiği işlevin gercekleşmesine ilişkin imgeler urettiğini one

surer.Mourly Vold (1896), bedensel uyarılma kurammca one surulen,

duş uretimi uzerindeki etkiyi, ozel bir alanda, deneysel olarak kanıtlamaya

calışmıştır. Deneyleri, uyuyan birinin kol ve bacaklarının pozisyonunu

değiştirmek ve yapılan değişiklikle sonuctaki duşu kıyaslamaktan

ibarettir. Bulgularını aşağıdaki bicimde bildirmiştir:

1) Bir kol ya da bacağın duşteki pozisyonu, yaklaşık olarak onun

gercek pozisyonuna uyar. Bu nedenle gercekte durağan bir pozisyondayken

kol ya da bacağımızı duşte de durağan bir pozisyonda goruruz.

2) Eğer bir kol ya da bacağımızı devinim halindeyken gorursek,

devinimin tamamlanması icin icinden gecilen pozisyonlardan biri, değişmez

bicimde gercek pozisyona uyar.

3) Duş gorenin kendi kol ya da bacağının gercek pozisyonu, duşte,

başka bir kişiye mal edilebilir.

4) Duş, sozkonusu devinimin engellenmesine ilişkin olabilir.

5) Sozkonusu pozisyonda bulunan kol ya da bacak, duşte, bir hayvan

ya da canavar olarak ortaya cıkabilir ki bu durumda da aralarında

belirli bir benzerlik kurulabilir.

6) Bir kol ya da bacağın pozisyonu duşte onunla bir bicimde ilişkili

duşuncelere yol acabilir. Boylece, eğer parmaklar sozkonusu ise,

sayılara ilişkin bir duş goruruz.

Bu tur bulgulardan, bedensel uyarılma kuramının da duş imgelerinin

uretilmesindeki secimi neyin belirlediği konusundaki boşluğu dolduramadığı

sonucuna varma eğiliminde olacağım17.

17 [1914’de eklenmiş dipnot:] Bu ya za r, deneyleri hakkında, daha sonra gonderme

yapılacak olan [bkz. s. 272 n.3] iki ciltlik b ir bildiri uretmiştir (1910 ve 1912).

92 DUŞLERİN YORUMU I

4. RUHSAL UYARILMA KAYNAKLARI

Duşlerin uyanıklık yaşamı ile ilişkisi ve duş malzemeleri ile uğraşırken,

duşler uzerine en eski ve en yeni calışmaların coğunun insanların

gun boyunca yaptıkları ve uyanıkken ilgilendikleri şeyleri

duşlerinde gorduğu konusunda birleştiğini bulmuştuk [s. 61 v.s.].

Uyanıklık yaşamından uykuya taşınan boyle bir ilgi, yalnızca zihinsel

bir bağlantı, yaşamla duşler arasında bir ilişki olarak kalmayacak,

bize, duşler icin hem de kucumsenmeyecek bir kaynak sağlayacaktır.

Aslında, uykuda gelişen ilgilerle —uyuyana ulaşan uyaranlar— bağlantı

icinde ele alınacak olursa, bu, tum duş imgelerini acıklamaya

yeter. Ama bunun tersinin, yani, duşlerin, uyuyanı, gunduzun ilgilerinden

cekip cıkardığının ve kural olarak, gunduzun bize en carpıcı

gelen şeylerin duşunu ancak uyanıklık yaşamında guncel tatlarını yitirdikleri

zaman gorduğumuzun one surulduğunu de işitmiştik [s. 61

ve 71]. Bu nedenle, duş yaşamının, cozumlememize aldığımız her

aşamasında “sıklıkla”, “kural olarak” ya da “coğu olguda” gibi niteleme

cumlecikleriyle kendimizi guvenceye almadan ya da istisnaların

gecerliliğini kabul etmeye hazırlanmadan genellemeler yapmanın olanaksız

olduğu duygusuna kapılırız.

Eğer uyku sırasında ic ve dış uyaranlarla birlikte uyanıklık ilgileri

duş nedenlerini aydınlatmaya yetseydi duşteki her oğenin kokeni icin

doyurucu bir hesap verme konumunda olmamız gerekirdi: duşlerin

kaynaklan bilmecesi cozulmuş olurdu ve geriye herhangi bir duşte sırasıyla

ruhsal ve bedensel uyaranların payını belirlemek kalırdı. Gercekte

bir duş icin boylesine tam bir acıklama henuz gercekleştirilmiş

değildir; ve de boyle bir acıklamaya kim kalkıştıysa kokeni acısından

hicbir şey soyleyemeyeceği duş parcaları (hem de genellikle pek cok

parca) ile karşılaşmıştır. Gunduzun ilgileri, herkesin, gunluk işlerini

duşlerinde surdurdukleri bicimindeki kesin varsayımlardan umulduğu

kadar kapsamlı ruhsal duş kaynakları değildir.

Duşlerin başka hicbir ruhsal kaynağı bilinmemektedir. Oyle ki

konuya ilişkin literaturde, duşlerin tum acıklamaları, —belki daha

sonra [bkz. s. 135] değineceğimiz Scherner'inki haric— duşlerin en

karakteristik malzemesini oluşturan duşunsel imgelerin kokenini belirlemeye

sıra geldiğinde, buyuk bir boşluk bırakmaktadırlar. Bu can

sıkıcı durum karşısında, konuyla ilgili yazarların coğunluğu, bu etmenlere

ulaşmak cok zor olduğundan, ruhsal etmenlerin duşleri hareC.

DUŞLERİN UYARANLARI VE KAYNAKLARI 93

kete gecirmedeki rolunu en aza indirgeme eğiliminde olmuşlardır.

Gercekten onlar duşleri, “sinirsel uyarılmaya bağlı olanlar” ve “cağrışımlara

bağlı olanlar” diye iki ana sınıfı ayırırlar ve bu ikinci sınıfın

kaynağı tumuyle [daha once yaşanmış malzemeyi] yeniden uretmedir

(Wundt, 1874,657 v.s.'na bkz.). Yine de “herhangi bir duşun, bazı

bedensel uyaranların ivmesi olmaksızın oluşup oluşamayacağı”

(Volkelt, 1875, 127) kuşkusundan kurtulamazlar. Saf cağrışımsal

duşlerin bir betimlemesini yapmak bile zordur. “Asıl cağrışımsal

duşlerde bu turden [bedensel uyaranlardan turemiş] katı bir cekirdek

sozkonusu değildir. Duşun tam merkezi bile yalnızca gevşekce biraraya

gelmiştir. Herhangi bir duşte mantık ya da sağduyu tarafından

yonetilmeyen duşunsel surecler, bunlarda artık oldukca onemli bir bedensel

ya da zihinsel uyarılma tarafından birarada tutulmamakta ve

kendilerini, kendi kaleidoskopik değişimlerine ve karmaşıklıklarına

bırakmaktadır.” ( A.g.e., 118.) Wundt da (1874, 656-7) duşleri harekete

gecirmede ruhsal etmenleri en aza indirgemeye cabalamaktadır.

Duş hayallerini saf varsanılar saymanın hicbir akla yakın yanı olmadığını,

coğu duş imgelerinin aslında belki de yanılsama olduğunu,

cunku uyku boyunca hic kesilmeyen duyu izlenimlerinden ileri geldiklerini

one surer. Weygandt da (1893, 17) aynı goruşu benimsemiş

ve onun uygulanmasını genelleştirmiştir. O, tüm duş imgelerinin “birincil

nedenlerinin duyusal uyaranlar olduğunu, yeniden uretici cağrışımların

ancak daha sonra bunlara eklendiğini” one surer. Tissie

(1898, 183) ruhsal uyarılma kaynaklarına kısıtlama getirmede daha

da ileri gider: “Les reves d'origine absolument psychique n'existent

pas”; ve (a.g.e., 6) “les pensees de reves nous viennent du dehors...” 18

Unlu duşunur Wundt gibi orta yolu benimsemiş yazarlar, coğu

duşte bedensel uyaranlarla ruhsal hareketlendiricilerin (ister bilinmeyen,

isterse gunduz ilgileri olarak ayırdedilmiş olsunlar) işbirliği icinde

calıştıklarını belirtmeyi ihmal etmezler.

İleride, duşlerin oluşumu bilmecesinin, kuşkulanılmayan bir ruhsal

uyaran kaynağının ortaya cıkarılmasıyla cozumlenebileceğini goreceğiz.

O zaman zihinsel yaşamdan doğmayan uyaranların duşleri

oluşturmadaki rolunun abartılması bize şaşırtıcı gelmeyecek. Bu

abartma, yalnızca onların kolayca keşfedilebilmelerinden ve hatta de-

18

[“S a f ruhsal kokenli duş yoktur.” “Duşlerimizdeki duşunceler b iz e dışarıdan

gelir.”]

94 DUŞLERİN YORUMU 1

neysel kanıtlamalara acık olmalarından değil; duşlerin kokenine bedensel

bakış acısının, gunumuz ruh hekimine egemen olan duşunce

eğilimine tumuyle cakışmasından da ileri gelmektedir. Beynin organizma

uzerindeki egemenliğinin apacık bir bicimde kanıtlandığı gercektir.

Yine de, zihinsel yaşamın herhangi bir bicimde ortaya konabi-

Ien organik değişikliklerden bağımsız olduğunu ya da sergilediklerinin

bir bicimde kendiliğinden ortaya cıktığını gosteren her şey,

sanki boyle bir şeyi kabul etmek kacınılmaz bicimde Doğa Felsefesi

[bkz. s. 58, n. 9.] gunlerine ve de akim doğasına metafizik bakış acısına

geri goturecekmiş gibi cağdaş ruh hekimini (psikiyatristi) irkiltir.

Ruh hekimlerinin kuşkuları, adeta aklı vesayet altına almıştır ve

şimdi onlar, aklın itkilerinden hicbirinin kendi icinde bir anlamı olabileceğini

one surmeye izin verilemeyeceği konusunda diretmektedirler.

Onların bu davranışı, yalnızca, aslında bedensel olanla zihinsel

olan arasındaki nedensel ilişkinin gecerliliğine ne denli az guvendiklerini

gosterir. Araştırma, bir gorunguyu uyaran birincil nedenin ruhsal

olduğunu gosterdiği zaman bile, derinlemesine inceleme bir gun

yolu daha ileriye goturecek ve ruhsal olay icin organik bir temeli keşfedecektir.

Ama şu anda zihinsel olanın otesini goremiyorsak bu hicbir

bicimde onun varlığını yadsıma nedeni olamaz.19

[Bu kesimdeki konular V. Bolumun C Kesiminde (s. 269 v.s.) yeniden ele alınıyor.]

19

(D)

DÜŞLER UYANDIKTAN SONRA

NEDEN UNUTULUR

Duşlerin sabahleyin eriyip gittiği herkesce bilinir. Kuşkusuz

anımsanabilirler; cunku biz duşleri ancak uyandıktan sonra belleğimizde

kalanlardan biliriz. Ama cok sık olarak, bir duşu kısmen anımsadığımız

oysa geceleyin daha fazlasının bulunduğu duygusuna kapılırız;

ayrıca, gunun akışı icinde, sabahleyin hala canlı olan bir duşun

birkac kucuk parca dışında nasıl da eriyip gittiğini gozlemleyebiliriz;

sıklıkla ne gorduğumuzu bilmeksizin duş gorduğumuzu biliriz; ve de

duşlerin unutulmaya yatkınlığı bizim icin o denli tanıdık bir şeydir

ki birinin gece duş gormesi ve sabahleyin ne gorduğunu ya da duş

gorup gormediğini bilmemesi olasılığı bize hic de sacma gelmez. Ote

yandan, bazan duşlerin bellekte olağandışı bir kalıcılık gosterdikleri

de olur. Hastalarımda yirmibeş yıl ya da daha once ortaya cıkmış

duşleri cozumlemişimdir; kendim de bugunden en az otuzyedi yıl once

gorduğum ve belleğimde hala taze olan bir duşumu anımsayabiliyorum.

Tum bunlar cok dikkate değer ve kolayca anlaşılamayan şeylerdir.

Duşlerin unutulmasına ilişkin en ayrıntılı derleme Strumpell tarafından

yapılanda [1877, 79 v.s.]. Bu, kesinlikle cok karmaşık bir gorungudur,

cunku Strumpell bu olayı tek bir nedene değil pek cok nedene

bağlamıştır.

Her şeyden once, uyanıklık yaşamında unutmaya yonelten tum

nedenler, duşlerde de işlemektedir. Uyanıkken sayısız duyumsama

96 DUŞLERİN YORUMU I

ve algıyı duzenli olarak hemen unuturuz, cunku onlar cok zayıftır ya

da onlara eklenen zihinsel uyarılma cok hafiftir. Aynı şey coğu duş

imgesine de uyar: unutulurlar cunku cok zayıftırlar, oysa onlara komşu

olan daha guclu imgeler anımsanır. Ancak guc etmeni bir duş imgesinin

anımsanıp anımsanmayacağım belirlemede tek başına yeterli

değildir. Strumpell de [1877, 82] diğerleri gibi (orn. Calkins 1893

[312]), cok canlı olduğunu bildiğimiz duş imgelerini sıklıkla unuttuğumuzu,

oysa golgeli ve duyumsal gucten yoksun pek coğunun bellekte

saklananlar arasında bulunduğunu kabul eder. Aynca uyanıkken

yalnızca bir kez ortaya cıkmış bir olayı kolayca unutmaya, bircok kez

algılanmış bir şeyi ise kolayca anımsamaya eğilimli oluruz. Duş imgeleri

eşi olmayan yaşantılardır1 ve bu olgu, bizim ayırımsız tum

duşleri unutmamıza katkıda bulunur. Ucuncu bir unutma nedenine

cok daha fazla onem yuklenmiştir. Duyumların, duşuncelerin v.b.'nin

belirli bir dereceye değin anımsanma duyarlığına ulaşmaları icin, birbirlerinden

soyutlanmış olarak kalmamaları, uygun dizilenme ve

gruplanmalar halinde sıralanmış olmaları temeldir. Eğer kısa bir şiir

dizesi kendisini oluşturan sozcuklere bolunur ve bunlar karıştırılırsa

anımsanması cok guc bir hal alır. “Eğer sozcukler uygun bicimde duzenlenir

ve uygun bir sıraya sokulursa bir sozcuk diğerine yardım

eder ve anlamla yuklenmiş olan butun, bellek tarafından kolayca alınıp

uzun sure saklanabilir. Genelde anlamsızı saklamak, karışık ve

duzensiz olanı saklamak kadar zor ve olağandışıdır.” [Strumpell,

1877, 83.] Şimdi, duşler coğu durumda anlaşılabilirlikten ve duzenden

yoksundur. Duşleri oluşturan bileşimler, anımsanmalarını olası

kılacak nitelikler bakımından kısadırlar ve kural olarak bir an sonra

parcalarına ayrıldıkları icin unutulurlar. Ancak, Radestock (1879,

168), en iyi anımsananın en garip duşler olduğunu gozlemlemiş olduğunu

bildirir ve kabul etmek gerekir ki bunun az once soylenenlerle

uyum icinde olması pek zordur.

Strumpell [1877, 82 v.s.], duş gorme ile uyanıklık yaşamı arasındaki

ilişkiden tureyen belirli başka etmenlerin, duşlerin unutulmasında

cok daha buyuk onem taşıdığına inanır. Duşlerin, uyanıklık bilinci

tarafından unutulmaya yatkınlığı, aslında, daha once soz edilmiş olan

[s. 74], duşlerin uyanıklık yaşamından pek de duzenli anılar değil,

1 [Periyodik olarak yeniden gorulen duşler de gozlemlenmiştir. Chabaneix tarafından

verilen derlemeye bkz. (1897). [S. 239'a bkz.]

uyanıklık halinde genellikle anımsanan ruhsal bağlamdan kopardıkları

secilmiş ayrıntılar devraldıkları olgusunun bir tamamlayıcısından

başka bir şey değildir. Boylece duş kompozisyonları, aklı dolduran

ruhsal sahnelerin birliği icinde bir yer bulamazlar. Onları anımsamada

bize yardımcı olacak hicbir şey yoktur. “Boylece adeta zihinsel yaşamımızın

tabanından kaldırılmış ve ruhsal kuremizde gokyuzundeki

bulutlar gibi ucuşan duş yapıları ruzgarın ilk uflemesiyle dağılırlar.”

(Strumpell, 1877, 87.) Dahası, uyandıktan sonra, duyular dunyası baskı

yapar ve pek az duş imgesinin direnebileceği bir gucle hemen dikkati

ele gecirir; oyle ki burada da aynı yonde eğilim gosteren bir etmen

bulunur. Duşler, tıpkı yıldızların parıltısının guneş ışığına

teslim olması gibi yeni gunun izlenimleri onunde kenara cekilirler.

Son olarak, duşlerin unutulmasına yol acması olası ve akılda tutulması

gereken bir başka olgu da bazı insanların duşlerine cok az ilgi

gostermeleridir. Bilimsel bir araştırmacı gibi, bir sure duşlerine

dikkat yonelten herhangi bir kişi alışılmıştan daha cok duş gorecektir

— ki bu hic kuşkusuz, onun, duşlerini daha buyuk kolaylık ve sıklıkla

anımsaması demektir.

Benini'nin [1898, 155-6] Bonatelli [1880] tarafından Strumpell'in.

soylediklerine ek olarak getirildiğini belirttiği, duşlerin unutulma gerekliliğinin

diğer iki nedeni, aslında, zaten Strumpell'in soylediklerinin

kapsamı icinde gibi gorunmektedir. Bunlar 1) uyku ve uyanıklık

durumları arasındaki coenaesthesia değişimlerinin karşılıklı olarak

birbirlerini yeniden uretmeye uygun olmaması; ve 2) duşlerdeki duşunsel

malzemenin farklı duzenlemesinin onları uyanıklık bilinci icin

adeta tercume edilemez kılmasıdır.

Duşlerin unutulması lehindeki tum bu nedenlere karşın, aslında

(Strumpell'in kendisinin de ısrar ettiği gibi [1877, 6]) bu denli coğunun

da bellekte korunması cok dikkate değer. Konuyla ilgili yazarların,

duşlerin anımsanmasına ilişkin kuralları ortaya cıkarma yolunda

yinelenen girişimleri, orada da bazı bulmacamsı ve acıklanamayan

şeylerle yuzyuze geldiğimizi kabul etmemize gelip dayanır. Son zamanlarda

(bkz. Radestock, 1879, [169] ve Tissie, 1898, [148, v.s.])

duşlerin anımsanmasının bazı ozel nitelikleri doğru olarak vurgulanmıştır;

orneğin, sabahleyin unutulmuş gibi gelen bir duşun, eğer

unutulmuş olmasına karşın iceriğine rastlantısal bir algılama dokunacak

olursa gunun akışı icinde yine de anımsanabileceği olgusu gibi.

Ama genelde duşlerin anımsanması, onların değerini eleştirel goD.

DUŞLER UYANDIKTAN SONRA NEDEN UNUTULUR 97

98 DUŞLERİN YORUMU i

ruşlerde tumden azaltmak durumunda olan bir karşı cıkışa acıktır.

Duşlerin bu denli buyuk kesimi yittiğine gore geri kalanlara ilişkin

belleğimizin de yanılıp yanılmadığı konusunda pekala kuşkuya duşebiliriz.

Duşlerin yeniden uretiminin doğruluğuna ilişkin bu kuşkular

Strumpell tarafından da ifade edilmiştir (1877, [119]): “Boylece, uyanıklık

bilincinin bir duşun anısı uzerinde farkında olmadan değiştirmeler

yapması olasıdır; biz de gercek duşlerde yer almamış olan her

turden şeyi gormuş olduğumuza kendimizi inandırırız.”

Jessen (1855, 547), bu noktaya ozel olarak vurgu yaparak şoyle

yazar: “DahaSı, tutarlı ve ısrarlı duşleri araştırıp yorumlarken, bana

gore, bugune değin pek az dikkat edilmiş bir koşulu akılda tutmak

gerekiyor. Bu tur olaylarda hemen her zaman, bu tur duşleri belleğimizden

cağırırken hemen her zaman —istencsiz olarak ve olgunun

ayırdında olmaksızın— duş imgelerindeki boşlukları doldurmamız

nedeniyle hakikat sislenmiştir. Tutarlı bir duşun, gercekte de belleğimizde

bize gorunduğu kadar tutarlı olması hicbir zaman değilse bile

pek seyrek olan bir şeydir. En hakikat aşığı insan bile onemli bir duşu,

bazı eklemeler ya da suslemeler yapmaksızın pek aktaramaz. İnsan

aklının, her şeyi bağlantılı gorme eğilimi o denli gucludur ki tutarsız

bir duşte bulunabilecek olan tutarlılık boşluklarını elinde

olmaksızın bellekte doldurur.”

Egger'in [1895, 41] bazı sozleri, bağımsız olarak soylenmelerine

karşın, Jessen’in bu parcasının cevrisi gibidir: “...L'observation des

reves a ses difficultes speciales et seul moyen d'eviter tout erreur en

pareille matiere est de confier au papier sans le moindre retard ce que

l'on vient d'eprouver et de remarquer; sinon, l'oubli vient vite ou total

ou partiel; l'obluie total est sans gravite; mais l'oubli partiel est prefide;

car si l'on se met ensuite a raconter ce que l'on n'a pas oublie, on

est expose a completer par imagination les fragments incoherents et

disjoints fournis par la memoire...; on devient artiste a son insu, et le

recit periodiquement repete s'impose a la creance de son auteur, qui,

de bonne foi, le presente comme un fait authentique, dument etabli selon

les bonnes methodes...”2

“ [“Duşleri gozlemlemede ozel g uc lukle r va rdır ve bu konularda tum hatalardan

kurtulmanın tek yolu, yaşadığımız ya da gozlemlediğimiz şeyi, olası en az gecikmeyle

kağıda gecirmektir. Aksi halde, ister tam, ister kısmi olsun, unutma cabucak arkadan

gelir. Tam unutma onemli d eğ ild ir ama k ısm i unutmaya guvenilemez. Cunku eğer o zaD.

DUŞLER UYANDIKTAN SONRA NEDEN UNUTULUR 99

Cok benzer duşunceler, bir duşu yeniden uretmeye kalkışmadıkca

onun gevşekce bağlanmış oğelerine herhangi bir duzen yerleştirmediğimize

inanan Spitta (1882, 338) tarafından da dile getirilmiştir:

biz “yalnızca yanyana bulunan şeyleri, sahnelere ya da nedensel zincirlere değiştiririz, yani, duşte bulunmayan mantıksal bir bağlantıyı

yerleştiririz.”

Belleğimizin gecerliliği uzerine elimizdeki tek sınama yolu, nesnel

kamt olduğuna ve bu da duşler icin sağlanamayacağına gore, hangisi

bizim kişisel yaşantımızdır, hangisinin tek kaynağı bizim anılanmızdır

ve duşlere ilişkin belleğimize hala ne kadar değer verebiliriz?

3

man u n utmadıklanmızı ozetlemeyi surdurecek olursak, belleğimizin sağladığı tuta rsız

ve bağlantısız parcalan imgelemimizden doldurmaya ya tk ın oluruz... İstemeden y a ra tıcı

sanatcılar haline geliriz ve o y k u , eğer zaman zaman yinelenirse, kendisini, y a za n n ın

inancına benimsetir; y azar da sonunda onu inanılır ve mantıklı b ir bicimde gelişmiş

b ir olgu olarak sunmaya başlar.” ]

[Bu kesimde ortaya cıkan sora, VII. Bolum, A Kesiminde ele alınıyor.]

(E)

DÜŞLERİN AYIRT ETTİRİCİ

RUHBİLİMSEL ÖZELLİKLERİ

Duşler uzerine bilimsel duşuncemiz, onların, kendi zihinsel etkinliğimizin

urunleri olduğu varsayımından yola cıkmaktadır. Bununla

birlikte tamamlanmış duş, bize yabancı bir şeymiş gibi bizi carpar.

Bu konuda kendi sorumluluğumuzu benimsememeye oyle yatkınızdır

ki “ich habe geträumt” [“duş gordum”] yerine “mir hat geträumt”

[“duş gormuşum”, sozcuk olarak “bana bir duş geldi”] deyiveririz.

Duşlerin aklımıza yabancı olduğu bicimindeki bu duygunun kokeni

nedir? Duşlerin kaynağı uzerine tartışmamızın cercevesinde bu yabancılığın,

duşlerin iceriğinde yer alan malzemeden ileri gelemeyeceği

sonucuna varmak zorundayız; cunku bu malzeme buyuk kesimiyle

hem duş gorme hem de uyanıklık yaşamında ortaktır. Ortaya, duşlerde,

tartışmakta olduğumuz izlenimleri ureten zihinsel sureclerde

değişim olamaz mı sorusu cıkıyor ve bu nedenle, duşlorin psikolojik

niteliklerinin bir tablosunu cizmeye calışacağız.

Hic kimse G.T. Fechner'in Elemente der Psychophysik' indeki

(1889, 2, 520-21) bir parcada olduğundan daha keskin bicimde duş

gorme ile uyanıklık yaşamı arasındaki temel farkları vurgulamamış

ya da bundan o denli geniş kapsamlı sonuclar cıkarmamıştır. Onun

goruşune gore, “ne yalnızca bilincli zihinsel yaşamı temel eşiğin altına

indirmek”, ne de dikkati dış dunyanın etkilerinden geri cekmek

duş yaşamının uyanıklık yaşamıyla zıtlaşan niteliklerini acıklamaya

yetmez. O, daha cok, düşlerin eylem sahnesinin, uyanıklık düşünsel

e . d ü ş l e r i n r u h b î l Im s e l ö z e l l ik l e r i 101

yaşamından farklı olduğundan kuşkulanır. “Eğer uykuda ve uyanıklıkta,

psikofiziksel etkinliğin eylem sahnesi aynı olsaydı, benim goruşume

gore, duşler, uyanıklık duşunsel yaşamının yalnızca daha alt

şiddet derecesinde bir uzantısı olurdu; dahası, aynı malzeme ve bicim

icinde olması da gerekirdi. Oysa gercek bunun tam tersidir.”

Bu zihinsel etkinlikteki yer değişiminden soz ederken Fechner'in

aklında ne olduğu cok acık değil; bildiğim kadarıyla, onun sozcuklerinin

gosterdiği yoldan ilerleyen başka biri de yok. Sanırım, sozlerinin

anatomik bir yorum getirdiği ve onlarla, beyinde, fizyolojik bir yerleşim

alanı ya da hatta doku tabakaları kasdettiği olasılığını bir yana

bırakabiliriz. Ancak, eğer ileride birbiri ardına yerleşmiş bir dizi işleyişten

oluşan bir zihinsel aygıt1 modeline uygulanabilirse akıllıca ve

verimli olduğu kanıtlanacaktır.

Diğer yazarlar, duş yaşamının ayırt ettirici ozelliklerinden daha

elle tutular olanlara dikkat yoneltmek ve onları daha geniş kapsamlı

acıklamalar icin cıkış noktası olarak almakla yetinirler.

Duş yaşamının temel garipliklerinden birinin kendini doğrudan

doğruya uyuma surecinde gosterdiği ve uykuyu mujdeleyen bir gorungu

diye tanımlanabileceği haklı olarak one surulmuştur. Schleiermacher'e

(1862, 351) gore uyanıklık halini belirleyen, duşunce etkinliğinin

imgeler' le değil kavramlar'la ortaya cıkmasıdır. Duşler ise temel

olarak imgelerle duşunurler ve de uykunun yakınlaşmasıyla istencli

etkinlikler daha zorlaştıkca nasıl tumu de imgeler sınıfından olan istençsiz

düşünceler' in ortaya cıktığını gozlemlemek olasıdır. İstencli

olarak arzu ettiğimizi duyumsadığımız turden duşunsel calışmadaki

bu yeteneksizlik ve imgelerin (alışılmış olarak soyutlama halleri ile

birlikte) ortaya cıkması — bunlar, duşlerde ısrar eden ve duşlerin

ruhbilimsel cozumlemesinin, duş yaşamının temel ozellikleri olarak

kabul etmeye bizi zorladığı iki niteliktir. Daha once [s. 84 v.s.] bu imgelerin

—hipnagojik varsanılar— icerik olarak duş imgelerinin tıpatıp

aynı olduğu gorulmuştu.2

1 [Bu duşunce bu kitabın VII. Bolum, B Kesiminde ele alınıp geliştirilmiştir.]

2“

[1911'de eklenmiş dipnot:] S ilberer (1909) b ir uyuklama halinde, ha tta soyut du şuncelerin bile aynı anlamı ifade etmeye calışan resimsel plastik imgelere donuşmesine

ilişkin guzel ornekler vermiştir.

[1925'de eklenmiş:] Bu keşfe, b ir başka bağlantıda yeniden donme olanağı bulacağım.

[Bkz. II. Cilt, VI. Bolum, E ve I Kesimleri.]

102 DUŞLERİN YORUMU I

O halde, duşler, egemen olarak —ama tumuyle değil— gorsel

imgelerle duşunur. İşitsel imgeleri ve daha az oranda oteki duyulara

ilişkin izlenimleri de kullanır. Duşlerde pek cok şey (tıpkı normalde

uyanıklık yaşamında olduğu gibi) basitce duşunceler olarak oluşur

— belki de sozel temsillerin kalıntıları biciminde. Yine de, duşleri

gercekten niteleyen, iceriklerinin, imgeler gi6i davranan, yani anı

temsillerinden cok algılara benzeyen oğeleridir. Varsanılar uzerine

ruh hekimlerinin iyi bildiği tum tartışmaları bir yana bırakarak duşlerin

varsanıladığı' m —duşuncelerin yerine varsamlan (hallucination)

gecirdiğini— one suren tum otoritelerle duşunce birliği icinde

olacağız. Bu acıdan gorsel ve akustik temsiller arasında hicbir ayrım

yoktur: insan aklında bir dizi muzik notasıyla uyuduğunda, anının,

aynı melodinin varsanısına donuştuğu; oysa kişi bundan sonra yeniden

uyandırılırsa —iki durum, uykuya dalma sureci sırasında birden

fazla donuşum yapabilir— varsanmın, bu kez daha hafif ve nitelik

olarak farklı anı temsiline yerini bıraktığı gozlemlenmiştir.

Duşuncelerin varsanılara donuşumu, duşlerin uyanıklık yaşamında

kendilerine uyan duşuncelerden farklılaştığı tek ozellik değildir.

Duşler bu imgelerden bir durum oluştururlar; gercekten olmuş

bir olayı temsil ederler; Spitta'nın (1882, 145) dediği gibi bir duşunceyi

“dramatize” ederler. Ama duş yaşamının bu ozelliği, ancak,

duşlerde —kural olarak, cunku ozel inceleme gerektiren istisnalar da

vardır— düşünmediğimizi ama yaşadığımızı, yani varsanılara tam

bir inanc duyduğumuzu ayırt edersek tam anlamıyla anlaşılabilir. Ta

uyanana dek, hicbir şey yaşamadığımız, yalnızca ozel bir bicimde

duşunduğumuz ya da başka bir deyişle duş gorduğumuz bicimindeki

eleştirel yargı ortaya cıkmaz. Gercek duşleri, gerceklikle hicbir

zaman karıştırılmayan gunduz-duşlerinden ayırt ettiren, bu niteliktir.

Burdach (1838, 502 v.s.) duş yaşamının, buraya değin tartıştığımız

ozelliklerini aşağıdaki sozcuklerle ozetler: “Bunlar, duşlerin temel

ozellikleri arasındadır: a) Duşlerde aklımızın oznel etkinliği

nesnel bir bicimde ortaya cıkar, cunku algısal yeteneklerimiz, imgelemimizin

urunlerini sanki onlar duyu izlenimleriymiş gibi kabul

eder... b) Uyku, benliğin otoritesinin sona erişini belirler. Bu nedenle

uyumak, beraberinde bir olcude edilginlik getirir... Uykuya eşlik

E. DUŞLERİN RUHBİLİMSEL OZELLİKLERİ 103

eden imgeler, ancak benliğin otoritesinin azaldığı koşulda ortaya cıkabilir.”

İkinci bir konu, aklın, duş-varsanılarına yuklediği bir inancı, ancak

benliğin bir tur “otoriter” etkinliğinin kesintiye uğradığında ortaya

cıkabilen bir inancı acıklamaya calışmaktadır. Strumpell (1877)

aklın, bu acıdan kendi işlevini, doğru ve kendi mekanizmalarıyla

uyum icinde gercekleştirdiğini savunur. Yalnızca temsil olmalarının

otesinde duş oğeleri gerçek'tir ve uyanıklık halinde duyular aracılığıyia

ortaya cıkanlarla aynı turden gerçek zihinsel yaşantılar'dır.

( A.g.e., 34.) Uyanık zihin, duşunceleri sozel imgeler ve konuşma biciminde

uretir; duşlerde ise bunu gercek duyusal imgelerle yapar.

{A.g.e., 35.) Dahası, duşlerde, mekansal bir bilinc vardır, cunku duyumlar

ve imgeler, tıpkı uyanıklıktaki gibi, bir dış dunyaya ait sayılır.

(A.g.e., 36.) Bu nedenle duşlerde, aklın, imgeleri ve algılarıyla

uyamklıktakinin aynı ilişki icinde olmasına izin verilir. {A.g.e., 43.)

Eğer bunu yaparken yine de yanılıyorsa, bunun nedeni, uyku durumunda

dıştan ve icten gelen duyusal algılar arasında ayırım yapmayı

olası kılacak olcutten yoksun olmasıdır. Duş imgelerini, onların nesnel

gercekliğini kanıtlayacak tek teste teslim etme olanağı yoktur.

Buna ek olarak, akıl, yalnızca keyfi olarak birbiri yerine gecen imgelerle

keyfilik oğesinin bulunmadığı olaylar arasındaki ayırımı da gozardı

eder. Akıl yanılgı icindedir cunku kendi duşlerinin iceriğine, nedensellik

yasasını uygulayamaz. {A.g.e., 50-51.) Kısaca, dış dunyadan

kopmuş olması, aynı zamanda duşlerin oznel dunyasına inancının

da nedenidir.

Delboeuf (1885, 84), aynı sonuca, birtakım farklı psikolojik tartışmadan

sonra ulaşır. Duş imgelerinin gercekliğine inanırız diyor;

cunku, uykumuzda dış dunyadan koptuğumuz icin, duş imgeleriyle

kıyaslayabileceğimiz başka hicbir izlenimimiz yoktur. Ama bu varsamlann

gercekliğine inanma nedenimiz, onları duş içinde test etmenin

olanaksız olması değildir. Bir duş bize boyle testler sunabilir gibi gorunuyor:

duş, gorduğumuz gule dokunmamıza da izin verebilir — ve

hala duş goruyoruzdur. Delboeufun goruşune gore, duş mu gorduğumuz

yoksa uyanık mı olduğumuzun gecerli tek bir olcutu vardır ve

o da tumuyle ampirik bir uyanık olma olgusudur. Uyandığımda kendimi

yatakta soyunuk olarak yatıyor bulunca uykuya dalma ile uyan104

DUŞLERİN YORUMU I

ma arasında yaşadığım her şeyin yanılsama olduğu sonucuna varırım.

Uyku sırasında kendi egoma karşıt bir dış dunyanın varlığını

varsayan zihinsel alışkanlığım (ki uyutulamaz) yuzunden duş imgelerini

gercek saymışımdır.3

Boylece dış dunyadan kopuş, duş yaşamının en belirgin ozelliklerini

belirleyen etmen gibi gorunuyor. Bu nedenle, yıllar once Burdach'm

soylemiş olduğu ve uyuyan akılla dış dunya arasındaki ilişkilere

ışık tutan ve de son birkac sayfada vardığımız sonuclara aşın

onem vermekten bizi koruyacağı hesaplanmış olan derinlikli sozlerinden

alıntı yapmamız uygun olacaktır. “Uyku” diye yazıyor “ancak

akim duyusal uyaranlarla uyarılmadığı koşullarda ortaya cıkabilir...

Ama uykunun gercek onkoşulu duyusal uyaranların yokluğundan cok

3

[Haffncr (1887, 243), D e lboeuf gibi, duş gorme etkinliğini, sağlam b ir zihinsel

aygıtın, başka zaman doğru olan işleyişinde anormal b ir koşulun k a cınılma z bicimde

uretmek zorunda olduğu değişimle acıklamaya calışır; ancak, o koşula b ir olcude farklı

b ir değer verir. Ona gore b ir duşun ilk işareti, yer ve zamandan bağımsızlığıdır, yani

oznenin, olayların yersel ve zamansal dizisi icinde yer aldığı konumdan ozgur b ir tem sil

olgusudur. Duşlerin ikinci temel ozelliği — yani, v a rsanılann. hayallerin ve imgelemsel

bileşimlerin dış algılarla karışması olgusu— bununla bağlantılıdır. “Aklın tum

yuksek gucleri — ozellikle bir yanda kavram oluşumu, yargılama ve anlam cıkarma

gucleri, ote yanda ozgurce kendi kendini belirlemesi— duyusal imgelere bağlanmıştır

ve her zaman boyle imgelerden oluşmuş b ir zemini vardır. Bu nedenle, bu y u ksek e tkinlikler

de duş imgelerinin duzensizliklerinde kendi rollerini oynarlar. "Kendi ro llerini"

dedim cunku yargımızın ve isteğimizin gucu uykuda hicbir zaman değişmez. Etk in liklerimiz,

uyanıklık yaşamımızdaki kadar berrak ve ozgurdur. Bir insan duşlerinde

bile duşunce yasalarını ciğneyemez (orneğin, karşıt gorunen şeyleri aynı sayamaz

v.b.). B ic y u zd e n duşlerinde yalnızca kendisinin iyi saydığı şeyleri arzulayabilir (sub ratione boni — uygun bir biçimde). Ama insan ruhu duşlerde, bir duşunceyi otekine karıştırmak yoluyla, duşunme ve arzu etmenin yasalarını uygulamaktan u z ak laşm ay a

yoneltilir. Boylece duşlerdeki en buyuk zıtlıkların suclusu haline geliriz; oysa aynı zamanda

en acık yargılamaları yapabilir, en mantıklı sonucları cıkarabilir ve en durust ve

yuce' kararları verebiliriz... Yonelim [bireyin, yer, zaman ve kişileri ne sn e l gerceklik

olarak fark etmesi — ç.n.} yokluğu, duşlerde imgelemimiz tarafından alınan tum ucuşm

a lann gizidir ve eleştirel duşunce ve başka insanlarla iletişim yokluğu da duşlerde

gerek yargılanınız, gerekse umut ve arzu lan ın ız tarafından sergilenen gem v urulm amış

a şın lık lan n temel kaynağıdır.” ( A . g . e 18.) [“Gercekliği sınama” sorunu daha

sonra II. Cilt, VII. Bolum, C Kesiminde sozkonusu edilmektedir.]

E. DUŞLERİN RUHBİLİMSEL OZELLİKLERİ 105

onlara ilginin yokluğudur.4 Bazı duyu izlenimleri aslında aklı sakinleştirmek

icin gerekli bile olabilir. Bu yuzden değirmenci yalnızca değirmeninin

takırtılarını duyduğu surece uyuyabilir ve de yanan bir gece

lambasını gerekli bir onlem sayan kişi, karanlıkta uyumayı

olanaksız bulabilir.” (Burdach, 1838,482.)

“Uykuda akıl kendini dış dunyadan soyutlar ve kendi uzantılarından

da geri ceker... Yine de bağlantı tumden kesilmez. Eğer gercekten

uyurken hic işitmese ve duyumsamasa ve bunları ancak uyandıktan

sonra yapabilseydik bizi uyandırmak olanaksız olurdu... Duyumsamanın

surmesi, cok daha acık olarak, bizi uyaranın her zaman yalnızca

izlenimin gucu değil onun ruhsal bağlamı olmasıyla kanıtlanır; uyuyan

bir adam anlamsız bir sozcukle uyandınlamaz ama adıyla seslenilirse

uyanır... Oyleyse uykudaki akıl duyumsamalar arasında ayırım

yapar... Bu nedenle, eğer kişi icin duşunsel bir onemi varsa, bir duyusal

uyaranın yokluğu da o kişiyi uyandırabilir; boylece bir gece lambasının

sonmesi bir adamı uyandırabilir ya da değirmenci değirmen

durursa uyanabilir. Yani kişi bir duyusal etkinliğin kesintiye uğraması

yuzunden uyanır; bu da o etkinliğin onun tarafından algılandığı ama

değişiklik gostermediği ya da doyurucu olduğu surece aklını rahatsız

etmediği anlamına gelir.” (A.g.e., 485-6.)

Bu karşı cıkışları gozardı da etsek —ki onlar hic de onemsiz değildir—

buraya dek soz ettiğimiz ve dış dunyadan kopuşa bağlanmış

olan duş yaşamı ozelliklerinin, o yaşamın garipliğinden tumuyle sorumlu

olamayacağını itiraf etmek zorunda kalacağız. Cunku aksi halde

duş yarsanılarım yeniden fikirlere, duşteki durumları duşuncelere

donuşturmemizin, bu yolla da duş yorumu sorununu cozmemizin olanağı

olurdu. O zaman, bu, uyandıktan sonra duşu belleğimizden yeniden

uretirken yaptığımızdan başka bir şey olmazdı ama bu yeniden

tercume etmeyi ister tumuyle ister kısmen yapalım duş eskisi kadar

karmaşık olarak kalır.

Aslında, tum otoriteler, duşlerde, uyanıklık yaşamının duşunsel

malzemesinde daha başka ve daha derinlemesine değişimlerin yer

aldığını varsaymaktadırlar. Strumpell (1877, 27-8), aşağıdaki parcada

boyle bir değişime parmak basmaktadır: “Duyusal işleyişin ve

normal yaşamsal bilincliliğin kesintiye uğramasıyla akıl, duyguların,

arzuların, ilgilerinin ve etkinliklerinin kok saldığı toprağı yitirir.-

4 [1914’de e klenmiş d ip n o t:] Claparede'in (1 9 0 5 , 306 v.s.) uyuma m ek an izm a s ı saydığı “d e s in te r e f'y e bkz.

1 0 6 DUŞLERİN YORUMU I

Uyanıklık yaşamının bellek imgelerine bağlanmış ruhsal durumlar

da —duygular, ilgiler, değer yargılan— sonucta bu imgelerle bağlarını

kopartan karartıcı bir baskıya... uğrarlar; nesnelere, insanlara, yerlere

ilişkin algısal imgeler, uyanıklık yaşamına ilişkin olay ve eylemler

birbirinden ayn olarak cok miktarda yeniden uretilir ama

hicbiri beraberinde kendi ruhsal değerini taşımaz. Bu değer onlardan

ayrılmıştır; boylece de onlar kendi keyiflerince aklın icinde yuzmeye

başlarlar...” Strumpell'e gore imgelerin ruhsal değerlerinden soyunması

olgusu (ki bu da dış dunyadan kopmaya dayanır) duşleri belleğimizdeki

gercek yaşamdan ayırt ettiren o gariplik izlenimini yaratmada

temel bir rol oynar.

Uykuya dalmanın, zihinsel etkinliklerimizden birinin, yani duşuncelerimizin

dizisini istencli olarak yonlendirme gucumuzun yitimiyle

ilişkili olduğunu gormuştuk [s. 42'ye bkz.]. Şimdi de uyku durumunda

olmanın etkilerinin, aklın tüm yeteneklerine yaygınlaştınlabileceği

olgusuyla karşı karşıyayız (ve bu oldukca akla yakın gorunmektedir).

Bu yeteneklerden bazılan tumuyle askıya alınıyor gibidir; ama

burada ortaya cıkan soru, geri kalanlann normal olarak calışmayı

surdurup surdurmedikleri ve bu koşullar altında normal işleyişlerini

surdurme yeteneğinde olup olmadıklarıdır. Ve de burada, duşlerin

ayırt ettirici ozelliğinin, uyku durumunda ruhsal etkinlikteki bu azalmayla

acıklanıp acıklanamayacağı sorulabilir — ki bu kavram duşlerin

uyanıklık yargılamamızda yarattığı izlenimlerde destek bulmaktadır.

Duşler bağlantısızdır, en korkunc zıtlıkları en kucuk karşı

koyma olmaksızın benimserler, olanaksız şeyleri kabul ederler, gunduz

bizim uzerimizde buyuk ağırlığı olan bilgiyi gormezden gelirler,

bizi ahlak ve vicdan yoksunu haline getirirler. Herhangi bir kişi duşlerdeki

koşullarda gosterilen davranışları uyanıkken gosterse deli

olarak kabul edilirdi. Herhangi bir kişi uyanıkken insanların duşlerde

konuştuğu bicimde konuşsa ya da duşlerde olabilecek şeyler anlatsa

bizde aklı karışmış ya da aklını yitirmiş izlenimi uyandırırdı. Duşlerdeki

zihinsel etkinlikle ilgili nacizane goruşumuzu ifade ettiğimiz

ve duşlerde ozellikle yuksek akıl yeteneklerinin askıya alındığını one

surduğumuz zaman hakikati sozcuklere dokmekten fazla bir şey yapmış

olmuyoruz.

Otoriteler duşler uzerine bu turden goruşleri ifade ederken alışılmışın

dışında bir oybirliği sergilemektedirler — istisnalar ileride [s.

111 v.s.] ele alınacaktır — ve bu yargılar dosdoğru ozel bir duş yaşae

. d ü ş l e r i n r u h b I l îm s e l ö z e l l i k l e r i 107

mı kuramına ya da acıklamasına goturmektedir. Ama şimdi benim

genellemeleri bir yana bırakmamın ve duşlerin psikolojik ozellikleri

uzerine ceşitli yazarlardan —duşunur ve hekimlerden— bir dizi alıntı

yapmamın tam zamanı.

Lemoine'a (1855) gore duş imgelerinin “tutarsızlığı” , duşlerin tek

temel ozelliğidir.

Maury (1878, 163) onun gibi duşunuyor: “Il n'y a pas de reves absolument

raisonnables et qui ne contienne quelque incoherence, quelque

anachronisme, quelque absurdite.”5

Spitta [1882, 193], Hegel'in, duşlerin tum nesnel ve mantıklı tutarlılıktan

yoksun olduğunu soylediğini bildirir.

Dugas [1897a, 417] şoyle yazıyor: “Le reve c'est l'anarchie

psychique affective et mentale, c'est le jeu des functions livrees a elles-

memes et s'exercant sans controle et sans but; dans le reve l'esprit

est un automate spirituel.”6

Kuramı, uyku sırasındaki ruhsal etkinliği amacsız saymaktan cok

uzak olan Volkelt (1875, 14) bile “merkezi egonun mantıksal gucuyle

uyanıklık durumunda birarada tutulan duşunsel yaşamın gevşemesi,

bağlantısızlaşması ve kanşması”ndan soz etmektedir.

Duşuncelerin cağrışımında duşlerde ortaya cıkan saçmalık, Cicero'nun

eleştirdiğinden daha sert bir bicimde eleştirilemezdi {De divinatione,

II, [Ixxxi, 146]): “Nihil tam praepostere, tam incondite, tam

monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare.”7

Fechner (1889, 2, 522) şunları yazıyor: “Sanki ruhsal etkinlik aklıbaşında

bir adamın beyninden bir budalanın beynine taşınmış gibidir.”

Radestock (1879, 145): “Aslında bu cılgın etkinlikte değişmez yasalar

bulmak olanaksız gibidir. Uyanıklık duşuncelerinin gidişi uzerinde

ussal istenc ve dikkatin uyguladığı sıkı polis denetimi geri cekildikten

sonra duşler, kaleidoskopik bir kargaşanın cılgın girdabında

erirler.”

5 ["Kesinlikle mantıklı olan ve b ira ı tutarsızlık, zaman karışıklığı ya da sacmalık icermeyen hicb ir duş y o ktur.”]

[“B ir duş, ruhsal, duygusal ve zihinsel b ir anarşidir, başıboş ve k ontrolsuz ya da

amansız davranan işlevlerin b ir oyunudur, duşlerde ruh, ruhsal b ir otomata donuşur.”]

[“Tasarlayabileceğimiz hicbir şey yoktur ki duşte goremeyeceğimiz k a d ar sacma,

karışık ya da anormal olsun.” (Loeb Classical Library'de Falconer'in cevirisi, 1922,

533).]

108 DUŞLERİN YORUMU I

Hildebrandt (1875, 45): “Bir duş goren orneğin akıl yurutme sırasında

ne şaşırtıcı sıcramalar yapar! En tanıdık yaşam derslerini başaşağı

gormeye ne kadar dingince hazırlanmıştır. Bir şeyler —soylediğimiz

gibi— şakadan oteye gidip sacmalığın aşırı gerginliği onu uyandırmadan

once ne gulunc zıtlıkları doğa ve toplumun yasaları olarak kabul

etmeye hazırdır. Uc kere ucun yirmi ettiğini en kucuk bir kuşku

duymaksızın hesaplarız; kopeğin biri bir şiirden bir dize okuduğunda

ya da olu bir adam mezarına yuruyerek gittiğinde veya bir taşın suda

yuzduğunu gorduğumuzde en kucuk şaşkınlık duymayız; Bernburg

Dukalığında ya da Lichtenstein Prensliğinde onemli bir gorevde onların

deniz kuvvetlerini teftiş etmek uzere gururla ilerleriz; ya da Poltava

savaşından az once XII. Charles'm emrine girmek uzere ikna ediliriz.”

Binz (1878, 33), bu gibi izlenimlere dayanan duş kuramını aklında

bulundurarak şoyle yazıyor: “En azından on duşun dokuzunun

iceriği anlamsızdır. Birbiriyle hicbir bağlantısı olmayan insanları ya

da nesneleri duşlerde biraraya getiririz. Bir an sonra kaleidoskopta bir

kayma olur ve eğer olanak varsa bir oncekinden daha da anlamsız ve

cılgın yeni bir gruplaşmayla karşı karşıya kalırız. Ve boylece kısmen

uyuyan beynin değişen oyunu, biz uyanıp ussal fikir ve duşunme

yeteneğine hala sahip olup olmadığımızı merak ederek alnımızı

oğuşturana dek surer.”

Maury (1878, 50), duş imgeleri ile uyanıklık duşunceleri arasındaki

ilişkiye hekimler icin cok anlamlı gelecek bir paralel cizer: “La

production de ces images que chez l'homme eveille fait le plus souvent

naitre la volonte, correspond, pour l'intelligence, a ce que sont

pour la motilite certains mouvements que nous offre la choree et les

affections paralytiques...”8 Ayrıca duşleri “toute une serie de

degradations de la faculte pensante et raisonnante”, ( a . g . e 27)9, olarak

kabul eder.

8 [“Bu imgelerin (ki uyanık b ir kişide genellikle istenc tarafından uyarılırlar) u re timinin

zeka evrenindeki yeri, k ore'de (chorea) ve felcli hastalıklarda gozlemlenebilen

bazı devinimlerin devinim evreninde kapsadığı yere denk duşmektedir.”] [Kore romatizma

ya da nedeni bilinmeyen b ir surec sonucu ortaya cıkan, kollarda ve bacaklarda istencdışı,

geniş dalgalanma devinimleri ile kendini gosteren b ir h astalıktır. Felc durumlarında

felcli k o l ya da bacak istencli olarak oynatılamasa da dışarıdan verilen

uyaranlarla olağandışı bazı devinimler (titreme, sıcrama gibi) oluşabilir. — ç.n.]

9 [“Duşunme ve usavurma yeteneğinde tam b ir g erilemeler dizisi.”]

E. DUŞLERİN RUHBİLİMSEL OZELLİKLERİ 109

Maury'nin goruşunu değişik yuksek zihinsel işlevlerle bağlantılı

olarak yineleyen yazarlardan alıntı yapmaya pek de gerek yok. Orneğin,

Strumpell (1877 , 26) duşlerde —kuşkusuz, gorunur hicbir sacmalık

bulunmayanlarda bile— aklın, ilişkilere ve bağlantılara dayanan

tum mantıksal işlemlerinde bir perdelenme olduğundan soz eder.

Spitta (1882, 148), duşlerde ortaya cıkan duşuncelerin, tumuyle nedensellik

yasasından yoksun oldıiğunu bildirir. Radestock (1879,

[153-4]) ve oteki yazarlar, duşlerin yargılama ve sonuc cıkarmadaki

zayıflık ozelliği uzerinde ısrarla dururlar. Jodl'a (1896, 123) gore,

duşlerde, hicbir eleştirel yetenek, bir algılar kumesini bilincin genel

iceriği cercevesinde duzeltme gucu yoktur. Aynı yazar, “duşlerde her

tur bilincli etkinliğin ortaya cıktığını ama tam olmayan, ketvurulmuş

ve yalıtılmış bir bicimde ortaya cıktığını” soyler. Duşlere ilişkin

uyanıklık bilgimizdeki zıtlıklar, Strieker (1879, 98) ve diğer pek coklan

tarafından duşlerde unutulmuş olgulara ya da duşunceler arasındaki

mantıksal bağlantının kaybolmuş olmasına bağlanır. Ve benzeri,

ve benzeri...

Bununla birlikte, genelde duşlerdeki zihinsel etkinliğe ilişkin bu

denli olumsuz bir goruşu benimseyen yazarlar, duşlerde belirli bir zihinsel

etkinlik parcasının yine de kaldığını kabul ederler. Bu, kuramları

bu alandaki pek cok başka calışmacı uzerinde belirleyici bir etkiye

sahip olan Wundt tarafından acıkca kabul edilmektedir. Duşlerde

suregiden normal zihinsel etkinlik parcasının ne olduğu sorulabilir.

Yeniden uretme yeteneğinin, belleğin, en az etkilendiği ve her ne kadar

duş gormenin bazı sacmalıkları belleğin unutkanlığıyla acıklanabilir

gorunuyosa da aslında uyanıklık yaşamındaki aynı işleve gore

belirli bir ustunluk gosterdiği (B Kesimine bakınız) konusunda oldukca

yaygın bir duşunce birliği bulunmaktadır. Spitta'mn (1882, 84 v.s.)

goruşune gore, uyku tarafından etkilenmeyen zihin kesimi duygusallık

yaşamı olup duşleri yoneten de odur. “Duygusallık” [“Gemwf”]

derken, “bir insanın en icteki oznel ozunu oluşturan değişmez duygu

birikimi” demek istiyor.

Scholz (1893, 64), duşlerde işleyen zihinsel etkinliklerden birinin,

duş malzemesini “mecazi bicimde yeniden yorumlama” eğilimi olduğuna

inanır. Siebeck de (1877, 11) duşlerde, aklın, tum duyumsama

ve algılamalara uygulanan bir “daha geniş yorumlama” yeteneği bulunduğunu

kabul eder. Duşlerde gorunurdeki en yuksek ruhsal işlev110

DUŞLERİN YORUMU I

lerin ve bilincin konumunu değerlendirmek belirgin bir gucluk gosterir.

Duşlere ilişkin olarak tum bildiklerimiz bilincten turediği icin

onun duşlerde surduğu konusunda hicbir kuşku olamaz; zaten Spitta

da (1882, 84-5) duşlerde suregidenin oz-bilinclilik değil, yalnızca bilinc

olduğuna inanır. Ancak Delboeuf (1885, 19) ikisini birbirinden

ayırt edemediğini itiraf eder.

Duşunce dizilerini yoneten cağrışım yasaları, duş imgeleri icin

de gecerliliğini korur ve aslında onların egemenliği duşlerde cok daha

acık ve guclu bir bicimde ifade bulur. “Duşler” diyor Strumpell

(1877, 70) “ya cıplak duşuncelerin ya da bu duşuncelere eşlik eden

organsal uyaranların yasalarına gore —yani duşunme ya da sağduyu

ya da estetik tat veya ahlaki yargılamadan etkilenmeksizin— suruyor

gibidirler.” [Bkz. s. 105 v.s. ve 271]

Goruşlerini vermiş bulunduğum yazarlar, duşlerin oluşum surecini

şuna benzer bir bicimde ciziyorlar. Uyku sırasında daha once

saydığım [C Kesimine bakınız] değişik kaynaklardan gelen duyusal

uyaranların toplamı, akılda, ilk planda, icsel ya da dış uyaranlardan

turemelerine gore varsanılar ya da daha doğrusu Wundt'un [bkz. s.

93] dediği gibi yanılsamalar biciminde temsil edilen bircok duşunceyi

uyarırlar. Bu duşunceler bilinen cağrışım yasalarına gore birbirlerine

bağlanır ve aynı yasalara gore daha başka duşunce (ya da imge)

dizilerini cağırırlar. Sonra tum bu malzeme, aklın orgutleme ve duşunme

yeteneklerinden calışır durumda kalan kesimler tarafından

olanaklar olcusunde işlenir. (Orneğin Wundt [1874, 658] ve Weygandt

[1893]'a bakınız.) Keşfedilmemiş olarak kalan konu, dışsal olmayan

kaynaklardan doğan imgelerin anımsanmasının, cağrışım zincirlerinden

birini mi yoksa diğerini mi izleyeceğini belirleyen itkilerin

ne olduğudur.

Ancak duş imgelerini birbirine bağlayan cağrışımların cok ozel

olduğuna ve uyanıklık duşuncelerinde işleyenlerden ayrıldığına sıklıkla

değinilmiştir. Volkelt (1875, 15) şunları yazıyor: “Duşlerde

cağrışımlar rastlantısal benzerlikler ve guclukle algılanabilen bağlantılara

uygun olarak bir serbest gureş yapıyor gibidirler. Her duş, boylesi

bir yığın gelişi-guzel ve duzensiz cağrışımla doldurulmuştur.”

Maury (1878, 126), duşlerde, duşuncelerin bu bağlanış bicimine cok

onem verir; cunku bu, onun, duş yaşamıyla belirli akıl hastalıkları

arasında yakın bir benzerlik kurmasına olanak vermektedir. O, bir

E. DUŞLERİN RUHBIUMSEL OZELLİKLERİ 111

'délire'de}0 iki temel ozellik ayırt eder: “ 1) une action spontanee et

comme automatique de l'esprit; 2) une association vicieuse et

irreguliere des idees.” 11 Maury, kendi duşlerinden, duş imgelerinin

yalnızca ses benzeşimiyle bağlandığı iki mukemmel omek verir. Bir

keresinde duşunde Kudus ya da Mekke'ye hacca {pèlerinage) gittiğini

gormuş; bircok seruvenden sonra, kendini, bazı soyleşilerden sonra

ona bir cinko kurek (pelle) veren kimyacı Pelle tier'i ziyaret ederken

bulmuş; duşun ikinci kesiminde kurek buyuk enli bir kılıca donuşmuş.

( A .g .e ., 137.) Bir başka duşunde anayol boyunca yurumekte

ve kilometre taşlarındaki /a/ometreleri okumaktaymış; sonra kendini

bir bakkal dukkanında gormuş, kocaman bir terazi varmış ve bir

adam Maury'yi tartmak icin kefeye fo/ogramlar koymaktaymış; bakkal

ona “Sen Paris'te değilsin Gilolo adasındasm” demiş. Bunu başka

bazı sahneler izlemiş ve o sahnelerde Maury bir Lobelia ciceği, sonra

da olumunu bir sure once okuduğu General Lopez'i gormuş. Son olarak

loüo oynarken uyanmış. (A.g.e., 126.)12

Kuşkusuz duşlerdeki ruhsal işleyişin daha alt duzeyde olduğu yolundaki

bu duşuncelerin —her ne kadar bu konuda karşı cıkmak kolay

iş değilse de— karşı cıkış olmaksızın benimsenmediğini de goreceğiz.

Orneğin, duş yaşamını aşağılayanlardan biri olan Spitta

(1882, 118) uyanıklık yaşamını duzenleyen ruhbilim yasalarının duşlerde

de gecerli olduğunda diretir; bir başkası, Dugas (1897a) “le reve

n'est pas deraison ni meme irraison pure” 13 der. Ama yazarları, duşlerde

egemen olan ruhsal anarşiye ve her işlevin parcalanmasına ilişkin

kendi betimlemeleri ile bir uzlaşma sağlamadıkca, bu karşı cıkışların

pek de ağırlığı olmayacaktır. Ancak, bazı başka yazarlar da

tıpkı şu Danimarka'lı prensin davranışları gibi, duşlerin cılgınlığının

yontemsiz olmayabileceğini, hatta taklit edilebileceklerini seziyor gibidirler.

Bu grup yazarlar, bu yargıyı, goruntulerden cıkarmış olamazlar;

ya da duşlerin onlara sunduğu goruntuler değişik turdendir.

111 [delire=sanri. Gercekdışı bir durum ya da olaya inanmak. Orneğin kişinin kendini

Tanrı sanması. Boş inanctan ayırımı kişinin kulturel yapısıyla uygunsuzluğudur. —c.n.]

^ ^ [“ 1) Kendiliğinden ve sanki otomatik b ir zihinsel eylem; 2) Duşuncelerin gecersiz

ve duzensiz cağrışımı.” — N.B. Fransız (ve de Alman) ruh hekimliğinde “delire”

sanrısal b ir durum anlamına da gelir.]

12 [1909'da eklenen dipnot:] Daha ileri bir a şamada [II. Cilt, VII. Bolum, A Kesimi]

bu turden ses yinelemeleri ve eş sesli ilk hecelerle dolu duşlerin anlamını kavrayacağız.

^ [“D uşler ne mantığa a ykın, ne de tumuyle mantıktan yoksundurlar.”]

112 DUŞLERİN YORUMU I

Orneğin Havelock Ellis (1899, 271) duşlerin apacık sacmalığı

uzerinde durmaksızın onlardan “kapsamlı duyuların ve eksik duşuncelerin

arkaik bir dunyası” diye soz eder ve onları incelemekle zihinsel

yaşamın evriminin erken donemlerini kavrayabileceğimizi soyler.

Aynı goruş James Sully (1893, 362) tarafından hem daha kapsamlı

hem de daha derin bir bicimde ifade edilmiştir. Onun, duşlerin kılık

değiştirmiş bir anlamı olduğuna belki de herhangi bir başka ruhbilimciden

daha sarsılmaz bicimde inanmış olduğunu aklımızda

tutarsak soyledikleri en fazla ilgiyi hak etmektedir. “İşte duşlerimiz

bu birbirini izleyen [daha eski] kişilikleri koruma aracıdır. Uyuduğumuzda

nesnelere bakış ve onlardan duygulanışın daha eski biçimlerine,

çok önceleri bize egemen olmuş itkilere ve etkinliklere geri döneriz.”

14

Sağgorulu Delboeuf (1885, 222) (savma ters duşen malzemeyi hic

curutmemekle yanlışlık yapmış olmasına karşın) şunları bildiriyor:

“Dans le sommeil, hormis la perception, toutes les facultes de l'esprit,

intelligence, imagination, memoire, volonte, moralite, restent intactes

dans leur essence; seulement elles s’appliquent a des objects imaginaires

et mobiles. Le songeur est un acteur qui joue a volonte les fous et

les sages, les bourreaux et les victimes, les nains et les geants, les

demons et les anges.”15

Duşlerdeki ruhsal işleyişi değersizleştirmeye calışanların en

enerjik karşıtı, Maury'nin hararetli bir tartışmaya girdiği ve kitabını

tum cabalanma karşın elde edemediğim Marquis d'Hervey de Saint-

Deııys [1867]'dir.16 Maury (1878, 19) onun hakkında şunları yazıyor:

“M. le Marquis d'Hervey prete a l'intelligence durant le sommeil, toute

sa liberte d'action et d'attention et il ne semble faire consister le

sommeil que dans l'occlusion des sens, dans leur fermeture au monde

exterieur; en sorte que l'homme qui dort ne se distingue guere, selon

sa maniere de voir, de l'homme qui laisse vaguer sa pensee en se bouchant

les sens; toute la difference qui separe alors la pensee ordinaire

14 [Bu p a rag ra f 1914'de eklenmiştir.]

[“Uykuda, algılama dışında tum zihinsel yetenekler, zeka, imgelem, bellek, istenc

ve ahlaklılık temelde bozulmadan kalır, yalnızca imgesel ve dayanıksız nesnelere

uygulanmışlardır. Bir duş goren, kendi isteğiyle, delilerin ve duşunurlerin, katillerin

v e onların kurbanlarının, cucelerin ve devlerin, şeytanlann ve meleklerin rolunu oynayan

b ir aktordur.”]

15 [Unlu b ir sinologun bu calışması adsız olarak yayımlanmıştır.]

E. DUŞLERİN RUHBİLİMSEL OZELLİKLERİ 113

de celle du dormeur c'est que, chez celui-ci, l'idee prend une forme visible,

objective et resemble, a s'y meprendre, a la sensation determinee

par les objets exterieurs; le souvenir revet l'apparence du fait

present.”17 Maury buna “qu'il y a une difference de plus et capitale a

savoir que les facultes intellectuelles de l'homme endormi n'offrent

pas l'equilibre qu’elles gardent chez l'homme eveille.”18 diye ekler.

Vaschide (1911, 146 v.s.)19 bize Hervey de Saint-Denys'nin kitabının

daha acık secik bir ozetini verir ve oradan duşlerin gorunurdeki

tutarsızlığı uzerine bir alıntı yapar [1867, 35]: “L'image du reve est la

copie de l'idee. Le principal est l’idee; la vision n'est qu'accesoire. Ceci

etabli, il faut savoir analyser le tissu des reves; l'incoherence devient

alotrs comprehensible, les conceptions les plus fantasques deviennent

des faits simples et parfaitment logiques... Les reves les plus bizarres

trouvent meme une explication logiques quand on sait les analyser.”20

Johan Sturcke (1913, 243) duşlerin tutarsızlığına ilişkin benzer

bir acıklamanın, daha eski, calışmasını benim bilmediğim bir yazar

olan Wolf Davidson (1799, 136) tarafından one surulduğune dikkati

ceker: “Duşlerde duşuncelerimizin yaptığı dikkat cekici sıcramaların

tumu de cağrışım yasasına dayanmaktadır; ancak bazan aralarındaki

17 [“Marquis d'Hervey, uyku sırasında zekaya tam b ir eylem ve dikkat ozgurluğu

yakıştırıyor ve uykuyu, yalnızca dış dunyaya kapalı olmaları nedeniyle duyuların b lo ke

edilmesi olarak duşunuyormuş gibi gorunuyor. Oyle ki, onun goruşune gore uyuyan

b ir adamın, duyularını kapatıp duşuncelerinin dolanmasına izin veren birinden faikını

bulmak guctur, sıradan duşuncelerle uyuyanınkiler arasında te k ayrım, İkincisinde duşuncelerin

gorunur ve n e sn e l b ir bicimi varmış gibi gelmesi ve b u bicimin dış nesnelerce

belirlenenlerden ayırt edilememesi, oysa o andaki olayların gorunumunde belleğin

rol oynamakta olmasıdır.”]

18 [“Başka ve c ek onemli b ir fark vardır, o da, uyuyan b ir adamın zeka y e ten ek le rinin

uyanık bir adamda surdurulen dengeyi gostermemesidir.”]

[Bu ve b ir sonraki paragraf 1914'de eklenmiştir.]

20 [“Duş imgeleri duşuncelerin kopyalandır. Temeli duşunce oluşturur, goruntu

yalnızca b ir aksesuardır. Bunu yerli yerine oturtunca, duşunce dizilerini n a sıl iz ley ec e ğimizi, duşlerin dokusunu na sıl cozumleyeceğimizi bilebiliriz; o zaman duşlerin tu ta rsızlığı

akla yakın b ir h a l a lır ve en mantıksız k av ram la r basit ve cok mantıklı olgulara

donuşur... Eğe r o n la n n a sıl cozumleyeceğimizi bilirsek en garip duşler ic in b ile en

mantıklı a cıklam a lan getirebiliriz.” — Aslında bu, Hervey de Saint-Denys'den sozcuğu

sozcuğune b ir alıntı değil, Vaschide'in yorumudur.]

114 DUŞLERİN YORUMU I

bağlantılar akılda cok belirsiz bir bicimde ortaya cıkar, oyle ki duşuncelerimiz

bir sıcrama yapmış gibi gorunur; oysa gercekte boyle bir

şey olmamıştır.”

Boylece konu uzerindeki literatur, duşlere ruhsal urunler olarak

verdikleri değer acısından, cok buyuk bir dağılım gostermektedir. Bu

dağılım, tanımış olduğumuz en derin kucumsemeden başlamakta,

henuz keşfedilmemiş bir değerin belirtilmesinden gecmekte ve duşleri,

uyanıklık yaşamının herhangi bir işlevinden daha yuce bir yere

oturtan bir abartmaya dek varmaktadır. Daha once [s. 63'e bkz.] gorduğumuz

gibi duş yaşamının tum ruhbilimsel ozelliklerini uc zıtlıkta

toplayan Hildebrandt (1875, 19 v.s.), bu değer dağılımının iki ucunu

kendisinin ucuncu paradoksunda kullanmıştır: “Bu, zihinsel yaşamın

bir guclenmesi, pek de seyrek olmayarak neredeyse ustalık derecesine

varan bir artışı ile insanlık duzeyinin de altına duşen bir yıkım ve zayıflaması

arasındaki zıtlıktır. Birincinin acısından, kendi deneyimlerimizle,

zaman zaman duşlerin dehasının yarattıklarında ve yapısında

uyanıklık yaşamlarımızda hicbir zaman surekli olarak elimizin

altında bulunmayan bir coşku derinlik ve ictenliğinin, bir duygu inceliğinin,

bir goruş berraklığının, bir gozlem keskinliğinin ve bir espri

parlaklığının doğduğunu kabul etmeyecek olanımız pek azdır. Duşlerde

olağanustu bir şiir, zengin bir alegori, eşsiz bir mizah, ender bulunan

bir alay yatar. Bir duş, dunyaya, garip bir idealizmin ışığında

bakar ve sıklıkla gorduklerinin etkilerini onların asıl doğasına ilişkin

derin kavrayışıyla zenginleştirir. Dunyasal guzelliği gozlerimize gercek

bir cennet parıltısıyla cizer ve onu en gorkemli değerlerle susler;

gundelik korkularımızı bize en korkunc bicimlerde gosterir ve eğlencemizi

tanımlanmaz acılıkta esprilere donuşturur. Ve bazan uyanıp

da bunlara benzer bir yaşantının hala tum ağırlığı altındayken, yaşamımız

boyunca, gercek dunyanın hicbir zaman onun eşini sunmamış

olduğunu duşunmekten kendimizi alamayız.”

insan daha onceki sayfalarda alıntı yapılan aşağılayıcı imalarla

bu coşkulu methiyenin aynı şeyden mi soz ettiğini merak ediyor.

Acaba bu bizim bazı otoritelerimizin sacma duşleri, bazılarının da

derin ve incelikli olanlan aşırı onemsemesinden mi ileri geliyor? Ve

eğer her iki turden, her iki değerlendirmeyi de haklı cıkaran duşler

oluşuyorsa, duşlerde ayırt ettirici herhangi bir ruhbilimsel ozellik aramak

zaman savurganlığı değil midir? Duşlerde her şeyin —zihinsel

yaşamın en derin cokuntusunden uyanıklık yaşamında ender gorulen

bir yucelmesine dek— olası olduğunu soylemek yeterli olur mu? Bu

turden bir cozum ne denli uygun olursa olsun, ona karşı cıkan olgu,

duş sorunu uzerine tum araştırma cabalarının temel cizgilerinde evrensel

olarak gecerli ve bu gorunur zıtlıkları ortadan kaldırabilecek

bazı ayırt ettirici ozelliklerin mutlaka var olduğu inancına dayanmasıdır.

Duşlerin ruhsal başarılarının, şimdi gerilerde kalmış olan ve insan

aklına kesin doğa bilimlerinin değil felsefenin egemen olduğu entelektuel

donemde daha kolay ve daha sıcak bir kabullenme sağladığından

hic kuşku duyulamaz. Schubert'in (1814, [20 v.s.]) duşlerin

ruhun dış doğanın gucunden serbestleşmesi, canın duyguların bağlarından

ozgurleşmesi olduğu yolundaki vurgulamaları ve genc Fichte'nin

(1864, 1, [143 v.s.])21 ve diğerlerinin, tumu de duşleri, zihinsel

yaşamın daha ust bir duzeyine yukselmesi olarak sunan benzeri sozleri

şimdi bize pek de akla yakın gelmemektedir; bugun bu sozler yalnızca

mistikler ve dinciler tarafından yinelenmektedir.22 Bilimsel duşunce

biciminin başlaması beraberinde duşlerin değerlendirilişine

bir tepkiyi de getirmiştir. Ozellikle tıbbi yazarlar duşlerdeki ruhsal etkinliği

onemsiz ve değersiz gorme eğilimindedirler; oysa duşunurler

ve bu ozel konuya katkıları yadsınamayacak meslekten olmayan gozlemciler

—amator ruhbilimciler— (populer inanca daha yakın bir cizgide

kalarak) duşlerin ruhsal değerine ilişkin bir inancta diretmişlerdir.

Duşlerdeki ruhsal işleyişi duşuk bir acıdan gormeye eğilimli

herkes doğal olarak onların kaynağını bedensel uyarılmalara yoracaktır;

oysa duş goren aklın uyanıklık kapasitelerinin buyuk kısmını koruduğuna

inananların kuşkusuz duş gormeyi uyaran şeyin duş goren

aklın kendisinden doğduğunu yadsımak icin hicbir nedenleri olmayacaktır.

Temkinli bir kıyaslamanın bile duş yaşamına yakıştırmaya

eğilimli olduğu ustun yetenekler arasında en vurgulusu bellektir; bu

goruşun lehinde pek de seyrek olmayan kanıtları daha once [B Kesiminde]

enine boyuna tartışmıştık. Sıklıkla daha eski yazarlarca

benimsenen duş yaşamının bir başka ustunluk noktasının —yani

E. DUŞLERİN RUHBİLİMSEL OZELLİKLERİ 115

Bkz. Haffner (1887) ve Spitta (1882, [11 v.s.]).

22 » [1914'de eklenmiş dipnot:] Bu kitabın daha o nceki basımlarında unutulduğu

icin uzuntumu ifade etmek istediğim pek az yazardan biri olan unlu mistik Du P rel, in san

sozkonusu olduğunda metafiziğe giden yolların, u y anıklık yaşamından değil d u ş lerden

gectiğini bildirir. (Du Prel, 1885, 59.)

116 DUŞLERİN YORUMU I

zaman ve mekan uzaklıklarının ustune ulaştığı— aslında bir temeli

olmadığı kolayca gosterilebilir. Hildebrandt (1875, [25])'ın değindiği

gibi bu avantaj bir yanılsamadır; cunku duş gormenin zaman ve mekanı

aşması kesinlikle uyanıklık duşunme sureciyle aynı bicimde olmaktadır;

bunun da tek nedeni duşun, yalnızca duşunmenin bir bicimi

olmasıdır. Duşlerin zamanla ilişkili olarak uyanıklık yaşamına

gore bir başka avantajı —bir başka yonden zamanın gecişinden bağımsız

olmaları— bulunduğuna inanılır. Maury'nin, kendisini giyotinde

idam edilirken gorduğu (s. 80 v.s.'na bkz.) duşe benzer duşler,

bir duşun, cok kısa bir zaman aralığına, uyanıklık aklımızın uğraşabileceği

duşunsel malzemeden cok daha fazla algısal malzeme sıkıştırabileceğini

gosterir. Ancak bu sonuca ceşitli tartışmalarla karşı cıkılmıştır;

Le Lorrain (1894) ve Egger'in (1895) duşlerin gorunen

suresi hakkındaki makalelerinden bu yana konu uzerinde uzun ve ilginc

bir tartışma gelişmiştir; ancak bu ince soru ve icerdiği derin

uzantıları uzerinde henuz son sozun soylenmemiş olması olasıdır.23

Chabaneix (1897) tarafından yapılan pek cok olgu bildirisi ve de

ornek derlemesi, duşlerin gunduzun akıl calışmasını taşıyabildiğini

ve onu gun icinde ulaşılamamış sonuclara goturduğunu; kuşkuları

ve sorunları cozebildiğim ve şairlerle besteciler icin yeni esin kaynaklan

olabileceğini tartışılmaz hale getirmiş gibidir. Ancak olgu tartışılmaz

olduğu halde sonuclan ilke sorunlanna dek uzanan kuşkulara

acıktır.24

Son olarak, duşlerin geleceği muştulama gucu olduğu bir yana bırakılmıştır.

Burada inatla yinelenen iddialarla birleşen hemen hemen

yenilmez bir kuşkuculukla catışma icinde bulunmaktayız. Hic kuşkusuz

bu goruşun hicbir zaman gercek bir temeli olmadığında inat etmemekle

doğru bir şey yapmış olacağız; cunku cok gecmeden ortaya

konan bircok ornekle doğal ruhbilimin sınırları icinde bir acıklama

bulmak olası olabilir.

23

[1914'de eklenmiş dipnot:] Bu so ran uzerine daha fazla bibliyografya ve eleştirel

b ir tartışma Tobovvolska'da (1900) bulunabilir. [A ync a II. Cilt, VI. Bolum, I Ke sim

in e bkz.]

24

[1914'de eklenmiş dip n o t:] Havelock Ellis'in (1911, 265) eleştirilerine bakınız.

[A y n c a II. Cilt, VII. Bolum, C Kesimine bkz.]

(F)

DÜŞLERDE AHLAK DUYGUSU

Ancak duşler uzerine benim kendi araştırmalarım gozonune alındığında

acık secik bir hal alacak nedenlerden dolayı ahlaksal eğilimler

ve duyguların duş yaşamına girip girmediği ve giriyorsa ne olcude

girdiği yolundaki ozel sorunu, duşlerin ruhbilimi konusundan

ayırmış bulunuyorum. Aklın duşler sırasındaki tum oteki işlevleri

icin değişik yazarların benimsemiş olduğunu gorduğumuz karşıt goruşlerle

burada da karşılaşıyoruz. Bazıları ahlaksal yaptırımların

duşlerde hicbir yeri olmadığını one surerken diğerleri insanın ahlaksal

ozelliğinin duş yaşamında da hic azalmadan surduğunu savunurlar.

Duşlerdeki yaygın deneyimler, her turlu kuşkunun otesinde, bu

goruşlerden birincisini doğruluyormuş gibi gorunmektedir. Jessen

(1855, 553), şoyle yazıyor: “Uykuda ne daha iyi, ne daha durustuz.

Tersine vicdan, duşlerde sessiz gibidir; cunku duş icinde acımasızızdır

ve en kotu sucları —hırsızlık, saldırı ve cinayet— tam bir kayıtsızlık

ve sonrasında hicbir pişmanlık duymaksızın işleyebiliriz.”

Radestock (1879, 164): “Duşlerde cağrışımların ortaya cıkışında

ve duşuncelerin birbirine bağlanışında hicbir duşunme, sağduyu, estetik

tat ya da ahlaksal yargılamanın bulunmadığı akılda tutulmalıdır.

Yargılama son derece zayıftır ve ahlaksal kayıtsızlık her şeyin uzerinde

egemenlik surer.”

Volkelt (1875, 23): “Hepimizin ayırdında olduğu gibi duşlerde,

cinsel konulardaki gelişmeler ozellikle başıboş kalmıştır. Duş gore118

DUŞLERİN YORUMU I

niıı kendisi garip bir bicimde utanmasızdır ve herhangi bir ahlaksal

duygu ya da yargıdan yoksundur; dahası, en derin saygı besledikleri

de dahil herkesi, uyanıkken duşuncelerinde bile yanyana getirse dehşete

kapılacağı eylemlerle uğraşırken gorur.”

Bunların tam karşı ucunda Schopenhauer'in [1862, 1, 245] bir

duşte rol alan herkesin kendi karakteriyle tam bir uyum icinde konuşup

davrandığı yolundaki sozleri gibi sozler bulunur. K.P. Fischer

(1850 [72 v.s.]), oznel duyumsama ve ozlemlerin ya da duygu ve arzuların

kendilerini duş yaşamında ozgurce ortaya koyduklarını ve insanların

ahlaksal ozelliklerinin duşlerine yansıdığını bildirir.

Haffner (1884, 251): “Nadir istisnalarla... durust bir adam duşlerinde

de durusttur; baştan cıkarmalara direnecek ve kendini kin, kıskanclık,

ofke ve tum diğer kusurlardan uzak tutacaktır. Ama gunahkar

bir adam, kural olarak, duşlerinde, uyanıkken gozlerinin onunde bulunan

imgelerin aynılarını bulacaktır.”

Scholz [Jevvett'in cevirisi, 1893, 62]: “Duşlerdeki hakikat: duşlerde

[ister soylulaştıncı, ister aşağılayıcı olsunlar] dunyaya karşı tum

kılık değiştirmelerimize karşın kendimizi olduğumuz gibi tanımayı

oğreniriz. ...Saygın bir adam doşlerde bir suc işleyemez ya da eğer

işlerse doğasına aykırı bir şeyin yaratacağı dehşeti duyar. Duşunde

hukumdarı oldurduğunu goren adamı idam ettiren Roma İmparatoru,

eğer bir insanın duşunde sahip olduğu duşuncelere uyanıkken de sahip

olacağı biciminde bir akıl yuruttuyse yaptığında haklıdır. ‘Boyle

bir şeyi duşumde bile goremem’ bicimindeki deyiş, yureklerimizde

ya da aklımızda hic yerleşemeyecek bir şeyleri kasdettiğinde iki kat

doğru bir anlam kazanmaktadır.” (Platon ise tersine en iyi insanların,

başkalarının uyanıkken yaptıklarını yalnızca düşünde görenler olduğunu

duşunur.)1

Spitta'mn (1882, 192) alıntı yaptığı Pfaff (1868 [92]), bilinen bir

deyişi şoyle değiştiriyor: “Bana duşlerini soyle, senin icsel benliğin

hakkında bir şeyler soyleyeyim.”

Duşlerde ahlak sorunu, kucuk kitabından daha once pek cok alıntı

yaptığım (cunku duş calışmalarına, rastladığım tum katkılar arasında

bicim bakımından en mukemmel, duşunce bakımından en zengin olanı

oydu) Hildebrandt tarafından ilgi merkezi olarak kabul edilmiştir.

1 [Bu cumle 1914'de eklenmiştir. Ayrıca II. Cilt, VII. Bolum, F kesimine bkz.

Gonderme kuşkusuz Devlet'm X. Kitap'ının Giriş kesimlerine yapılmaktadır. ( Çeviri,

1 871,409 v.s.).]

F. DUŞLERDE AHLAK DUYGUSU 119

Hildebrandt [1875, 54] kural olarak yaşam ne kadar temizse duşlerin

de o denli temiz olacağını, birinde daha az temiz olanın diğerinde de

oyle olacağını ifade eder. O, insanın ahlaksal doğasının duşlerde de

surduğune inanır. “Ote yandan” diye yazıyor, “aritmetikteki en buyuk

yanlış, bilimsel yasaların en romantik ters cevrilişi, en sacma sapan

tarih yanılgısı bizi altust etmeyi başaramaz, hatta kuşkumuzu bile

uyaramaz, oysa iyiyle kotu, doğruyla yanlış ya da erdemle kusur arasındaki

ayırıma ilişkin goruşumuzu hicbir zaman yitirmeyiz. Gunduzun

bize eşlik eden şeylerin ne kadarı uyuma saatlerimizde bizi bırakıp

giderse gitsin Kant'ın kategorik zorunluluğu bizi adım adım

izleyen, uykuda bile kurtulamayacağımız bir yoldaştır... Ama bu ancak,

insanın doğasında temel olanın, onun ahlaksal varlığının, imgelem,

mantık, bellek ve diğer yeteneklerin duşlerde teslim olmak zorunda

kaldığı kaleidoskopik karışıklıktan etkilenmeyecek denli

sağlamca lesbit edilmiş olmasıyla acıklanabilir.” ( A . g . e 45 v.s.)

Ancak bu konunun tartışması ilerledikce her iki grup yazar da goruşlerinde

belirgin kararsızlık ve kaymalar gostermeye başlarlar.

Duşlerde insanın ahlaksal kişiliğinin işleyişinin durduğunda diretenler,

katı bir mantıkla ahlakdışı duşlere tum ilgilerini yitirirler. Bir

duş goreni duşlerinden sorumlu tutma ya da duşlerinin gunahkarlığından

onun karakterinde şeytanca bir cizgi bulunduğu sonucunu cıkarma

yolundaki her girişimi, tıpkı onun duşlerinin sacmalığından

uyanıklıktaki zeka etkinliklerinin değersizliği sonucu cıkarıldığı zaman

yaptıkları kadar guvenle dıştalarlar. “Kategorik zorunluluk”un

duşlere de uzandığına inanan oteki grup ise, mantıksal olarak ahlakdışı

duşler icin belirsiz bir sorumluluk yuklenirler. Onlar adına olsa

olsa kendi ahlaksal niteliklerine duydukları sağlam inancı sarsacak,

kınanası duşler gormemelerini dilemekle yetinebiliriz.

Ancak gorunen o ki ne denli iyi ya da kotu olursa olsun hic kimse

o kadar guvencede değildir ve hic kimse kendi ahlakdışı duşlerinin

anısını yadsıyamaz. Bu yuzden duş ahlakı hakkındaki birbirine zıt

goruşlerinden bağımsız olarak her iki gruptan yazarlar, ahlakdışı

duşlerin kokenini acıklamaya cabalarlar ve bu kokeni aklın işlevlerinde

aramak ya da bedensel nedenlerin akim uzerindeki zararlı etkisinde

aramak biciminde yeni bir goruş ayrılığı gelişir. Boylece, olayların

zorlayıcı mantığı, duş yaşamının sorumluluğunu destekleyenleri

de sorumsuzluğunu destekleyenleri de duşlerin ahlakdışılığının

ozel bir ruhsal kaynağı bulunduğunu kabul etmeye zorlar.

120 DUŞLERİN YORUMU I

Yine de ahlakın duşlere dek uzandığına inananların tumu, duşlerinin

tüm sorumluluğunu yuklenmekten kacınmaya ozen gosterirler.

Haffner (1887, 250) şoyle yazıyor: “Duşlerimizden sorumlu değiliz

cunku onlarda duşuncelerimiz ve arzularımız, tek başına yaşamımıza

doğruluk ve gerceklik kazandıran temelden yoksun kalmıştır... Bu

nedenle hicbir duş arzusu ya da duş eylemi erdemli ya da gunahkar

olamaz.” Yine de diye surduruyor, insanlar dolaylı olarak onlara neden

oldukları icin gunahkar duşlerinden sorumludurlar. Onların odevi

yalnız uyanıklık yaşamlarında değil, ozellikle uyumadan once zihinlerini

ahlaksa] bakımdan temizlemektir.

Hildebrandt [1875, 48 v.s.], bize, duşlerin ahlaksal iceriğinin sorumluluğunun

bu birbiri icine gecen kabul ve reddedilişi konusunda

cok daha derinlemesine bir cozumleme armağan eder. Gerek en kısa

zaman aralıklarına en karmaşık duşunce sureclerini sıkıştırmaları,

gerekse kendisinin bile kabul ettiği uzere duşlerin duşunsel oğelerinin

karışık bir hal almış ve onemlerini yitirmiş olmaları yuzunden duşlerin

ahlakdışı gorunumleri sozkonusu edilirken onlara yataklık eden

dramatik bicime de pay ayrılması gerektiğini tartışır. Yine de duşlerdeki

gunah ve hataların tum sorumluluğunun reddedilebileceği konusunda

cok buyuk kuşkuları bulunduğunu itiraf eder.

“Birtakım haksız suclamaları, ozellikle de amac ve niyetlerimizle

ilişkili olanları reddetme telaşı icinde olduğumuz zaman sıklıkla

‘Boyle bir şeyi duşumde bile goremem’ deyimini kullanırız. Bunu

yapmakla bir yandan duşler bolgesinin, duşuncelerimizden sorumlu

olamayacağımız kadar uzak ve uc bir bolge olduğunu, cunku bu bolgedeki

duşunceler bizim temel benliğimizle cok gevşek bir bağ icinde

olduğu icin bizim duşuncelerimiz sayılmalarının pek de olası olmadığını

ifade ediyoruzdur; ama bir yandan da bu bolgede bu duşuncelerin

bulunduğunu kesinlikle yadsıma zorunluluğu duyduğumuza gore

aynı zamanda dolaylı olarak kendimizi haklı buluşumuzun (bu noktalara

dek uzanmadıkca) tam olamayacağını da teslim etmekteyizdir.

Ve sanırım bu şekilde bilincsiz de olsa hakikatin dilini konuşuyor

oluruz.” ( A.g.e., 49.)

“Duşlerde, ozgun gudusu, şu ya da bu bicimde —bir istek ya da

bir arzu veya itki olarak— uyanıklık aklından gecmemiş herhangi bir

eylem duşunmek olanaksızdır.” Hildebrandt, kabul etmeliyiz ki diye

surduruyor, bu ozgun itki, duş tarafından icat edilmemiştir; duş yalnızca

onu kopya edip genişletmiştir, duş yalnızca icimizde bulunan

F. DUŞLERDE AHLAK DUYGUSU 121

tarihsel malzeme kırpıntılarının dramatik bir bicim icinde işlenmesidir;

yalnızca Apostle'un sozcuklerini dramatize eder; “Her kim ki kardeşinden

nefret eder, katildir.” [ I John iii, 15.] Her ne kadar uyandıktan

sonra, ahlaksal gucumuzun bilincinde olarak, gunahkar duşun

işlenmiş tum yapısına gulumseyebilirsek de o yapının turediği ozgun

malzeme bizde gulumseme yaratmayı başaramayacaktır. Duş gorenin

hatalarından sorumluluk duyarız, ama tumunden değil, yalnızca

belli bir yuzdesinden. “Kısaca, İsa'nın soylediği, kolay kolay karşı cıkılamayacak

‘yureğin dışında kotu duşunceler gelişir’ [Matt, xv. 19]

sozlerini kavrayacak olursak duşte girişilen bir gunahın hic değilse

belli belirsiz bir en az sucluluk taşıdığı inancından kolay kolay kacamayız.”

(Hildebrandt, 1875, 51 v.s.)

Boylece Hildebrandt, duşlerdeki ahlakdışılığm kaynağını, gunduz

gunaha cağrılar biciminde aklımızdan gecen kotu itkilerin tohum

ve ipuclannda bulur ve bir kişinin ahlaksal değerini belirlerken bu ahlakdışı

oğeleri de eklemekte duraksamaz. Bildiğimiz gibi bu oğeler

ve onların bu değerlendiriliş bicimi, sofu ve azizlerin, her cağda, kendilerinin

sefil gunahkarlar olduklarını itiraf etmelerinin nedenidir.2

Boyle birbiriyle uyuşmaz duşuncelerin genelde var olması hic de

şaşırtıcı değildir; bunlar pek cok insanda ve ahlak dışında kalan

alanlarda da bulunur. Ancak bazan cok daha az ciddiye alınırlar. Spitta

(1882, 194) Zeller'in [1818, 120-21] bu bağlamla ilişkili bazı sozlerinden

alıntı yapıyor; “Bir akıl, her an icin tum gucune sahip olacağı

ve duşuncelerinin duzenli ve berrak akışının yalnızca gereksiz fikirlerle

değil, acıkca kaba saba ve sacma fikirlerle de kesintiye uğratılmayacağı

bir bicimde orgutlenmiş olmanın mutluluğuna nadiren erişir.

Gercekten de en buyuk duşunurler, en derin duşunceye dalışlarını

ve en ağırbaşlı ve en durust duşuncelerini bozan bu duşsel, didikleyici,

eziyet veren duşunceler kalabalığından yakınmışlardır.”

Bu bağdaşmaz duşuncelerin psikolojik konumu uzerine cok daha

aydınlatıcı bir ışık, Hildebrandt'ın (1875, 55), duşlerin, doğamızın

2

[1914'de eklenmiş d ip n o t.] Engizisyonun sorunumuza karşı tutumunu oğrenmek

ilgi cekici olacaktır. C ae sar Carena'nın Tractatus de Offtcio sanctissimae Inquisilio nir’inde, 1631'de, şu parca bulunmaktadır: “Eğ e r b ir kişi duşunde k u fu r sayılacak şeyle

r gorduğunden soz ederse engizitorler, bunu, onu n yaşamında araştırma fırsa tın ı .kacırmazlar, cunku b ir adamın gunduzun uğraştığı şey gece geri gelme alışkanlığı

gosterir.” (İsvicre, St. Urbaıı'dan Dr. E hniger ile soyleşi.)

122 DUŞLERİN YORUMU I

uyanıkken genellikle ulaşamadığımız derinliklerine ve kuytu koşelerine

rastlantısal bir goz atıverme olanağı sağladığı bicimindeki sozleri

tarafından tutulmuştur. Kant, duşlerin, bize, gizli doğamızı gostermek

ve ne olduğumuzu değil, eğer başka bicimde yetiştirilseydik ne

olabileceğimizi ortaya koymak icin var olduğunu bildirdiği Anthropologie'sinde

[1798]3 aynı duşunceyi dile getirir. Radestock (1879, 84)

da duşlerin coğunlukla bizim kendi kendimize kabul edemeyeceğimiz

şeyleri ortaya koymaktan başka bir şey yapmadığını, bu nedenle onları

yalancı ve hileci diye damgalamanın haksızlık olduğunu soyler.

Erdmann [1852, 115] şoyle yazıyor: “Duşler bana hicbir zaman bir

adam hakkında ne duşunmem gerektiğini gostermemiştir! ama bazan,

bir duşten, bir adam hakkında düşündüklerimi ve ona yonelik duygularımı,

hayretler icinde oğrenmişimdir.” Aynı şekilde I.H. Fichte

(1864, 1, 539) de şunları soyluyor: “Duşlerimizin doğası, bizim tum

eğilimlerimizin, uyanıklık sırasında kendimizi gozlemlemekle oğrenebileceğimizden

cok daha hakikate uygun bir yansımasını verir.”4

Bizim ahlaksal bilincimize yabancı itkilerin ortaya cıkışı, daha

once oğrenmiş olduğumuz şeyin —duşlerin uyanıklık yaşamımızda

bulunmayan ya da pek kucuk bir rol oynayan duşunsel malzemeye

ulaşmalarının— aynısı olduğu gorulecektir. Benini (1898, 149) şoyle

yazıyor: “Certe nostre inclinazioni che si credevano soffocate e spente

da un pezzo, si ridestano; passioni vecchie sepolte rivivono; cose e

persone a cui non pensiamo mai, ci vengono dinanzi.”5 Volkelt (1875,

105) ise: “Uyanıklık bilincimize hemen hemen farkında olmaksızın

girmiş ve belki de hicbir zaman anımsanmamış duşunceler de cok

sık olarak akılda var olduklarını duşler aracılığıyla duyururlar.” Bu

noktada son olarak Schleiermacher'in uyuma eylemine “istencdışı duşunceler”

ya da imgelerin eşlik ettiği bicimindeki saptamasını anımsayabiliriz

(s. 101'ebkz.).

O halde, gerek ahlakdışı, gerekse sacma duşlerde ortaya cıkışları

bizi aynı bicimde şaşırtan duşunsel malzemenin tumunu “istencdışı

duşunceler” başlığı altında sınıflayabiliriz. Ancak onemli bir ayrım

3

[Bulunamadı.]

4

[Son iki tumce 1914'de eklenmiştir.]

^ [“B ir sure icin boğulmuş ve sonmuş gibi gorunen belirli arzularımız yeniden

uyanırlar; eski ve gomulu tutkularımız y eniden canlanır; hic duşunmediğimiz eşyalar

ve insanlar onumuzde beliriverir.”]

F. DUŞLERDE AHLAK DUYGUSU 123

noktası vardır; ahlak evrenindeki istencdışı duşunceler bizim aklımızın

alışılmış tutumuna ters duşerler oysa diğerleri yalnızca yabancı

oldukları icin bize carpıcı gelirler. Henuz bu farkı cozecek daha derin

bir bilgiye yonelik hicbir adım atılmış değildir.

Bundan sonra ortaya cıkan soru, duşlerde istencdışı duşuncelerin

ortaya cıkışının önemiyle, bu ahlakla uyuşmaz itkilerin geceleyin belirmesinin

uyanıklıkta ve duş gorme sırasındaki aklın psikolojisine

tuttuğu ışıkla ilişkilidir. Burada da goruşlerin yeni bir ayrışması ve

otoritelerin yeni bir gruplaşmasıyla karşılaşıyoruz. Hildebrandt ve

onun temel tutumunu paylaşan diğerlerinin benimsedikleri duşunce

cizgisi, kacınılmaz bicimde, uyanıklık yaşamında bile, ahlakdışı itkilerin

belirli bir gucunun bulunduğu, ancak bunun ketvurulmuş bir

guc olduğu, eyleme gecmek icin koşulları zorlayamadığı, uykuda ise

gunduz bir ketvurma gibi calışan ve bizi boyle itkilerin varlığını fark

etmekten korumuş olan bir şeylerin devre dışı kaldığı goruşune goturur.

Boylece duşler, bir insanın, tüm doğasını değilse bile gercek

doğasını ortaya koyarlar ve aklın gizli ic kısmını bilgimize ulaştırmak

uzere bir araştırma aracı oluştururlar. Tıpkı hekimlerin, duşlerin,

gozlemlenmemiş fiziksel hastalıklara dikkatimizi cektiklerini kabul

etmeleri gibi, Hildebrandt da [1875, 56] duşlere, aklımızdaki

ahlaksal zayıflıklara dikkatimizi ceken uyarıcı bir guc yakıştırırken

yalnızca bu turden usavurmalara dayanmaktadır. Spitta da [1882, 193

v.s.] akla (orneğin erinlikte) saldıran uyarılma kaynaklarından soz

ederken, duş gorene, eğer uyanıklık saatlerinde kesinkes durust bir

yaşam surdurur ve gunahkar duşuncelerini her ortaya cıktıklarında

baskılamaya ve onların olgunlaşıp eyleme donuşmesini onlemeye

ozen gosterirse tum olanların kendi gucu icinde kalacağı guvencesini

verdiğinde bu goruşu benimsiyor olsa gerek. Bu goruşe gore “istencdışı

duşunceler”i, gunduzun “baskılanmış” duşunceler diye tanımlayabiliriz

ve onların ortaya cıkışını da saf bir zihinsel gorungu olarak

kabul etmek zorunda oluruz.

Ancak başka yazarlar bu sonucu inandırıcı bulmamaktadırlar. Orneğin

Jessen (1855, 360), gerek duşlerde gerekse ateşli ve başka sannlı

rahatsızlıklarda uyanıklıkta ortaya cıkan istencdışı duşuncelerin

“dinlenmeye cekilmiş istencli bir etkinliğin, icsel itkilerce uyarılmış

imge ve duşuncelerin az ya da cok mekanik bir bicimde birbirini izleyişinin

ozelliklerini taşıdığına” inanır. Jessen'in goruşune gore, ahlakdışı

bir duşun, duş gorenin zihinsel yaşamına ilişkin olarak ka124

DUŞLERİN YORUMU I

nıtladığı tek şey, onun, bir bicimde sozkonusu duşunsel malzemeyi

tanıdığıdır; onların, duş gorenin kendi zihinsel itkileri olduğuna ilişkin

hicbir kanıt yoktur.

Başka bir yazara, Maury'ye gelince, onun da duş gorme durumuna,

zihinsel etkinliğin keyfi bir yıkımına değil, onu oğelerine ayrıştırmaya

yarayan bir yetenek yakıştırdığı gorulur. Ahlakın sınırlarını

zorlayan duşler hakkında aşağıdakileri yazıyor: “Ce sont nos penchants

qui parlent et qui nous font agir, sans que la conscience nous retienne,

bien que parfois elle nous avertisse. J'ai mes defauts et mes

penchants vicieux; a l'etat de veille je tache de lutter contre eux, et il

m'arrive assez souvent de n’y pas succomber. Mais dans mes songes

j'y succombe toujours ou pour mieux dire j ’agis par leur impulsion,

sans crainte et sans remords... Evidemment les visions qui se

deroulent devant ma pensee et qui constituent lc reve, me sont

suggerees par les incitations que je ressens et que ma volonte absente

ne cherche pas a refouler.” (Maury, 1878,113.)6

Duşlerin, duş gorenin aslında var olan ama baskılanmış veya

gizlenmiş bulunan ahlakdışı eğilimlerini ortaya cıkarma yeteneği

bulunduğuna inanan hic kimse bu goruşunu Maury'nin sozleri kadar

kesin bir bicimde ifade edemez: “En reve l'homme se revele donc

tout entier a soi'meme dans sa nudite et sa misere natives. Des qu'il

suspend l'exercice de sa volonte, il devient le jouet de toutes les passions

contres lesquelles, a l'etat de veille, la conscience, le sentiment

de l'honneur, la crainte nous defendent.” ( A.g.e., 165.)7 Başka bir bolumde

şu cok doğru cumlelere rastlıyoruz: “Dans le songe, c'est surtout

l'homme instinctif qui se revele... L'homme revient pour ainsi dire

a l'etat de nature quand il reve; mais moins les idees acquises ont

penetre dans son esprit, plus les penchants en desaccord avec elles

R [“Konuşan ve bize eylem yaptırtan itkilerimizdir; oysa vicdanımız bizi ba zan

uyarsa da durdurmaz. Hatalarım ve kotu itkilerim vardır; uyanıkken onlara ka rşı direnmeye

cabalarım ve oldukca sık olarak onlara boyun eğmemeyi b a şa n nm . Ama duşlerimde

h e r zaman onlara boyun eğerim, ya da daha doğrusu kork u veya pişmanlık d u y maksızın

onların baskısı altında davranırım... Aklımın onunde ortaya dokulen ve b ir

duşu oluşturan goruntuler, acıkca duyumsadığım istekler tarafından telkin edilmişlerdir

ve benim v a r olmayan istencim o n la n bastırmaya kalkışmaz.”]

7

[“Bu nedenle duşlerde, insan, doğal cıplaklığını ve yetersizliğini kendiliğinden

ortaya cıkarır. İstencini askıya a lır almaz, uyanıkken vicdanı, o nur duygusu ve k o rk u la rıyla kendini savunduğu tum tutkularının oyuncağı haline gelir.”]

F. DUŞLERDE AHLAK DUYGUSU 125

conservent encore sur lui l'influence dans le reve.” (A.g.e., 462.)8 Daha

sonra, sık sık yazılarında ozel bir şiddetle saldırdığı boş inancların

duşlerinde nasıl da kurbanı olduğuna ornekler veriyor.

Ancak, Maury'nin bu derin duşunceleri, onun, bu denli doğru olarak

gozlemlediği gorungulere, kendi goruşune gore duşlere egemen

olan ve zihinsel etkinliğin tam karşıtı saydığı “automatisme psychlogique"

m bir kanıtı olmaktan ote bir anlam vermemesi nedeniyle değerlerini

yitirirler.

Stricker (1879, [51]), şoyle yazıyor: “Duşler yalnızca yanılsamalardan

ibaret değildirler. Orneğin eğer kişi, duşunde, haydutlardan

korkuyorsa, haydutların hayali olduğu doğrudur ama korku gercektir.”

Bu, duşlerdeki duyguların, duş iceriğinin geri kalanıyla aynı bicimde

yorumlanamayacağına dikkatimizi cekiyor ve de bizi, duşlerde

ortaya cıkan ruhsal sureclerin hangi kesiminin gercek sayılması gerektiği,

yani hangilerinin uyanıklık yaşamının ruhsal surecleri arasında

sınıflandırılmayı hak ettiği sorunuyla yuzyuze getiriyor.9

8

[“Duşlerde ortaya cıkan şey en temel olarak icgudulerin insanıdır... in san ın duşle

rinde b ir doğa durumuna donduğu soylenebilir. Ama edinilmiş duşunceler aklına ne

denli az nufuz etmişse duşlerinde onların tersi itkilerin aklını etkilemesi de o denli cok

olur.”] 9

[Duşlerdeki du y g u la r sorunu VI. Bolumun H kesiminde tartışılmıştır. D u şlerin

ahlaksal sorumluluğu konusuna 11. Cilt, VII. Bolum, F Kesiminde yeniden d eğinilmiştir.]

(G)

DÜŞ GÖRME VE DÜŞ GÖRMENİN

İŞLEVİ ÜZERİNE KURAMLAR

Duşlerin gozlemlenen niteliklerini belli bir goruş acısından acıklamaya

calışan ve aynı zamanda duşlerin daha geniş gorunguler evrenindeki

konumunu tanımlayan her sav bir duş kuramı diye adlandırılmayı

hak eder. Değişik kuramların, duşlerin şu ya da bu niteliğini

temel alıp acıklama ve bağlantı kurmalarına başlangıc noktası olarak

o niteliği yerleştirmeleriyle birbirlerinden ayrıldığını goruruz. Bir kuramın

duş gorme icin (ister yararcı isterse başka turlu) bir işlev ortaya

atması gerekmez. Yine de amaclılığa ilişkin acıklamalar arama

alışkanlığımız nedeniyle duşlere bir işlev yukleyen kuramları benimsemeye

daha yatkınızdır.

Terimin bu anlamıyla az ya da cok duş kuramı denmeyi hak eden

ceşitli goruş dizileriyle tanışmış bulunuyoruz. Antik cağlarda duşlerin

tanrılar tarafından insanların eylemlerini yonlendirmek icin gonderildiği

inancı, duşler hakkında bilinmeye değer her şey icin bilgi

verdiğinden tam bir kuramdır. Duşler bilimsel araştırma konusu

oluncaya değin aralarında son derece butunlukten uzak olanların da

bulunduğu cok sayıda kuram geliştirilmiştir.

Yorucu bir sayı coğaltmasına girişmeksizin, duşlerdeki ruhsal etkinliğin

doğası ve niceliği hakkında one surdukleri varsayımlara gore

duş kuramlarını aşağıdaki uc kaba gruba ayıracağız.

g . d ü ş g ö r m e n in iş l ev i 127

(1) Delboeufunkine [1885, 221 v.s.] benzer kuramlar vardır. Bunlara

gore tum ruhsal etkinlik duşlerde surer. Bu kuramlar, aklın uyumadığım

ve aygıtının dokunulmadan kaldığını, ancak uyanıklık yaşamından

farklı olan uyku koşullan icinde bulunduğu icin normal

işleyişinin uyku sırasında farklı sonuclar doğurduğunu varsayarlar.

Bu kuramlar icin onların duşlerle uyanıklık duşunceleri arasındaki

tum farklan uyku durumunun koşullanndan tureyip turetemeyecekleri

sorusu ortaya cıkıyor. Ayrıca duşler icin bir işlev one surmelerine

de hic olanak yok. Bize hicbir duş gorme nedeni sunamazlar. Karmaşık

zihinsel aygıt mekanizmasının kendisine uymayan koşullarda bile

neden işlemeyi surdurmesi gerektiğini acıklayamazlar. Oysa gerek

duşsuz uyku, gerekse (eğer rahatsız edici uyaranlar araya karışırsa)

uyanma, ucuncu, duş gorme seceneğinden cok daha uygun tepkiler

olurdu.

(2) Bunların tersine, duşlerin, ruhsal etkinlikte bir azalma, bağlantılarda

bir gevşeme ve elde edilebilen malzemede bir yoksullaşma demek

olduğunu one suren kuramlar vardır. Bu kuramlar, uykuya, orneğin

Delboeuf tarafından one surulenlerden oldukca farklı nitelikler

yuklemektedirler. Bu kuramlara gore uyku, akıl uzerinde geniş kapsamlı

etkiler gostermektedir; bu etkiler aklı dış dunyaya kapatmakla

kalmamakta hatta zihinsel mekanizmaları zorlayıp onları gecici olarak

devredışı bırakmaktadır. Eğer ruh hekimliğiyle bir benzeşim kurmaya

kalkışacak olursam ilk kuram grubu duşleri paranoya modeline

oturturken ikinci grup onları zeka geriliği ya da akıl karışması durumuna

benzetmektedir.

Uyku tarafından felce uğratıldığı icin zihinsel etkinliğin yalnızca

bir parcasının duşlerde dışavurduğu yolundaki kuram, tıp yazarları

arasında ve genel olarak bilim dunyasında en yaygın kuramdır. Duşlerin

acıklanması konusunda herhangi bir genel ilginin var olduğu duşunulduğu

surece bu kuram bağlayıcı bir kuram olarak tanımlanabilir.

Bu kuramın, duşleri acıklamanın herhangi bir yolunu en kotu bicimde

kapatan engellerden —duşlerin icindeki zıtlıklarla uğraşmanın gucluğunden—

nasıl da kolayca kacındığına dikkat edilmelidir. O, duşleri,

kısmi bir uyanmanın —Herbart'ın (1892 [307]) duşlere ilişkin bir sozunden

alıntı yapacak olursak “aşamalı, kısmi ve aynı zamanda ol128

DUŞLERİN YORUMU I

dukca anormal bir uyanma”— sonucu sayar. Boylece bu kuram, duşlerdeki

zihinsel işleyişin etkinliğindeki ceşitlilikten (arasıra ortaya

cıkan sacmalıkta olduğu gibi hic etkin olmayıştan tam yoğunlukta zeka

işleyişine dek) sorumlu tutmak uzere giderek artan ve tam uyanıklıkta

doruğa ulaşan bir uyanıklıklar dizisini kullanır, [s. 229'a bkz.]

Fizyoloji terimleriyle yapılan bir anlatımdan vazgecemeyenler ya

da boylesi bir anlatımı daha bilimsel sayanlar aradıklarını Binz'in

(1878, 43) ozetlemesinde bulacaklardır: “Bu durum” (uyuşukluk)

“sabahın erken saatlerinde sona erer, ama yalnızca bir dereceye dek.

Beynin albumini icinde birikmiş olan yorgunluk maddeleri giderek

yok olur, kanın surekli akımıyla giderek daha fazlası ayrışır ya da

atılır. Şurada burada ayrı hucre gruplan uyanıklığa gecerler; oysa

cevrelerinde sersemlik hali surmektedir. Bu ayrı 'grupların yalıtılmış

çalışması sislenmiş bilincimizin onunde ortaya cıkar ve beynin cağrışım

surecini yoneten oteki kesimleri tarafından denetlenmez. Bu nedenle

buyuk kesimi en yakın gecmişin maddi izlenimlerine uyan imgeler

vahşi ve duzensiz bir bicimde zincirler oluşturur. Ozgurleşen

beyin hucresi sayısı durmadan artar ve duşlerin anlamsızlığı da buna

uygun olarak azalır.”

Duş gormeyi boyle tam olmayan, kısmi bir uyanıklık durumu sayan

bu goruşe, hic kuşkusuz, her cağdaş fizyolog ya da filozofun yazısında

rastlanması gerekir. En ozenli sunuluşu Maury [1878, 6 v.s.]

tarafından yapılmıştır. Yazar sanki uyanıklık ya da uyku durumlarının

her biri ozel bir ruhsal işlevle ilgili bir anatomik bolgeden bir diğerine

kaydığını imgeliyor gibidir. Bu noktada, kısmi uyanıklık kuramı

desteklenmiş olsa bile ayrıntılarının tartışmaya cok acık

olduğuna değinmekle yetineceğim.

Doğal olarak bu goruş, duş gormeye hicbir işlev yuklemez. Duşlerin

konum ve onemine ilişkin bu goruşu izleyen sonuclar, Binz

(1878, 35) tarafından yerine oturtulmuştur: “Gozlemlenen her olgu,

bizi, duşlerin her zaman yararsız ve coğu olguda patolojik (hastalıklı)

bedensel sureclerle belirlenmesi gerektiği sonucuna varmaya zorlamaktadır...”

Binz'in altım cizdiği “bedensel” teriminin duşlere uygulanması

birden cok anlam taşımaktadır, tik planda, toksik maddeler kullanarak

deneysel duş uretimini incelediği sırada Binz'e ozellikle akla yaG.

DUŞ GORMENİN İŞLEVİ 129

kın gelmiş olan duş etioloji'sine (nedenbilim) gonderme yapmaktadır.

Cunku bu turden kuramlar, duşleri, olabildiğince bedensel nedenler

icinde kısıtlama eğilimi taşırlar. En uc bicimiyle verecek olursak bu

goruş aşağıdaki gibidir. Tum uyaranları dıştalayıp kendimizi uykuya

bıraktığımızda, sabaha, taze uyaranların baskısıyla aşamalı uyanma

sureci duş gorme gorungusunde yansıyana dek duş gormek icin hicbir

olanak ve hicbir gereksinme yoktur. Ancak uykumuzu uyaranlardan

yalıtmak olanaksızdır; onlar, her yandan, —Mephistopheles'in yakındığı

yaşam tohumları gibi—1 dıştan, icten, hatta uyanıklık

yaşamında ayırdına varılmayan beden kesimlerinden uyuyanın uzerine

yağarlar. Boylece uyku bozulur; once aklın bir koşesi sarsılıp

uyandırılır, sonra bir başka koşesi; akıl, uyanmış kesimi ile kısa bir

sure işlev gorur sonra yeniden uykuya dalmanın hoşnutluğuna bırakır

kendini. Duşler, bir uyaranın uykuda yarattığı bozukluğa bir tepkidir

— oldukca da gereksiz bir tepki.

Ancak duş gormenin bedensel bir surec olarak tanımlanması —ki

tum soylenenlere ve yapılanlara karşın yine de aklın bir işlevi olarak

kalmaktadır— başka bir anlam da taşımaktadır. Bu tanım, duşleri,

ruhsal surecler arasında sayılmayacak kadar değersiz gosterme eğilimi

taşımaktadır. Duş gorme, coğu kez “Hic muzik bilmeyen bir adamın

piyanonun tuşları uzerinde gezinen on parmağı” [Strumpell, 1877,

84; s. 272'ye bkz.] ile karşılaştırılmıştır; bu benzetme kesin bilimlerin

temsilcilerinin duş gormeye ilişkin goruşlerini yansıtır. Bu goruş

acısından bir duş, tumuyle ve tam anlamıyla yorumlanmaz bir şeydir;

muzik bilmeyen adamın on parmağı bir muzik parcası uretebilir mi

hic?

Uzak gecmişte bile kısmi uyanma kuramına eleştiri getirilmemiş

değildi. Orneğin Burdach (1838, 508 v.s.) şunları yazıyor: “Duşlerin

kısmi uyanma olduğu soylendiğinde her şeyden once bu ne uykuya ne

uyanıklığa ışık tutmaz; ayrıca duşlerde bazı zihinsel guclerin etkin

bazılarının ise dinlenme durumunda olduğundan daha fazla birşey de

' [Faust'la ilk konuşmasında (2. Kesim 3. Sahne) Mephistopheles, yıkıcı c abalarının

binlerce taze yaşam tohumunun ortaya cıkmasıyla durmadan acı acı yakınır. P a rc a nın

tumu Freud tarafından Civilmalion and its D iscontents’in (Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları) (1930a) b ir dipnotuna alınmıştır.]

130 DUŞLERİN YORUMU I

soylenmiş olmaz. Oysa bu turden değişkenlikler yaşamın her alanında

vardır.”

Duşleri bedensel bir surec sayan bu bağlayıcı kuramın temelinde

ilk kez Robert tarafından 1886'da ortaya atılan cok ilginc bir hipotez

yatmaktadır. Duş gorme icin bir işlev, yararcı bir amac onerebildiğinden

o hipotez ozellikle cekicidir. Robert, bizim duş malzemesini

incelememiz sırasında soz ettiğimiz (s. 71 v.s.'na bkz.) iki gozlem

urununu, yani cok sık olarak en onemsiz gunluk izlenimlerin duşlerini

gormemize karşılık onemli gunluk ilgilerimizin duşlerimize nadiren

girmesini, kuramına calışma alanı olarak almıştır. Robert, (1886,

10) uzerinde enine boyuna duşunduğumuz şeylerin hicbir zaman

duşlerimizi harekete gecirmediğini; yalnızca aklımızda butunlenmemiş

bicimde bulunan ya da duşuncelerimizin şoyle bir dokunup gectiği

şeylerin duşleri kışkırttığını ve bunun evrensel bir hakikat olduğunu

one surer: “Duşleri acıklamanın genellikle olanaksız olmasının

nedeni kesinlikle onların bir onceki gun duş gorenin dikkatini cekmeyi

başaramayan duyusal izlenimlerin sonucu olmalarıdır.” [ A . g . e 19-

20.] Boylece bir izlenimin bir duşe girme olanağı bulup bulmamasını

belirleyen koşul, izlenim uzerindeki işlem surecinin kesintiye uğramış

olup olmaması ya da izlenimin, uzerinde işlem yapılmaya değmeyecek

kadar onemsiz bulunması olmaktadır.

Robert, duşleri “kendisine karşı zihinsel tepkimiz sayesinde ayırdına

vardığımız bedensel bir boşaltım sureci” olarak tanımlar.

[A.g.e., 9.] Duşler, doğarken boğulmuş duşuncelerin boşaltılmasıdır.

“Duş gorme yeteneği olmayan bir insanın zaman icinde aklı karışacakta

cunku buyuk bir tamamlanmamış, uzerinde calışılmamış duşunceler

yığını beyninde birikecek ve bu yığının kutlesi tamamlanmış

butunler halinde belleğine sindirilmesi gereken duşunceleri sarıp

boğacakta.” [A.g.e., 10.] Duşler, aşırı yuklenmiş beyin icin bir emniyet

supabı gorevi gorur, iyileştirici ve rahatlatıcı gucleri varda.

(A.g.e., 32.)

Eğer duşuncelerin duşlerde ortaya cıkmasının aklı nasıl rahatlattığını

soracak olsak Robert'ı yanlış anlamış olurduk. Robert'ın acık

olarak yaptığı şey, duş malzemesinin bu iki ozelliğinden yola cıkarak

uyku sırasında bedensel bir surec olarak şu ya da bu yoldan değersiz

izlenimlerin atıldığını ve duşlerin ozel turden ruhsal bir surec

G. DUŞ GORMENİN İŞLEVİ 131

olmayıp yalnızca bu atım hakkında edindiğimiz bilgi olduğu sonucunu

cıkarmaktır. Dahası, boşaltım, akılda yalnızca geceleri oluşan bir

olay değildir. Robert, aynca bir onceki gun ortaya cıkan duşuncelerin

işlemlendiğini ve “sindirilmemiş duşuncelerin boşaltılmamış kesimlerinin

imgelemden odunc alınmış duşunce iplikcikleri tarafından

aşağı yukarı bir butun haline getirildiğini ve boylece zararsız bir imgelemsel

resim halinde belleğe yerleştirildiğini” ekler. ( A.g.e., 23.)

Ancak Robert'ın kuramı, duşlerin kaynağının doğası hakkındaki

ongoruleriyle bağlayıcı kuramın tam karşıtıdır. Bağlayıcı kurama gore

eğer akıl dış ve ic duyusal uyaranlarla durmadan uyandırılmasa hic

duş gorulmeyecektir. Oysa Robert'ın goruşune gore duş gorme itkisi

aklın icinde ortaya cıkar —aşın yuklenmesi ve rahatlamayı gereksinmesi

nedeniyle— ve mukemmel bir mantıkla bedensel koşullardan tureyen

nedenlerin duşlerin belirlenmesinde yan bir rol oynadığı ve bu

turden nedenlerin uyanıklık bilincinden turemiş duşleri uretmek icin

hicbir malzemesi bulunmayan bir akılda duşleri harekete geciremeyeceği

sonucuna varır. Yaptığı tek saptama, duşlerde, aklın derinliklerinden

doğan duşgucu imgelerinin sinirsel uyaranlardan etkilenebileceğini

kabul etmektir. (A.g.e., 48.) Bu nedenle Robert, her şeye

karşın duşleri tumuyle bedensel olaylara bağımlı saymaz. Yine de

onun goruşune gore duşler ruhsal surecler değildir ve uyanıklık yaşamının

ruhsal surecleri arasında onların yeri yoktur; onlar her gece zihinsel

etkinlikle ilgili aygıtta ortaya cıkan bedensel sureclerdir ve işlevleri

bu aygıtı aşırı gerilimden korumak —ya da benzetme

değiştirilecek olursa— aklın copculeri olarak calışmaktır.2

Başka bir yazar, Yves Delage da kuramını duşlerin aynı ozelliğine

dayandırır; yani duş malzemesinin secimiyle kendini gosteren

ozelliğe. Aynı şeylere ilişkin goruşunde hafif bir sapmanın nasıl da

cok değişik sonuclara goturduğunu izlemek cok oğretici olacaktır.

Delage, (1891 [41]) cok sevdiği birinin olumu nedeniyle kendisinin

yaşadığı bir deneyimi, gunduzun tum duşuncelerimizi işgal eden

2

[Robert'ın kuramı s. 213 n . l , 226 v.s. ve II. Cilt, VII. Bolum, D kesiminde d e rin lemesine

tartifilmiflır. — Histeri Üzerine Çalışmalar'm (Breuer ve Freud, 1895) b ir

dipnotunun akışı icinde Freud, Robert'ın bu kuramım duşlerin uretimindeki iki e tmenden

birini betimlemek icin benimser. P .F L . 3, 127 n.a bkz.]

132 DUŞLERİN YORUMU I

şeyi duşumuzde görmediğimizi ya da o, başka gunluk ilgilere de yer

verene dek gormediğimizi anlatır. Başka insanlar uzerindeki araştırmaları

bu olgunun genel bir doğru olduğu konusunda kendisini desteklemiştir.

Eğer genel gecerliliği olduğu kanıtlanırsa bu turden ilginc

bir gozlemin genc evli ciftlerin duşlerinde yapılabileceğini one surmektedir.

“S'ils ont ete fortement epris, presque jamais ils n'ont reve

l'un de l'autre avant le mariage ou pendant la lune de miel; et s'ils ont

reve d'amour c'est pour etre infideles avec quelque personne indifferente

ou odieuse.” [ A . g . e 41.] O halde biz neyin duşunu goruyoruz?

Delage, duşlerimizde ortaya cıkan malzemenin bir onceki gun

ve daha eski zamanların parcalarından ve kalıntılarından ibaret olduğunu

belirtir. Duşlerimizde ortaya cıkan her şey, başta onu duş yaşamımızın

bir yaratışı saymaya eğilimli olsak da, daha yakından incelediğimizde

[daha once yaşanmış malzemenin] ayrımsanmamış

yeniden uretimine donuşur — “souvenir inconscient”4. Ancak bu duşunsel

malzemenin ortak bir niteliği vardır: O, olasılıkla duyularımızı

zekamızdan daha guclu bicimde etkileyen ya da dikkatimizin ortaya

cıkışlarından hemen sonra uzerlerinden uzaklaştığı izlenimlerden

doğar. Bir izlenim ne denli az bilincli ve aynı zamanda ne denli gucluyse

bir sonraki duşte yer alma şansı da o denli fazladır.

Şimdi burada Robert tarafından vurgulanmış iki izlenim kategorisi

var: onemsiz olanlar ve uzerinde durulmamış olanlar. Ancak Delage,

koşullara değişik bir yon verir ve izlenimlerin duşleri oluşturma

yeteneği taşımalarını onemsiz olmalarına değil uzerlerinde durulmamış

olmalarına bağlar. Bir bakıma onemsiz izlenimlerin de uzerlerinde

tam olarak durulmadığı doğrudur; taze izlenimler olduklarından

uykuda serbest kalan “autant de ressorts tendus”5durler. lşlemlenmesi

sureci icinde bir engelle karşılaşmış ya da amaclı olarak kısıtlanmış

guclu bir izlenim, zayıf ve hemen hemen ayırdıııa varılmamış bir iz3

(“Eğer derin b ir aşk icinde olsalardı evlenmeden once ya da balay lan boyunca

birbirlerini duşlerinde hemen hic gormezlerdi; eğer erotik duşleri olursa birbirlerini ilgisiz

ya da istenmeyen kişilerle a ldatırlardı.” ]

[“Bilincdışı anı.”]

[Bir suru gergin yay.]

G. DUŞ GORMENİN İŞLEVİ 133

lenime gore duşlerde yer almayı daha cok hak eder. Gunduz boyunca

kctvurularak ve baskılanarak depolanmış ruhsal enerji, geceleyin

duşlerin itici gucu olur. Baskılanmış ruhsal malzeme duşlerde gun

ışığına cıkar. [A.g.e., 1891,43.]6

Ne yazık ki bu noktada Delage duşunce akışını durduruyor. Duşlerde

herhangi bir bağımsız ruhsal etkinliğe yalnızca en kucuk payı verebiliyor;

boylece de kuramını, beynin kısmi uyanması bicimindeki

bağlayıcı kuramla aynı cizgiye getiriyor: “En somme le reve est le produit

de la pensee errante, sans but et sans direction, se fixant successivement

sur les souvenirs, qui ont garde assez d'intensite pour se placer

sur sa route et l’arreter au passage, etablissant entre eux un lien tantot

faible et indecis, tantot plus fort et plus serre, selon que l'activite actuelle

du cerveau est plus ou moins abolie par le sommeil.” [A.g.e., 46.]7

(3) Duş goren akla, uyanıklık yaşamında buyuk olcude ya da tumuyle

olanaksız bazı ozel ruhsal etkinlik yeteneği ve eğilimi yakıştıran

kuramları da ucuncu bir gruba yerleştirebiliriz. Bu ruhsal yeteneklerin

calıştırılması genellikle duş gormeye yararcı bir işlev

kazandırır. Ruhbilim yazıları yazan daha eski yazarların duş gormeye

ilişkin varsayımlarının coğu bu gruba girer. Burdach'dan (1838, 512)

bir tumcelik bir alıntı yapmakla yetineceğim. Duş gormek diye yazıyor

“aklın, bireyselliğin gucuyle kısıtlanmayan, kendinin bilincinde

olmakla kesintiye uğramayan ve kendini belirleme tarafından yonetilemeyen

ama duyu merkezlerinin ozgurce calışan canlılığı olan doğal

bir etkinliğidir.”

^ [1909'da eklenen dipnot:] Anatole France tastamam aynı duşunceyi Le lys rou gc'da ifade eder: “Ce que nous voyons la nuit, ce sont les restes malheureux de ce que

nous avons nelige dans la veille. Le reve est souvent le revanche des choses qu'on

meprise ou le roproche des etres abandonnes." [“Geceleyin gorduklerimiz, bir onceki

gun ihmal etmiş olduklarımızın zavallı kalıntılarıdır. Bir duş, coğu kez, aşağıladıklanm

ızm b ir oc alması ya da terk ettiklerimizin bir yakınmasıdır.”]

[“Kısaca, duşler, amacsız ya da yonsuz dolanan, arasıra kendini, yoluna dikilecek

ve gidişini durduracak k ad ar gerilimini koruyabilmiş olan anılara bağlayan ve o anda

beynin etkinliğinin u ykuyla az ya da cok yok edilmiş olmasına bağlı olarak onlarla

bazan zayıf ve gevşek, bazan sağlam ve sıkı b ir z in c ir oluşturan duşuncenin u ru n u dur.”]

134 DUŞLERİN YORUMU I

Burdach da diğer yazarlar da aklın kendi guclerini ozgurce kullandığı

bu eğlenceyi, aklın tazelendiği, gunduzun calışması icin yeni

guc topladığı bir durum sayarlar — aslında bir tur tatil yapıyormuşcasına

eğlenmektedir. Orneğin BurdaCh, şair Novalis'in duşler saltanatını

ovduğu guzel sozlerini onaylayarak yapıtına alır [a.g.e., 514]:

“Duşler, yaşamın sıkıcı tekduzeliğine karşı bir kalkandır; onlar,

gunluk yaşamın tum resimlerini karmakarışık etsin ve erişkin insanların

kesintisiz ağırbaşlılıklarını bir cocuğun keyifli oyununa donuştursun

diye imgelemin zincirlerini kırarlar. Duşler olmasa cok cabuk

yaşlanırdık; bu nedenle onları belki goklerden gelmiş bir armağan

olarak değil ama değerli bir eğlence, mezara doğru yolculuğumuzda

dostca yoldaşlar olarak gorebiliriz.” [Heinrich von Ofterdingen

(1802), 1. Kesim, 1. Bolum.]

Purkinje, duşlerin yeniden canlandırıcı ve iyileştirici işlevini daha

da vurgulayarak betimler (1846, 456): “Bu işlevleri ozellikle uretken

duşler gercekleştirir. Bunlar, imgelemin basit bir oyunu olup

gunduzun olaylarıyla hicbir ilişkileri yoktur. Akıl, uyanıklık yaşamının

gerginliğini uzatmayı hic istemez; onları gevşetmeye ve onlardan

kurtulmaya calışır. Uyanıklık yaşamının koşullarına zıt koşullar

uretir. Uzuntuyu neşeyle, endişeyi umutla ve mutlu dikkat dağıtıcı

resimlerle, nefreti sevgi ve dostlukla, korkuyu yureklilik ve ileri goruşlulukle

iyileştirir; kuşkuları inandırma ve sağlam bir guvenle, boş

beklentileri de doyumla yatıştırır. Ruhun gun boyunca durmadan yeniden

acılan yaralan, onları orten ve yeni yaralanmalardan koruyan

uyku tarafında sağaltılır. Zamanın iyileştirici etkisi de kısmen buna

dayanmaktadır.” Tumumuz uykunun zihinsel etkinlikler uzerinde yararlı

bir etkisi bulunduğunu duyumsarız; toplumsal zihnin anlaşılmaz

işleyişi de duş gormenin uykunun yararlarını yaydığı yollardan biri

olduğu inancından vazgecmeye yanaşmaz.

Duş gormeyi aklın ancak uyku sırasında ozgurce yayılabilen ozel

bir etkinliği olarak acıklama yolunda ilginc ve en derinlemesine girişimi,

1861'de Scherner yapmıştır. Scherner'in kitabı, gosterişli ve

cok akıcı bir bicemle yazılmış olup konusuna neredeyse sarhoşca bir

coşkuyla sarılmış olmanın esinlerini taşır ve yazarın tutkusunu paylaşmayan

herkesi puskurtmek zorundaymış gibidir. Konularının coG.

DUŞ GORMENİN İŞLEVİ 135

zumlenmesinin onune oyle guclukler cıkartır ki rahatlıkla Schemer'in

oğretisi uzerine daha kısa ve daha acık bir sunuş yapmış olan filozof

Volkelt'e başvurabiliriz: “Bu zafer ve gorkem bulutlarından, bu mistik

yığından duşundurucu anlam ışıklarıyla onların ardından şimşek

parıltıları cıkar ama bunlar bir duşunurun yolunu aydınlatmaz.”

Scherner'in yazılan, izleyicileri tarafından bile işte boyle değerlendirilmektedir.

[Volkelt, 1875,29.]

Schemer, aklın yeteneklerinin duş yaşamında azalmadan surduğune

inananlardan değildir. [Volkelt'in sozcukleriyle ( a . g . e 30)]

Schemer, egonun merkezi ozunun —kendiliğinden enerjisinin— duşlerde

sinirsel gucunden nasıl yoksun kaldığını, bu desantralizasyon

sonucu ayırt etme, duygu, istek ve duşunme sureclerinin nasıl değişime

uğradığını ve bu ruhsal işlev kalıntılarınm nasıl artık gercek zihinsel

nitelikleri taşımadığını ve mekanizmalardan başka bir şey olmayan

bir hale girdiklerini gosterir. Ancak tum bunların tersine

“imgelem” diye adlandırılabilecek zihinsel yetenek, mantığın ve herhangi

başka bir duzenleyici denetimin egemenliğinden kurtulur ve sınırsız

bir egemenlik konumuna sıcrar. Duş imgelemi, yakın uyanıklık

anılarını yapı malzemesi olarak kullanmasına karşın, onları

uyanıklık yaşamındakilerle en uzak bir benzerliği olmayan yapılarda

kullanır; kendini duşlerde yalnızca yeniden uretme gucuyle değil,

üretici gucuyle ortaya koyar. [A.g.e., 31.] Ozellikleri, duşlere odunc

verdiği garip niteliklerdir. Ilımlı olmayan, abartılmış ve olağanüstü

şeyleri yeğler. Ama aynı zamanda duşunce kategorilerinin engellerinden

kurtulduğu icin esneklik, ceviklik ve cok yonluluk kazanır. Narin

duyguların golgelerine ve tutkulu coşkulara karşı en ince bicimde bir

duyarlılığı vardır ve icsel yaşamımızı hemen dışsal plastik resimlerle

icice gecirir. Duşlerdeki imgelemin kavramsal konuşma gucu yoktur.

Soylenmesi gerekeni resimler haline getirmek zorundadır ama hicbir

kavram zayıflatıcı etkileri kaldıramayacağı icin resimsel bicimi

tam olarak ve guclu bir bicimde kullandırır. Bu nedenle konuşması ne

denli acık olursa olsun dağınık, hantal ve gariptir. Sozlerinin berraklığı,

ozellikle bir nesneyi kendi imgesiyle temsil etmekten hoşlanmaması

ve yalnızca nesnenin temsil edilmek istenen ozel bir yonunu ifade

edecek olan bazı yabancı imgeleri yeğlemesi yuzunden bozulur.

Bu da imgelemin “simgeleştirici etkinliği”dir... [A.g.e., 32.] Bir başka

136 DUŞLERİN YORUMU I

cok onemli nokta, duş imgeleminin, şeyleri hicbir zaman tum olarak

değil de taslak halinde, hatta en kaba cizgileriyle cizmesidir. Bu nedenle

resimleri esin urunu eskizler gibidir. Ancak bir nesnenin salt

temsili uzerinde durmaz; duş egosunu az ya da cok nesne ile icice gecirmeye

ve bir olay yaratmaya yonelik icsel bir gereksinmesi vardır.

Orneğin, gorsel bir uyaranın neden olduğu bir duş, sokaktaki altın paralarla

temsil edilebilir ve duş goren onları hoşnutlukla toplayıp cebine

atabilir. [A.^.f., 33.]

Scherner'e gore, duş imgeleminin artistik calışmasını gercekleştirdiği

malzeme temelde gunduzun cok karanlık olan organik bedensel

uyaranlardır. (S. 28 v.s. bkz.) Bu nedenle Schcrner'in son derece

hayali hipotezi ile Wundt ve diğer fizyologların başka bakımlardan

ayrı kutuplarda yer alan aşırı derecede tutarlı oğretileri, duşlerin kaynağı

ve kışkırtıcıları lıakkmdaki kuramları acısından belki de tumuyle

aynıdırlar. Ancak, fizyolojik acıdan icsel bedensel uyaranlar kendilerine

uygun belli duşunceler uyartıldığında tukenirler; bu duşunceler,

cağrışım hatları yoluyla başka duşunceleri oluşturur ve bu

noktada duşlerdeki ruhsal olayların gidişi sona ermiş gibidir. Ole

yandan Scherner’e gore, bedensel uyaranlar, akla, imgelemse! amacları

iciıı kullanacağı malzemeyi sağlamaktan başka bir şey yapmazlar.

Schcrner'in gozunde, duşun bicimlenmesi, başka yazarların bitiş saydıkları

noktada başlar.

Kuşkusuz duş imgeleminin bedensel uyaranlara yaptıkları herhangi

bir yararlı amaca hizmet etmek sayılamaz. O, onlarla ve sozkonusu

duşun uyaranlarının doğduğu organik kaynakların resimleriyle

bir tur plastik simgeleştirme icinde oynar. Sclıerner —Volkclt [1875,

37] ve diğerlerinin bu noktada kendisini izlemeyi reddetmelerine karşın—

duş imgeleminin organizmayı bir tum halinde temsil etmek

icin tek bir ozel yolu olduğu goruşundedir: yani bir ev gibi. Yine de

iyi ki bu tek temsil yolu değildir. Ote yandan duş imgelemi bir dizi

evi tek bir organı temsil etmek icin kullanabilir; orneğin, cok uzun bir

caddedeki evler barsaklardan gelen bir uyaranı temsil edebilir. Bunun

gibi bir evin ayrı parcalan bedenin ayrı kesimlerinin yerine gecebilir;

boylece bir başağrısının neden olduğu bir duşte, baş, bir odanın kurbağa

benzeri tiksindirici orumceklerle kaplı tavanıyla temsil edilebilir.

[A.g.e., 33 v.s.]

G. DUŞ GORMENİN İŞLEVİ 137

Bu ev simgesini bir yana bırakacak olursak başka pek cok şey de

duşun doğduğu uyaranın geldiği organı temsil edebilir. “Boylece solumakta

olan akciğerler, alevlerin havanın gecişi gibi kukrediği alev

alev yanan bir ocakla simgesel olarak temsil edilebilir; kalp, yumuşak

kutular ya da sepetlerle, idrar kesesi, yuvarlak torba gibi nesneler ya

da daha genel olarak yumuşak ici boş nesnelerle temsil edilecektir.

Erkek cinsel organlarından doğan uyaranların neden olduğu bir duş,

duş gorenin yolda bir klarnet ağızlığını ya da piponun ağza gelen parcasını

ya da bir kurk parcasını bulmasına yol acabilir. Burada klarnet

ve pipo erkek organının yaklaşık bicimim simgeler, kurk ise kasık

kıllarının yerine gecer. Bir kadının cinsel duşunde kalcaların birleştiği

dar alan, evlerle cevrelenmiş dar bir avluyla; vajina ise avlunun

icinden gecen, yumuşak, kaygan, cok dar ve duş gorenin belki de bir

baydan bir mektup almak icin boydan boya gecmek zorunda olduğu

bir patika ile temsil edilebilir.” ( A . g . e 34.) Boylesi bedensel bir uyarana

bağlı duşlerin sonunda duş imgelemi sıklıkla ortusunu bir yana

atar ve sozkonusu organ ya da işlevi acık olarak ortaya koyar. Boylece

bir “diş uyaranı” duşu, genellikle duş gorenin kendini ağzından

bir diş sokerken resimlemesiyle biter. [A.g.e., 35.]

Ancak duş imgelemi, dikkatini yalnızca uyarıcı organın biçimine

yoneltmeyebilir; bu organın icindeki maddeyi de pekala simgeleştirebilir.

Boylece barsak uyaranına bağlı bir duş, duş goreni camurlu sokaklara

yoneltebilir ya da idrar yollarından gelen bir uyaran onu kopuren

bir ırmağa goturebilir. Ya da boyle bir uyaran, onun yarattığı

heyecanın doğası ya da arzuladığı nesne simgesel olarak temsil edilebilir.

Veya duş egosu kendi durumunun simgeleri ile somut ilişkilere

girebilir; orneğin, ağrılı uyaranlar olgusunda, duş goren, azgın kopeklerle

veya yabanıl boğalarla umutsuz bir savaşıma girebilir ya da bir

kadın, cinsel bir duşte, kendini cıplak bir adam tarafından kovalanırken

gorebilir. [A.g.e., 35 v.s.] Kullandığı aracların bolluğu bir yana,

imgelemin, simgeleştirici etkinliği, her duşun merkezdeki gucu olarak

kalır. [A.g.e., 36.] Bu imgelemin doğasına daha derinlemesine girme

ve onu filozofik bir duşunce icinde bir yere yerleştirme girişimi-

■ i, Volkelt, kitabında gercekleştirmiştir. Ancak guzel ve duyarak

azılmış olmasına karşın, eğitimi, felsefenin kavramsal yapısını

sempativ' vraınaya yetmeyen kişiler icin anlaşılması guc bir kit3

’ .1 .

138 DUŞLERİN YORUMU I

Scherner'in simgeleştirici imgelemine yuklenmiş hicbir yararcı

işlev bulunmamaktadır. Akıl, uykusunda kendisine saldıran uyaranlarla

oynar. İnsan neredeyse onlarla yaramazca oynadığı kuşkusuna

kapılır. Ama ben yine de Scherner'in duş kuramı uzerine ayrıntılı incelememin

herhangi bir yararcı amaca hizmet edip edemeyeceğini sorabilirim;

cunku bu kuramın keyfi niteliği ve tum araştırma kurallarına

başeğmezliği fazla acık gibi gorunmektedir. Karşılık vermem

gerekirse Scherner'in kuramını incelenmemiş olarak bırakan burnu

buyukluğu protesto ettiğimi soyleyebilirim. Onun kuramı, duşlerini

buyuk bir dikkatle ele alan ve aklın karanlık yonlerini araştırmada

buyuk bir kişisel yeteneği bulunan bir adamın kendi duşlerinin uzerinde

bıraktığı izlenimlere dayanmaktadır. Dahası, bu kuram insanoğlu

tarafından binlerce yıldır anlaşılmazlığı kuşkusuz ama kendisi ve

sonuclan onemli sayılmış bir konuyla —kesin bilimin kendi hesabına

aydınlatma konusunda (genel kanının tersine) onun, herhangi bir

anlamı ya da onemi olduğunu yadsıma girişiminden başka pek az

katkıda bulunduğu bir konu— uğraşmaktadır. Son olarak da duşleri

acıklamaya calışırken hayalci olmaktan kacınmanın kolay olmayacağını

durustce ifade etmek gerekir. Ganglion hucreleri de hayalci olabilir.

Binz gibi aklı başında ve kesin bir araştırıcıdan s. 129'da yaptığım

ve uyanmanın şafağının beyin kabuğundaki uyuyan hucre

kitlesinden nasıl da hırsızlık yaptığını betimleyen alıntı, Scherner'in

yorum girişimlerinden daha az hayalci —ve daha olasılıkdışı— değildir.

Umarım her ne kadar silik bir bicimde algılanmakta ve bir duş

kuramını karakterize etmesi gereken evrensel nitelikten yoksun bulunmakta

ise de Scherner'in yorumunun gerisinde bir gerceklik oğesi

bulunduğunu gostermeyi başarırım. Ote yandan Scherner'in kuramı

ile bir tıbbi kuram arasındaki zıtlık, duş yaşamına ilişkin acıklamaların

ta bugune dek kuşkularla arasında salınıp durduğu ucları bize

gostermektedir.8

8

[Scherner'in kuramları s. 274 v.s. ile II. Cilt, VI. Bolum, D Kesiminde daha fazla

ta rtış ılm ış tır .]

(H)

DÜŞLERLE AKIL HASTALIKLARI

ARASINDAKİ İLİŞKİLER

Duşlerle akıl hastalıkları arasındaki ilişkiden soz ederken uc şeyi

aklımızda tutabiliriz: 1) etiolojik (nedenbilimsel) ve klinik ilişkiler,

yani bir duşun ne zaman bir psikotik durumu ya da onun başladığını

veya ondan kurtulunduğunu temsil ettiği; 2) akıl hastalıklarında duş

yaşamının ne gibi değişimlere uğradığı ve 3) duşlerle psikozlar arasındaki

icsel bağlantılar, onların temelde akraba olduğunu gosteren

benzerlikler. İki gorungu grubu arasındaki bu ilişkiler eski zamanlarda

tıp yazarlarınca tutulan bir konu olmuştur; Spitta [1882, 196 v.s.

ve 319 v.s.], Radestock [1879, 217], Maury [1878, 124 v.s.] ve Tissie

[1898, 77 v.s.] tarafından konu uzerine yapılan bibliyografi derlemelerinden

bugun de yeniden tutulan bir konu haline geldiğini goruyoruz.

Cok yakınlarda Sante de Sanctis de dikkatini bu konuya yoneltmiştir.

1 Savımın amaclan acısından bu onemli konuya yalnızca

değinmekle yetineceğim.

Duşlerle psikozlar arasındaki klinik ve etiolojik bağlantılar acısından

aşağıdaki gozlemler ornek olarak verilebilir. Krauss'un [1858,

1 [1914'de eklenen dipnot:] Bu ilişkilerle uğraşan daha sonraki yazarlar Fere

[1887J, ideler [1853], Lasegue [1881], Pichon [1896], Regis [1894], Vespa [1897],

Giessler [1888 v.b.], Kazowsky [1901], Pachantoni [1909] v.b. dir.

140 DUŞLERİN YORUMU I

619] alıntı yaptığı Hohnbaum [1830, 124], sannlı bir deliliğin ilk patlak

verişinin, sıklıkla sıkıntılı ya da dehşet verici bir duşten koken

aldığını ve egemen sanrısal duşuncenin de duşle bağlantılı olduğunu

bildirir. Sante de Sanctis, paranoya olgularında benzer gozlemleri dile

getirir ve bunların bazılarında duşun, “vraie cause determinante de la

foliw”2 olduğunu soyler. Psikoz, diyor de Sanctis, sanrısal malzemeyi

ışığı cıkaran işlemleyici duşun „rtaya cıkmasıyla tek bir darbeyle

yaşama gecebilir; ya da hala belli bir miktar kuşkuyu yenmek zorunda

olan bir dizi duşle yavaş yavaş gelişebilir. Olgularından birinde

onemli duşu once ılımlı histerik nobetler daha sonra da sıkıntılı bir

melankoli izlemişti. Fere [1886] (Tissie'nin alıntısı, 1898 [78]) histerik

bir felcle sonuclanan bir duş bildirir. Bu orneklerde duşler, akıl

hastalığının etiolojisi olarak sunulmuştur; ama eğeı ruhsal hastalığın

ilk kez duşte ortaya cıktığını, ilk kez bir duşte keşfedildiğini soylersek

haksızlık etmiş olmayız. Daha başka bazı orneklerde patolojik

(hastalıklı) belirtiler duş yaşamında ortaya cıkar ya da psikoz duş yaşamıyla

sınırlıdır. Orneğin Thomayer (1896) sara nobetlerinin eşdeğeri

sayılması gerektiğini duşunduğu bazı sıkıntılı duşlerine dikkati

ceker. Allison [1868] (Radestock'un alıntısı, 1879 [225]) hastanın

gunduz tumuyle sağlıklı olduğu, geceleri ise duzenli olarak varsanılar

(hallucinations), cılgınlık nobetleri v.b. yaşadığı bir “gece deliliği”

tanımlamıştır. Benzer gozlemler de Sanctis [1899, 226] (alkolik bir

hastanın paranoya eşdeğeri olan ve karısını sadakatsizlikle suclayan

seslerle temsil edilen duşu) ve Tissie tarafından da bildirilmiştir. Tissie

(1898 [147 v.s.]) sannlı onermelere ve takıntılı itkilere dayanan

tutumlar gibi patolojik doğada eylemlerin duşlerden turediği bol miktarda

guncel ornek verir. Guislain [1833] uykunun yerine aralıklı bir

deliliğin gectiği bir olgu bildirir.

Gunun birinde hekimlerin dikkatlerini duşlerin psikolojisinin yaııı

sıra psikopatolojisi'ns de yoneltmek zorunda kalacakları konusunda

hic kuşku yoktur.

Akıl hastalıklarından iyileşme durumlarında gunduz işlevlerin

normal olmasına karşın duş yaşamının hala psikozun etkisi altında

olduğu cok acık bir bicimde ve sık olarak gozlemlenebilir. Krauss'a

[“Deliliğin gercek belirleyici nedeni.”) 2

H. DUŞLERLE AKIL HASTALIKLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLER 141

gore (1859, 270) bu duruma ilk kez George dikkati cekmiştir. Tissie'nin

[1898, 89] alıntı yaptığı Macario [1847], manik bir hastanın

tumuyle iyileşmesinden bir hafta sonra duşlerinde nasıl da hastalığının

karakteristik ozellikleri olan duşunce ucuşmalarını ve şiddetli arzuları

yaşamayı surdurduğunu tanımlar.

Bugune dek, sureğen psikozların gidişi icinde duş yaşamında ortaya

cıkan değişikliklere ilişkin pek az araştırma yapılmıştır.3 Ote

yandan duşlerle akıl hastalıkları arasında temelde var olan ve ortaya

cıkan belirtilerdeki birbirine uyma ile kendini gosteren akrabalığa cok

onceleri dikkat cekilmiştir. Maury (1878, 124), buna ilk kez değinenin

Cabanis (1802) olduğunu ve onu Lelut [1852], J. Moreau (1855)

ve ozellikle de duşunur Maine de Biran'ın [1834, 111 v.s.] izlediğini

soylemektedir. Kuşkusuz kıyaslama cok daha eskilere dek uzanmaktadır.

Radestock (1879, 217) bu konuyu işlediği bolumde duşlerle

cılgınlık arasında benzeşim kuran pek cok alıntıya yer verir. Kant,

bir yerlerde [1764]: “Deli, uyanık bir duş-gorendir” diye yazar. Krauss

(1859, 270) “delilik, duyuların uyanık olduğu sırada gorulen bir

duştur” acıklamasını getirir. Schopenhauer [1862, 1, 246], duşleri,

kısa sureli cılgınlık, cılgınlığı, uzun bir duş diye adlandırır. Hagen

[1846, 812], deliriumu4 uykunun değil de hastalığın baş'attığı bir

duş yaşantısı diye tanımlar. Wundt [1874, 662] şoyle yazar: “aslında,

biz, duşlerde bir akıl hastanesinde rastlanabilecek tum gorunguleri

bizzat yaşayabiliriz.”

Spitla (1882, 199) Maury'ye (1878) cok benzer bir bicimde bu kıyaslamaya

temel oluşturan değişik ortak noktaların dokumunu yapar:

“ 1) Ozbilinclılik askıya alınmış ya da en azından ertelenmiştir; bu,

hastalığın doğası hakkında bir icgoru yoksunluğuna neden olur, bunun

sonucunda da şaşkınlık duyma yeteneksizliği ve ahlaksal bilinc

yitimi gelişir. 2) Duyu organlarıyla algılama değişmiştir: duşlerde

azalır, delilikte ise kural olarak cok artmıştır. 3) Duşuncelerin icsel

3 [Bu sorun daha sonra Freud'un kendisi tarafından incelenmiştir (19226, B k e siminin

sonu).]

4 [Bilinc bozukluğu ve ozellikle gorsel varsanılarla kendini gosteren b ir akıl h a sta lığı.

— C.H.]

142 DUŞLERİN YORUMU I

bağlantısı aşırı derecede cağrışım ve yeniden uretim yasalarına gore

gercekleşir; boylece duşunceler otomatik olarak parcalara ayrılır ve

bunun sonucunda duşunceler arasında bir orantısızlık ortaya cıkar

(abartma ve yanılsamalar). Tum bunların sonucunda da 4) Kişilikte

ve bazan karakter cizgilerinde bir sapma ya da bazı olgularda tersine

donme (sapkın tutum) gelişir.”

Radestock (1879, 219), bir şeyler daha —iki olgunun malzemesi

arasındaki benzerlikleri— ekliyor: “Varsanıların ve yanılsamaların

coğunluğu gorme, işitme ve coenaesthesia bolgelerinde ortaya cıkar.

Duşlerde olduğu gibi koku ve tat duyumu en az olcude işe karışır.

Gerek ateşli hastalarda gerekse duş gorenlerde anılar en uzak gecmişten

kaynaklanır; gerek uyuyan gerekse hasta insanlar uyanık ve

sağlıklı insanların unutmuş gibi gorundukleri şeyleri anımsarlar.”

Duşlerle psikozlar arasındaki benzerlik, ancak dışavurumsal devinimlere

ve yuz anlatımının ozel niteliklerinin ayrıntılarına inildiği zaman

tam olarak değerlendirilebilir.

“Fiziksel ve ruhsal bir acının altında ezilen bir kişi, duşlerinden,

gercekliğin kendisini yoksun bıraktığı şeyleri elde eder: sağlık ve

mutluluk. Akıl hastalıklarında da mutluluk, buyukluk, yucelik ve zenginliğe

ilişkin parlak resimler vardır. Varsayılan mal varlığı ve arzuların

hayali doyuruluşu —ki elde edilememeleri ya da yıkımları aslında

deliliğe psikolojik bir temel sağlar— sıklıkla bir akıl karmaşıklığının

temel iceriğini oluşturur. Sevdiği cocuğu yitirmiş bir kadın,

bu akıl karmaşıklığı sırasında, anneliğin mutluluğunu yaşar; parasını

yitilmiş bir adam, kendisinin son derece zengin olduğuna inanır; aldatılmış

bir kız, yurekten sevildiğini duyumsar.”

(Radestock'tan alınan bu bolum, aslında Griesinger (1861, 106) tarafından

yapılmış anında bir gozlemin ozetidir; Griesinger, duşlerdeki

ve psikozlardaki duşuncelerin arzuların doyurulması ortak ozelliğini

taşıdığını oldukca acık olarak gostermiştir. Benim kendi araştırmalarım

da hem duşlerin, hem de psikozların ruhbilimsel kuramının

anahtarının bu gerceğin icinde olduğunu bana oğretmiştir.)

“Duşlerin ve deliliğin temel ozelliği, eksantrik duşunce dizilerinde

ve yargılamalarının zayıflığında yaunaktadır.” Her iki durumda da

[Radestock surduruyor] kişinin, aklı başında birine anlamsız gelecek

zihinsel başarılarını aşırı değerlendirdiğini goruruz; duşlerdeki hızlı

duşunce parcacıkları, psikozlardaki duşunce ucuşmalarına koşuttur.

Her ikisinde de tam bir zaman duygusu yitimi vardır. Duşlerde kişilik

bolunmuş olabilir — orneğin, duş gorenin kendi bilgisi iki kişi

arasında bolunduğunde ve de duşte yabancı ego, gercek olanı duzelttiğinde.

Bu, varsanılı paranoyadan tanıdığımız kişilik bolunmesinin

tam karşılığıdır; duş goren de kendi sesinin dış sesler biciminde konuştuğunu

işitir. Sureğen sanrısal duşunceler bile tekduze yineleyen

patolojik duşlerle (/e reve obsedant)5 benzeşirler. Bir akıl karışıklığından

iyileşen hastaların, hastalıklarının tum seyrinin pek de kotu

olmayan bir duşe benzediğini bildirmeleri hic de seyrek değildir: gercekten,

onlar bazan hastalık sırasında bile arasıra yalnızca bir duş yaşadıkları

duygusuna kapıldıklarını soyleyeceklerdir — uykuda ortaya

cıkan duşlerde de sıkca olduğu gibi.

Tum bunlardan sonra Radestock'un kendisinin ve başka bircoklarının

goruşlerini "anormal patolojik bir gorungu (fenomen) olan delilik,

periyodik olarak yinelenen normal bir durum olan duş gormenin

şiddetlenmesi olarak kabul edilmelidir" biciminde toparlaması {a.g.e.,

228) hic de şaşırtıcı değildir.

Krauss (1859, 270 v.s.) duşlerle delilik arasında, bu dış gorunum

benzerliğiyle ortaya konandan cok daha derin bir ilişkiyi aramıştır.

Bu ilişkiyi onların etiolojisinde ya da daha doğrusu uyarılma kaynaklarında

gormuştur. Ona gore, bu iki durum arasındaki ortak temel oğe

(gormuş olduğumuz gibi [s. 89 v.s.]) organik olarak belirlenmiş duyularda,

bedensel uyaranlardan tureyen duyularda, tum organlardan

doğan katkılara dayanan coenaesthesia'da yatmaktadır. (Bkz. Peisse,

1857, 2, 21 Maury'nin alıntısı, 1878, 52.)

Duşlerle delilik arasındaki bu yadsınmaz ve karakteristik ayrıntılara

dek uzanan benzerlik, duş gormeyi, yararsız ve rahatsız edici bir

surec ve aklın azalmış etkinliğinin dışavurumu olarak goren tıbbi

duş kuramının en guclu desteklerinden biridir. Bununla birlikte duşlerle

ilgili en son acıklamayı akıl hastalıkları yonunde bulacağımız

sanılmasın cunku akıl hastalıklarının kokeni hakkındaki bilgilerimizin

yetersizliği herkesce bilinmektedir. Tam tersine, duşlere karşı tutumumuzdaki

bir değişimin, aynı zamanda akıl hastalıklarının icsel

H. DUŞLERLE AKIL HASTALIKLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLER 143

^ [Takıntılı duş. — ç.n ]

144 DUŞLERİN YORUMU I

mekanizmaları uzerine goruşlerimizi etkilemesi ve duşlerin gizemine

biraz ışık tutmaya cabalarken psikozların acıklanması doğrultusunda

calışmış olmamız pekala olasıdır.6

6 [Duşlerle psikozlar arasındaki ilişki uzerine b ir tartışma Yeni Giriş Konferanslar

ın ın 29. Konferansında bulunabilir (Freud 1933a) P.F.L. 2, 44-5.]

EKLENTİ 1909

Duş sorunlarıyla ilgili literatur derlememi bu kitabın birinci basımıyla

ikinci basımı arasındaki sureyi de kapsayacak bicimde genişletmemiş

olmam bir savunmayı gerekli kılıyor. Savunmam okura doyurucu

gelmeyebilir ama benim icin aynı olcude kesindir. Dalıa

onceki yazarların duşleri ele alma bicimleri hakkında her soyleneni

vermeye beni yonelten guduler bu giriş bolumunun tamamlanmasıyla

tukenmişti; bu işi surdurmek, bana olağanustu cabaya malolacaktı —

sonucu da pek az yarar ya da bilgi kazandıracaktı. Araya giren dokuz

yıl boyunca ne olgu malzemesi ne de konuya ışık tutabilecek goruşler

acısından yeni ya da değerli hicbir şey uretilmemiştir. Bu zaman

aralığında ortaya cıkan yayınların coğunluğunda benim calışmam

gozonune alınmamış ve ondan soz edilmemiştir. Kuşkusuz, calışmama

en az dikkat yoneltenler, duşlere ilişkin “araştırına” denen şeyle

ilgilenenler olmuş ve boylece bilim adamları icin karakteristik olan

yeni şeyler oğrenmeye direncin parlak bir orneğini oluşturmuşlardır.

Anatole France'ın alaycı sozleriyle “les savants ne sont pas curieux.”

[“Bilginler meraklı değildir.” —c./ı.] Eğer bilimde misilleme yapma

hakkı diye bir şey varsa bu kitabın yayımlanmasından bu yana basılan

literaturu gozardı etmekte yerden goğe kadar hakkım var. Bilimsel

dergilerde rastlanan pek az değinme o kadar kavrayıştan yoksun

ya da o denli yanlış anlamayla doluydu ki eleştirmenlere tek onerim

kitabı yeniden okumaları —ya da belki daha doğrusu yalnızca kitabı

okumaları— olacaktır.

146 DUŞLERİN YORUMUI

Başka yazarlar kadar ruhcozumsel sağaltım yontemini benimsemeye

karar veren hekimler tarafından da benim yonlendirişime uygun

olarak pek cok duş makalelerde yayımlanmış ve cozumlenmiştir. Bu

yazılar benim goruşlerimi basitce desteklemekten otede oldukları icin

bulgularını acıklamalarımın arasına yerleştirdim. Bu kitabın ilk basımından

beri yayımlanmış en onemli calışmaların bir listesini iceren

ikinci bir kaynakcayı bu cildin sonuna ekledim. Sante de Sanctis'in,

basımından hemen sonra Almanca cevirisi yayımlanan duşler uzerine

kapsamlı monografi (1899) benim Düşlerin Yorumu ile hemen hemen

aynı zamanda yayımlandığı icin ne ben ne de Italyan yazar birbirimizin

calışmasından soz edememiştik. Ne yazık ki onun ozenli kitabının

duşunce acısından tumuyle kusurlu olduğu —aslında o denli kusurlu

ki insanı benim uğraştığım sorunların varlığı konusunda kuşku

duymaya bile yoneltmiyor— sonucuna varmaktan kurtulamadım.

Benim duş sorunlarını ele alış bicimime yakın duşen yalnızca iki

yayından soz edilmesi gerekir. Genc bir duşunur olan Hermann Swoboda

(1904) Wilhelm Fliess'in [1906]1 keşfettiği bir biyolojik donemselliği

(23 gunluk ve 28 gunluk) ruhsal olaylara da yayma işini ustlenmiştir.

İleri derecede imgelemsel calışmasının akışı icinde bu anahtarı

diğer sorunlar arasında duş bilmecesini cozmek icin de kullanmaya

kalkışmıştır. Bulgulan, duşlerin onemini azımsıyor gibidir: onun

goruşune gore bir duşun konusu, gorulduğu gece biyolojik donemlerden

birini (ister ilk kez, isterse ≪'inci kez) tamamlayan bir anılar topluluğu

olarak acıklanmalıdır. Yazarla kişisel bir goruşme, ilk anda,

bende, kendisinin de bu kuramı artık ciddiye almadığı izlenimi yaratmıştı;

ancak galiba bu benim vardığım yanlış bir sonuc.2 ilerideki

bir aşamada [s. 216 v.s. bkz.] Swoboda’nm onerisi ile yaptığım ama

beni ikna edici sonuclara ulaştırmayan bazı gozlemleri bildireceğim.

Umulmadık bir yerde kendi kuramının ozu ile rastlantısal olarak tam

bir uyum icinde olan bir duş goruşunu keşfetmek beni cok mutlu

kıldı. Kronolojik nedenlerle soz konusu anlatımın benim kitabımdan

etkilenmiş olması olanaksızdı. Bu nedenle onu, benim duş kuramı-

^ [Fliess'in kuramlarının ve Sıvoboda ile ilişkisinin b ir ozeti Kris'in Freud'un Fliess

ile y a zışmalanna (Freud, 1950a) yazdığı onsozde verilmiştir.]

2 [Bu ve bundan sonraki cumle 1911'de eklenmiştir.]

EKLENTİ 1909 147

mın ozu ile goruş birliği icinde olan bağımsız bir duşunurun konuya

ilişkin literaturde keşfedilebilecek tek orneği olarak selamlamam gerekiyor.

Duş gorme ile ilgili olarak aklımda bulunan şeyleri iceren

parcanın yeraldığı kitabın ikinci basımı, 1900 yılında, Phantasien eines

Realisten adıyla “Lynkeus” tarafından yayımlanmıştır. [İlk basım,

1899.]3

T

[1930'da eklenen dipnot:] Benim Josef Poppe r - Lynkeus ve duş kuramı hakkındaki

makaleme bakınız (1923 f). [Freud bu konuda daha başka b ir makale de ya zm ıştır

(1932c). Yukarıdaki metinde gonderme yapılan p a rc a VI. Bolumde b ir dipnota tumuyle

a lınm ış tır.]

EKLENTİ 1914

Bir onceki savunma 1909'da yazılmıştı. O zamandan bu yana koşulların

değiştiğini teslim etmek zorundayım; benim duşlerin yorumuna

katkım artık konuyla ilgilenen yazarlarca ihmal edilmiyor. Bununla

birlikte olayların gidişi daha onceki literatur derlememi

genişletmem icin hicbir gerekce sağlamamıştır. Düşlerin Yorumu

cok ceşitli bicimde tartışılmış, bir yığın konu ve sorunu ortaya cıkarmış

bulunuyor. Ancak bu calışmaların dayandığı kendi goruşumu

acıklamadan onları ozetlemem olası değil. Bu nedenle bundan sonraki

bolumlerin gidişi icinde uygun yerlerde yalnızca en son literaturun

benim icin değerli olanlarına değinmekle yetineceğim.

11. BOLUM

DÜŞLERİ YORUMLAMANIN YÖNTEMİ:

ÖRNEK BİR DÜŞÜN ÇÖZÜMLEMESİ

Calışmam icin sectiğim başlık, duş sorununa, geleneksel yaklaşımlardan

hangisini izlemeye eğilimli olduğumu ortaya koymaktadır.

Onume koyduğum hedef, duşlerin yorumlanabileceğini gostermektir;

ve de bir onceki bolumde ele alınan sorunların cozumune yonelik olarak

yapabileceğim herhangi bir katkı, bu asıl amacımı gercekleştirirken

ortaya cıkan bir yan urunden başka bir şey olmayacaktır. Benim

duşlerin yorumlanabileceği varsayımım, oncelikle beni duşlerin belirleyiciliği

kuramıyla, daha doğrusu bir tek Scherner'inki dışında [s.

134 v.s. bkz.] tum duş kuramlarıyla ters duşurmektedir; cunku bir duşu

“yorumlamak", ona bir “anlam” yuklemek, yani, onu bizim zihinsel

eylemlerimizin zincirinde, diğerlerine eşit derecede gecerliliği ve

onemi olan bir halkayla değiştirmektir. Gorduğunuz gibi bilimsel duş

kuramları, onları yorumlamak gibi bir soruna hic yer vermemektedir;

cunku onların goruşune gore bir duş hicbir zaman zihinsel bir eylem

değil, varlığını zihinsel aygıtta yerleşmiş gostergelerle haber veren

bedensel bir surectir. Sıradan insanın goruşu cağlar boyunca farklı

bir tutum almıştır. Yok edilemeyecek kararsız davranma haklarını

kullanmış ve duşlerin akıldışı ve sacma olduğunu benimsemekle birlikte

hicbir anlamları olmadığını bildirmeye yanaşmamıştir. Bazı

gizli duyguların yonlendirmesiyle, her şeye karşın, her duşun bir anlamı

olduğunu, duşlerin bazı başka duşunce sureclerinin yerini al150

DUŞLERİN YORUMU I

mak uzere duzenlendiğini ve bu gizli anlama Ulaşabilmek icin ancak

bu yerine-gecmeyi doğru bicimde iptal etmemiz gerektiğini varsaymıştır.

Boylece sıradan insanlar dunyası en eski zamanlardan beri duşleri

“yorumlamak”la ilgilenmiş ve bunu gercekleştirme girişimlerinde temelden

farklı iki yontem kullanmıştır.

Bu yontemlerden ilki duş iceriğini bir tum olarak gozonune alır ve

onun yerine ozgun olanla bazı bakımlardan benzeşen ve anlamlı olan

bir başka icerik yerleştirmeye calışır. Bu “simgese!" duş yorumudur,

ama yalnızca anlamsız değil aynı zamanda karmaşa icindeki duşlerle

karşı karşıya gelince kacınılmaz bicimde iflas eder. Bu yontemin bir

orneği Incil'de Firavunun duşune Yusuf un getirdiği acıklamada gorulebilir.

Yedi şişman ineğin arkasından gidip onları yiyen yedi sıska

inek — tum bunlar Mısır ulkesinde yedi bolluk yılında tum biriktirilenleri

tuketecek yedi kıtlık yılının habercisidir. Yaratıcı yazarların

yazdığı coğu yapay duş bu turden bir simgesel yorum icin duzenlenmiştir:

yazarın duşuncelerini duşlerin bilinen nitelikleriyle uyumlu

sayılabilecek bir kılık icinde sergilerler.1 Duşlerin temelde gelecekle

ilgili olduğu ve geleceği bildirebileceği duşuncesi —duşlere verilen

eski kehanet değerinin bir kalıntısı— simgesel bir yoruma ulaşıldığında

duşlerin anlamını gelecek zamana kaydırmak icin bir neden

oluşturur. Kuşkusuz simgesel yoruma ulaşmanın yöntemi hakkında

ders vermeye olanak yoktur. Başarı, zekice bir duşunceyi, doğrudan

bir sezgiyi yakalama sorunu olmalıdır ve bu nedenle de simge aracılığıyla

duş yorumunun ozel yeteneklere sahip olmaya dayanan sanatsal

bir etkinliğe yuceltilmesi olasıdır.2

1 [1909'da eklenen dipnot:] Rastlantısal olarak Wilhelm Jensen'in yazdığı b ir oyku

olan Gradiva' da son derece doğru b ir bicimde duzenlenmiş ve yaratılmış değil de sanki gercek insanlar tarafından gorulmuş olarak yorumlanabilecek pek cok yapay duş b u ldum.

Soruşturduğumda, yazar benim duş kuramım hakkında hicbir bilgisi olmadığını

doğruladı. Benim a ra ştın n alanm la bu yazarın yarattıklarının arasındaki uyumun, b e nim

duş cozumlememin doğruluğunu kanıtladığım tartıştım. (Freud, 1907a'ya bkz.)

2 ı [1914'de eklenen dipnot:] Aristoteles [De divinatione p e r somnıtm, I I (Ceviri, 1935, 383)] bu bağlamda en iyi duş yorumcusunun benzerlikleri en iyi kavrayan kişi

olduğuna değiniyor, cunku duş imgeleri, su uzerindeki resimler gibi devinimle b ic im le rini

yitirirler ve en b a şa n lı yorumcu kotu bicimlenmiş resimlerde hakikati araştırabilen

kişidir. (Buchsenschutz, 1868, 65.)

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMt 151

Duşleri yorumlamanın tutulan iki yonteminden İkincisi bu turden

beklentilerden uzaktır. Bu yontem “şifre cozme” diye adlandırılabilir

cunku duşleri, her işaretin, sabit bir anahtara gore bilinen anlamı olan

başka bir işarete cevrildiği bir tur şifre olarak ele alır. Orneğin varsayın

ki duşumde bir mektup, bir de cenaze toreni gordum. Eğer bir

“duş kitabı”na başvuracak olursam “mektup”un “dert”, “cenaze toreni”

nin ise “nişanlanma” diye cevrildiğini gorurdum. Bundan sonra bu

bicimde deşifre ettiğim sozcukleri birleştirmek ve yine sonucu gelecek

zamana kaydırmak bana kalmış olurdu. Şifre cozme yonteminin,

kaydırma yonteminin tumuyle mekanik olan yapısını bir olcude duzelten

ilginc bir duzenlemesi Daldis'li Artemidorus'un duşlerin yorumu

uzerine yazdığı kitapta [Oneirocritica] bulunabilir.3 Bu yontem

^ [1914'de eklenen d ip n o t:] l.O. 2. y.y.'ın başında doğmuş olduğu sanılan Daldis'li

Artemidorus duş yorumunun eski Yunan Roma dunyasındaki uygulaması hakkında en

kapsamlı ve ozenli c alışmalannı bırakmıştır. Theodor Gomperz'in (1866, [7 v.s.]) iş a re

t ettiği uzere duş yorumlarını gozlem ve deneyime dayandırmanın onemini vu rg u la mış

ve kendi sanatı ile yanılsatıcı olan diğerleri arasında k e sin b ir ayırım yapmıştır.

Gomperz'e gore onun yorumlama sanatı buyuyle, c ağ n şım ilkesiyle denktir. Duşteki

b ir şey akla — soylemesi zor ama duş yorumcusunun aklına— ne getiriyorsa odur.

Duş oğesinin yorumcunun aklına değişik şeyler getirebilmesi ve de farklı yorumculara

da farklı şeyler getirebilmesi icinden cıkılamaz b ir keyfilik ve kesin olmayış yaratır.

İlerideki sayfalarda betimlediğim teknik, antik yontemden temel b ir noktada aynlm aktadır:

yorumlama işini duş gorenin kendisine bırakır. Duşun belli b ir oğesiyle ilişkili

olarak yorumcuda ne olup bittiği ile ilgilenmez, düş görende olup bitenlerle ilgilenir.

— Ancak Peder Tfinkdji (1913; [516-17 ve 523]) adlı b ir misyonerin son zamanlardaki

bildirileri Doğu'daki cağdaş duş yorumcularının da duş gorenin işbirliğinden ozgurce

yararlandıklarını gostermektedir. Tfinkdji Mezopotamya Arapları arasındaki duş y o rumcuları

icin şunları yazıyor: “Pour interpreter exactement un songe, les oniromanciens

les plus habiles s 'in fo n n en t de ceux qui les consultent de toutes les circonstances

qu'ils regardent necessaires pour la bonne explication... E n un mot, nos oniromanciens

n e laissent aucune circonstance leu r echapper et ne donnent l'interpretation desiree

avand d'avoir parfaitement saisi et recu toutes les interrogations desirables.” [“B ir du şun

kesin b ir yorumunu vermek icin en yetenekli duş kahinleri kendilerine başvuranlardan

doğru b ir acrklamaya ulaşmak icin temel s ay dıklan tum koşullar hakkında bilgi

alırlar... Kısaca, bu duş kahinleri tek b ir noktanın bile kendilerinden kacırılmasına izin

vermez ve ancak gerekli tum sorulara verilen yanıtlara egemen olduktan sonra y o rum la rını

yaparlar.”] Bu sorular arasında duş gorenin en yakın aile ilişkileri — anababası,

k a n s ı ve cocuklan hakkındaki somlar— alışkanlık haline gelmiştir. Şoyle tipik b ir so152

DUŞLERİN YORUMU I

yalnızca duşun iceriğini değil duş gorenin kişiliğini ve koşullarını da

goz onune alır; cunku aynı duş oğesi zengin bir adam, evli bir adam

ya da diyelim ki bir hatip icin bir fakir, bir bekar ya da bir tuccar icin

taşıdığından farklı bir anlam taşır. Ancak şifre cozme yonteminin temeli,

yorumlama işinin, duşu bir tum olarak değil duş iceriğinin her

parcasını bağımsız olarak sanki duş her kaya parcasının ayrı ayrı değerlendirilmesi

gereken jeolojik bir yığınmış gibi ele alınmasına dayanır.

Şifre cozme yonteminin keşfinin bağlantısız ve karmaşa icindeki

duşler yuzunden olduğuna hic kuşku yoktur.4

Duşleri yorumlamanın iki populer yonteminden hicbirinin konu

uzerine bilimsel bir inceleme kullanılamayacağından bir an bile kuşku

duyulamaz. Simgesel yontem, uygulanmasıyla kısıtlanmıştır ve

genel cizgiler haline getirilemez. Şifre cozme yonteminde ise her şey

“anahtar”ın —duş kitabının— guvenilirliğine bağlıdır ve bu konuda

hicbir guvencemiz yoktur. Bu nedenle insan, duşunurler ve ruh heru

gibi: “Habuistine in h ac nocte copulam conjugalem ante vet post somnium?” . [O g e ce

duş gomıeden once ya da gordukten sonra k a n n la birleştin mi?] — “L'idee d om inante

dans l'interpretation des songes consiste a expliquer le reve p a r son opp o see .”

[“Duşleri yorumlarken temel duşunce b ir duşu karşıtıyla acıklamakta y a ta r.”] 4

[ 1909'da eklenen dipnot:] Dr. Alfred Robitsek, bana, doğu duş kitaplarının (ki b izimkiler o nlann kotu taklitleridir) duş oğesi yorumlarının buyuk coğunluğunu ses b e n z

e ş in d e n ve sozcukler arasındaki benzerliğe d a y andırdıklannı soylemişti. Ceviri sıra sında bu b ağlantılanıı y ok olması, bizim po p u le r duş kitaplarımızdaki yorum lan ıl

anlamsızlığından sorumludur. Doğunun eski u y g a rlık lan n d a sozcuk o y u n lan ve sozel

cift a nlamlılıklann o y n ad ık lan olağandışı onemli rol Hugo W inkle r [unlu a rkeolog] ta rafından incelenmiş olabilir. — ] 1 9U 'd e eklenen:] Eski cağlardan bize ulaşmış en ince

duş yorumu orneği sozcuk oyu n lan n a dayanır. Artemidorus tarafından anlatılmıştır.

[ o \ Kitap 24. Bolum. Krauss'un c evirisi, 1881, 225]: “Aristander, Makedonya'lı İskender'e

Tyre'i [ T vqoç ] kuşattığı, ama kuşatmanın uzaması nedeniyle de huzursuzluk ve

rahatsızlık hissettiği sırada san ınm en mutlu yorumu yapmıştı. İskender duşunde bir

Satir'in [ o d n v g o ç ] kalkanının uzerinde dansettiğini gormuştu. Aristander kralın S u riye seferine katıldığı icin Tyre dolaylarında idi. Sa tir sozcuğunu a d ve tvqoç a a y ırarak kralı kenti almak icin kuşatmayı surdurmeye yureklendirdi.” t a à T vqoç =

Tyre zayıftır.) — Aslında duşler lenguistik anlatımlarla oyle yakından ilişkilidir ki Ferenczi

[1910] cok doğra olarak herkesin kendi duş dili olduğunu vurgulamıştır. Kural

olarak b ir duşu yabancı b ir dile cevirmek olanaksızdır ve bu sanınm elinizdeki gibi bir

kitap icin de aynı derecede gecerlidir. [1930'da eklenen:] Bununla birlikte, New York'tan Dr. A.A. Brill ve ondan başkalan Düşlerin Yorıımu’nu cevipneyi başarmışlardır.

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 153

kimleriyle duşunce birliğine girmeyi ve onlar gibi duş yorumlama sorununu

tumuyle hayali bir iş sayıp bir yana bırakmayı yeğleyebilir.5

Ama ben daha iyisini oğrenmiştim. Ben bu konuda da eski ve kıskancca

savunulan halk inancının hakikate gunumuzun yaygın bilimsel

yargısından daha yakın olduğu (hic de az olmayan) orneklerden

biriyle karşı karşıya olduğumuzu benimsemeye gudulendim. Duşlerin

gercekten bir anlamı olduğunu ve duşleri yorumlamak icin bilimsel

bir yontemin olası olduğunu ortaya koymalıydım.

Bu yonteme ilişkin bilgim aşağıdaki bicimde gelişti. Uzun yıllar

(sağaltım amacıyla) belirli psikopatolojik yapıları —histerik fobiler,

takıntılı duşunceler v.b.— cozmekle uğraşmıştım. Joseplı Breuer ile

yaptığım onemli bir konuşmada (Breuer ve Freud 1845'e bkz.) bu yapıların

(ki patolojik belirtiler olarak gorulurler) cozulmesinin onların

kaybolmasına6 denk geldiğini oğrendiğimden beri boyle yapıyordum.

Eğer bu turden bir patolojik duşunce, kokenini aldığı, hastanın zihinsel

yaşamındaki oğelerine dek izlenecek olursa parcalanıyor ve hasta

ondan kurtuluyordu. Bizim oteki sağaltımsal cabalarımızın onemini

ve bu hastalıkların bilmecemsi doğasını gozonune alarak, her zorluğa

karşın tam bir acıklamaya ulaşana dek Breuer'in gosterdiği yolu izlemeye

karar verdim. Bu yontemin sonunda aldığı bicimi ve calışmalarımın

sonuclarını bir ara bildireceğim. Benim duş yorumlamasına gelişim

bu ruhcozumsel calışmaların akışı icinde olmuştur. Hastalarıma

herhangi bir konuyla bağlantılı olarak kendilerinde oluşan her duşunceyi

benimle konuşmaları oğutlenmişti; oteki şeylerin yanısıra

bana duşlerini de anlattılar ve boylece bana bir duşun patolojik bir

duşunceden geriye, belleğin icine değil, izi surulmesi gereken ruhsal

bir zincire yerleştirilebileceğini oğrettiler. Bundan sonra duşun kendisini

bir belirti olarak ele almak ve duşlere de belirtilere uygulanan

yorum yontemini uygulamak icin kucuk bir adım yetiyordu.

6 El yazmasını tamamladıktan sonra S lum p fu n (1899) duşlerin bir anlamı olduğu

ve yorumlanabileceklerini kanıtlamaya cabalayan goruşlerimle uzlaşan bir calışmasına

rastladım. Ancak o y o rum lan ın allegorik nitelikte b ir simgeleştirmeyle yapmaktaydı

ve yonteminin genel gecerlilik acısından hicbir guvencesi yoklu.

R [Ozgun metinde "A u flo su n g ” ve [“Losung”.]

154 DÜŞLERİN y o r u m u i

Bu, hasta icin bazı ruhsal hazırlıkları kapsar. Kendisinde iki değişimi

gercekleştirmeyi hedeflememiz gerekir: kendi ruhsal algılamasına

yonelttiği dikkatin arttırılması ve normalde icinde oluşan duşunceleri

elemesine yol acan eleştirinin giderilmesi. Dikkatini kendi ozgozlemlemesine

yoğunlaştırabilmesi icin dinlenir gibi uzanması ve

gozlerini kapaması yeterlidir.7 Kesin olarak algıladığı duşunceler

uzerindeki tum eleştiriyi terk etmesinde diretmek onemlidir. Bu nedenle,

ona, ruhcozumlemesinin başarısının, onun, aklına gelen her

şeyi yakalayıp bildirmesine ve orneğin kendisine onemsiz ya da değersiz

veya anlamsız geldiği icin bir duşunceyi baskılama yanlışına

duşmemesine dayandığını soyleriz. Aklına gelenlere, tumuyle yansız

bir tutum takmmalıdır; cunku olayların olağan akışı icinde duşunu

ya da takıntılı duşuncesini veya başka herhangi bir şeyi arzulanan

cozume ulaştıramamasının nedeni kesinlikle kendi eleştirel tutumudur.

Ruhcozumsel calışmam sırasında, duşunen bir insanın tum zihinsel

cercevesinin, kendi ruhsal sureclerini gozleyen birinden tumuyle

farklı olduğunu ayrımsadım. Duşunmede, insanı en dikkatli ozgozlemciden

ayırt eden ek bir ruhsal etkinlik işlemektedir ki o da kendini

gozlemleyenin gevşek gorunumune karşılık duşuncesini izleyen kişinin

gergin bakışları ve kırışmış alnıyla ortaya cıkar. Her iki durumda

da dikkat8 yoğunlaştırılmış olmalıdır; ama duşunen kişi aynı

zamanda eleştirel yeteneğini de kullanıyordur; bu, onun, aklında

oluşan bazı duşunceleri algılamadan geri cevirmesine, bazılarını kendisine

acabilecekleri duşunce dizilerine kapılmaksızın kısa kesmesine

ve bazılarına karşı da hicbir zaman bilincli hale gelmemeleri, bu nedenle

de algılanmadan once baskılanmaları doğrultusunda davranmasına

yol acar. Ote yandan oz-gozlemciııin gereksindiği tek şey kendi

eleştirel yeteneğini baskılama sorunuyla uğraşmasıdır. Eğer bunu başarırsa

başka durumda hic yakalayamayacağı sayısız duşunce bilincine

ulaşır. Bu yoldan kendi oz-algılaması icin sağlanan yeni malzeme

hem patolojik duşuncelerini hem de duş yapılarını yorumlamaya

olanak verir. Doğal olarak gerekli olan şey ruhsal enerji dağılımı (ya7

[Gozleri kapamanın onemi (eski hipnoz yonteminin b ir kalıntısı) cok k ısa sure

sonra Freud tarafından terk edilmiştir.]

[Dikkatin işlevi aşağıda (Bolum VII, E) tartışılmıştır.]

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 155

ni hareketli dikkat) acısından uykuya dalmadan onceki duruma (kuşkusuz

hipnoza da) biraz benzeyen bir ruhsal durum oluşturmaktır.

Uykuya dalarken, uyanıklıkta duşuncelerimizin akışını etkilemesine

izin verdiğimiz, temkinli (ve kuşkusuz aynı zamanda eleştirel) bir etkinliğin

gevşemesi sayesinde “istencdışı duşunceler” ortaya cıkar.

(Genellikle bu gevşemeyi “yorgunluk”a bağlarız.) İstencdışı duşunceler,

ortaya cıkınca, gorsel ve işitsel imgelere donuşurler. (Schleiermacher

ve diğerlerinden yukarıda s. 101 v.s. da [ve 122 v.s.] yapılan

alıntılara bakınız.)9 Duşleri ve patolojik duşunceleri cozumlemek

icin kullanılan durumda hasta bu etkinliği amaclı olarak ve bilerek

terk eder ve bu yolla tasarruf edilen ruhsal enerjiyi (ya da onun bir

kısmını) şimdi ortaya cıkan ve uykuya dalmaktan farklı olarak duşunce

ozelliğini koruyan istencdışı duşunceleri dikkatle izlemede

kullanır. Bu yolla "istençdışı” düşünceler “istençli" düşüncelere dönüşür.

“Kendi ozgur istekleri ile” ortaya cıkmış gibi gorunen duşuncelere

yonelik olarak gerekli zihinsel tutumun benimsenmesi ve normalde

onlara karşıt olarak calışan eleştirel işlevin terk edilmesi bazı insanlar

icin başarılması cok guc bir iştir. “İstencdışı duşunceler”, ortaya

cıkmalarım onlemeye calışan cok şiddetli bir direncin doğuşuna yol

acarlar. Ancak buyuk şair ve duşunur Friedrich Schiller'e guvenecek

olursak şiirsel yaratışın da tıpatıp benzer bir duruma gereksinimi vardır.

Korner ile yazışmalarının —onları ortaya cıkardığı icin Otto

Rank'a teşekkur borcluyuz— bir yerinde (1 Aralık 1788’de yazılmış)

Sebiller, dostunun yetersiz ureticilikten yakınmasını şoyle yanıtlıyor:

“Bana oyle geliyor ki yakınmanın temelinde mantığının imgelemine

uyguladığı baskı var. Duşuncemi bir benzetmeyle somutlaştırayım.

Eğer Mantık, sozgelimi kapıda dikilip tam akmaya başladıkları sırada

duşunceleri sıkı bir incelemeden gecirecek olursa, bu, aklın yaratıcı

calışması icin cok kotu ve zararlı olurdu. Yalıtılmış olarak bakıldığında

bir duşunce cok onemsiz ya da cok garip gelebilir ama

kendisinden sonra gelen bir başka duşunceyi onemli kılıyor olabilir

9 [1919'da eklenen dipnot:] Silberer (1909, 1910 v e 1912) duşuncelerin bu gorsel

imgelere donuşumunu doğrudan gozlemleyerek duş yo rum u n a onemli k a tk d a r y a p mıştır.

[Bolum VI, D. ve I’y a bkz.]

156 DUŞLERİN YORUMU I

ve aynı derecede sacma gorunen başka duşuncelerle bağlantı icinde

cok etkin bir halkaya donuşebilir. Mantık, duşunceyi diğer duşuncelerle

bağlantı icinde ele almaya yetecek kadar ozgur bırakmazsa onun

hakkında hicbir goruş oluşturamaz. Ote yandan, nerede yaratıcı bir

akıl varsa Mantık —bana oyle geliyor ki— kapıları gozlemeyi bıraka

ve duşunceler palda kuldur uşuşurler. Ancak ondan sonra Mantık

onlara bakar ve onları bir kitle olarak inceler. — Siz eleştirmenler, ya

da kendinize ne ad veriyorsanız onlar, her gercek yaratıcı akılda bulunması

gereken ve de kısa veya uzun surmeleri, duşunen sanatcıyı

duş gorenden ayat eden anlık ve gecici tuhaflıklardan utanıyor ya da

korkuyorsunuz. Verimsizliğinizden yakınıyorsunuz cunku cok cabuk

reddediyor ve cok ince ayrımlar yapıyorsunuz.”

Bununla birlikte Sclıiller'in Mantığın kapılarında gozetimin gevşemesi

diye betimlediği şey, eleştirel olmayan bir oz-gozlem tutumunun

benimsenmesi, hic de zor değildir. Hastalarımın coğu kendilerine

ilk talimatlar verilince bunu başarırlar. Ben duşunceleri geldikleri gibi

yazmanın yardımıyla bunu tam olarak gercekleştiririm. Eleştirel

etkinliği azaltmayı ve oz-gozlemin şiddetini arttırmayı olası kılacak

ruhsal enerji miktarı, kişinin dikkatini yoneltmeye calıştığı konuya

gore buyuk olcude değişir.

Bu yontemi uygulamadaki ilk basamak bize dikkatimize konu olarak

sececeğimiz şeyin bir butun olarak duş değil onun iceriğinin ayrı

parcaları olduğunu oğretir. Henuz yeni başlayan birine: “Bu duşle

ilişkili olarak aklınıza ne geliyor?” diye sorarsam kural olarak zihinsel

ufku bir boşluğa donuşur. Ancak eğer duşu onun onune parcalara

ayrılmış olarak koyarsam bana her parca icin duşun bu ozel kesiminin

geri plan duşunceleri’ diye betimlenebilecek bir dizi cağrışım

verecektir. Boylece uyguladığım duş yorumu yontemi, bilinen, tarihsel

ve soylencesel yorum yonteminden simgeleştirme aracılığı ile

uzaklaşır ve ikinci ya da “şifre cozme” yontemine yaklaşır. İkincisi

gibi yorumu “en masse” [kitle halinde] değil “en détail” [ayrıntıda]

kullanır ve de İkincisi gibi duşleri başlangıcından itibaren bileşik yapıda,

ruhsal oluşumlar kumesi halinde gorur. [Bkz. II. Cilt, Bolum VI,

F ve G.]10

^ [Duş yorumunun tekniği (Bolum VII, A) daha derinlemesine tartışılmıştır.]

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 157

Nevrotiklere ruhcozumleme uygularken aynı zamanda binin uzerinde

duşu de cozumlemek zorunda kalmıştım; ancak bu malzemeyi

duş yorumu teknik ve kuramı uzerine bu girişte kullanmak niyetinde

değilim. Bu duşlerin, normal kişilerin duşleri icin hicbir sonuc cıkarılamayacak,

nevropatların duşleri olduğu biciminde bir karşı cıkışa

acık olması bir yana beni bu karara zorlayan bambaşka bir neden de

var. Benim hastalarımın duşlerinin konusu, kuşkusuz her zaman nevrozlarının

altında yatan hastalık oykusu olmuştur. Bu nedenle her

duş uzun bir girişi ve psikonevrozların doğası ve nedenbilimsel (etiolojik)

belirleyicileri uzerine bir araştırmayı gerektirecektir. Ama bu

sorunlar kendi başlarına yenidirler ve hayli şaşırtıcı olup duş sorunları

uzerindeki dikkati dağıtabileceklerdir. Benim niyetim ise, tersine,

duşler uzerine şu ışık tutuşu nevrozların ruhbiliminin daha zor sorunlarını

cozmek icin bir on basamak olarak kullanmaktır.11 Ancak,

eğer, -temel malzememi, nevrotik hastalarımın duşlerini bir yana bırakacak

olursam geriye kalanlarla pek de birşey yapamam. Geri kalanların

tumu, tanışım olan normal kişilerin zaman zaman bana anlattıkları

duşler ve duş yaşamı ile ilgili literaturde alıntı yapılmış orneklerdir.

Ancak ne yazık ki bu duşlerin hicbirine (onsuz bir duşun anlamını

kavrayamayacağım) cozumleme eşlik etmemektedir. Benim

yontemim bir duşun iceriğinin herhangi bir parcasını belli bir anahtara

gore ceviren bilinen şifre cozme yontemi kadar kolay değildir. Tersine,

ben, icerik parcasının, değişik kişilerde ya da değişik bağlamlarda

ortaya cıktığında farklı bir anlam gizlediğini gormeye hazırdım.

Boylece hemen hemen normal bir kişiden tureyen ve gunluk yaşamın

cok ceşitli rastlantılarıyla ilişkili bol ve guvenilir malzeme sunan

kendi duşlerime yonelmem sozkonusu oldu. Kuşkusuz bu turden bir

“oz-cozumleme”nin guvenilirliği konusunda kuşkularla karşılaşacaktım

ve bana o duşlerin keyfi sonuclara kapıyı acacağı soylenecekti.

Duşunceme gore aslında başka insanları gozlemlemek yerine öz-

11 [VII. Bolumun E kesim inin b a şla n g ıc ım d a Freu d , konusunu bu p ro g ram ic in de

sunuşunun getirdiği zorluklardan yakınır ki bu ilk b a sım a yazdığı onsozde d e o rta ya

konmuştur. S. 196'da ve s. 201, n. l l ’de işaret ettiği gibi sıklıkla bunu g o z a rd ı e tmek

zorunda kalmıştır. B ildirdiği niyetine ka rşın h a s ta la n n ın duşlerinin p ek c o ğ u n u

kullanmış ve b ird en cok k e z (om. s. 200 v.s.da) n evrotik belirtilerin tartışmasına g irm

iştir.]

158 DUŞLERİN YORUMU I

gozlem yapıldığında durum daha elverişlidir; her durumda deneyi

yapabilir ve oz-coziimlemenin bizi duş yorumlamasında nereye dek

goturduğunu gorebiliriz. Ancak ustesinden gelmem gereken ve kendi

icimde yatan başka gucluklerim de var. insanın, kendi zihinsel yaşamı

hakkında bu denli ozel olguyu ortaya koyması ve bunların yabancılarca

yanlış yorumlanmayacağı konusunda hicbir guvencesi olmamasından

gelen ikirciklilik gibi. Ancak bu tur ikirciklerin ustesinden

gelinmesi olası olmalıdır. Delboeuf [1885] şoyle yazıyor: “Tout

psychologiste est oblige de faire l'aveu meme de ses faiblesses s'il croit

par la jeter du jour sur quelque probleme obscur.”12 Ve okurlarımın

da kısa surede yapmak zorunda olduğum boşboğazlıklara başlangıcta

duydukları ilginin, yerini, o boşboğazlıkların ışık tuttuğu nıhbilimsel

sorunlara gomulmeye bıraktığını goreceklerini varsaymak daha guven

verici olacaktır.13

Buna gore duşlerimden birini secip kendi yorumlama yontemimle

onu ortaya koyarak devam edeceğim. Bu turden her duş icin on bilgiler

biciminde bazı şeyler soylemek gerekmektedir. — Şimdi de okurdan

bir sure icin benim ilgilerimi kendisinin kılmasını ve benimle birlikte

yaşamımın en ince ayrıntılarına dalmasını istemek zorundayım;

duşlerin gizli anlamıyla ilgilenirken bu tur bir aktarım kesinlikle gerekmektedir.

ON BlLGl

1895 yazında benimle ve ailemle cok dostca ilişkisi olan genc bir

hanıma ruhcozumsel sağaltım uyguluyordum. Boyle karışık bir ilişkinin

bir hekimde, ozellikle de bir ruhsağaltıcıda (psikoterapist) pek

cok rahatsız edici duygunun kaynağı olabileceği kolayca anlaşılacaktır.

Hekimin kişisel ilişkisi ne kadar fazlaysa otoritesi o denli az olacağından,

herhangi bir hata, hastanın ailesiyle koklu dostluğunu

tehdit edecektir. Bu sağaltım kısmi bir başarı ile sonuclandı; hasta

19 ■" [“Eğer bazı karanlık sorunlara ışık tutacağına inanıyorsa, kendi Zayıflıklarını

bile itiraf e tmek h e r ruhbilimcinin yukumluluğudur.”]

*3 Ancak eklemek zorundayım ki y ukanda soylediğim esaslar icinde c o k n ad ir o la rak

kendi duşlerimden birinin benim bildiğim tam yorumunu verdim. Okurlarımın ağzı

sıkılığına cok fazla guvenip onlan yukleyemezdim.

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 159

histerik anksiyetesinden kurtuldu ama tum bedensel belirtileri yok olmadı.

Bu sırada henuz aklımda histerik bir hastalık oykusunun sonunda

kapandığını gosteren olcutler acısından tam bir berraklık yoktu ve

hastaya kabul etmeye isteksiz gorunduğu bir cozum onerdim. Tam bu

uzlaşmazlık icindeyken yaz tatili icin sağaltımı kestik. Bir gun genc

bir meslektaşım, hastam Irma ve ailesiyle onların kır evinde kalan en

eski arkadaşlarımdan biri, ziyaretime geldi. Irma'yı nasıl bulduğunu

sordum; o da: “Daha iyi ama tam iyi değil.” diye yanıtladı. Arkadaşım

Otto'nun sozcuklerinin ya da ses tonunun beni rahatsız ettiğinin

bilincindeydim. O sozlerde hastaya cok şey vaat ettiğim biciminde bir

sitem bulunduğunu sanıyordum ya da ister doğru ister yanlış Otto'nun

bana karşıt olmasını hastanın bana gore sağaltıma hicbir zaman

guvenmemiş olan akrabalarının etkisine bağlıyordum. Ancak

benim bu hoş olmayan izlenimlerim o kadar acık secik değildi ve hicbir

şey belli etmedim. Aynı akşam kendimi haklı cıkarmak icin Dr.

M'ye (o sıralar bizim cevremizin onde gelen kişilerinden biri olan ortak

bir dost) vermek uzere Irma'nın hastalık oykusunu yazdım. O gece

(ya da buyuk olasılıkla ertesi sabah), uyandıktan hemen sonra not

ettiğim, aşağıdaki duşu gordum.14

23-24 TEMMUZ 1895'DEKl DUŞ

Büyük bir salon — pek çok konuk, biz onları karşılıyoruz — aralarında

Irma da var. Önce onu bir kenara çekiyorum sanki mektubuna

yanıt vermek ve benim “çözümümü” hâlâ benimsemediğinden dolayı

sitem etmek için. Ona: “Eğer hâlâ ağrıların varsa bu aslında

yalnızca senin hatân" diyorum. O: “Şu anda boğazımda, midemde ve

karnımdaki ağrıları bir bilseniz — nefesimi kesiyorlar.” diyor — telaşlanıp

ona bakıyorum. Soluk ve şiş görünüyor. Kendi kendime her

şey bir yana organik bir bozukluğu atlamış olabileceğimi düşünüyorum.

Onu pencerenin yanına götürüp boğazına bakıyorum; o ise takma

dişleri olan kadınlar gibi direniyor. Kendi kendime, aslında

onun için bunu yapmaya hiç gerek olmadığını düşünüyorum. — Son 14

[1914'de eklenen d ip n o t:] Bu benim ayrıntılı b ir yorum uyguladığım ilk duştu.

[Freud, kendi duşlerinin cozumlemesi icin el yordamıyla ilk girişimlerini Histeri Üzerine

Çalışmalar'Az (Breuer v e Freud, 1895) betimler.]

160 DUŞLERİN YORUMU I

ra ağzını uygun biçimde açıyor ve sağda büyük beyaz bir leke saptıyorum;

başka bir yerde de açıkça burnun helezon biçimi kemiklerine

benzeyen belirgin kıvrımlı yapıların üzerinde yaygın beyazımsı gri

kabuklar görüyorum. — Hemen Dr. M'yi çağırıyorum o muayeneyi yineliyor

ve doğruluyor... Dr. M. alışılmıştan oldukça farklı görünüyor;

çok solgun, topallayarak yürüyor ve sinekkaydı traş olmuş...

Şimdi arkadaşım Otto da Irma'nın yanında duruyor ve arkadaşım Leopold

ona korsesinin üzerinden perkusyon 15 yaparak şöyle diyor:

‘‘Solda aşağıda mat bir bölge var.” Ayrıca sol omuz üzerindeki bir

deri kesiminin de iltihaplanmış olduğunu gösteriyor (Irma'nın giysisine

karşın tıpkı onun gibi ben de fark ediyorum) ...M.: "Hiç kuşkusuz

bu bir enfeksiyon, ama önemli değil, dizanteri eklenecek ve toksinler

giderilecek.” diyor. ...Ayrıca enfeksiyonun kaynağını da dosdoğru biliyoruz.

Kısa süre önce kendisini pek iyi hissetmediği bir sırada arkadaşım

Otto ona bir propil, propils.... propionik asit... trimetilamin (ve

hemen önümde büyük harflerle formülü görüyorum) iğnesi yapmıştı...

Bu tür enjeksiyonlar bu kadar düşüncesizce yapılmamalıydı... Ve belki

de enjektör de temiz değildi.

Bu duşun pek cok başka duşe bir ustunluğu var. Bir onceki gunun

hangi olaylarının onun başlangıc noktasını oluşturduğu hemen ortaya

cıkmıştı. Verdiğim on bilgiler bunu apacık sergilemektedir. Otto'nun

bana Irma'nın durumu hakkında vermiş olduğu haberler ve gecenin

gec saatlerine dek yazmakla uğraştığım hastalık oykusu benim zihinsel

etkinliğimi uyuduktan sonra da meşgul etmeyi surdurmuştu. Bununla

birlikte yalnızca on bilgileri ve duş iceriğinin kendisini okuyan

hic kimse duşun ne anlama geldiği konusunda en kucuk bir fikir edinemezdi.

Benim de hicbir fikrim yoktu. Irma'nın duşumde bana yakındığı

belirtilere şaşmıştım cunku bunlar benim onda sağalttığım

belirtilerin aynısı değildi. Propionik asit enjeksiyonu gibi sacma bir

fikre ve Dr. M.'nin teselli edici duşuncelerine gulumsedim. Duş, sonlara

doğru bana başta olduğundan daha karanlık ve sıkıştırılmış gibi

gorunmuştu. Tum bunların anlamını keşfetmek icin ayrıntılı bir cozumlemeye

girişmek gerekiyordu.

[Bedeninin b ir bolgesine gergin olarak yerleştirilen bir elin p a rmaklan uzerine

parmakla vurup ses değişimlerine gore alttaki organlamı durumunu değerlendirmeye

yarayan m uayene yontemi. — ç.rı ]

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 161

COZUMLEME

Salon — karşıladığımız pek çok konuk. O yazı, Bellevue'de, Kahlenberg'e16

komşu tepelerden birinde tek başına yer alan bir evde geciriyorduk.

Ev daha once bir eğlence yeri olarak tasarlanmıştı ve konuk

odaları bu yuzden cok geniş birer salon gibiydi. Duşu,

Bellevue'de, karımın yaşgunupden birkac gun once gormuştum. Bir

gun once karım bana yaşgununde, Irma da aralarında olmak uzere,

pek cok arkadaşımızın ziyaretimize geleceğini umduğunu soylemişti.

Duşum, bu olanağı kolaylaştırmıştı: Karımın yaşgunuydu ve aralarında

Irma da bulunan pek cok konuğu Bellevue'deki geniş salonda

karşılıyorduk.

Irma'ya benim çözümümü benimsemediği için sitem ettim; “Eğer

hâlâ ağrıların varsa bu senin hatan” diyorum. Bunu ona uyanıklık

yaşamında soylemiş olabilirdim ve gercekten yapmış da olabilirim.

O zamanlar bir hastayı, belirtilerin gizli anlamı konusunda aydınlatmakla

gorevimin tamamlandığı goruşundeydim (bu goruşun yanlış

olduğunu artık biliyorum): hastanın, cozumu benimseyip benimsememesinden

—başarı buna bağlı olduğu halde— kendimi sorumlu tutmuyordum.

Tum kacınılmaz cahilliğime karşın sağaltım başarıları

elde etmeyi umduğum o zamanlar yaşamımın dalıa kolay olmasını,

neyse ki artık duzeltmiş olduğum, bu hataya borcluyum. — Ancak

duşumde Irma'ya soylediğim sozlerin onun hala suren ağalarından

sorumlu olmamak konusunda ozellikle kaygılı olduğumu gosterdiğini

ayrımsadım. Eğer onlar onun yanlışıysa benim yanlışım olamazdı.

Duşun amacı bu doğrultuda olabilir miydi?

Irma'nın yakınması: Boğazında, midesinde ve karnında ağrı; nefesini

kesiyor. Mide ağrıları hastanın belirtileri arasındaydı ama cok

belirgin değildi; bulantı ve tiksinme duygularından daha cok yakmıyordu.

Boğaz ve karın ağrısı ile boğazının sıkışması hastalığında hemen

hic yer almıyordu. Duşte bu belirtileri secmeye neden karar verdiğimi

merak ettim ama o anda bir acıklama duşunemedim.

Solgun ve şiş görünüyordu. Hastam her zaman pembe tenliydi.

Başka birinin onun yerine gecmekte olduğundan kuşkulanmaya başladım.

^ [Viyana yakınlarındaki b ir tepede y e r alan v e cok tu tu la n sayfiye yeri.]

162 DÜŞLERİN y o r u m u i

Bir organik hastalığı atlamış olduğum düşüncesiyle telâşlandım.

Pekala kabul edilecektir ki, bu, calışması hemen tumuyle nevrotik

hastalarla sınırlanmış ve başka hekimlerin organik bozukluk diye ele

aldıkları pek cok belirtiyi histeriye bağlama alışkanlığında olan bir

uzman icin tukenmez bir anksiyete kaynağıdır. Ote yandan telaşımın

tumuyle yeni olmadığı yolunda silik bir kuşku —nereden cıktığını

bilemiyorum— aklıma sızdı. Eğer Irma'nın ağrılarının organik bir temeli

var idiyse bir kez daha onları iyileştirmekle sorumlu tutulamazdım;

benim sağaltımım yalnızca histerik ağrıları defetmeye yarardı.

Aslında yanlış bir tanı konmuş olmasını gercekten istiyormuşum gibi

geldi; cunku oyle olursa başarısızlık suclamasından da kurtulacaktım.

Onu pencerenin yanına götürdüm ve boğazına baktım. Takma dişleri

olan kadınlar gibi biraz direndi. Kendi kendime onun için bunu

yapmaya gerçekten gerek olmadığını düşündüm. Irma'nın ağız boşluğunu

inceleme olanağım hic olmamıştı. Duşte olup bitenler bana bir

sure once bir dadıyı muayene edişimi anımsattı: İlk bakışta genc ve

guzeldi ama sıra ağzını acmaya gelince damaklannı gizlemeye cabaladı.

Bu, uygulanmaları sırasında —her iki yanın da doyumu icin—

pek az gizi ortaya cıkaran başka tıbbi muayenelere ilişkin anılara yoneltti.

“Aslında onun için bunu yapmaya hiç de gerek yoktu.” Hic kuşkusuz

ilk bakışta Irma icin bir incelik gosterme niyetiydi; ama bunun

yanında başka bir anlamı olduğundan kuşkuladım. (Eğer insan bir

cozumlemeyi ozenle uygularsa beklenen geri plan duşuncelerinin tumunu

tuketip tuketmediği duygusuna kapılır.) Irma'nın pencerenin

onunde duruşu ansızın bana başka bir yaşantıyı anımsattı. Irma'nın,

hakkında cok iyi goruşlere sahip olduğum yakın bir hanım arkadaşı

vardı. Bir akşam bu hanımı ziyaret ettiğimde onu bir pencerenin yanında

duşteki gibi dururken bulmuştum; ve hekimi, aynı Dr. M., onda

bir difteri zarı bulunduğunu soylemişti. Dr. M. tipi ve zar, duşte

daha sonra ortaya cıkmıştı. Şimdi son birkac aydır bu hanımın da histerik

olduğunu varsaymak icin pek cok nedenim olduğunu faik ettim.

Aslında Irma'nın kendisi de bunu bana ifşa etmişti. Hanımın sorununa

ilişkin ne biliyordum? Kesin olarak bir şey: Duşumdeki Irma gibi

histerik tıkanmalar cekiyordu. Boylece duşumde hastanın yerine onun

arkadaşını gecirmiştim. Bu kez onun da benden belirtilerini gidermemi

istemesi duşuncesiyle sık sık oynadığımı anımsadım. Ancak kenII.

DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 163

di kendime bunu pek olası bulmuyordum cunku o hanım cok cekingen

bir yapıdaydı. Duşle gorunduğu gibi direngendi. Bir başka neden

de onun için bunu yapmaya gerek olmamasıydı: Kendini dışarıdan

hicbir yardım almaksızın sorunuyla başa cıkacak kadar guclu gosteriyordu.

Hala ne Irma'ya ne de arkadaşına başlayamadığım birkac nokta

kalmıştı: Solgun: şiş; takma dişler. Takma dişler beni daha once

soz ettiğim dadıya goturdu; şu anda kötü dişlerle yetinme eğiliminde

olduğumu hissediyordum. O zaman bu ozelliklerin ima edebileceği

başka bir kişi duşundum. O kadın da benim hastalarımdan biri değildi,

hasta olmasını da istemezdim cunku benim yanımda utangac olduğunu

fark etmiştim ve uysal bir hasta olabileceğini sanmıyordum. Genellikle

solgundu ve bir keresinde ozellikle sağlığı iyiyken şiş

gorunmuştu.17 Boylece hastam Irma'yı, sağaltıma direngen olabilecek,

oteki iki kişiyle kıyaslıyordum. Irma'yı duşte arkadaşlarıyla değiştirmemin

nedeni ne olabilirdi? Belki de onu değiştirmekten hoşlanacak

olmam; ya arkadaşına daha sempati duyuyordum ya da onun

zekasına daha cok değer veriyordum. Irma bana aptal geliyordu cunku

cozumumu benimsememişti. Arkadaşı daha akıllı olabilirdi, yani

daha cabuk teslim olabilirdi. O zaman ağzını uygun biçimde açar ve

i o bana Jrma'dan daha çok şey söylerdi.'0

Boğazında gördüklerim: beyaz bir leke ve üzeri kabuklu helezon biçimi

kemikler. Beyaz leke bana difteriyi anımsattı ve de Irma'nın arkadaşını,

ama aynı zamanda da en buyuk kızımın iki yıl once gecirdiği

ağır hastalığı ve o sıkıntılı gunlerde cektiğim korkuyu. Helezon bici17

Hala acıklanmamış bulunan karın ağrıları yakınması da bu ucuncu tipe doğru

izlenebilir. Sozkonusu kişi, tabii benim kendi k anmdı; karın ağrıları bana onun utangaclığını

fark ettiğim rastlantılardan birini anımsattı. Kendi kendime b u duşte ne k a n m

a ne de Irma'ya cok da nazik davranmadığımı kabul etmeye zorlandım; ama h e r ikisini

de iyi ve uysal hasta olma standardına gore değerlendirdiğim icin boyle yaptığım

duşunulmelidir.

Duşun bu kesiminin yorumunun, tum gizli anlamını izlemeye olanak verecek

k ad ar, ileriye goturulmediğini duyumsadım. Eğer uc kadın arasında yaptığım kıyaslam

a y ı izleyecek olsaydım bu b en i konudan epey uzaklaştırmış olurdu. Her duşte yerli

ye rin e oturtulamayan b ir n okta vardır, deyim yerindeyse duşun bilinmeyenle teğet n o k ta

sı olan b ir gobek. [II. Cilt, Bolum VII, A'ya bkz.]

164 DUŞLERİN YORUMU I

mi kemiklerin uzerindeki kabuklar kendi sağlığımla ilgili bir endişeyi

cağrıştırdı. O sırada burnumdaki rahatsız edici şişlikleri azaltmak

icin sık sık kokain kullanıyordum ve birkac gun once benim gibi yapan

kadın hastalarımdan birinin burun mukozasında yaygın curume

geliştiğini duymuştum. Kokain kullanımını ilk kez ben 1885'de19 salık

vermiştim ve bu oneri bana ağır suclamalar yoneltilmesine yol acmıştı.

ilacın yanlış kullanımı sevgili arkadaşlarımdan birinin olumunu

hızlandırmıştı. Bu 1895'den [duş tarihinden] once olmuştu.

Hemen Dr. M.'yi çağırdım ve o muayeneyi yineledi. Bu, basitce

M.'nin bizim cevremizdeki konumunu belirtiyordu. Ama “fı emen”

ozel bir acıklama gerektirmesi acısından yeterince carpıcıydı. [II.

Cilt, Bolum VII, A'ya ıbkz.] Bu bana uygulamalarım sırasında olan

trajik bir olayı anımsattı. Bir keresinde bir kadın hastada o sıralar zararsız

sayılan bir ilacı (sulphonal) fazla miktarda almaya bağlı bir zehirlenme

tablosu oluşmuştu ve ben yardım ve desteğini almak icin

alelacele deneyimli, yaşlı bir meslektaşıma başvurmuştum. Bu olayın

aklımda yer ettiğini destekleyen bir başka ayrıntı da vardı. Zehiri

yutan hastam en buyuk kızımın adını taşıyordu. Bu, daha once hic

aklıma gelmemişti ama şimdi sanki yazgının bir cezası gibi etkiliyordu

beni. Bir kişinin otekinin yerine gecmesi sanki başka bir anlamda

da suruyordu: O Mathilde'e karşılık bu Mathilde, goze goz, dişe diş.

Sanki kendime karşı tıbbi vicdansızlığımın kanıtı olabilecek tum

rastlantıları topluyor gibiydim.

Dr. Af. solgundu, sinekkaydı ıraş olmuştu ve topallayarak yürüyordu.

Bu onun sağlıksız gorunumunun sıklıkla arkadaşlarında kaygı

yaratması acisından doğruydu. Diğer iki ozellik yalnızca başka birine

uygulanabilirdi. Yurtdışında yaşayan, traşlı ve eğer doğru anımsıyorsam

duşteki M.'ye cok benzeyen ağabeyimi duşundum. Birkac

gun once kalcasındaki bir artrit nedeniyle topallayarak yuruduğunu

duymuştuk, iki tipi duşumde birbiri icine gecirmenin bir nedeni olsa

gerekti. O zaman onların her birine karşı kotu huylu olmam icin benzer

bir neden anımsadım; son zamanlarda kendilerine yaptığım belli

bir oneriyi her ikisi de geri cevirmişti.

[Bu Freud’u n k okain uzerine ilk makalesinin tarihi olan “ 1884” olacak. Freud'un

k okainle ilişkili calışmalarının tam b ir derlemesi Em est Jones'un Freud'un yaşamı k itabının

birinci cildinin VI Bolum'unde bulunabilir. Oradan “ sevgili arkadaş”m Fleischl

von Marxow (Bolum VI, H'ye bkz.) olduğu goruluyor. Bu doneme ilişkin daha başka

dolaylı anıştırmalar s. 219 v.s., 255, 265 ve II. Cilt, Bolum VI, H'de gorulecektir.]

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 165

Arkadaşım Otto şimdi hastanın yanında duruyordu ve arkadaşım

Leopold onu muayene ediyor ve solda altta mat bir bölge olduğunu

söylüyordu. Arkadaşım Leopold de bir hekimdi ve Otto'mın akrabasıydı.

Aynı tıp dalında uzman oldukları icin birbirleriyle yarışma

icinde olmaları yazgılarıydı ve surekli aralarında kayıslama yapılırdı.

Bir cocuk hastanesinin20 noroloji polikliniğinden sorumluydum ve

her ikisi de yıllarca bana asistanlık yapmışlardı. Duşte sunulana benzer

sahneler orada sık olarak ortaya cıkardı. Ben Otto ile bir hastanın

tanısını tartışırken Leopold cocuğu bir kez daha muayene ediyor

olurdu ve bizim kararımıza beklenmedik bir katkı getirirdi. Karakterlerinin

farkı Kahya Brasig ile arkadaşı Karl'm21 arasındaki faik gibiydi:

biri cabukluğuyla one cıkardı oysa diğeri yavaş ama emindi.

Eğer duşte Otto'yu uyanık Leopold'le karşılaştırdıysam bunu kesinlikle

İkincisinin lehine yapmıştım. Kıyaslama itaatsiz hastam Irma ile

ondan daha zeki bulduğum arkadaşı arasında yaptığım kıyaslamaya

benziyordu. Şimdi duşteki duşunce zincirinin dallandığı cizgilerden

bir diğerini algıhyordum: Hasta cocuktan cocuk hastanesine uzanan

bir cizgi. — Solda aşağıda mat bir bölge bana tum ayrıntılarıyla Leopold'un

dikkatliliği ile beni sarsuğı belli bir hastaya uyuyor gibi 'gelmekteydi.

'Ben de metastaz doğasında bir şeylerden kuşkulanıyordum

ancak bu da Irma'nm yerine gormeyi istemiş olabileceğim

hastaya bir gonderme olabilirdi. Değerlendirebildiğim kadarı ile, kadın,

bir tuberkuloz taklidi uretmişti.

Sol omuzda derinin bir kesimi iltihaplıydı. Hemen bunun gece gec

saatlere dek oturduğumda şaşmaz bicimde fark ettiğim kendi omuzumdaki

romatizma olduğunu gordum. Dahası duşteki sozler de son

derece cift anlamlıydı: “Tıpkı onun gibi ben de fark ettim..." yani kendi

bedenimde fark ettim. Ayrıca alışılmadık soyleyişle de etkilenmiştim:

“bir deri kesimi iltihaplanmıştı.” Biz “sol arkada iltihaplanma”

deme alışkanlığındaydık ve bu akciğerde bir şey olduğu

anlamınaydı. Boylece bir kez daha tuberkuloz.

20 [Viyana'da Kassowitz Enstitusu.]

21 [Fritz Reuter tarafından Mecklenburg ağzıyla yazılmış (1862-4) ve b ir zam anla

r un kazanmış b ir romanın, Ut mine Stromridm iki kahramanı. An o ld Story o f my

Farming Days (Ciftlik Gunlerimin Eski Bir Oykusu) adlı İngilizce b ir cevirisi vardır.

(Londra, 1878).]

166 DUŞLERİN YORUMU I

Giysilerine karşın. Bu her durumda yalnızca bir duzeltmeydi. Doğal

olarak hastanede cocukları soyarak muayene ederdik; ve bu erişkin

kadın hastalara uygulanması gereken muayene bicimine karşıttı.

Unlu bir klinikcinin hastalarını hicbir zaman giysilerinin uzerinden

muayene etmediğinin soylendiğini anımsadım. Daha fazla bir şey goremedim.

Acıkcası bu noktada daha derine gitmeyi hic arzu etmiyordum.

Dr. M. “Bu bir enfeksiyon ama önemi yok. Dizanteri eklenecek ve

toksinler giderilecek” dedi. İlk anda bu bana sacma geldi. Ama yine

de diğerleri gibi bu da dikkatle cozumlenmeliydi. Biraz daha yakından

incelediğimde tumu de aynı olan birtakım anlamları var gibi geldi.

Hastada keşfettiğim bolgesel difteri idi. Kızımın hastalığı zamanından

diphtheritis ve diphtheria uzerine bir tartışmayı anımsadım. Bu

İkincisi bolgesel difteriden kaynaklanan yaygın bir enfeksiyondu. Leopold

bu acıdan bir metastaz odağı sayılması gereken mat bir alanın

varlığına dikkati cekerek bu turden genel bir enfeksiyonun varlığını

gosteriyordu. Bu metastazların aslında diphtheria'ya bağlı olmadığını

duşunuyor gibiydim: daha cok pyaemia22 duşunuyordum.

Önemi yok. Bu, bir teselli niyeti taşıyordu. Bağlam icindeki yeri

şoyle gorunuyordu. Duşun daha onceki kesiminin iceriği hastamın

ağrılarının ağır bir organik hastalıktan ileri geldiği yolundaydı. Bu

şekilde yalnızca kendi uzerimdeki bir suclamayı kaldırmaya calıştığımı

duyumsuyordum. Ruhsal sağaltım difteri ağrılarının inat etmesinden

sorumlu tutulamazdı. Yine de basitce kendimi temize cıkarmak

icin Irma'da boyle ağır bir hastalık icat etmiş olmamda bir

gariplik seziyordum. Cok acımasızca geliyordu. Bu yuzden sonunda

her şeyin duzeleceğine ilişkin bir guvenceye gereksiniyordum ve bana

oyle geliyor ki teselliyi tam da Dr. M.'nin ağzına yerleştirmek kotu

bir secim değildi. Ama o noktada duşe karşı ustun bir tutum takınmaktaydım

ve bunun da acıklanması gerekirdi.

Ve de teselli neden bu denli anlamsızdı?

Dizanteri. Oldurucu maddenin barsaklardan atılabileceğine ilişkin

birtakım uzak kuramsal kavramlar varmış gibi geliyor. Dr. M.'nin

zorlama acıklamalar yapma ve beklenmedik patolojik bağlantılar kur[

İltihabın kana karışması. —c.n.]

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 167

madaki uretkenliğiyle eğlenmeye calışıyor olabilir miydim? Dizanteriyle

ilişkili olarak şimdi aklıma başka bir şey geldi. Birkac ay once

başka hekimler tarafından “kotu beslenmenin eşlik ettiği kansızlık”

olgusu olarak sağaltılmış, dışkılamada buyuk sorunları olan genc bir

crkek hastaya goturulmuştum. Ona histeri tanısı koymuş ama benim

ruhsağaltımımı denemeyi istememiş ve onu bir deniz yolculuğuna

gondermiştim. Birkac gun once bana Mısır'dan uzucu bir mektup

gondermişti; orada yeni bir nobet gecirdiğini ve bir doktorun dizanteri

tanısı koyduğunu yazıyordu. Tanının histeri tarafından kandırılmaya

yatkın bilgisiz bir pratisyenin hatası olduğundan kuşkulanmıştım.

Ama hastamı belki de histerik barsak bozukluğunun uzerine bazı organik

hastalıklar kapabileceği bir duruma soktuğum icin kendime kızmaktan

da kendimi alamıyordum. Ayrıca [Almancada] “dizanteri”

kulağa “difteri”ye —duşte ortaya cıkmayan kotuye işaret bir sozcuk—

oldukca yakın geliyordu.

Evet, diye duşundum kendi kendime, teselli edici sonu bildiren

“dizanteri eklenecek v.b.” ile Dr. M.'yle eğleniyor olsam gerek: cunku

yıllar once bizzat onun başka bir doktor hakkında gulunc bir oyku anlatmış

olduğu gelmişti aklıma. Dr. M. o doktor tarafından ağır hasta

birine konsultasyon icin cağırılmış ve meslektaşının iyimserliği karşısında

hastanın idrarında albumin olduğuna dikkati cekmek gerektiğini

duymuştu. Ancak diğeri hic umursamadan; “önemi yok” demişti

“ albumin hemen giderilecektir.” Bu nedenle, duşun bu kesiminin, histeriye

kayıtsız kalan hekimlerle alay edişi ifade ettiği konusunda artık

hicbir kuşkum kalmadı. Ve sanki bunu desteklemek icin bir başka

duşunce aklımdan gecti: “Dr. M. hastasındaki (Irma'nın arkadaşı) tuberkulozdan

korkmaya yol acan belirtilerin aynı zamanda histerik bir

temeli olduğunun farkında mı? Bu histeriyi saptadı mı? Yoksa onun

tarafından kandırıldı mı?”

Ama başka bir arkadaşıma bu denli kotu davranmaya beni guduleyen

neydi? Cok basit bir şey. Dr. M. benim “cozumum”u tıpkı Irma

gibi benimsemiyordu. Boylece bu duşte iki kişiden oc almış oluyordum:

“Hala ağrıların varsa bu senin hatan” sozleriyle Irma'dan ve ağzına

yerleştirdiğim sacma teselli sozleriyle de Dr. M.'den.

Enfeksiyonun kaynağını da dosdoğru biliyorduk. Duşteki bu doğrudan

bilgi de dikkate değer. Az once onun hakkında hicbir bilgimiz

yoktu cunku enfeksiyonu Leopold ortaya cıkarmıştı.

168 DUŞLERİN YORUMU I

Kendini iyi hissetmediği bir sırada arkadaşım Otto ona bir iğne

yapmıştı. Otto aslında bana Imıa'nın ailesinin yanında kaldığı kısa

sure icinde yakındaki bir otele kendini ansızın kotu hisseden birine iğne

yapmak uzere cağrıldığını anlatmıştı. Bu iğneler bir kez daha bana

kendini kokainle zehirleyen şanssız arkadaşımı anımsattı [bkz. s. 164

n. 19]. Ona morfini keserken ilacı yalnızca ağızdan almasını oğutlemiştim

ama o hemen kendisine kokain iğnesi yapmıştı.

Propil...Propils...Propionik asit preparatı. Bunu nasıl duşunmuş

olabilirdim? Hastalık oykusunu yazmadan ve duşu gormeden onceki

akşam karım uzerinde “Ananas”23 sozcuğu gorunen ve arkadaşımız

Otto'nun hediyesi olan bir şişe likor acmıştı. Otto her fırsatta hediye

verme alışkanlığındadır. Kendi kendime, gunun birinde onu bu alışkanlıktan

kurtaracak bir eş bulmasını umuyorum diye duşunmuştum.

24 Bu likor oyle bir havagazı kokuyordu ki elimi bile surmedim.

Kanm şişeyi hizmetcilere vermeyi onerdi ama ben “daha da bir incelikle”

oneriyi reddettim, daha insanca bir ruhla onları zehirlemeye gerek

olmadığını da ekledim. Havagazı kokusu (amil...) apacık bicimde

aklımdaki tum dizinin (propil. metil v.b.) anısını harekete gecirmişti

ve duşteki propil preparatından bu sorumluydu. Surecte bir yerinegecme

yaptığım doğru: amil kokladıktan sonra duşumde propil gormuştum.

Bu turden yerdeğiştirmeler organik kimyada belki de yasaldır.

Trimetilamin. Bu maddenin formulunu duşumde gormem belleğim

acısından buyuk bir cabanın tanığıdır. Dahası, formul iri harflele

yazılmıştı; sanki bağlamın bir kesiminin cok ozel bir onemi olduğuna

vuıgu yapılmak isteniyordu. O zaman trimetilamin aracılığıyla dikkatimin

yoneltilmesi istenen neydi? Yıllar boyunca tum yazdıklarımı,

tıpkı benim onunkileri olduğu gibi, oluşumları sırasında tanımış olan

9'} “Ananas” sozcuğunun sesinin hastam Irma'nm soyadına be lirgin b ir bicimde

benzediğini eklemem gerekir,

[J909'da eklenen ama 1925 ve sonrasında kaldırılan dipnot:] Bu acıdan duş k e hanete

donuşmedi. Ama b ir başka acıdan donuştu. Cunku hastamın “cozumlenmeyen”

ve suclanmayayım diye cok kaygılandığım mide ağrılarının safra kesesi taşlarının n e den

olduğu b ir hastalığın onculeri olduğu ortaya cıktı.

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 169

bir başka arkadaşımla bir goruşmemdi.25 O sırada cinsel sureclerin

kimyası konusunda bazı duşuncelerini bana ifşa etmiş ve soylediği

diğer şeyler yanında cinsel metabolizmanın urunlerinden birinin trimetilamin

olduğuna inandığından soz etmişti. Boylece bu madde beni

cinselliğe, iyileştirme amacında olduğum sinir hastalıklarının kokeninde

en buyuk onemi taşıdığını varsaydığım etmene yoneltti.

Hastam Irma genc bir duldu, eğer sağaltımımın başarısızlığına bir

mazeret bulmam gerekirse sığınabileceklerimin en iyisi, arkadaşlarının,

değişmesinden cok mutlu olacakları bu dulluktu. Kendi kendime

boyle bir duş ne garip bicimde biraraya getiriliyor diye duşundum.

Duşte Irma’nın yerine hastam olan oteki kadın da genc bir duldu.

Trimetilamin formulunun duşte neden bu denli belirgin olduğunu

tahmin etmeye başadım. Pek cok onemli konu bu tek sozcukte birleşiyordu.

Trimetilamin yalnızca cinsellikte son derece guclu bir etmeni

değil, ne zaman goruşlerimde kendimi yalnız hissetsem benimle

goruş birliği icinde olmasını doyumla anımsadığım bir kişiyi de ima

ediyordu. Kuşkusuz yaşamımda bu denli onemli bir yeri olan bu arkadaş

bu duşunce dizisinin bir başka yerinde de ortaya cıkmalıydı.

Evet. Burun ve onun ek boşluklarının hastalıklarında ozel bilgisi olduğu

ve helezon bicimi kemiklerle (Irma'nm boğazındaki uc kıvrımlı

yapı) dişi cinsel organları arasında cok dikkate değer ilişkilere bilimsel

ilgiyi cektiği icin mide ağrılarının burundan ileri gelip gelmediğini

anlamak icin Irma'yı ona muayene ettirmiştim. Ama kendisinin de iltihaplı

bir riniti [burun iltihabı — ç.n.] vardı ve bu da bana kaygı vermişti

ve kuşkusuz duşteki metastazlarla bağlantılı olarak silik bicimde

aklıma gelen pyaemia'da buna bir ima vardı.26

Bu tür enjeksiyonlar bu kadar düşüncesizce yapılmamalıydı. Burada

doğrudan doğruya arkadaşım Otio'ya bir duşuncesizlik suclaması

yapılıyordu. O akşamustu, sozleri ve gorunumu bana karşıtmış gibi

geldiği sırada bu tur bir şeyler duşunduğumu anımsıyor gibiydim.

25 [Bu Berlin'li biyolog ve burun-boğaz uzmanı v e bu k itabın basılmasından h e men

onceki yıllarda Freud uzerinde cok etkili olan ve k itapta (bir k u ra l olarak adsız da

o lsa) sık sık ortaya cıkan Wilhelm Fliess'di.]

26 [Duşun bu kesiminin cozumlemesi aşağıda (II. Cilt, Bolum VI, A.) daha ileri

b ir bicimde değerlendirilmiştir.]

170 DÜŞLERİN y o r u m u i

Şuna benzer bir şeydi: “Duşunceleri ne kolay etkileniyor!” — Bunun

otesinde duşteki bu cumle bana bir kez daha kokain enjeksiyonlarına o

denli aceleyle başvurmuş olan olu arkadaşımı anımsattı. Soylemiş

olduğum gibi ilacın enjeksiyon biciminde verilmesini hicbir zaman salık

vermemiştim. Otto'yıı kimyasal maddeleri duşuncesizce kullanmakla

suclarken aynı suclamayı kendime karşı yapmama neden olan

şanssız Mathilde oykusune de bir kez daha değinmiş oluyordum. Burada

acık olarak vicdanlılığımın orneklerini toplamaktaydım ama tersini

de.

Ve herhalde enjektör de temiz değildi. Bu da Otto'ya yonelik bir

başka suclama ama başka bir kaynaktan turemiş bir suclama. Bir gun

once sekseniki yaşında ve gunde iki kez morfin enjeksiyonu vermek

zorunda kaldığım yaşlı bir hanımın oğluna rastlamıştım.27 O sırada

hanım koydeydi ve oğlu bana kadının flebiti olduğunu soyledi. Hemen

kirli bir enjektorun neden olduğu bir iltihaplanmayı duşundum.

İki yıldır tek bir iltihaplanmaya neden olmamış olmakla ovunuyordum;

enjektorun temiz olduğundan emin olmak icin surekli uğraşırdım.

Kısaca vicdanlıydım. Flebit beni tekrar gebeliklerinden biri sırasında

tromboz geciren karıma goturdu ve şimdi karımı, Irma'yı ve

olu Mathilde'yi icine alan uc benzer durum belleğimde canlanmıştı.

Bu durumların benzerliği apacık bir bicimde benim duşte bu uc kişiyi

birbiri yerine gecirmeme olanak vermişti.

Şimdi duşun yorumunu tamamlamıştım 28 Bunu gercekleştirirken

duşun iceriği ile onların arkasında gizlenen duşunceler arasındaki

kıyaslamanın kışkırttığı tum duşunceleri yakalamakta gucluk cekmiştim.

Ve aynı zamanda da duşun “anlamı” bana malum olmuştu.

Duşun etkili kıldığı ve bu duşu gormemin gudusu olabilecek şeyi

fark etmiştim. Duş, bir onceki akşamın olayları (Otto’nun verdiği haberler

ve benim hastalık oykusunu yazışım) tarafından icimde başlatılan

belirli istekleri doyurmuştu. Duşun vardığı sonuc, deyim yerin27

[Bu yaşlı hanım Freud'un bu donemdeki yazılarında sıklıkla ortaya cıkar. A şa ğıya

s. 288'e ve Günlük Yaşamın P siko p a to lo jisin in (19011ı) VIII. (b ve g) ve X II (Cb) Bolumlerine bkz. P F L . 5, 218, 232 ve 319.]

28 [1909'da eklenen dipnot:) Yine de yorum sureci sırasında aklıma gelen h e r şeyi

bildirmemiş olmam anlayışla karşılanmalıdır.

II. DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 171

deyse, Irma'nın ağrılarının ısrar etmesinden benim değil Otto'nun sorumlu

olduğuydu. Otto aslında Irma'nın tam olmayan sağaltımı hakkmdaki

sozleriyle beni uzmuştu ve duş, sucu ona atarak revanşı almamı

sağlamıştı. Duş, Irma'nın durumunun başka etmenlere (bir

dizi neden uretmişti) bağlı olduğunu gostererek beni sorumluluktan

kurtarıyordu. Ozel bir olaylar dizisini, olmalarını isteyeceğim bicimde

sunmuştu. Böylece içeriği bir isteğin doyurulması ve güdüsü de

bir istekti.

Boylece pek cok şey gozler onune serilmiş oldu. Ama duşun ayrıntılarının

coğu da istek doyurma acısından benim icin anlam kazandı.

Yalnızca Otto'yu tıbbi sağaltımında (iğne yapmak) cok aceleci

davranıyor gosterip bana karşı cıkmakta aceleci davranmasının ocunu

almakla kalmamış bana havagazı kokan bir likor vermesinin acısını

da cıkarmıştım. Ve duşte iki yakınmayı birleştiren bir anlatım

bulmuştum: enjeksiyon bir propil pıeparatıydı. Bu beni doyurmadı ve

oc almayı, onu, en guvenilir rakibiyle karşı karşıya getirerek surdurdum.

Şoyle diyor gibiydim: “Onu senden daha cok beğeniyorum.”

Ama Otto benim gazabıma uğrayan tek kişi değildi. Benim itaatsiz

hastamdan da, onu, daha akıllı ve daha az direngen biriyle değiştirerek

oc aldım. Dr. M.'nin de karşı cıkışının sonuclarından kacmasına

izin vermedim ve acık bir imayla onun konunun cahili olduğunu gosterdim.

(“Dizanteri eklenecek v.b.”) Aslında ondan daha fazla bilgili

bir başkasına (bana trimetilamini anlatmış olan arkadaşıma) cekiliyordum;

tıpkı Irma'dan arkadaşına, Otto'daıı Leopold'e donduğum gibi.

“Goturun bu insanları! Onların yerine benim sectiğim ucunu verin!

O zaman bu haksız sitemlerden kurtulacağım!” Sitemlerin

yersizliği benim icin duşte en ince bicimde kanıtlanmıştı. Irma'nın

ağrıları yuzunden ben ayıplanmıyordum cunku benim cozumumu benimsediği

icin onun ayıplanması gerekiyordu. Irma'nın ağrılarıyla

ben ilgilenmiyordum cunku onlar organik doğadaydı ve ruhsal sağaltımla

iyileşemezlerdi. Irma'nın ağrıları dulluğuyla pekala acıklanabilirdi

(trimetilamin) ki bunu ben değiştiremezdim. Irma'nın ağrılarına,

ona uygun olmayan bir ilacı dikkatsizce enjekte eden Otto neden olmuştu

— ben boyle bir şeyi asla yapmış olamazdım. Irma'nın ağrıları

benim yaşlı hanımın flebiti gibi kirli bir iğneyle yapılan bir enjeksiyonun

sonucuydu oysa ben hicbir zaman enjeksiyonlarımla herhangi

172 DUŞLERİN YORUMU I

bir zarar vermezdim. Irma'nın ağrılarının bu acıklamalarının (ki beni

suclanmaktan kurtarmada birleşiyorlardı) birbiriyle uyumlu olmadığını,

aslında birbirini dıştaladığmı ayrımsadım. Tum savunma —cunku

duş bundan başka bir şey icin değildi— odunc aldığı caydanlığı harap

bir durumda geri verdiği icin komşusu tarafından mahkemeye verilen

adamın yaptığı savunmayı anımsauyordu. Davalı once caydanlığı

sağlam olarak geri verdiğini; ikinci olarak caydanlığın odunc

aldığında da delik olduğunu ve ucuncu olarak da komşusundan hicbir

zaman caydanlık almadığını one surmuştu. Bu kadarı da fazla: eğer

bu uc savunmadan yalnızca bir tanesi gecerli sayılsaydı adam sucsuz

bulunacaktı.

Duşte, Irma'nın hastalığından sucsuz bulunmamla bu denli acık

olarak ilişkili olmayan başka temalar da rol oynamıştı: kızımın ve

onunla aynı adı taşıyan hastamın hastalıkları, kokainin zararlı etkileri,

Mısır'a yolculuk yapan hastamın rahatsızlığı, karımın, ağabeyimin

ve Dr. M.'nin sağlıkları konusundaki endişem, kendi fiziksel rahatsızlıklarım,

iltihaplı rinitten acı ceken ve duşte bulunmayan arkadaşım

konusundaki sıkınum. Ama tum bunları gozonune aldığımda hepsi

tek bir duşunce grubu altında toplanabiliyor ve deyim yerindeyse

' ‘kendimin ve başka insanların sağlığına ilgi — mesleki vicdanlıhk”

başlığı altına sokulabiliyodu. Otto bana Irma'nın durumu hakkında

haberleri getirdiğinde edinmiş olduğum belirsiz, hoş olmayan izlenimi

aklıma yerleştirmiştim. Duşte yer alan duşunceler grubu geriye

donuk olarak bu gelip gecici izlenimi soze dokmeme olanak vermişti.

Sanki bana şoyle demişti: “Tıbbi gorevlerini yeterince ciddiye almıyorsun.

Vicdanlı değilsin; ustune aldığını yerine getirmiyorsun.” Bunun

uzerine sanki bu duşunceler grubu ne kadar cok vicdanlı olduğumu,

akrabalarımın, arkadaşlarımın ve hastalarımın sağlığıyla ne

denli ilgilendiğimi kanıtlayabileyim diye kendilerini benim buyruğuma

vermişler gibiydi. Şurası belirtilmeye değer ki bu malzemede benim

savunmamdan cok Otto'nun suclamasını destekleyen bazı uygun

olmayan anılar da vardı. Malzemenin tam olmadığı soylenebilirdi;

ama yine de duşun altında yatan bu daha yaygın duşunce grubu ile Irma'nın

hastalığı konusunda masum olma arzusunu ortaya koyan en

dar duş konusu arasında şaşmaz bir bağlantı bulunmaktaydı.

Bu duşun anlatımını tumuyle ortaya koymuşum ya da onun yomII.

DUŞLERİ YORUMLAMANIN YONTEMİ 173

munda hicbir boşluk yokmuş gibi yapacak değilim. Ona cok daha

fazla zaman harcayabilir, ondan daha cok bilgi uretebilir ve yarattığı

yeni sorunları tartışabilirdim. Hangi noktalardan daha ileri duşunce

dizilerinin izlenebileceğini ben biliyorum. Ancak tum kendi duşlerimle

ilgili olarak ortaya cıkan sakıncalar beni yorum calışmamı surdurmekten

alıkoyuyor. Eğer herhangi bir kişi benim cekinmeme karşı

sabırsızca ayıplama yoneltme eğilimi taşıyacak olursa, ona, denemeyi

benden daha acık yurekli olarak yapmasını oğutlerim. Şu an icin

bu bir parca yeni bilgiyi elde etmeyi başarmaktan doyum buldum.

Burada, gosterdiğim duş yorumu yontemini benimseyecek olursak,

duşlerin gercekten bir anlamı olduğunu ve otoritelerin one surduğu

gibi beynin kısmi bir etkinliğinin ifadesi olmaktan cok uzak olduklarını

bulacağız. Yorumlama işi tamamlandığında, bir düşün, bir isteğin

doyurulması olduğunu göreceğiz,29

^ [12 Haziran 1900'de Fliess'e yazdığı b ir mektupta (Freud, 1950ü 137. Mektup)

Freud, Bellevue'ye, bu duşu gorduğu eve daha sonra yaptığı b ir ziyareti anlatır. “Duşun

e b iliy o r musun?” diye y a za r “gunun birinde bu eve mermer b ir plaket yerleştirilecek

ve uzerine şunlar yazılacak:

24 Temmuz 1895'de

Bu Evde

Duşlerin Gizi

Dr. Sigm. Freud

tarafından

Ortaya Cıkarılmıştı.

O sırada buna pek az umut vardı.” ]

BİR DÜŞ BİR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR

Dar bir gecitten gecip yolun ikiye ayrıldığı ve her iki yonun de

apacık gorunduğu yuksek bir duzluğe geldiğimizde bir an icin durabilir

ve ilk adımı once hangi yone atacağımızı duşunebiliriz.1 Bizim

durumumuz da boyle, bir duşun ilk yorumunun ustesinden gelmiş bulunuyouz.

Kendimizi ani bir keşfin parlak gunışığında buluyoruz.

Duşler, bir muzik aygıtından, onu calanın parmaklan yerine dış bir

gucun carpması sonucu cıkan duzensiz seslere benzetilmemelidir

[bkz. s. 129]; anlamsız değildirler, sacma değildirler; onlar duşunce

depomuzun bir kesimi uyurken bir başka kesiminin uyanmaya başladığını

gostermezler. Tersine, gecerliliği olan ruhsal gorungulerdir —

isteklerin doyurulması; anlamlı uyanıklık zihinsel eylemlerinin zinciri

icine yerleştirilebilirler; aklın hayli karmaşık bir etkinliği ile bicimlenirler.

Ama bu buluşa sevinmeye başladığımız anda bir soru yağmurunun

hucumuna uğruyoruz. Duş yorumunun bize anlattığı gibi eğer bir

duş bir isteğin doyurulmasını temsil ediyorsa bu istek doyurulmasıIII.

BOLUM

' [6 Ağustos 1899'da (Freud, 1950a, 114. Mektup) Fliess'e yazdığı bir mektupta

Freud bu kitabın acılış bolumlerini aşağıdaki gibi betimliyor: “H e r şey imgesel b ir y u ruyuş

modeli icinde planlandı. Once hicbir acık goruş bulunmayan ve kolayca yoldan

sapılabilecek, ağ ac lan goremeyen otoritelerin karanlık ormanı var. Sonra o kurlanmı

icinden gecirdiğim mağaramsı gecit —gariplikleri, a y n n tıla n . boşboğazlıkları ve kotu

esprileri ile benim ornek duşum— geliyor; sonra da ansızın yuksek duzluk, ilerisi acık

yol ve soru: ‘Hangi y oldan gitmek istersiniz?’ ”]

111. BİR DUŞ BİR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR 175

nın ifade edildiği garip ve şaşırtıcı bicimin kokeni nedir? Uyandığımızda

anımsadığımız gorunen duşe donuşmeden once duş duşunceleri

hangi değişimlerden gecmişlerdir? Bu değişim nasıl olmaktadır?

Duşe donuşturulen malzemenin kaynağı nedir? Duş duşuncelerinde

gozlemlenebilen pek cok garipliğin —orneğin karşılıklı olarak birbirleriyle

zıtlaşabilmeleri (s. 172'deki odunc alınan caydanlık orneğine

bkz.) gibi— kaynağı nedir? Bir duş bizim icsel ruhsal sureclerimize

ilişkin yeni bir şey soyleyebilir mi? İceriği, gun boyu benimsediğimiz

goruşleri doğrulayabilir mi?

Ben şu an icin tum bu sorulan bir yana bırakmamızı ve tek bir

yonde yolumuza biraz daha devam etmemizi oneriyorum. Bir duşun

doyurulmuş bir isteği temsil edebildiğini oğrendik. İlgileneceğimiz ilk

nokta bunun duşlerin evrensel bir niteliği mi yoksa cozumlediğimiz

ilk duşun (Irma'nın enjeksiyonu duşu) iceriği mi olduğunu soruşturmak

olmalıdır. Cunku her duşun bir anlamı ve ruhsal değeri olduğunu

gormeye hazır da olsak bu anlamın her duş icin aynı olmama olasılığı

acık kalmalıdır. Bizim ilk duşumuz bir isteğin doyurulması idi; bir

İkincisinin bir korkuyu doyurduğu ortaya cıkabilir; bir ucuncusu bir

duşunme olabilir; bir dorduncusu ise yalnızca bir anıyı yeniden uretebilir.

Biz bu istek duşunden başka istek duşleri de bulabilecek miyiz?

Yoksa bulduklarımızın tumu de istek duşleri mi olacak?

Duşlerin sıklıkla arzuların doyurulmasına kılık değiştirtmeden

kendilerini ortaya koyduklarını kanıtlamak cok kolay; o kadar ki duşlerin

dilinin bu kadar uzun sure anlaşılmamış olması şaşırtıcı gelebilir.

Orneğin kendimde —deyim yerindeyse deneysel olarak— istediğim

kadar sık uretebileceğim bir duş var. Eğer akşam ancuez, ya da

zeytin veya başka cok tuzlu bir yiyecek yemişsem gece beni uyandıran

bir susama duygusu yaşarım. Ama uyanmadan once bir duş gorurum

ve bunun iceriği her zaman aynıdır, yani* su icerim. Buyuk yudumlar

halinde suyu yuttuğumu gorurum ve bu suyun tadı insan

susuzluktan yandığı sırada yerini hicbir şeyin tutamayacağı serin bir

suyun harika tadıdır. Sonra uyanırım ve gercek bir icki icmek zorunda

kainim. Bu basit duş, uyandıktan sonra ayırdma vardığım, susamamdan

ileri gelmiştir. Susama bir icme isteği doğurur duş de bana bu isteğin

doyurulduğunu gosterir. Bunu yapmakla kolayca sezilebilecek

176 DUŞLERİN YORUMU I

bir işlevi yerine getirir. Ben iyi bir uyuyucuyumdur ve herhangi bir fiziksel

gereksinim nedeniyle uyanma alışkanlığım yoktur. Eğer susamamı

düşümde su içtiğimi gorerek dindirebilsem onu gidermek icin

uyanmam gerekmez. O zaman bu bir rahatlama duşudur. Duş gorme,

yaşamın başka kesimlerinde sıklıkla olduğu gibi eylemin yerini almıştır.

Ne şanssızlık ki susamamı dindirmek icin suya olan gereksinimim,

duşte, arkadaşım Otto ve Dr. M.'den oc almaya susuzluğumla

aynı bicimde doyurulmaz; ama her iki ornekte de iyi niyet vardır. Cok

gecmeden bu duşum bazı değişimler gosterdi. Uyumadan once de susamıştım

ve yatağımın başucundaki masada duran bir bardak suyu

yuvarladım. Gece birkac saat sonra yeni bir susama nobeti gecirdim

ve bunun bazı uygunsuz sonucları oldu. Kendime biraz su sağlamak

icin kalkmam ve karımın yatağının yanındaki masaya ulaşmam gerekiyordu.

Bu nedenle karımın bana bir vazodan su verdiği bir duş gordum;

bu vazo bir İtalya gezisine giderken geri goturduğum olu kullerini

saklamak icin yapılmış bir Etrusk kasesiydi ve o zamandan beri

ortada yoktu. Ama icindeki su oyle tuzluydu ki (doğal olarak kasenin

icindeki kuller yuzunden) uyandım. Bu duşte her şeyin ne denli uygun

bir bicimde duzenlendiği gorulmektedir. Tek amacı bir isteği doyurmak

olduğundan tumuyle bencilce olabilmektedir. Huzur ve rahata

duşkunluk gercekten başkalarını duşunmekle bağdaşmaz. Olu kulu

kasesinin ortaya cıkışı bir başka istek doyurmadır. Bu vazonun artık

benim malım olmaması —tıpkı karımın masasındaki su bardağına

ulaşamayışım gibi— yuzunden uzgunum. Kulleriyle vazo da şimdi

daha artmış ve beni uyandıracağı kesin olan ağzımdaki tuzlu tada

uyuyordu.2

^ Weygaııdt (1893, 41) susama duşlerinden haberdardı, cunku şoyle yazıyor: “ susama

duyumu başka herhangi b ir duyuma gore cok daha kesin olarak algılanır ve her

zaman dindirildiği yolunda b ir duşunceye yol acar. Duşte susamanın dindirilmesinin

temsil bicimleri değişiktir ve ozel bicimini yakın gecmişteki bazı anılardan turetir. Bu

olguların bir başka genel ozelliği susamanın dindirildiği duşuncesinin hemen ardından

imgesel canlandırıcının yarattığı kucuk etkinin duş kırıklığının gelmesidir.” Ancak

Weygandt duşun bir u yarana bu tepkisinin evrensel olarak yaygın bir tepki olduğunu

gormezden gelmiştir. Gece susayan başka insanlar b ir duş gormeden uyanabilirle r ama

bu benim deneyimime zıt değildir. Yalnızca o nlann benden daha kotu uyuyucu oldukla

n n ı gosterir. [1914'de eklenen:} Bu bağlamda Isaiah xxix,8 ile karşılaştırın: “A c b ir adam duş gorse, duşunde yemek yer ama uyanır ve ruhu boştur; ya da susamış bir

adam duş gorse duşunde su icer ama uyanır ve h a lsizd ir ve ruhu iştahlıdır.”

III. BİR DUŞ BİR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR 177

Boyle rahatlama duşleri benim gencliğimde pek sıktı. Kendimi

bildim bileli ne zaman gec saatlere dek calışsam erken kalkmam da o

denli guc olurdu. O zaman yataktan kalktığım ve lavabonun onunde

ayakta durduğum biciminde bir duş gorurdum; bir sure sonra aslında

hala yatakta olduğumu kendimden artık gizleyemez ama bu arada birazcık

daha uyumuş olurdum. Ozellikle eğlenceli ve ince bir bicim

icinde ifade edilmiş bu tur bir tembellik duşu benim uyku duşkunluğumu

paylaşıyor gibi gorunen genc bir meslektaşım tarafından bana

bildirilmişti. Kendisini her sabah zamanında uyandırması konusunda

cok sıkı tembihlenmiş olmasına karşın, kaldığı hastane yakınlarındaki

pansiyonun sahibesinin bunu gercekleştirebilmesi hic de kolay olmuyormuş.

Bir sabah uyku garip bir bicimde tatlı gelmiş. Ev sahibesi

kapıdan seslenmiş: “Uyanın Herr Pepi! Hastaneye gitme zamanı!”

Buna yanıt olarak o, hastanenin bir odasındaki yatakta yattığını gormuş

ve yatağın ustunde, uzerinde: “Pepi H. tıp oğrencisi, yaş 22” yazılı

bir kart varmış. Duş gormekteyken kendi kendine “Zaten hastanede

olduğuma gore oraya gitmeme gerek yok” demiş ve ote yana

donup uyumaya devam etmiş. Bu yolla duşunun gudusunu de acık

olarak itiraf etmiş oluyordu.

işte uyaranın, etkisini bir kez daha gercek uyku şurasında gosterdiği

bir başka duş. Cenesinden bir ameliyat gecirmek zorunda kalan ve

ameliyatı kotu gecen kadın hastalaıımdan birine doktorları yuzunun

bir yanına gece gunduz soğutucu aygıt takmasını soylemişlerdi. Am:ı

uyur uyumaz onu cıkarıp atıyordu. Bir gun bir kez daha aygıtı cıkarıp

attıktan sonra benden onunla bu konuda ciddi bicimde konuşmamı is

tediler. “Bu kez gercekten elimden birşey gelmiyor” diye yanıtladı.

“Gece gorduğum bir duş yuzunden oldu. Duşumde operada bir locadaydım

ve temsilden cok hoşlanıyordum. Ama Herr Kari Meyer revirdeydi

ve acı acı cenesindeki ağrıdan yakınıyordu. O zaman kendi

kendime hic ağrım olmadığına gore aygıta gereksinimim olmadığını

soyledim ve onu fırlattım.” Bu zavallı acı cekenin duşu, kotu durumlarda

insanların dilinden duşmeyen bir deyimin neredeyse somut bir

temsili gibidir: “Aslında daha iyisini yapabilirdim.” Duş bu daha iyisinin

bir resmini veriyor. Duş gorenin ağrılarını naklettiği Herr Kari

Meyer anımsayabildiği tanışları arasında en ilgisiz bir gencti.

İstek doyurma aynı derecede kolaylıkla normal insanlardan derle178

DUŞLERİN YORUMU I

diğim bazı başka duşlerde de araştırılabilir. Duş kuramını bilen ve

onu karısına anlatmış olan bir arkadaşım bir gun bana: “Kanm sana

dun duşunde adet gorduğunu soylememi istedi. Bunun ne anlama geldiğini

sen tahmin edebilirsin.” Gercekten tahmin ettim. Bu genc evli

hanımın duşunde adet gorduğunu gormesi adetinin geciktiği anlamına

geliyordu. Anneliğin yuku omuzlarına binmeden once bitaz daha

ozgurluğunun tadını cıkartmaktan hoşnut olacağına inanabiliyordum.

İlk gebeliğini haber vermenin ince bir yoluydu bu. Bir başka arkadaşım

kısa sure once karısının duşunde giysisinin onunde bir sut lekesi

gorduğunu yazmıştı. Bu da bir gebelik bildirimiydi ama ilk gebelik

değil. Genc anne ikinci cocuğuna vermek icin ilkinden daha cok sutu

olsun istiyordu.

Genc bir hanım bulaşıcı bir hastalık geciren cocuğuna bakarken

haftalarca sosyeteden uzak kalmıştı. Cocuk iyileştikten sonra kadın

duşunde kendini bir partide gordu ve davetliler arasında Alphonse

Daudet, Paul Bourget ve Marcel Prevost'ya rastladı; ucu de kendisine

cok nazik davranıyor ve onu cok eğlendiriyorlardı. Tum yazarlar, resmini

gormediği Marcel Prevost dışında, portrelerine benziyorlardı;

Prevost ise... bir gun once hasta odasını dezenfekte eden ve uzun zamandan

beri hanımın ilk ziyaretcisi olan memura benziyordu. Boylecc

duşun tam bir cevirisi yapılabilir gibi geliyor: “Bu bitmez tukenmez

hastabakıcılıktan daha eğlenceli bir şeyler yapmanın zamanıdır.”

Yalnızca isteklerin doyurulması olarak anlaşılabilen ve anlamlarını

kılık değiştirmeden yuzlerinde taşıyan duşlerin cok sık rastlanan

ve cok değişik koşullarda bulunabileceğini gostermek icin herhalde

bu ornekler yeterlidir. Sıklıkla bunlar kısa ve basit duşler olup coğunlukla

otoritelerin dikkatini cekmiş olan karmaşık ve zengin kompozisyonlara

hoş bir karşıtlık oluştururlar. Yine de bu basit duşler uzerinde

bir sure durmamıza değer. En basit duş turlerini çocuklarda

bulmayı bekleyebiliriz; cunku onlann ruhsal uretimlerinin erişkinlerinkinden

daha az karmaşık olduğu konusunda hic kuşku yoktur. Kanımca

cocuk ruhbilimi, erişkin ruhbilimine, alt sınıftan hayvanların

yapı ya da gelişimlerini incelemenin daha yuksek sınıftan hayvanların

yapılarının araştırılmasına yaptığı katkının aynısını yapmaya

yazgılıdır. Cocuk ruhbilimini bu amacla kullanmak icin bu gune dek

pek az caba harcanmıştır.

III. BİR DUŞ BlR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR 179

Kucuk cocukların duşleri sıklıkla3 istek doyurmalardır ve bu durumda4

erişkinlerin duşlerine kıyasla pek de ilginc değildirler. Cozum

icin hic sorun yaratmazlar; ama ote yandan temel doğaları acısından

duşlerin isteklerin doyurulmasını temsil ettiğini kanıtlamada son

derece onemlidirler. Kendi cocuklarımın sağladıkları malzemelerden

bu tur duşlerin birkac orneğini derleme olanağı buldum.

İki duş icin 1896 yazında Aussee'den guzel Hallstatt5 koyune yaptığımız

bir geziye teşekkur borcluyum: duşlerden birini o sırada sekiz

bucuk yaşında olan kızım, diğerini de beş yaş uc aylık olan oğlum

gormuştu. On bilgi olarak, yazı, Aussee yakınında, hava iyi

olduğu zaman Dachsteinin harika gorunumunu gorebildiğimiz bir tepenin

yamacında gecirdiğimizi belirtmem gerekir. Simony Hutte bir

teleskopla kolayca gorulebiliyordu. Cocuklar onu gorebilmek icin teleskopla

bircok kez uğraştılar — ne denli başarılı olduklarını bilemem.

Yola cıkmadan once cocuklara Hallstatt'ın Dachstein'ın eteklerinde

bulunduğunu soylemiştim. Hareket gununu dort gozle

beklediler. Hallstatt'dan yukarıya Echerntal'e yuruduk ve bu yuruyuş

durmadan değişen goruntuleriyle cocukların cok hoşuna gitti. Ancak

bir tanesi, beş yaşındaki oğlan, giderek huysuzlaştı. Ne zaman yeni

bir dağ gorsek onun Dachstein olup olmadığını soruyordu, ben de

“Hayır bu yalnızca etekteki tepelerden biri” demek zorunda kalıyordum.

Soruyu defalarca sorduktan sonra tumuyle sessiz kaldı ve cağlayana

doğru tırmanan patikalardan bizimle birlikte gelmeyi kesinkes

reddetti. Yorulduğunu duşundum. Ama ertesi sabah ışıl ışıl bir yuzle

bana geldi ve: “Dun gece duşumde Simony Hutte'de olduğumuzu gordum.”

dedi. O zaman onu anladım. Ben Dachstein'dan soz ettiğimde

Hallstatt'a yolculuğumuz sırasında dağa tırmanacağımızı ve teleskop

nedeniyle hakkında o kadar soz edilen kulubenin de yanına kadar ulaşacağımızı

ummuştu. Ama etekteki tepeler ve cağlayanla kandırıldığını

gorunce duş kırıklığına uğramış ve hevesi kacmıştı. Duş, bir

gidermeydi. Ayrıntılarını keşfetmeye calıştım ama yetersizdiler, soyledikleri:

“Altı saat basamakları tırmanmak zorundaydımz”dan ibaretti.

3 [Bu sozcuk 1911 'de eklenmiştir.]

4 [191 l'd e n once “bu nedenle.”] .

** [Yukarı Avusturya'nın Salzkammergut yoresinde.]

180 DUŞLERİN YORUMU I

Aynı gezi sekiz bucuk yaşındaki kızımın da isteklerini —bir duşte

doyurulmak zorunda kalınan istekleri— harekete gecirmişti. Komşumuzun

oniki yaşındaki oğlunu da bizimle birlikte Hallstatt'a goturmuştuk.

Tam gelişme cağmdaydı ve genc hanımın duygularıyla

ilgilendiği yolunda işaretler vardı. Ertesi sabah kız bana aşağıdaki

duşu anlattı: “Ne guzel! Duşumde Emil'in aileden biri olduğunu, sizlere

‘baba’ ve ‘Anne’ dediğini ve oteki oğlanlar gibi bizimle birlikte

buyuk odada uyuduğunu gordum. Sonra Anne geldi ve mavi ve yeşil

kağıtlara sarılmış bir avuc kocaman cukulatayı yataklarımızın altına

attı.” Belli ki duşleri anlama konusunda kalıtsal bir yetenekleri olmayan

oğlan kardeşleri otoritelerin yolundan gitmiş ve duşun sacma olduğunu

bildirmişlerdi. Kız ise hic değilse duşun bir kesimini savunuyordu

ve hangi kesimi olduğunu oğrenmek nevrozlar kuramına ışık

tutmuştur. “Emil'in aileden olması kuşkusuz sacmaydı; ama cukulatalarla

ilgili kesim değildi.” Bu konuda kesinlikle karanlıktaydım ama

kızın annesi durumu acıkladı, istasyondan eve donerlerken cocuklar

aynı bicimde parlak metalik kağıtlara sarılmış cukulatalar almaya

alışkın oldukları bir cukulata makinasının onunde durmuşlar. Biraz

almak istemişler ama anneleri haklı olarak o gun isteklerinin yeterince

doyurulduğuna, bunun da duşlerinde doyurulmasına karar vermiş.

Olayı ben gormemiştim. Ama kızımın bir yana attığı duş kesimi de

ansızın aydınlandı. Bizim terbiyeli konuğumuzun yururken cocuklara

Baba ve Anneyi beklemelerini soylediğini işitmiştim. Kucuk kızın

duşu bu gecici akrabalığı kalıcı bir evlat edinmeye donuşturmuştu.

Duygulan, duşte temsil edilenin ve kendisiyle oğlan kardeşleri arasındaki

ilişkiye dayananın dışında bir arkadaşlığı henuz algılayamıyordu.

Kuşkusuz onu sorgulamadan cukulatalann neden yatak altına

atıldığını keşfetmek olanaksızdı.

Bir arkadaşım, bana oğlumunkine cok benzeyen bir duşu anlatmıştı.

Duş goren sekiz yaşında bir kızdı. Babası bircok cocukla birlikte

Rohrer Hutte'yi ziyaret etme duşuncesiyle Dombach'a6 doğru

yola cıkmıştı. Ancak vakit gec olunca cocuklara duş kırıklıklarını

bir başka kez giderme konusunda soz vererek geri donmuştu. Eve donerlerken

Hameau'ya giden yolu gosteren yol işaretinin yanından gec-

^ [Viyana'mn hemen dışındaki tepeler.]

III. BİR DUŞ BlR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR 181

mişlerdi. O zaman cocuklar Hameau'ya goturulmelerini istemişler

ama bir kez daha aynı nedenle bir başka gun vaadiyle avunmak zorunda

kalmışlardı. Ertesi sabah sekiz yaşındaki kız babasına gelmiş

ve doygun bir tonda: “Baba” demişti “Dun gece duşumde bizimle

Rohrer Hutte'ye ve Hameau'ya gittiğini gordum.” Sabırsızlık icinde

babasının verdiği sozlerin yerine getirilmesini cabuklaştırmıştı.

İşte Aussee'deki goruntunun guzelliğinin o zamanlar uc yaş uc aylık

olan diğer kızımda uyardığı aynı derecede doğrudan bir duş. Golu

ilk kez geciyordu ve geciş ona cok kısa gelmişti: karaya cıkma zamanı

geldiğinde sandaldan inmek istememiş ve acı acı ağlamıştı. Ertesi

sabah: “Dun gece golun ustunden yurudum.” dedi. Duşteki gecişinin

daha doyurucu uzunlukta olmasını dileyelim.

En buyuk oğlum, sekiz yaşındayken, hayallerinin gercekleştiği

duşler gorurdu: Duşunde Aşil ile Diomede'nin surucu olduğu bir savaş

arabasına bindiğini gormuştu. Tahmin edilebileceği gibi, bir gun

once, ablasına verilmiş olan Yunan soylenceleri uzerine bir kitaptan

etkilenmişti.

Eğer cocukların uykuda soyledikleri sozleri de duşler başlığı altına

sokacak olursam bu noktada tum koleksiyonumdaki en genc yaşta

gorulmuş duşlerden birini getirebilirim. En kucuk kızım ondokuz aylıkken

bir sabah bir kusma nobeti gecirmiş ve bu yuzden tum gun ac

bırakılmıştı. O oruc gununden sonraki gece boyunca kızın heyecanla

şoyle soylendiği duyuldu: “Anna Fyoyd, ciyekyey, yabani ciyekyey,

omyet, muayyebi.” O sıralar bir şeyin kendisinin olduğu duşuncesini

ifade ederken kendi adını kullanma alışkanhğındaydı. Menu, onca arzulanan

bir oğunu oluşturmak icin bulunması gereken hemen her şeyi

kapsıyordu. İki cins cileğin de bulunması evdeki sağlık duzenlemelerine

karşı bir gosteriydi. Kuşkusuz gozlemlemiş olduğu o duzenlemeler,

dadısının kızın rahatsızlığını cok fazla cilek yemiş olmasına

bağlamasına dayanıyordu. Boylece duşunde o istenmeyen karara misilleme

yapmış oluyordu.7

7 Aynı başarıyı kısa sure sonra b u kucuk kızın buyukannesi de —ikisinin yaşları

toplamı yetmişi geciyordu— bir duşunde gercekleştirmişti. Bobrek hastalığına bağlı bir

rahatsızlık nedeniyle tum bir gun yemeksiz bırakılmıştı. Ertesi gece, kuşkusuz kendini

yine genc kızlığının mutlu gunlerinde hayal ederek, duşunde hem oğle hem de akşam yemeğine

“davet edilmiş’1 ve her ikisinde de en iştah acıcı nefis yemekler sunulmuş.

182 DUŞLERİN YORUMU I

Cinsel istekler acısından henuz masum olduğu icin cocukluğun

mutluluğu uzerine yuce duşuncelerimiz olmasına karşın oteki iki yaşamsal

icgudunun ne verimli bir duşkırıklığı ve ozveri kaynağı olduğunu,

bunun sonucunda da duş gormek icin nasıl da bir uyaran olduğunu

unutmamalıyız.8 İşte bunun bir başka orneği. Yeğenim 22

aylıkken benim yaşgunumu kutlamak ve yılın o ayında henuz mevsimsiz

bir sepet kirazı hediye etmekle gorevlendirilmişti. Gorevi guc

buluyor gibiydi cunku “Kiyazlay icinde” diye yineleyip duruyor ama

hediyeyi bir turlu veremiyordu. Ancak bir giderme yolu buldu. Her

sabah annesine duşunde “beyaz asker'i” —bir kez caddede hayranlıkla

gozlediği beyaz pelerinli Muhafız Subayı— gorduğunu anlatırdı.

Yaşgunu ozverisinin ertesi gunu kokeni ancak duşunde bulunabilecek

olan keyifli haberlerle uyandı: “Hermann tum kiyazlayı yemiş!”9

o

° [19İT d e eklenen dipnot:] Cocukların zihinsel yaşamının daha yakından incelenmesi,

bize, cinsel icgudusel guclerin, bebeksi bicimde cocukların ruhsal etkinliğinde y e terince

buyuk ve cok uzun suredir gozardı edilmiş bir rol oynadığından emin olabileceğimizi

oğretmiştir. Daha yakın bir inceleme ise buyuklerin geriye bakarak

oluşturdukları bicimindeki cocukluk mutluluğu k o nusunda bira z kuşku duymamız icin

zemin sağlamıştır. Benim Cinsellik Üzerine Üç Deneme' me bkz. (1905i/). — [Metinde

yukarıdaki cumle bircok başka parcayla kesin uyuşmazlık ic indedir (om. s. 305 v.s.)J

^ [1911’de eklenen dipnot:] Cocukların kısa surede daha karmaşık ve daha a z saydam

duşler gormeye başladığını ve Ote yandan e rişkinlerin de belli koşullarda sıklıkla

benzer bicimde basit, bebeksi nitelikte duşler gorduğunu belirtmek gerekir. Dort ya

da beş yaşındaki cocukların duşlerinde ortaya cıkabilecek malzemenin zenginliği, benim

“Beş Yaşında B ir Oğlan Cocuğunda B ir Fobinin Cozum lemesi”nde (1909O) ve

Jung'da (1910u) orneklerle gosterilmiştir. — [1914'de eklenen.] Cocukların duşlerinin

cozumsel yorumu icin ayrıca von Hug-Helimuth (1911 ve 1913), Putnam (1912) van

R aalte (1912), Spielrein (1913) ve Tausk'a (1913) bakınız. Cocukların duşleri Bianchıeri

(1912), Busemann (1909 ve 1910) Doglia ve Bianchieri (1910-11) ve ozellikle duşlerin

istek doyurma eğilimine vurgu yapan Wiggam (1909) tarafından da bildirilmiştir.

[191!’de eklenen:] Ote yandan, bebeksi tipte duşler, erişkinlerde, kendilerini o lağ an dışı dış koşullarda bulduklarında ozellikle sık ola rak ortaya cıkıyor gibidir. Orneğin

Otto Nordenskjold (1904, I, 336 v.s.) Antarktika'da kışı gecirdikleri sırada ekibinin

uyeleri hakkında şunlan yazıyor: “En icsel duşuncelerimizin yonu hicbir z am an, o

gunku kadar canlı ve b o l olmamış olan duşlerimizde acıkca gorunuyordu. Başka zamanlar

duş goren ama ertesi sabah bu imgelem d unyasındaki en son yaşan tılanm ız ı

değiş tokuş ederken nadiren anlatacak uzun oykuleri olanlarımızda bile bu boyleydi.

Her ne kadar sıklıkla gercek koşullarımıza adapte edilmiş olsalar b ile tumu de şimdi

bize bu denli uzakta o la n dış dunyayla ilgiliydi. A rk a d a şla nm d a n biri, gorevinin OğreIII.

BlR DUŞ BlR İSTEĞİN DOYURULMASIDIR 183

Hayvanların duşunde ne gorduğunu ben bilmiyorum. Ama oğrencilerimden

birinin dikkatimi yonelttiği bir atasozu bildiğimizi iddia

ediyor. Atasozu: “Kazlar duşunde ne gorur?” diye soruyor ve: “Mısır”

diye yanıtlıyor.10 Duşlerin istek doyurma olduğu hakkındaki tum

kuramı bu iki deyim icermektedir.11

tim amacıyla ozel olarak hazırlanmış kucuk a yıba lıklannm derisini yuzmek olduğu

okuluna geri donduğu biciminde cok karakteristik b ir duş gormuştu. Ancak yemek ve

icmek, duşlerimizin, cevresinde en cok donduğu asıl eksenlerdi. İcimizden biri (ki gece

boyunca buyuk kahvaltı partilerinde hazır bulunmak gibi ozel bir yeteneği vardı) eğer

sabah ‘uc ceşit yemek y e d im ’ diyebilirse bundan gurur duyardı. Bir diğerimiz tutun

duşleri gorurdu, dağlar kadar tutun; b ir ucuncusu acık denizden p upa yelken gelen b ir

gemi. Bir başka duş de soz edilmeye değer. Postacı postayı ge tiriyor ve neden b u k adar

beklemesi gerektiği konusunda uzun bir acıklama yapıyordu: o nu yanlış adrese goturmuş

ve ancak cok buy u k guclukle yanlışı duzeltmeyi başarmıştı. Kuşkusuz cok daha

olanaksız şeyleri de goruyorduk. Ama kendimin gorduğu ya da dinlediğim hemen tum

duşlerde cok carpıcı b ir imgelem yoksunluğu vardı. Eğer tum bu duşler kaydedilebilseydi

kesinlikle buyuk b ir ruhbilimsel ilgi uyandıracaktı. Ve de uykuyu ne cok istediğimiz

kolayca anlaşılabilecekti cunku h e r birimize en cok istediğimiz şeyi sunabiliyordu.”

[Bu parca Nordenskjold'un kitabının İngilizce cevirisinde (1905, 290) cok

kısaltılmıştır.] — [1914'de eklenen:] Du Prel'e gore (1885, 231): “Mungo Park, Afrika

gezilerinden birinde neredeyse susuzluktan olecekken duşunde durmadan ulkesinin sulak

vadilerini ve cayırlarını gormuş. Benzer bicimde Baron Trenck, Magdeburg k a le sinde

tutsakken aclık a c ılan cektiğinde duşunde muhteşem yem ekler gorurmuş; Frankliıı'in

ilk gezisine katılan George Back ise korkunc y o k su n lu k lanm n sonucu olarak

a clıktan olecek durumdayken, duşunde değişmez b ir b icimde ve duzenli olarak bol y iyecek

gorurmuş.”

10 [1911'de eklenen dipnot:] Ferenczi'nin [1910] alıntı yaptığı b ir M acar atasozu

daha ileri gider ve “Domuzların, duşunde meşe palamudu; k a zların mısır gorduğunu”

bildirir. [1914'de eklenen:] Bir Yahudi atasozu de şoyledir: “T avuklar duşunde ne go rur?

— D a n .” (Benıstein ve Segel, 1908, 116.) — [Turkcedeki “Ac tavuk k endini b u ğ day

am bannda gorur” atasozu de duşun istek doyurma işlevini vurgulaması acısından

dikkati cekiyor. — ç.n.]

11 [1914'de eklenen dipnot:] Duşlerin isteklerden turediğini duşunen ilk yazar o lduğumu one surecek değilim. (Bir sonraki bolumun acılış cumlesine bakınız.) Bu tu rden

kolaylaştırmalara onem ve renle r klasik antik cağa donup birinci Ptoleme zamanında

yaşamış b ir hekim olan Herophilus'tan alıntı yapabilirler. Buchsenschutz'e gore

(1868, 33) o, u c tur duş ayırt etmiştir: T an n la r tarafından gonderilenler, doğal olan ve

akıl kabul edilebilir ve gelecekte ortaya cıkabilecek b ir şeyin resmini oluşturduğu zaman

oluşanlar ve karma olup arzu ettiğimizi gorduğumuz resimlerin ortaya cıkmasından

kendiliğinden doğanlar. J. Starcke (1913, [248]) Scheme r'in derleminden bu yazan

n kendisinin de b ir isteğin doyurulması diye tanımladığı b ir duşe dikkat cekmiştir.

184 DUŞLERİN YORUMU I

Lenguistik kullanımı izleyerek duşlerin gizli anlamı kuramımıza en

hızlı bicimde ulaşmış olabileceğimiz gorulecektir. Yaygın dilin bazan

duşlerden kucumsemeyle soz ettiği doğrudur. (“Träume sind

Schäume [Duşler kopuktur]” deyimi, duşlerin bilimsel değerlendirmesini

destekliyor gibidir.) Ama butunde, sıradan kullanım, duşleri

her şeyin uzerinde kutsanmış istek doyurucular olarak ele alır. Eğer

olayların beklentilerimizi boşa cıkardığını gorursek, şaşkınlığımızı

“Duşumde gorsem inanmazdım” diye acıklanz.12

S c h em e r (1861, 239) şoyle y a zıy o r: “Duş gorenin im g e lem i kad ın ın u y an ık lık a rz u su n u c ab u c ak d o yurmuştu cunku b u is te k onda coşkusal ola rak e tk in d i.” S c h em e r bu du şu

“miz a c duşleri” ara sında s ınıflıyor, onun yanına erkekte ve kadında “e ro tik ozlem

duşleri’ n i ve “h u y su z lu k d u ş le ri”n i yerleştiriyor. Sch em e r'in duşlerin ortaya c ıkm a s ında, isteklere, d iğ e r u y an ık lık zihinsel d u rumlarının herhangi birinden d aha fazla

onem v ermediği acık ca ortada; istekleri duş g orm enin tem e l doğasına b ağlamadığı da

a y n ı derecede acık.

12 [Bu bolum d e k ay d ed ilen le rin pek coğu da a ra la n n d a olm ak uzere c o cukların

duşleri ve bebeksi tipte d u ş ler F reud'un G iriş K o n fe ra n sla rı n ın 8. konferansında ta rtışılmıştır.

(1916-17).]

IV. BOLUM

DÜŞLERDE ÇARPITMA

Her duşun anlamının bir isteğin doyurulması olduğu yani istek

doyuran duşlerden başka duş olmadığı iddiasını one surmeye devam

etseydim en acık bicimde karşı cıkmaya uğrayacağım konusunda hic

kuşkum olmazdı.

Bana “Bazı duşlerin” denecekti “istek doyurmalar sayılması duşuncesinde

hicbir yenilik yok; otoriteler bu olguyu cok onceden saptamışlardır.

Radestock (1879, 137 v.s.), Volkelt (1875, 110 v.s.), Purkinje

(1846, 456), Tissie (1898, 110 v.s.) Simon (1888, 42, Baron

Trenck'in tutukluyken gorduğu aclık duşleri uzerine) ve Griesinger'den

(1845, 89) bir parcaya bkz.1 Ama istek doyuran duşler dışında

hicbir duş olmadığını one surmek yalnızca yeni bir haksız genellemedir

neyse ki yanlışlığı kolayca kanıtlanabilecek bir genelleme.

Her şey bir yana cok rahatsız edici konuları iceren ama herhangi bir

isteğin doyurulmasına ilişkin en kucuk bir iz taşımayan pek cok duş

vardır. Karamsar duşunur Eduard von Hartmann belki de istek doyurma

kavramından en uzak olan kişidir. Philosophie des Unbewuss icn'inde

(1890, 2, 344) şunları yazıyor: ‘Duşlere gelince uyanıklık

yaşamının tum rahatsızlıklarının uyku durumuna taşındığını goruyoruz;

gormediğimiz tek şey eğitimli bir insanı bir dereceye değin yaşama

bağlayan şeydir — bilimsel ve sanatsal haz...’ Ancak daha az

^ [ 1914'de eklenen dipnot:] Du Prel'in (1885, 276) alıntısına gore Yeni Platoncula

rd an Plotinus kadar eski b ir y a z a r şoyle diyor: “Arzularımız uyandığı zaman imgelem

de u y an ır v e adeta bize bu a rz u la n n nesnelerini sunar.” [Ennead, iv, 4, 17.]

1 8 6 DUŞLERİN YORUMU I

huysuz gozlemciler bile duşlerde acı ve hoşnutsuzluğun hazdan daha

yaygın olduğunda diretirler: orneğin Scholz (1893, 57), Volkelt (1875,

80) ve diğerleri. Nitekim iki hanım, Florence Hallam ve Sarah Weed

(1896, [499]) kendi duşlerine dayanan bir calışmada duş gormede

hoşnutsuzluğun ustunluğunu istatistiksel olarak ifade etmişlerdir.

Duşlerin yuzde 57.2'sinin ‘kotu’ ve yalnızca yuzde 28.6'sının ‘hoş’

duşler olduğunu bulmuşlardır. Ve yaşamın ceşitli rahatsız edici duygularını

uykuya taşıyan bu duşlerin dışında tum olumsuz duyguların

en muthişinin uyanana dek bizi pencesine aldığı anksiyete duşleri bulunmaktadır.

Ve de bu anksiyete duşlerinin en yaygın kurbanları kesinlikle

sizin, duşlerini ‘kılık değiştirmemiş istek doyurma’ diye betimlediğiniz

cocuklardır.”2

Gercekten anksiyete duşleri, duşlerin istek doyurma olduğu yolunda

(benim bir onceki bolumde alıntı yaptığım orneklere dayanan)

genel bir oneri one surulmesini olanaksız kılıyor gibi gorunuyor; aslında

onlar bu turden herhangi bir oneriyi sacmalık olarak damgalayabiliyorlar.

Yine de bu gorunurde inandırıcı zıtlaşmayı bağdaştırmak o kadar

guc değil. Gerekli olan yalnızca benim kuramımın duşlerin gorunur

iceriğine değil yorum işlemiyle gosterildiği gibi duşlerin arkasında

yatan duşuncelere dayandığını gozonunde bulundurmaktır. Duşlerin

görünen ve gizli icerikleri arasında bir kıyaslama yapmamız gerekir.

Gorunur iceriği en rahatsız edici turden olan duşler bulunduğu konusunda

hicbir kuşku yoktur. Ama boyle duşleri herhangi bir kişi yorumlamaya

calışmış mıdır? Eğer calışmamışsa benim kuramıma

karşı ortaya cıkan iki karşı cıkış yaşamayacaktır: rahatsız edici duşlerin

de anksiyete duşlerinin de, yorumlandıkları zaman, isteklerin

doyurulmasına donuşmesi olasılığı yine de bulunacaktır.3

0

“ Bkz. Debacker (1881) p a v o r noeturnus uzerine.

1

[1909'da eklenen dipnot:] Bu kitabın okur ve eleştirmenlerinin bu noktaya gozlerini

yummalarındaki ve duşlerin gorunur ve gizli icerikleri arasındaki temel ayrımı

g ozardı etmelerindeki inatcılığı anlamak cok zor. [ 1914'de eklenen:] Ote yandan k o n u ya ilişkin literaturde h ic b ir şey benim hipotezime Jame s Sully'niıı denemesi “Bir ifşaat

Olarak Duş”teki (1893, 364) b ir parca kadar yakın duşmemektedir. Ondan ilk kez şimdi

alınlı yapıyor olmanı h ic b ir bicimde kucumseme b e lirtisi değildir: “O zaman du şle rin

her şey b ir yana Chaucer, Shakespeare ve Milton g ib i otoritelerin dediği gibi tum u y le

sacmalık o lm ad ığ ı g o ru le c e k tir. Bizim gece h a y a lle rim iz in k ao tik y ığ ılım ın ın b ir IV. DUŞLERDE CARPITMA 187

Bilimsel calışmanın bir parcasının akışı icinde cozumu zor bir

sorunla karşılaştığımızda ikinci bir sorunu ilkiyle birlikte ele almak

—tıpkı iki cevizi birlikte kırmanın tek tek kırmaktan kolay olması gibi—

sıklıkla iyi bir yoldur. Bu nedenle biz yalnızca “rahatsız edici

duşler ve anksiyete duşleri nasıl istek doyurma olabilir?” sorusuyla

karşı karşıya değiliz; akıl yurutmemiz ikinci bir soruyu eklememize

olanak veriyor; “İlgisiz bir iceriği bulunan ve istek doyurma oldukları

ortaya cıkarılacak olan duşler neden anlamlarını kılık değiştirmemiş

olarak ifade etmezler?” Orneğin o denli uzun boylu ele aldığım Irma'nın

enjeksiyonu duşunu alalım. Hicbir bicimde rahatsız edici bir

doğası yoktu ve yorum, onun bir isteğin doyurulmasının carpıcı bir

orneği olduğunu ortaya koydu. Ama neden bir yoruma gereksinmesi

olsundu ki? Neden anlamını dosdoğru soylemiyordu? ilk bakışta Irma'nın

enjeksiyonu duşu, duş gorenin bir isteğinin doyurulduğunu

temsil ettiğine ilişkin hicbir izlenim vermiyordu. Okurlarım boyle bir

izlenim edinmiş olamazlar; ama ben de cozumlemeyi gercekleştirmeden

once edinmemiştim. Duşlerin, acıklanması cok gerekli bu

davranışını “duşlerdeki carpıtma gorungusu” diye tanımlayalım.

Boylece bizim ikinci sorunumuz: duş carpıtmasının kokeni nedir?

olacaktır.

Sorunun olası bircok cozumu hemen aklımıza geliyor; orneğin uyku

sırasında duş duşuncelerimizi doğrudan ifade etmede bazı yetersizliklerin

varolması gibi. Ancak belirli duşlerin cozumlemesi, bizi,

duşlerdeki carpıtma icin başka bir acıklamayı benimsemeye zorluyor.

Bir kez daha bu beni bir dizi boşboğazlığa zorluyor ama sorunun

tam olarak aydınlanması kişisel ozverimin karşılığı olacaktır.

ON BİLGİ — 1897 baharında bizim universiteden iki profesorun

professor extraorciinarius 4 olarak atanmamı onerdiklerini oğrendim.

onemi vardır ve yeni b ilg ile r iletirler. Bazı şifreli m ek tu p la r gibi, duş yazısı da y a k ın dan incelenirse ilk bakıştaki sacma sapanlığım yitirir ve ciddi, anlamlı b ir mesaj o z elliğini

kazanır. Ya da bicimi h afifce değiştimıek icin, bazı kat kat yazılı parşomenler g ibi,

duşun, değersiz yuzey yazılarının, altındaki eski ve değerli bir iletişimin izlerini

acığa vurduğunu soyleyebiliriz.” [Freud son iki cumleyi aralıklı olarak yazmıştır.]

^ [Kabaca docent ka rşılığı. Avusturya'da bu turden atamalar Eğitim Bakanlığı ta rafından

yapılırdı. — Aşağıda sozu edilen “m ezhep duşunceleri” kuşkusuz Viyana'da

ondokuzuncu yuzyılın son yıllarında zaten bol olan Yahudi duşmanlığı duygularıyla

ilişkili.]

188 DUŞLERİN YORUMU I

Haberler beni şaşırttı ve cok memnun etti, cunku bu, iki unlu kişi tarafından

tanınmak demekti ve hicbir kişisel goruşle curutulemezdi.

Ama hemen kendimi olaydan cok şey beklememek konusunda uyardım.

Son birkac yıldır bakanlık bu turden onerileri gozardı etmekteydi

ve yaşca benden buyuk ve değer olarak en azından eşitim olan bircok

meslektaşım boş yere atanmayı bekliyordu. Kendimin daha

şanslı olduğuna inanmak icin hicbir nedenim yoktu. Bu nedenle sabırla

geleceği beklemeye karar verdim. Bildiğim kadarıyla hırslı bir insan

değilim; mesleğimi bir unvanın sağladığı avantajlar olmaksızın

da doyurucu bir başarıyla surduruyordum. Dahası uzumlerin ekşi mi

tatlı mı olduğunu soylemem soz konusu değildi: başımın uzerinde

cok yuksekte asılıydılar.

Bir akşam bir arkadaşım ziyarete geldi, — kendime uyarıcı bir

ornek olarak aldığım adamlardan biri. Uzunca bir sure toplumumuzda

bir hekimi hastalarının gozunde bir yarıtannya donuşturen bir unvan

olan profesorluğe yukseltilecek bir aday olarak kalmıştı. Ancak bana

gore daha az cekingen bir tutumla, şansını arttıracağı goruşuyle, zaman

zaman Bakanlığa saygılarını sunma alışkanlığmdaydı. Beni aramadan

hemen once bu ziyaretlerinden birini daha yapmıştı. Bana, bu

kez yuce memuru bir koşeye cektiğini ve doğrudan doğruya atanmasındaki

gecikmenin gercekten mezhep duşuncelerinden kaynaklanıp

kaynaklanmadığını sorduğunu anlattı. Yanıt, hali hazırdaki duygular

cercevesinde, kuşkuya yer yoktu ki o an icin majesteleri oyle bir konumda

değildi v.b. v.b. idi. Arkadaşım “Nihayet nerede olduğumu biliyorum”

diye bağladı sozu. Bu benim icin haber değildi yine de sabırla

bekleme duygularımı guclendirdi; cunku aynı mezhep duşunceleri

bana da uygulanıyordu.

Bu ziyaretten sonraki sabah, diğer yonleri bir yana, bicimi acısından

kayda değer aşağıdaki duşu gordum, iki duşunce ve iki resimden

oluşuyordu; her duşunceyi bir resim izliyordu. Ancak burada yalnızca

duşun ilk yarısını bildireceğim, cunku diğer yansının duşu betimleme

amacımla hicbir ilgisi yok.

I. Arkadaşım R. amcamdı. ■— Ona karşı çok sevgi duyuyordum.

II. Yüzünü karşımda biraz değişmiş olarak gördüm. Sanki uzunlamasına

çekilmişti. Yüzü çevreleyen sarı bir sakal açık seçik görülüyordu.

IV. DUŞLERDE CARPITMA 189

Bunu, atlayacağım iki parca izledi: bir kez daha bir duşunce ve a rkasından

bir resim.

Duşun yorumu aşağıdaki gibi oldu:

Sabahın gidişi icinde duş aklıma gelince yuksek sesle guldum ve

“Duşun sacmalığı” dedim. Ama yok olmayı kabul etmedi ve tum gun

beni izledi ta ki sonunda akşam kendi kendime; “Eğer bir duşu yorumlayan

hastalarından biri onun sacma olduğundan daha fazla bir

şey soyleyemeseydi onun dikkatini bu noktaya ceker ve duşun gerisinde,

onun, ayırdına varmaktan kacınmayı istediği, benimsenemeyen

bir şeyler bulunduğundan kuşkulanırdın. Kendine de aynı bicimde

davran. Duşun sacma olduğuna ilişkin goruşun yalnızca senin onu

yorumlamaya karşı icsel bir direncin olduğu anlamına gelir. Kendini

kandırma” diye soylenmeye başlayıncaya dek. Bunun uzerine yoruma

giriştim.

“R. amcamdı.” Bu ne demek olabilirdi? Bir tane amcam vardı —

Josef Amca.5 Onunla ilgili şanssız bir oyku vardı. Bir kez —otuz yıldan

fazla zaman once— para kazanma hırsıyla yasaların şiddetle cezalandırdığı

bir ilişkiye girmiş ve bu yuzden cezalandırılmıştı. S aclan

uzuntuden birkac gun icinde ağaran babam Josef Amca'nın kotu

bir adam olmadığını yalnızca saf olduğunu soyler dururdu; bunlar

onun sozleriydi. Eğer arkadaşım R., Josef Amcam idiyse soylemeye

calıştığım şey R.'nin saf olduğuydu. İnanması zor, benimsenmesi

olanaksız. — Ama duşte gorduğum uzamış ve sarı sakallı yuz de

vardı. Amcamın yuzu gercekten boyleydi, uzun ve guzel sanşm bir

sakalla cevrelenmiş. Arkadaşım R. başlangıcta son derece esmerdi

ama siyah saclı insanlar, sacları ağarmaya başlayınca gencliklerinin

gorkeminin bedelini de oderler. Tek tek siyah sakallan rahatsız edici

bir renk değişimi gecirir: once kızıl kahveye, sonra sarımtrak kahveye

değişir ve ancak ondan sonra kesin olarak kırlaşırlar. Arkadaşım

R.'nin sakallan o sırada bu evreden geciyordu — tabii hoşnutsuzlukla

^ Belleğimin — uyanıklık b e lle ğ im in— c o zum lem en in am a c la n ic in bu n o k ta d a

nasıl da daraldığını gormek şaşırtıcı. Aslında beş amcam o ld u ğ u n u ve onlardan birini

sevip saydığımı biliyordum. Ama duşu yorumlama k o n usundaki d iren c im in ustesinden

ge ldiğim anda kendi ken d im e y a ln ız c a bir amcam olduğunu — duşte k a ste d ile n am cam—

soyledim.

190 DUŞLERİN YORUMU I

ayırdma vardığım uzere benimkiler de oyle. Duşumde gorduğum yuz

aynı zamanda hem arkadaşım R.'nin hem de amcamın yuzuydu. Sanki

Galton'un bileşik fotoğrafları gibiydi. (Aile benzerliğini ortaya koymak

icin Galton aynı plağın uzerine bircok yuzu birden basardı [1907,

6 v.s. ve 221 v.ş.].) O zaman aslında arkadaşım R.'nin de —Josef Amcam

gibi— safın biri olduğunu kastettiğime hic kuşku kalmıyordu.

Karşısında direnmeyi surdurduğum bu kıyaslamanın amacı konusunda

hala hicbir duşuncem yoktu. Her şey bir yana amcam bir suclu

olduğu icin benzerlikleri pek derinlere gitmiyordu, arkadaşım R.'nin

kusursuz bir karakteri vardı... Bir cocuğa bisikletiyle carptığı icin para

cezasına carptırılmış olması dışında. Bu sucu aklımda tutmuş olabilir

miydim? Bu, kıyaslamayı eğlenceli bir hale getirirdi. Bu noktada

birkac gun once başka bir meslekdaşım olan N. ile aynı konu uzerine

yaptığım bir konuşmayı anımsadım ve bu kez onu duşunmeye başladım.

N.'ye sokakta rastlamıştım. O da profesorluk icin onerilmişti.

Bana verilen onuru işitmiş ve kutlamalarını sunmuştu ama ben duraksamadan

bu kutlamayı geri cevirdim. “Sen” dedim “boyle bir şaka

yapacak en son kişisin. Boyle bir onerinin ne değeri olduğunu kendi

deneyimlerinden biliyorsun.” “Kim bilir?” diye yanıtladı — şaka yapıyor

gibiydi. “Bana kesinlikle karşıt bir şeyler vardı. Bir keresinde

bir kadının bana karşı dava acmış olduğunu bilmiyor musun? Olayın

unutulmadığmı sana soylememe gerek yok. Onursuzca bir şantaj girişimiydi

ve cezalandırılmaktan kurtulmak icin dava acılmasını onlemede

buyuk zorluk cektim. Ama belki de bunu benim atanmamam

icin Bakanlıkta bir neden olarak kullanmış olabilirler. Ama senin kusursuz

bir karakterin var.” Bu bana suclunun kim olduğunu, aynı zamanda

da duşun nasıl yorumlanması gerektiğini ve amacının ne olduğunu

anlattı. Amcam Josef profesorluğe atanmamış iki meslektaşımı

—birini saf biri, diğerini de bir suclu olarak— temsil etmişti. Şimdi

de neden bu bicimde temsil edildiklerini anlıyordum. Eğer arkadaşlarım

R. ve N.'nin atanmaları “mezhepsel” nedenlerle ertelendiyse benim

atanmam da kuşkuluydu; ama eğer iki arkadaşımın reddedilmesini

bana uygulanamayacak başka nedenlere yorarsam umutlarım

eldeğmemiş olarak kalacaktı. Duşumun benimsediği yontem de buydu:

arkadaşlarımdan birini, R.'yi saf birine; diğerini, N.'yi de bir sucluya

donuşturmuştu; oysa ben ne biriydim ne de oteki; bu nedenle de

IV. DUŞLERDE CARPITMA 191

artık ortak hicbir yanımız yoktu; profesorluğe atanmama sevinebilirdim

ve ust derecedeki memurun R.'ye soyledikleri aynı bicimde bana

da uygulanmalıydı.

Ama duş cozumlememi daha da ilerletme zorunluluğu duydum;

onunla uğraşmayı doyurucu bir bicimde bitirmediğimi duyumsuyordum.

İki saygıdeğer meslektaşımı profesorluğe giden yolumu acık

tutmak icin onursuzca aşağılayışım konusunda hala huzursuzdum.

Ancak tutumuma ilişkin hoşnutsuzluğum duşteki ifadelere bağlanması

gereken değeri kavradığım icin azalmıştı. Ne olursa olsun R.'yi

gercekten saf bulduğumu ve N.'nin şantaj olayındaki sucsuzluğuna

inanmadığımı yadsımaya hazırlanıyordum. Irma'nın Otto'nun propil

enjeksiyonu ile tehlikeli bicimde hastalandınldığına da inanmıyordum.

Bu olguların her ikisinde de duşumun dışavurduğu şey yalnızca

benim öyle olması isteğimdi. isteğimin gercekleştiği varsayımı

ikinci duşte birinciye gore daha az sacmaydı; gercek olguları yapısında

daha zekice kullanmıştı; insanlara “icinde gercek payı var” dedirten

ustaca duzenlenmiş iftiralar gibi. Cunku kendi fakultesindeki profesorlerden

biri arkadaşım R.'ye karşı oy vermiş ve arkadaşım N.

masumca bana iftiralarımdaki malzemeyi aktarmıştı. Yine de, şunu

yinelemeliyim, duş, bana, biraz daha aydınlanmayı gereksiniyor gibi

geliyordu.

O zaman hala yorumun değinmediği bir duş parcası bulunduğunu

aynmsadım. R.'nin amcam olduğu duşuncesi aklıma geldiğinde duşte

ona yonelik sıcak sevecenlik duyguları yaşamıştım. Bu duygular

nereye değindi? Doğal olarak Josef Amcama hicbir zaman sevecenlik

duymamıştım. Arkadaşım R.'yi sever ve yıllardır ona saygı duyardım

ama ona gidip de duygularımı duşumde duyduğum gibi sevecenlik

derecesine varan sozcuklerle ifade etseydim kuşkusuz şaşırırdı.

Ona duyduğum sevecenlik gercekdışı ve — tıpkı onun zeka yetenekleri

hakkında onun kişiliğini amcamınkiyle icice gecirerek ifade ettiğim

yargı gibi (her ne kadar orada abartma ters yonde idiyse de) abartılmış

olduğu icin carptı beni. Ama şimdi yeni bir şeyi fark etmeye

başlamıştım. Duşteki sevecenlik duşun gizli iceriğine, duşun arkasında

yatan duşuncelere ilişkin değildi; onlara karşı duşuyordu ve

duşun gercek yorumunu gizlemesi hesaplanmıştı. Ve belki de onun

raison d'etre'i [varoluş nedeni — ç.n.} kesinlikle buydu. Yoruma gi192

DUŞLERİN YORUMU I

rişmeye karşı direncimi anımsadım, ne kadar uzun sure yorumlamayı

bjr yana bırakmış ve duşun tam bir sacmalık olduğunu bildirmiştim.

Ruhcozumsel sağaltımlarım bana bu turden bir yadsımanın nasıl yorumlanması

gerektiğini oğretmişti: bir yargılama olarak hicbir değeri

yoktu; basitce bir duygunun dışavurumuydu. Kucuk kızım kendisine

verilen bir elmayı istemezse onu tatmadan elmanın ekşi olduğunu one

surerdi. Ve eğer hastalarım cocuk gibi davranırlarsa bastırma'yı istedikleri

bir duşunceyle uğraştıklarını bilirdim. Aynı şey benim duşum

icin de gecerliydi. Onu yorumlamak istememiştim cunku yorum

kendisine karşı savaşım verdiğim bir şeyler iceriyordu. Yorumu tamamlayınca

savaştığım şeyin ne olduğunu — yani, R.'nin saf biri olduğu

iddiasını oğrendim. R.'ye karşı duyduğum sevecenlik gizli duş

duşuncelerinden turemiş olamazdı ama kuşkusuz benim savaşımımdan

turemişti. Eğer duşum gizli iceriğinden bu acıdan carpıtılmışsa

—ve karşıtına carpıtılmışsa— duşte gorunen sevecenlik bu carpıtmaya

hizmet ediyordu. Başka bir deyişle bu olguda gorulen çarpıtma

kasıtlı olsa gerekti ve bir aldatmaca aracı olmalıydı. Duş duşuncelerim

R.'ye karşı bir iftira iceriyordu ve bunun ayırdına varmamam icin

duşte gorunen, bunun zıttı, ona yonelik sevecenlik duygulan olmuştu.

Bu sanki genel gecerliği olan bir keşif olabilir gibiydi. III. Bolumde

alıntı yapılan orneklerde gosterildiği gibi isteklerin kılık değiştirilmemiş

doyurulması olan duşler bulunduğu bir gercektir. Ama istek

doyurulmasının tanınmaz olduğu, kılık değiştirdiği durumlarda isteğe

karşı bir savunma oluşturmak icin bazı eğilimler bulunması ve bu savunma

sayesinde isteğin kendini carpıtılmış bir bicim dışında dışavuramaması

olasıdır. Akim bu icsel olayına toplumsal bir paralellik

arayacağım. Toplumsal yaşamda bir ruhsal eylemin benzer bicimde

carpıtılmasını nerede goruyoruz? Yalnızca iki kişinin sozkonusu olduğu,

birincinin belli bir derecede guce sahip olduğu İkincinin de bu

gucu hesaba katmak zorunda bulunduğu durumlarda. Boyle bir durumda

ikinci, ruhsal eylemini carpıtacak ya da dediğimiz gibi aldatmaca

yapacaktır. Her gun yaşadığım kibarlık buyuk olcude boylesi

bir aldatmacadır; okurlarım icin duşlerimi yorumlarken de benzer carpıtmaları

benimsemek zorundayım. Şair bu tur carpıtma gereksinmesinden

şu sozlerle yakınıyor:

IV. DUŞLERDE CARPITMA 193

Das Beste, was du wissen k annst,

Darfst du den Buben doch nicht sagen.

Benzer bir guclukle otoriteyi temsil edenlerin benimseyemeyeceği

hakikatleri bilen politik yazarlar da karşılaşırlar. Eğer onları kılık değiştirmeden

sunarsa otoriteler sozlerini baskı altına alacaktır — eğer

sozlu olarak bildirirse soylendikten sonra, ama basmaya niyetlenirse

onceden. Bir yazar sansurden haberdar olmalıdır ve onu hesaba katarak

goruşunu ifade edişini yumuşatıp carpıtmalıdır. Sansurun gucu

ve duyarlığına gore kendini ya belli saldın turlerinden kacınmaya, ya

doğrudan gondermeler yerine imalarla konuşmaya ya da sakıncalı

sozlerini gorunuşte masum kılıklar arkasında gizlemeye zorlanmış

hissedecektir. Orneğin Orta Krallık'ta iki Mandarin arasındaki catışmayı

betimleyebilir. Oysa aslında aklındaki kişiler kendi ulkesinin

iki resmi gorevlisidir. Sansur ne denli sıkıysa kılık değiştirme o denli

fazla, okura gercek anlamın kokusunu duyurmak icin kullanılacak

araclar da o denli ustaca olacaktır.7

R [Goethe'nin Faızs/'unda I. Kesim'de [Sahne 4] Mephistopheles: “H e r şey b ir yana

en iyi bildiklerimiz cocuklara soylenmeyebilir.” — B u dizeleri Freud cok severdi. O nla rı

aşağıda II. Cilt, Bolum VI, G 'd e yeniden kullanıyor. Yaşamının sonuna doğru

1930'da aldığı Goethe odulu toreninde bu dizeleri Goethe'nin kendisine uygulamıştır.

(Freud 1930e.)]

7 [1919'da eklenen dipnot:] Bn. Dr. H. von Hug- Hellmuth (1915) belki de benim

adlandımna secimime başka duşlerden cok daha iyi uyan b ir duş yayımlamıştır. Bu

ornekte duş carpıtması posta sansurunun kendisi icin sakıncalı p a rc a lan karalamada

kullandığı yontemin aynısını benimsemiştir. Posta sansuıu boylesi p a rc a la n karalayarak

okunmaz hale getirir, duş sansuru onların yerine anlaşılmaz b ir m ın ld anm a gecirir.

Duşu anlaşılır kılmak icin, kulturlu ve cok saygın bir hanım olan duş gorenin elli

y aşında olduğunu acıklamam gerekir. Bu hanım oniki yıl k a d ar once olmuş yuksek

rutbeli b ir subayın dul eşi ve b ir tane si duşun gorulduğu sırada cephede olan erişkin

oğullarının annesiydi.

işte savaş zamanındaki “a şk h izmetleri” ile ilgili duş [“L iebesdienste” ilk ağızda

“a şk icin gercekleştirilen h izm e t” y an i “parasız h izm e t” demektir ancak terim acık olarak başka bir yorumu cağrıştırıyor.] “Hasta G a n iso n Hastanesi 1 numaraya gitmiş ve

kapıdaki nobetciye Baş Tıp Su b ay ıy la (bilmediği b ir adamdan soz ederek) goruşmesi

gerektiğini, hastane hizmeti icin gonullu olmak istediğini soylemiş. ‘H izm e t’ sozcuğunu

oyle b ir bicimde te la ffu z etmiş ki yetkisiz subay ilk anda onun ‘a şk h izm e tle ri’ni

ka ste ttiğ in i sanmış. Yaşlı b ir han ım olduğu ic in b ira z durak sad ık tan sonra gecmesine 194 DUŞLERİN YORUMU I

Sansur ve duş carpıtması gorungulerinin en ince ayrıntılarına dek

birbirine uyuyor olması onların benzer bicimde belirlendiğini varsaymamızı

haklı cıkarır. Bu nedenle duşlerin her biri insanda iki ruhsal

gucun (ya da onları akım veya sistemler diye de tanımlayabiliriz) işlemiyle

bicimlendiğini ve bu guclerden birinin ise bu duş isteği uzerine

bir sansur uyguladığını ve bu sansurun kullanılmasıyla isteğin dışavurumunda

zorla bir carpıtma yarattığını one surebiliriz. Geriye bu

ikinci ajanın sansurunu uygulamak icin kullandığı gucun doğasını

araştırmak kala. Gizli duş duşuncelerinin cozumleme gercekleştirilmeden

once bilincsiz olduğunu, oysa duşun gorunen iceriğinin bilincli

olarak anımsandığmı aklımızda tutacak olursak bu ikinci guce sağlanan

ustunluğun, duşuncelerin bilince girmesine izin vermek olduğunu

varsaymak akla yakın gelmektedir. Gorulecektir ki, ikinci ajan, bilince

ulaşmaya cabalayan duşuncelere uygun bulduğu değişimleri yapmaizin

vermiş. Ancak Baş Tıp Subayını bulacak yerde uzun b ir masanın cevresinde pek

cok subay ve askeri doktoran oturduğu ve ayakta durduğu geniş ve loş b ir daireye gelmiş.

Kendi isteğiyle gorevli b ir cerraha yaklaşmış ve adam onun kastettiğini birkac

sozcuk soyledikten sonra anlamış. Duşundeki gercek sozleri şoyleymiş: 'B en ve Viyan

a daki pek cok başka kadın ve kız hazırdır k i...’ duşun bu noktasında sozleri b ir m ırıltıya

donmuş ‘erler, subaylar ve ayrımsız diğer rutbedekilere.’ Subayların yuzlerindeki

kısmen utanmış kısmen kurnazca ifadeden herkesin ne demek istediğini dosdoğru anladığını

soyleyebilimıiş. Hanım devam etmiş: ‘K ararımızın cok şaşırtıcı gelebileceğinin

farkındayım ama son derece ciddiyiz. Cephedeki b ir askere kimse olmeyi isteyip istemediğini

sormaz.’ Bunu birk a c dakika suren garip b ir sessizlik izlemiş. Sonra gorevli

cerrah kolunu onun omuzuna atmış ve şoyle demiş: ‘V arsayın ki madam, gercekten

başınıza... (mırıltı).' Hanım ondan uzaklaşmış ve kendi kendine: ‘o da diğerleri g ib i’

diye duşunerek yanıtlamış: ‘U lu tanrım, ben yaşlı b ir kadınım ve bunlar başıma g e lmemeliydi.

Ay n c a gozoniinde tutulması gereken b ir koşul var; yaşa saygı gosterilmeli.

Yaşlı b ir kadın hicb ir zaman.... (mırıltı) yalnızca b ir oğlan olmamalı. Bu korkunc

o lurdu.’ ‘G ayet iyi a n lad ım ’ diye karşılık vermiş cerrah. Subayların ba zılan (ve aralan

n d a gencliğinde kendisine k u r yapmış olan biri de) yuksek sesle gulmuşler. O zaman

hanım her şey cozumlensin diye tanıdığı Baş Tıp Subayına goturulmesini istemiş ama

hayretler icinde adamın adını anımsayamadığını gormuş. Yine de, cerrah, cok kibarca

ve saygıyla ona cok dar, demirden, spiral b ir m erdivenden ikinci kata cıkan yolu gostermiş;

merdiven doğrudan doğruya odadan binanın oteki ka tlanna cıkıyormuş. Gidince

b ir subayın: ‘Bu verilmesi korkunc b ir k a ra r’ dediğini duymuş. ‘K adının genc ya da

yaşlı olmasının onemi yok! Onun icin şahane!’ Hanım yalnızca gorevini yaptığı du y gusu

icinde sonsuz b ir m e rdivene tırmanmış” — Duş birkac hafta icinde hanımın b e lirttiği

uzere bazı oldukca onemsiz ve anlamsız değişimlerle iki k e z yinelemiş. [Bu duş

uzerine daha fazla bilgi Freud un Giriş Konferansları'nda (1916-17), 9. Konferans'ta

bulunabilir. P .F L ., I, 169 v.s. ve 174 v.s.]

IV. DUŞLERDE CARPITMA 195

dan ve kendi doğrularını ona uygulamadan birinci sistemden hicbir

şeyin gecmesine izin vermez. Yeri gelmişken bu da bizim, bilincin

“temel doğası” hakkında oldukca belirgin bir goruş oluşturmamıza

olanak verir: birşeyin bir temsil ya da duşuncenin oluşumundan ayrı

ve ondan bağımsız bir bicimde ozel bir ruhsal eylem olarak bilincli

hale geliş surecini gorur ve bilincliliği başka bir yerlerden doğan verileri

algılayan bir duyu organı sayarız. Bu temel ongoruler psikopatoloji

icin kesinlikle vazgecilmez şeylerdir. Ancak onlarla ilgili daha

ileri goruşlerimizi sonraki bir evreye bırakmamız gerekir. [II. Cilt,

VII. Bolume, ozellikle F kesimine bkz.]

Eğer bu iki ruhsal ajan ve onların bilincle ilişkisi tablosu benimsenirse,

politik yaşamla duş yorumu sırasında o denli aşağılamayla ele

alınmış olan arkadaşım R.'ye duşumde duyduğum olağandışı sevecenlik

arasında tam bir benzeşim bulunur. Gucu konusunda kıskanc

bir yonetici ile uyanık bir kamuoyu arasında bir savaşımın surmekte

olduğu bir toplum duşleyelim. Halk tutulmayan bir yoneticiye karşı

ayaklanma halindedir ve onun gorevden alınmasını istemektedir.

Ama otokrat, toplumun istediğini gozonuııe almaya gereksinimi olmadığını

gostermek icin, o anda boyle yapması icin başka hicbir neden

bulunmamasına karşın, o yoneticiye yuksek bir ayrıcalık bağışlamayı

secer. Aynı bicimde benim bilince ulaşmayı yoneten ikinci ajanım,

arkadaşım R.'ye aşırı bir sevecenlik sergileyerek ona ayrıcalık tanımıştı;

bunun nedeni de cok yalın olarak birinci sisteme ilişkin olan

istekli gudulerin o anda kendilerince bilinen bazı nedenlerle onu bir

saf olarak aşağılamaya niyetlenmiş olmasıydı.8

^ [Bu duşun cozumlemesi s. 24 0 v.s. da surduruluyor. — 191 ¡ 'd e eklenen dipnot:}

Burada tanımlanan ikiyuzluluk duşleri ne benim kendi olgularımda ne de başkala

nnınkile rde hic de seyrek değildir. [Bunlar aşağıda Bolum VI, G'dti daha ileri b ir b icimde

tartışılmıştır.] Belirli bir bilimsel sorunla uğraşırken bircok gece yakın

aralıklarla, y ılla r once ayrıldığım bir arkadaşımla barışmamı konu alan oldukca akıl

k arıştırıcı bir duş canımı sıkmıştı. Dorduncu ya da beşinci yinelenişte ancak diişun

anlamını kavrayabildim. O, sozkonusu kişiyle ilgili son saygı kalıntılarımı da bir yana

bırakmaya ve kendimi ondan tumuyle kurtarmaya b ir kışkırtmaydı ve ikiyuzlulukle

ka rşıtının kılığına burunmuştu. [Bkz. Bolum VI. H.J Başka bir yerde [1910 /, II. Cilt,

Bolum VI, F n. 57'de yeniden verilmiş] b ir adamın gorduğu ve duş duşuncelerinin

icerdiği duşmanca durtulerin ve olum isteklerinin sergilenen bir sevecenlikle y e r değiştirdiği

“ ikiyuzluce bir Oedipus duşu” bildirmiştim. Aşağıda VI. Bolumde [H Kesimi]

b a şk a b ir ikiyuzluluk duşunden sozedilecektir. [Bu dipnotta sozu edilen arkadaşın

Fliess olduğu acıktır.]

196 DUŞLFRİN YORUMU I

Bu değinmeler, duşlerin yorumunun zihinsel aygıtımızın yapısı

hakkında felsefeden boş yere beklediğimiz sonuclan cıkarmaya olanak

bulacağımız duygusuna yoneltebilir. Ancak [II. Cilt, VII. Bolumde

ele alınmış olan] bu duşunce cizgisini izlemeyi onermiyorum; ama

duşlerdeki carpıtma konusunu aydınlatıp başlangıctaki soruna geri

doneceğim. Ortaya cıkan soru rahatsız edici bir iceriği olan duşlerin

nasıl istek doyurma olarak cozumlenebileceği idi. Şimdi eğer duş carpıtması

olmuşsa ve rahatsız edici icerik, istenen bir şeyin kılığını değiştirmeye

hizmet ediyorsa bunun olası olduğunu biliyoruz. İki ruhsal

ajanın varolduğu yolundaki varsayımımızı aklımızda tutarak

rahatsız edici duşlerin aslında ikinci ajanı rahatsız eden bir şeyler

icerdiğini ama aynı zamanda birinci ajan hesabına da bir isteği doyurduğunu

ekleyebiliriz. Her duş ilk ajandan doğduğu surece istek duşleridir,

ikinci ajanın duşlerle ilişkisi ise yaratıcı değil savunmacı bir

ilişkidir.9 Eğer kendimizi ikinci ajanın duşlere katkılarıyla sınırlarsak

onları hicbir zaman anlayamazdık: otoritelerin duşlerde gozlemlemiş

oldukları tum sozcuk oyunları cozulmemiş olarak kalırdı.

Duşlerin aslında bir isteğin doyurulmasını temsil eden gizli birer

anlamı olduğu, her ozel olguda cozumlemeyle kanıtlanmalıdır. Bu nedenle

rahatsız edici iceriği olan birkac duş sececek ve onları cozumlemeye

calışacağım. Onların bazılan uzun on bilgiler ve arasıra histeriye

ozgu ruhsal sureclere girmeyi gerektiren histerik hasta duşleridir.

Ama, tartışmanın sunduğu guclukleri arttıran bu durumdan kacamam.

[Bkz. s. 157.]

Daha once [s. 153 v.s.] acıkladığım gibi psikonevrotik bir hastaya

cozumsel sağaltım uyguladığım zaman değişmez bir bicimde onun

duşleri aramızda tartışılır. Bu tartışmaların gidişi icinde benim onun

belirtilerini kavramamı sağlayan tum ruhbilimsel acıklamalan ona

vermekle yukumluyumdur. Bunun uzerine acımasız bir eleştiriye uğrarım

ve bu eleştiri kendi mesleğimin uyelerinden beklediğimden hic

de daha az ciddi değildir. Ve de hastalarım şaşmaz bir bicimde tum

duşlerin isteklerin doyurulması olduğu iddiama karşı cıkarlar. O halde

işte tersinin doğru olduğunu kanıtlamak icin karşıma cıkarılmış

olan duş malzemesinden ornekler.

4 [¡930'da eklenen dipnot:] İleride [II. Cilt, Bolum VI, H n.12 ve Bolum VII, C]

tersine, bir duşun ikinci a janın isteğini ifade ettiği orneklerle karşılaşacağız.

IV. DUŞLERDE CARPITMA 197

Zeki bir kadın hastam “Bana her zaman diyorsunuz ki” diye başlamıştı

“bir duş doyurulmuş bir istektir. Tamam, ben size konusu bunun

tam karşıtı olan bir duş anlatacağım — isteklerimden birinin doyurulmadığı

bir duş. Bunu kuramınızla nasıl bağdaştıracaksınız?”

İşte duş:

“Bir akşam yemeği daveti vermek isliyordum ama evde küçük bir

tütsülenmiş som balığından başka hiçbir şey yoktu. Dışarı çıkıp birşeyler

satın almam gerektiğini düşündüm ama pazar akşamı olduğunu

ve tüm dükkanların kapanmış olacağını anımsadım. Sonra bazı

mezecilere telefon etmeye çalıştım ama telefon bozuklu. O zaman akşam

yemeği daveti isteğimden vazgeçtim.”

Kuşkusuz her ne kadar ilk bakışta duş, anlamlı ve tutarlı gorunuyor

ve istek doyurmanın tersi gibi geliyorsa da duşun anlamına karar

vermek icin tek yolun cozumleme olduğu yanıtını verdim. “Ama duş

hangi malzemeden doğmuştu? Bildiğiniz gibi bir duşun kışkırtıcısı

her zaman bir onceki gunun olayları icinde bulunur.”

COZUMLEME — Hastanın durust ve yetenekli bir celep olan kocası

bir gun once fazla şişmanladığını ve bir zayıflama kurune başlamaya

niyetlendiğini soylemişti. Erken kalkmayı, fizik egzersiz yapmayı,

sıkı bir perhiz uygulamayı ve her şeyden once hicbir akşam

yemeği davetini kabul etmemeyi onermişti. — Kadın gulerek, kocasının

her gun oğle yemeğini yediği yerde bir ressamla tanıştığını ve

adamın hic bu kadar ifadeli cizgiler gormediği icin portresini yapmak

uzere kocasına baskı yaptığını ekledi. Ancak kocası duygusuz bir bicimde

cok memnun olduğunu ama ressamın kendisinin tum yuzu yerine

guzel bir genc kızın poposunun bir parcasını yeğleyeceğini soylem

iş ti.10 Kadın kocasını şimdi cok seviyordu ve ona epeyce eziyet

“Oturup portresini cizdirmek” deyişine ve Goethe'nin dizelerine bakınız:

Und Wenn e r Keinen Hintern hat,

Wie mag der Edle sitzen?

[Ve eğer gerisi olmasa

Lord cenapları nasıl otururlardı?

(“Totalitat”den 1814, 15.)J

198 DUŞLERİN YORUMU I

etmişti. Ayrıca ondan kendisine hic havyar vermemesini de rica etmişti.

Bunun ne demek olduğunu sordum ve kadın uzun sure her sabah

havyarlı sandvic yiyebilmeyi istediğini ama cok pahalı bulduğunu

acıkladı. Kuşkusuz kocasından istese adam hemen buna izin verirdi

ama tersine kadın bu yuzden ona eziyet edebilsin diye adamdan kendisine

havyar vermemesini istemişti.

Bu acıklama bana inandırıcı gelmedi. Bunun gibi uygunsuz nedenler

genellikle itiraf edilmemiş guduleri gizler. Bernheim'm hipnotize

edilmiş hastalarını anımsatırlar. Bu hastalardan biri hipnoz sonrası

telkine gore davrandığında ve neden boyle davrandığı sorulduğunda

hicbir fikri olmadığını soyleyecek yerde acıkca doyurucu olmayan

nedenler icat etmeye kendini zorunlu hissetmişti. Hic kuşkusuz

ayıtı şey benim hastam ve havyar icin de gecerliydi. Onun, gercek

hayatında kendisi icin doyurulmamış bir istek yaratmak zorunda olduğunu

gordum ve duş bu ozverinin yururluğe konmasını temsil ediyordu.

Ama kadın neden doyurulmamış bir isteğe gereksinmişti?

O ana kadarki cağrışımları duşu yorumlamak icin yeterli değildi.

Biraz daha cağrışım yapması icin onu zorladım. Bir direncin yenilmesine

denk duşen kısa bir duraklamadan sonra bir gun once bir hanım

arkadaşını ziyarete gittiğini ve kocasının (hastamın kocasının)

durmadan ona ovguler duzmesini kıskandığını itiraf etti. Neyse ki bu

arkadaşı cok sıska ve inceydi, kocasıysa tombul tiplere hayrandı. Ona

zayıf arkadaşıyla ne konuştuğunu sordum. “Doğal olarak” diye yanıtladı

“o hanımın biraz şişmanlama isteğini.” Arkadaşı şunu sormuştu:

“Ne zaman bizi yemeğe cağıracaksınız? Siz her zaman insanı cok

iyi beslersiniz.”

Duşun anlamı artık acıktı ve hastama şunları soyleyebildim: “Bu

oneriyi yaptığı zaman kendi kendinize şoyle demiş gibisiniz: ‘Daha

neler! Seni benim evime cağırayım sen de şişmanla ve kocamı biraz

daha cezbet! Bir daha asla akşam yemeği daveti vermeyeceğim.’ Duşun

size soylediği hicbir yemek daveti veremeyeceğinizdi ve boylece

sizin arkadaşınıza tombullaşması icin yardım etmeme isteğiniz doyuruluyordu.

İnsanların davetlerde yediklerinin kendilerini şişmanlattığı

duşuncesini, size, kocanızın kilo verme planının kapsamı icinde

hicbir yemek davetini kabul etmeme karan vermişti.” Artık cozumu

IV. DUŞLERDE CARPITMA 199

desteklemek icin bazı rastlantılar gerekiyordu. Duşteki tutsulenmiş

som balığı henuz bir yere oturmamıştı. “Duşunuzdeki som balığı

nerden cıktı dersiniz?” diye sordum. “Oh” diye yanıtladı “tutsulenmiş

som balığı arkadaşımın en sevdiği yemektir.” Sozkonusu hanımı

ben de tanıyordum ve onun kendisine som balığını yasaklayışının

hastanın kendini havyardan yoksun bırakışından daha geri kalmadığını

biliyordum.

Eğer yardımcı bir ayrıntıyı da hesaba katacak olursak aynı duş

başka ve daha ince bir yorumu da hak eder. (İki yorumum birbirinin

karşıtı değildir aynı zemini orterler ve bunlar duşlerin, tum oteki psikopatolojik

yapılar gibi duzenli olarak birden cok anlamı olduğuna iyi

bir ornektir.) Anımsanacağı uzere hastam bir istekten vazgectiği bir

duşle meşgul olduğu sırada gercek yaşamında da bir vazgecilmiş isteği

(havyarlı sandvic isteğini) gercekleştirmeye calışıyordu. Arkadaşı

bir isteğini —şişmanlama— dile getirmişti ve eğer hastam arkadaşının

isteğinin doyurulmadığını duşunde gorse bu şaşırtıcı olmazdı;

cunku benim hastamın kendi isteği arkadaşının isteğinin (kilo alma)

doyurulmamasıydı. Ama bunun yerine hastam kendi isteklerinden birinin

doyurulmadığını gormuştu duşunde. Eğer duşte gosterilen kişinin

kendisi değil arkadaşı olduğunu, onun kendisini arkadaşının yerine

koyduğunu ya da kendisini arkadaşıyla “ozdeşleştirdiğini”

varsayarsak o zaman duş icin yeni bir yorum gerekecektir. Onun bu

ozdeşleştirmeyi gercekten yaptığına inanıyorum ve gercek hayatında

vazgecilmiş bir isteği gercekleşurmeye calıştığı koşullar bu ozdeşleşmenin

kanıtıydı.

Histerik ozdeşleşmenin anlamı nedir? Bu, geniş bir acıklamayı

gerektirir. Ozdeşleşme histerik belirtilerin mekanizmasında hayli

onemli bir etmendir. Hastaların, belirtilerinde yalnızca kendi yaşantılarını

değil pek cok başka kişininkini de dışavurmalanna; deyim yerindeyse

hastaların, bir yığın insan yerine acı cekmelerine ve bir oyunun

tum rollerini tek başlarına oynamalarına olanak verir. Bana

bunun bilinen histerik taklitten, histeriklerin başka insanlarda dikkatlerine

carpan herhangi bir belirtiyi taklit etme kapasitelerinden

—deyim yerindeyse yeniden uretme noktasına dek şiddetlenmiş bir

benimseme— daha fazla birşey olmadığı soylenecektir. Ancak bu,

histerik taklitteki ruhsal surecin ilerlediği yolu gostermekten daha faz2

0 0 d ü ş l e r in y o r um u i

la bir şey değildir. Yol, onun uzerinde ilerleyen zihinsel eylemden

farklı bir şeydir. Zihinsel eylem bilinen histerik taklit tablosundan biraz

daha karmaşıktır; bir anlamın bilincdışı resminden ibarettir. Bunu

bir ornekle acıklayalım. Bir hekimin ozel bir tur spazmı olan bir

hastayı bir hastane servisinde diğer bircok hastanın arasında sağaltmakta

olduğunu varsayalım. Bir sabah bu ozel tur histerik bozukluğun

taklitciler bulduğunu gorurse hic şaşkınlık gostermeyecektir. Yalnızca:

“oteki hastalar onu gordu ve kopya etti; bu ruhsal bir bulaşma ol-

•gusu.” diyecektir. Bu doğrudur ama ruhsal bulaşma şoyle bir yol izlemiştir.

Bir kural olarak hastalar birbirleri hakkında doktorun onlardan

biri hakkında bildiğinden daha cok şey bilirler ve doktorun viziti bitince

dikkatlerini birbirlerine yoneltirler. Diyelim ki bu hastanın nobeti

ozel bir gunde ortaya cıkmış olsun; o zaman diğerleri nobete evden

gelen bir mektubun, mutsuz bir aşk olayının alevlenmesinin ya da buna

benzer bir şeyin neden olduğunu cabucak keşfedeceklerdir. Sempatileri

uyanacak ve bilince ulaşmasa bile şu yorumu yapacaklardır:

“Eğer boyle bir neden boyle bir nobet yaratabiliyorsa aynı tur bir nobet

gecirebilirim cunku aynı koşullar bende de var.” Eğer bu yorum

bilince ulaşabilseydi olasılıkla aynı tur bir nobet gecirme korkusu yaratabilirdi.

Ama aslında yorum farklı bir ruhsal bolgede yapılır ve sonucta

dehşete duşulen belirtinin gercekten yaşanmasına yol acar. Bu

nedenle ozdeşleştirme basitce taklit değil benzer bir nedenbilimsel

haklılık zemininde özümleme’ dir; bir benzerliği ifade eder ve bilincdışıııda

kalan ortak bir oğeden turer.

Histeride, ozdeşleştirme en sık olarak ortak bir cinsel oğeyi ifade

etmek icin kullanılır. Histerik bir kadın kendisini belirtilerinde en kolay

olarak —tumuyle olmasa bile— cinsel ilişkilerde bulunduğu ya da

kendisinin cinsel ilişkilerde bulunduğu kişiyle ilişki kurmuş olan kişilerle

ozdeşleştirir. Lenguistik kullanım bunu gozonune alır cunku

iki aşığın “tek” oldukları soylenir. Histerik duşlemlerde, tıpkı duşlerdeki

gibi, oznenin cinsel ilişkiler uzerine düşünceleri, ozdeşleştirmenin

amaclan icin yeterlidir; ustelik bu duşuncelerin gercekleşmiş

olması da gerekmez. Bu nedenle, duşunu tartışmakta olduğum hasta,

duşte onun yerini alıp bir belirti yaratarak —vazgecilmiş bir istek—

kendini onunla ozdeşleştirmekle arkadaşına duyduğu kıskanclığı (ki

doğal olarak kendisi de haksız olduğunu biliyordu) ifade ederken yalIV.

DUŞLERDE CARPITMA 201

nızca histerik duşunce sureclerini izliyordu. O halde surec sozel olarak

şoyle anlatılabilirdi: hastam duşte kendini arkadaşının yerine

koymuştu cunku arkadaşı hastamın kocasındaki yerini alıyordu ve

cunku hastam arkadaşının, kocasmın (hastamın kocasının) gozundeki

değerli yerini almak istiyordu.11

Benim başka bir kadın hastamın (tum duş gorenlerimin en zekisi)

duş kuramıma yonelttiği başka bir karşı cıkış cok daha basit olarak

ama aynı bicimde cozumlenmişti: yani bir isteğin doyurulmamasının

bir başkasının doyuruldu ğu anlamına gelmesiyle. Bir gun ona duşlerin,

isteklerin doyurulması olduğunu acıklıyordum. Ertesi gun bana

kaynanasıyla, tatillerini birlikte gecirdikleri, ulkenin guneyinde bir yere

yolculuk yaptıklarını gorduğu bir duş getirdi. Şimdi, yazı kaynanasının

yakınında gecirme duşuncesine şiddetle başkaldırdığını ve birkac

gun once birbirlerinden uzak yazlıklarda oda tutarak dehşete

duştuğu yakınlıktan başarılı bir bicimde kurtulduğunu biliyordum.

Oysa duşu, onun arzu ettiği cozumu iptal etmişti: bu, benim duşlerde

isteklerin doyurulduğu kuramıma en keskin karşı cıkış olmuyor muydu?

Hic kuşkusuz; ama duşun yorumuna ulaşmak icin yalnızca duşun

mantıksal sonucunu izlemek gerekiyordu. Duş, benim yanlış olduğumu

gosteriyordu. Benim yanlış olabilmem onun isteğiydi ve düşü

o isteğin doyurulduğunu gösteriyordu. Ama yaz tatilleriyle bağlantılı

olarak doyurulmuş olan benim yanlış olmam isteği aslında başka ve

daha ciddi bir konuyla ilişkiliydi. Cunku aşağı yukarı aynı zamanlarda

onun cozumlemesinde uretilen malzemelerden yaşamının belli bir

doneminde hastalığını belirlemede onem taşıyan bir şeyler olmuş olması

gerektiği sonucunu cıkarmıştım. Buna karşı cıktı; cunku boyle

11 Tartışmama histerinin ruh sağaltımı hakkında bolumler yerleştirdiğim icin kendime

e se f ediyorum, [s. 157'ye bkz.] Onlann parcalar h alinde sunumu ve kendi bağlamlarından

ayrılmış olmaları aydınlatıcı etkilerini azaltmazlık etmeyecektir. Ancak eğer

duşler konusuyla psikonevrozlar arasındaki sıkı bağlantıyı gostermeye yararlarsa b u ra ya

yerleştirilme amaclarına ulaşmış olacaklardır. — [Bu Freud'un ozdeşleşme uzerine

yayımlanmış ilk tartışmasıdır. Konuya daha sonraki yayınlarda şurada burada de ğinmiş

olmasına karşın b uradakinden sonra ilk derinlemesine değinmesi yirmi yıldan

fazla zaman sonra Grup Ruhbilimi'nin (Freud, 1921c) VII. Bolumundedir. Duş işlemlerinin

kesimi olarak farklı b ir ozdeşleştirme konusu aşağıda II. Cilt, Bolum VI, C d e

tartışılmıştır.]

2 0 2 DUŞLERİN YORUMU I

bir şey anımsamıyordu; ama hemen sonra haklı olduğum ortaya cıkmıştı.

Boylece duşunde tatillerini kaynanasıyla birlikte gecirmeye

donuşmuş olan benim yanlış olmam isteği, o sırada ilk kez ayırdma

varmış olduğu olayların hic olmamış olması yolundaki cok haklı isteğine

denk geliyordu.

Ortaokulda tum oğrenimimiz boyunca aynı sınıfta olduğum bir arkadaşımın

gorduğu kucuk bir sahneyi yorumlamaya —herhangi bir

cozumleme olmaksızın yalnızca bir tahminle— cesaret etmiştim. Bugun

kucuk bir dinleyici grubu onunde duşlerin istek doyurmalar olduğu

duşuncesi hakkında verdiğim bir konferansı dinledi. Eve gitti ve

duşunde tüm davalarını yitirdiğini (bir avukattı) gordu ve sonra beni

konu uzerinde sorguya cekti. Ona her şey bir yana insanın tüm davaları

kazanamayacağını soyleyerek konuyu geciştirdim. Ama kendi

kendime şoyle duşundum: “Tam sekiz yıl boyunca sen sınıf birincisi

olarak on sırada oturur o da ortalarda bir yerlerde surunurken senin

gunun birinde tumden sınıfla kalman yolunda okul gunlerinden kalma

bir arzuyu beslememesi cok zor olurdu.”

İstek duşleri kuramıma karşı cıkış olarak daha ic karartıcı bir

duş, karşıma bir hasta tarafından getirilmişti.

Genc bir kız olan hasta şoyle başladı: “Anımsayacağınız gibi kız

kardeşimin şimdi yalnızca bir oğlu kaldı: Kari; onun ağabeyi Otto'yu

ben henuz onunla birlikte otururken yitirmişti. Otto benim favorimdi;

az ya da cok ben buyutmuştum onu. Kucuğe de duşkundum ama kuşkusuz

olmuş olan kadar değil. Sonra dun gece duşumde Karl'ın

önümde ölü olarak yattığını gördüm. Küçük tabutunda elleri kavuşmuş

her yanında yanan mumlar arasında yatıyordu — aslında ölümü

benim için bir darbe olmuş olan küçük Otto'ya benziyordu. Şimdi soyleyin

bana bu ne demek olabilir? Beni tanıyorsunuz. Kız kardeşimin

hayatta kalan tek cocuğunu yitirmesini isteyecek kadar hain bir insan

mıyım? Yoksa duş cok daha fazla duşkun olduğum Otto yerine

Karl'ın olmesini istediğim anlamına mı geliyor.”

Bu son yorumun sozkonusu olmadığı konusunda ona guvence verdim.

Ve biraz duşundukten sonra ona, duşun, kendisinin de sonradan

onayladığı, gercek yorumunu verebildim. Bunu başardım cunku duş

gorenin onceki tarihinin tumunu biliyordum.

IV. DUŞLERDE CARPITMA 2 0 3

Kız cok kucukken bir yetimhaneye bırakılmış ve daha buyuk bir

ablası tarafından eve getirilmişti. Eve ziyarete gelen arkadaşlar arasında

onun kalbinde kalıcı bir iz bırakmış bir adam vardı. Bir zaman

icin ablasının adamla pek de onaylanmayan ilişkisi evlilikle sonlanacak

gibi gorunmuştu ama bu mutlu son, guduleri hicbir zaman tam

olarak acıklanamayan ablası tarafından suya duşurulmuştu. Kırgın

adam evi ziyarete gelmekten vazgectikten ve o sıralarda kızın sevgisini

yonelttiği kucuk Otto'nun olumunden kısa sure sonra hastamın kendisi

adama tutuldu. Ancak kendini ablasının arkadaşına bağlanmaktan

kurtarmayı başaramadı. Gururu ondan kacınmasını gerektiriyordu

ama sevgisini, kendilerini daha sonra sunan hayranlardan hicbirine

aktaramadı. Ne zaman sevgisinin nesnesi olan edebiyatcının bir yerlerde

konferans verdiği duyurulsa kız şaşmaz bicimde dinleyiciler

arasındaydı; onu notr ortamlarda uzaktan gormek icin hicbir olanağı

kacırmıyordu. Bir gun once bana Profesorun belli bir konsere gideceğini,

kendisinin de onu bir kez daha şoyle bir gormek icin oraya gitmeye

niyetlendiğini soylediğini anımsadım. Bu, duşten bir onceki

gundu, konser ise bana duşu anlattığı gun. Bu nedenle benim icin

doğru yorumu oluşturmak kolaydı ve ona kucuk Otto'nun olumunden

sonra olmuş herhangi bir şeyi anımsayıp anımsamadığını sordum.

Hemen şoyle yanıtladı: “Tabii; uzun bir yokluktan sonra Profesor yeniden

bizi gormeye gelmişti ve onu bir kez daha kucuk Otto'nun tabutunun

yanında gormuştum.” Bu tam da benim beklediğim şeydi ve

duşu şu bicimde yorumladım: “Şimdi, eğer oteki oğlan olmuş olsaydı

aynı şey olurdu. Gunu kız kardeşinle gecirirdin ve Profesor mutlaka

başsağlığı dilemeye gelirdi ve sen de bir oncekinin aynı koşullarda

onu yine gorurdun. Duş senin onu daha cok gorme isteğinden

başka bir anlama gelmiyor, senin icten ice savaştığın bir istek. Bugunku

konser icin cebinde bir bilet bulunduğunu biliyorsun. Duşun

bir sabırsızlık duşuydu: onu bugun şoyle bir goruverişini birkac saat

cabuklaştırmıştı.”

İsteğini gizlemek icin besbelli bu tur isteklerin genellikle bastırıldığı

bir ortam secmişti, oyle bir ortamda insan o kadar cok acıyla dolu

olurdu ki aşka ilişkin hicbir duşuncesi olamazdı. Duşun tumuyle

yinelendiği gercek ortamda bile, kız, hala sevdiği buyuk oğlanın tabu2

0 4 DUŞLERİN YORUMU I

tu başında, coktan beri gorunmeyen ziyaretciye yonelik ince duygularını

bastıramamış olmalıydı.12

Başka bir kadın hastanın benzer bir duşunun farklı bir acıklaması

vardı. Kadın gencliğinde hazırcevaplığı ve neşeli gorunumu ile dikkati

cekmişti ve bu ozellikleri sağaltım sırasında aklına gelen duşuncelerde

her fırsatta goruluyordu. Uzunca bir duşun gidişi icinde bu hanım

onbeş yaşındaki tek kızını bir “kasa”nın icinde olu olarak

yatarken gorduğunu duşledi. Kendisi de “kasa” ayrıntısının duşun

başka bir yonunu gostermesi gerektiğinden kuşkulanmasına karşın13

sahneyi istek doyurma kuramına bir karşı cıkış icin kullanma eğilimi

gosterdi. Cozumlemenin gidişi icinde bir akşam onceki bir partide İngilizce

“kutu” sozcuğu ve onun Almanca'ya ceşitli ceviri bicimleri

—“Schachtel” [kasa], “Loge” [tiyatro locası “box at the theatre”],

“Kasten" [goğus], “Ohrfeige" [kulağa vurmak “box on the ear”] v.b.—

uzerine bazı konuşmaları anımsadı. Aynı duşun diğer parcaları kadının

İngilizce "box" [kutu] sozcuğunun Almanca “Büchse” [kap] ile

ilişkili olduğunu tahmin etmiş olduğunu ve daha sonra da “Büch se”

nin kadın cinsel organları icin kullanılan kaba bir terim olduğunu

anımsayarak sıkıldığını keşfetmemize olanak verdi. Onun topografik

anatomi bilgisinin sınırları biraz geniş olsaydı kasa icinde yatan kızın

rahim icindeki bir cenin olduğu varsayılabilirdi. Bu konuda aydınlatılınca

artık duş goruntusunun kendisinin bir isteğine denk duştuğunu

yadsımadı. Coğu genc evli kadın gibi gebe kaldığında hic de hoşnut

olmamıştı ve bircok kez kendine cocuğun rahim icinde olmesini isteme

izni vermişti. Gercekten kocasıyla şiddetli bir kavgadan sonraki

ofke nobeti sırasında icindeki cocuğa vurmak icin kendi yumruklarıyla

kendi bedenini dovmuştu. Bu nedenle olu cocuk aslında bir isteğin

doyurulmasıydı, ama onbeş yıl once terk edilmiş bir isteğin. Bu kadar

uzun bir gecikmeden sonra doyurulan bir isteğin fark edilmemesi hic

de şaşırtıcı değildir. Aradan gecen sure icinde cok şey değişmişti.14

^ [Bu duşe s. 297 ve II. Cilt, Bolum VI, H'de yeniden gondenme yapılmış.]

O Vazgecilen akşam yemeği daveti duşundeki tutsulenmiş som balığı gibi. [s.

199'a bkz.]

1-1 [Bu duş s. 298'de daha fazla tartışılmış, a ym a Fn ud'un Giriş Konferansla rı'ndaki 13. konferansta bildirilmiştir. (1916-17) P F .L . I, 2 3 v ]

IV. DUŞLERDE CARPITMA 2 0 5

“Tipik” duşlerden sozetmeye sıra gelince son iki orneğin ait olduğu

duşler grubuna (duş gorenin duşkun olduğu akrabalarının olumuyle

ilgili duşler) yeniden donmek zorunda kalacağım. O zaman daha

başka orneklerle, istenmeyen iceriklerine karşın tum bu duşlerin

istek doyurmalar olarak yorumlanması gerektiğini gosterebileceğim.

Aşağıdaki duşu bir hastaya değil, tanıdığım zeki bir hukukcuya

borcluyum. O da duşu bana yine istek duşleri kuramını alelacele genellemekten

beni alıkoymak icin anlattı. “Duşumde” dedi danışanım

“Kolumda bir hanımla eve geldim. Evin önünde kapalı bir araba duruyordu,

bir adam bana doğru geldi; bir polis memuru olduğuna ilişkin

belgelerini gösterdi ve kendisini izlememi istedi. İşlerimi düzene

koymak için bana kısa bir süre vermesini istedim. Tutuklanma isteğim

olduğunu duşunebilir misin?” — “Kuşkusuz duşunemem ama yalnızca

razı olabilirim. Hangi suc yuzunden tutuklandığını biliyor musun?”

— “Evet. Bebek oldurme. Eminim” — “Bebek oldurme mi? Ama bu

sucu yalnızca bir annenin yeni doğmuş bir bebeğe karşı işleyebileceğini

mutlaka biliyorsundur.” — “Cok doğru.”15 — “Peki duşu gorduğun

koşullar neydi? Bir onceki akşam ne olmuştu?” — “Sana soylememeyi

yeğlerim; nazik bir konu.” — “Yine de onu işitmem gerek;

yoksa duşu yorumlama duşuncesinden vaz gecmek zorunda kalacağız.”

— “Pekala o zaman dinle. Onceki geceyi evde değil, benim icin

cok onemli bir hanımla gecirmiştim. Sabah uyandığımızda biraz daha

sohbet ettik; sonra ben yeniden uyudum ve sana betimlediğim duşu

gordum.” — “Evli bir kadın mı?” — “Evet.” — “Ve sen ondan bir

cocuğun olmasını istemezsin.” — “Yo hayır bu bizi ele verirdi.” —

“O zaman normal bir birleşmede bulunmadın?” — “Boşalmadan once

geri cekilme onlemi aldım.” — “Sanırım bu yontemi gece boyunca

bircok kez kullandığını ve sabah yineledikten sonra başarılı bir bicimde

gercekleştirip gercekleştiremediğin konusunda biraz ikircikli

kaldığını varsayabilirim.” — “Bu olabilir. Kuşkusuz.” — “Bu durumda

duşun bir isteğin doyurulmasıydı. Sana bir cocuğu yaratmamış

ya da bir cocuğu oldurmuş olduğun (ki bu da aynı hesaba gelir)

'•* [Bir duşun ilk ozetlemesinin eksik olması ve atlanan k e sim lerin anılarının y a lnızca

cozumlemenin gidişi sırasında ortaya cıkması sıklıkla olan birşeydir. Bu, sonradan

eklenen parcalar h e r zaman duşun yorumu icin anahtarı sağlarlar. Duşlerin unutulmasına

ilişkin tartışmaya bkz. [II. Cilt, Bolum VII, A.[

2 0 6 DUŞLERİN YORUMU I

konusunda guvence veriyordu. Ara bağlantılar kolayca gosterilebilir.

Birkac gun once evlilik zorluklarından ve hicbir dollenmenin olmadığı

bir bicimde birleşmeleri gercekleştirmeye hicbir karşı cıkış olamayacağını

oysa ovum [yumurta — ç.n.] ile meninin biraraya geldiği

ve bir cenini oluşturduğu herhangi bir birleşmenin suc olarak cezalandırıldığını

konuştuğumuzu anımsarsın. Cenine ruhun girdiği kesin an

uzerine ortacağdaki tartışmaları anımsayarak surdurmuştuk, cunku

daha once cinayet kavramı uygulanmıyordu. Kuşkusuz Lenau'nun cocuk

oldurme ile cocuk yapmayı onlemeyi eş tutan berbat şiirini [‘"Das

tote Gluck”] biliyorsundur.” — “Cok garip Lenau’yu bu sabah gorunuşe

gore tamamen rastlantısal olarak duşunmuştum.” — “Duşunun bir

yankısı. Ve şimdi ben sana duşunun icerdiği bir başka rastlantısal istek

doyurma gosterebilirim. Evine kolunda bir kadınla geldin. Boylece

gercekte olduğu gibi geceyi onun evinde gecirecek yerde onu eve

getiriyordun.16 Duşun ozunu oluşturan istek doyurmanın boyle benimsenemez

bir bicimde kılık değiştirmiş olmasının birden cok nedeni

olabilir. Belki de anksiyete nevrozunun nedenbilimi hakkında makalemden

[Freud, 1895b] benim coitus interruptus'ü 17 nevrotik

anksiyetenin gelişmesinde nedenbilimsel etmenlerden biri saydığımı

oğrenmişsindir. Eğer bu yolla bircok kez cinsel birleşmeden sonra

sonradan duşunun yapısında bir oğe haline gelen huzursuz bir havada

kaldıysan, durum bu bilgiyle uyuşurdu. Dahası, bu ruh halini istek

doyurmayı gizlemek icin kullandın. [Bkz. Bolum VI, H.] Nedense cocuk

oldurmeye gonderme yapman henuz acıklanmadı. Bu, ozellikle

kadınsı suca nasıl ışık tutacaksın?” — “itiraf etmeliyim ki birkac yıl

once bir kızın benimle bir aşk ilişkisinin sonucundan bir duşukle

kurtulmaya calışmasından sorumlu oldum. Niyetini gercekleştirmesiyle

hicbir ilgim yoktu ama işin gercekleşip gercekleşmeyeceği konusunda

doğal olarak uzun sure kendimi cok sinirli hissettim.” —

"Bunu cok iyi anlıyorum. Bu anı, yonteminin işe yaramayabileceği

konusundaki kuşkun yuzunden endişelenmen gerekmesi yolunda

ikinci bir neden sağlıyor.”

16 [Almanca "heinıführen" hem “eve getirmek” hem de “evlenmek” demektir.]

11 [Lal. Kesintiye uğramış cinsel birleşme. Erkeğin dışarıya boşalması. — ç.n.]

IV. DUŞLERDE CARPITMA 207

Bu duşu bir konferans dizisi sırasında betimlediğimi işiten genc

bir hekim cok etkilenmiş olsa gerek; cunku aynı duşunce oruntusunu

başka bir temaya uygulayarak hemen onu yeniden gormuştu. Bir gun

once bildirecek cok az geliri olduğu icin cok durust olarak duzenlediği

gelir vergisi beyannamesini gondermişti. Sonra duşunde bir arkadaşı

vergi komisyonu toplantısından dönüşte ona gelip diğer vergi

beyannamelerinde hiçbir karşı çıkış olmamasına karşın kendisininki

hakkında genel bir kuşku uyandığını ve ona yüksek bir para cezası

verdiklerini söylemiş. Duş, onun yuksek gelirli bir doktor olarak tanınma

konusundaki isteğinin pek kotu kılık değiştirmiş bir doyurulmasıydı.

Bu, bir hayranını geri cevirmesi, cunku adamın cok kotu

huylu olduğu, eğer evlenirlerse adamın kendisini mutlaka doveceği

konusunda uyarılan kızın unlu oykusunu anımsatıyor. Kız “Keşke

beni şimdiden dovmeye başlasaydı” diye yanıtlamış. Kızın evlenme

isteği o denli guclu ki urkutucu mutsuzluğu pazarlık konusu yapmakta

hatta onu bir isteğe donuşturecek kadar ileri gitmektedir.

Konuları bir isteğin engellenmesi olduğu ya da acıkca istenmeyen

bir şey ortaya cıktığı icin kuramıma ters duşuyor gibi gorunen en sık

duşler “istek-karşıtı duşler” başlığı altında toplanabilir.18 Eğer bu

duşler bir butun olarak gozonune alınacak olursa, onların izini iki ilkeye

dek surmem olası gelmektedir; bunlardan biri insanların yalnızca

duşlerinde değil yaşamlarında da onemli bir rol aldığı halde henuz

ondan soz etmedim. Bu tur duşlere yol acan iki guduleyici gucten biri

benim yanılmış olduğum isteğidir. Bu duşler sağaltımlarımın gidişi

icinde hasta bana karşı bir direnc icinde olduğunda duzenli olarak ortaya

cıkar; ve ben hemen hemen kesin bir bicimde hastama ilk kez

acıklamakla bu duşlerden birini harekete gecirmiş olurum.19 Aslında

bu kitabı okuyan bazı okurlarda da aynı şeylerin olması beklenir:

eğer benim yanılmış olabileceğim yolundaki istekleri doyurulabilecekse

bir duşte isteklerinden birinin engellenmesine oldukca hazır

olacaklardır.

^ [Bu ve bundan sonraki pa ragra f 1909'da eklenmiştir.]

19 [1911'de eklenen dipnot:} Son birkac yıldır b en ze r “istek karşıtı duşler” , b e nim, duşlerin “istek” kuramımla ilk k ez tanışmaya bir tepki olarak, konferanslarımı

dinleyen k iş ile r tarafında b a n a defalarca bildirilmiştir.

2 0 8 DUŞLERİN YORUMU I

Sağaltım altındaki bir hastadan alacağım bu turden son bir duşte

aynı nokta sergilenmektedir. Bu, akrabalarının ve goruşlerine başvurulan

otoritelerin isteklerine karşın benimle sağaltımı surdurme savaşımında

başarıya ulaşmış bir kızın duşuydu. Düşünde akrabalarının

bana gelmeyi sürdürmesini yasakladıklarını görmüş. Sonra bana

eğer gerekirse sağaltımı ücretsiz olarak sürdüreceğim yolundaki vaadimi

anımsatmış. Buna karşılık ben: “Para konusunda bir kolaylık

yapamam” diye karşılık vermişim. Bu ornekte istek doyurmayı gostermenin

kolay olmadığını itiraf etmek gerekir. Ama tum bu olgularda,

insan, cozumu ozgun olanın cozumune yardım eden ikinci bir bilmece

keşfediyor. Bana soylettiği sozlerin kokeni neydi? Kuşkusuz

boyle bir şeyi ona soylememiştim; ama erkek kardeşlerinden birine

hem de kızın en cok etkilendiği ve bende boyle bir incelik bulacak kadar

iyi biri olan kardeşine soylemiştim. Bu nedenle duş erkek kardeşinin

haklı olduğunu kanıtlamaya niyetlenmişti. Ve de kız, kardeşinin

haklı olduğu konusunda yalnız duşlerinde ısrar etmiyordu, ayııı

duşunce tum yaşamına egemendi ve hastalığının nedeni de buydu.

ilk bakışta istek doyurma kavramının yoluna ozel guclukler cıkarmak

icinmiş gibi gelen bu duş bir hekim tarafından yorumlanmış ve

August Starcke tarafından bildirilmiştir (19İ l) .20 “Sol işaret parmağımın

son boğumunda frenginin ilk belirtisini [Primaraffekt] gördüm.”

Duşun islenmeyecek iceriği bir yana, acık ve tutarlı olduğu duşuncesi

de bizi onu cozumlemekten caydırabilirdi. Ancak, eğer

kapsadığı zorlukla yuzleşmeyi goze alırsak “Primaraffekt”in “Prima

ajfectio” (ilk aşk) ile eşdeğer olduğunu ve itici yaranın, Starcke'nin

sozleriyle “coşkuyla hayli yuklenmiş istek doyurmaların yerine gectiğini”

gorebiliriz.

Istek-karşıtı duşlerin ikinci gudusu o denli acıkur ki, uzunca bir

sure benim de yaptığım gibi kolayca gozden kacabilir.21 Coğu insanın

cinsel yapısında saldırgan, sadistik bir oğenin karşıtına donmesinden

99 ileri gelen mazohistik bir oğe vardır."" Hazlarını kendilerine uygula20

[Bu paragraf 1914'de eklenmiştir.]

[Bu p aragraf 1909'da eklenmiştir.]

22 [Yazarın bu konu uzerindeki duzeltilmiş goruşleri “Mazohizmde Ekonomi So

runu” (1924c) m akalesinde bulunabilir.]

IV. DUŞLERDE CARPITMA 209

nan fiziksel acıdan değil aşağılanma ve zihinsel işkenceden elde

edenler “zihinsel mazohistler” diye tanımlanabilir. Bu turden insanların,

onların mazohistik eğilimlerini doyurdukları icin yine de istek doyurma

olan istek-karşıtı ve rahatsızlık veren duşler gorebildiği hemen

anlaşılabilir. Kucuk yaşta, eşcinsel bir bağlılık duyduğu

ağabeyi tarafından buyuk olcude acı cektirilmiş genc bir adamın gorduğu

boyle bir duşu buraya alacağım. Kişiliği temel bir değişime uğramıştı

ve uc parcadan oluşan aşağıdaki duşu gordu: /. Ağabeyi kendisiyle

alay ediyordu. II. İki erişkin adam birbirlerini eşcinsel bir

amaçla okşuyorlardı. III. Kardeşi, kendisinin yönetmeni olmayı umduğu

işi tasfiye etmişti. En rahatsız edici duygularla sonuncu duşten

uyandı. Yine de bu mazohistik bir istek doyurma duşuydu ve cevirisi

şoyle olabilirdi: “Eğer kardeşim benim yuzumden katlanmak zorunda

kaldığı tum acıların bir cezası olarak bu satışla beni yuzyuze getirseydi

işime gelirdi.”

Umarım buraya kadarki ornekler (yeni bir karşı cıkış ortaya cıkana

dek) rahatsız edici bir iceriği olan duşlerin bile istek doyurmalar

olarak yorumlanması gerektiğini kabul etmek icin yeterli olmuştur.23

Hic kimse bu duşlerin yorumunun bizi her defasında insanların konuşmaktan

ya da duşunmekten nefret ettiği konularla karşı karşıya

getirmesinin rastlantısal olduğunu one suremez. Bu duşlerin uyardığı

rahatsızlık duygusu, hic kuşkusuz, bizi bu konulan tartışmaktan ya

da onlardan sozetmekten alıkoymaya eğilim duyan (genellikle de bunu

başaran) ve eğer yine de kendimizi onlarla uğraşmaya zorlanmış

bulursak herbirimizin ustesinden gelmek zorunda olduğumuz tiksinti

duygusunun aynısıdır. Ama duşlerde bu bicimde ortaya cıkan hoş olmayan

duygular bir isteğin olmadığını kanıtlamaz. Herkesin başkalanna

acmamayı yeğleyeceği hatla kendi kendine de itiraf edemeyeceği

istekleri vardır. Ote yandan tum bu duşlerin hoşnutsuzluk verici ozelliğini

duş carpıtması olgusuyla birleştirmekte haklıyız. Bu duşlerin

carpıtılmasının ve icerdikleri istek doyurmanın tanınmaz hale gelecek

kadar kılık değişurmesinin kesinlikle duş konusuna ya da onun turediği

isteğe karşı duyulan tiksinti duygusundan ve onları bastırmaya

23 [Aşağıdaki cumle 1919'da hafifce değişik b ir bicimde metne eklenmiş, 1925'de

dipnot olarak basılmıştır:] Konunun henuz tamamen ortaya konmadığına işaret etmeliyim;

ona daha sonra doneceğim. [Bkz. II. Cilt, Bolum VII, C.]

2 1 0 DUŞLERİN YORUMU I

yonelik bir niyetten ileri geldiği sonucunu cıkarmakta da haklıyız. Bu

nedenie duşteki carpıtma aslında bir sansur eylemi olarak gosterilmektedir.

Eğer duşlerin doğasını ifade etmeye cabaladığımız formulde

a ş a l ^ k i duzeltmeyi yapacak olursak hoşnutsuzluk yaratan duşlerin

cozumlemesinin aydınlattığı her şeyi hesaba katmış oluruz: Bir

düş (baskılanmış ya da bastırılmış) bir isteğin (kılık değiştirilmiş)

doyurulmasıdır 24

Rafıatsız edici iceriği olan duşlerin ozel bir alt sınıfı olarak anksiyete

duşleri kalıyor. Bunları istek duşleri sayma kavramı, aydınlanmamış

olanlar tarafından pek az sempatiyle karşılanacaktır. Yine de

bu noktada anksiyete duşleriyle cok kısa olarak uğraşabilirim. Onlar

bize diiŞ sorununun yeni bir yonunu sunmazlar; bizi yuzyuze getirdikleri

tuh1 bir nevrotik anksiyete sorunudur. Bir duşte duyumsadığımız

anksiyete yalnızca görünürde duşun iceriği ile acıklanır. Eğer duşun

iceriğini cozumlemeye teslim edersek duş iceriğinin duşteki anksiyeteyi

haklı kılmasının diyelim ki bir fobide fobinin ilişkili olduğu duşuncenin

f°bik anksiyeteyi haklı kılmasından daha fazla olmadığını

gorurduk. Kuşkusuz, orneğin bir pencereden duşmek olasıdır ve bir

pencerenin yanında belirli derecede onlem almanın ussal bir yanı vardır;

arfta bir fobide bu konuda duyulan anksiyetenin neden bu denli

buyuk olduğunu ve hastayı neden ortaya cıkma nedeninden uzakta da

etkilediğini anlayamayız. O halde aynı şeyin hem fobiler hem de anksiyete

duşleri icin gecerli olduğunu one surebiliriz: her iki durumda

da anksiyete kendisine eşlik eden duşunceye yalnızca yuzeysel olarak

bağlıdır; kokeni ise başka bir kaynaktadır.

24 j ¡914'de eklenen dipnot:] Soylemiş olduğum uzere mhcozumleme ya da duşlerin

yorul1™ hakkında herhangi b ir şey dinlemeyi reddeden, yaşayan buyuk b ir yazar,

duşlerin doğası hakkında bağımsız olarak hemen hemen aynı formule ulaşmıştı. O bir

duşun “baskılanmış arzu ve isteklerin sahte gorunumler ve adlar altında kontrol edile meyen

ortaya cıkışı” olduğunu soyler. (Spitteler, 1914, I.)

y ç j l 'd e eklenen:] Yukardaki temel formulde Otto Rank'ın yaptığı genişletme ve

duzeltmeden bu noktada alıntı yaparak „ileride tartışılacak sorunları cabuklaştıracağım:

“Bastın]*™!, bebeksi cinsel malzeme temelinde ve o n la n n yardımıyla d u şler duzenli

olarak guncel (ve kuramsal olarak erotik) istekleri maskeli ve simgesel olarak kılık değiştirmiş

doyurulmasını temsil eder.” (Rank, 1910, [519].)

[192S d e eklenen:] Hicbir yerde Rank'ın formulunun ben im olduğunu soylemedim.

Y u k a n d ik ‘ metinde verilen kısa bicim bana yeterli geliyor. Ama Rank'ın duzeltmesinIV.

DUŞLERDE CARPITMA 211

Duşlerdeki anksiyete ile nevrozlardaki arasında bu denli yakın bir

ilişki bulunduğu icin birinciyi tartışırken İkinciye de gonderme yapmam

gerekir. Bir sure once, anksiyete nevrozu uzerine kısa bir makalede

(Freud, 1895b) nevrotik anksiyetenin cinsel yaşamdan turediğini

ve amacından uzaklaşmış ve hicbir kullanım alanı bulamamış libidoya

denk duştuğunu tartışmıştım.25 O zamandan bu yana bu formul

zamanın sınavından gecmiştir; şimdi o formul anksiyete duşlerinin

cinsel icerikli duşler olduğunu ve kendisine ilişkin libidonun anksiyeteye

donuşmuş bulunduğunu one surmemize olanak vermektedir. İleride

bazı nevrotik hastaların duşlerinin cozumlemesi bu iddiayı destekleme

olanağı verecektir.26 Bir duş kuramına ulaşma konusunda

daha ileri bir girişimin gidişi icinde anksiyete duşlerinin belirleyicilerini

ve onların istek doyurma kuramıyla uyuşabilirliğini bir kez daha

tartışma fırsatım olacaktır.

den soz etmiş olmam ruhcozumlemesinin “tum duşlerin cinsel b ir iceriği olduğu”nu

one surduğu biciminde sayısız suclamanın zincirlerinden boşalmasına yetmiştir.

Eğer bu cumle niyetlenildiği anlamda anlaşılsaydı eleştirmenlerin işlevlerini y a parken

takındıkları insafsız tavrı ve de karşıtların eğer saldırgan eğilimlerinin ayırdında

olmazlarsa, en acık b ir anlatımı n a sıl da gozardı edebildiklerini gosterecekti. Yalnızca

birkac sayfa once, [s, 179 v.s.] doyurulmalan cocukların duşlerinde gorulebilecek

istek turlerinden (bir geziye katılma ya da golde yelkenliyle gezme veya kacırılmış

b ir oğunu tamamlama istekleri v .b .),so z etmiştim: başka parcalarda da aclık duşlerinden

[s. 182 n.9], susuzluğun [s. 175 v.s] ya da boşaltım gereksinmelerinin uyardığı

duşlerden [s. 177] soz etmiştim. Hatta Rank'ııı kendisi bile hicbir mutlak genelleme

yapmamıştır. Kullandığı sozcukler “ayrıca bir kural olarak erotik istekler” idi ve soyledikleri coğu erişkinin duşunde bolca kanıt bulabilir.

Eğer beni eleştirenlerin kullandığı, “cinsel” sozcuğu, ruhcozumlemesinde şimdi

y aygın olarak kullanıldığı anlamda — “Eros” anlamında— kullanılsaydı duranı farklı

olurdu. Ama benim karşıtlarımın a k lin d i tum duşlerin “libidinal” icgudusel guclerden

mi yoksa onun karşıtı olan “yıkıc ı” guclerden mi yaratıldığı biciminde ilginc b ir sorunun

izi bile yok. |Bkz. Freud, Eg o ve Id (19236) IV. Bolum.]

25 [Yazarın libido ile anksiyete arasındaki ilişkiler hakkında daha sonraki goruşleri

Ketvurmalar, Belirtiler ve A nksiyete'de (1926 d) bulunabilir.]

“ 6 [Freud bu konudaki fikrini değiştirmiştir: iki anksiyete duşunun cozumlendiği

ve tum anksiyete duşleri konusunun yeniden tartışıldığı, II. Cilt, Bolum VII, D'ye bkz.]

V. BOLUM

Irma'nın enjeksiyonu duşunun cozumlemesi bize bir duşun bir isteğin

doyurulması olabileceğini gosterdiğinde ilk anda ilgimiz tumuyle

duşlerin evrensel bir ozelliği ile karşı karşıya olup olmadığımız

sorusunda yoğunlaştı ve yorum calışması sırasında ortaya cıkabilecek

başka herhangi bir bilimsel soruna yonelik merakımızı şu ana

dek boğduk. Bir yolu sonuna dek izlediğimizden şimdi başa donebilir

ve duş yaşamının sorunları icindeki gezintilerimiz icin yeni bir başlangıc

noktası secebiliriz: her ne kadar tuketemediysek de şimdilik istek

doyurma konusunu bir yana bırakabiliriz.

Şimdi duşleri yorumlama yontemimiz, duşlerde, görünen icerikten

cok daha anlamlı bir gizli icerik bulunduğunu ortaya cıkarmamıza

olanak verdiğinden, yalnızca gorunur iceriği tanıdığımız surece inatcı

gorunen sozcuk oyunları ve zıtlıklara şu anda doyurucu cozumler

bulma konumunda bulunup bulunmadığımızı gormek icin duşlerden

doğan ceşitli sorunları teker teker yeniden sınamak gibi zorlu bir gorev

hemen ortaya cıkmaktadır.

İlk bolumde otoritelerin duşlerle uyanıklık yaşamı arasındaki

ilişki [A kesimi] ve duş malzemelerinin kokeni [C kesimi] uzerine

goruşlerinin ayrıntılı bir derlemesini vermiştim. Kuşkusuz okurlarım

duşlerdeki belleğin o kadar sık değinilen ama hicbir zaman acıklanmamış

olan uc ozelliğini anımsayacaklardır [B kesimi]:

(1) Duşler hemen onceki gunun izlenimlerini acıkca yeğlerler [s.

70 v.s.]. Bkz. Robert [1886, 46], Strumpell [1877, 39], Hildebrandt

[1875, II] ve Hallam ve Weed [1896, 410 v.s.].

(2) Secimlerini uyanıklık belleğimizden farklı ilkelere gore yapar

DÜŞLERİN MALZEMESİ VE KAYNAKLARI

V. DUŞLERİN MALZEMESİ VE KAYNAKLARI 2 1 3

lar cunku temel ve onemli olanı değil ikinci planda ve ayrımsanmamış

olanları anımsarlar. [S. 70 v.s.]

(3) Cocukluğumuzun en erken izlenimleri emirlerindedir ve hatta

yaşamımızın o doneminden bize onemsiz gelen ve uyanıklık halimizde

cok uzun zamandır unutulmuş olduğuna inandığımız ayrıntıları

getirirler. [S. 71 v.s.]1

Duşlerin malzeme seciminde gosterdikleri tum bu gariplikler, kuşkusuz,

daha onceki yazarlar tarafından yalnızca gorunen icerikleriyle

bağlantılı olarak incelenmiştir.

* Robert'ın benimsediği [1886, 9 v.s.] duşlerin amacının belleğimizi gunduzun ge reksiz

izlenimlerinden temizlemek olduğu goruşu, eğer cocukluğumuzun yuksuz anı

imgeleri duşlerde sık olarak ortaya cıkıyorsa artık gecerli olamaz. Aksi halde duşlerin,

işlevlerini cok yetersiz b ir bicimde gercekleştirdikleri sonucuna varabilirdik.

(A)

DUŞLERDE YAKINDA OLUŞMUŞ VE ONEMStZ MALZEME

Duşlerin iceriğine katılan oğelerin kokeni konusunda kendi deneyimimi

inceleyecek olursam, her duşte bir onceki gunun yaşantılarıyla

bir değinme noktası bulmanın olası olduğu iddiasıyla başlamam

gerekir. Bu goruş ister benim ister başkasının olsun incelediğim her

duş tarafından desteklenmiştir. Bu olguyu aklımda tutarak arasıra bir

duşun yorumuna bir onceki gunun, duşu harekete geciren olaylarını

araştırarak başlayabilmişimdir; aslında coğu ornekte, bu, en kolay

yontemdir. Son bolumlerde ayrımlı olarak incelediğim iki duşte (Irma'nın

enjeksiyonu duşu ve san sakallı amcam duşu) bir onceki gunle

bağlantı o denli acıktır ki fazla soze gerek kalmaz. Ama boyle bir

bağlantının nasıl da duzenli bir bicimde izlendiğini gostermek icin

kendi duşlerimin kayıtlarını karıştıracak ve bazı ornekler vereceğim.

Duşun yalnızca araştırdığımız kaynağı gostermeye yetecek kadarını

alacağım:

(1) Kabul edilmekle güçlük çektiğim bir evi ziyaret ediyorum...;

aynı zamanda bir hanımı BEKLETİYORUM.

Kaynak: Bir akşam once kendisine yapmak istediği bir alışveriş

icin ....'ya kadar beklemesini v.b. soylediğim bir hanım akrabamla goruşmuştum.

(2) Belirli (ayırt edilemeyen) bir bitki türü üzerine bir monografi

yazmıştım.

A. DÜŞLERDEKİ m a l z em e l e r 215

Kaynak: O sabah bir kitapcının vitrininde Siklamen turu uzerine

bir monografi gormuştum.

(3) Caddede iki kadın gördüm, BİR ANNE VE KIZI, İkincisi hastalarımdan

biriydi.

Kaynak: Bir onceki akşam hastalarımdan biri bana annesinin sağaltıma

devam etmesine getirdiği engelleri acıklamıştı.

(4) S. ve R.'nin kitapçı dükkânında yılda YlRMt FLORÎN'e bir dergiye

abone oldum.

Kaynak: Bir gun once karım haftalık ev harcamaları icin hala kendisine

yirmi florin borclu olduğumu soylemişti.

(5) Sosyal Demokrat Konıite'den, bana ÜYE imiyim gibi davranan

bir YAZIŞMA aldım.

Kaynak: Aynı zamanda hem Liberal Secim Komitesinden hem de

Insansever Cemiyet Meclisi’nden yazışmalar almıştım ve İkincisinin

gercekten üyesiydim.

(6) DENİZİN ORTASINDAKİ BİR TEPEDE ayakta duran, BÖCKLIN

MODASI bir adam.

Kaynak: ile du Diable'daki Dreyfus: aynı zamanda Ingiltere'deki

akrabalarımdan haberler almıştım.

Duşun değinme noktasının değişmez bicimde hemen bir gun oncesinin

olayları ile mi olduğu yoksa en yakın gecmişin daha yaygın

bir doneminden tureyen izlenimlere kadar mı uzandığı sorusu uyanabilir.

Bu sorunun kuramsal onemi olması olasılığı zayıf; yine de hemen

duşten onceki gunun —ki ona “duş gunu” diyeceğim— izlerinin

fazlalığı lehinde karar vereceğim. Ne zaman ilk bakışta bir duşun

kaynağı, iki ya da uc gun onceki bir izlenim gibi gorunse de, daha sıkı

bir soruşturma, izlenimin bir onceki gun anımsandığmı ve bu nedenle

bir gun once akla gelen bir izlenimin yeniden uretiminin ozgun olayla

duş zamanı arasında bir yere yerleştirilebileceğini gostermiştir; dahası

daha eski izlenimi anımsamaya yoneltebilen rastlantıları bir gun oncesinde

gostermek olası olmuştur.

Ote yandan1 harekete gecirici gunduz izlenimi ile onun duşte yeniden

ortaya cıkışı arasında biyolojik bir onemi olan herhangi bir du1

[Bu paragraf 1909'da eklenmiştir.]

2 1 6 DUŞLERİN YORUMU I

zenli ara bulunduğuna inanmıyorum. (Swoboda, 1904, bu bağlamda

onsekiz saatlik bir başlangıc evresinden soz etmiştir.)2

Bu noktaya da biraz dikkat yoneltmiş olan Havelock Ellis [1911,

224]3 kendi duşlerinde onları aramasına karşın bu turden herhangi

bir donemselliği bulamadığını acıklar. Ispanya'da bulunduğu ve Daraus,

Varaus ya da Zaraus adlı bir yere gitmeyi istediği bir duş bildirir.

Uyanıklıkta boyle bir yer adı anımsayamaz ve duşu bir yana bırakır.

Birkac ay sonra Zaraus'un aslında San Sebastian ile Bilbao arasında

bir istasyon adı olduğunu ve trenin o istasyondan duşu gorduğu gunden

250 gun once gecmiş olduğunu keşfeder.

2 r [1911'de eklenen dipnot:] B irinci bo lum e y a zd ığ ım b ir ekte (s. 146 v .s.) sozunu e ttiğ im gibi He rmann Sw o b o d a a şın b ir y a k la şım la [1904] Wilhelm Fliess'in [1906]

ke şfettiği 23 ve 28 g unluk b iy o lo jik donem se l a ra la rı z ihinsel alana uygulamıştır.

Oz elde bu donemlerin d u şte g orunen oğelerin ortaya cık ış ın ı belirlediğini one surmuştur.

Eğer bu olgu ortaya k o nabilseydi duş y orumunda h ic b ir k oklu duzeltme soz k onusu

olamazdı; yalnızca duş malzemesinin k okeni icin yeni b ir kaynak sağlanırdı. Ancak,

b e n son zam anlarda kendi duşlerimde “d onemsellik k u ram ı”nın onlara ne olcude uyg u lanabileceğini sınamak icin bazı ara ştırm a lar yaptım. Bu amacla gercek yaşamda o rta ya

cıkış z am an lan k e sinlikle saptanabilen bazı ozellikle b e lirg in duş oğeleri sectim.

/. 1-2 EK İM 1910 D Ü ŞÜ

(P arca) ..İta ly a 'd a bir y er. Sanki bir a n tik d ük kânday ız, ilç k ız kardeş bana bazı k ü çü k sa n a t yapıtları gö steriyo r ve kucağımda oturuyorlar. N esne le rin biriyle ilgili ola ra k "Hey, bunu benden a ld ın ız " diyorum ve önümde S a vo n a ro la 'nın net görü n tü sü nü taşıyan küçiik bir p ro fil r ö ly e f g örüyorum. Savonarola'nın b ir portresini en son ne zam an gordum? Yolculuk gunluğum 4 ve 5 Eylul'de Floransa'da olduğumu gosteriyor.

Oradayken yol arkadaşıma fanatik keşişin yuzunu ta şıy an ve Piazza Della Signoria'nın

k a ld ınm ın d a gomulduğu yeri işaretleyen madalyonu gostermeyi duşunmuştum.

Onu 3 Eylul sabahı gosterdiğimden eminim. Bu iz lenimle onun duşte yeniden ortaya

cıkışı arasında 27+1 gun gecm işti — Fliess'in “dişi d o n em ”i. Ancak bu orneğin inandırıcılığı acısından ş anssızlıtır ki gercek duş-gunu y e ten ek li ama kasvetli gorunumlu

b ir meslektaşım (donuşumden beri ilk kez) beni ziyaret e tm işti ve y ılla r once ona “Haham

Savonarola” adını takmıştım. Bana bir hafta once benim de yolculuk yaptığım

Po n teb b a ekspresindeki b ir kazanın etkilerinden acı ceken bir hasta tanıştırmıştı ve

duşuncelerim bu yuzden geriye İta lya yolculuğuma yonelmişti. Bu nedenle duşun ic e riğinde

belirgin “S avonarola” oğesinin gorunmesi meslektaşımın duş-gunu beni ziyareti

yuzundendi ve 28 gunluk aralık onemini yitiriyordu.

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 217

Şu halde ben, her duşun kışkırtıcı ajanının kişinin henuz “uykuya

yatmadan” onceki yaşantıları arasında bulunması gerektiğine inanıyorum.

Boylece bir duş iceriğinin en yakın gecmişteki izlenimlerle

ilişkisi daha eski bir donemdeki herhangi bir tarihe ilişkin izlenimlerle

ilişkisinden hicbir bakımdan farklı değildir (yalnızca duşun gorulduğu

geceden hemen onceki gun dışında). Duşler, malzemelerini duş

gorenin yaşamındaki herhangi bir kesimden secebilirler, yeter ki duşgununun

yaşantısını (“en yeni” izlenimler) daha eskilere bağlayan bir

duşunce katan bulunsun.

II. 10-11 EK İM 1910 D Ü ŞÜ

B ir k ez daha üniversite laboratuarında kimya çalışıyorum. H o fra t L . beni bir y e r le re d a v et etti ve koridor boyunca önümde yürümeye başladı; yukarı kalkmış e linde bir

lamba ya da başka bir a y g ıt tutuyordu ve başı garip b ir biçimde ileri uzanmıştı; on a

a ç ık bir g ö rü ş (uzak görüş?) sağlıyordu. Sonra a ç ık bir alandan geçtik... (kalanı u n u tuldu.) Bu duşun iceriğinde en belirgin nokta Hofrat L.'nin lambayı (ya da buyuteci) g o z leri

uzaklara dikilmiş olarak onunde tutuş bicimiydi. Onu en son goreli y ılla r olmuştu;

ama onun, b ir başkasının, ondan daha buyuk birinin, yerine gecen b ir fig u r olduğunu

h emen anladım: Arşimed'in yerine gecmişti. Arşimed'in heykeli Sirakuza'da Arethusa

ceşmesinin yanında, aynı duruşta, elinde yakan c am ıyla ve gozlerini saldıran R oma o r dusuna

dikmiş olarak durur. Bu heykeli ilk (ve son) k e z ne zaman gordum? Gunluğume

gore 17 Eylul akşamıydı ve o zamandan duşe dek 13+10=23 gun gecm işti — Fliess'in

“ e ık ek d onem”i.

Ne yazık ki bu duşun daha ayrıntılı yorumuna girince b ir k e z d aha rastlantının

inandırıcılığını yitirdiğini goruyoruz. Duşun heyecan verici nedeni duş-gunu k o n fe rans

salonunda konferanslanmı vermeme izin verilen kliniğin kısa sure sonra b aşka b ir

yere taşınacağı yolunda aldığım haberlerdi. Yeni yerinin cok sapa olacağına muhakkak

gozuyle b a k ıy o r ve kendi kendime b u durumda emrimde b ir konferans salonu b u lu nm a sa

da olabileceğini soyluyordum. Bu n oktada duşuncelerim geriye, ka riyerimin b a şla n gıcına,

universite oğretim gorevlisi olduğum ama b ir konferans salonumun b u lu nm ad ığı

ve b ir salon elde etmek icin tum c aba lanmın guclu mevkilerdeki Hofratlar ve

P rofesorlerde h ic tepki uyandırmadığı zamanlara gitmiş olsa gerek. O koşullarda so runlarımdan yakınmak icin o sıralarda fakulte Dekanı olan ve bana karşı dostca y o n e ldiğine

inandığım L.'ye [Profesor Em st Ludwig] gitmiştim. Bana y a rd ım etmeye soz

verdi ama ondan sonra h ic ses cıkmadı. Duşumde, o, bana b ir n a /S o tc o [destek] ve ren ve b en i yeni mekana kendisi goturen Arşimed'di. Duş yorumunda uzman olan h e rhangi

b ir k işi, duş duşuncelerinin misilleme ve kendini onemseme duşuncelerinden tu muyle

arınmış olmadığını tahmin edebilir. Her halde bu heyecan verici neden olmaksı2

1 8 DUŞLERİN YORUMU I

İyi de bu en yeni izlenimler neden yeğleniyor? Eğer biraz once [s.

214-5] alıntı yaptığım dizideki duşlerden birinin daha ayrıntılı bir

cozumlemesine girişecek olursak bu noktada bazı kavramlar oluşturabiliriz.

Bu amacla aşağıdaki duşu sececeğim:

BO TAN İK M O N O G R A F İS İ D Ü ŞÜ

Belirli bir bitki üzerine bir monografi yazmıştım. Kitap önümde

duruyordu ve ben o anda katlanmış renkli bir levhayı çeviriyordum.

Her kopyaya bağlanmış olarak bitkinin kurumuş bir örneği vardı,

sanki bir kurutulmuş ot koleksiyonundan alınmış gibiydi.

ÇÖZÜMLEME

O sabah bir kitapcı vitrbıinde başlığı Siklamen Takımı olan yeni

bir kitap gormuştum — herhalde o bitki uzerine bir monografi idi.

zın Arşimed'in o gece duşume pek de kolay giremeyeceği acık gibidir: a y n c a Sirakuza'daki

heykelin uzerimde yarattığı guclu ve hala taze izlenimin etkisini farklı b ir zaman

aralığından sonra g o stem ıeyebileceğine de inanamam.

tlt. 2-3 EKİM 1910 DÜŞÜ

(Parca,) ...Benim için çok rahatlatıcı bir etkisi olan bir menüyü bizzat hazırlamış

olan Profesör Oser ile ilgili bir şeyler.... (Bir şey le r daha var ama unutulmuş.)

Bu duş o gun b ir diyet listesi almak uzere meslektaşlarımdan birine gitmem gerekip

gerekmediğini duşunmem e yol acan b ir sindirim bozukluğuna tepkiydi. Bu amacla

yazın olmuş olan Oser'i secmenlin nedeni geriye, buyuk hayranlık duyduğum ve kısa

sure o n c e k i Ekim'de) aklıma gelmiş olan bir diğer universite profesorunun olumune

dek gidiyordu. Ose r ne zaman olmuştu? Ve ben onun olumunu ne zaman işitmiştim?

Gazetelerdeki b ir paragrafa gore 22 Ağustos'ta olmuştu. O sırada Hollanda'daydım ve

benim Viyana gazetem duzenli olarak bana gonderiliyordu: onun olumunu Ağustos un

24 ya da 25'inde okumuş olmalıydım. Ancak burada arada gecen sure h e r iki doneme

de uymuyor. 7+30+2=39 ya da belki de 40 gun ediyor. Arada gecen surede Oser h a k kında

konuşmuş ya da duşunmuş olup olmadığımı anımsayamadım.

Uzerinde biraz daha oynamadan donem kuramına uyamayan bu tu r zaman a ra lık la rı,

uyabilenlere gore benim duşlerimde cok daha sık olarak ortaya cıkarlar. Duzenli bir

bicimde oluştuğunu gorduğum tek ilişki metinde uzerinde direttiğim ve duşu, duş g u nunun

bazı izlenimlerine bağlayan ilişkidir.

^ [Bu paragraf 1914'de eklenmiştir.]

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 219

Siklamenlerin karımın gözde çiçekleri olduğunu duşundum ve o

kadar hoşlandığı halde ona çiçek getirmeyi bu denli seyrek anımsadığım

icin kendime kızdım. — “Çiçek getirme” konusu yakın zamanda

bir arkadaş cevresinde anlattığım ve unutmanın cok sık olarak bilincdışı

bir amac tarafından belirlendiği ve insana her zaman unutan kişinin

gizli niyetleri hakkında akıl yurutme olanağı verdiği yolundaki

kuramım4 lehine bir kanıt olarak kullanmış olduğum bir anıyı anımsattı.

Genc bir hanım yaşgununde kocasından bir buket cicek alma

alışkanlığındaymış. Bir yıl adamın sevgisinin bu simgesi ortaya cıkmamış

ve kadın gozyaşlarına boğulmuş. Kocası iceri girmiş ve kadın

o gunun doğum gunu olduğunu soyleyene dek karısının neden ağladığını

anlayamamış. Bunun uzerine adam elini alnına vurmuş ve

haykırmış: “Cok ozur dilerim ama tumuyle unutmuşum. Hemen dışarı

cıkıp çiçeklerim alıp geleceğim.” Ama kadın avunmamış cunku

kocasının unutkanlığının artık onun duşuncesinde eski yerini yitirmiş

olduğunun bir kanıtı saymış. — Bu hanım, Bn. L., duşu gormemden

iki gun once karıma rastlamış, ona kendini cok iyi hissettiğini

soylemiş ve benim hatırımı sormuş. Birkac yıl once sağaltım icin

bana gelmişti.

Şimdi yeni bir başlangıc yapıyordum. Bir zamanlar bir bitki uzerine

monografi niteliğinde bir şeyi yani coca bitkisi uzerine Cari Koller'in

dikkatini kokainin anestezik etkisine ceken tezi [Freud, 1884e]

gercekten yazmış olduğumu anımsadım. Alkaloidin bu uygulanışına

yayımlanmış makalemde bizzat işaret etmiş ama konuyu daha ileriye

goturecek kadar işlememiştim.5 Bu, bana, duşun ertesi gunu sabah

—onu yorumlamak icin akşama dek zamanım olmamıştı— kokain

uzerine bir tur gunduz duşu icinde duşunduğumu anımsattı. Eğer glokoma

[goz kuresi icindeki sıvının basıncının artması — ç.n.] yakalanırsam

diye duşunmuştum, Berlin'e gider ve arkadaşımın [Fliess]

evinde onun onereceği bir cerraha gizlice ameliyat olurdum. Benim

kimliğim hakkında hicbir fikri olmayan cerrah kokainin kullanıma

girmesinden beri bu tur ameliyatların ne denli kolay gercekleştirilebildiğiyle

bir kez daha ovunurdu; ben de keşifte kendimin de bir payı olduğu

konusunda en kucuk bir ipucu vermezdim. Bu hayal beni her

d [Kuram duş tarihinden birkac ay sonra Freud (1898b)'de yayımlanmış sonra da

Günlük Yaşamın Psikopatolojisi (Freud 1901b) icine alınmıştır. P .FL., 5, 184 v.s.J

^ [S. 164’deki dipnota bkz.]

220 DUŞLERİN YORUMU I

şey soylenip yapıldığında bir hekimin bir profesyonel meslektaşından

kendisi icin tıbbi yardım istemesinin ne denli yakışıksız olduğu

duşuncelerine yoneltti. Berlin'li goz cerrahı beni bilmeyecekti ve ben

onun ucretini herkes gibi odeyebilecektim. Bu gunduz duşunu anımsamadan

once onun arkasında ozel bir olayın anısının bulunduğunu

fark etmedim. Koller'in keşfinden kısa sure once, babam glokoma yakalanmıştı;

arkadaşım Dr. Konigstein, goz anestezisini uygulamış ve

bu olgunun, kokainin kullanıma sokulmasında payı olan uc kişiyi bir

araya getirdiğine değinmişti.

Sonra duşuncelerim bu kokain konusunu en son anımsadığım olaya

gitti. Birkac gun once şukran duyan oğrencilerin oğretmenlerinin

ve laboratuar yonetmeninin jubilesini kutladıkları bir Festschrift'in bir

baskısına bakarken anımsamıştım.6 Laboratuarın bu kitapta tek tek

sayılan ustunluk iddiaları arasında Koller'in kokainin anestezik ozellikleri

hakkındaki buluşunu orada yaptığına değinildiğini gormuştum.

O zaman ansızın duşumun bir onceki gunun akşamı olan bir

olayla bağlantılı olduğunu algıladım. Eve kadar tam da Dr. Konigstein’la

birlikte yurumuştum ve onunla ne zaman acılsa benim duygularımı

harekete geciren bir konuyu konuşmuştuk. Giriş holunde onunla

konuşurken Profesor Gärtner [Bahcıvan] ile eşi bize katıldı ve ben

onları çiçek açmış gorunumleri nedeniyle kutlamaktan kendimi alamadım.

Ama Profesor Gartner az once soz ettiğim Festschrift' in yazarlarından

biriydi ve bana pekala onu anımsatmış olabilir. Dahası,

Dr. Konigstein'la goruşmem sırasında yaşgunuyle ilgili duşkırıklığını

daha once betimlediğim Bn. L.'den de —yalnızca bir başka bağlantı

nedeniyle olsa da— soz edilmişti.

Duş iceriğinin oteki belirleyicilerini de yorumlamak icin bir girişimde

bulunacağım. Makaleye eklenmiş kurumuş bir bitki örneği

vardı; sanki o bir kurutulmuş ot koleksiyonuydu. Bu beni ortaokuldaki

bir anıya goturdu. Mudurumuz bir keresinde ust sınıflardan oğlanları

toplamış, okulun kuru ot koleksiyonunun bakım ve temizliğini onlara

vermişti. Bazı kucuk kurtlar (kitap kurtları) koleksiyona girmişti.

Mudur benim yardımıma pek guvenmiyor gibiydi cunku bana yalnız^

[Bu Festschrift, Dr. Gartner'in asistan olduğu ve Freud'un oğrencilik gunlerinde

calıştığı Patolojik Anatomi Enstitusu'nun Direktoru Profesor Salomon Stricker’in anısınaydı.]

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 221

ca birkac sayfa vermişti. Anımsayabildiğim kadarıyla bunların arasında

bazı Grucifer'ler vardı. Botanikle hicbir zaman yakın ilişkim olmamıştı.

Botanik eleme sınavında d a bana tanımam icin bir Crucifer

verilmişti ve tanıyamamıştım. Eğer kuramsal bilgimin yardımı olmasa

pek de umudum kalmazdı. Crucifer'lerden Composite'lere gectim.

Enginarın Composite'lerden olduğu aklıma geldi ve gercekten onlara

benim gözde çiçeklerim demem doğru olurdu. Benden daha comert olduğundan

karım carşıdan benim gozde ciceklerimi sık sık getirirdi.

Yazdığım makaleyi önümde gordum. Bu da beni geriye bir şeylere

goturdu. Berlin'deki arkadaşımdan [Fliess] bir gun once goruntuleme

gucunu gosterdiği bir mektup almıştım: “Duş kitabınla pek cok

uğraşıyorum. Onu önümde bitmiş olarak, kendimi de sayfaları çevirirken

görüyorum.” Bir duru goru yeteneği olmasını ne cok kıskanmıştım!

Keşke ben de onu onumde bitmiş olarak gorebilseydim!

Katlanmış renkli levha. Bir tıp oğrencisiyken bir şeyleri yalnızca

monografilerden oğrenmek icin b ir gudunun değişmez kurbanıydım.

Kısıtlı olanaklarıma karşın tıp dergilerinin tutanaklarının bircok cildini

ele gecirmeyi başarmış ve onların renkli levhaları'ndm cok etkilenmiştim.

Kusursuzluk ozlemimle ovunuyordum. Kendim makaleler

yayımlamaya başladığımda onları resimlemek icin kendi resimlerimi

cizmek zorunda kaldım ve bir tanesinin cok kotu olduğunu, dost bir

meslektaşımın onunla ilgili olarak benimle alay ettiğini anımsadım.

Bunu, nasıl olduğunu tam da anlamadığım bir bicimde cok erken

gencliğimden bir anı izledi. O anı, bir zamanlar, babamın, bana ve en

buyuk kız kardeşime, renkli levhaları olan bir kitabı (bir İran yolculuğu

ozeti) parcalayalım diye vererek bununla eğlenmesiydi. Eğitim acısından

hic de doğru bir davranış değil! O zamanlar ben beş yaşındaydım

kız kardeşimse henuz uc yaşında bile değildi; ikimizin buyuk

bir keyifle parcalara ayınşımız (yaprak yaprak, enginar gibi derken

yakalıyorum kendimi) yaşamımın o doneminden bende kalmış neredeyse

tek plastik anıydı. Sonra b ir oğrenci olduğumda kitaplara sahip

olma ve biriktirme konusunda monografilerden oğrenmeyi sevmeme

benzer bir arzu geliştirdim: gözde bir hobi. (“Gözde” duşuncesi zaten

siklamenler ve enginarlarla ilişkili olarak ortaya cıkmıştı.) Bir Kitap

kurdu (bkz. kuru ot koleksiyonu) haline gelmiştim. Kendim hakkında

ilk duşunduğum andan bu yana bu ilk arzumu sozunu ettiğim cocuk222

DUŞLERİN YORUMU I

luk anısına bağlamışımdır. Ya da daha doğrusu cocukluk sahnesinin

benim daha sonraki kitapsever eğilimlerim icin bir “paravan anı” olduğunu

ayrımsamıştım.7 Ve de kuşkusuz arzuların mutsuzluğa yol

actığını erkenden keşfetmiştim. Onyedi yaşındayken kitapcılara buyuk

paralar odemiş, karşılığında da o değerde bir şeyler almamıştım;

babamsa benim eğilimlerimin daha kotu bir sonuc doğurmamış

olduğuna hic şukretmedi. Gencliğimin daha sonraki yıllarına ilişkin

bu yaşantının anısı hemen aklıma arkadaşım Dr. Konigstein ile konuşmamı

getirdi. Cunku o konuşmanın akışı icinde benim gözde hobilerim

icin cok para harcamış olmam nedeniyle suclanmış olduğumu

tartışmıştık.

Bizi ilgilendirmeyen nedenlerle bu duşun yorumunu daha ileri goturmeyeceğim;

yalnızca uzandığı doğrultuyu gostereceğim. Cozumleme

calışmasının akışı icinde Dr. Konigstein ile konuşmamı anımsadım

ve bircok yonden o goruşmeye getirildim. Bu konuşma sırasında

değinilen konuları toparlayınca duşun anlamı benim icin anlaşılır hale

geldi. Duşten başlayan tum duşunce katarlan —karımın ve benim

gozde ciceklerimize ilişkin duşunceler, kokaine ilişkin duşunceler,

meslekdaşlar arasındaki tıbbi sağaltım gucluğu, makaleleri incelemeyi

yeğleyişim ve botanik gibi belirli bilim dallarını ihmal edişim—

tum bu duşunce katarları daha ileriye doğru izlendiklerinde sonunda

benim Dr. Konigstein'la konuşmamın pek cok dallanmasından birine

ya da diğerine goturuyordu. Bir kez daha, duş, ilk cozumlediğimiz

duşteki —Irma'nm enjeksiyonu duşu— gibi kendimi haklı cıkarma

doğasını taşımış oluyordu, benim haklarımın savunmasıydı. Aslında

daha onceki duşte ortaya cıkan konuyu bir basamak daha ileri goturmuş

ve onu iki duş arasındaki zaman aralığında ortaya cıkmış olan

taze malzemenin ışığında tartışmıştı. Hatta duşun icine yerleştiği

gorunurde ilgisiz bicim bile onem kazanmıştı. Demek istediği: “Her

şey bir yana ben (kokain hakkında) değerli ve unutulmaz makaleyi

yazmış olan adamım” idi; tıpkı daha onceki duşte kendi hesabıma:

“Ben sorumluluk sahibi ve calışkan bir oğrenciyim” deyişim'gibi.

Her iki olguda da uzerinde direttiğim şey şuydu: “Kendime bunu

yapma izni verebilirim.” Ancak duşun yorumunu daha ileriye gotur7

Benim paravan anılara ilişkin makaleme bkz. [Freud 1899a].

A. DÜŞLERDEKİ m a l z em e l e r 2 2 3

meme hic gerek yok; cunku onu anlatmaktaki tek amacım bir duşun

iceriği ile onu kışkırtan bir onceki gun yaşantısı arasındaki ilişkiyi

bir ornekle gostermekti. Duşun yalnızca görünür iceriğinin farkında

olduğum surece, o duş-gununun yalnızca tek bir olayı ile ilişkili gibi

gorunuyordu. Ama cozumleme gercekleştirilince aynı gunun bir başka

yaşantısından ikinci bir duş kaynağı ortaya cıkıyordu. Duşun ilişkili

olduğu bu iki izlenimden ilki onemsiz bir şeydi, ikincil bir olaydı:

Başlığı bir an icin dikkatimi ceken ama konusu beni pek de ilgilendirmeyen

bir kitabı bir vitrinde gormuştum. İkinci yaşantının yuksek

derecede bir ruhsal onemi vardı: goz cerrahı olan arkadaşımla guzel

bir saat boyunca canlı bir soyleşi yapmıştım; soyleşinin akışı icinde

ona her ikimizi de yakından etkilemesi gereken bazı bilgiler vermiştim

ve icimde, kendi aklımdaki cok ceşitli icsel streslere dikkatimi ceken

bir anılar dalgalanması olmuştu. Dahası, soyleşi bir sonuca varmadan

kesintiye uğramıştı cunku tanışlarımız bize katılmıştı.

Şimdi duş-gununun iki izleniminin birbiriyle ve geceki duşle ilişkisinin

ne olduğunu sormamız gerekir. Duşun gorunur iceriğinde yalnızca

önemsiz izlenim sozkonusu edilmiştir ve bu, duşlerin, uyanıklık

yaşamının onemsiz ayrıntılarını toplamayı yeğledikleri kavramını

destekler gibidir. Ote yandan yorumun tum dallan önemli izlenime,

haklı olarak duygulanım kanştırmış olana yoneltmektedir. Eğer duşun

anlamı uzerinde ancak cozumlemenin sağladığı gizli icerikle doğru

bicimde yapılabildiği gibi akıl yurutulecek olursa yeni ve onemli

bir olgu beklenmedik bir bicimde ışığa cıkar. Duşlerin neden uyanıklık

yaşamının yalnızca değersiz parcalanyla ilgili olduğuna ilişkin

sozcuk oyunları tum anlamını yitirmiş gibi gorunur; uyanıklık yaşamının

duşlerde izlenmediği, bu nedenle de duşlerin aptalca malzemeye

harcanan ruhsal etkinlik olduğu duşuncesi de artık surdurulemez.

Tersi doğrudur: duş duşuncelerimize bizi gunduzun meşgul eden

malzemenin aynısı egemendir ve biz yalnızca gunduzun duşunmemize

neden olan şeyleri duşte gorme zahmetine katlanırız.

O zaman duş gormeme yol acan ve haklı olarak altust olduğum bir

gunduz izlenimi olduğu halde neden yine de duşumde onemsiz bir

şeyler gordum? Kuşkusuz en yalın acıklama, bir onceki bolumde, izini,

bir sansur gibi calışan ruhsal bir guce dek surduğum duş carpıtması

gorunguleri ile bir kez daha yuzyuze olduğumuzdur. Siklamen takı2

2 4 DUŞLERİN YORUMU I

mı hakkındaki monografiye ilişkin anım bu nedenle arkadaşımla soyleşime

bir ima olma amacına hizmet etmiştir; tıpkı vazgecilmiş akşam

yemeği daveti duşundeki “tutsulenmiş som balığı”nın duş gorenin

kadın arkadaşı hakkındaki duşuncelerinin bir iması olması gibi.

Tek sorun makalenin izleniminin goz cerrahı ile soyleşiyi ima etmesine

olanak veren ara bağlantılardır; cunku ilk bakışta onlar arasında

belirgin hicbir bağlantı yok gibidir. Vazgecilmiş akşam yemeği daveti

orneğinde bağlantı hemen kurulmuştu: “tutsulenmiş som balığı”,

arkadaşın en sevdiği yemek olduğundan, arkadaşının kişiliği duş gorenin

aklında uyarması olası duşunce grubunun yakın bir parcasıydı.

Bu son ornekte yalnızca aynı gunde ortaya cıkmalarının ortak olduğu,

ilk bakışta bağlantısız iki izlenim vardı: makale sabahleyin gozume

ilişmişti, soyleşiyi ise aynı akşam yapmıştım. Cozumleme, sorunu

aşağıdaki bicimde cozmemize olanak veriyor: bu tur bağlantılar, ilk

bakışta var olmadıkları zaman, geriye doğru, bir izlenimin duşunsel

iceriği ile oteki arasına orulmuştur. Bu olguda ara bağlantılara cozumleme

kaydım sırasında altını cizdiğim sozcuklerle dikkati cekmiş bulunuyorum.

Eğer başka bir koşeden bir etkilenme olmasaydı, sanırım,

siklamenler hakkındaki makale, yalnızca onların karımın en sevdiği

cicek olması duşuncesine ve belki de Bn. L.'nin yitik buketine goturecekti.

Bu geri plan duşuncelerinin de bir duşu uyarmaya yeteceğini

pek sanmıyorum. Hamlet'in bize soylediği gibi [I. Perde 5. Sahne]:

Bunu bize soylesin diye tanrım

Mezardan gelen h ayaletler g erekmez.

Ama, buyrun bakalım, cozumlemede soyleşimizi kesen adamın adının

Gärtner [Bahcıvan] olduğunu ve karısının çiçek açmış gibi gorunduğunu

duşunduğumu anımsadım ve şu sozcukleri yazarken bile

cekici Flora 8 adını taşıyan bir hastamın da bir sure tartışmamızın

eksenini oluşturduğunu anımsıyorum. Bunlar botanikle ilgili ve o gunun

iki yaşantısı, biri onemsiz oteki altust edici olan iki yaşanu arasında

kopru oluşturan duşunceler grubundan doğan ara bağlantılar

[Flora (lal-): bitki ortusu. İngilizce Flower, Fransızca F leu r (cicek) sozcukleri bu

kokten gelir. — ç.n.]

A. DÜŞLERDEKİ m a l z em e l e r 225

olsa gerek. Daha ileri bir bağlantılar dizisi (kokain duşuncesini cevreleyen

ve Dr. Konigstein'ın tipi ile yazmış olduğum bir botanik makalesi

arasında bir bağlantı olarak hizmet etmeye her turlu hakkı olan

bağlantılar) ondan sonra kurulmuştu; ve bu bağlantılar iki duşunce

grubu arasındaki girişimi oylesine guclendirmişti ki bir yaşantının

bir kesiminin diğeri icin bir ima oluşturması olası hale gelmişti.

Bu acıklamanın, keyfi ya da yapay olduğu temelinde bir saldırıya

uğramasına hazırlıklıyım. Eğer Profesor Gartner ve karısı cicek acmış

gorunumuyle yanımıza gelmese ya da hakkında konuştuğumuz

hastanın adı Flora olacak yerde Anna olsaydı ne olurdu diye sorulacaktır.

Yanıt basit. Eğer bu duşunce zinciri olmasaydı hic kuşkusuz

diğerleri secilmiş olurdu. İnsanların her gun eğlenmek icin yaptıkları

nukteler ve bilmecelerde gosterildiği gibi boyle zincirler oluşturmak

kolaydır. Espriler krallığı sınır tanımaz. Ya da bir basamak daha ileri

gitmek gerekirse eğer iki izlenim arasında ara bağlantılar oluşturma

olanağı hic olmasaydı duş basitce farklı olurdu. Başka bir onemsiz izlenim

—cunku bu tur izlenimler aklımıza yığınlarla girer ve sonra

unutulur— duşteki “monografi”nin yerini alacak, soyleşi konusuyla

bağlantı kuracak ve duş iceriğinde temsil edilecekti. Aslında bu işleve

hizmet etmek icin başka bir duşunce değil de monografi secilmiş olduğu

icin bağlantıya en iyi onun uyduğunu varsaymalıyız. Lessing'in

Hanschen Schlau'sundan daha oteye gitmemize ve “en cok paranın

yalnızca zengin insanlarda bulunmasına” şaşmamıza gerek yok.9

Bizim acıklamamıza gore onemsiz yaşantıların ruhsal olarak

onemli olanların yerini almasını sağlayan bir ruhbilimsel surecin kuşku

ve şaşkınlık uyandırmaması olamaz. Bu, gorunurde usdışı işlemi

daha akla yakın kılmak daha ilerideki bir bolumdeki [VI. Bolum B kesimi]

gorevimiz olacaktır. Bu noktada, biz, yalnızca duşleri cozumlerken

sayısız ve duzenli olarak yineleyen gozlemlerle gercekliğini benimsemeye

zorlanmış olduğum bir surecin etkileri ile ilgileniyoruz.

Ortaya cıkan şey, ara bağlantılar aracılığı ile bir “yerdeğiştirme”

(ruhsal vurgulamada diyelim mi?) doğasında bir şey gibidir; bu yolla

kokeninde yalnızca zayıf şiddette bir yuku olan duşunceler, kokende

9 [Lessing'in Sinngedichte'smden (hicivler) biri. Bu duşun daha geniş b ir tartışması

aşağıda b u lunacaktır (bolum VI, A.)]

2 2 6 d ü ş l e r in y o r u m u i

daha şiddetle yuklenmiş10 duşuncelerden şarj olur ve sonunda bilince

girişi zorlamaya yetecek guce ulaşırlar. Bu tur yerdeğiştirmeler,

duygu miktarları ya da genelde motor [devinime ilişkin — ç.n.] etkinlikler

sozkonusu olduğunda bizim icin surpriz değildir. Yaşlı bir kız,

sevgisini hayvanlara aktardığında ya da bir bekar hevesli bir koleksiyoncu

haline geldiğinde veya bir asker renkli bir bez parcasını —bir

bayrağı— karimin son damlasına dek savunduğunda, el sıkışırken

birkac saniyelik fazladan basınc bir aşık icin mutluluk anlamına geldiğinde

ya da Otello'da yitik bir mendil bir ofke patlamasını hızlandırdığında

— tum bunlar hic karşı cıkamadığımız ruhsal yerdeğiştirme

ornekleridir. Ama neyin bilincimize ulaşacağı neyin uzak

tutulacağı —kısaca neyi düşüneceğimiz— konusunda bir karara aynı

bicimde ve aynı ilkelere bağlı olarak varıldığını işittiğimizde patolojik

bir olay izlenimi ediniriz ve eğer boyle şeyler uyanıklık yaşamında

olursa onları duşunce hataları diye tanımlarız. Daha sonra ulaşacağımız

sonucları one alacak ve duş yerdeğiştirmesinde işlediğini

bulduğumuz ruhsal surecin, her ne kadar patolojik bir bozukluk olarak

tanımlanamasa bile, normalden farklı olduğunu ve cok daha birincil

nitelikte bir surec olduğunu one sureceğim [VII. Bolum E Kesimine

bkz.j.

Boylece duşlerin iceriğinin onemsiz yaşantıların kalıntısını icermesi,

duş carpıtmasıyla (yerdeğiştirmeyle) acıklanmalıdır ve duş

carpıtmasının iki ruhsal ajan arasındaki gecitte calışan'bir sansurun

urunu olduğu anımsanacaktır. Her ne kadar vurgu, o kaynağın anısından

onemsiz bir anıya deplase edilmiş de olsa, bir duşun cozumlemesinin

her zaman uyanıklık yaşamındaki gercek, ruhsal olarak onemli

bir kaynağı ortaya cıkaracağı beklenmelidir. Bu acıklama artık işimize

hic yaramayan Robert'iıı kuramıyla [s. 131 v.s.] tam bir celişki

icindedir. Cunku Robert'in acıklamaya calıştığı olgu var olmayan bir

şeydir. Onu benimsemesi, bir yanlış anlamaya, duşlerin görünür iceriğinin

yerine gerçek anlamlarını gecirmedeki başarısızlığına dayanmaktadır.

Robert’in kuramı icin bir başka karşı cıkış daha bulunmaktadır.

Eğer belleğimizi gunduz anılarının “tortu”larından ozel bir

ruhsal etkinlikle temizlemek gercekten duşlerimizin işi olsaydı uyku10

[Ruhsal enerjiyle yuklenmiş.]

A. DÜŞLERDEKİ m a l z em e l e r 2 2 7

muz uyamkkenki zihinsel yaşantımızdan cok daha sancılı ve aşırı calışmayla

gecerdi. Cunku belleğimizin korunması gereken onemsiz izlenimlerin

sayısının son derece fazla olduğu apacıktır: gece, boylesi

bir kitleyle başa cıkmaya yetecek kadar uzun değildir. Onemsiz izlenimleri

unutma surecinin bizim ruhsal guclerimizin etkin katılımı olmaksızın

gelişiyor olması cok daha olasıdır.

Yine de Robert'in duşunceleri uzerinde biraz daha durmadan onlara

veda etmede acele etmemeliyiz. [VII. Bolum D Kesimine bkz.] Henuz

uyanıklık yaşamının onemsiz izlenimlerinden birinin, dahası

duşten bir onceki gunun tarihini taşıyan bir izlenimin, değişmez bicimde

duş iceriğine katkıda bulunmasını acıklamış değiliz. Bu izlenimle

duşun bilincdışındaki gercek kaynağı arasındaki bağlantılar

her zaman hazır değildir; gorduğumuz gibi yalnızca duş-işleminin11

akışı icinde geriye doğru, deyim yerindeyse niyetlenilen yerdeğiştirmeyi

olası kılmak goruşuyle kurulabilirler. Bu nedenle onemsiz olmasına

karşın kesinlikle yeni bir izlenimle bağlantılar kurmak yonunde

bazı zorlayıcı gucler olması ve bu izlenimin ozellikle bu amaca

hizmet etmesine uygun bazı nitelikleri bulunması gerekir. Cunku eğer

boyle olmasaydı duş duşunceleri icin vurgusunu kendi duşunce halkasındaki

onemsiz bir oğeye aktarmak cok kolay olurdu.

Aşağıdaki gozlemler bu noktayı acıklığa kavuşturmada bize yardımcı

olabilir. Eğer tek bir gunun akışı icinde bir duşu harekete gecirmek

icin iki ya da daha cok yaşantımız varsa, duş, onlara tek bir

butun halinde bileşik bir gonderme yapacaktır; onları bir birlik içinde

birleştirmek zorunluluğundadır. İşte bir ornek. Yazın bir akşam ustu

icinde birbirini tanımayan iki tanışımın bulunduğu bir tren kompartmanına

girdim. Onlardan biri unlu bir tıp meslekdaşımdı; diğeri ise

mesleki ilişkilerim bulunan tanınmış bir ailedendi. İki beyefendiyi

birbirlerine tanıştırdım ama uzun yolculuğun tumu boyunca soyleşilerini

bir arabulucu olarak benimle yuruttuler, oyle ki kendimi ceşitli

konularda sırayla, once biriyle sonra diğeriyle tartışırken buldum.

Doktor arkadaşımdan doktorluğa yeni başlamış ortak bir tanışımız

lehine etkinliğini kullanmasını istedim. Doktor, genc adamın yetene-

1 ' [Bu kitabın altıncı ve en uzun bolumunun tumunun ayrıldığı tem e ld en onemli

b u kavramın ilk soz edilişi.]

228 d ü ş l e r in y o r u m u i

ğine inandığını ama kaba gorunumunun daha iyi sınıftan ailelere

ulaşmasını zorlaştıracağını soyledi; ben de onun etkileyici yardıma

gereksinmesi olmasının asıl nedeninin bu olduğu karşılığını verdim.

Diğer yolcu arkadaşıma donup halasının —hastalarımdan birinin o

sırada ağır hasta yatmakta olan annesi— sağlığını sordum. Yolculuğu

izleyen gece duşumde hakkında ricada bulunduğum genc arkadaşın

tanıdığım tum seckin ve zengin insanlardan oluşan seckin bir topluluğun

modaya uygun salonunda oturduğunu ve halden anlayan bir adamın

rahat tavırları ile (en azından duşum sozkonusu olduğunda olmuş

bulunan) yaşlı kadının, ikinci yolcu arkadaşımın halası icin bir

cenaze nutku verdiğini gordum. (Bu hanım icin iyi duygularım olmadığını

itiraf etmeliyim.) Boylece duşum bir kez daha bir onceki gunun

iki dizi izlenimi arasında bağlantılar kurmuş ve onları tek bir ortamda

birleştirmişti.

Bunun gibi bircok deneyim, beni, duş-işleminin, duş icin uyaran

olarak davranan tum kaynakları duşun kendi icinde tek bir birlik halinde

birleştirmek icin bir tur zorunluluk altında bulunduğunu one

surmeye yoneltmiştir.12

Şimdi de duşun, cozumlemeyle ortaya cıkarılan, kışkırtıcı kaynağının

değişmez bicimde yeni (ve onemli) bir olay olması mı gerektiği

yoksa icsel bir yaşantının, yani ruhsal olarak onemli bir olayın —bir

duşunce katarının— bir duş kışkırtıcısı rolu mu ustlendiği sorusuna

geleceğim. Cok sayıda cozumlemeye dayanan yanıt cok acık bicimde

ikinci secenek lehinedir. Bir duş bir onceki gunun duşunce etkinliğine

bağlı olarak deyim yerindeyse yeni bir olay haline gelmiş icsel bir

surec tarafından kışkırtılabilir.

Duşlerin kaynaklarına etki ettiğini bulduğumuz farklı koşulları

listelemenin tam zamanı. Duşun kaynağı, ya

^ Duş-işleminin eşzamanlı olarak ortaya cıkan tum olayları tek b ir eylemde b irbiri

icine gecirme eğilimine ceşitli yazarlar tarafından daha once değinilmiştir; orn.

Delage (1891, 41) ve “r a p p r o c h em e n lfo r c f’den [“ zorlanmış yakınlaşma”] soz eden D e lboeuf (1885, 273). [Freud'un kendisi de bu ilkeden Hisleri Üzerine Ç alışmalar'm

b ir parcasında soz etmiştir. (Breuer ve Freud, 1895.) — Bu noktada aşağıdaki cumle

1909'da eklenmiş ve 1922'ye dek tum basımlarda y e r almış ondan sonra c ıkanlmıştır:

“ile rid ek i bir bolumde (duş-işlemi uzerine) birleştirme doğmltusundaki b ir zorlayıcı

durtuye, ‘yo ğ u n la ştırm a ’ — başka bir tu r birincil ruhsal surec—• orneği olarak rastlayacağız”

. (Bkz. s. 277 ve II. Cilt, Bolum VI.)]

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 229

a) duşte doğrudan temsil edilen yeni ve ruhsal olarak onemli bir

yaşantıdır,13 ya da

b) duş tarafından tek bir birlik halinde birleştirilmiş birden cok

yeni ve onemli yaşantıdır,14 ya da

c) duşun iceriğinde guncel ama onemsiz bir yaşantıdan soz edilerek

temsil edilen bir ya da daha cok yeni ve onemli yaşantılardır,

15 veya

d) duşte yeni ama onemsiz bir izlenimden soz edilerek değişmez

biçimde temsil edilen icsel onemli bir yaşantı (orn. bir anı ya da

bir duşunce katarı).16

Duşleri yorumlarken bir koşulun her zaman doyurulduğunu bulduğumuz

gorulecektir: duşun iceriğinin bir oğesi, bir onceki gune

ilişkin yeni bir izlenimin bir yinelenmesidir. Duşte temsil edilecek

olan bu izlenim ya duşun gercek kışkırtıcısını cevreleyen duşunceler

halkasına ait olabilir —onun ister temel isterse onemsiz bir kesimi

olarak— ya da az ya da cok sayısız halkayla duş kışkırtıcısını cevreleyen

duşuncelerle bağlantı icine sokulmuş bir onemsiz izlenim alanından

turemiş olabilir. Egemen koşulların apacık bolluğu, aslında

yalnızca bir yerdeğiştirmenin bulunup bulunmaması gibi iki seceneğe

bağlıdır ve de bu secenekler sayesinde farklı duşler arasındaki zıtlığı,

tıbbi kuramın kısmi uyanıklıktan tam uyanıklığa dek uzanan beyin

hucreleri hipotezi ile (s. 128 v.s. bkz.) acıklayabildiği kadar kolaylıkla

acıklayabildiğimizi belirtmemiz gerekir.

Eğer bu dort olası olguyu gozonune alacak olursak onemli ama yeni

olmayan ruhsal bir oğenin yerine (orn. bur duşunce katarı ya da bir

anı) bir duşu bicimlendirmek amacıyla yeni ama onemsiz bir olayın

gecebilmesi icin iki koşulun yerine gelmesi gerektiğini gozlemleriz:

(1) duşun iceriği yeni bir yaşantıyla bağlantılı olmalı ve (2) duşun

kışkırtıcısı ruhsal olarak onemli bir surec olarak kalmalı. Yalnızca

bir durumda —(a) durumu— bu koşulların ikisi de tek ve aynı izlenimle

yerine getirilir. Dahası yeni oldukları surece bir duşu bicimlenIrma'nın

enjeksiyonu [s. 158 v.s.] ve s a n sakallı am c am duşunde olduğu gibi.

I4 Genc doktorun cenaze soylevinde olduğu gibi [s. 227 v.s.]

13 Botanik monografisi duşunde olduğu gibi.

Cozumleme sırasında hastalarımın duşlerinin coğu b u turdendir.

2 3 0 DUŞLERİN YORUMU I

dirmede kullanılabilen onemsiz izlenimlerin, bir gun (ya da en cok

birkac gun) eskiyince bu yeteneklerini yitirdiğini de belirtmek gerekir.

Buradan bir izlenimin tazeliğinin, ona, duş bicimlendirme amacı acısından,

bir bicimde coşkusal olarak renkli anılara ya da duşunce katarına

eşdeğer bir tur ruhsal değer verdiği sonucuna varmamız gerekir.

Yeni izlenimlere duşleri oluşturmakla ilişkili olarak bu şekilde

bağlanan değer ancak bizim daha sonraki ruhbilimsel tartışmalarımızın

akışı icinde acıklık kazanacaktır.17

Bu bağlamda bizim belleksel ve duşunsel malzememizdeki değişimlerin

gece boyunca bilincimiz tarafından gozlemlenmemiş olarak

gercekleşebileceğinin belirtilmesi gerekir. Bazı konularda son bir karara

varmadan once “uyumamız” oğutlenir ve bu oğut kesinlikle haklıdır.

Ama burada duşlerin ruhbiliminden uykunun ruhbilimine geciyoruz

ve bu boyle davranma eğilimi gostereceğimiz son fırsat

olmayacak.18

Ancak bu sonucları tehdit edecek bir karşı cıkış ortaya konabilir.

Eğer onemsiz izlenimlerin bir duşte yer almaları icin yeni olmaları

koşulsa, nasıl oluyor da bir duşte, yaşamın daha onceki donemlerinde,

yeni oldukları sırada, Strumpell'in sozcukleriyle [1877, 40 v.s.]

hicbir ruhsal değeri olmayan ve bu nedenle coktan unutulmuş olması

gereken oğeler —yani, ne yeni ne de ruhsal olarak onemli olmayan

oğeler— de bulunuyor?

17 VII. Bolumde “ak tanm "a ilişkin parcaya bkz. [II. Cilt, Bolum VII, C.]

11 S [ I919'da eklenen d ip n o t:] Duşlerin oluşumunda yeni malzemenin oynadığı role

ilişkin onemli b ir k atkıyı Potzl (1917) cok değerli sonuclar iceren bir makale ile yapmıştır.

Bir dizi deneyde, Potzl, deneklerden b ir takistoskop [son derece kısa b ir sure b ir

nesneyi goriişe sunan b ir aygıt] aracılığıyla kendilerine goslerilen b ir nesneden bilincli

olarak ayırt ettiklerini cizmelerini istemiştir Sonra dikkatini deneklerin bir sonraki g e ce

gordukleri duşlere yoneltmiş ve onlardan b ir kez daha bu duşlerin uygun ke sim lerini

cizmelerini istemiştir. Şaşmaz b ir bicimde gosterilmiştir ki deneğin goslerilen n e s n

ede belirtmediği ayrıntılar duşun yapısı icin malzeme sağlamış, oysa bilincli olarak

algılanan ve cizilmiş olan ayrıntılar, duşun g o ru n u r iceriğinde yinelenmemiştir. Duş

işlemi tarafından ele alman malzeme duş oluşumu icin onun bilinen “keyfi" (ya da daha

doğrusu “despot”) bicemiyle değiştirilmiştir. Potzl’un deneyinden doğan sorula r bu

kitapta ele alınan duş yorumu evrelerinin otesine uzanmaktadır. Bu arada duşlerin oluşumunun

bu yeni deneysel inceleme yontemiyle, duşe, deneğin uykusunu kesintiye uğ ratan

uyaranlar sokuşturma bicimindeki daha eski ve daha k aba yontem [s. 272 n.3'e

bkz.] arasındaki zıtlık da değinmeye değer.

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 231

Bu karşı cıkış, nevrotiklerin ruhcozumlemesinin bulgularına gonderme

yapılarak tumuyle yenilebilir. Acıklama, ruhsal olarak onemli

olanın yerine onemsiz malzemenin (duş gormede ve duşunmede aynı

bicimde) gecirildiği yerdeğiştirmenin, bu olgularda, yaşamın sozkonusu

erken donemlerinde zaten olduğu ve o zamandan bu yana bellekte

sabitleştirilmiş bulunduğudur. Başlangıcta onemsiz olan bu oznel

oğeler artık onemsiz değildir cunku (yerdeğiştirme aracılığıyla)

ruhsal olarak onemli malzemenin değerini almışlardır. Gerçekten

onemsiz kalmış olan hicbir şey bir duşte yeniden uretilemez.

Okur suregelen tartışmalardan haklı olarak benim hicbir onemsiz

duş kışkırtıcısı —ve bunun sonucunda hicbir “masum” duş— bulunmadığını

one surduğum sonucuna varacaktır. Bunlar —eğer cocukların

duşlerini ve gece boyunca duyumsanan duyumlara duşlerdeki kısa

tepkileri bir yana bırakacak olursam— en dar ve en keskin anlamda

benim goruşlerimdir. Bunun otesinde duşte gorduğumuz ya gorunur

bicimde ruhsal olarak onemlidir ya da carpıtılmıştır ve sonunda yine

de onemli olduklarının bulunduğu duş yorumu yapılana dek yargıya

varılamaz. Duşler hicbir zaman onemsizliklerle ilgilenmezler; uykumuzun

hic onemi olmayan şeylerle bozulmasına izin vermeyiz.19 Gorunurde

masum olan duşlerin eğer onları cozumleme zahmetine katlanırsak

tam tersi oldukları ortaya cıkar. Diyebilirim ki onlar kuzu

postuna burunmuş kurtlardır. Bu bana karşı cıkılacağını sandığım

bir başka nokta olduğu ve duş carpıtmasını işleyiş icinde gosterme

fırsatı yakalamaktan hoşnut olduğum icin kayıtlarımdan bircok “masum”

duş sececek ve onları cozumlemeye calışacağım.

I

Zeki ve kulturlu, tutucu ve davranışlarında gostermeci olmayan

genc bir kadın aşağıdakileri bildirdi: Düşümde markete çok geç geldi 19

[1914'de eklenen dipnot:] Bu kitabın dost bir eleştirmeni olan Havelock Ellis

şoyle ya zıy o r (1911, 166): “Bu coğumuzun Freud'u artık izleyemeyeceğimiz noktadır.”

Ancak Havelock Ellis duşlere hicbir cozumleme uygulamamıştır ve insanın yargısını

duşlerin gorunur iceriğine dayandırmasının nasıl da olanaksız olduğuna inanmayı re d deder.

2 3 2 DUŞLERİN YORUMU I

ğimi ve ne kasaptan ne de sebze satan kadından hiçbir şey almadığımı

gördüm. Hic kuşkusuz masum bir duş ama duşler bu denli basit

değildirler; bu yuzden daha ayrıntılı anlatmasını rica ettim. Bunun

uzerine bana aşağıdaki ozetlemeyi yaptı: Düşünde markete sepeti taşıyan

aşçısıyla gittiğini görmüş. Bir şeyler istedikten sonra kasap

“O artık bulunmuyor" demiş ve "bu da iyidir" diyerek kendisine

başka bir şeyler önermiş. O, bunu geri çevirmiş ve sebze satan kadına

gitmiş. Kadın ona demetler halinde bağlanmış ama siyah renkli

özel bir sebze satmaya çalışmış; ama o "Bunu tanımıyorum. Almayacağım"

demiş.

Duşun bir onceki gunle bağlantısı cok doğrudandı. Gercekten

markete cok gec gitmiş ve hicbir şey almamıştı. Durum kendisini

“Die Fleischbank war schon geschlossen” [“et dukkanı kapalıydı”]

deyişiyle bicimlendiriyor gibiydi. Kendimi durdurdum: bu ya da bunun

tersi bir erkeğin giyimindeki belirli bir duzensizliğin kaba tanımlaması

değil miydi?20 Ancak duş gorenin kendisi deyişi kullanmamıştı;

belki de kullanmaktan kacınmıştı. O zaman duşun ayrıntılarının

bir yorumuna ulaşmaya calışalım.

Bir duşte herhangi bir şey doğrudan konuşma ozelliği taşıdığında,

yani yalnızca duşunulmeyip soylendiği ya da işitildiğinde (ve kural

olarak bunları kesin bicimde ayırt etmek kolaydır) uyanıklık yaşamında

gercekten konuşulmuş bir şeyden turemiştir — ancak bu bir

şey mutlaka kaba malzeme olarak ele alınmış ve belki kesilmiş, hafifce

değiştirilmiş ve cok daha ozel olarak bağlamından koparılmıştır

21 Bir yorumu gercekleştirirken yontemlerden biri bu tur soylenmiş

deyişlerden başlamaktır. O halde kasabın soylediği “Bu artık

bulunmuyor”\m kokeni nedir? Bunun yanıtı o sozun bizzat benden

geldiğiydi. Birkac gun once hastaya cocukluğun en eski yaşantılarının

artık aynı bicimde bulunmadığını ama cozumlemede “aktarım9

0 ’ [“Du hast deine Fleischbank offen” (“ et dukkanın acık”): “duğmelerin acık” anlamına Viyana argosu.]

91 Benim duş-işiemi hakkındaki bolumumde duşlerdeki k o nuşmalar uzerine ta rtışmama

bakınız. [II. Cilt, Bolum VI, F.] Yalnızca b ir yazar, yani D e lboeuf (1885,

226), duşlerde ortaya cıkan soylenmiş deyişlerin kaynağını fark etmiş ve onlan

c/ic/icUerle kıyaslamıştır.

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 2 3 3

lar” ve duşlerle yer değiştirdiğini acıklamıştım.22 Boylece kasap

bendim; eski duşunce ve duygulanım alışkanlıklarının bugune aktarımlarını

reddeden ise oydu. — Yine duşteki kadının kendi sozunun

“Bunu tanımıyorum; almayacağım” sozunun kokeni nedir? Cozumleme

amacıyla bu sozun bolunmesi gerekir. “Bunu tanımıyorum” bir

gun once tartıştığı aşcısına soylediği bir şeydi ama o zaman “Kendine

çeki düzen ver!” diye surdurmuştu. Bu noktada apacık bir yerdeğiştirme

vardı. Aşcısıyla tartışırken kullandığı iki cumlecikten duşe

sokuşturmak icin onemsiz olanı secmişti. Ama duşun geri kalan iceriğine

uyan cumlecik baskılanmış olan “kendine çeki düzen ver” cumleciğiydi:

eğer birisi uygunsuz onerilerde bulunmaya kalkışacak olursa

ve “et dukkanını kapamayı” unutmuşsa bu sozcukler kullanılması

uygun sozcukler olurdu. Sebze satıcısı olayının altında yatan imalar

yorumumuzun doğru bir izde olduğunu desteklemekteydi. Demetler

halinde (hastanın sonradan eklediği gibi uzunlamasına) bağlanmış

olarak satılan ve aynı zamanda siyah olan sebze ancak kuşkonmazla

siyah (Ispanyol) turbun bir duş-bileşiği olabilirdi. Erkek ya da kadın,

bilgili hic kimse kuşkonmaz icin bir yorum istemeyecektir. Ama oteki

sebze — “Schwarzer Rettig" [siyah turp] — bir unlem olarak alınabilir

— “Schwarzer, rett' dich!” [“Siyah ! Dışarı!”]23 ve buna uygun olarak

bu cumlecik de en başta (et dukkanının kapalı olmasına ilişkin

cumleciği duşun başlangıctaki ozetine yerleştirme eğilimi duyduğumuz

sırada) kuşkulandığımız cinsel temayı ima ediyor gibi gorunmektedir.

Artık duşun tam anlamım soruşturmaya gereksinimimiz

yoktur. Bu kadarı cok acıktır: onun bir anlamı vardır ve bu anlam masum

olmaktan uzaktır.24

^ 2 [Bu parcaya, Freud'un olgu oykusu “Kurt Adam”ın (19186) V. ke sim in d e cocukluk

anılan uzerine b ir tartışmayla ilişkili olarak bir dipnotunda gonderme yap ılmıştır.

P.F.L., 9 ,2 8 5 n.2.]

^ 3 [Bu, Fliegende Blätter ve benzeri mizah dergilerinin s ayfalannda cok yaygın

olan şekil ya da sozcuk bilmecelerinin anımsanması olabilir.]

24 Eğer merak eden varsa, duşun, benim uygunsuz ve cinsel olarak kışkırtıcı b ir

bicimde davrandığım ve hastanın benim tutumuma direnmekle olduğu yolunda b ir duşlemi

ortaya koyduğunu ekleyebilirim. Bu yorum inanılmaz geliyorsa dok to rlan n his te rik

kadınlar tarafından aynı bicimde suclandığı pek cok omek vermekle yetinebilirim.

Yalnız bu ornekle rde duşlem c arpıtılmış ve yalnızca duş olarak goruneceği yerde bi234

DUŞLERİN YORUMU I

II

işte aynı hastanın gorduğu ve bir anlamda son anlatılanın kopyası

olan bir başka masum duş. Kocası ona “piyanoyu akord ettirmemiz

gerektiğini düşünmüyor musun?” diye sorar. O da “Değmez, her durumda

tokmakların onarılması gerekiyor” diye yanıtlar.

Bir kez daha bu bir onceki gunun gercek bir olayının yinelenmesi.

Kocası bu soruyu sormuş ve o da buna benzer bir yanıt vermiştir.

Ama onu duşunde gormesinin anlamı nedir? Bana piyanonun evlenmeden

once kocasına ait olan25 çirkin bir ses cıkaran, tiksindirici eski

bir kutu olduğunu filan soyledi. Ama cozumun anahtarı yalnızca onun

şu sozuydu: “Değmez”. Bu soz bir gun once bir kadın arkadaşına

yaptığı ziyaretten turemişti. Ceketini cıkarması soylenmiş ama o şu

sozlerle reddetmişti: “Teşekkur ederim ama değmez; yalnızca bir dakika

kalacağım!” O bana bunu soylerken bir gun onceki cozumleme

sırasında ansızın bir duğmesi acılmış olan ceketinin onunu kavradığını

anımsadım. Boylece sanki “Lutfen bakmayın; değmez” diyor gibiydi.

Aynı bicimde “kutu” [“Kasten”], “göğüs” [“Brustkasten”] yerine

geciyordu ve duşun yorumu bizi hemen onun bedeninden hoşnut olmadığı,

erinlikteki fiziksel gelişme donemine goturdu. Eğer “tiksindirici”

ve “kötü ses” sozcuklerini hesaba katar ve kadın bedeninin daha

kucuk yuvarlaklarının ister karşıt isterse yerine-gecen olarak —hem

double entendre' larda26 hem de duşlerde— ne kadar sıkca daha buyuk

yuvarlaklar yerine kullanıldığını anımsarsak cozumlemenin bizi

cok daha eski donemlere yonelttiğinden pek de kuşku duyamayız.

lin c te k ılık değiştirmemiş olarak ve bir sann biciminde ortay a cıkmıştır. [1909'da eklenen:]

Bu duş hastanın nıh co zum se l sağaltımının b a şlangıcında ortaya cıkmıştır. O

z am ana dek o duşte nevrozunun doğduğu başlangıc yaralanmasını yinelediğini oğrenmiştim.

Ondan sonra aynı davranışa başka hastalarda da rastladım. Cocukluklarında

c in se l saldırıya uğramış olduklarından sanki onu duşlerinde yinelemeye calışıyorlardı.

[Freud sonradan cocuklukta uğranılan bu cinsel saldırının da g ercek değil duşlem

olduğunu bulmuştur. — ç.n.]

^ Cozumlemenin akışı icinde acığ a cıkacağı uzere bu, karşıt duşunce icin b ir yerine-

gecendi.

[Double entendre: (fr.) cifte anlamlılık. Daha cok cinsel im a la r iceren b ir espri

turu. — ç.n.]

A. DUŞLERDEKİ MALZEMELER 235

III

Bu diziyi bir an icin kesintiye uğratacak ve genc bir adamın urettiği

kısa bir masum duşu araya sokacağım. Duşunde korkunç bir şey

olan kışlık paltosunu yeniden giydiğini gormuştu. Bu duşun gorunuşteki

nedeni soğukların ansızın geri gelmesiydi. Ancak daha yakından

bakacak olursak duşu oluşturan iki kısa parcanın tam bir uyum

icinde olmadığını goruruz. Cunku soğuk havada ağır ya da kalın bir

palto giymenin nesi korkunc olabilir ki? Dahası duşun masumluğu

duş gorenin aklına cozumleme sırasında gelen ilk cağrışımla kesin

bicimde altust oldu. Bir gun once bir hanım kendisine en kucuk cocuğunun

varlığını yırtık bir prezervatife borclu olduğunu ifşa etmişti.

Bu temel uzerinde duşuncelerini yeniden kurabilirdi. İnce bir prezervatif

tehlikeliydi ama kalını da kotuydu. Prezervatif uygun bir bicimde

paltoyla temsil edilmişti cunku insan her ikisinin de icine giriyordu.

Ama hanımın kendisine tanımladığı olasılık bekar bir erkek icin

kesinlikle “korkunc” olacaktı.

Şimdi de bizim masum hanım duş gorenimize donelim.

IV

Bir şamdana bir mum yerleştiriyormuş; ama mum kırılmış, doğru

dürüst yerleşmemiş. Okuldaki kızlar onun beceriksiz olduğunu söylemişler;

ama genç kız bunun kendi hatası olmadığını söylemiş.

Bir kez daha duşe olanak veren gercek bir olaydı. Bir gun once

gercekten bir şamdana bir mum yerleştirmişti ama. o kırılmamıştı.

Bu duşte bazı saydam simgeleştirmeler kullanılmaktadır. Bir mum

kadın cinsel organlarını uyarabilen bir nesnedir ve eğer kırılır ve duzgun

durmazsa erkeğin iktidarsız olduğu anlamına gelir. (“Bu kızın hatası

değildi.") Ama ozenle yetiştirilmiş, herhangi bir cirkin şeyden

uzak tutulmuş genc bir kadın bir mumun boyle bir iş icin kullanılabileceğini

bilebilir miydi? O, bu bilgi parcasını nereden elde ettiğini

gosterebilmişti. Bir keresinde Ren uzerinde sandalla gezerken icinde

oğrencilerle bir sandal yanlarından gecmişti. Hepsi ickiliydi ve bir

şarkı soyluyorlar ya da daha doğrusu bağırıyorlardı:

2 3 6 DÜŞLERİN y o r u m u i

Wenn die Konigin von Schweden,

Bei geschlossenen Fensterladen

27

Mit Apollokerzen..............

Son sozcuğu ya işitmemişti ya da anlamamıştı ve kocasından acıklama

istemek zorunda kalmıştı. Şiir, duşun iceriğinde okuldayken beceriksizce

yapmış olduğu bazı işlere ilişkin masum bir anıyla yer değiştirmişti

ve yerdeğiştirme kapalı pencereler ortak oğesi sayesinde

mumkun olmuştu. Masturbasyon ve iktidarsızlık konulan arasındaki

bağlantı yeterince acıktır.28 Bu duşun gizli iceriğindeki “Apollo” bakire

Pallas'ın [Athena —c.ıı.] goruntulendiği daha eski bir duşle bağlantılıdır.

Masum olmaktan tumuyle uzak.

V

Duşlerden, duş gorenin gercek yaşamı hakkında cok kolayca sonuclar

cıkarma eğiliminde olmayalım diye aynı hastanın yine masum

bir gorunumu olan bir duşunu daha ekleyeceğim. “Düşümde” dedi

“clüıı gerçekte ne yaptıysam onu gördüm: küçük bir sandığı kitaplarla

öylesine doldurdum ki kapatmakta güçlük çektim ve düşiinıde de şu

taslamam gerçekten olanları gördüm.” Bu ornekte anlatıcının kendisi

asıl vurguyu duşle gerceklik arasındaki uyuşmaya yapmışta. [Bkz.

s. 74 ve II. Cilt, VI. Bolum E Kesimi.] Bir duş hakkındaki tum boyle -

si yargılar ve ona ilişkin goruşler, kendilerine uyanıklık duşuncesinde

de yer bulmalarına karşın daha sonraki orneklerle desteklendiğini

goreceğimiz gibi [II. Cilt, VI. Bolum G Kesimi] aslında değişmez bicimde

duşun gizli iceriğini bicimlendirir. O zaman bize soylenen duşun

betimlediği şeyin gercekten bir gun once olduğuydu. Yorumda

İngilizceyi kullanma duşuncesinin aklıma nasıl geldiğini acıklamak

cok yer tutar. Bir kez daha soz konusu olan şeyin icine daha fazla bir

şeyin giremeyeceği kadar dolu bir kucuk “kutu” (“kutu” icindeki olu

cocuk duşune bkz.) olduğunu soylemek yeter. Neyse ki bu kez kutuya

giren kotu bir şey değildi.

^ [“İsvec kralicesi, kapalı pencerelerin arkasındayken, Apollo mumlarıyla....” .

“Apollo m um la n ” bilinen bir mum ınarkasıydı. Bu cok bilinen b ir oğrenci şarkisiydi

ve buna benzer sayısız dortluklerden oluşuyordu. Atlanan sozcuk “onaniert''

(“masturbasyon yapar”) idi.]

[Kitabın yazıldığı sıralarda masturbasyonun iktidarsızlık nedeni olduğuna inanılırdı

— f.n.]

A. DÜŞLERDEKİ m a l z em e l e r 2 3 7

Tum bu “masum” duşlerde sansuru guduleyen acık olarak cinsel

etmendir. Ancak bu bir yana bırakmak zorunda olduğum birinci derecede

onemli bir konu.

(B)

d ü ş l e r i n k a y n a ğ i o l a r a k b e b e k s i m a lz em e

Robert dışında konu uzerine yazı yazan başka her yazar gibi duşlerin

iceriğinin ucuncu garipliği olarak en erken cocukluk donemlerine

dek uzanan ve uyanıklık belleği icin ulaşılmaz gibi gorunen anıları

icerdiklerine işaret etmiştim. Doğal olarak bunun ne denli sık ya

da seyrek olarak ortaya cıktığını belirlemek zordur, cunku soz konusu

duş oğelerinin kokeni, uyandıktan sonra tanınmaz. Uğraştıklarımızın

cocukluk izlenimi olduğunun kanıtı bu nedenle dış kaynaklardan sağlanmalıdır

ve bunu yapmak icin seyrek olarak fırsat bulunur. Ozellikle

inandırıcı bir ornek yirmi yıl aradan sonra bir gun eski evini yeniden

ziyaret etmeye karar veren adamla ilgili olarak Maury tarafından

verilmiştir. [1878, 143 v.s., yukarıda s. 70'de alıntı yapılmıştı.] Yola

cıkmadan onceki gece duşunde tumuyle bilmediği bir yerde olduğunu,

orada caddede tanımadığı bir adamla karşılaştığını ve onunla konuştuğunu

gormuştu. Evine varınca bilmediği yerin, doğduğu kasabanın

hemen yakınında gercek bir yer; duşteki tanımadığı adamın da

olmuş olan babasının hala orada yaşayan bir arkadaşı olduğunu gormuştu.

Bu, onun hem adamı hem de yeri cocukluğunda gormuş olduğunun

kesin kanıtıydı. Bu duş aynı zamanda cebinde konser bileti

olan kızınki (s. 202 v.s.), babasının Hameau'ya geziye goturmeyi vaat

ettiği cocuğunki (s. 181 v.s.) ve benzerleri gibi bir sabırsızlık duşuydu.

Duş gorenleri herhangi başka birşey değil de cocukluklarından

ozel bir izlenimi yeniden uretmeye yonelten guduler, kuşkusuz cozumleme

olmaksızın keşfedilemez.

Benim bir konferans dizimi dinlemiş ve duşlerinin cok seyrek olarak

carpıtmaya uğramasıyla ovunen biri, bana kısa sure once duşunde

eski özel öğretmenini onbir yaşından beri ailenin icinde yaşayan dadıyla

yatakta gorduğunu bildirmişti. Duşun icinde sahnenin gectiği

yeri de tanımış, ilgisi uyanmış ve duşu ağabeyine anlatmış, o da gulerek

duşunde gorduklerini doğrulamış. Ağabeyi o sırada altı yaşında

olduğu icin olayı cok iyi anımsıyormuş. Aşıklar, koşullar gece

cinsel ilişkide bulunmak icin uygun olduğunda buyuk oğlana bira icirme

alışkanlığındaymışlar. O zamanlar uc yaşında olan ve dadıyla

aynı odada uyuyan kucuk oğlan —duş goren— engel olarak gorulmuyormuş

[s.246'ya da bkz.].

Yorumun yardımı olmaksızın bir duşun cocukluktan gelen oğeler

icerdiğinden emin olmanın bir başka yolu daha vardır. Bu, duşun “yineleyen”

turde olduğu durumdur. Yani bir duş ilk kez cocuklukta gorulur

ve sonra erişkinlik uykusunda zaman zaman değişmez bicimde

yeniden ortaya cıkar.1 Bu tur duşlerin bilinen orneklerine her ne kadar

kendim boyle bir duş gormediysem de kendi kayıtlarımdan bazı

eklemeler yapabilirim. Orta yaşlarda bir hekim, bana cocukluğunun

en eski gunlerinden bugune dek san bir aslanın sıkca duşlerinde ortaya

cıktığını soylemişti; onun ayrıntılı bir betimlemesini yapabiliyordu.

Duşundeki bu aslan bir gun gercek olarak coktandır ortalıkta olmayan

bir Cin takısı halinde ortaya cıktı. Genc adam daha sonra

annesinden bu nesnenin erken cocukluk doneminde kendisinin en sevdiği

oyuncağı olduğunu oğrenmiş, kendisiyse bunu unutmuşmuş.

Eğer şimdi duşlerin gorunur iceriğinden yalnızca cozumlemenin

ortaya cıkardığı duş duşuncelerine donecek olursak, icerikleri hicbir

zaman insanın bundan kuşkulanmasına yol acmasa da cocukluk yaşantılarının

da duşlerde rol oynadığını şaşkınlık icinde goruruz. Bu

turden ozellikle benimsenebilecek ve oğretici bir orneği san aslanlı

saygıdeğer meslektaşıma borcluyum. Nansen'iıı kutup gezisi notlannı

okuduktan sonra duşunde bir buz tarlasında olduğunu ve yurekli kaşife

cektiği siyatik nobeti nedeniyle galvanik akım sağaltımı uyguladıb.

d u ş l e r i n k a y n a ğ i o l a r a k b e b e k s i m a l z em e 239

1 [S. 96 n.a. bkz. “Yineleyen” duşler u z erine b a zı değinmeler Freud'un “B ir Histeri

Olgusunun Cozumlemesinden Parca"sında (1 9 0 5 e ) Dora'nın ilk duşunun bireşiminin

sonunda bulunabilir. (II. Kesim. Bolum VII, D, n .2 'y e bkz.).]

240 DUŞLERİN YORUMU T

ğını gormuş. Duşun cozumlemesinin akışı icinde cocukluğuna dek

uzanan ve rastlantısal olarak duşu anlaşılır kılan tek oyku aklına geldi.

Uc ya da dort yaşında bir cocukken erişkinlerin keşif gezilerinden

soz ettiklerini işitmiş ve babasına bunun ağır hastalık olup olmadığını

sormuş. Apacık bir bicimde “Reisen” [“yolculuk”] ile “Reissen” ı

[“sancı”] karıştırmış ama oğlan ve kız kardeşleri bunu oylesine başına

kakmışlar ki bu utandırıcı yanlışı hic unutmamış.

Buna benzer bir ornekte Siklamen sınıfı uzerine makale duşunu

[s. 221'e bkz.] cozumlemem sırasında beş yaşında bir cocukken babamın

parcalayayım diye renkli levhaları olan bir kitabı verişi anısına

takılmıştım. Belki de bu anının gercekten duş iceriğince alınan

bicimi belirlemede bir payı mı olduğu yoksa cozumleme surecinin

bağlantıyı sonradan mı oluşturduğu kuşkusu uyanmıştır. Ama cok

sayıda ve girift cağrışım bağları, bizim ilk seceneği yeğlememizi

haklı kılar, siklamen — gozde cicek — gozde yiyecek — enginar; enginar

gibi parcalanmak, yaprak yaprak, (Cin imparatorluğunda parca

parca kolunu bacağını koparmakla ilişkili olarak kulaklarımızda cınlayan

sozler) — kuru cicek koleksiyonu — gozde yiyeceği kitaplar

olan kitap kurtları. Dahası okurlarıma, duşun acıklamamış olduğum

en son anlamının cocukluk sahnesinin konusuyla yakından ilişkisi olduğu

konusunda guvence verebilirim.

Bir başka duş grubunda, cozumleme, bize, duşu kışkırtan gercek

isteğin ve duşte temsil edilen doyumunun cocukluktan turediğini gosterir;

oyle ki şaşkınlık icinde düşte çocuğun ve çocukluk dürtülerinin

hâlâ yaşıyor olduğunu görürüz.

Bu noktada daha once oğretici olduğunu gorduğumuz bir duşun

—arkadaşım R.’niıı amcam olduğu duşun [bkz. s. 188 v.s.]— yorumunu

bir kez daha ele alacağım. Onun yorumunu, gudulerinden birinin

benim profesor olarak atanma isteğim olduğunun apacık anlaşıldığı

noktaya dek izlemiş ve duşte arkadaşım R.'ye karşı duyduğum

sevecenliği duş duşuncelerinde iki meslekdaşıma yoneltilen iftiralara

karşı oluş ve isyanın urunu olarak acıklamıştık. Duş benim kendi

duşumdu; bu nedenle duygularımın ulaşılmış olan cozumle henuz

doymadığını soyleyerek onun cozumlemesini surdurebilirim. Duş duşuncelerinde

boylesine kotu davranılmış olan meslekdaşlanm hakkındaki

uyanıklık yargımın cok farklı olacağını biliyordum; atanma

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 24)

ile ilgili olarak onların yazgısını paylaşmama konusundaki isteğimin

gucu, bana onlar hakkmdaki uyanıklık ve duş değerlendirmelerim arasındaki

zıtlığı acıklamak icin yetersiz geldi. Eğer benim farklı bir unvanla

anılmak icin yanıp tutuşmamın bu denli guclu olduğu doğru olsaydı,

kendimde tanımadığım ve bana yabancı patolojik bir hırsı

gostermiş olurdu. Beni tanıdığına inanan diğer insanların nasıl olup

da beni bu bicimde yargıladıklarını soyleyemedim. Gercekten hırslı

olabilirdim ama eğer Oyle ise benim hırsım coktan professor extraordinarius

unvan ve rutbesinden oldukca farklı nesnelere aktarılmıştı.

O halde duşu bende ureten hırsın kokeni ne olmuş olabilirdi? Bu

noktada cocukluğumda yinelendiğini sıkca işittiğim bir oykuyu anımsadım.

Doğduğum sırada yaşlı bir koylu kadın gururlu anmeme ilk

doğurduğu cocukla dunyaya buyuk bir adam getirdiği kehanetinde bulunmuştu.

Bu tur kehanetler cok yaygın olsa gerek: mutlu beklentilerle

dolu pek cok anne ve o andaki dunyanın şeyleri uzerinde yitirdikleri

kontrol gucunu geleceğe yoğunlaştırarak gidermeye calışan pek

cok koylu kadın ve başkaları vardır. Kahinler sozcukleri nedeniyle bir

şey de yitirmezler. Buyukluğe susuzluğumun kaynağı bu olabilir miydi?

Ama bu da bana daha gec cocukluğuma uzanan ve daha iyi bir

acıklama sağlayan başka bir yaşantıyı anımsattı. Onbir ya da oniki

yaşındayken ebeveynlerim beni Prater'a2 goturme alışkanlığındaydı.

Bir akşam orada bir restoranda otururken bir masadan otekine dolaşan

ve az bir para karşılığı kendisine verilen herhangi bir konu uzerine bir

şiir soyleyen bir adam dikkatimizi cekti. Şairi masamıza cağırmak

icin beni gonderdiler ve o da habercisine şukranlarını belirtti. Secilen

konunun ne olduğunu soruşturmadan once benim icin birkac dize adadı

ve buyuyunce belki de Bakan olacağımı soyledi. Benim hakkımda

yapılan bu ikinci kehanetin uzerimde nasıl bir izlenim bıraktığını hala

anımsıyorum. O zamanlar “Bürger" hukumeti zamanlarıydı. Kısa sure

once babam eve bu orta sınıf profesyonellerinin resimlerini getirmişu

—Herbst, Giskra, Unger, Berger ve geri kalanları— ve onların

onuruna evi ışıklandırmıştık. Aralarında bazı Yahudiler de vardı.

Ondan sonra her calışkan Yahudi cocuğu cantasında bir Bakanın dos-

9 [Viyana sınırında unlu b ir park.]

^ [Orta sınıf hukumeti — liberal eğilimli bu hukumet, 1867'de yeni Avusturya a n a yasası

oluşturulduktan sonra secilmişti.]

2 4 2 DUŞLERİN YORUMU I

yasını taşımaya başladı. O donemin olaylarının benim universiteye

girmeden kısa sure oncesine dek Hukuk oğrenimi yapmaya niyetlenmiş

olmamda etkili olduğuna hic kuşku yok, ancak son anda duşuncemi

değiştirmiştim. Bakanlık kariyeri bir tıp adamına kesinlikle kapalıydı.

Ama şimdi benim duşume donelim. Duşumun beni şimdiki

zamanın korkuncluğundan “Biirger" hukumeti gunlerinin keyifli

umutlarına goturduğu ve duşun doyurmak icin elinden geleni yaptığı

isteğin o zamanlara dek uzandığı biciminde bir ışık uyanmaya başlamıştı.

İki bilgili ve unlu meslekdaşıma Yahudi oldukları icin kotu

davranışta bulunur ve onların birini saf, otekini suclu sayarken kendimi

Bakanın yerine koymuştum. Ekselanslarına oc duygularıyla misilleme!

O beni professor extraordinarius atamayı reddetmişti ben de

duşte onun yetkilerini kullanarak azıcık dedikodu yapmıştım.

Bir başka ornekte duşu kışkırtan istek bir onceki gune ilişkin olduğu

halde duşun cocukluğa dek uzanan anılardan guclu bir pekiştirme

aldığı apacık gorunecektir. Aklımda Roma'yı ziyaret etmeye bir

ozleme dayanan bir dizi duş var. Kuşkusuz uzun bir sure bu ozlemi

duşlerimde doyurmayı surdurmek zorunda kalacaktım: cunku yılın

benim yolculuk yapmama olanak veren mevsiminde Roma’da oturmamın

sağlık nedenleriyle yasaklanması gerekecekti.4 Orneğin bir keresinde

duşumde bir tren kompartmanınm penceresinden Tiber'e ve

Ponte Saııt'Angelo'ya baktığımı gordum. Tren kalktı ve aklıma kente

ayak basmadığım geldi. Duşumde gorduğum goruntu bir gun once

hastalarımdan birinin oturma odasında gozume ilişen tanınmış bir

kabartmadan alınmıştı. Bir başka kez birileri beni bir tepeye cıkardı

ve sis altında yan yarıya kaybolmuş Roma'yı gosterdi; o denli uzaktı

ki goruntunun bu kadar net olmasına şaşırdım. Bu duşun iceriğinde

kendimi ayrıntılandırmaya hazırladığımdan daha fazla şey vardı;

ama icimdeki “uzaktan gorunen vaat edilmiş topraklar” teması cok

acıktı, tik kez bu bicimde sisle kaplı olarak gorduğum kent Lubeck'ti,

tepenin prototipi ise Gleichenberg'de idi.5 Ucuncu bir duşte, duşun

4 [1909'da eklenen dipnot:] Cok son ra lan o zamana dek ulaşılmaz sayılan istekleri

doyurmak icin birazcık cesaret gerektiğim keşfettim [1925'de eklenen:] ve ondan sonra

R onta'nın surekli hacılarından biri oldum.

^ [Graz yakınlarında Sıyria'da b ir kaplıca.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 2 4 3

bizzat beni bilgilendirdiği uzere en sonunda Roma'ya gitmiştim ama

goruntunun kentsel bir nitelik taşımaktan uzak olduğunu gorerek duş

kırıklığına uğramıştım. Karanlık sulan olan dar bir dere vardı;

onun bir kıyısında siyah kayalar, öteki kıyısında ise büyük beyaz çiçeklerle

çayırlar bulunuyordu. Herr Zucker diye (belli belirsiz tanıdığım)

birini fark eltim ve kentin yolunu ona sormaya karar verdim. Duşumde

acık olarak uyanıkken hic gormediğim bir kenti gormek icin

boşu boşuna cabalıyordum. Duşteki goruntuyu oğelerine bolunce beyaz

cicekler beni, ziyaret etmiş olduğum ve hic değilse bir sure İtalya

başkenti olarak Roma'nın yerine gecen Ravenna'ya goturdu. Ravenna'yı

cevreleyen bataklıklarda siyah suların icinde buyuyen en guzel

niluferleri bulmuştuk. Onları sudan toplamak cok zor olduğu icin duş

onları bizim Aussee'deki nergisler gibi cayırlarda yetiştirmişti. Suya

bu denli yakın koyu renk kayalar bana canlı olarak Karlsbad yakınında

Tepl vadisini anımsattı. “Karlsbad” Herr Zucker'e yolu sormuş olmam

gibi garip ayrıntıyı acıklamama olanak verdi. Duşun dokunduğu

malzeme bu noktada son derece derin ve acılı dunyasal akıl iceren ve

konuşmalarımızda ve mektuplarımızda soz etmekten cok hoşlandığımız

iki nukteli Yahudi oykusunu getirmektedir, işte birincisi: “yapı”

oykusu. Zuğurt bir Yahudi Karlsbad1 a giden ekspreste biletsiz yolculuk

ediyormuş. Yakalanmış ve her bilet kontrolunde trenden indirilip

daha kotu dovulmuş. Via dolorosa' sının6 istasyonlarından birinde

kendisine nereye gittiğini soran bir tanışına rastlamış. “Karlsbad'a”

diye yanıtlamış “eğer yapım kaldırabilirse.” Sonra belleğim bir başka

oykuye gecti: Fransızca konuşamayan ve Paris'teyken Richelieu caddesine

giden yolu sorması oğutlenen Yahudiyle ilgili olana. Paris de

uzun yıllar ozlemlerimin bir başka amacı olmuştu ve kaldırımına

ayak bastığımda yaşadığım mutluluk, bana diğer isteklerimin de doyurulacağı

yolunda bir guvence gibi gelmişti. Dahası “yolumu sormak”

Roma icin doğrudan bir imaydı cunku tum yolların oraya cıktığı

iyi bilinirdi. Yine Zucker [şeker] adı da Karlsbad icin bir başka

imaydı; cunku yapısal bir şeker hastalığı7 yakınması ceken birine

orada sağaltım oğutleme alışkanlığındaydık. Bu duşun kışkırtıcısı

R [Via dolorosa: (lal.) acılı yol — ç.n.]

7 [Şeker hastalığı karşılığı Almanca sozcuk “Zuckerkrankheit” (“şekerli d iab e t”)

lir.]

2 4 4 DUŞLERİN YORUMU I

Berlin'deki arkadaşımın Paskalya'da Prag'da buluşmamız onerişiydi.

Orada tartışacağımız şey “şeker” ve “şeker hastalığı” ile daha fazla

ilişkili birşeyler icerebilecekti.

Bu sonuncudan kısa sure sonra ortaya cıkan dorduncu bir duş bir

kez daha beni Roma'ya goturdu. Onumde bir cadde koşesi gordum ve

oraya yapıştırılmış pek cok Almanca afiş gorunce şaşırdım. Bir

gun once arkadaşıma kahince bir ongoruyle Prag'ın bir Alman icin

dolaşılması uygun olmayan bir yer olduğunu yazmıştım. Boylece

duş aynı zamanda onunla bir Bohemya kenti yerine Roma'da buluşma

isteğini ve olasılıkla oğrencilik gunlerime dek uzanan ve Alman

dilinin Prag'da kabul edilmesi arzumu ifade ediyordu. Gorunuşe gore

erken cocukluğumda Cekleri anlamış olsam gerek cunku Moravia'da

bir Slav topluluğu da bulunan kucuk bir kasabada doğmuştum. Onyedi

yaşımda işittiğim bir Cek cocuk şarkısı belleğime o kadar kolay

yerleşmişti ki ne anlama geldiği hakkında hicbir duşuncem olmadığı

halde onu bugun bile yineleyebilirim. Boylece bu duşlerde de erken

cocukluğumla bağlantılarda hicbir boşluk kalmıyor.

Başka yerler yanında Trasimene golune de goturulduğum son İtalya

yolculuğumda —Tiber'i gorup Roma'ya yalnızca elli mil uzaktayken

uzuntuyle geri dondukten sonra— olumsuz kente ozlemimin

gencliğimin anılarıyla nasıl pekiştirildiğini en sonunda keşfettim. Ertesi

yıl Roma'dan gecip Napoli'ye yolculuk yapma planlan icindeyken

bizim klasik yazarlarımızdan birinden okumuş olmam gereken bir

cumle aklıma geldi8: “Acaba ikisinden hangisi Roma'ya gitme kararını

verdikten sonra calışma odasında daha sabırsız bir bicimde bir aşağı

bir yukarı dolaşmıştır. — Başkan Yardımcısı Winckelmann mı yoksa

Başkomutan Anibal mi?” Ben aslında Anibal'in ayak izlerini izliyordum.

Onun gibi Roma'yı gormemeye yazgılıydım; o da herkes

kendisini Roma'da beklerken Campagna'ya girmişti. Ama bu bakımlardan

benzediğim Anibal daha sonraki okul yıllarımda benim kahramanım

olmuştu. O yaşlardaki pek cok oğlan gibi Pun savaşlarında

ben de Romalılara değil Kartacalılara sempati duymuştum. Ve daha

ust sınıflarda yabancı bir ırka ait olmanın ne demek olduğunu ilk kez

o ,

[¡925'de eklenen dipnot:] Sozkonusu yazar hic kuşkusuz Jean Paul'du — [18.

yy. da klasik arkeolojiyi kuran Winckelraann icin Roma'yı ziyaret etine karan kariyerinin

donemec noktası olmuştu.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 245

anladığımda ve oteki cocuklar arasındaki Sami ırkına karşıt duygular

kesin bir tavır almam konusunda beni uyardığında Sami generalin tipi

benim gozumde daha da yuceldi. Genc aklıma gore Anibal ve Roma,

Yahudiliğin direngenliğiyle Katolik kilisesinin orgutlenmesi arasındaki

catışmayı simgeliyordu. Duygusal yaşantımız uzerinde Sami karşıtı

devinimin etkilerinin artan onemi o erken donemlerin duygu ve

duşuncelerinin yerleşmesine yardım etti. Boylece Roma'ya gitme isteği

duş yaşamımda bir maske ve pek cok başka tutkulu isteğin simgesi

haline gelmişti. Onların gercekleşmesi her ne kadar doyurulmalarına

o zamanlar yazgı tarafından Anibal'in Roma'ya girmek icin

yaşam boyu suren isteği kadar az şans verilmiş de olsa Kartacalıların

tum inatcılığı ve tek hedefciliği ile izlenmişti.

Bu noktada gucu hala tum bu duygular ve duşlerde gosterilmiş

olan olayla karşı karşıya geldim. Babam beni yuruyuşlerinde yanında

goturmeye ve konuşmalarında bana icinde yaşadığımız dunyadaki

şeylere ilişkin duşuncelerini acıklamaya başladığında on ya da oniki

yaşında olsam gerek. Yine boyle bir olanak cıktığında bana şimdi her

şeyin onun zamanına gore nasıl da iyi olduğunu gosteren bir oyku anlattı.

“Genc bir adamken” dedi “senin doğduğun yerin sokaklarında

bir Cumartesi gunu yuruyuşe cıktım; iyi giyinmiştim ve başımda yeni

bir kurk şapka vardı. Bir Hıristiyan bana yaklaştı ve bir vuruşta

şapkamı camurlara fırlatıp: ‘Yahudi! İn kaldırımdan aşağı!’ diye bağırdı.”

“Sen ne yaptın?” diye sordum. “Yola inip şapkamı aldım” diye

sakince yanıtladı. Bu, beni, kucuk cocuğun elini tutan buyuk, guclu

adam adına kahraman olmayan bir tutum olarak sarstı. Bu durumu

duygularıma daha iyi uyan bir başkasıyla karşılaştırdım: Sahnede

Anibal'in babası Hamilcar Barca9 evici sunağında oğluna Romalılardan

oc alacağına yemin ettirir. O zamandan beri Anibal'in benim

duşlemlerimde bir yeri olmuştur.

Kartacalı generale hayranlığımı cocukluğuma doğru bir basamak

daha ilerletebileceğime inanıyorum; oyle ki bir kez daha sorun yalnızca

yeni bir nesneyle kurulmuş coşkusal bir ilişkinin aktarımı olacaktır.

Okumayı oğrendiğimde elime ilk gecen kitaplardan biri Thi-

^ [I909'da eklenen dipnot:] İlk basımda bunun yerine Hasdrubal adı cıkmış: benim

Günlük Yaşamın Psikopatolojisinde (1 9 0 1 i) acıkladığım şaşırtıcı b ir h a ta [X. b o lum (2) P.F.L., 5 ,2 7 6 -7 .]

246 DUŞLERİN YORUMU I

ers'in Konsulluk ve imparatorluk Tarihi'ydi. Tahta askerlerimin duz

sırtlarında uzerine Napoleon'un mareşallerinin adlan yazılmış etiketlerini

hala anımsayabiliyorum. O zamanlar favorim Masseııa'ydı (ya

da adını Yahudi biciminde verecek olursam Manasseh).10 (Hic kuşkusuz

bu yeğleme kısmen benim yaş gunumun tam yuzyıl sonra

onunkiyle aynı gune denk gelmesiyle acıklanabilir.)11 Napoleoıı da

Anibal'le her ikisinin de Alpleri gecmiş olması yuzunden birleşir. Bu

savaşa ilişkin duşuncelerin izi cocukluğumdan daha da gerilere surulebilir:

uc yaşlarındayken benden bir yaş buyuk bir oğlanla bazan arkadaşca

ama bazan savaşırcasına yakın ilişkiler icinde olduğum zamanlara

ve bu ilişkinin iki oyun arkadaşından daha zayıf olanın

icinde dalgalandırmış olması gereken isteklere.12

insan bir duşu ne denli derinlemesine cozumlerse, o duşun gizli

iceriğinin kaynakları arasında bir rolu olan cocukluk yaşantılarının

izlerine o denli sık rastlar.

Daha once (s. 74'de) bir duşun, anıları, kısaltma ya da değiştirme

olmaksızın, onun gorunul' iceriğinin tümünü oluşturacak bicimde cok

seyrek olarak yeniden uretebileceğini gormuştuk. Yine de bu olayın

bazı kuşku goturmeyen ornekleri vardır: ve cocukluk sahneleriyle

bağlantılı birkac ornek daha verebilirim. Hastalarımdan biri, gercek

bir anı olduğu hemen ayrımsanabilen hemen hemen carpıtılmamış

bir cinsel olayın yer aldığı bir duş yaşamıştı. Aslında olaya ilişkin

anısı her ne kadar buyuk olcude karanlık bir hal aldıysa da uyanıklık

yaşamında hicbir zaman kaybolmamıştı ve yeniden canlanması cozumleme

sırasında onceden yapılan bir calışmanın sonucuydu. Duş

goren, oniki yaşındayken yatakta yatan bir okul arkadaşını ziyarete

gitmişti; arkadaşı kazara yapılan bir devinimle ustundeki ortuyu acmıştı.

Arkadaşının cinsel organlarının goruntusuyle hastam bir tur

zorlamanın esiri olmuş ve kendi de soyunup arkadaşının penisini tutmuştu.

Arkadaşı ona ofke ve şaşkınlıkla bakmış o da utanıp gitmişti.

Bu sahne yirmiuc yıl sonra bir duşte o zamanki duygularının tum

111 [ 1930'da eklenen d ip n o t.] Yeri gelmişken Mareşal’in Yahudi kokenli olduğuna

ilişkin b ir kuşku duyulmuştu.

11 [Bu cumle 1914'de eklenmiştir.l

12 [Bunun daha geniş b ir ozeti II. Cilt, Bolum VI, F ve H'de bulunacaktır.]

b . d ü ş l e r in k a y n a ğ i o l a r a k b e b e k s i m a l z em e 247

ayrıntılarıyla canlanıyordu. Ancak oyle bir bicimde değiştirilmişti ki

duş goren etkin değil edilgin roldeydi; okul arkadaşının tipiyse onun

guncel yaşamındaki biriyle yer değiştirmişti [s. 239'a da bkz.].

Cocukluk sahnesinin kural olarak duşun gorunur iceriğinde yalnızca

bir imayla temsil edildiği ve ona duşun yorumuyla ulaşılması

gerektiği doğrudur. Bu tur ornekler kaydedildiğinde cok fazla kanıt

değeri taşımazlar cunku kural olarak bu cocukluk yaşantılarının olmuş

olduğuna ilişkin başka hicbir kanıt yoktur: eğer cok erken cağlara

dek uzanıyorlarsa artık anı olarak fark edilmezler. Bu cocukluk

yaşantılarının varolduğunu duşlerden cıkarmanın genel doğruluğunu

ruhcozumsel calışmada karşılıklı olarak ısrarlı olan ve bu nedenle

yeterince guvenilir gorunen pek cok etmen guvence altına almakladır.

Duş yorumu amaclarıyla bağlamından koparılmış bu cıkarsanmış

cocukluk yaşantılarının bazılarını kaydedersem ozellikle yorumların

dayandığı tum malzemeyi alamayacağım icin pek az izlenim yaratabilirler.

Yine de bunun beni onlara değinmekten alıkoymasına izin vermeyeceğim.

I

Kadın hastalarımdan birinin tum duşleri onun “telaş” icinde olmasıyla

belirleniyordu: bir yerlere tam zamanında varmak, bir treni kacırmamak

v.b. icin korkunc bir telaş icinde oluyordu. Bir duşunde bir

kadın arkadaşını çağırmaya gidecekmiş; annesi yürümemesini, bir

arabaya binmesini söylemiş; ama o bunun yerine koşmuş ve durmadan

düşmüş. Cozumlemede ortaya cıkan malzeme bizi cocukken telâşla

dolaşma ve koşuşmaya (Viyana'lıların “eine Hetz” [“purtelaş” ,

“cılgınca koşu”] dedikleri) ilişkin anılara yoneltmişti. Ozel bir duş

“D/e Kah rannte, bis sie fıel” [“inek duşunceye dek koştu”] cumlesinin

bir tek [sacma] sozcuğe donuşecek kadar hızlı soylendiği

—aslında bir başka telaş— tutulan bir cocuk oyununu anımsattı. Kucuk

kız arkadaşlarla tum bu masum koşuşmalar anımsanmıştı cunku

oteki daha az masum şeylerin yerine gecmekteydiler.

2 4 8 DUŞLERİN YORUMU I

II

işte başka bir kadın hastanın duşu: Her türden makinenin durduğu

büyük bir odadaymış, sanki bir ortopedi enstitüsünü kafasında

canlandırdığı biçimdeymiş. Ona benim zamanımın olmadığı ve sağaltımın

diğer beş hastayla aynı zamanda yapılması gerektiği söylenmiş.

Ancak o reddetmiş ve yatağa —ya da her ne idiyse yani kendisine

ne imiş gibi geliyorsa ona— yatmamış. Köşede dikilmiş ve bunun

doğru olmadığını söylemek için beni beklemiş. Bu sırada diğerleri

onunla alay ediyor ve bunun onun “huyu” olduğunu söylüyorlarmış.

Aynı anda sanki birçok kare yapmaktaymış.

Bu duşun iceriğinin ilk kesimi sağaltımla ilişkiliydi ve bana bir

aktarımdı, ikinci kesim cocukluktaki bir sahneye bir imayı iceriyordu.

İki kesim birbirine yataktan soz edilmesiyle bağlanmıştı.

Ortopedi Enstitüsü, sağaltımı, uzunluğu ve doğası acısından ortopedik

sağaltımla kıyasladığım bir sozume gondermeydi. Sağaltıma

başladığımda ona sonradan gunde tam bir saat ayırabileceğimi ama o

an icin fazla zamanım olmadığını soylemek zorunda kalmıştım. Bu,

onun, histeriye yatkın cocuklarda temel bir cizgi olan eski duyarlılığını

altust etmişti: o cocuklar sevgiye doymazlar. Hastam altı cocuklu

bir ailenin en kucuğuydu (bu nedenle: diğer beşiyle aynı zamanda) ve

bu nedenle babasının gozdesiydi; ama boyle olduğu halde taptığı babasını

kendisine zamanının ve dikkatinin pek azını ayırıyor gibi algılıyordu.

Bunun doğru olmadığını söylemek için beni beklemesinin kokeni

aşağıdaki gibiydi. Genc bir terzi cırağı ona bir elbise getirmiş o

da parasını vermişti. Sonradan kocasına eğer cocuk parayı yituirse

tekrar odemek zorunda kalıp kalmayacağını sormuştu. Kocası ona takılmak

icin odemesi gerekeceğini soylemişti .(duşteki takılma). Ona

defalarca sormuş ve her şeye karşın bıınıın doğru olmadığını söylemesini

beklemişti. Ondan sonra duşun gizli iceriğinde eğer ona iki kat

zaman ayırırsam iki kat para odemesi gerekip gerekmeyeceği duşuncesi

olduğu sonucu cıkmıştı — acgozluce ya da pis bulduğu bir duşunce.

(Cocukluktaki temiz olmayış sıklıkla duşlerde para acgozluluğu

ile yerdeğiştirir; ikisi arasındaki bağlantı “pis” sozcuğudur.13)

13' [Bu nokta Freud tarafından daha sonra “Karakter ve Anal Erotizm♦“♦de (19086) gen

iş le tilm iştir.]

Söylemek için beni beklemek v.b. hakkmdaki tum parcanın niyeti

“pis” sozcuğunu dolambaclı bir bicimde anlatmak idiyse o zaman

onun köşede dikilmesi ve yatağa yatmaması cocukluğuna ilişkin bir

sahnenin parcaları olarak yerine oturmaktadır: yatağını kirlettiği ve

koşede dikilmekle cezalandırıldığı, babasının artık onu sevmeyeceği

biciminde korkutulduğu, kardeşlerinin onunla alay ettiği v.b. bir sahne.

— Küçük kareler kendisine sayıları her yonde toplamları onbeş

olacak bicimde dokuz kareye yerleştirme (ki bunun doğru olduğuna

inanıyorum) bicimindeki aritmetik oyununu gostermiş olan kucuk yeğeniyle

ilişkiliydi.

III

Bir adam aşağıdaki duşu gormuştu: t ki oğlanın — ortalığa yayılmış

aletlere bakılacak olursa varil cinin oğlanlarının— dövüştüğünü

görmüş. Oğlanlardan biri ötekini yere fırlatmış; yerdekinin mavi taşlı

küpeleri varmış. Yerinden fırlayıp saldırganı dövmek için sopasını

kaldırarak üzerine atılmış. Öteki bir tahta perdenin önünde duran bir

kadına, sanki annesiymiş gibi sığınmak için koşmuş. Kadın çalışanlar

sınıfından biriymiş ve düş görene arkası dönükmüş. Sonunda geri

dönmüş ve adama öyle korkunç bir bakışla bakmış ki adam dehşet

içinde kaçmış. Kadının alt göz kapaklarının kırmızı eti belirgin biçimde

görülebiliyormuş.

Duş bir gun oncesinin onemsiz olaylarını bol bol kullanmıştı.

Adam gercekten caddede iki oğlan gormuştu ve onlardan biri diğerini

yere fırlatmıştı. Kavgayı durdurmak icin atıldığında ikisi de tabanları

yağlamıştı. — Varil cinin oğlanları. Bu ancak “varilin dibini çıkarmak”

cumleciğini kullandığı daha sonraki bir duşle acıklanabildi. —

Deneyimlerine gore mavi taşlı küpeleri en cok fahişeler takardı. O zaman

aklına iki oğlan hakkında unlu bir tekerleme parcası geldi: “oteki

oğlanın adı Marie'ydi” (yani bir kızdı). — Kadın ayakta duruyor, iki

oğlan sahnesinden sonra Tuna kıyısı boyunca bir yuruyuşe cıkmış ve

yorenin ıssızlığından yararlanarak bir tahta perdeye işemişti. Daha

ileride saygın giyimli yaşlıca bir hanım ona cok dostca gulumsemiş

ve kartvizitini vermek istemişti. Duşte kadın adamın işerkenki konumunda

durduğuna gore ortada işeyen bir kadın sorusu bulunmalıydı.

b. d u ş l e r i n k a y n a ğ i o l a r a k b e b e k s i m a l z e m e 249

2 5 0 d ü ş l e r in y o r u m u i

Bu, kadının korkunc bakışı ve belirgin kırmızı et ile uyuşmaktaydı

ve ancak eğilme sonucu cinsel organın aralanmasıyla ilişkili olabilirdi.

Bu, onun cocukluğunda gorulmuştu ve daha sonraki anılarda “gurur

eti” —bir yara— olarak yeniden ortaya cıkmıştı.

Duş, kucuk bir oğlanken kucuk kızların cinsel organlarını gormek

icin elde etmiş olduğu iki olanağı birleştirmişti: onlar yere fırlatıldıkları

zaman ve işerlerken. Bağlamın diğer kesiminden de bu olanaklar

sırasında gostermiş olduğu cinsel merak yuzunden babası tarafından

dövüldüğü ya da korkutulduğuna ilişkin bir anısı olduğu

ortaya cıktı.

IV

Aşağıdaki (yaşlıca bir hanım tarafından gorulmuş olan) duşun

arkasında, tek bir duşlemde olabilecek en iyi bicimde birleşmiş bir

cocukluk anıları yığını bulunmaktadır.

Bazı işler yapmak için büyük bir telcış içinde evden çıkmış. Graben'de 14

sanki devrilivermiş gibi dizlerinin üzerine çökmüş. Çok sayıda

insan, özellikle de arabacılar, çevresine toplanmış ama hiç kimse

kalkması için yardım etmemiş. Pek çok boşa giden çabadan sonra sonunda

kalkmış olsa gerek ki kendisini eve götürecek bir arabaya yerleştirilmiş.

Birileri büyük tıkabasa dolu bir sepeti (alış veriş sepeti

gibi) arkasından pencereden içeriye fırlatmış.

Bu, duşlerinde, tıpkı cocukken oraya buraya koşuştuğu gibi hep

“telaş” icinde olan hanımdı [s. 196'ya bkz.j. Duşteki ilk sahne acıkca

duşmuş bir atın goruntusunden turemişti; aynı bicimde “devrilme”

sozcuğu at yarışlarına bir gondermeydi.15 Gencliğinde atlara binmişti

ve kuşkusuz daha kucukken kendisi at olmuştu. Düşme, kapıcının

onyedi yaşındaki oğlunun cok erken cocukluğuna ilişkin bir anıyla ilgiliydi;

oğlan bir gun caddede bir sara nobeti gecirip duşmuş ve bir

araba ile eve getirilmişti. Kuşkusuz bunu yalnızca işitmişti ama sara

nobeti (ya da “düşme hastalığı”) duşuncesi imgeleminde yer etmiş ve

^ [Viyana'nın belli başlı alışveriş merkezlerinden biri.]

^ [Devrilme sozcuğu ile karşıladığımız deyim Turkce'de at yarışını cağrıştırmıyor.

Bu bağlantı bir futbol meraklısı ic in “duşme” sozcuğunun “kume duşme” ile bağlantısı

gibi duşunulebilir. —- ç.n.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 251

sonraları onun histerik nobetlerinin bicimini etkilemişti. — Eğer bir

kadın duşme duşu goruyorsa bunun hemen hemen değişmez bicimde

cinsel bir anlamı vardır: kadın kendisini “düşmüş kadın” olarak algılıyordur.

Bu duş ozellikle bu konuda kuşkuya yer bırakmıyordu cunku

hastanın duştuğu yer Viyana'nın fahişelerinin gezinti yeri olarak

adı cıkmış bir kesimi olan Graben'di. Alış veriş sepeti [Korb] birden

cok yoruma yoneltmişti. O, kadına, aşıklarına yoneltmek zorunda

kaldığı ve de daha sonra kendisinin de karşılaştığından yakındığı

cok sayıda tersleme'yi [Körbe]16 anımsatmıştı. Bu, aynı zamanda kadının

kendisinin de tersleme olarak acıkladığı kimsenin ona kalkması

için yardım etmemesi ile bağlantılıydı. Alış veriş sepeti sonradan cozumleme

sırasında daha once aklına gelmiş olan ve kendinden cok alt

duzeyde bir evlilik yaptığı ve kendi başına alış veriş yapmak zorunda

kaldığı yolunda bir duşlemi anımsattı. Son olarak da bir hizmetci

simgesi olabilirdi. Bu noktada başka cocukluk anıları ortaya cıktı.

Once, hırsızlık ettiği icin kovulmuş ve dizlerinin üzerine çöküp affedilmeyi

dilemiş bir aşcıya ilişkin bir anı. O sırada kendisi oniki yaşındaydı.

Sonra aile arabacısı ile bir aşk oykusu nedeniyle kovulmuş

olan bir hizmetciye (arabacı her nasılsa sonradan onunla

evlenmişti) ilişkin bir başka anı. Boylece bu anı duşteki arabacıların

(suruculerin17) (ki gercek arabacının tersine, duşmuş kadını kaldıramamışlardı)

kaynaklarından biri oluyordu. Geriye kadının arkasından

ve pencereden içeriye fırlatılan sepetin acıklanması kalıyordu.

Bu ona, kırsal kesimde sevgililerinin penceresine tırmanan aşıklara

trabzanlardan aşağıya fırlatmak icin valizlerin verilmesini ve de kendisinin

oralardaki yaşamına ilişkin başka kucuk sahneleri anımsattı:

Beyefendinin birinin bir hanımın odasının penceresinden içeri nasıl

da mavi erikler atmış olduğunu; kendi kız kardeşini, penceresinden

içeri bakan koyun delisinin nasıl da korkuttuğunu. Sonra onuncu yaşına

ilişkin ve koyde evdeki uşaklardan biriyle aşk sahneleri yaşamış

(ki kız da bunlardan bazılarını gormuş olabilirdi) bir hizmetciye yol

verildiği, dışarı atıldığı Ciçeri atmak” şeklindeki duş imgesinin karşıtı)

biciminde silik bir anı ortaya cıkmaya başladı — başka bircok

^ {"Korb" (“ sepet”) sozcuğu yaygın olarak evlilik onerisinin geri cevrilmesi icin kullanılır.]

11

* [Almanca sozcuk her ikisi icin de aynı {Kutscher)^

2 5 2 DUŞLERİN YORUMU I

yonde daha once ulaşmış olduğumuz bir oyku. Viyana'da bir uşağın

eşyasına aşağılamayla “yedi erik” denir: yedi eriğini toparla ve defol!

Doğal olarak benim kayıtlarım, cozumlemeleri sıklıkla yaşamın

ilk uc yılına dek uzanan silik ya da tumuyle unutulmuş cocukluk izlenimlerine

yonelten geniş bir hasta duşleri koleksiyonunu da icermektedir.

Ama onlardan cıkarılan herhangi bir sonucu genel olarak duşlere

uygulamak cok guvenli olmaz. Sozkonusu kişilerin tumu de

nevrotik ve ozellikle de histeriktir ve duşlerinde rol oynayan cocukluk

sahnelerinin duşlerin doğası tarafından değil onların nevrozlarının

doğası tarafından belirlenmesi olasıdır. Yine de kendi duşlerimi

cozumlerken (ve her şey bir yana bunu herhangi bir buyuk patolojik

belirti yuzunden yapıyor değilim) hic de daha seyrek olmayarak bir

duşun gizli iceriği beni beklenmedik bir bicimde bir cocukluk sahnesine

goturmuştur ve tum bir dizi duşumun hep birden bazı cocukluk

yaşantılarımdan dallanan cağrışımlarla bağlantılı olduğunu gormuşumdur.

Bunun bazı orneklerini daha once [s. 242-6] vermiştim ve

değişik bağlamlarda verecek başka orneklerim de olacak. Bu kesimin

en iyi bitişi belki de yeni olaylarla cocukluğun coktan unutulmuş yaşantılarının,

duş kaynakları olarak biıaraya geldiği bir ya da iki duşumu

bildirmek olacaktır.

I

Bir yolculuktan sonra ac ve yorgun olarak yattım; en temel yaşamsal

gereksinmeler varlıklarını uykumda duyurmaya başladılar ve

aşağıdaki duşu gordum:

Biraz muhallebi aramak için mutfağa girdim, içeride üç kadın

ayakla duruyordu; biri hanın sahibesiydi ve elinde sanki Knödel [bir

tur hamur koftesi] yaparmış gibi bir şeyler yoğuruyordu. Kendisi hazır

oluncaya dek beklemem gerektiği yanıtını verdi. (Bunlar acıkca

soylenmiş sozcukler değildi.) Sabırsızlık hissettim ve bir haksızlık

duygusu içinde dışarı çıktım. Bir palto giydim. Ama ilk denediğim

bana çok uzundu. Onu çıkardım ve kürklerle süslenmiş olduğunu görüp

şaşırdım. Giydiğim İkincisinde bir Türk deseni oyulmuş uzun bir

şerit vardı. Uzun yüzlü ve kısa sivri sakallı bir yabancı geldi ve kendisinin

olduğunu söyleyerek benim onu giymemi önlemeye çalıştı. O

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 2 5 3

zaman paltonun her yanının Türk deseniyle işlenmiş olduğunu gösterdim.

“Türk (desenleri, şeritleri...) ile senin ne ilgin var?" diye sordu.

Ama sonra birbirimizle oldukça arkadaş olduk.

Bu duşu cozumlemeye başladığımda hic beklenmedik bir bicimde

(herhalde onuc yaşımdayken) okuduğum ilk romanı anımsadım; işin

doğrusu ilk cildin sonundan başlamıştım okumaya. Romanın ya da

yazarının adını hic bilmiyordum ama sonuna ilişkin cok canlı bir

anım vardı. Kahraman cıldırıyor ve yaşamına buyuk mutluluk ve huzun

getirmiş olan uc kadının adını yineleyip duruyordu. Bu adlardan

biri Pélagie idi. Bu anının cozumlemede nereye gotureceğine ilişkin

hicbir duşuncem yoktu. Uc kadınla bağlantılı olarak insanın yazgısının

ekseni olan uc Yazgı Tanrıcasını18 duşundum ve uc kadından birinin

—duşteki han sahibesinin— canlı yaratığa yaşamı, dahası ilk

besinini veren anne olduğunu anladım. Aşk ve aclık diye duşundum,

bir kadının goğsunde buluşuyor. Hani kadın guzelliğine cok duşkun

genc bir adam, kendisini bebekken emzirmiş olan guzel gorunumlu

sutannesine “Elime gecen fırsatı daha iyi kullanmadığım icin uzgunum”

demiş ya işte o oykudeki gibi. Psikonevrozlann mekanizmasındaki

“ertelenmiş eylem” etmenini acıklamak icin bu oykuyu kullanma

alışkanlığım vardı.19 — O zaman Yazgılardan biri avuclarını sanki

hamur koftesi yapıyormuş gibi birbirine surtuyordu: bir Yazgı tanrıcası

icin garip bir uğraş ve bir acıklama yapılması gerekliliği bas bas

bağırıyor. Bu acıklamayı cocukluğumun başka ve daha eski bir anısı

sağladı. Altı yaşımdayken ve annemden ilk derslerimi alırken hepimizin

topraktan yapıldığına ve toprağa donmemiz gerektiğine inanmam

istenirdi. Bu bana doğruymuş gibi gelmemişti ve doktrine duyduğum

kuşkuyu dile getirmiştim. Bunun uzerine annem avuclarını —tıpkı

hamur koftesi yaparmış gibi— birbirine surttu ve surtunmenin urettiği

siyahımtrak epidermis [ust deri —c.n.] kalınularmı topraktan yapıldığımızın

kanıtı olarak gosterdi. Bu gorsel tanıtmaya hayranlığım sınır-

^ [Uc Yazgı Tanrıcası: Moira'lar. İnsanın omrunun ipliğini buken, mutluluk ve

mutsuzluk paylarını belirleyen uc k ız kardeş — ç.n.]

^9 [Freud'un eski “Bilimsel B irR u h b ilim P ro jesi’ nin (Freud, 1950a) II. Kesiminin

ileri bolumlerinde betimlenen histeri mekanizması hakkında yeni b ir kurama g onde rme.]

2 5 4 DUŞLERİN YORUMU I

sızdı ve daha sonraları “Du bist der Natur einen Tod schuldig”20 sozleriyle

ifade edildiğini işittiğim inancı benimsedim. O zaman, tıpkı cocukluğumda

acıkınca yaptığım gibi mutfağa girdiğimde —annem ateşin

başında ayakta durur ve akşam yemeği hazır olana dek beklemem

gerektiği konusunda beni uyarırdı— orada bulduklarım gercekten Yazgı

tanrıcalarıydı. Ve şimdi de hamur kofteleri — Knödel! Universitedeki

hocalarımdan en azından biri —ve kesinlikle dokubilim bilgilerimi

(orneğin epidermis hakkındaki bilgilerimi) borclu olduğum biri—

yazılarını aşırdığı [plagiarizing] icin yasal yollara başvurmak zorunda

kaldığı Knödl adlı biri nedeniyle hemen aklıma gelmişti. Aşırma duşuncesi

—başka birine ait de olsa kişinin eline geceni sahiplenmesi—

acık olarak duşun bana sanki bir sure dersliklerden palto calma işini

surdurmuş olan hırsızmışım gibi davranıldığı ikinci kısmına yoneltmişti.

“Aşırma” sozcuğunu uzerinde duşunmeden aklıma oyle geldiği

icin yazmıştım ama şimdi duşun gorunur iceriğinin değişik kesimleri

arasında bir kopru [Brücke] oluşturduğunu ayrımsıyordum. Bir cağrışım

zinciri [Pélagie — plagiarizing [aşırma] — plagiostome'lar 21 ya

da kopek balıkları [ Haifısche] — bir balığın yüzme kesesi [Fischbla ie])

eski romanı, Knodl olayı ve acık olarak cinsel teknikte kullanılan

aygıtlara [prezervatif karşılığı Turkce'de kullanılan kaput sozcuğunde

olduğu gibi — ç.n.] gonderme yapan paltolarla birleştiriyordu. [S. 235'e

bkz.] (Maury'nin (s. 111 ’deki) eşsesli duşlerine bkz.) Kuşkusuz cok

zorlama ve anlamsız bir duşunce zinciri ama duş işlemi tarafından

oluşturulmasaydı uyanıklık yaşamında hicbir zaman kuramayacağım

bir zincir. Ve sanki hiçbir şeyi kutsal saymayan zorlanmış bağlantılar

kurma gereksinimi, Brucke'nin“ (yukarıdaki fiil hali köprü kurma' ya

bkz.) onurlu adı oğrencilik yaşamımın —şimdi duşlerimde başıma

belâ olan ( plaguing) arzuların tam tersine— tum oteki arzulardan uzak

en mutlu saatlerini gecirdiğim Enstituyu anımsatmıştı:

9 0 • »» [“Doğaya bir olum borclusun.” İV. Henry I. Kesim, v. I.de Prens Hal'in Falsta

f f a soylediği sozun apacık anımsanması: “Tanrıya b ir olum borclusun.”] Bu cocukluk

sahnelerine bağlayan duyguların h e r ikisi de — hayranlık ve kacınılmaz olana b o yun

eğiş— bu duşten kısa sure once gorduğum b ir duşte ortaya cıkmış ve bana bu

cocukluk olayını ilk k e z anımsatmıştı.

2 ^ Plagiostome'lar uzerinde ilerlemekten bilerek kacındım; o n la r aynı universite

hocasıyla ilişkili olarak kendimi rezil ettiğim bir olayı anımsattılar.

" [Brucke ve Fleischl icin II. Cilt, Bolum VI, H'ye bkz.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 255

So wird's Euch an der Weisheit Brüsten

Mit je d em Tage mehr gelusten23

Son olarak aklıma bir başka cok saygın hoca —onun adı, Fleischl da

[“Fleisch = et”], tıpkı Knodl gibi kulağa yenecek bir şey gibi geliyordu—

ile icinde epidermis kalıntılarının (annem ve han sahibesi) ve

deliliğin (roman) ve de dispanserden24 alınmış, açlığı gideren bir ilacın

(Kokain) yer aldığı rahatsız edici bir sahne geldi.

Karışık duşunce katarlarını bu cizgiler boyunca daha da izleyebilir

ve duşun cozumlediğim kesimini acıklayabilirdim; ama bu noktada

durmak zorundayım cunku daha fazlası icin gerekli olan kişisel ozveri

cok fazla olacak. Ben yalnızca bizi dosdoğru karmaşanın altında

yatan duş duşuncelerine goturebilecek nitelikte bir ipliği izleyeceğim.

Uzun yuzlu ve sakallı yabancı Spalato'da karımın bircok Türk eşyası

satın aldığı dukkancının ozelliklerini taşıyordu. Adı Popovic idi, cift

anlamlı bir ad25 ve o ad uzerine mizahi bir yazar, Stettenheim, imalı

bir soz etmişti: “Bana adını soyledi ve yuzu kızarıp elimi sıktı.” Bir

kez daha kendimi daha once Pelagie, Knodl, Brucke ve Fleischl'da olduğu

gibi bir adı kotuye kullanırken buluyordum. Bu bicimde adlarla

oynamanın cocuksu bir yaramazlık olduğunu yadsımak olanaksızdı.

Ama buna goz yumduysam bir misilleme olduğu icindi; cunku benim

adım da sayısız kez boylesi zayıf nuktelerin kurbanı olmuştu.26 Goethe'nin

bir yerlerde insanların adları konusundaki duyarlılıklarına değindiğini

anımsadım: nasıl da derimiz gibi onların icinde buyuyorduk.

Goethe, bunu kendi adı icin Herder'in yazdığı bir dize uzerine soylemişti:

yx 4

[“Boylece Bilgeliğin göğüslerine y a p ışm a k la

H e r gunun daha buyuk b ir vecdle dolacak”

Goethe, F aust, I. Kesim, 4. Sahne

(Bayard Taylor cevirisi).]

24 [Almanca'da “lateinische K iiche" (sozcuk olarak “Latin mutfağı” ) — s. 164'deki dipnota bkz.)

[“Po p o” “oturacak y er” anlamına cocuksu b ir sozcuk.]

[“Freud!” “n eşe” anlamına Almanca b ir sozcuktur.]

2 5 6 DÜŞLERİN y o r u m u i

≪Der du von Gottem abstammst, von Gothen oder vom Kote.≫ —

≪So seid ihr Gotterbılder auch zu Staub.≫ 27

Adları kotuye kullanma konusundan uzaklaşmış olmamın yalnızca

bu yakınmaya yonelttiğini ayrımsadım. Ama burada kesmek zorundayım.

— Karımın Spalato'da yaptığı alışveriş, Cattaro'da28 yapılmış

bir başka alışverişi anımsattı; ustunde cokca duşunmuştum cunku

bazı tatlı kazanclar edinme fırsatını kacırmama neden oluyordu (bkz.

sutanneyle kacırılmış fırsat). O halde aclığımın duşe yerleştirdiği

duşuncelerden biri buydu: “İnsan hicbir zaman bir fırsatı kacırmamalı,

hatta o fırsat kucuk bir hatayı icerse bile. İnsan hicbir zaman bir

fırsatı kacırmamalı cunku yaşam kısa ve olum kacınılmazdır.” “Carpe

diem"in bu dersinin icinde başka anlamların yanında cinsel bir anlam

da bulunduğundan ve ifade ettiği arzu yanlış olduğu icin ansızın

durmadığından sansurden korkması doğaldı ve kendini bir duşun arkasına

saklamak zorundaydı. O zaman ters bir anlamı olan tum duşunceler

dile gelmişti: duş gorenin manevi bir besinle doyduğu bir

zamana ilişkin anılar, her turden alıkoyucu duşunceler ve hatta en isyan

ettirici cinsel cezalanıl tehditleri.

II

Bir sonraki duş oldukca uzun bir on bilgi gerektiriyor.

Aussee'de gecireceğim tatil icin trene binmek uzere arabayla Batı

istasyonuna [Viyana'da] gitmiştim; ama perona geldiğimde Ischl'e gidecek

olan bir onceki tren henuz istasyondaydı. Orada bir kez daha İm27

[Bu dizelerin ilki Herder'den Goethe'ye bazı kitapları odunc istemek icin yazdığı

şakacı b ir nottan gelmektedrir: “Tanrıların ya da G o tla n n veya gubrenin cocuğu

olan sen” — (Goethe onları bana yolla!) Freud'un daha ileri b ir serbest c ağ n şım ı olan

ikinci dize Goethe'nin Iplıigenie a ııfT a u ris 'm in II. Peıde 2. Sahnesindeki unlu acıklama sahnesinden alınmıştır. Pylade'lardan Truva kuşatması sırasında pek cok kahramanın

olduğunu işiten Iphigenia şunları soyler: “Boylece siz İlahi bedenler de toza donuştun

u z !”]

n o

“ u [Spalato ve Cattaro: her iki kent de Dalmacya kıyısındadır.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 2 5 7

paratorla bir goruşme yapmak icin Ischl'e giden Kont Thun’u29 gordum.

Yağmur yağdığı halde ustu acık bir arabayla gelmişti. Dosdoğru

Yerel Trenler girişine gitti. Kapıdaki bilet kontroloru onu tanımamıştı

ve biletini almaya calıştı, ama o elinin tersiyle adamı ittirdi ve hicbir

acıklamada bulunmadı. Ischl treni gittikten sonra kurallar gereği

peronu terk etmem ve bekleme salonuna donmem gerekiyordu; peronda

kalmak icin işleri yoluna koymam epeyce zor oldu. Zamanı, binlerinin

gelip bir tur “torpil” yaparak bir kompartmanı tutup tutmayacağını

gormek icin cevreye bakınarak gecirdim. Boyle bir durumda

yuksek sesle protesto etmek niyetindeydim: yani eşit haklardan soz

edecektim. Aynı zamanda kendi kendime Le Nozze di Figaro'dan Figaro'nun

aryası olduğunu ayrımsadığım bir melodiyi mırıldanıyordum:

Se vuol ballare, signor contino,

Se vuol ballare, signor contino,

Il chitarino le suonero... 30

(Başka birinin de melodiyi aynmsamış olup olmadığı biraz kuşkulu.)

Tum akşamustu keyifli ve kavgacı bir hava icindeydim. Garsona

ve arabacıya takıldım — umanm duygulannı incitmemişimdir. Şimdi

ise her turden kustahca ve devrimci duşunce kafamda dolanıyordu

ve Figaro'nun sozleriyle Comédie française'in oynadığını gorduğum

Beaumarchais'nin komedisine ilişkin anılarım da geri durmuyordu.

Doğmuş olmanın zahmetine katlanan buyuk beyefendinin cumleciğini

ve Kont Almaviva’nın Suzanna'ya uygulamaya calıştığı droit du Seig rcewr’u31

duşunuyordum. Ayrıca kotu niyetli karşıt gazetecilerimizin

“ 9 [Muhalif goruşleri olan Avusturya’lı politikacı (1847-1916), Alman m illiyetcilerinin

tersine Bohemya'nın oz-yonetiminin savunucusu, 1898-9'da Avusturya Başbakanı.

— Bad Ischl, Yukarı Avusturya'da, Saray'ın duzenli olarak yaz aylannı gecirdiği

yerLO

[“Eğer sayın kontum dansetmek isterse,

Eğer sayın k ontum dansetmek isterse,

Ona b ir melodi calmaya amade olacağım...” ]

[“Ağa payı” diye karşılayabileceğimiz b ir deyim. Derebeylerinin teba lanndaki

gelinlik kızlarla kocalarından once gerdeğe girme hakkı. — ç.n.]

2 5 8 DUŞLERİN YORUMU I

Kont Thun'un adı uzerine ona “Kont Nichtsthun”32 diyerek nasıl espri

yaptıklarını da duşunuyordum. Onu kıskanmış değildim. O, İmparator'la

guc bir goruşmeye gidiyordu, oysa ben, asıl Kont Bir işe Yaramaz'dım

— tatile gidiyordum. Bunu tatil icin her turden eğlenceli

plan izledi. Bu noktada perona tıp sınavlarında Hukumet Gozetmeni

olduğunu ayrımsadığım ve bu yetkide etkinlikleriyle, ovgulu “Hukumetin

yatak arkadaşı”33 takma adını kazanmış bir bey girdi. Kendisine

resmi pozisyonu nedeniyle birinci sınıf bir yarım kompartman verilmesini

istedi; bir demiryolcunun otekine: “Yarım birinci sınıf

biletli34 beyi nereye yerleştirebiliriz?” dediğini işittim. Bu, diye duşundum

kendi kendime, iyi bir imtiyaz orneği; her şey bir yana ben

birinci sınıf ucretini tam olarak odemiştim. Aslında kendime bir

kompartman edindim ama koridorlu bir vagon değildi; bu yuzden gece

tuvalet bulunmayacaktı. Bir gorevliye yakındım, hicbir sonuc elde

edemedim ama yolcuların olası gereksinmelerini karşılamak icin herhalde

kompartmanın tabanına bir delik acmaları gerektiğini soyleyerek

ocumu aldım. Gercekten de sabah uce ceyrek kala aşağıdaki duşu

gordukten sonra zorlayıcı bir işeme gereksinmesiyle uyandım:

Bir insan kalabalığı, bir öğrenci toplantısı. — Bir Kont (Thun ya

da Taaffe ) konuşuyor. Almanlar hakkında bir şeyler söylemesi için

meydan okunuyor; o da aşağılayıcı bir jestle onların en sevdiği çiçeğin

öksürük çiçeği olduğunu söylüyor ve bir tiir parçalanmış yaprağı

—daha doğrusu kırıştırılmış yaprak iskeletini— iliğine takıyor. Bir i

z den kızıyorum — birden kızıyorum oysa böyle bir tutum almama şaşıyorum.

33 ("Kont Bir İşe Yaramaz” . Thun, Almanca yapmak demektir.]

34 [“Beischläfer” sozcuk olarak “birisiyle uyuyan kişi” ; cunku adam gozetmenlik

yapacak yerde uyurmuş.]

34 [Hukumet gorevlisi olarak biletini y a n fiatına alabiliyordu.]

33 [Avusturya'lı politikacı (1833-95) 1870-71'de ve 1879-93'de Başbakan. Kont

Thun gibi imparatorluğun Alman olmayan kesimlerinin bir dereceye değin bağımsız olmasını

desteklemiştir.]

36 Bu yineleme benim duş kaydıma gorunuşe gore dikkatsizlikle sızmış. Onu oyle

bıraktım cunku cozumleme onun anlamlı olduğunu gosterdi. [Almancası “ich fa h r e a u f',

“fa h r e n ” aynı zamanda “ surmek” ya da “yolculuk etmek” anlamına gelir ve duşte bu anlamda daha sonra defalarca kullanılmıştır. Bu konu icin Bolum VI, G, n. 12 ye bkz.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 259

(Sonra daha az belirgin olarak): Sanki Aula'daymışım,-37 girişler

kuşatılmış ve biz kaçmak zorundaymışız. Bir dizi güzel döşenmiş

odadan geçerek yolumu buluyorum. Odalar besbelli bakanlık ya da

kamu apartmanları, mobilyalar kahverengi mor arası bir renkle döşenmiş;

en sonunda içinde yaşlıca, iri yapılı bir kadın olan bir kâhya

kadının oturduğu bir koridora geliyorum. Onunla konuşmaktan kaçınıyorum

ama o besbelli benim geçiş hakkımın olduğunu düşünüyor ki

bana lambayla eşlik etmesi gerekip gerekmediğini soruyor. Ona sözcükle

ya da jestle merdivenlerde durması gerektiğini gösteriyorum ve

böylece çıkışta kontrol edilmekten sakındığım için kendimi çok becerikli

duyumsuyorum. Merdivenlerden iniyorum ve dar, eğimli bir iniş

yolu bulup oradan gidiyorum.

(Yeniden belirsizleşiyor) ...Sanki ikinci sorun kentten ayrılmakmış,

tıpkı birincinin evden çıkmak olması gibi. Bir arabadayım ve

arabacıya beni istasyona götürmesini söylüyorum. Sanki onu fazla

yormuşum gibi biraz karşı çıkmasından sonra ona “Sizinle tren yolu

boyunca gidemem" diyorum. Sanki normalde insanın trenle aştığı bir

uzaklığı onunla gitmiş gibiyim. İstasyonlar kuşatılmış. Krems'e mi

yoksa Znaim'a mı gitmem gerektiğini şaşırıyorum ama Saray'ın orada

dinlendiğini düşünüyorum ve Gra: ya da ona benzer bir yer lehine

karar veriyorum 38 Şimdi Stadtbahn ’da [banliyo treni] bir vagona benzeyen

kompartnıanda oturuyorum; iliğimde garip, kıvrılmış, uzun biçimli

bir nesne ve onun yanında sert bir malzemeden yapılmış morkahverengi

menekşeler var. Bu, insanları çok şaşırtıyor. (Bu noktada

sahne kesiliyor.)

Bir kez daha istasyonun önündeyim ama bu kez yaşlıca bir beyefendiyle

birlikteyim. Tanınmadan kalmak için bir plan düşünüyorum

ve sonra bu planın zaten uygulanmış olduğunu görüyorum. Düşünmek

ve yaşamak sanki aynı şey. Adam kör gibi görünüyor, herhalde

bir gözü kör ve ben ona camdan bir erkek sürgüsü veriyorum (onu

kentten almak zorundayız ya da almışız). O halde ben bir hastabakıcıyım

ve sürgüyü ona kör olduğu için vermem gerekiyor. Eğer biletçi

bizi böyle görse kesinlikle bize dikkat etmeden geçmemize izin verirdi.

37 [Universitenin buyuk toren salonu.]

38 [Aşağı Avusturya'daki Krems'te de Moravia'daki Znaim'da da imparatorluk y a z lığı

yoktur. — Graz, Styria eyaletininin başkentidir.]

2 6 0 DUŞLERİN YORUMU I

Burada adamın tutumu ve işeyen penisi biçimlenmiş olarak görünüyor.

(Bu, tam işeme gereksinimi duyarak uyandığım noktaydı.)

Duş, bir butun olarak, insana duş gorenin 1848 Devrimi yılına

donduğu bir duşkurma doğasındaymış izlenimi veriyor. O yılın anılarını

bana [imparator Franz Jozefin] 1898'deki ellinci yaş gunu ve

de Wachau'ya yaptığım ve o sırada duşteki gorunur iceriğin belirli

oğelerini kendisine yorduğum oğrenci onderi Fischhof un emekliliğini

gecirdiği Emmersdorfu39 da ziyaret ettiğim kısa yolculuk anımsatmıştı.

Sonra cağrışımlarım beni Ingiltere'ye ve erkek kardeşimin

oradaki evine yoneltti. Karısına “Elli Yıl Once” (Lord Tennyson'ın

şiirlerinden birinin başlığından) diye takılır, cocukları da “onbeş yıl

once” diye duzeltirlerdi. Ancak Kont Thun'u gormemin uyardığı duşuncelerden

tureyen bu devrimci hayal, arkasındaki yapıyla hicbir organik

ilişkisi olmayan bir Italyan kilisesi cephesi gibiydi. Ama o tur

cephelerden, duzensiz ve boşluklarla dolu olması ve de icsel yapının

kesimlerinin bircok noktada cepheye cıkmak icin yollarını zorlamalarıyla

ayrılıyordu.

Duşteki ilk durum, birbirinden ayırabildiğim bircok sahnenin bileşimi.

Duşte Kontun benimsediği kustah tutum onbeş yaşımdayken

ortaokuldaki bir sahneden kopya edilmişti. Tutulmayan ve bilgisiz bir

oğretmene bir fesatlık planı kurmuştuk ve elebaşımız o zamandan

beri İngiltere' nin VIII. Henry' sini kendisine model almış bir okul arkadaşımdı.

Ana saldırıdaki liderlik bana verilmişti ve acık isyan sinyali

Tuna'ııın Avusturya icin onemi uzerine bir tartışma idi (bkz Wac- *

hau). Komploculardım biri sınıftaki tek aristokrat oğlandı ve dikkate

değer uzunluktaki bacakları yuzunden ona "Zurafa” derdik. Duşumdeki

Kont gibi ayakta duruyor ve okulun zorbası Alman dili hocası tarafından

suclanıyordu. En sevdiği çiçek ve cicek gibi bir şeyleri iliğine

takmak (ki bu sonuncu, bana aynı gun bir hanım arkadaşa

goturmuş olduğum orkideleri, ayrıca bir Eriha gulunu40 duşundurdu)

-ıg

[Wachau, Tuna vadisinde Viyana'nın elli mil kadar yukarısında b ir duzluk —

1925’de eklenen dipnot:] Bu b ir yanlış ama bu kez dil surcmesi değil. Wachau'daki

Em m ersd o rfu n devrimci onde r F isch h o fu n sığındığı aynı addaki yerle ozdeşleştirilemeyeceğini ancak sonradan oğrendim. [Bu yanlışa b ir gonderme Günlük Yaşamın P s iko

p a to lo jisin d e (1901 b) P F .L ., 5, 280'de bulunabilir.]

[“Diriliş bitkisi” , kummuş y ap ra k la n ıslatılınca acılır.]

b . d ü ş l e r in k a y n a ğ i o l a r a k b e b e k s i m a l z em e 261

Shakespeare'in tarihsel oyunlarından birinde Kırmızı ve Beyaz Guller

Savaşı'mn başlangıcını temsil eden bir sahnenin carpıcı bir anımsatılmasıydı.

[VI. Henry, 3. Kısım, I. Perde, I. Sahne] (VIII. Henry' den

soz edilmesi bu anının yolunu acmıştı.) — Oradan kırmızı ve beyaz

karanfillere yalnızca kucuk bir adım kalıyordu. (Biri Almanca oteki

İspanyolca iki kucuk beyit bu noktada cozumlemeye sızdı:

R osen, Tulpen, Netken

alie Blumen welken.

Isabelita no Uores,

que se marchitan las flores 41

İspanyolca bir beyitin ortaya cıkışı Fígaro' ya geri goturuyor.) Burada,

Viyana'da, beyaz karanfiller Yahudi duşmanlığının, kırmızılar da

Sosyal Demokratların amblemi haline gelmiştir. Bunun arkasında guzel

Saksonya (bkz. Anglo- Saxon) kırlarında bir tren yolculuğu sırasında

bir parca Yahudi duşmanlığı provokasyonuna ilişkin bir anı yatmaktaydı.

— Duşteki ilk durumun bicimlenmesine katkıda bulunan

ucuncu sahnenin tarihi benim erken oğrencilik gunlerime dek uzanıyordu.

Bir Alman oğrenci klubunde felsefe jle doğa bilimleri arasındaki

ilişki uzerine bir tartışma vardı. Kafası materyalist kuramlarla dolu

toy bir yeniyetmeydim ve son derece tek yanlı bir goruş acısını ifade

etmek icin kendimi one attım. O zaman benden buyuk ve ust sınıftan

biri, o zamandan beri insanların lideri olma ve buyuk gruplan orgutleme

yeteneğini gostermiş olan biri (ve de rastlantısal olarak Hayvanlar

Krallığından bir ad taşıyordu42) ayağa kalktı ve bize iyi bir soylev

verdi: bize kendisinin de gencliğinde domuzluk etmeye eğilimli olduğunu

ve pişman olup baba evine donduğunu soyledi. Birden kızdım

(duşte yaptığım gibi) ve şimdi onun gencliğinde domuzluğa eğilimli

olduğunu oğrendiğim icin artık konuşmalarındaki tonun beni ş a ş ır t 4

["Guller, laleler, karanfiller: tum cicekler so lar.” (Ondokuzuncu yuzyılın “b a s makalıp

kitapları”n da sıkca bulunan dizeler) — “Isa b e lita , cicekler soluyor diye ağla

ma.”]

[Olasılıkla Viktor Adler (“Kartal”), AvusturyalI Sosyal Demokrat lid e r (1852-

1918). Aşağıda s. 263'de “Ad ler”e bkz.]

2 6 2 DUŞLERİN YORUMU I

mayacağını (duşte Alman milliyetcisi tutumuna şaşırmıştım [II.

Cilt, VI. Bolum C Kesimine bkz.]) kabaca [“saugrob” sozcuk olarak

“domuzcasına kaba”] soyledim. Buyuk bir gurultu koptu ve her yandan

sozlerimi geri almam soylendi ama bunu yapmayı reddettim. Saldırdığım

adam olaya bir meydan okuma olarak bakmayacak kadar olgundu

ve ortalığı yatıştırdı.

Duşteki bu ilk durumun kalan oğeleri daha derin katmanlardan turuyordu.

Kont’un oksuruk otunu dile getirmesinin anlamı neydi? Yanıtı

bulmak icin bir cağrışımlar katarını izledim: oksuruk ciceği

{'Huflattich”, sozcuk olarak “toynak marulu”] — marul — salata —

kuflu cıkı [“Salathund”, sozcuk olarak “salata kopeği”]. Burada kotuye

kullanılmış bir deyimler koleksiyonu vardı: Zur-afa [“Affe”, Almanca

“maymun”], “domuz”, “dişi domuz”, “kopek” — ve eğer başka

bir addan yola cıkar ve başka bir akademik oğretmenime

saldıracak olursam “eşek”e gelebilirdim. Dahası “oksuruk ciceği”ni

—doğru mu yanlış mı bilmiyorum— Fransızca “pisse-en-lil”d<tn43

cevirdim. Bu bilgi bir cocuğa salata icin bu bitkiyi toplamasının soylendiği

Zola'nın Germinai'md&n geliyor. “Kopek” karşılığı Fransızca

sozcuk “ chien” , bana buyuğunu yapmayı anımsattı (Fransızca “ chier",

kucuğu icin kullanılan “pisser"t karşılık). Hemen maddenin her

uc bicimi icin —katı, sıvı ve gaz— uygunsuz ornekler toplamış olmam

gerektiğini duşundum. — Cunku aynı kitap, yaklaşan devrimle

cok ilgili olan Gernıinal, cok garip bir yarışmayı da icermekteydi

(“flatus"44 diye bilinen gaz halindeki atık uretme yarışması). Şimdi

flatus' a yonelten yolun daha uzaklarda hazırlanmış olduğunu goruyordum:

çiçekler' den başlayıp, İspanyolca beyitten gecerek, Isabelita' ya,

Isabella ve Ferdinand'a, VIII. Henry' ye, Ingiliz tarihine ve Ingiltere'ye saldıran Armada'ya (ki yenildikten sonra bir madalya

basılmıştı ve uzerinde “Flavit et dissipati sunt”45 yazıyordu; cunku

43 [“Pissenlit” aslında “kara hin d ib a " demektir.] [“pisse-en-lit" biciminde ayrılınca

“yatağa işemek” — ç.n.]

Aslında G e rm ın a l de değil La Ter re'de. ancak cozumlemeyi bitirdikten sonra ayrımsadığım bir hata — Hııflatlıch [oksuruk otu] ile "fla u ts”dn aynı h arflerin bulunduğuna dikkat ediniz.

4^ [“Tanrı ufledi ve onlar dağıldılar” — 1 9 2 5 ‘de eklenen dipnot:] Teklifsiz bir b iyografi y a z a n , Dr. Fritz Wittels [1924, 21; İngilizce ceviri 1924, 28] yukarıdaki k ita b e B.

DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 263

fırtına darbesi Ispanyol donanmasını dağıtmıştı). Eğer histeri kuramımın

ve sağaltımının ayrıntılı bir ozetini verebilseydim bu sozleri

“sağaltım” bolumunde başlık olarak kullanmayı yan ciddi bir bicimde

duşunmuştum.

Şimdi duşun ikinci episoduna donecek olursak —sansur yuzunden—

onu bu denli ayrıntılı olarak ele alamıyorum. Cunku kendimi

devrim gunlerinin yuce bir kişisinin yerine koyuyordum; ayrıca o kişinin

bir kartalla [Adler] bir seruveni olmuştu ve barsaklarmı tutamamak

gibi bir rahatsızlığı olduğu soyleniyordu v.b. Kendi kendime bu

noktada sansuru geçme hakkım bulunmadığını duşundum; hatta oykunun

buyuk kısmının bana bir Hofrat (bir consiliarius aulicus [saray

danışmanı] — bkz. Aula) tarafından anlatılmış olmasına karşın.

Duşteki kamu odaları dizisi, Majestelerinin, icine bir goz atmayı başarmış

olduğum salon vagonundan turemişti. Ama “odalar” [Zimmer],

duşlerde sıkca olduğu gibi “kadınlar” [Frauenzimmer] anlamına

da geliyordu46 (bu ornekte “genel kadın” anlamına). Kahya kadın

tipinde nukteli yaşlıca bir hanıma karşı iyilikbilmezlik gosteriyor,

onun konukseverliğini ve evinde kalırken dinlediğim pek cok guzel

oykunun karşılığını kotu oduyordum. — Lamba iması, Hero ve Leander

hakkındaki trajedisi, Des Meeres und der Liebe Wellen c [Denizin

ve Aşkın Dalgalan] (Armada ve fırtına)41 kendisinin gercekten

yaşamış olduğu benzer turden sevimli bir episod eklemiş olan Grillparzer'e48

dek uzanıyordu.

de Yehova'mn adını unuttuğum icin bana catmıştı. [1930 'da eklenen:] İngiliz madalyonunda tan n n ın adı geri plandaki b ir bulutun uzerinde ibranice harflerle ya zılıdır. Oyle

yerleştirilmiştir ki istenirse desenin, istenirse yazının "bir parcası olarak alınabilir.

46 [“Frauen-immer", (sozcuk olarak “kadınla r apartmanı") Almanca'da “kadın”

anlamına hafifce kucultucu bir sozcuk olarak yaygın bicimde kullanılır.]

4 [1911'de eklenen dipnot:] Silberer (1910) ilginc b ir makalesinde duşumun bu

kesiminden, duş-işlemmin, yanında gizli duş duşuncelerini değil, duşlerin oluşumu

sırasında rol alan ruhsal surecleri de yeniden urettiğini gostermeye calışmıştır. (Bu,

onun “işlevsel gorungu” dediği şeydir.) [II. Cilt, Bolum VI, I'ya bkz. — 1914 de eklenen:]

Ama sanırım o, “ duşlerin oluşumu sırasında rol alan ruhsal surecler” in de geri

kalanlar gibi benim duşuncelerimin malzemesi olduğunu gozardı ediyor. Bu ovungen

duşte bu surecleri keşfetmiş olmaktan apacık g u ru r duyuyordum.

[Unlu AvusturyalI oyun yazan.]

2 6 4 DUŞLERİN YORUMU I

Duşun geri kalan iki episodunun ayrıntılı cozumlemesinden de

kacınmak zorundayım.49 Yalnızca tek başlarına bu duşu tartışmaya

girişmeme yol acan iki cocukluk sahnesine yonelten oğeleri derleyeceğim.

Haklı olarak beni bu baskılamaya zorlayan şeyin cinsel malzeme

olduğundan kuşkulanılacaktır; ama bu acıklamayla uzlaşmaya

gerek yok. Her şeyden ote insanın başka insanlardan gizlemek zorunda

olduğu ama kendisi icin sır olmayan pek cok şey vardır ve de buradaki

sorun benim neden cozumu gizlemek zorunda kaldığım değil,

duşun gercek iceriğini kendimden gizleyen içsel sansurun guduleridir.

O halde duşun bu [son] uc episodunun cozumlemesinin, onların

kustahca ovunme olduklarını, benim uyanıklık yaşamımda uzun suredir

baskılanmış bulunan ve bazı dallarının duşun gorunur iceriğine

dek uzandığı (orn. çok becerikli olduğumu duyumsadım) ve duşu gormeden

onceki akşamki coşkulu havamdan da sorumlu olan sacma bir

megalomani konusu olduğunu gosterdiğini acıklamam gerekir. Ovunme

her evrene uzanıyordu; orneğin Graz'dan soz ediş argodaki, kendini

son derece iyi hisseden bir kişinin oz doyumunu ifade eden

“Graz kac para?” deyimine dek gidiyordu. Buyuk Rabelais'nin Gargantua

ve oğlu Pantagruel'in yaşamı ve yaptıkları uzerine eşsiz derlemesini

aklında tutan herhangi bir kişi duşun ilk episodunu da ovunmeler

arasına katabilir.

İşte okuruma soz verdiğim iki cocukluk sahnesine ilişkin malzeme.

Yolculuk icin kahverengimsi mor renkte yeni bir sandık almıştım.

Bu renk, duşte, birden cok kez ortaya cıkıyor: sert bir malzemeden

yapılmış mor-kahverengi menekşeler ve yanında “Madchenfânger"

[“Kız-kapanı”]50 diye bilinen bir şey — ve bakanlık apartmanlarındaki

mobilyalar. Cocuklar arasında, insanların, yeni bir şeye

şaşırdıkları yaygın bir inanctır. Cocukluğumdan aşağıdaki şaline bana

betimlenmişti ve betimlemeye ilişkin anım sahnenin kendisine

ilişkin anımın yerini almıştı. Ben iki yaşımdayken hala arasıra yalağı

ıslatırmışım ve ne zaman bu yuzden azarlansam, babamı, herhangi

bir buyuklukteki en yakın kent olan N'den kendisine guzel, yeni, kır^

9 [Aslında, bunlarda birincisi Bolum VI, G'de daha fazla cozumlenmiştir.]

[“Sefih” anlamında yaygın olarak kullanılan bu sozcuk (s. 265'deki 54 nolu dipnota

bkz.) burada b ir tu r iliğin argo adı gibi gorunuyor.]

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 265

mızı bir yatak alacağıma soz vererek avutur muşum. Bu, duşteki parantez

ici cumleciğinin, surguyu kentten almıştık ya da almalıydık

sozcuklerinin kokeniydi: insan sozunu tutmalı. (Simgecilik acısından

erkek surgusuyle kadın sandık ya da kutusunun yanyanalığına da dikkat

ediniz [bkz. s. 204]). Benim verdiğim soz, cocukluğun tum megalomanisini

sergiliyordu. Cocukların işeme ile bağlantılı gucluklerinin

duşlerde oynadığı onemli rolle daha once karşılaşmıştık (s. 248'de

bildirilen duşe bkz.). Nevrotik kişilerin ruhcozumlemesinden yatak

ıslatma ile hırs karakter cizgisi arasındaki cok yakın bağlantıyı da oğrendik.

51

Yedi ya da sekiz yaşındayken gecen bir başka evici sahnesini cok

net olarak anımsayabiliyorum. Bir akşam yatmaya gitmeden once

edepliliğin dayandığı kuralları gozardı ederek anababamm yatak odasında,

onların onunde doğanın cağnsına uydum. Azarlamasının akışı

icinde babam şu sozlerin ağzından cıkmasına izin verdi: “Bu oğlan

bir hic olacak.” Bu, benim hırsıma indirilmiş urkutucu bir darbeydi;

cunku bu sahneye gondermeler hala duşlerimde şaşmaz bicimde yinelenir

ve her zaman beceri ve başarılarımın sayılıp dokulmesiyle

bağlantılıdır, sanki şoyle demek istiyorumdur: “Goruyor musun ben

birşeyler oldum." O zaman bu sahne duşun rollerin —kuşkusuz revanş

olarak— değişildiği son episoduna malzeme sağlamıştı. Yaşlı

adam (acık olarak babam, cunku tek gozunun korluğu onun tek yanlı

glokomuna52 gondermeydi)53 tıpkı cocukluğumda benim onun onunde

yaptığım gibi benim onumde işemekteydi. Glokomuyla ilgili olarak

ona kokaini anımsatmıştım ve bu da operasyonda işine yaramıştı

[bkz. s. 219 v.s.]; sanki bu şekilde sozumu tutmuş oluyordum. Dahası

onunla eğleniyordum da: surguyu ona tutuyordum cunku kordu ve ben

cok gururlandığım histeri kuramıyla ilişkili imalarla eğleniyordum.54

[Bu cumle 1914’de eklenmiştir.]

[Goz ici ba sınc ının artmasıyla korluğe dek goturen b ir h astalık — c.n.]

^ Başka b ir yorum daha var. O, b aba tanrı Odin gibi tek gozluydu. — Odhins

Trost [Odin'in Avuntusu, Felix Dahn'ın m itolojik romanı (1880)]. — İlk cocukluk sahnesinde ona yeni b ir y atak alma biciminde sunduğum avuntu.

işte bira z daha ileri yorumsal malzeme. Ona camı [surguyu] tutmak, goz doktoruna

gidip tum cam lan denediği halde okuyamayan ciftci oykusunu anımsattı. — (Cift çi-

kapanı [Bauernfänger, “keskinleştirici”]: duşun b ir onceki episodundaki k ız-ka p am 2 6 6 DÜŞLERİN y o r u m u i

Cocukluğumun işemeye ilişkin iki sahnesi her durumda megalomani

konusuyla yakından ilişkiliydi; ama onların Aussee'ye yolculuğum

sırasında ortaya cıkmalarına, kompartmanıma bağlı tuvalet bulunmaması

ve sabahleyin gercekten ortaya cıkacak olan derdi

cabuklaştırmakta haklı oluşum gibi rastlantı koşulları da yardım etmişti.

Fiziksel bir gereksinimin duyumsamalarıyla uyanmıştım. Sanırım

insan bu duyumsamaların duşun gercek kışkırtıcı ajanı olduğunu

varsayma eğiliminde olabilir; ama ben diğer goruşu, yani işeme

arzusunun yalnızca duş duşunceleri tarafından cağrıldığını benimse-

[Madchenfanger]) — Zo la'n ın La zerre indeki b abanın aklını kacırdıktan sonra oteki ciftcilerden gorduğu muamele — Babamın, yaşamının son gunlerinde b ir cocuk gibi

yatağını ıslatışındaki trajik odeşme [bkz. II. Cilt, Bolum VI, G]; bu yuzden duşte h a s tabakıcı olarak gorunuşum. — "Burada sanki d ü şü nm e k ve yaşam a k tek ve a yn ı şe y

gibiydi.” Bu, Oskar P anizza'nın, Tanrı Baha'nın felcli b ir yaşlı adam olarak rezilce tu tumlarla karşılaştığı son d erece devrimci yazınsal oyununu [“D a s Lieb e sko n z il"

(1895)] anımsattı. Orada istek ile ge rc ekleşen şey tek ve aynı şey olarak temsil e d ilmişti

ve tanrı b ir tu r Ganymedc olan başmeleği tarafından lanet oku y u p kufretmekten

kacınmak zorunda bırakılmıştı; cun k u bedduaları anında ge rcekleşiyordu. — Planlar

yapışım daha g ec bir tarihe d ayanıyordu ve babamdan b ir yakınma idi. Ve a slında du şun

tum isyancı iceriği, lese ma je ste ' si ve yuksek otoritelerle alay edişi, geriye, babama isyan edişime dek uzanıyordu. B ir Prens, ulkesinin babası olarak bilinir; baba, en y a şlı,

birinci ve cocu k lar icin tek o toritedir ve insan uygarlığının tarihi boyunca babanın

otokratik gucunden oteki toplumsal o toritele r turem iştir —“ anaerkillik” bu iddiaya k ısıtlama getirilmesini istemediği surece. — “Düşünmek ve yaşamak tek ve aynı ş e y d i”

cumleciği histerik semptomların acıklamasına bir gondermeydi ve “erkek s iirg ü su 'n d e

de aynı ilişki vardı. Bir Viyaııa'lıya burada, Viyaııa'da, bohem partilerinin tutulan bir

eğlenceliği olan “Gschnas" ilkesini acıklamama gerek yok. Bu, onemsiz ve tercihan gu lunc ve değersiz malzemeden n a d ir ve değerli gibi gorunen nesneler yapmaktan ibarettir.

(Orneğin tavadan, ot demetlerinden ve pecete bileziklerinden silah y apmak gibi.)

Ben, bunun tam da histerik kişilerin yaptığı şey olduğunu keşfettim: gercekten başlarına

gelenlerin yanısıra y a şan tılan n ın en masum ve gunluk malzemelerinden bilincdışı

olarak, korkutucu ya da sapık, hayali olaylar kuruyorlardı. Belirtileri ilk planda ciddi

ya da aynı derecede masum olsun ya da olmasın gercek olaylara ilişkin anılarına değil

bu duşlemlere bağlıydı. Bu k e şif pek cok zorluğun ustesinden gelmeme yardım etmiş

ve bana ozel b ir h az vermişti. “Erkek surgusu” bicimindeki duş oğesi aracılığıyla buna

gonderme yapmama olanak veren şey ise şoyleydi. En son “G schnas" gecesi bana Lucrezia Borgia'ya ait b ir zehir kadehi gostermem soylenmişti; onun meıkezde bulunan ve

ana parcası, hastanelerde kullanılan turden b ir “erkek sü rg ü su 'yd ü .

B. DUŞLERİN KAYNAĞI OLARAK BEBEKSİ MALZEME 2 6 7

meyi yeğlerdim. Uykumda herhangi bir fiziksel gereksinme tarafından

rahatsız edilmek benim icin oldukca alışılmadık bir şeydi; ozellikle

de bu kez uyandığım saatte: sabah uce ceyrek kala. Ve de daha rahat

koşullardaki oteki yolculuklarımda sabah erken uyandığımda nadiren

işeme gereksinimi duyduğumu belirterek karşı cıkabilirim. Ama yine

de bu noktayı cozulmemiş olarak bırakmanın hicbir sakıncası yok.55

Duş cozumlemesi deneyimlerim, en erken cocukluğa dek uzanan

duşunce katarlarının kaynakları ve kışkırtıcı istekleri gucluk cekilmeksizin

keşfedilmiş olduğu icin ilk bakışta tumuyle yorumlanmış

gibi gorunen duşlerden bile başladığına dikkatimi cekmişti. Bu nedenle

kendime bu niteliğin neden duş gormenin daha temel bir on koşulu

olmayabileceğini sormak zorunluluğunu duydum. Genel terimlerle

soylenecek olursa, bu, her duşun gorunur iceriğiyle yeni; gizli

iceriğiyle de eski yaşantılara bağlandığı sonucuna ulaştırıyordu. Gercekten

de histeri cozumlememde bu eski yaşantıların sozcuğun hemen

şimdiki zaman anlamıyla taze kalmış olduğunu gosterebilmiştim.

Bu kuşkunun doğruluğunu kanıtlamak hala son derece zordur ve

en erken cocukluk anılarının, duşlerin oluşumundaki olası rolu uzerine

bir goruşe bir başka bağlamda (II. Cilt, VII. Bolum [C Kesimi])

geri donmek zorunda olacağım.

Duşlerdeki belleğin uc niteliği bu bolumun başında sayılmıştı;

bunlardan biri —duş iceriklerinde temel olmayan malzemenin yeğlenmesi—

duş carpıtmasına dek izi surulerek doyurucu bicimde acığa cıkarılmıştı.

Diğer ikisinin —taze ve cocuksu malzemenin oneminin—

varlığını destekleyebildik; ama onları, duş gormeye yonelten gudulerin

temelinden sorumlu tutmayı başaramadık. Acıklanmaları ve değerlendirilmeleri

keşfedilmemiş olarak kalan bu iki nitelik akılda tutulmalıda.

Onlara uygun bir yerin başka yerlerde aranması gerekiyor:

ya uyku durumlarının ruhbiliminde ya da daha sonra, duşlerin yorumunun

bu aygıtın icine goz atmamıza yarayan bir pencere gibi olduğunu

oğrendikten sonra, başlayacağımız zihinsel aygıtın yapısı tartışmasında.

[II. Cilt, VII. Bolume bkz.]

- Ancak bu son duş cozumlemelerini izleyen ve hemen dikkati uzerine

cekeceğim başka bir cıkarım da bulunmaktadır. Duşlerin sıklıkla

^ [Bu duş II. Cilt, Bolum VI, G'de daha ileri bicimde tartışılmıştır.]

2 6 8 DUŞLERİN YORUMU I

birden cok anlamı var gibidir. Orneklerimizin gostermiş olduğu gibi

bunlar yalnızca yanyana bircok istek doyurmayı değil, en alttaki en

erken cocukluğa dek uzanan bir isteğin doyurulması olmak uzere birbiri

uzerine binmiş bir dizi anlam ya da istek doyurmayı da icerebilir.

Ve burada yine bunun “sıklıkla” değil “değişmez bicimde” ortaya

cıktığını one surmenin daha doğru olup olmayabileceği sorusu doğmaktadır.

56

6 6 [ I9 1 4 'd e eklen en dipnot:] D u şlerin an lamlarının u stuste binmiş k a tm an la r h a lin d e d u zenlenmesi olgusu duş y o rum u n u n en in c e aynı zamanda da en ilginc so ru n la rından biridir. Bu olasılığı unutan he rh an g i b ir k iş i k o la y c a yanlış y o la sap ab ilir ve

duşlerin doğası h akkında sav u n u lm az iddialarda b u lu nm ay a y onelebilir. Yine de b u k o n u d a h e n u z p e k az a ra ştırm a y apılmış olduğu b ir gercektir. Şimdiye dek yapılmış en

k ap sam lı araştırma Otto R an k 'ın [1912u] id ra r ke se s i basıncıyla kışkırtılmış duşlerde simgeleri oldukca duzenli b icimde k a tm an laştırd ığ ı calışmadır. [II. Cilt, B olum VI,

E'ye bkz.]

DÜŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI

Eğer insan, eğitimli meslekdışı bir kişinin ilgisini duş sorununa

cekmeye calışır ve buraya dek gozden gecirilenlerin sonunda ona,

kendi goruşune gore duşlerin doğduğu kaynakların ne olduğunu sorarsa,

bir kural olarak onun, sorunun bu kesiminin yanıtını bildiği konusunda

kendine guvendiğini gorur. Kişi hemen sindirim guclukleri

ya da bozukluklarının —“hazımsızlıktan ileri gelen duşler” [bkz. s.

75]— bedenin kazara aldığı pozların ve uyku şuasında oluşan oteki

kucuk rastlantıların duşlerin bicimlenmesi uzerindeki etkilerini duşunur.

Tum bu etmenler hesaba katılmış olduğunda geriye acıklanması

gereken herhangi bir şeyin kalıp kalmadığı hicbir zaman aklına gelmez

gibidir.

Acılış bolumunde (C Kesimi) bilimsel yazarların duşlerin oluşumunda

bedensel uyarılma kaynaklarına verdikleri yeri enine boyuna

tartışmıştım; oyle ki burada yalnızca o sorgulamanın sonuclarını

anımsamaya gereksinmem var. Uc değişik tur bedensel uyarılma kaynağının

ayırt edildiğini bulmuştuk: dış nesnelerden doğan nesnel duyusal

uyaranlar, duyu organlarının yalnızca oznel bir temeli olan icsel

uyarılma durumları ve de bedenin icinden tureyen bedensel uyaranlar.

Dahası otoritelerin bu bedensel uyaranlarla kıyaslandığında duşlerin

herhangi bir olası ruhsal kaynağını geri plana itme ya da tumuyle

dıştalama eğiliminde olduklarını ayrımsamıştık (bkz. s. 93). Bedensel

uyarılma kaynaklan lehine iddiaları irdelememizde aşağıdaki so2

7 0 d ü ş l e r in y o r u m u i

nuclara ulaşmıştık. Duyu organlarının (kısmen uyku sırasındaki rastlantısal

uyaranlardan, kısmen de uyuyan bir akla bile ulaşmayı başaran

uyarılmalardan ibaret olan) nesnel uyarılmaları pek cok gozlemin

urunuydu ve deneysel olarak desteklenmişti (bkz. s. 77 v.s.). Öznel

duyusal uyarılmaların oynadığı rol duşlerde hipnagojik1 duyusal imgelerin

yinelenmesiyle ortaya konuyor gibiydi (bkz. s. 84 v.s.). Son

olarak da her ne kadar duşlerimizde ortaya cıkan imgelerin ve duşuncelerin

icsel bedensel uyaranlara dek (onların sorumlu olduğunu one

surmeye yetecek olcude) izlerinin surulebileceğini kanıtlamak olanaksızsa

da bizim sindirim, boşaltım ve cinsel organlarımızın uyarılma

durumlarının duşlerimiz uzerine uyguladığı evrensel olarak bilinen

etki bu kokeni destekliyor gibi gorunmektedir [bkz. s. 90].

O halde “sinirsel uyarılma” ve “bedensel uyarılma” duşlerin bedensel

kaynakları —bazı yazarlara gore tek kaynağı— gibi gorunmektedir.

Ote yandan bedensel uyarılma kuramının yalnızca doğruluğu acısından

değil uygunluğu acısından da bir eleştiri ima eden pek cok

kuşkunun dile geldiğini bulmuştuk.

Bu kuramın destekcileri, —ozellikle rastlantısal ve (bunların duşlerin

iceriğindeki izleri hic sorunsuz surulebildiğinden) dış sinirsel

uyaranlar sozkonusu olduğu zaman— onun gercekci temeline ne denli

guvenirlerse guvensinler bir tanesi bile duşlerdeki duşunsel malzeme

zenginliğini yalnızca dış sinirsel uyaranlara yormanın olanaksızlığını

gormezden gelemezler. Miss Mary Whiton Calkins (1893, [312]) kendisinin

ve bir başka kişinin duşlerini alu hafta boyunca bu soruyu aklında

tutarak incelemiştir. Bu duşlerden kendisinin yalnızca %13.2,

diğer kişinin ise %6.7'sinde dış duyu algılaması oğesini izlemeye olanak

olduğunu oysa koleksiyondan yalnızca iki duşun organsal duyumsamalardan

tureyebilir olduğunu bulmuştur. Burada benim kendi

deneyimlerimi hızla gozden gecirmekle kuşkuya duştuğum şeyin istatistiksel

olarak desteklendiğini goruyoruz.

^ [Hipnagojik = Uykuyla uyanıklık arasında duyumsanan varsanılar. Bu sırada b ilinc

y a n acık olduğu icin kişi işittiği ya da gorduklerinin gercekdışı olduğunu aynmsar,

bazan uyanıklık egemen olup dış gerceklikle ilişki kurulur, bazan da hipnagojik

varsam b ir duşle devam eder. — ç.n.]

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 71

“Sinirsel uyarılmaya bağlı duşleri” diğer tum duşlerden tam anlamıyla

araştırılmış bir alt sınıf olarak ayırt etmek sıklıkla onerilmiştir.

Orneğin Spitta [1882, 233] duşleri, “Sinirsel uyarılmaya bağlı

duşler” ve “Cağrışıma bağlı duşler” diye boler. Ancak bu cozum bir

duşun bedensel kaynaklan ile duşunsel iceriği arasında bir bağlantıyı

sergilemek olanaksız olduğu surece doyurucu olmaktan uzak kalmaya

mahkumdur. Boylece ilk karşı cıkışa —dış uyarılma kaynaklarının

sıklığının yetersiz olmasına— ek olarak bir İkincisi ortaya cıkar —

bu tur kaynaklarla sağlanan duş acıklamalarının yetersizliği. Bu kuramın

destekleyicilerinin bize iki nokta uzerine acıklama getirmelerini

bekleme hakkımız var; birincisi, neden bir duşun dış uyaranının, gercek

niteliğinde değil de değişmez bir bicimde yanlış anlaşıldığı

(bkz. s. 80 v.s.daki calar saat duşleri); İkincisi de algılayan zihnin bu

yanlış tepkisinin neden bu denli tahmin edilemez değişkenlikte sonuclara

yol actığı.

Bu sorulan yanıtlama amacıyla Strumpell bize diyor ki uyku sırasında

akıl dış dunyadan geri cekildiği icin nesnel duyusal uyaranlann

doğru bir yorumunu yapamaz ve coğu bakımdan belirsiz bir izlenim

olan bir şey uzerinde yanılsamalar oluşturmak zorundadır. Kendi

sozlerinden alıntı yapacak olursak: “Uyku sırasında dış ya da icsel sinirsel

bir uyaran sonucu olarak akılda bir duyum ya da duyumlar

kompleksi ya da bir duygu veya herhangi bir turden ruhsal bir surec

ortaya cıkar ve akıl tarafından algılanır algılanmaz o surec akılda

uyanıklık durumundan kalmış yaşantılar cemberinden duyusal imgeleri

—başka bir deyişle ya cıplak ya da kendi uygun ruhsal değerlerinin

eşlik ettiği daha eski algılan— cağırır. Surec, kendisini adeta az

ya da cok sayıda bu turden imgeyle kuşatır ve sinirsel uyarandan tureyen

izlenim ruhsal değerini onlann arasından sağlar. Burada da (tıpkı

uyanıklık davranışlanyla ilişkili olarak genellikle yaptığımız gibi)

uyuyan aklın, sinirsel uyaranın bıraktığı izlenimi “yorumlama”smdan

soz ediyoruz. Bu yorumun sonucu, “sinirsel uyarana bağlı duş” diye

tanımladığımız şeydir; yani, ruhsal etkilerini zihinde yeniden uretme

yasalarına uygunluk gosteren bir sinirsel uyaranın belirlediği oğelerden

oluşmuş bir duş.” [S. 81 v.s., 106 ve 110'abkz.]

Wundt [1874, 656 v.s.], duşte oluşan duşuncelerin hic değilse buyuk

kesiminin ozellikle coenaesthetik duyumsamalar da dahil olmak

2 7 2 DÜŞLERİN YORUMU I

uzere duyusal uyaranlardan turediğini ve bu nedenle de onların temel

olarak imgelemsel yanılsamalar, olasılıkla pek az bir oranda varsanılar

(hallucination) halinde şiddetlendirilmiş saf belleksel duşunceler

olduğunu one surerken temelde bu kuramla ozdeşleşiyordu. [S. 91

v.s.na bkz.] Strumpel (1877, 84) “bu sanki muzik hakkında hicbir şey

bilmeyen bir adamın piyanonun tuşları uzerinde dolaşan on parmağıdır”

derken bu kuramda yer alan duş iceriği ile uyaranları arasındaki

ilişkiye uygun bir benzetme yakalamıştı [s. 129 ve 174’e bkz.]. Boylece

bu goruşe gore bir duş, ruhsal gudulere dayanan zihinsel bir gorungu

değil fizyolojik bir uyaranın, uzerine hucum ettiği aygıtın başka

hicbir dışavurum olanağı bulunmadığı icin, ruhsal belirti

biciminde dışavurulan sonucuydu. Benzer bir ongoru de orneğin

Meynert'in takıntılı duşunceleri acıklama girişiminde kullandığı bir

benzetmenin altını cizer: uzerinde bazı sayıların diğerlerinden daha

belirgin kabartmalar halinde bulunduğu bir saat kadranı benzetmesi.2

Duşlerin bedensel uyaranların sonucu olduğu kuramı ne denli populer

olursa olsun ve ne denli cekici gelirse gelsin zayıf noktası kolayca

ortaya konabilir. Uyuyan zihinsel aygıtın bir yanılsama ureterek

yorumlaması gereken her bedensel duş uyaranı yorumda bu turden sayısız

girişime neden olabilir, yani, uyaran, duş iceriğinde sınırsız değişkenlikte

duşuncelerle temsil edilebilir.3 Ama Strumpell ve

Wundt'un ortaya attığı kuram, dış uyaranla onu yorumlamak icin secilen

duşunce arasındaki ilişkiyi yoneten herhangi bir guduyu ortaya

koymada yetersizdir, yani Lipps'in (1883, 170) bu uyaranlar tarafından

“uretken etkinlikleri sırasında sık olarak yapılan secim” diye tanımladığı

şeyi acıklayamamaktadır. Tum yanılsama kuramının dayandığı

ongoruye (uyuyan akim nesnel duyusal uyaranların gercek

doğasını ayırt edemediği bicimindeki ongoruye) daha başka karşı cıkışlar

da ortaya atılmıştır. Fizyolog Burdach bize yıllar once aklın uyo"

[Bu benzetme Meynert'in yayımlanmış yazılarında bulunamamıştır.]

3 [1914'de eklenen dipnot:] Mourly Vold [1910-12] deneysel olarak uretilmiş b ir

duşun ayrıntılı ve titiz kayıtlarını iceren iki ciltlik b ir calışma uretmiştir [s. 91 v. s. n.

17'ye bkz.]. Orada betimlenen deney koşullarının tek tek duşlerin iceriğine ne k ad ar az

ışık tuttuğuna ve genelde duşler sorununu kavramada bu tu r deneylerin n e k a d a r az işe

yaradığına inanmak isteyen herkese bu calışmayı incelemesini oneririm.

C. DÜŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 7 3

kuda bile kendisine ulaşan duyu izlenimlerini doğru olarak yorumlayabildiğini

ve bu doğru yoruma gore tepki verdiğini gostermiştir:

cunku, o, uyuyan icin onemli olan belirli duyu izlenimlerinin uyku sırasında

bu tur izlenimlerin maruz kaldığı genel kayıtsızlık arasından

beklenebildiğini (emzikli anne ya da sut anne orneklerinde olduğu gibi)

ve de uyuyan birinin kendi adının seslenilmesiyle uyanmaya, ilgisiz

bir işitsel uyaranla uyanmaktan cok daha yatkın olduğunu anımsıyordu

(tum bunlar zihnin uyku sırasında duyumsamalar arasında

ayırım yaptığını gosterir) (s. 105'e bkz.). Burdach, bu gozlemlerden

uyku durumu sırasında duyusal uyaranları yorumlama yeteneksizliği

değil, onlara ilgi yokluğu olduğunu ongormemiz gerektiğini one surer.

Burdach'ın 1830'da kullandığı usavurmalar 1883'de Lipps’in bedensel

uyaran kuramı eleştirisinde hic değiştirilmeden bir kez daha

one surulmuştur. Boylece akıl, fıkradaki uyuyan adam gibi davranmaktadır:

Biri ona uyuyup uyumadığını sorduğunda “Hayır” demiş.

Ama soruyu soran “O zaman bana on florin borc ver” deyince, hemen

cark etmiş: “Uyuyorum.”

Duşlerin bedensel uyarılmayla oluştuğu kuramının yetersizliği

başka yollardan da gosterilebilir. Gozlemler, dış uyaranların beni

duş gormeye zorlamadığını gosteriyor; sanki bu uyaranlar eğer ben

duş goruyorsam o zaman duş iceriğinde yer almaktadırlar. Diyelim

ki ben uyurken dokunsal bir uyarana maruz kaldım. O zaman bir yığın

değişik tepkiye acık olurum. Onu gozardı edebilir ve uyandığımda

orneğin bacağımın acılmış olduğunu ya da kolumun uzerinde bir

basınc bulunduğunu gorebilirim; patoloji, değişik guclu uyarıcı duyusal

ve devinimsel uyaranların uyku sırasında etkisiz kalabildiğini gosteren

pek cok ornek sağlar. Ya da ben uykumda duyumsamanın ayırdına

varabilirim —ya da uykumun “icinden” onu ayırt edebilirim de

denebilir— (ki bu kural olarak ağrılı uyaranlarla boyle olur) ama onu

duşun orgusu icine katmaksızın. Ucuncu olarak da uyarana, onu defetmek

icin uyanarak tepki verebilirim.4 Sinirsel bir uyaranın duş gor4

[ 1919'da eklenen dipnot:] Landauer'in (1918) uyk u sırasında davranışlar uzerine

calışmasına bkz. Uyuyan insanların apacık b ir anlam taşıyan devinimler y ap tığ ın ı h e rkes

gozlemleyebilir. Uyuyan b ir insan tam b ir bu d a la lığ a indirgenmiş değildir; tersine

mantıksal ve isteyerek birtakım eylemler yapabilir.

2 7 4 DÜŞLERİN y o r u m u i

meme neden olabilmesi ancak dorduncu bir olasılıktır. Ancak oteki

olasılıkların da bir duş oluşturabilmesinin en azuıdan bu sonuncu kadar

sık olduğu saptanmıştır. Ve bu da duş gormenin gudusu bedensel

uyan kaynaklan dışında bir yerlerde bulunmadıkca mumkun değildir.

Belirli başka yazarlar —Schemer [1861] ve Schemer'in goruşlerini

benimsemiş bir duşunur olan Volkelt [1875]— duşlerin bedensel

uyarılmalara bağlı olduğu bicimindeki anıklamanın benim burada işaret

ettiğim boşluklarını tam olarak saptamışlardır. Bu yazarlar bedensel

uyaranlardan doğan boylesi rengarenk duş imgelerinin uretimine

yol acan zihinsel etkinlikleri daha net olarak tanımlamaya cabalamışlar,

bir başka.deyişle duş gormeyi bir kez daha temelde zihinsel olan

bir şey (ruhsal bir etkinlik) saymaya calışmışlardır [s. 134 v.s.na

bkz.]. Scherner, duşlerin uretiminde gozonune serilen ruhsal nitelikleri

şiirsel duygularla yuklu ve yaşamla parıldayan deyimlerle betimlemekle

kalmaz; aklın, kendisine sunulan uyaranları yonetme ilkesini de

keşfettiğine inanır. Onun goruşune gore imgelem, gunduzun zincirlerinden

kurtulduğu zaman, duş işlemi, uyaranın doğduğu organın kendisine

simgesel bir temsil vermeye cabalar. Boylece Scherner, duşleri

yorumlamak icin duş imgelerinden bedensel duyumsamaları, organların

durumunu ve sozkonusu uyaranın niteliğini cıkarsamaya olanak

veren bir rehber olabilecek bir “duş kitabı” oluşturmuştur. “Boylece

bir kedi imgesi ofkeli bir huysuzluğu ifade eder; duzgun ve acık renk

bir ekmek somunu imgesi ise fiziksel cıplaklığın yerine gecer.” [Volkelt,

1875, 32.] Bir butun olarak insan bedeni, duş imgelemi tarafından

bir ev olarak, bedenin ayn ayrı organları da bir evin kesimleri olarak

resimlenir. “Diş uyaranlarına bağlı duşlerde” yuksek tavanı

kemerli bir giriş holu, ağız boşluğuna; bir merdiven, boğazdan yemek

borusuna inişe denk duşer. “Baş ağrılarına bağlı duşlerde başın tepesi,

bir odanın, iğrenc, kurbağa gibi orumceklerle kaplı tavanıyla

temsil edilir” [ a . g . e 33 v.s.]. Duşlerde aynı organı temsil etmek icin

bu turden pek cok simge kullanılır. “Boylece soluyan akciğerler, simgesel

olarak, alevleri havanın gecişine benzer bir sesle guruldeyen

alevli bir ocakla; kalp, boş kutular ya da sepetlerle; idrar kesesi yuvarlak,

torba bicimi nesneler ya da daha genel olarak ici boş nesnelerle

temsil edilir” [a.g.e, 34], “Duşun sonunda sıklıkla, sozkonusu olan orC.

DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 7 5

gan ya da onun işlevinin apacık ve de bir kural olarak duş gorenin

kendi bedeniyle ilişki icinde ortaya cıkması ozel bir onem taşır. Orneğin

dişlerden gelen bir uyarana bağlı bir duş genellikle duş gorenin

kendini kendi ağzından bir diş sokerken resimlemesiyle son bulur”

[a.g.e., 35],

Bu duş yorumu kuramının konu uzerinde calışan başka yazarlarca

cok iyi bir kabul gorduğu soylenemez. Temel ozelliği aşırılığı gibi

gorunmektedir ve benim goruşume gore sahip cıkabildiği haklılıkların

ayırdına varılmasında da ikircikler bulunmaktadır. Gorulmuş olacağı

gibi simgeleştirme aracılığıyla duş yorumunun (antik cağlarda

kullanılan yontemin aynısının) yeniden canlandırılmasını icermektedir;

tek ayrıcalığı yorumların derlendiği alanın insan bedeninin sınırlarıyla

sınırlanmış olmasıdır. Bilimsel olarak kavranabilecek herhangi

bir yorum tekniğinden yoksun olması Scherner'in kuramının

uygulanmasını buyuk olcude daraltmış olsa gerek. Ozellikle kendi orneklerindeki

gibi aynı uyaranın duş iceriğinde cok değişken bicimlerde

temsil edilebilmesi keyfi yorumlara acık kapı bırakmaktadır.

Boylece Scherner'in oğrencisi Volkelt bile bedenin bir ev olarak temsil

edildiği goruşunu destekleyemeyeceğini gormuştur. Aklın, duş

işlemine, yararsız ve amacsız bir işlev olarak, katlanmak zorunda olmasına

da karşı cıkışlar gelmiştir; cunku tartıştığımız kurama gore

akıl, meşgul olduğu uyarana ilişkin duşlemler kurmakla yetinir, uyaranı

yok etme doğasında herhangi bir şeyin en kucuk izi bile yoktur.

Ancak Scherner'in bedensel uyaranlar kuramını ağır bir bicimde

yaralamış olan ozel bir eleştiri bulunmaktadır. Bu uyaranlar her zaman

vardır ve genel olarak bunlar icin aklın uykuda uyanıklıktan daha

kolay ulaşılabilir olduğu kabul edilir. O zaman aklın neden tum

gece boyunca duş gormediğini ve de neden her gece tum organların

duşunu gormediğini anlamak guctur. Bu eleştiriden kacınmak amacıyla

duş etkinliğini uyarmak icin gozlerden, kulaklardan, dişlerden,

barsaklardan v.b. başlayan özel uyaranların gerekli olduğu biciminde

bir ek koşul getirilebilir. Ama o zaman da boyle bir uyaran artışının

—ki ancak az sayıda olguda olabilir— nesnelliğini kanıtlama zorluğu

ortaya cıkacaktır. Eğer ucma duşleri akciğerlerin şişip sonmesini

simgeliyorsa [s. 90 v.s.na bkz.] Strumpell'in de ortaya koymuş olduğu

gibi ya bu duşlerin gercektekinden daha sık olduğunu ya da onların

2 7 6 DUŞLERİN YORUMU I

akışı icinde soluk alma etkinliğinde bir artış bulunduğunu kanıtlamak

gerekir. En olası bir ucuncu olasılık da tekduze bir bicimde her

zaman var olan organsal duyumsamalara dikkati yonelten ozel gudulerin

gecici olarak calışmasıdır. Ancak bu olasılık bizi Schemer'in kuramının

bakış acısının otesine goturur.

Scherner ve Volkelt tarafından one surulen goruşlerin değeri, duşlerin

iceriklerinin, acıklama bekleyen ve yeni keşifler vaat ediyor gibi

gorunen pek cok ozelliğine dikkat cekmelerinde yatmaktadır. Duşlerin,

bedensel organ ve işlevlerin simgeleştirilmesini icerdiği, bir duşteki

suyun sıklıkla bir idrar uyaranını gosterdiği, erkek cinsel organlarının

dik bir sopa, bir sutun v.b. ile temsil edilebildiği kesinlikle

doğrudur. Gorme alanının, devinimler ve başka duşlerin soluk kurşuniliğinin

tersine parlak renklerle dolu olduğu duşleri “gorsel uyaranla

oluşmuş duşler” diye yorumlamak ya da gurultu ve ses kargaşasıyla

belirli duşlerde yanılsamaların payını yadsımak pek de olası değildir.

Scherner [1861, 167], iki dizi guzel, sarı saclı cocuğun bir koprude

karşılıklı durduğu ve birbirlerine atılıp yerlerine dondukleri, sonunda

da duş gorenin kendini bir koprude oturur ve cenesinden uzun bir dişi

cekerken gorduğu bir duş bildirir. Aynı bicimde Volkelt [1875, 52],

bir dolaptaki iki dizi cekmecenin rol aldığı ve yine duş gorenin bir dişini

cekmesiyle sonlanan bir duş aktarır, iki yazar tarafından cok sayıda

kaydedilmiş bu tur duş oluşumları Scherner'in kuramını, icindeki

gercek ozu aramadan, temelsiz bir icat diye bir yana atmamızı

yasaklar. [Bolum VI, D'ye bkz.] O halde onumuzdeki gorev, bir diş

uyaranı olduğu one surulen varsayılmış simgeleştirme icin başka tur

bir acıklama bulmaktır.5

Duşlerin bedensel kaynakları kuramının tum bu tartışması boyunca

benim duş cozumlemelerime dayalı tartışmaları kullanmaktan kacındım.

Başka yazarların kendi duş malzemelerine uygulamamış oldukları

bir yontemle duşlerin kendi başlarına ruhsal eylemler olarak

bir değerleri olduğu, isteklerin onların oluşumunu gudulediği ve bir

onceki gunun yaşantılarının, icerikleri icin hemen el alundaki malzemeyi

sağladığı kanıtlanabilseydi bu denli onemli bir araşurma yontemini

ihmal eden ve bu yuzden de duşleri bedensel uyaranlara yararsız

^ [Bu duşler, Bolum VI, E'de daha derinlemesine incelenmiştir.]

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 7 7

ve bilmecemsi ruhsal tepkiler sayan tum oteki kuramlar herhangi bir

eleştiriye gerek olmaksızın lanetlenirdi. Aksi halde —ki bu cok olanaksız

gibi gorunuyor— biri yalnızca benim gozlemlediğim diğeri de

yalnızca daha eski yazarların gozlemlediği olmak uzere iki tur duş olması

gerekirdi. O halde geriye duşlerin bedensel uyarılmadan ileri

geldiği guncel kuramın dayandığı olgulara benim duş kuramım icinde

bir yer bulmak kalıyor.

Bu yonde ilk adımı, duş işleminin, eşzamanlı olarak etkin durumda

olan tum duş kışkırtıcılarını tek bir birlik icinde toplama gereksiniminde

olduğu savını one surerek atmıştık (bkz. s. 227 v.s.).

Bir onceki gunden kalan ve bir izlenim yaratma yeteneğinde olan iki

ya da daha cok yaşantı bulunduğunda onlardan tureyen isteklerin tek

bir duşte birleştiğini ve aynı şekilde ruhsal olarak onemli izlenimle

bir onceki gunun onemsiz yaşantılarının, her zaman aralarında iletişim

kuran duşunceler bulunmasının mumkun olması koşuluyla, duş

malzemesinde biraraya getirildiğini bulmuştuk. Boylece bir duş, uyuyan

akılda o anda etkin malzeme halinde eşzamanlı olarak bulunan

her şeye bir tepki gibi gorunmekteydi. Şu ana dek cozumlemiş olduğumuz

duş malzemesine gore duşun (yakın gecmişteki ve bebeksi

malzemenin yeğlenmesi yuzunden) “o anda etkin” olmak gibi şimdiye

dek tanımlanmamış bir niteliğe yormaya yoneltildiğimiz bir ruhsal

kalıntılar ve anı izleri derlemesi olduğunu gormuş bulunuyoruz. O

zaman uyku sırasında bu, o an icin etkin, anılara duyumsamalar biciminde

taze malzeme eklenecek olursa ne olacağını pek de gucluk cekmeden

tahmin edebiliriz. Bu duyusal uyarımlar bir kez daha o an icin

etkin olmaları nedeniyle duş icin onemli olacaklar; duşu yapılandırmak

icin kullanılanları donatan o an icin etkin oteki ruhsal malzeme

ile birleştirileceklerdir. Başka bir deyişle uyku sırasında ortaya cıkan

uyaranlar diğer bileşenleri, bilinen ruhsal “gun kalıntıları” olan bir istek

doyurma icine yedirilirler. Daha once değindiğim gibi bu bileşimin

olması koşul değildir; uyku sırasında bedensel bir uyarana tepki

vermenin birden cok yolu vardır. Bileşim oluştuğu zaman, bu, duşun

her iki kaynağını —bedensel ve ruhsal— temsil edebilecek turden bir

duş iceriğine hizmet edecek duşunsel malzeme bulmanın mumkun

olmuş olduğu anlamına gelir.

Duşun temel doğası onun ruhsal kaynaklarına bedensel bir malze2

7 8 d ü ş l e r in y o r u m u i

menin eklenmesiyle değişmez: bir duş, bir isteğin doyurulması olarak

kalır; bu istek doyurmanın dışavurumunun o an icin etkin malzeme

tarafından nasıl belirlendiği hic onemli değildir.

Bu noktada, duşlerle bağlantılı olarak dış uyaranlara değişik derecelerde

onem kazandıran bircok ozel etmenin işleyişi icin yer ayırmaya

hazırım. Goruntulediğim gibi bir bireyin uyku şuasında oldukca

şiddetli nesnel uyarılmalara nasıl davranacağını belirleyen şey, o andaki

koşulların urettiği fizyolojik ve kazara ortaya cıkmış bireysel etmenlerin

bir bileşimidir. Uykusunun alışılmış ya da o andaki derinliği

uyaranın şiddetiyle birlikte ele alındığında bir durumda uykusu

bolunmesin diye uyaranı bastırmasına olanak verecek; bir diğer durumda

ise onu uyanmaya zorlayacak ya da bir duşun icine yedirerek

uyaranın ustesinden gelme girişimini yureklendirecektir. Bu ceşitli

olası bileşimlere uygun olarak dış nesnel uyaranlar bir kişinin duşlerinde

bir başkasına gore daha sık ya da daha seyrek olarak anlatım

bulacaktır. Kendi orneğimde, ben mukemmel bir uykucu olduğum ve

herhangi bir şeyin uykumu bozmasına asla izin vermediğim icin dış

uyarılma nedenlerinin duşlerimde kendilerine yer bulabilmeleri cok

nadir olarak mumkun olmakta; oysa ruhsal guduler cok kolayca duş

gormeme yol acmaktadır. Gercekten nesnel ve ağrılı bir uyaran kaynağının

ayırt edilebildiği yalnızca bir tek duş kaydetmiş bulunuyorum

ve bu ozel duşte dış uyaranın yarattığı etkiyi incelemek cok oğretici

olacaktır.

Kır bir ata biniyorum, başlangıçta utangaçça ve acemice, sanki

yalnızca, atın üstüne uzanmışım. Meslektaşlarımdan birine, P'ye rastlıyorum,

bir atın üzerine dimdik oturmuş. Tüvit bir elbise giymiş. Benim

dikkatimi bir şeylere çekiyor (belki de benim kötü oturağıma).

Şimdi kendimi çok akıllı atımın üzerinde giderek daha sağlamca ve

daha rahat oturur bulmaya başlıyorum ve kendimi orda evimdeymişim

gibi duyumsadığımı ayrımsıyorum. Eyerim bir tür yastık gibi,

atın boynundan sağrısına kadar olan boşluğu tümüyle dolduruyor.

Bu şekilde iki yük arabası arasında dümdüz gidiyorum. Caddede böyle

bir süre gittikten sonra dönüp önce cephesi caddeye doğru çıkıntılı

bir kilisenin önünde inmeye çalışıyorum. Sonra onun yanındaki bir

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 279

başka kilisenin önünde gerçekten iniyorum. Otelim de aynı caddedeymiş;

atı kendi kendine gitmeye bırakabilirim ama ben onu oraya sürmeyi

yeğliyorum. Otele at sırtında gitmekten utanç duymuş gibiyim.

Otelin önünde bir otel “yamağı" beni bekliyor; bana ait olan bulunmuş

bir not gösterip benimle alay ediyor. Notta altı iki kez çizilmiş

olarak şunlar yazılı; “Yiyecek yok," sonra da bir başka söz (belirsiz)

sanki “İş yok" gibi ve onunla birlikte yabancı bir kentte olduğum ve

hiçbir iş yapmadığım biçiminde silik bir düşünce.

İlk bakışta bu duşun ağrılı bir uyaranın etkisi, ya da daha doğrusu

zorlaması altında oluştuğu sanılmaz. Ama birkac gun oncesinden beri

her devinimi bir işkenceye donuşturen cıbanların acısını cekiyordum

ve sonunda erbezi torbamın kokunde attığım her adımda bana en dayanılmaz

sancılan veren elma buyukluğunde bir cıban cıkmıştı.

Ateş, halsizlik, iştahsızlık ve yine de surdurduğum zorlu calışma

hepsi birden beni yere sermek icin sancıyla birleşmişlerdi. Tıbbi gorevlerimi

hakkıyla yerine getiremiyordum. Yine de doğanın ve yakınmalarımın

durumu acısından otekilerden cok daha uygunsuz olduğum

bir etkinlik vardı ki o da ata binmekti. Duşun beni yerleştirdiği etkinlik

de tastamam buydu: bu, benim hastalığımın duşlenebilecek en

enerjik yadsınmasıydı. Aslında ne ata binebilirdim ne de bunun dışında

ata binme duşleri gormuştum. Yaşamımda bir tek kez bir atın

sırtına oturmuştum onun da eyeri yoktu ve hoşuma gitmemişti. Ama

bu duşte sanki apışaramda bir cıban yokmuş gibi ya da daha doğrusu

olmamasını istediğim için ata biniyordum. Betimlenişine bakılacak

olursa eyerim uyumama olanak veren yakıydı. Onun yatıştırıcı etkisi

altında uykunun ilk saatlerinde herhalde sancımı duyumsamamıştım.

Ağrılı duygular sonradan kendilerini belli etmişler ve beni uyandırmaya

calışmışlardı: o zaman da duş ortaya cıkmış ve yatıştırıcı bir

bicimde şoyle demişti: “Hayır! Uyumaya devam et! Uyanmana hic

gerek yok. Cıbanın falan yok; cunku ata biniyorsun eğer o ozel bolgede

bir cıban olsaydı ata binemeyeceğin apacık ortada.” Boylece duş

başarılı olmuştu. Sancı susturulmuş ve ben uyumayı surdurmuştum.

Ancak duş. cıbanla uyuşmayan bir duşuncede inatla direnip cocuğunu

yitiren annenin ya da zararları servetini yok etmiş olan tuccarın

varsanılı cılgınlığı gibi davranarak cıbanımı “telkinle defet280

DUŞLERİN YORUMU I

mek”le yetinmemişti.6 Reddedilmiş olan duyumsamanın ayrıntıları

ve bu duyumsamayı bastırmak icin kullanılan resim de o an icin aklımda

etkin olarak bulunan diğer malzeme ile duşteki durumu birleştirmeye

ve o malzemeyi temsil olanağı vermeye yaramışur. Rengi

kendisine kırda en son rastladığımda meslektaşım P.'nin giydiği elbisenin

tuz ve biber rengine kesinlikle uyan kır bir ata biniyordum. Cıbanlarımın

çok baharatlı yiyecekler yememden ileri geldiği duşunulmuştu

— hic değilse insanda cıbanlara yol acabilen şeker't [diabet]

yeğlenebilecek bir neden. Arkadaşım P., uzerinde ustalığımı (duşte

atı caprazlama surmeye başlamıştım — tıpkı bir gosteri binicisinin

ustalığıyla) cokca gosterdiğim bir kadın hastamı aldığından beri bana

tepeden bakıyordu 7 Ama aslında Pazar binicisi oykusundeki at gibi8

bu hasta beni canı istediği zaman cağırmıştı. Boylece at bir kadın

hastanın simgesel anlamını edinmişti. (Duşte at çok akıllıydı.) “Kendimi

orada evimdeymişim gibi duyumsadım” benim yerime P. gecmeden

once bu hastanın evindeki pozisyonuma bir gonderme. Kısa sure

once bu kentin onde gelen hekimleri arasında beni koruyan birkac kişiden

biri yine bu evle ilişkili olarak bana şunlan soylemişti: “Orada

eyerine oylesine yerleşmiş olman beni şaşırtıyor.” Bu denli cok sancım

varken gunde sekiz ya da on saat ruhsağaltımı calışmalarımı surdurebilmem

de onemli bir ustalıktı. Ama tumuyle kusursuz bir fiziksel

sağlığa kavuşmadıkca ozellikle zor olan calışmalarımı pek fazla

surduremeyeceğimi biliyordum ve duşum o zaman icine duşeceğim

duruma ilişkin bir yığın kasvetli imayla doluydu. (Nevrasteniklerin

doktora gostermek icin birlikte getirdikleri not: çalışma yok, yiyecek

yok.) Daha ileri yorumlama sırasında duş-işleminin arzu edilen ata binGriesinger'deki

[1861, 106, s. 142 v.s.da gonderme yapılmıştı] parcaya ve b e nim,

savunmaların noropsikozları uzerine ikinci makaleme bakınız (Freud 1896i>). [Aslında

gonderme Freud'un bu konudaki ilk makalesinin (Freud. 1894a), sonlarına yakın

bir paragrafa yapılmış gibi gorunmektedir.]

^ [Tepeden bakmak diye karşıladığımız deyimin İngilizcesi “To ride a high horse

over” ile duşte P.'nin b ir atın uzerinde dimdik oturmasını anlatan “ sitting high on a horse"

arasında b ir bağlantı bulunmakta. —c.rı.]

8 [Fliess'e 7 Temmuz 1898'de yazdığı bir mektupta (Freud 1950a, 92. mektup)

Freud Pazar binicisi Itzig'in unlu ilkesini şoyle betimler: “Itzig, atla nereye gidiyorsun?”

— “Bana sorma! Ata sor!”]

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 281

me konumundan benim cok erken cocukluğumda benimle benden bir

yaş buyuk olan ve şu anda İngiltere'de yaşayan bir yeğenim arasında

gecen bazı tartışma sahnelerine bir yol bulmayı başardığını gordum.

[II. Cilt, VI. Bolum, F Kesiminin sonuna bkz.] Dahası, duş, bazı oğelerini

benim İtalya yolculuklarımdan turetmişti: duşteki cadde Verona

ve Siena izlenimlerinden oluşmuştu. Daha da derin bir duş yorumu

cinsel duş duşuncelerine yoneltti ve bu guzel ulkeyi hic ziyaret

etmemiş bir kadın hastanın duşlerinde İtalya'ya yapılan gondermelerin

anlamını anımsadım: “gen Italien [İtalya'ya]” — “Genitalien [cinsel

organlar]”; ve bu da bir hekim olarak arkadaşım P.'nin onceli olduğum

ev ve cıbanımın yeriyle ilişkiliydi.

Bir başka duşte9 bu kez duyusal bir uyarandan gelen, uykumun

kesintiye uğrama tehdidini aynı bicimde onlemeyi başarmıştım. Ancak

bu kez duşle onun rastlantısal uyaranı arasındaki bağlantıyı tamamen

şans eseri bulmuş ve boylece duşu anlayabilmiştim.

Tyrol'lerde bir dağ yazlığında kalırken yaz ortasında bir sabah duşumde

Papanın öldüğünü gorduğumu bilerek uyandım. Bu —gorsel

olmayan— duşu yorumlayamadım; yalnızca onun temelinin bir kesimi

olarak kısa bir sure once Papa cenaplarının hafif bir rahatsızlık gecirdiğini

okuduğumu anımsadım. Ancak sabahın daha ileri saatlerinde

karım o sabah canların cıkardığı korkutucu gurultuyu işitip

işitmediğimi sordu. Hic ayırdında değildim ama artık duşumu anlamıştım.

Dindar Tyrol'lulerin beni uyandırmak icin yapmış oldukları

gurultuye benim uyku gereksinimimin gosterdiği bir tepkiydi. Duşun

iceriğini oluşturan cıkarsama ile onlardan ocumu almış sonra da artık

gurultuye aldırmaksızın uyumayı surdurmuştum.

Daha onceki bolumlerde soz edilen duşler, sinirsel uyaranlar denen

uyaranların nasıl işlemlendiğine ceşitli ornekler oluşturabilir.

Benim buyuk yudumlar halinde su ictiğim duşum [s. 175] bir ornektir.

Bedensel uyaran acıkca duşun tek kaynağı, duyumsamadan (yani

susamaktan) tureyen istek de onun tek gudusudur. Bedensel bir uyara9

[Bu paragraf 1914'de eklenmiştir. Duş, daha once cok kısa olarak Freud

1913/ı’de (N o .l) bildirilmişti; ayrıca Giriş Konferansları'nın (1916-17) 5. sinde de bu lunabilir.

P.F .L ., I, 123.]

2 8 2 d ü ş l e r in y o r um u i

nın tek başına bir isteği oluşturabildiği diğer basit duşlerde de durum

buna benzer. Geceleyin soğutma aygıtını yanağından cıkarıp atan kadın

hastanın duşu [s. 177] ağrılı bir uyarana bir istek doyurma ile yanıt

vermenin alışılmadık bir yoludur: sanki hasta ağrılarını bir başkasına

yukleyerek gecici olarak kendini ağrısız kılmış gibidir.

Benim uc Yazgı duşum [s. 252 v.s.] acıkca bir aclık duşudur.

Ama beslenme arzusunu geriye, anne memesine cocuğun duyduğu ozleme

kaydırmayı başarmış ve masum bir arzuyu o denli acıkca sergilenemeyen

daha şiddetli bir başkası icin bir paravan olarak kullanmıştır.

Kont Thun'la ilgili duşum [s. 256 v.s.] rastlantısal bir fiziksel

gereksinmenin en şiddetli (ama aynı zamanda en şiddetli bicimde

bastırılmış) zihinsel itkilere nasıl bağlanabildiğini gosterir. Gamier'in

[1872,1, 476] anlattığı Birinci Konsulun10 patlayan bir bombanın gurultusunu

uyanmadan once bir savaş duşunun icine yedirişi orneği zihinsel

etkinliğin uyku sırasındaki duyumsamalarla ilgilenmesine yol

acan tek gudunun doğasını cok ozel bir acıklıkla ortaya koyar. Genc

bir dava vekili11 ilk onemli iflas davasının duruşmalarından yeni cıktığı

bir akşamustu uykuya dalınca tıpkı buyuk Napoleon gibi davranmıştı.

Duşunde Husyatiri de [Galicya'da bir kent] G. Reich diye biriyle

bir iflas davasında karşı karşıya gelmiş; “Husyatin” adı kendini

belli etmeyi surdurmuş ta ki adam uyanıp da (bronş dolgunluğu cekmekte

olan) karısının şiddetli bir oksuruk nobetine [Almanca “husten”]

yakalandığını gorunceye dek.

Birinci Napoleon'un (ki o da son derece derin bir uykucuydu) bu

duşunu ev sahibesi tarafından uyandırılıp hastaneye gitme zamanının

geldiği soylenen ama duşunde kendisini hastanedeki yatakta goren ve

zaten hastanede olduğu, bu nedenle de kalkıp oraya gitmesine gerek

olmadığı bahanesiyle uyumayı surduren uykucu oğrencinin duşuyle

kıyaslayalım [s. 177]. Bu ikinci duş acıkca bir rahatlatma duşudur.

Duş goren duş gorme gudusunu herhangi bir kılık değiştirme olmaksızın

benimsemiştir; ama aynı zamanda genelde duş gormeye ilişkin

sırlardan birini de acığa cıkarmıştır. Tum duşler bir anlamda rahatlatma

duşleridir; uyanmak yerine uykuyu uzatma amacına hizmet eder10

[Napoleon Bonaparte — ç.n.]

11 [Bu ve bundan sonraki cumle 1909'da eklenmiştir.]

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 8 3

ler. Düşler uykunun BEKÇİLERİdirler uykuyu bozanların değil. Başka

bir yerde ruhsal turden uyandırıcı etmenlerle ilişkili olarak onların bu

goruşlerini haklı cıkarma olanağı bulacağız [II. Cilt, VII. Bolum D

Kesimi v.s.na bkz.]; ama şu anda da bunun nesnel dış uyaranların oynadığı

role uygulanabileceğini gosterecek bir konumdayız. Akıl ya uyku

sırasındaki duyumsama olasılıklarına eğer uyaranların şiddetine ve

onlara bağlı olduğunu bildiği oneme karşın bunu yapmayı başarırsa

hic dikkat etmez; ya uyaranları yadsımak icin bir duşu kullanır; ya da

ucuncusu, eğer onları ayrımsamak zorundaysa, onlar icin o anda etkin

olan duyumsamayı istek duyulan ve uykuyla uyumlu bir durumun oğesi

haline getirecek bir yorum araştırır. O an icin etkin duyumsama,

gerçekliğinden soyutlanmak için bir duşun icine yedirilir. Napoleon

kendisini rahatsız etmeye calışan şeyin silahların Arcole'deki12 gurleyişi

olduğu inancıyla uyumayı surdurebilmişti.

Böylece, (bilinçli egonun üzerinde yoğunlaştığı ve düş sansürü ve

daha sonra söz edeceğim [II. Cilt, Bolum VI, I] “ikincil düzeltme" ile

birlikte bilinçli egonun düş görmeye katkısını temsil eden) uyuma isteği

her durumda düşlerin formülasyonunu sağlayan güdülerden biri sayılmalıdır

ve her başarılı düş bu isteğin bir doyuruluşudur,13 Bu evrensel,

her zaman var olan ve değişmeyen uyuma isteği ile duşun

iceriği tarafından bazan biri bazan diğeri doyurulan oteki istekler arasındaki

ilişkiyi başka bir yerde tartışacağız [II. Cilt, Bolum VII, C

v.s.]. Ama biz uyuma isteğinde Strumpell ve Wundt'un kuramındaki [s.

271 v.s.] boşluğu doldurabilen ve dış uyaranların yorumlanışındaki

sapkın ve gelişiguzel tarzı acıklayan bir etmen bulmuştuk. Uyuyan aklın

mukemmel bicimde yapabileceği doğru yorum, etkin bir ilgiyi icerecek

ve uykunun sonlandırılması gerekecektir; bu nedenle olası tum

yorumlar arasından yalnızca uyku isteği tarafından uygulanan mutlak

sansure uyanlar benimsenir. "Tarlakuşu değil bulbul.”14 Cunku eğer o

tarlakuşu olsaydı bu, aşıkların gecesinin sona erdiği anlamına gelirBu

duşu oğrendiğim iki kaynak bu noktada uyuşmuyor.

[Bu cumlenin p a ran te z icindeki kesimi ilk ve ikinci basıma (1900 ve 1909) k a tılmamıştır.

“Bilincli egonun uzerinde yoğunlaştığı ve duş sansuru ile birlikte bilincli

egonun duş gormeye katkısını temsil eden” cumleciği 191 l'd e eklenmiştir. “Ve daha

sonra soz edeceğim 'ik in c il duzeltme’ ” cumleciği 1914'de eklenmiştir.]

14 [Shakespeare'in Romeo ve Juliet'ı ima ediliyor. III. Perde 5. Sahne.]

2 8 4 DUŞLERİN YORUMU I

di. Uyaranın bu bicimde benimsenebilecek yorumlan arasından akılda

pusu kurmuş istekli itkilerle en iyi bağlantıyı kurabilen secilir.

Boylece her şey kesinlikle belirlenmiş ve keyfi kararlar icin hicbir

şey kalmamıştır. Yanlış yorumlama bir yanılsama değil ama bir kacınmadır

denebilir. Ancak burada bir kez daha tıpkı duş sansurune

itaat ederken yerdeğiştirme yoluyla bir yerine-gecen (substitute) oluşturulması

gibi normal ruhsal sureclerden sapan bir eylemle yuzyuze

geldiğimizi kabul etmek zorundayız.

Dış sinirsel ve ic bedensel uyaranlar kendilerine ruhsal dikkati

zorla cekecek kadar şiddetli olduklarında —sonuclan uyanmak değil

duş gormek olması koşuluyla— bir duşun oluşumu icin sabit bir

nokta, malzemesinin bir cekirdeği olarak işe yararlar; sonra bu cekirdeğe

uyacak bir istek doyurma aranır, tıpkı (yukanya [s. 277] bkz.)

iki ruhsal duş uyaranı arasında ara duşuncelerin aranması gibi. Bu

noktaya değin pek cok duşte duşun iceriğini bedensel oğenin zorladığı

doğrudur. Bu uc ornekte hatta aslında o an icin etkin olmayan bir

istek de bir duşu oluşturmak adına cağrılabilir. Ancak bir duşun bir

isteği doyurulduğu bir koşulda temsil etmekten başka seceneği yoktur;

sanki duş, o an icin etkin duyumsamalar tarafından doyurulmuş

olarak temsil edilebilecek bir isteği arama sorunuyla yuzyuzedir. Eğer

bu en yakındaki malzeme ağrılı ya da rahatsız edici turdense, bu onun

bir duşun oluşumunda kullanılamayacağı anlamına gelmez. Aklın

emrinde doyurulmaları hoşnutsuzluk yaratacak istekler de vardır. Bu

kendisiyle celişiyor gibi gorunebilir; ama iki ruhsal ajanla onlar arasında

bir sansurun varlığını hesaba katacak olursak akla yakın gelecektir.

Gormuş olduğumuz gibi akılda, ilk sisteme ait olan ve doyurulmaları

ikinci sisteme ters duşen, “bastırılmış” istekler vardır. Bunu soylerken

bu tur isteklerin bir zamanlar var oldukları, sonradan yok oldukları

biciminde tarihsel bir şeyden soz etmiyorum. Psikonevrozların

incelenmesinde temel olan bastırma kuramı, bu bastırılmış isteklerin

—onları baskı altında tutan eşzamanlı bir ketvurmaya karşın—

hâlâ var olduklarını one surer. Lenguistik kullanım, bu itkilerin

“baskılanması”ndan [yani “aşağı bastırılmasından”] soz etmeye vurgu

yapar. Bu itkilerin gercekleşme yollarını zorlamalarına olanak veC.

DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 8 5

ren ruhsal duzenlemeler var olmayı ve calışır durumda bulunmayı

surdururler. Ancak bu turden baskılanmış bir istek, etkin duruma gecer

ve ikinci sistem (bilinc icin benimsenebilir olan sistem) tarafından

ona vurulan ket yenilirse bu yenilgi hoşnutsuzluk biciminde ifade bulur.

Sonuc olarak: eğer uyku sırasında bedensel kaynaklardan doğan

hoşnutsuzluk verici duyumlar ortaya cıkarsa duş-işlemi bu olayı normalde

baskılanmış bazı isteklerin —az ya da cok sansurun surekliliğine

maruz kalan— doyurulmasını temsil etmek icin kullanır.15

Bu olaylar dizisi bir grup anksiyete duşunu —istek kuramı acısından

elverişli olmayan duş yapılarını—■ olası kılar, ikinci bir grup ise

farklı bir mekanizmayı ortaya koyar; cunku duşlerdeki anksiyete, psikonevrotik

anksiyete olabilir; psikoseksuel uyarımlardan koken alabilir

— ki bu durumda anksiyete bastırılmış libidoya denk duşer. Durum

boyle olduğunda anksiyete, tum anksiyete duşu gibi nevrotik bir

belirtinin değerini taşır ve duşlerin istek doyurucu amaclarının yıkıldığı

sınırın yakınına gelmiş oluruz. [S. 210 v.s. ve II. Cilt, Bolum

VII D'ye bkz.] Ama bazı anksiyete duşleri de vardır ki [—şu birinci

gruptan olanlar—] onlarda anksiyete duygusu bedensel olarak belirlenmiştir

—orneğin akciğerlerin ya da kalbin hastalığına bağlı olarak

soluk alma gucluğu ortaya cıkar— ve bu durumlarda, anksiyete, eğer

ruhsal nedenlerle gorulmuş olsalardı anksiyetenin aynı şekilde ortaya

cıkmasına neden olacak olan, enerjik olarak bastırılmış isteklerin

duşleri biciminde, doyuma yardım icin kullanılır. Ama bu acıkca farklı

iki grubu bağdaştırmak hic de zor değildir. Her iki duş grubunda da

iki ruhsal etmen işe karışmaktadır: bir duygulanıma eğilim ve duşunsel

bir icerik; bunlar ise birbirleriyle cok yakından ilişkilidir. Eğer onlardan

biri o an icin etkinse otekini bir duşun icine bile cağırır; bir durumda

bedensel olarak belirlenmiş anksiyete, baskılanmış duşunsel

iceriği, diğerinde ise duşunsel icerik kendisine eşlik eden, bastırmadan

kurtulmuş, cinsel uyarımla birlikte bir anksiyetenin ortaya cıkışını

cağırır, ilk durumda bedensel olarak belirlenmiş duygulanıma ruhsal

bir yorum verildiğini; diğer durumda ise butunun- ruhsal olarak

belirlenmiş olmasına karşın baskılanmış olan iceriğin anksiyeteye

uyan bedensel bir yorumla kolayca yer değiştirdiğini soyleyebiliriz.

15 [Tum b u k o n u VII. Bolumun C Kesiminde daha derinlemesine tartışılmıştır,

ozellikle 12. p a rag ra f v.s.na ve de s. 316'ya ve Bolum VI, H, 54. paragrafa bkz.]

2 8 6 DUŞLERİN YORUMU I

Tum bunların anlayışımıza getirdikleri gucluklerin duşlerle pek az ilgisi

vardır: bunlar burada anksiyetenin doğuşu ve bastırma sorunlarına

değinmiş olmamızdan cıkmışlardır.

Fiziksel coenaesthesianın [ya da yaygın genel duyarlılığın, s. 88'e

bkz.] duşlerin iceriğini dikte edebilen icsel bedensel uyaranlar arasında

bulunduğundan hic kuşku duyulamaz. Dikte edebilmeleri duşun

iceriğini sağlayabildiği anlamında değil, icerik icinde temsil edilmek

uzere malzemenin kendi karakterine uygun bir kesimini one cıkarmak

bir başka kesimini de geri cekmek yoluyla duş duşuncelerini bir malzeme

secimine zorlayabildiği anlamındadır. Bundan ayrı olarak bir

onceki gunden artakalan coenaesthetic duygular hic kuşkusuz kendilerini

duşler uzerinde bu denli bir etkisi olan ruhsal kalıntılara bağlarlar.

Bu genel hava duşte değişmeden surebilir ya da ona egemen olunabilir

ve eğer hoşnutsuzluk verici ise karşıtına değiştirilebilir.16

Boylece, benim goruşume gore uyku sırasında bedensel uyaran

kaynakları (yani uyku sırasındaki duyumsamalar) alışılmadık şiddette

olmadıkca duşlerin oluşumunda bir onceki gunden arta kalan yeni

ama onemsiz izlenimlere benzer bir rol oynarlar. Yani, ben onların,

duşun ruhsal kaynaklarından tureyen duşunsel iceriğine uygunsalar

bir duşun bicimlenmesine yardımcı kılındıklarına aksi halde katkıda

bulunmadıklarına inanıyorum. Onlara nasıl kullanılacağını kendi belirleyen

değerli bir malzeme gibi değil de her zaman el altında bulunan

ve ne zaman gerekli olursa kullanılan bazı ucuz malzeme gibi

davranılır. Bir benzetme yapacak olursak bir sanat patronu bir sanatcıya

bir parca oniks gibi nadir bir taş getirse ve ondan bir sanat yapıtı

yaratmasını istese taşın buyukluğu, rengi ve lekeleri onda hangi başın

ya da sahnenin temsil edileceğine karar vermede yardımcı olur.

Oysa mermer ya da kumtaşı gibi tekduze ve bol bulunan bir malzeme

sozkonusu olduğunda sanatcı yalnızca kendi akimda bulunan bazı duşunceleri

izler. Bu nedenle bana oyle geliyor ki alışılmadık şiddette

olmayan bedensel uyaranların sağladığı duş iceriklerinin her duşte ya

[Bolum VI, H, 54. paragraf v.s.'na bkz. — Bu son cumle 1914'de eklenmiştir.]

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 2 8 7

da her gece ortaya cıkmamasını ancak bu bicimde acıklayabiliriz.

[Bkz. s. 275.]17

Anlatmak istediğimi belki de en iyi, ustelik bizi yeniden duş yorumuna

goturecek, bir ornekle goruntuleyebilirim.

Bir gun duşlerde o denli sık ortaya cıkan ve anksiyete duygularına

o denli yakın akraba olan, ketvurulmuş olma, bir noktaya yapışıp

kalma, bir şeyler yapamama v.b. duygularının anlamının ne olabileceğini

keşfetmeye calışıyordum. O gece aşağıdaki duşu gordum:

Çok yetersiz olarak giyinmiştim ve zemin kattaki bir daireden daha

yukarıda bir kata çıkıyordum. Basamakları üçer üçer çıkıyordum

ve çevikliğim hoşuma gidiyordu. Ansızın merdivenlerden aşağı inen

—yani bana doğru gelen— bir hizmetçi gördüm. Utanç duydum ve

acele etmeye çalıştım ve bu noktada ket\’urulmuş olma duygusu ortaya

çıktı: basamaklara yapışıp kaldım ve o noktadan kıpırdanamadım.

COZUMLEME — Duşteki durum gunluk yaşamın gercekliğinden

alınmıştır. Viyana'da bir evin genel merdivenle birbirine bağlı iki

katını tutmuştum. Muayene ve calışma odam zemin ustu katta, oturma

odalarım bir ust kattaydı. Akşam gec saatte aşağıda işim bitince

yukarı yatak odama giderdim. Duşu gormeden onceki akşam bu kısa

yolculuğu gercekten oldukca duzensiz bir kılıkta yapmıştım — yani

yakamı, kravatımı ve manşetlerimi cıkarmıştım. Duşte bu, cok daha

ileri derecede bir soyunukluğa donuşmuştu ama her zamanki gibi belirsiz

bir bicimde [s. 294'e bkz.]. Genellikle merdivenleri ikişer ikişer

ya da ucer ucer cıkardım ve bu, duşte, bir istek doyurma olarak ayrımsanmıştı:

onu başarmadaki rahatlığım kalbimin calışması konusunda

bana guvence veriyordu. Dahası merdivenlerden bu cıkış yontemi

duşun ikinci yarısındaki ketvurmaya karşı etkin bir zıtlık

oluşturuyordu. Bana —kanıta gerek olmaksızın— duşlerin hareket eylemlerini

mukemmel bir bicimde gercekleştirmede hicbir gucluk cek^

[ 1 9 1 4 ’de eklenen dipnot:] Rank, pek cok m aka lede [1910, 1912a ve 1912b] organik

uyaranların urettiği belirli uyarılma duşlerinin (b ir id ra r yolu uyaranı duşleri ve

b o şalm a ya da orgazm duşleri) organik gereksinmelerin duşlerin iceriğine etkisini ortaya

koymak kadar uyku gereksinimi ile organik gereksinimin beklentisi arasındaki savaşım

ı ortaya koymaya da ozellikle uygun duştuğunu gostermiştir.

2 8 8 DUŞLERİN YORUMU I

mediklerini gostermişti. (Yalnızca ucma duşlerini anımsamak yeterlidir.)

Ancak tırmandığım merdiven benim evimdeki değildi. Once ayrımsayamadım

ve ancak rastladığım kişinin kimliği bana hangi yerin

kastedildiğini acıkladı. Bu kişi iğne yapmak icin gunde iki kez ziyaret

ettiğim yaşlı hanımdı [bkz. s. 170] ve merdiven de onun evinde gunde

iki kez tırmandığım merdivenin tıpkısıydı.

Şimdi bu merdiven ve bu kadın figuru benim duşume nasıl gelmişti?

Tumuyle giyinik olmamaktan gelen utanc duygusu hic kuşkusuz

cinsel doğadaydı; ama duşumde gorduğum hizmetci benden yaşlıydı,

asık yuzluydu ve cekici olmaktan cok uzaktı. Aklıma gelen

sorunun tek yanıtı buydu. Bu eve sabah ziyaretlerimi yaparken bir kural

olarak merdivenleri cıkarken boğazımı temizleme arzusu duyardım

ve boğazımdan cıkanlar merdivenlere duşerdi. Cunku bu katların

hicbirinde bir tukruk hokkası yoktu ve bence merdivenlerin temizliğinin

bedeli bana odetilmemeli, bir tukruk hokkası alınarak sağlanmalıydı.

Aynı derecede yaşlı ve asık suratlı (ama temiz durtulerle olduğunu

kabul etmeye hazırdım) bir kadın olan kapıcı konuya başka bir

bicimde bakıyordu. Benim yine merdivenleri kullanıp kullanmayacağımı

gormek uzere pusuya yatar ve eğer kullandığımı gorurse onun

yuksek sesle homurdandığını duyardım; ondan sonra da gunlerce karşılaştığımızda

alışılmış selamını vermezdi. Duşu gormeden bir gun

once kapıcının takımı hizmetciden takviye almıştı. Her zamanki gibi

hastaya acele ziyaretimi tamamlamıştım ki hizmetci beni holde durdurdu

ve şunları soyledi: “Bugun odaya girmeden once botlarınızı

silmeliydiniz doktor. Ayaklarınızla kırmızı halıyı yine berbat ettiniz.”

Merdivenlerin ve hizmetcinin duşume girmesinin tek gerekcesi buydu.

Merdivenlerden yukarı koşmamla merdivenlere tukurmem arasında

icsel bir bağlantı vardı. Hem farenjit hem de kalp rahatsızlığı sigara

icmenin cezası sayılıyordu. Ve bu alışkanlık acısından kendi

evimdeki otoriteler gozunde benim duzenliliğimin unu başka evdekilere

gore en ust duzeyde değildi; bu yuzden ikisi duşte bir olacak bicimde

icice gecmişlerdi.

Bu duşun daha ileri yorumunu yetersiz giyinmiş olma bicimindeki

tipik duşun kokenini acıklayabilinceye dek ertelemek zorundayım.

C. DUŞLERİN BEDENSEL KAYNAKLARI 289

Y alnızca bu duşten cıkarılacak gecici bir sonuc olarak duşlerde ozel

bağlam gerektirdiğinde ketvurulmuş bir devinim duyumunun oluştuğuna

değineceğim. Duş iceriğinin bu kesiminin nedeni benim devinim

guclerimde uyku sırasında bazı ozel değişimlerin ortaya cıkmış

olması olamaz: cunku yalnızca bir an once kendimi (neredeyse yalnızca

bu noktayı desteklemek icin) cevikce merdivenlerden yukarı

koşarken gormuştum.18

1 [Duşlerdeki ketvurma duygusu II. Cilt. Bolum VI, C'de daha geniş tartışılmıştır.

Bu duş s. 296 v.s.nda daha derinlemesine cozumlenmiştir.]

(D)

TİPİK DÜŞLER

Genel olarak bir başka kişi, duşunun gerisinde yatan bilincdışı

duşunceleri bize iletmeye hazır olmadıkca onun duşunu yorumlayacak

bir konumda bulunmuyoruz. Bunun sonucunda duşleri yorumlama

yontemimizin pratikte uygulanabilirliği ciddi bicimde kısıtlanmaktadır.

1 Genel bir kural olarak her kişinin kendi bireysel

niteliklerine gore kendi duş dunyasını oluşturmada ve boylece onu

başka insanlar icin anlaşılmaz kılmada ozgur olduğunu gormuştuk.

Şimdi ise buna tumuyle zıt olarak hemen herkesin benzer bicimde

gorduğu ve bizim herkes icin aynı anlamı taşıması gerektiğini varsaymaya

alıştığımız belli sayıda duşun varlığı ortaya cıkıyor. Dahası

bu tipik duşlere ozel bir ilgi gosteriliyor; cunku olasılıkla onlar her

olguda aynı kaynaklardan doğmakta ve bu nedenle duşlerin kaynaklarına

ışık tutmada ozellikle iyi nitelikli gibi gorunmektedirler.

Bu nedenle cok ozel bir sabırsızlıkla duş yorumu tekniğimizi bu

tipik duşlere uygulamaya girişecek ve buyuk bir isteksizlikle sanatımızın

tam da bu malzemeyle ilişkili olarak beklentilerimizde duş kı-

1 [1925'de eklenen dipnot:] Duş gorenin c ağ n şım sa l malzemesine girmedikce b izim

duşleri yorumlama yontemimizin uygulanamayacağı iddiası tamamlanmayı gereksiniyor:

bizim yorumlayıcı etkinliğimiz yalnızca b ir ornekte bu cağrışımlardan b a ğ ım sızdır

— yani eğer duş goren duşun iceriğinde sim g ese l oğeler kullanmışsa. Bu gibi

durumlarda kesinlikle ikinci ve yardımcı b ir duş yorumlama yontemi kullandırırız. [II.

Cilt, Bolum VI, E'ye bkz.]

D. TtPlK DUŞLER 291

nklığı yarattığını itiraf edeceğiz. Eğer tipik bir duşu yorumlamaya

kalkışırsak duş goren bir kural olarak başka durumlarda bizi duşu

kavramaya yonelten cağrışımları uretmeyi başaramaz ya da cağrışımları

oylesine karanlık ve yetersiz bir hal alır ki onların yardımıyla

sorunumuzu cozemeyiz. Bu calışmanın daha ileri bir kesiminde [VI.

Bolumun E Kesimi] bunun neden boyle olduğunu ve tekniğimizdeki

bu kusuru nasıl giderebildiğimizi oğreneceğiz. Ayrıca okurlarım bu

noktada neden tipik duşler grubunun yalnızca birkac uyesiyle uğraşabildiğimi,

kalanlarla ilgili goruşlerimi neden tartışmamın o ileri noktasına

dek ertelemek zorunda olduğumu keşfedeceklerdir. [Bolum VI,

E'ye bkz.]2

(a) CIPLAK OLMAKTAN UTANMA DUŞLERİ

Yabancıların onunde cıplak ya da yetersizce giyinmiş olarak bulunmak

bazan duş gorende utanc gibi bir duygunun hic bulunmaması

gibi bir nitelikle de ortaya cıkar. Ancak biz burada yalnızca kişinin

utanc ve cekingenlik duyduğu, kacmaya ya da saklanmaya calıştığı

ve sonra da insanın devinmesini onleyen ve rahatsız edici durumunu

değiştiremeyeceği duygusunu veren garip bir ketvurmaya yenik duştuğu

duşleri soz konusu edeceğiz. Ancak bu eklentiyle birlikte duş tipik

olur; onsuz duşun konusunun ozu her bağlama katılabilir ya da bireysel

suslerle donatılabilir. [Tipik turunde] ozu utanc doğasında

rahatsız edici bir duyguda ve insanın cıplaklığını bir kural olarak devinimle

gizlemeyi istemesi ama bunu yapamadığını gormesinde yatar.

Okurlarımın buyuk coğunluğunun duşlerde kendilerini bu konumda

bulmuş olduklarına inanıyorum.

Giysisiz olmanın niteliği genellikle belirgin değildir. Duş goren

“Gomleğim ustumdeydi” diyebilir ama bu nadiren belirgin bir resimdir.

Giysisizliğin turu genellikle o denli siliktir ki betimleme bir secenekle

anlatılır: “Gomleğim ya da kombinezonum uzerimdeydi.” Bir

kural olarak duş gorenin tuvaletindeki eksiklik, yarattığı utancı haklı

^ [Bu paragraf buradaki bicimiyle 1914 tarihlidir. Simgeleştirmeye ilişkin kesim

VI. Bolume o yılki basımda (dorduncu basım) eklenmiş, malzemenin buyuk b ir kısmı

bu yeni kesime taşınmıştır.]

292 d ü ş l e r in y o r u m u i

cıkaracak kadar buyuk değildir. İmparatorun uniformasını giymiş

olan bir adam orneğinde cıplaklık, sıklıkla giysi duzeninde eksikliklerle

yer değiştirir: “Kılıcım olmaksızın caddede yuruyordum ve bazı

subayların bana doğru geldiğini gordum” ya da “Boyun bağım yoktu”

veya “Kareli sivil pantolon giymiştim.” v.b.

Onlerinde insanın utanc duyduğu insanlar hemen her zaman ozellikleri

belirlenmemiş olarak kalan yabancılardır. Tipik duşte insana

bu denli utanc veren giysi hicbir zaman izleyicilerin itirazına yol acmaz

ya da onlar tarafından o kadar ayrımsanmaz. Tersine, onlar, ilgisiz

ya da (benim ozellikle belirgin bir duşte gozlemlediğim gibi) ciddi

ve katı bir yuz anlatımını benimserler. Bu duşundurucu bir noktadır.

Duş gorenin utancı ve izleyicilerin ilgisizliği birlikte ele alındığında

bize duşlerde cok yaygın olan bir zıtlığı sunarlar. Eğer yabancılar

ona şaşkınlık ve alayla ya da ofkeyle baksalardı her şey bir yana

duş gorenin duygulan daha uygun duşerdi. Ama durumun bu

karşı cıkılası niteliğinin istek doyurma ile defedildiğine oysa bazı

guclerin diğer ozelliklerin korunmasına yol actığına inanıyorum; bunun

sonucunda da duşun bu iki kesimi birbiriyle uyumsuz hale gelmiştir.

Duşun gorulduğu bicimiyle —istek doyurma ile kısmen carpıtılmış

olarak— doğru anlaşılmadığına ilişkin ilginc bir kanıtımız

var. Cunku o bicim, tumumuzun Hans Andersen'in anlatımıyla tanıdığımız

ve cok yakınlarda Ludwig Fulda3 tarafından [“dramatik masal”]

Der Talisman'da şiirleştirilmiş olan bir masalın, İmparatorun

Yeni Giysilerinin temeli haline gelmiştir. Hans Andersen’in masalı

bize iki sahtekarın imparatora ancak sadık ve durust insanlara gorunduğunu

soyledikleri pahalı bir giysiyi nasıl dokuduklarını anlatır, imparator

bu gorunmez giysiyle cıkar ve kumaşın mihenk taşı olma gucu

yuzunden urkekleşen tum izleyiciler imparatorun cıplaklığım

ayrımsamıyorlarmış gibi yaparlar.

Bu tam da bizim duşlerimizdeki durumdur. Duşun bellekte var

olan bicimiyle iceriğinin sacmalığının, durumu anlamlı kılmak uzere

yeni bir duzenlemeye yol actığını varsaymada sabırsızlık etmek zordur.

Ancak bu durum ozgun anlamından yoksun bırakılma ve ilgisiz

kullanımlara yerleştirilme surecindedir. Ama daha sonra goreceğimiz

3 [Alman oyun y a z a n , 1862-1939.]

D. TİPİK DUŞLER 293

gibi bir duşun iceriğini bu bicimde yanlış anlamak ikinci bir ruhsal

sistemin bilincli duşunce etkinliği icin yaygın bir şeydir ve bu yanlış

anlama duşler tarafından one surulen son bicimi belirleyen etmenlerden

biri olarak gorulmektedir.4 Dahası benzer yanlış anlamaların (yine

tek ve aynı ruhsal kişilikte rol alarak) obsesyon ve fobilerin oluşumunda

da onemli bir rol oynadığını oğreneceğiz.

Bizim duşumuz orneğinde yanlış yorumlamanın dayandığı malzemeyi

gosterebilecek bir konumdayız. Sahtekar, duş; İmparator ise

duş gorenin kendisidir; duşun kıssadan hisse cıkartıcı hedefi gizli

duş iceriğinin bastırmanın kurbanı olmuş yasak isteklerle ilgili olduğuna

ilişkin karanlık bir bilgi sağlar. Cunku benim nevrotikleri cozumlemem

sırasında bu turden duşlerin ortaya cıktığı bağlam bunların

en erken cocukluk anılarına dayandığı konusunda hicbir kuşkuya

yer bırakmaz. Yalnızca cocukluğumuzda hem kendi ailemizin uyeleri

hem de yabancılar —dadılar, hizmetciler ve konuklar— tarafından yetersiz

giysiler icinde goruluruz ve yalnızca o zaman cıplaklığımızdan

hicbir utanc duymayız.5 Soyunmanın coğu cocukta hatta daha ileri

yaşlarında bile onları utandıracak yerde nasıl da neredeyse sarhoş

edici bir etki yarattığını gozlemleyebiliriz. Anneleri ya da orada başka

kim varsa onları ayıplayıp “Aa! Ayıp! Boyle şey yapılır mı hic!”

derken onlar guler, zıplar ve kendilerine şaplaklar atarlar. Cocuklar

sıklıkla bir gosterim isteği sergilerler. Dunyamızın bizim kesiminde

insan iki ya da uc yaşında bir cocuğun —belki de kendisinin onuruna—

kucuk gomleğinin onunu kaldırdığını gormeden kırsal kesimde

bir koyden pek de gecemez. Hastalarımdan birinin sekiz yaşlarına

değgin canlı bir anısı vardı: yatma zamanı, kucuk kız kardeşinin uyuduğu

bitişikteki odada geceliğiyle dans etmek istemiş ama dadısı onu

onlemiş. Nevrotiklerin oykulerinin erken donemlerinde karşı cinsten

cocuklara gosterim, onemli bir rol oynar; paranoyada, giyinirken ve soyunurken

gozlemlenme bicimindeki sanrıların izinin geriye, bu turden

yaşantılara dek izlenmesi gerekir; oysa sapkınlık evresinde kalmış ki4

[Bu “ikincil duzeltme” sureci II. Cilt, VI. Bolumun I. Kesiminin konusunu oluşturmaktadır.]

5 Masalda da bir cocuk rol oynamaktadır, cunku ansızın “ Ama o hicbir şey giymemiş”

diye bağıran kucuk b ir cocuktur.

294 DUŞLERİN YORUMU I

şilerde bu bebeksi itkinin bir belirti derecesine ulaşmış olduğu bir sınıf

vardır — “gosterimciler” sınıfı.6

Geriye, cocukluğun bu utancsız donemine baktığımızda o bize

Cennet gibi gorunur; ve Cenneun kendisi de bireyin cocukluğunun bir

toplu duşleminden başka bir şey değildir. İnsanoğlunun, bir an gelip

de utanc ve anksiyete doğana, bunu kovulma izleyene ve de cinsel ve

kulturel etkinlik başlayana dek Cennette cıplak olmasının ve birbirinin

varlığından utanc duymamasının nedeni budur. Ama bu Cenneti

her gece duşlerimizde yeniden kazanabiliriz. Daha once [s. 267] en

erken cocukluğa (yani tarihoncesi evreden, yaklaşık yaşamın ucuncu

yaşının sonuna dek) ilişkin izlenimlerin, tastamam kendi doğalarında

ve belki de gercek iceriklerine aldırış etmeksizin, yeniden uretilmeyi

başarmak icin savaşım verdiği ve onların yinelenmesinin bir isteğin

doyurulmasını sağladığı biciminde bir kuşkumu ifade etmiştim. Bu

nedenle cıplak olma duşleri gosterimcilik duşleridir.7

Bir gosterim duşunun ozu, duş gorenin kendi tipinde (bir cocuk

olarak değil, ama şimdiki zamanda gorunduğu gibi) ve yetersiz giysilerinde

(ki bu ister giysisiz olmaya ilişkin sayısız daha sonraki anının

ustuste binmiş katmanlar halinde bulunmasının, isterse sansurun bir

sonucu olsun belirsiz olarak ortaya cıkar) yatar. Bunlara duş gorenin,

onlerinde utanc duyduğu insanların tipleri eklenir. Bebeksi gosterim

sahnesinin gercek izleyicilerinin duşte ortaya cıktığı hicbir ornek bilmiyorum;

bir duş pek de basit bir anı değildir. Cocuklukta cinsel ilgimizin

yoneldiği kişilerin, duşlerde, obsesyonel nevrozda ve histeride

ortaya cıkan tum yeniden uretimlerde atlanmış olması oldukca ilginctir.

Yalnızca paranoyada bu izleyiciler yeniden ortaya cıkarlar ve gorunmez

kalmalarına karşın var oldukları fanatik bir inancla iddia edilir.

Duşlerde onların yerini alan şey —sunulan gosteriye hic aldırma6

[S apkınlıktan bebeksi cinsel e tkinlik kalıntısı olarak goren bu ima Freud'un Üç

Deneme s inde (1905c/) cinsel icguduyu cozumlemesinin habercisidir.]

7 [1911'de eklenen dipnot:] Ferenczi [1910] kadınlar tarafından gorulmuş bircok ilginc cıplak olma duşu kaydetmiştir. Bunları bebeksi gosterim arzusuna dek izlemek

hic de guc değildir, ancak onlar bazı bakımlardan benim metin icinde tartıştığım “tip

ik ” cıplak olma duşlerinden aynlıyorlardı. — [Yukandaki paragrafın sondan b ir o n ceki

bolumu yirmi yıl sonra Haz ilk e sin in Ötesinde'de (Freud 1920g) one surulen bazı

duşuncelerin silik b ir h abercisi gibi gorunuyor.]

D. TİPİK DUŞLER 295

yan “bir yığın yabancı”— duş gorenin onunde kendini gosterdiği tek

bir tanıdık bireyin arzulu karşıtından ne eksik ne de fazladır. Nedense

“bir yığın yabancı” duşlerde pek cok başka bağlamda da sık olarak

ortaya cıkar ve her zaman “gizlilik”in arzulu karşıtı konumundadırlar.

8 Eşyanın başlangıctaki durumunun yeniden oluşturulduğu paranoyada

bile bu karşıtına donuşmenin gozlemlendiğini belirtmek gerekir.

Kişi kendisinin artık yalnız olmadığını duyumsar; gozlemlenmekte

olduğundan hic kuşkusu yoktur ama gozlemciler, kimlikleri garip

bir bicimde belirsiz kalan “bir yığın yabancı”dır.

Buna ek olarak gosterim duşlerinde bastırma bir rol oynar; cunku

bu duşlerde duyumsanan rahatsızlık, kendisine konan yasağa karşın

anlatım bulmuş olan gosterim sahnesinin iceriğine karşı ikinci sistemde

oluşan bir tepkidir. Eğer rahatsızlıktan kacınılması isteniyorsa

sahnenin asla yeniden canlanmaması gerekir.

Ketvurulma duygusuna ileride yeniden doneceğiz [bolum VI, C],

O duygu duşlerde harika bir bicimde bir istek çatışması'm ya da bir

olumsuzu temsil etmeye yarar. Bilincdışı amac, gosterimin ortaya

cıkmasını gerektirir; sansur, onun durdurulmasını ister.

Bizim tipik duşlerimizle masallar ve başka turden yaratıcı yazı

malzemesi arasındaki ilişkinin cok az ya da rastlantısal olmadığı konusunda

hic kuşku yoktur. Bazan yaratıcı bir yazarın keskin gozu

normalde kendisinin bir aractan başka bir şey olmadığı değiştirme

surecini cozumsel olarak gercekleştirir. Boyle olduğunda, sureci ters

yonde izleyebilir ve imgelemsel bir yazının izini, geriye, bir duşe dek

surebilir. Arkadaşlarımdan biri, dikkatimi Gottfried Keller'in Der grüne

Heinrich’mdeki şu parcaya cekmişti [III. Kesim, 2. Bolum]: “Sevgili

Lee, umarım, Odysseus'un cıplak ve camurlara belenmiş olarak

Nausicaa'nin ve nedimelerinin karşısına cıktığı andaki kotu durumunun

garip ve piquant9 hakikatini kendi kişisel yaşantınla hicbir zaman

oğrenmeyesin! Bunun nasıl bir şey olduğunu sana anlatayım mı?

Orneğimize bir goz gezdirelim. Yabancı bir ulkede, evinden ve tum

sevdiklerinden uzakta dolanıyorsan; pek cok şey gormuş gecirmişsen;

huznu ve endişeyi biliyor ve de yıkılmış ve umutsuzsan; şaşmaz

* [1909’da eklenen d ip n o t:] Apacık nedenlerden oturu b ir duşte “tum ai]e”nin o ra da bulunması da aynı anlamı taşır.

9 [piquant (fr.): dokunaklı. Metinde Fransızca — ç.n.]

296 DUŞLERİN YORUMU I

bir bicimde, bir gece duşunde kendini evinin yakınlarında gorursun;

evin, en ışıltılı, en guzel renklerle parıldamaktadır ve en tatlı, en değerli,

en sevgili bicimler sana doğru gelmektedir. O zaman ansızın

kendinin pacavralar icinde, cıplak ve pis olduğunu ayrımsarsın. Adsız

bir utanc ve dehşetin pencesine duşer, ortunecek ve saklanacak bir

şeyler aranır ve tere batmış olarak uyanırsın. Bu, insanoğlu varolduğu

surece mutsuz gezginin gorduğu duştur ve Homeros onun kotu durumunun

resmini, insanoğlunun en derin ve olumsuz doğasından yaratmıştır.”

Hakkında dinleyicilerinde uyandırdığı şeylere ozanın guvenmeye

alıştığı insanoğlunun en derin ve olumsuz doğası, aklın, kokleri o

gundenberi tarihoncesi haline gelmiş bir cocuklukla bulunan itkilerinde

yatar. Cocukluktan gelen baskılanmış ve yasaklanmış istekler,

surgunun, bilince girme yeteneği bulunan karşı cıkılmamış isteklerinin

arkasında duşe sızarlar; Nausicaa soylencesinde somut anlatımını

bulan duşun, kural olarak bir anksiyete duşu halinde bitmesinin nedeni

de budur.

Benim merdivenlerden yukarı koştuğum, hemen sonra da kendimi

basamaklara yapışmış bulduğum kendi duşum de (s. 287'de kaydedilmişti)

aynı derecede bir gosterim duşudur; cunku bir gosterim duşu

olmanın temel işaretlerini taşımaktadır. Bu nedenle onun izini benim

cocukluğum sırasındaki yaşantılara dek surmek olasıdır ve eğer

bu yaşantılar keşfedilebilseydi hizmetcinin bana davranışının (beni

halıyı kirletmekle suclayışının) ona benim duşumde yer alma konusunda

nasıl yardımcı olduğuna karar verebilecektik. Gerekli ayrıntıları

ben sağlayabilirim. Bir ruhcozumlemede insan zamansal yakınlığı

konulardaki bağlantının bir temsili olarak yorumlamayı oğrenir. [Bolum

VI, C'ye bkz.] Herhangi bir gorunur bağlantı olmaksızın hemen

birbirini izleyerek ortaya cıkan iki duşunce, aslında keşfedilmesi gereken

tek bir birliğin parcalarıdır; aynı şekilde eğer “a" ile “b"yi

ardarda yazarsam onların “ab" diye tek bir hece halinde okunması gerekir.

Aynı şey duşler icin de gecerlidir. Sozunu ettiğim merdiven

duşu, bir dizi duşten biriydi ve ben dizinin oteki uyelerinin yorumunu

anlamıştım. Bu ozel duş diğerleri tarafından cevrelendiği icin aynı

konuyla uğraşmış olsa gerektir. Şimdi bu diğer duşler, işe alınış tarihi

benim ikibucuk yaşımdan onceki en erken bebekliğime rastlayan

D. TİPİK DUŞLER 297

bir dadının anımsanmasına dayanıyordu. Hatta onunla ilişkili bilincli

bir anıyı da elimde bulunduruyordum. Annemin cok da eskilerde olmayan

bir zamanda soylediğine gore bu dadı yaşlı ve cirkin ama cok

zeki ve etkindi. Kendi duşlerimden cıkarabildiğime gore bana davranışı

her zaman aşın dostca değildi ve beklenen temizlik standardına

ulaşmazsam sozcukleri kaba olabiliyordu. Boylece hizmetci bu eğitim

gorevini gercekleştirme işini ustlenmiş olduğundan duşumde tarihoncesi

yaşlı dadının yeniden dunyaya gelmesi gibi davranılma hakkını

edinmişti. Cocuğun, kendisine bu dersleri oğretmiş olan o yaşlı

kadını, kaba davranışlarına karşın, sevmiş olduğunu varsaymak akla

yakın geliyor.10

(b) DUŞ GORENİN DUŞKUN OLDUĞU KİŞİLERİN O LMESİ DUŞLERİ

Tipik olarak betimlenebilecek bir başka duş grubu bazı sevilen

akrabaların —orneğin bir anababanın, bir erkek ya da kız kardeşin

veya bir cocuğun— olumunu icerenlerdir. Bu tur duşlerin iki sınıfının

ayırt edilmesi gerekir: duş gorenin acı duymadığı, bu nedenle

uyandığında duygusuzluğuna şaşırdığı duşler; ve de duş gorenin

olum acısını derinlemesine duyduğu ve hatta uykusunda acı acı ağladığı

duşler.

Bu sınıflardan birincisini “tipik” sayılmayı hic de hak etmediği

icin guzonune almayacağız. Eğer onları cozumlersek gorunurdekinden

farklı bir anlamları olduğunu ve başka bazı istekleri gizlemeye

eğilimli olduklarını buluruz. Kız kardeşinin tek oğlunu tabutta goren

teyzenin duşunde olduğu gibi (bkz. s. 202). O duş, gormuş olduğumuz

uzere, kadının, kucuk yeğeninin olmesini istediği anlamına gelmiyordu;

yalnızca sevdiği ve coktandır karşılaşmadığı bir kişiyi

—daha once de benzer bir uzun aradan sonra bir başka yeğeninin ta10

[İşte bu duşun “ileri yorumu.” “Spuken [sık sık uğramak]” ruhların [spirits] b ir etkinliği olduğundan, “merdivenlere spııcken [tukurmek]” “esprit d'escalier" diye serbestce cevrilebilir. Bu son deyim hazırcevaplık [“Schlagfertigkeit" sozcuk olarak “carpmaya hazır olma”] yoksunluğuna eşdeğerdir — aslında suc yuklememi gerektiren bir

kusur. Acaba benim dadım da o niteliği aynı derecede hak ediyor muydu? [Bu dadıdan

Günlük Yaşamın P s ik o p a to lo jis in in (Freud, 1901b) IV. Bolumunun sonunda soz ediliyor.

P.F.L., 5, 91-2],

298 DÜŞLERİN y o r u m u i

butu başında karşılaşmış olduğu kişiyi— gorme isteğini gizliyordu.

Duşun gercek iceriği olan bu istek hicbir uzuntuye yol acmıyordu, bu

nedenle de duşte hicbir uzuntu duyulmamıştı. Duşte yaşanan duygunun

duşun gorunen değil gizli iceriğine değgin olduğuna ve duşun

düşünsel iceriğinin ustesinden gelen carpıtmanın duygusal iceriğini

dokunulmamış olarak bıraktığına dikkat etmek gerekir.11

Oteki sınıftaki duşler —duş gorenin sevilen bir akrabanın olduğunu

imgelediği ve aynı zamanda acı duyduğu duşler— cok farklıdır.

Bu tur duşlerin anlamı, iceriklerinin gosterdiği gibi, soz konusu

kişinin olmesi isteğidir. Tum okurlarımın ve benzer duşler yaşamış

olan başkalarının duygularının benim iddiama karşı cıkacağını beklemem

gerektiği icin kanıtlarımı olası en geniş temele dayandırmaya

cabalamam gerekir.

Bize duşlerde doyurulmuş olarak temsil edilen isteklerin her zaman

o gunun istekleri olmadığını oğretmiş olan bir duşu daha once

tartışmıştım. Gecmişin terk edilmiş, ustu ortulmuş ve bastırılmış

ve de kendilerine bir tur surekli varoluşu ancak duşlerde yeniden ortaya

cıkmaları sayesinde vermek zorunda olduğumuz istekleri de olabilirler.

Onlar sozcuğun bizim anladığımız anlamında olu değildirler;

yalnızca Odiseus'taki kan tadı alınca bir tur yaşama kavuşan golgeler

gibidirler. “Kuiu''dak\ olu cocuk duşunde (s. 204) sozkonusu olan istek

onbeş yıl oncesinde gunceldi ve o zaman varolmasına durustce

izin verilmişti. O isteğin bile ardında duş gorenin en erken cocukluğundan

bir anının yattığını ekleyebilirim — ve duş kuramıyla bağlantısı

olmasa bunu yapmazdım. Bu hanım kucuk bir cocykken

—tam tarih kesin olarak saptanamadı— annesinin, meyvasının kendisi

olduğu ve taşımakta olduğu cocuğun olmesini tutkuyla istediği bir

gebelik sırasında derin bir depresyona duştuğunu işitmişti. Duş gorenin

kendisi erişkin ve gebe olduğunda yalnızca annesinin orneğini

izlemişti.

Eğer herhangi bir kişi, acının her işareti ile birlikte babasının ya

da annesinin ya da erkek veya kız kardeşinin olmuş olduğunu duşunde

gorurse bu duşu, onun, o kişinin olmesini şimdiki zamanda istedi11

[II. Cilt, VII. Bolum H Kesiminde duşlerdeki duygular uzerine tartışmaya bkz.

(Ozellikle 5. ve 6. paragrafa).]

D. TİPİK DUŞLER 299

ğinin kanıtı olarak asla kullanmazdım. Duşler kuramı bu kadarını istemez;

bu olumun, duş gorenin cocukluğunda şu ya da bu zamanda

istenmiş olmasıyla da yetinir. Ancak korkarım bu yetinme, karşı cıkanları

yatıştırmayacaktır; onlar boyle bir duşunceye herhangi bir

zamanda sahip olmaları olasılığını da boyle bir isteği şu anda taşımadıklarında

diretirkenki kadar şiddetle yadsıyacaklardır. Bu nedenle

cocukların yok olmuş zihinsel yaşamlarının bir kesimini şimdiki zamanın

kanıtları temelinde yeniden kurmam gerekmektedir.12

Once cocukların oğlan ve kız kardeşleri ile ilişkilerini gozonune

alalım. Bu ilişkinin sevgi ilişkisi olması gerektiğini nereden cıkardığımızı

bilmiyorum; cunku erişkin erkek ve kız kardeşler arasında

duşmanlık ornekleri herkesin yaşantısına girmeye cabalar ve biz, kopukluğun

kokeninin cocuklukta bulunduğunu ya da her zaman var olduğunu

sıklıkla gorebiliriz. Ama erkek ve kız kardeşleriyle sevgi ilişkileri

icinde bulunan ve bugun onları desteklemeye hazır olan pek cok

erişkinin, cocukluklarını, onlara neredeyse yıkılmaz bir duşmanlıkla

gecirmiş oldukları da bir başka gercektir. Buyuk cocuk kucuğe kotu

davranır, ona iftira eder ve oyuncaklarını elinden alır; kucuk ise buyuğe

yonelik gucsuz bir ofke tarafından yenip bitirilir, onu kıskanır ve

ondan korkar ya da kendisini ezeni bir ozgurluk aşkının ve adalet

duygusunun ilk kıpırtıları ile karşılar. Anababaları cocukların birbirleriyle

gecinmediklerinden yakınırlar ama nedenini keşfedemezler.

iyi bir cocuğun bile karakterinin bir erişkinde rastlamak istemeyeceğimiz

bir şey olduğu kolayca gorulebilir. Cocuklar tam anlamıyla bencildirler;

gereksinimlerini şiddetle duyumsarlar ve onları doyurmak

icin insafsızca savaşırlar — ozellikle diğer cocukların, en başta ve en

cok da kendi oğlan ve kız kardeşlerinin rakipleri olarak. Ama bu yuzden

bir cocuğa “kotu” demeyiz, “yaramaz” deriz; şeytani eylemleri

nedeniyle bizim gozumuzde yasaların gozunde olduğundan daha sorumlu

değildir. Ve de bunun boyle olması gerekir; cunku cocukluk diye

saydığımız donemin sonundan once kucuk bencilde elseverci itkiler

ve ahlaklılık uyanacak ve (Meynert'in terimini kullanacak olursak

[1909'da eklenen dipnot:] Benim “Beş Yaşında Bir Oğlandaki Fobinin Cozumlemesi’

ne (19096) ve “ Cocukların Cinsel Kuramları Uzerine” adlı makaleme (1908c)

bkz.

3 0 0 DUŞLERİN YORUMU I

[orn. 1892, 169 v.s.]) ikincil bir ego birincil olanın uzerine yayılacak

ve ona ketvuracaktır. Kuşkusuz ahlaklılığın tum cizgisi boyunca eş- ,

zamanlı olarak oluşmadığı ve ahlaksız cocukluğun uzunluğunun

farklı bireylerde farklı olduğu bir gercektir. Eğer bu ahlaklılık gelişmezse

biz “yozlaşma”dan soz etmeyi severiz, oysa karşı karşıya olduğumuz

şey gelişimde bir duraklamadır. Birincil karakter daha sonraki

gelişim tarafından ortuldukten sonra histerik hastalık

durumlarında, hic değilse kısmen, yeniden ortusuz kalabilir. Histerik

karakter diye bilinen şeyle yaramaz bir cocuğun karakteri arasında

carpıcı bir benzerlik vardır. Tersine obsesyonel nevroz birincil karakterin

yeni kıpırdanışlan uzerine takviye ağırlık bindiren bir super ahlaklılığa

denk duşer.

Bu nedenle erkek ve kız kardeşlerini seven ve eğer onlar olse yoksunluk

cekecek olan coğu insan, bilincdışlarında onlara yonelik olarak

daha eski zamanlara dayanan kotu istekler barındırırlar ve bunlar

duşlerde gercekleşebilir.

Ancak iki uc yaşlarında ya da biraz daha buyuk cocukların kendilerinden

kucuk oğlan ve kız kardeşlerine davranışlarını gozlemlemek

oldukca ayrı bir ilgi kaynağıdır. Burada orneğin o ana dek tek cocuk

olan bir cocuk vardır şimdi ona leyleğin yeni bir bebek getirdiği soylenmiştir.

O, yeni geleni enine boyuna inceler ve sonra kesin bir bicimde

duşuncesini acıklar: “Leylek onu geri goturebilir!”13 Bir cocuğun,

kucuk yabancının eliyle başına gelecek kısıtlamaların kesin bir

hesabını yaptığına cok ciddi bir bicimde inanıyorum. Kendinden dort

yaş kucuk kız kardeşiyle bugune dek cok iyi ilişkiler icinde bulunan

tanıdığım bir hanım, kız kardeşinin geliş haberlerini şu sozlerle kutladığını

bana soylemişti: “Ne olursa olsun kırmızı şapkamı ona vermeyeceğim.”

Bir cocuk, durumun ayırdına sonradan da varsa duşman13

[1909‘da eklenen dipnot:] Ucbucuk yaşındaki Hans (fobisi b ir onceki dipnotla

sozu edilen cozumlemenin konusu olmuştu) ateşli bir boğaz ağrısı gecirdiği sırada d o ğan

bir kız kardeşinin doğumundan kısa sure sonra şoyle demişti: “Ben bebek kız k a rdeş

istemiyorum.’' [190 9b, P.F.L., 8, 174.] Nevrozu sırasında onsekiz ay sonra an n esinin bebeği olsun diye banyoya duşurmesi biciminde bir isteği durustce itiraf etmişti.

[A.g.e., 221- i (Nisan 11).] Aynı zamanda Hans iyi huylu ve sevgili bir cocuktu; kısa

surede bu kız kardeşine bağlandı ve onu kanatlan altına almaktan ozellikle hoşnut o ldu.

D. TtPtK DUŞLER 301

lığının başlangıcı o ana dek uzanacaktır. Uc yaşından kucuk bir kız

cocuğunun, onun surekli varlığının kendisine uğursuzluk getireceğini

hissettiği icin bir bebeği beşiğinde boğmaya calıştığı bir olgu biliyorum.

Yaşamın o donemindeki cocuklar herhangi bir şiddet derecesinde

kıskanclık ve apacıklık yeteneğindedirler. Yine eğer bebek kız kardeş

kısa sure sonra gercekten yok olsaydı buyuk cocuk evicinin tum

sevgisinin bir kez daha kendi uzerinde yoğunlaştığını gorurdu. Eğer

bundan sonra leylek bir bebek daha getirecek olursa kucuk gozdenin

yeni rakibinin de bir oncekinin akıbetine uğraması, kendisini de başlangıcta

ve arada olduğu denli mutlu olması doğrultusunda bir istek

geliştirmesi yalnızca ussal olurdu.14 Tabii cocuğun kucuk oğlan ya da

kız kardeşine yonelik bu tutumu, normalde onların yaşları arasındaki

farkın basit bir işlevidir. Zaman aralığı yeterince uzun olduğunda buyuk

kız yeni doğmuş caresiz bebeğe karşı annelik icgudulerinin kıpırdanmalarını

zaten duyumsamaya başlamış olacaktır.

Oğlan kardeşlerle kız kardeşler arasındaki duşmanca duygular

erişkin gozlemcinin gormeyen gozlerinin algılayamayacağı kadar sıktır.

15

Birbirini hızla izleyen kendi cocuklarımda da bu turden gozlemler

yapma fırsatını kacırdım; ama şimdi bu ihmali, despot yonetimi onbeş

ay surdukten sonra dişi bir rakibin gelmesiyle sona eren, kucuk

bir erkek yeğeni gozlemleyerek gideriyorum. Doğrusu bana genc adamın

kucuk kız kardeşine en şovalyece yaklaşımı gosterdiği, elini op14

l 1914' de eklenen dipnot:] Cocuklukta bu bicimde yaşanan olumler aile icinde

cabucak unutulabilir; ama ruhcozumsel araştırma onların ilerideki nevrozlar uzerinde

cok onemli etkileri olduğunu gostemıiştir.

15 [1914’de eklenen dipnot:] Bunlar yazıldığından bu y ana cocukların oğlan ve kız

kardeşlerine ve anababalanndan birine kokende duşmanca tutumlarına ilişkin cok say

ıda gozlem yapıldı ve ruhcozumsel literaturde kaydedildi, [isvicre'li] yazar ve ozan

Spitteler bu cocuksu tulumun, kendi cocukluğundan tureyen, ozellikle icten ve n a if b ir

ozetini vermiştir. [1914, 40]: “ Dahası orada ikinci b ir Adolf vardı: benim oğlan k a rd e şim

olduğunu soyledikleri kucuk b ir yaratık; ve de ben onun ne işe yaradığını anlamıyordum,

hele onların onun icin neden benim telaşlandığım kadar telaşlandıklarını hic

anlamıyordum. Kendim soz konusu olduğumda ben yeterliydim; niye b ir oğlan kardeş

isteyeyim ki? Ve de yalnızca yararsız değildi, yolumu da kapatıyordu. Ne zaman anne annemle

dalaşsam o da dalaşmak isterdi. Ne zaman cocuk arabasıyla d ışan c ıkanlsam

karşımda oturur ve y a n yeri kaplardı ve ayaklanmızla birbirimizi tekmelemek zorunda

k a lırd ık .”

3 0 2 DUŞLERİN YORUMU I

tuğu, okşadığı soylenmişti; ama daha iki yaşını doldurmadan konuşma

yeteneğini, fazlalık olarak saymaktan geri durmadığı birisini eleştirmek

icin kullanarak beni destekledi. Soyleşi ne zaman kıza değinse

soze karışır ve huysuzca “Kaka! Kaka!” derdi. Son birkac ay boyunca

bebeğin gelişmesi onu bu ozel aşağılama alanının otesinde bir

yerlere yerleştirmeye elvermiş; kucuk oğlan da kızın bu denli dikkati

hak etmediği iddiasına farklı bir temel bulmuştu: her uygun fırsatta

kızın dişlerinin olmadığına dikkati cekiyordu.16 Tumumuz bir başka

kız kardeşimin en buyuk kızının, altı yaşındayken, teyzelerinin her

birine, sırayla: “Lucie daha bunu anlayamaz değil mi?” diye durmadan

sorarak kendisiyle duşunce birliğine gelmeleri icin yarım saat uğraştığını

anımsıyorduk. Lucie onun iki bucuk yaş kucuk rakibiydi.

Bir ornek olarak alacak olursak duşmanlıkta bir artışla birlikte bir

erkek ya da kız kardeşin olumu duşune rastlamadığım hicbir kadın

hastam olmadı. Tek bir istisna buldum ama onu da kuralın doğrulanması

olarak yorumlamak kolaydı. Bir keresinde bir cozumleme seansı

sırasında bu konuyu bir hanıma acıklıyordum; cunku belirtileri acısından

konunun tartışılması bana uygun gorunmuştu. Hicbir zaman

boyle bir duş gormediğini soyleyerek beni şaşırttı. Ancak gorunurde

konuyla hic ilişkisi olmayan ve hanımın ilk kez dort yaşındayken

gorduğu ve bugune dek de yinelenen başka bir duş aklına geldi: Bir

siirü çocuk — tüm oğlan ve kız kardeşleri ve her iki cinslen kuzenleri—

bir tarlada koşuyorduk. Ansızın tümünün de kanatları çıktı,

uçup gittiler ve yok oldular. Duşun ne anlama geldiği konusunda hicbir

fikri yoktu; ama ozgun biciminde duşun tum erkek ve kız kardeşlerinin

olumu duşu olduğunu ve sansur tarafından yalnızca hafifce etkilendiğini

ayırt etmek zor değildi. Aşağıdaki cozumlemeyi onermeyi

goze alabilirim. Bu cocuk surusunden birinin olumu uzerine (bu ornekte

iki erkek kardeşin cocukları tek bir aile halinde biraraya getirilmişlerdi)

o sırada henuz dort yaşma gelmemiş olan duş goren, akıllı

bir yetişkine, cocukların olunce ne olduğunu sormuş olmalı. Yanıt

da: “Kanatları cıkar ve kucuk meleklere donuşurler” olmuş olmalı. Bu

16 [1909'da eklenen d ip n o t:] Kucuk Hans da ucbucuk yaşındayken kız kardeşine

yonelik ezici bir e leştiriyi aynı sozcuklerle ifade etmişti. Kızın, dişleri olmadığı icin

konuşamadığını varsayıyordu. [Freud, 1 9 0 9 6 ,1, Kesim, P .F .L ., 8, 174.]

D. TİPİK DUŞLER 303

bilgi parcacığını izleyen duşte, duş gorenin tum erkek ve kız kardeşlerinin

melekler gibi kanatlan varmış ve —asıl onemli nokta burası—

ucup gitmişler. Bizim kucuk bebek katili tek başına kalmış, soylemesi

garip: tum suruden tek kurtulan! Cocukların ucup gitmeden once bir

tarlada koşuşmasının kelebekleri anıştırdığını varsayarsak pek de

yanılmış olmayız. Sanki cocuk, ruhu kelebek kanatlanyla resimleyen

afitik cağ insanlannın duşunce zincirinin aynısı tarafından yonlendirilmişti.

Belki de bu noktada birileri araya girecektir: “Cocukların erkek ve

kız kardeşlerine duşmanca itkileri olduğunu kabul edelim; nasıl olur

da bir cocuğun aklı, sanki olum cezası her sucun tek cezasıymış gibi,

rakiplerinin ya da kendinden daha guclu oyun arkadaşlarının ölümünü

isteyecek denli yozlaşmış olabilir?” Boyle konuşan biri, cocuğun

“o/n” olma duşuncesinin bizimkiyle, sozcuk dışında hicbir ortak yanı

olmadığını aklında tutmamaktadır. Cocuklar curumenin dehşeti, buz

gibi mezarda donmak, sonsuz hicliğin korkuları —gelecek yaşama

ilişkin tum mitosların kanıtladığı gibi yetişkin insanların katlanılması

zor bulduğu duşunceler— hakkında hicbir şey bilmez. Olum korkusunun

bir cocuk icin hicbir anlamı yoktur; bu yuzden urkutucu sozcukle

oynayacak ve onu oyun arkadaşına karşı bir tehdit olarak

kullanacaktır: “Eğer bunu bir daha yaparsan sen de Franz gibi olursun!”

O sırada belki de zavallı anne urperecek ve insan soyunun yarıdan

coğunun cocukluktan sağ cıkamadığını anımsayacaktır. O şurada

sekiz yaşın uzerinde olan bir cocuk icin Doğa Tarihi Muzesini ziyaretten

eve donup annesine: “Anneciğim seni oyle seviyorum ki sen olduğunde

icini doldurup bu odaya yerleştireceğim; boylece seni her

zaman goreceğim.” demek gercekten olasıdır. Bir cocuğun olu olma

duşuncesiyle bizimki arasında ne kadar az bir benzerlik var!17

Dahası, olumu izleyen acı cekme sahneleri cocuktan saklanmış ol*

7 [İ909'da eklenen dipnot:] On yaşında cok zeki b ir oğlanın, babasının ani olumunden

sonra: “Babamın olduğunu biliyorum ama neden akşamlan eve yemeğe gelmediğini

anlamıyorum.” dediğini işitmek beni şaşırtmıştı. — [1919’da eklenen:]Ba konu

uzerine daha fazla malzeme Im a g o [1912-21] dergisinin ilk [yedi] cildinde Bn. Dr. H.

v on Hug-Hellmuth'un editorluğunu yaptığı surekli “Vom wahren Wesen der Kinderseele

” [“Cocuk Aklının Gercek D oğa sı”] başlığı altında bulunabilir.

3 0 4 DUŞLERİN YORUMU I

duğu icin “olu” olmak “gitmiş” olmakla —sağ kalanı artık rahatsız

etmemekle— aşağı yukarı aynıdır. Bir cocuk bu yokluğun nasıl gercekleştiği

konusunda hic aynm yapmaz: ister bir yolculuğa bağlı olsun,

ister kovulmaya, ister yabancılaşmaya, isterse olume.18 Eğer bir

cocuğun tarihoncesi evresinde dadısı kovulmuş ve hemen sonra da

annesi olmuşse, cozumlemede ortaya konduğu gibi iki olay belleğinde

tek bir dizi halinde birbiri uzerine biner. İnsanlar yokken cocuk onları

pek de şiddetli olarak ozlemez; coğu anne bunu, yaz tatilinde birkac

hafta evden uzak kaldıktan sonra donuşte cocukların annelerini

bir kez bile aramadıkları haberiyle karşılaştığında uzuntuyle oğrenmiştir.

Eğer anneleri gercekten şu “sınırlarından hicbir yolcunun geri

donmediği bilinmeyen ulkeye” bir yolculuk yapsa, cocuklar once onu

unutmuş gibi gorunurler ancak sonraları olu annelerini akıllarına getirmeye

başlarlar.

Boylece eğer bir cocuğun bir başkasının yokluğunu istemek icin

nedenleri varsa, onu. isteğine oteki cocuğun olmesi bicimini vermekten

alıkoyacak hicbir şey yoktur. Olum istekleri iceren duşlere ruhsal

tepkiler, bu isteklerin iceriğinin cocuklarda farklı olmasına karşın, yine

de erişkinlerde aynı terimlerle ifade edilen isteklerin şu veya bu

bicimde aynısı olduklarını kanıtlar.19

O halde eğer bir cocuğun erkek ve kız kardeşlerine yonelik olum

istekleri onları kendisinin rakipleri saymasına yol acan cocuksu ben1

8 ≫ • ■ [ 1 9 I9 'd a eklenen dipnot:] Cok akıllı dort yaşında b ir kızın “gitmiş” olmakla

“ olmuş” olmak arasındaki ayrımı gercekten algıladığı an, rulıcozunılemc konusunda

bilgili babası tarafından gozlemlenmişti. Kucuk kız , yemek saatlerinde sorun c ık an -

yomıuş ve kaldıkları pansiyondaki hizmetcilerden birinin kendisine yan yan baktığını

ayrımsamış. Babasına “Josephıne'in olmuş olmasını iste rdim” demiş. Babası sakince

“Neden olum?” diye sormuş “gitse yetmez mi?” Cocuk “Hayır" diye yanıtlamış “o zaman

geri gelir.” Cocukların sınırsız oz sevgisi (narsisizm) herhangi bir mudahaleyi b ir

lese majeste (buyuk ihanet) sayar; d uygulan da (Drakon yasalan gibi) boylesi herhangi

bir sucun derece kabul etmeyen tek tip bir ceza almasını isler. [Drakon: Atina'lı yasa

koyucu. Hemen her suca olum cezası ongoren ya sa la n y la unlu. —f .≪.]

19 [Olume karşı erişkinlerin tutumu, Freud tarafından Totem ve 7a6//'sunun

(1912-13) 3 (c) kesimindeki ikinci denemesinde, “Uc Tabut” uzerine makalesinde

(1913/) ve “Savaş ve Olum Cağı İcin D u ş u n c e le rin in (19156) ikinci kısmında daha

ozel olarak tartışılmıştır.]

D. TİPİK DUŞLER 305

cillikle acıklanırsa, cevresini sevgiyle saran, onun gereksinimlerine

doyuran ve aynı bencilliğin, korunmalarını istetmesi gereken, anababalarına

karşı olum isteklerini nasıl acıklayacağız?

Bu gucluğun bir cozumunu anababanın olumu duşlerinin ezici bir

coğunlukla duş gorenle aynı cinsten anababanın olumu biciminde olması

sağlar: yani, erkekler duşlerinde en cok babalanılın olduğunu

gorurler, kadınlarsa annelerinin. Bu evrensel olarak boyleymiş gibi

davranamam ama benim gosterdiğim yondeki coğunluk o denli acıktır

ki genel onemi olan bir etmenle acıklanması gerekir.20 Sanki

—acıkca soyleyecek olursak— cinsel bir yeğleme kendini erken bir

yaşta duyumsatmaktadır: sanki oğlanlar babalarını ve kızlar da annelerini,

ortadan kaldırılmaları kendilerine avantaj sağlayacak olan, aşk

rakipleri saymaktadırlar.

Bu duşunce canavarca diye reddedilmeden once bu olguda da sağlanan

gercek ilişkileri —bu kez anababalarla cocuklar arasında— sozkonusu

etmek daha iyi olur. Bu ilişkiden beklenen kulturel anababa

saygısı standartları ile gundelik gozlemlerin gosterdiği gercekleri birbirinden

ayırt etmemiz gerekir. Anababayla cocuklar arasındaki ilişkide

—sansuru aşamayan isteklerin ortaya cıkması icin en fazla olanağı

sağlayan ilişki— gizlenmiş olarak bircok duşmanlık fırsatı yer

alır.

Once babayla oğul arasındaki ilişkiyi gozonune alalım. On emirde

ortaya konan kurallara yuklediğimiz kutsallık, sanırım gercekleri gorme

gucumuzu korleştiriyor. İnsanoğlunun coğunluğunun Beşinci

Emir'e itaat etmediğini gozlemleme riskine pek de giremiyor gibiyiz.

İnsan toplumunun en alt katmanlarında da en ust katmanlarında da

anababa saygısı her şeyden once gelir. İnsan toplumun en eski cağlarına

değgin mitoloji ve soylencelerin bize getirdiği karanlık bilgi, babanın

despotca gucu ve onu kullanmadaki acımasızlığı uzerine bir

tablo cizer. Kronos, tıpkı yaban domuzunun, dişisinin yavrularını yemesi

gibi cocuklarını yemişti; Zeus ise babasını hadım etti21 ve onun

20 [1925'de eklenen dipnot:] Durum sıklıkla ahlaki b ir tepki aracılığıyla duş goren

i sevdiği anababayı yitirmekle tehdit eden b ir kendini cezalandırma itkisinin ortaya

cıkmasıyla karanlıklaşır.

[1909’da eklenen dipnot:] Ya da bazı mitlere gore boyle yaptığı bildiriliyor. D iğerlerine gore ise hadım etmeyi yalnızca Kronos babası Uranus'a yapmıştı. [Bu parca

306 DUŞLERİN YORUMU I

yerine gecti. Eski ailede babanın egemenliği ne denli sınırsızsa oğul

da onu izlemeye yazgılı olarak kendini o denli bir duşman konumunda

bulur ve de babasının olup kendisinin yonetici olması konusunda o

denli sabırsız olur. Bizim orta sınıf ailelerimizde bile babalar kural

olarak oğullarının bağımsızlığım ve o bağımsızlığı guvence altına

almak icin gerekli aracları reddetmeye, boylece de ilişkilerinde doğuştan

gelen duşmanlığın tohumunu geliştirmeye eğilimlidirler. Bir

hekim, sıklıkla, bir oğulun, babasının yitiminden duyduğu kederin, en

sonunda bağımsızlığını kazanmış olmaktan duyduğu doyumu nasıl

da bastırmadığını saptamak durumunda kalacaktır. Gunumuz toplumunda

babalar şimdi geriye kalan ve huzunlu bir antiklik havasıyla

potestas patris fam ilia ? 2 denen şeye tutkuyla sarılmak eğilimindedirler

ve Ibsen gibi bir yazar, babalarla oğullar arasındaki ezeli savaşımı

yazılarında gozler onune serecek olursa istediği etkiyi yaratacağından

emin olabilir.

Kız cocuk buyuyup de cinsel ozgurluğu arzu etmeye başladığı,

ama kendini annenin vesayeti altında bulduğunda anneyle kızı arasında

catışmalar ortaya cıkar; ote yandan anne, kızının buyumesiyle,

onun, kendini cinsel doyumun gereklerine bırakma zamanının geldiği

konusunda uyarılmıştır.

Tum bunlar herkesin gozleri onundedir. Ama anababasına saygısı

cok uzun suredir hicbir kuşkuya yer bırakmayacak bicimde kurulmuş

kişilerin, anababalarının olumu duşleri gormelerini acıklama girişimimizde

bize yararı olmaz. Dahası, dajha onceki tartışmalar, bizi,

anababaya yonelik olum isteklerinin en erken cocukluğa dek uzandığını

oğrenmeye hazırlamış olsa gerek.

Bu varsayım, psikonevrotikler cozumlendiklerinde tum kuşkulardan

arınmış bicimde desteklenir. Bir cocuğun (eğer embriyonik donemlerinde

boyle adlandırılmaları doğruysa) cinsel istekleri cok erken

uyanır ve bir kızın ilk sevgisi babasına2 ' bir oğlanın ilk cocuksu

Günlük Yaşamın P s iko p a to lo jisin in (Freud, 1901b) X(3) Bolumunde ta rtışılmıştır.

P.F.L., 5, 277-8.] Bu temanın mitolojik onemi icin bkz. Rank 1909 [1914'de eklenen:}

ve Rank 1912c IX. Bolum, 2. Kesime. — [Kuşkusuz metindeki bu cumleler Freud'un

daha sonra Totem ve Tabüid. (1912-13) geliştirdiği duşunce dizisinin erken b ir h a b ercisiydi.]

9'2 • • . . . .

[potestas patris familias (Ut.]: Aile reisinin gucu — f.n.]

^ [Freud'un bu noktadaki goruşleri sonradan değişmiştir. Freud 1 9 2 5 /ve 1931b.

ye bkz.]

D. TİPIK DUŞLER 307

isteği annesine yoneliktir. Buna bağlı olarak baba oğlan icin rahatsız

edici bir rakip haline gelir; anne de kız icin; bu duyguların ise oğlan

kardeşlerle kız kardeşler arasında nasıl da kolaylıkla olum isteklerine

donuşebildiğini daha once gostermiştim. Anababalar da bir kural olarak

cinsel secme kanıtları sergilerler; doğal bir secicilik, genellikle bir

adamın kucuk kızlarını şımartma eğilimini belirler; karısı ise oğlunun

yanını tutar; oysa her ikisi de yargılan cinselliğin buyusuyle bozulmadığında

cocuklarının eğitimine net bir gozle bakarlar. Cocuk,

bu secmeciliğin pekala ayırdmdadır ve anababasından bu secmeyi

gostermeye karşı olana cephe alır. Bir erişkin tarafından sevilmek bir

cocuğa yalnızca ozel bir gereksinimin doyurulmasını sağlamaz; başka

her yonden istediklerinin de sağlanması anlamına gelir. Boylece kendi

cinsel icgudusunu izler ve aynı zamanda eğer kendisinin onlar arasındaki

tercihi onlarınkine uyuyorsa anababasının gosterdiği eğilime yeni

bir guc verir.

Bu bebeksi yeğlemelerin belirtileri buyuk olcude gozardı edilir; yine

de bazıları cocukluğun ilk yılından sonra bile gozlemlenebilir. Tanıdığım

sekiz yaşında bir kız, eğer annesi sofradan kalkarsa kendini

onun varisi ilan etme fırsatını kacırmazdı: “Şimdi ben anne olacağım.

Biraz daha sebze ister misin Kari? İyi kendin alıver!” v.b. Cocuk ruhbiliminin

bu yonunun cok daha saydam olduğu ozellikle becerikli ve

keyifli dort yaşında bir kız cocuğu cok acık olarak şunları soylemişti:

“Annem artık gidebiur. Sonra babam benimle evlenir, ben de onun

karısı olurum.” Bir cocukta boyle bir isteğin ortaya cıkması, onun annesine

duygusalca bağlı olmasıyla hicbir bicimde celişmez. Eğer kucuk

bir oğlanın babası evden uzakta olduğunda annesinin yanında yatmasına

izin verilir ama baba doner donmez cocuk odasına, cok daha

az sevdiği birinin yanına gonderilirse, sevgili guzel annesinin yanındaki

yerini koruyabilsin diye babasının her zaman uzakta olması biciminde

bir isteği kolayca geliştirebilir. Bu isteğin apacık gercekleşme

yollarından biri babasının olmesi olurdu; cunku cocuk deneyimle bir

şeyi oğrenmiştir — yani, “olu” insanların, orneğin buyukbabanın, her

zaman uzakta olduğunu ve asla geri gelmediğini.

Her ne kadar kucuk cocuklardaki bu turden gozlemler benim onerdiğim

yoruma mukemmelen uyuyorsa da erişkin nevrotiklerin ruhcozumlemesinin

hekime zorladığı kadar tam bir destek sağlamazlar.

308 DÜŞLERİN y o r u m u i

Nevroliklerde bu sozunu ettiğimiz turden duşler, cozumlemeye oyle

bir bağlamda girerler ki onları istek duşleri diye adlandırmaktan kacınmak

olanaksızdır.

Bir gun kadın hastalarımdan biri huzursuz ve ağlamaklı bir havadaydı.

“Bir daha akrabalarımı gormek bile istemiyorum” dedi. “Benim

hakkımda korkunc şeyler duşunuyor olmalılar.” Sonra neredeyse

hicbir giriş yapmadan bir duş anımsadığını soyledi; kuşkusuz

duşun ne anlama geldiği hakkında hicbir duşuncesi yoktu. Dort yaşındayken

bir vaşak ya da tilkinin24 damda dolaştığım; sonra bir şeyin

ya da kendisinin aşağı düştüğünü; sonra da annesinin ölü olarak

eve taşındığını duşunde gorduğunu anlattı ve hungur hungur ağladı.

Ona bu duşun, cocukken, annesinin olduğunu gormeyi istemiş olduğu

anlamına geldiğini ve akrabalarının kendisi hakkında korkunc

şeyler duşunuyor olduklarını sanmasının nedeninin bu duş olduğunu

soyledim. Bunları, duşe ışık tutan bazı malzemeyi urettiğinde cekinerek

soylemiştim. “Vaşak gozlu” o cok kucuk bir kızken bir sokak

cocuğunun ona taktığı addı. Uc yaşındayken de annesinin başına kiremit

duşmuş ve fena halde kanamasına yol acmıştı.

Bir zamanlar bircok ruhsal sorun allatmış genc bir kadını ayrıntılı

olarak inceleme olanağı bulmuştum. Hastalığı akıl karmaşası ile seyreden

bir taşkınlıkla başlamıştı ve o sırada annesine cok ozel bir tiksinti

gosteriyor, ne zaman yatağının yanma gelse ona vuruyor ve kotu

davranıyordu: oysa aynı sırada kendisinden cok buyuk bir kız kardeşine

karşı uysal ve sevgi dolu davranmaktaydı. Bu durumu kadının

daha berrak ama biraz ilgisiz olduğu ve uyku bozukluğundan yakındığı

bir donem izledi. Ben onu sağaltmaya ve duşlerini cozumlemeye

işte bu donemde başladım. Bu duşlerin cok buyuk bir kısmı az ya da

cok kılık değiştirmiş olarak annesinin olumuyle ilgiliydi: Bir keresinde

yaşlı bir kadının cenaze torenine cağrılıyor, bir diğerinde o ve kız

kardeşi yas giysileriyle bir masanın cevresinde oturuyorladı. Bu duşlerin

anlamım sormaya gerek yoktu. Durumu daha da duzelince histerik

fobiler geliştirdi. Bunların en eziyet verici olanı annesine bir şey

olacağı korkusuydu. Nerede olursa olsun annesinin yaşıyor olduğunu

kendisine kanıtlamak icin eve koşmak zorundaydı. Başka kaynaklar[

Bu hayvanların Almanca adlan birbirine cok benzer: “ 24 Lııchs” ve “Fuchs.”]

D. TİPİK DUŞLER 309

dan oğrendiklerimle de birleştirince bu olgu cok oğreticiydi: ruhsal

aygıtın tek bir uyarıcı duşunceye değişik tepki bicimlerini, sanki

farklı dillere cevrilmiş gibi sergilemekleydi, ikinci ruhsal ajanın normalde

baskılanmış birincisi tarafından istila edildiğine inandığım akıl

karmaşası doneminde annesine yonelik bilincdışı duşmanlığı guclu

bir devinimsel anlatım bulmuştu. Daha dingin bir donem ortaya cıktığı,

isyan bastırıldığı ve sansurun egemenliği yeniden kurulduğunda

duşmanlığının annesinin olumu isteğini gercekleştirebileceği tek acık

bolge duşleri oluyordu. Normal bir durum daha da sağlam bir bicimde

yerleştiği zaman duşmanlığı histerik bir karşı tepki ve bir savunma

gorungusu olarak annesine yonelik abartılmış bir endişenin uremesine

yol acmıştı. Bu goruş acısından artık histerik kızların neden bu

kadar sık olarak annelerine boylesi abartılmış bir duygusallıkla bağlı

olduklarını anlamak zor olmayacaktır.

Bir başka olayda yaşamı bir obsesyonel nevroz tarafından neredeyse

olanaksız hale gelmiş genc bir adamın bilincdışı aklına derin

bir bakış atma olanağı bulmuştum. Sokağa cıkamıyordu cunku rastladığı

herkesi oldureceği korkusunun işkencesini cekmekteydi. Gunlerini

bir gun kentte işlenen bir cinayetle suclanırsa yapacağı savunmayı

hazırlamakla geciriyordu. Hem ahlak hem eğitimce ust duzeyde

bir adam olduğunu eklemeye gerek yok. Cozumleme, (bu arada onun

iyileşmesini sağladığını belirtelim) bu rahatsız edici obsesyonun temelinde

biraz aşırı ciddi olan babasını oldurme itkisinin yattığını

gostermiştir. Hastayı şaşırtan bu itki yedi yaşındayken bilincli olarak

ifade edilmiştir ama kuşkusuz kokeni cok daha erken cocukluktadır.

Babasının acılı hastalığı ve olumunden sonra hastanın —ki o sırada

otuzbir yaşındadır— yabancılara aktarılmış bir fobiye

donuşmuş olan kendini suclamaları ortaya cıkmıştır. Kendi babasını

bir dağın tepesindeki ucurumdan aşağı atmayı isteyebilen bir insana,

kendisine daha az yakın insanların yaşamı acısından hic guvenilemeyeceğini

duşunuyordu: kendini odasına kapatmakta cok haklıydı.25

Zaten cok geniş olan deneyimlerime gore sonradan psikonevrotik

haline gelmiş tum cocukların zihinsel yaşamlarında temel rol anabao

f

[Bu hastaya II. Cilt, Bolum VI, G'nin son kısmında yeniden gonderme yapılıyor.]

310 DUŞLERİN YORUMU I

baları tarafından oynanmaktadır. Anababadan birini sevip diğerinden

nefret etmek, o zamanlarda oluşan ve ilerideki nevrozun belirtilerini

belirlemede bu denli onemi olan ruhsal itkiler stokunun temel

elemanları arasındadır. Ancak ben, bu acıdan psikonevro-tiklerin,

normal kalan oteki insanlardan keskin bir bicimde ayrıldıklarına —

yani, kesinlikle yeni ve kendilerine ozgu bir şeyler yaratabileceklerine—

inanmıyorum. Onların, yalmzca, cocukların coğunun aklında

anababalarına yonelik olarak cok daha az belirgin ve daha az

şiddette ortaya cıkan sevgi ve nefret duygularını daha buyuk bir olcekte

sergilemekle diğerlerinden ayrılıyor olmaları cok daha olasıdır

— ve bu normal cocuklarda arasıra yapılan gozlemlerle de desteklenmektedir.

Bu keşif bize klasik antik cağdan gelen bir soylenceyle desteklenmektedir:

derin ve evrensel yaptırım gucu ancak eğer cocukların

ruhbilimine ilişkin olarak ortaya attığım kuram aym derecede evrensel

bir gecerliliğe sahipse anlaşılabilecek bir soylence. Aklımdaki

soylence Kral Oedipus’un soylencesi ve Sofokles'in aynı adı taşıyan

dramasıdır.

Teb kralı Lai’us ile Jocasta'nın oğullan Oedipus bebekken olmeye

terk edilmişti; cunku bir kahin, Laius'u, henuz doğmamış cocuğun

babasının katili olacağı konusunda uyarmıştı. Cocuk kurtarıldı

ve yabancı bir sarayda, kokenini merak ederek bir kahine başvurana

ve evinden uzaklaşması gerektiği cunku babasını oldurup annesiyle

evlenmeye yazgılı olduğu konusunda uyanlıncaya dek bir

prens olarak buyudu. Oedipus, evi sandığı yerden uzaklaşırken,

yolda, Kral Laius'a rastladı ve ani bir tartışmada onu oldurdu. Teb

yakınlarına geldi ve yolunu kesen Sfenks'in sorduğu bilmeceyi cozdu.

Teb'liler şukran duygularıyla onu kral yaptılar ve Jocasta ile evlendirdiler.

Uzun sure barış ve onurla hukumdarlık etti ve kim olduğunu

bilmeyen Jocasta ona iki oğlan ve iki kız doğurdu. Sonunda

bir veba salgını cıktı ve Teb'liler bir kez daha kahine başvurdular.

Sofokles'in tragedyası bu noktada başlar. Haberciler vebanın

Lai'us'un katili ulkeden kavulunca duracağı yanıtı ile donerler.

D. TİPİK DUŞLER 311

O şimdi kimbilir n erelerde? Nereden b u la b iliriz ki

26 Bu k adim sucun silik izlerini?

Oyunun akışı ustalıklı gecikmeler ve durmadan artan heyecanla

Lai'us’un katilinin Oedipus'un kendisi; ama ayrıca onun oldurulen

adamla Jocasta'nın oğlu olduğunun ortaya cıkarılması surecinden

—bir ruhcozumlemesi calışmasına benzetilebilecek bir surecten—

başka bir şey değildir. İstemeden gercekleştirdiği iğrenclik karşısında

dehşete duşen Oedipus kendi gozlerini kor eder ve evini terk eder.

Kehanet doğrulanmıştır.

Oedipus Rex bir yazgı tragedyası olarak bilinir. Trajik etkisinin,

tanrıların yuce istekleriyle insanoğlunun kendisini tehdit eden kotulukten

kacmak icin yaptığı boşuna girişimler arasındaki zıtlıkta yattığı

soylenir. Derinlemesine etkilenmiş izleyicinin tragedyadan alacağı

dersin, ilahi isteğe boyun eğmek ve kendi gucsuzluğunu benimsemek

olduğu kabul edilir. Cağdaş tiyatro yazarları buna uygun olarak aynı

zıtlığı kendilerinin icat ettiği bir komplonun icine yedirerek benzer bir

trajik etki elde etmeye cabalamışlardır. Ama izleyiciler, bir lanet ya

da kehanet bazı masum insanların tum cabalarına karşın gercekleştiğinde

etkilenmeden izlemişlerdir: daha sonraki yazgı tragedyaları etkili

olmayı başaramamıştır.

Eğer Oedipus Rex gunumuz izleyicisini zamanının Yunanlı izleyicisinden

hic de daha az olmayan bir derecede etkiliyorsa bunun acıklaması,

etkisinin, yalnızca yazgıyla insan istenci arasındaki zıtlıkta

değil, bu zıtlığın orneklendiği malzemenin ozel doğasında aranması

gerektiği olabilir. [Grillparzer'in] Die Almfrau'sunda ya da başka cağdaş

yazgı tragedyalarında ortaya konan benzer duzenleri yalnızca

keyfi sayıp bir yana atarken, icimizdeki bir sesi Oedipus'iaki yazgının

zorlayıcı gucunu tanımaya hazır kılan bir şeyler olsa gerektir. Ve

boylesi bir etmen Kral Oedipus'un oykusunde gercekten vardır. Onun

yazgısı bizi yalnızca bizim yazgımız da olabileceği icin etkiler; cunku

kehanet, tıpkı ona olduğu gibi, biz doğmadan, lanetini bizim de uzerimize

gondermiştir. Belki de ilk cinsel itkimizi annemize ve ilk nefretimizi,

ilk oldurme isteğimizi babamıza yoneltmek bizim de yazgımız-

^ [Lewis Campbell'in cevirisi (1883), 108. dize v.s.]

312 DUŞLERİN YORUMU I

dır. Duşlerimiz bunun boyle olduğunu bize kanıtlıyor. Babası Laius'u

olduren ve annesi Jocasta ile evlenen Kral Oedipus yalnızca bize kendi

cocukluk isteklerimizin doyuruluşunu gostermektedir. Ama psikonevrotiklcr

haline gelmediğimiz surece cinsel itkilerimizi annemizden

koparmayı ve babamıza duyduğumuz kıskanclığı unutmayı başarmakta

ondan cok daha şanslıyız. İşte orada cocukluğun bu ilkel isteklerinin

doyurulduğu biri vardır ve biz ondan, bu istekleri o zamandan

beri icimizde zapteden bastırmanın tum gucuyle geri cekiliriz. Ozan,

gecmişi cozer, Oedipus'un sucuna ışık tutarken, aynı zamanda, icinde

aynı itkilerin bastırılmış olmalarına karşın hala bulunabileceği

kendi icsel akıllarımızın ayırdına varmaya da bizi zorlar. Kapanış

korosunun bizi yuzyuze bıraktığı zıtlık:

...Gozunuzu ayırmayın Oedipus'tan:

Kara bilmeceyi cozen, o en soylu şampiyon, en akıllı,

imrenilesi talihi yıldız gibi h e r yerde parıldadı;

Şimdiyse acı denizine batıyor, ofke dalgalarında boğuluyor... 27

kendimize ve gururumuza, cocukluğumuzdan beri kendi gozumuzde

bu denli zeki ve bu denli olağanustu olarak buyumuş olan bize, bir

uyarı niteliğindedir. Oedipus gibi, Doğa'nın bize zorla vermiş olduğu,

ahlaka aykırı bu isteklerden habersiz olarak yaşarız ve her şey ortaya

cıkınca da tumumuz de cocukluğumuzun sahnelerine gozlerimizi

kapamaya cabalayabiliriz.28

7' 7 [Lewis Campbell'in cevirisi, 1524. dize v.s.]

2 ^ [1914'dc eklenen dipnot:] Ruhcozumsel araştırmanın hicbir bulgusu, bilincdışında

direnen, kandaşıyla cinsel ilişkiye yonelik bu cocukluk itkilerinin gosterilmesine

yoneltilen eleştiriler kadar nefret dolu yadsımalara, boylesi şiddetli karşı cıkmalara

— ya da bu denli gulunc carpıtmalara— uğramamıştır. Hatta, tum deneyimlerin karşısında,

kandaşıyla cinsel ilişkinin yalnızca “simgesel" olarak alınması gerektiğini anlatmak

icin son zamanlarda bir girişimde bulunulmuştur. — Ferenczi (1912) Schopenhauer'in

mektuplarından birindeki b ir parcaya dayanarak Oedipus mitinin akıllıca bir

“a şın yorumu”nu onermiştir. — [1919'da eklenen:] Daha sonraki calışmalar go stermiştir ki ilk kez Düşlerin Yorumu' nda, yukardaki paragraflarda değinilen “Oedipus k a rmaşası”

insan soyunun tarihine ve dinin ve ahlakın evrimine duşleıımemiş bir ışık tu tmuştur.

(Benim Totem \e Tabu'ma bkz., 1912-13 [Deneme IV].) — [Aslında Oedipus

k armaşası ve Oedipus Re x tartışmasının ozu, arkasından gelen H am le ı'\t ilgili kon u larla birlikte daha 15 Ekim 1897'de Fliess'e yazılan b ir mektupta Freud tarafından o rta ya

atılmıştı. (Bkz. Freud, 1950a, 71. Mektup).]

D. TİPİK DUŞLER 313

Sofokles'in tragedyasının kendisinde de Oedipus soylencesinin,

iceriği, bir cocuğun anababasıyla ilişkilerinde cinselliğinin ilk heyecanları

nedeniyle oluşan huzursuz edici bozukluklar olan bazı ilkel

duş malzemesinden fışkırdığına ilişkin şaşmaz gostergeler vardır.

Oedipus'un, henuz aydınlanmamış olmasına karşın, kehanete ilişkin

anımsadıklarından rahatsız olmaya başladığı bir noktada Jocasta, coğu

insanın gorebileceği ve kendisine gore hicbir anlamı olmayan bir

duş nedeniyle onu teselli eder:

Şimdiye dek pek cok eıkek

Kendisini doğuranla yatağa girdi duşunde.

Aklını boyle kehanetler kem in n ey en le r

Aldırış bile etmedi buna.29

Bugun, tıpkı o zamanki gibi, pek cok erkek, anneleriyle cinsel ilişkide

bulunduklarını duşlerinde gorurler ve bundan kızgınlık ve şaşkınlıkla

soz ederler. Bu, acık olarak tragedyanın anahtarıdır ve duşu tamamlayan

şey duş gorenin babasının olu olmasıdır. Oedipus'un oykusu

bu iki tipik duşe imgelemin bir tepkisidir. Ve tıpkı bu duşler

erişkinler tarafından gorulduğunde onlara tiksinti duygularının eşlik

etmesi gibi, soylencenin de dehşet ve kendini cezalandırma icermesi

gerekir. Daha ileri bir değiştirme, bir kez daha malzemeyi dinsel

amaclarla kullanmaya calışan hatalı bir ikincil duzeltmeye neden

olur. (Gosterim duşlerindeki duş malzemesine bkz. s. 292 v.s.) İlahi

her şeye kadir olmayı insan sorumluluğuyla bağdaştırma girişimi

herhangi bir başka konuda olduğu gibi burada da başarısızlığa uğrar.

Trajik şiirin bir başka buyuk yaratısının, Shakespeare'in Hamlet'irim

de kokleri Oedipus Reı'lc aynı topraktadır. Ama aynı malzemenin

ele alınışındaki değişim, uygarlığın bu birbirinden cok ayn iki doneminin

zihinsel yaşamları arasındaki tum farkı da ortaya koyar:

insanoğlunun coşkusal yaşamındaki bastırmanın yuzyıllar icindeki

ilerlemesini. Oedipus'ta cocuğun altta yatan istekli duşlemi tıpkı bir

duşte olabileceği gibi acığa cıkar ve gercekleşir. Hamlet'lz ise bastırılmış

olarak kalır; ve —tıpkı bir nevroz olgusunda olduğu gibi— onun

^ [Lewis Campbell c evirisi, 982. dize v.s.]

314 DUŞLERİN YORUMU I

varlığını ancak ketvurucu sonuclarından oğreniriz. Gariptir, cok daha

modern tragedyaların yarattığı karşı durulmaz etki, insanların, kahramanın

karakteri acısından tumuyle karanlıkta kalmasıyla orantılı

bir hale gelmiştir. Oyun, Hamlet'in, kendisine verilen oc alma gorevini

yerine getirme konusundaki duraksamaları uzerine kurulmuştur;

ama oyunun metni bu duraksamalar icin hicbir neden ya da gudu sunmaz

ve onlan yorumlamak icin yapılan pek cok girişim bir sonuc vermemiştir.

Goethe'den kaynaklanan ve bugune dek de etkili olan goruşe

gore Hamlet, zekasının aşırı gelişmişliği yuzunden doğrudan

eylem gucu felce uğramış bir insan tipini temsil eder. (O, “donuk bir

duşunce bicimi ile hastalanmış”tır.) Bir başka goruşe gore oyun yazarı,

nevrastenik olarak sınıflandırılabilecek, patolojik bicimde kararsız

bir karakteri cizmeye calışmıştır. Ancak oyunun akışı, bize,

Hamlet'in herhangi bir eylemi yapamayacak bir insanı temsil etmekten

uzak olduğunu gosterir. Onu iki kez eylem icinde goruruz: birincisinde

kılıcını perdenin arkasında gizlenmiş, dinleyiciye saplarken;

İkincisinde ise tasarlanmış, hatta şeytanca bir planla, bir Ronesans

prensinin tum katılığıyla iki saray nedimini kendisi icin hazırlanan

olume gonderirken. O zaman babasının hayaletinin kendisine verdiği

gorevi yerine getirmede ona ketvuran şey neydi? Bir kez daha yanıt

“gorevin garip doğasıydı” olacaktır. Hamlet her şeyi yapabilirdi —

babasını ortadan kaldıran ve annesinde babasının yerini alan; kendisine

cocukluğundaki bastırılmış isteğinin gercekleştiğini gosteren

adamdan oc almak dışında. Boylece onu oc almaya gudulemesi gereken

nefret, kendine kızmayla, kendisinin, cezalandıracağı gunahkardan

hic de daha iyi olmadığı biciminde vicdan tartışmalarıyla yer değiştirmiştir.

Burada Hamlet'in aklında gizli kalmak zorunda olan

şeylerin bilinc terimlerine cevirisini yapmış oluyorum; eğer herhangi

bir kişi onu histerik diye adlandrma eğiliminde olursa, bunu yalnızca

benim yorumumun ima ettiği bir olgu olarak benimseyebilirim. Hamlet'in

Ophelia'yla soyleşisi sırasında ifade ettiği cinselliğe karşı isteksizlik

buna cok iyi uymaktadır: daha sonraki yıllarda ozanın aklını giderek

daha fazla ele geciren bu isteksizlik Atina'lı limonda en ileri

anlatımını bulur. Cunku Hamlet'te bizimle yuzyuze gelen ancak ozanın

kendi aklı olabilir. Georg Brandes tarafından Shakespeare hakkında

yazılmış bir kitapta (1896) Hamlet' in, Shakespeare'in babasının

D. TIPltK DUŞLER 315

olumunun hemen ardından (16011'de), yani acısının taze etkisi altında

ve de varsayabiliriz ki babasınaı ilişkin cocukluk duyguları yeniden

canlandığı sırada yazıldığına ilişşkin bir cumle gormuştum. Shakespeare'in

erken bir yaşta olen kendi oğlunun da “Hamlet”e benzer

“Hamnet” adını taşıdığı bilinir. Tıpkı Hamlet'in bir oğulun anababasıyla

ilişkisiyle ilgili olması gibi Macbeth de (yaklaşık olarak aynı

donemde yazılmıştır) cocuksuzluk konusunu ele alır. Ama tıpkı tum

nevrotik belirtilerin ve bu acıdaın bakıldığında duşlerin de (eğer tam

olarak anlaşılmak isteniyorlarsa) “aşırı yorumlanmış” olabilmeleri

ve aslında buna gereksinimleri dle bulunması gibi tum gercek yaratıcı

yazılar tek bir gududen ve ozanım aklındaki tek bir itkiden daha fazlasının

urunudurler ve tek bir yortumdan fazlasına acıktırlar. Yazdıklarımda

yalnızca yaratıcı yazarın aklındaki itkilerin en derin katmanını

yorumlamaya calıştım.30

Genel duş kuramı acısından onemlerine ışık tutmak icin birkac

sozcuk daha eklemeden sevilen akrabaların olumune ilişkin tipik duşler

konusundan ayrılamam. Bu duşlerde sansuru tumuyle atlatıp, duşe

değişmemiş olarak giren bastıırılmış bir isteğin bicimlendirdiği bir

duş duşuncesinin gercekleştiği, hayli alışılmadık bir durum goruyoruz.

Bu olayın mumkun olabilmesi icin ozel etmenlerin calışıyor olması

gerekir ve ben bu duşlerin ortaya cıkışını bu turden iki etmenin

kolaylaştırdığına inanıyorum. Birincisi, bize bundan daha uzak gibi

gorunen hicbir istek yoktur: —inancımız odur ki— boyle bir şeyi istemeyi

“düşümüzde bile göremeyiz.”31 Bu nedenle duş sansuru boyle

' i n

J [19i9'da eklenen dipnot:] Hamlettin ruhcozumsel acıklaması icin yukanda ge tirilen

oneriler o zamandan bu yana Enıeslı Jones tarafından genişletilmiş ve konuya ilişkin

literaturde one surulen alternatif goiruşlere k a rş ı savunulmuştur. (Jones 1910n'ya

bkz. [ve daha tam bir bicim icin 1949'a])) — [1930'da eklenen:] Rastlantısal olarak ben de aynı zamanda Shakespeare'in calışmalarının yazarının Stratford'lu adam olduğuna

inanmaktan vazgecmiştim. [Bkz. Freud, 1930e] — [1919'da eklenen:] Macbeth'in cozumlemesi icin daha ileri girişimler, ben im b ir makalemde [Freud, 1916tf] ve Jekels'in

bir makalesinde (1917) bulunabilir. — [F reud Hanılet'i “Sahnedeki P sikopatik Karakterlerime ilgili, olumunden sonra yayımlanmış (1942u), olasılıkla 1905 ya da 1906’da yazılmış

b ir taslakta daha da ayrıntılı tartışmıştır.]

3 ^ [İngilizce deyim “I can't even d re am ” in Turkce'de kullanılan karşılığı “duşumde

gorsem inanmanri’dır. Ancak T urkce'de yerleşmiş deyimin icerdiği duş sansuru Freu

d'u n kastettiğinden daha yumuşak kalıyor. “Duşleyemem” ya da “hayal bile edemem”

ise uyanıklık yaşamında gercekleştirilen eylemler ic in kullanıldığından kavram k a rışıklığı

yaratabilir. — ç.n.]

3 1 6 DUŞLERİN YORUMU 1

bir canavarlıkla karşılaşmak icin silahlanmamıştır; tıpkı Solon'un

ceza yasasında babayı oldurmenin cezasının bulunmaması gibi. İkincisi,

bu durumda bastırılmış ve kuşku duyulmayan istek, ozellikle

sık olarak, bir onceki gunun bir kalıntısı aracılığıyla, sozkonusu kişinin

guvenliğine yonelik bir endişe ile yarı yolda karşılaşmıştır. Bu

endişe duşe kendisine uyan istek aracılığıyla girer; istekse gunduzun

etkin hale gelmiş endişenin arkasına gizlenme olanağı bulur. [II. Cilt,

Bolum VII, C'ye bkz.] işlerin bundan cok daha basit olduğunu ve insanın

geceleyin ve duşte yalnızca gunduzun aklında evirip cevirdiği

şeyleri surdurduğunu duşunmeye eğilim duyabiliriz; ama eğer boyle

yaparsak duş gorenin bağlı olduğu kişilerin olumu duşlerini havada

bırakmış ve onlarla genel duş acıklamamız arasında hicbir bağlantı

kurmamış ve boylece de mukemmel bicimde cozulebilecek bir bilmeceye

oldukca gereksiz olarak takılmış olacağız.

Bu duşlerle anksiyete duşleri arasındaki ilişkiyi gozonune almak

da oğretici olur. Tartışmakta olduğumuz duşlerde bastırılmış bir istek,

sansurden —ve de sansurun gerektirdiği carpıtmadan— kurtulmanın

bir yolunu bulmuştu. Bunun değişmez yandaşı, duşte yaşanan

acılı duygulardır. Anksiyete duşleri tastamam aynı bicimde,

ancak sansurun gucu kısmen ya da tamamen aşılırsa, ortaya cıkarlar;

ote yandan eğer bedensel kaynaklardan doğan ani bir duyumsama halinde

anksiyete ortaya cıkmışsa sansurun gucunun aşılması kolaylaşa.

[S. 284 v.s.na bkz.] Boylece sansurun gorevini yerine getirme ve

duşlerde carpıtmaya yol acma amacını yalın olarak gorebiliriz: duş,

bunu anksiyete ya da başka tür rahatsız edici duygunun doğmasını

önlemek için yapar.

Yukarıda [s. 299] cocukların aklının bencilliğinden soz etmiştim;

şimdi de, iki olgu arasında olası bir bağlantıyı da ima ederek, duşlerin

de aynı niteliğe sahip olduğunu ekleyebilirim. Tumu de tam anlamıyla

bencilcedirler;32 sevgili ego kılık değiştirmiş de olsa tumunde

ortaya cıkar. Duşlerde doyurulan istekler, değişmez bicimde egonun

istekleridir ve eğer bir duş elsever bir ilgi tarafından uyarılmış gibi

İ T

[S. 320’deki dipnotun sonuna: ayrıca II. Cilt, Bolum VI, C'ye bkz.]

D. TİPiK DUŞLER 317

gorunuyorsa biz yalnızca goruntuyle kandırılıyoruzdur. İşte bu iddiayla

celişiyor gibi gorunen birkac orneğin cozumlemesi.

I

Dort yaşından kucuk bir cocuk, duşunde, içinde kocaman bir kızarmış

but ve sebze bulunan büyük bir tabak gorduğunu bildirdi. Ansızın

but yenip bitirilmiş — tümüyle, hiç parçalanmadan. Onu yiyen

kişiyi görmemiş

Gorkemli et ziyafeti kucuk oğlanın duşune konu olan bilinmeyen

kişi kim olabilir? Cocuğun duş gunundeki yaşantılarının bizi bu konuda

aydınlatması gerekir. Son birkac gun doktorun emriyle bir sut

diyetine girmişti. Duş gununun akşamı yaramazlık yapmış ve ceza

olarak akşam yemeğini yemeden yatırılmıştı. Bu aclık kurunden daha

once de gecmişti ve o konuda cok cesurdu. Hicbir şey yiyemeyeceğini

biliyordu ama ac olduğuna ilişkin tek bir sozcuk bile soylemezdi.

Eğitim onun uzerinde etkisini gostermeye başlamıştı: aclığı, duş

carpıtmasının başlangıcını sergileyen bu duşte anlatım buldu, istekleri

bu zengin yemeğe —lıern de bir et yemeğine— yonelmiş olan kişinin

kendisi olduğunda hic kuşku olamaz. Ama buna izin verilmeyeceğini

bildiğinden, ac cocukların duşlerde yaptığı gibi, (Kızım

Anna'nın s. 181'deki cilek duşune bkz.) yemeğin başına kendisi oturmayı

goze alamadı. Yemeği yiyen kişi adsız olarak kaldı.

II

Bir gece duşumde, bir kitapcı vitrininde, satın alma alışkanlığın-

Duşlerde buyuk boyutta nesnelerin hem de buyuk niceliklerle, miktarca cok o la rak

ortaya cıkması ve genel olarak abartma, bir başka cocuksu nitelik olabilir, Cocukların,

buyuk ve erişkin olmaktan ve erişkin insanların sahip olduklarına sahip olmaktan

daha hevesli olduklan b ir istekleri daha yoktur. Cok guc doyum bulurlar, “yeter” diye

b ir sozcuk bilmezler ve hoşlandıkları ya da tadını sevdikleri b ir şeyi yinelemede do y m

a z b ir bicimde diretirler. Ancak eğitimin uygarlaştırıcı etkisi onlara ılımlıhğı ve nasıl

yetinebileceklerini ya da vazgecebileceklerini oğretir. Nevrotiklerin de aynı derecede

aşın y a kactığını ve ılımsız olma eğiliminde olduğunu herkes bilir. [Cocukların yinelem

e aşkı Freud tarafından H a : tikesinin Ötesinde'nin V. Bolumunun başlangıcının y a kınlarında yeniden tartışılmıştır (1920g).[

318 DÜŞLERİN y o r um u i

da olduğum, uzmanlara ilişkin monografi dizilerinden (buyuk sanatcılar,

dunya tarihi, unlu kentler v.b. uzerine monografiler) birinin yeni

bir cildini gordum. Yeni dizinin adı “Ünlü Konuşmacılar” ya da

“Söylevler” di ve ilk cilt Dr. Lecher'in adını taşıyordu.

Bunu cozumlemeye giriştiğimde, duraksız konuşmasıyla Parlamenlo'yu

calışmaz hale getiren Alman Milliyetcisi Dr. Lecher'in

unuyle duşlerimde ilgilenmem gerekmesi bana olanaksız gorundu.

Birkac gun once ruhsal sağaltım icin bazı yeni hastalar almıştım ve

artık gunde on ya da onbir saat konuşmam gerekiyordu. Boylece duraksız

konuşan kendimdim.

III

Bir başka kez duşumde universitede gorevli olduğunu bildiğim

bir adam bana şoyle dedi: “Oğlum, Myop'lar.” Sonra bunu kısa değinmeler

ve yanıtlamaların oluşturduğu bir dialog izledi. Ancak bundan

da sonra kendimi ve oğullarımı gorduğum ucuncu bir duş parcası

geldi. Duşun gizli iceriği sozkonusu olduğunda Profesor M. ve oğlu

copten adamlardı; ben ve en buyuk oğlum icin yalnızca bir paravandılar.

Bu duşe daha sonra başka bir ozelliği nedeniyle donmem gerekecek.

[Bkz. II. Cilt, Bolum VI, C.]

IV

Aşağıdaki duş sevgi dolu bir endişenin arkasına gizlenmiş gercekten

duşuk duzeyde bencil duygulara bir ornektir.

Arkadaşım Otto hasta görünüyordu. Yüzü kahverengiydi ve gözleri

fırlaktı.

Otto benim aile doktorumdur ve ben ona olan borcumu odeyemem:

yıllarca cocuklarımın sağlığıyla ilgilenmiş; hasta olduklarında

onları başarıyla sağaltmış ve ayrıca ne zaman bir bahane bulsa onlara

armağanlar vermiştir. [S. 168'e bkz.] Duş gunu bizi ziyaret etmişti

ve kanın onun yorgun ve gergin olduğunu soylemişti. O gece duşumde

onu Basedow [Graves] hastalığının44 bazı belirtilerini taşırken gor-

^ 4 [Tiroid bezinin a şın calışmasına bağlı b ir hastalık. Bizde guatr da denir ama

g u a tr daha cok bezin aşırı calışma sonucunda buyumesidir. — c.≪.]

D. TİPİK DUŞLER 319

muştum. Benim kurallarımı gozonune almadan bu duşu yorumlayan

herkes, arkadaşımın sağlığı konusunda endişe ettiğim ve bu endişenin

duşte gercekleştiği sonucuna varacaktır. Bu yalnızca benim duşlerin

istek doyurma olduğu iddiamla değil, duşlerin yalnızca bencil itkileri

kabul ettiği bicimindeki diğer iddiamla da celişmektedir. Ama

eğer duşu boyle yorumlayanlardan biri bana bir iyilik eder de neden

Otto adına korkularımın Basedow hastalığına denk geldiğini —onun

gercek gorunumunde en kucuk bir izi bile bulunmayan bir tanı—

acıklarsa sevinirim. Ote yandan benim cozumlemem, altı yıl oncesinden

aşağıdaki malzemeyi getirdi. Profesor R.'nin de bulunduğu kucuk

bir grupla yaz tatilimizi gecirdiğimiz yerden arabayla birkac saat uzaklıktaki

N. ormanının koyu karanlığında yolculuk ediyorduk. Tam

ayık olmayan arabacımız bir setin uzerinden arabayı bir yana bizi bir

yana savurdu ve şansımız varmış ki hicbirimiz yaralanmadık. Ancak

geceyi, bizim kaza haberimizin bize epeyce sempati kazandırdığı, yakınlarda

bir handa gecirmek zorunda kaldık. Basedow hastalığının

şaşmaz belirtilerini taşıyan —rastlantısal olarak tıpkı duşteki gibi

yalnızca cildinde kahverengi renk değişikliği ve gozlerinde fırlaklık

olan ama guatrı olmayan— bir beyefendi kendini tumuyle emrimize

verdi ve bizim icin ne yapabileceğini sordu. Profesor R. kesin tavrıyla

yanıtladı: “Bana odunc bir gecelik vermek dışında hicbir şey.” Nazik

beyefendi bunu: “Ozur dilerim ama bunu yapamam” diye yanıtladı ve

odadan cıktı.

Cozumlememi surdurduğumde Basedow'un yalnızca bir hekimin

değil aynı zamanda unlu bir eğitimcinin de adı olduğu aklıma geldi.

(Uyanıklık durumumda artık bundan o denli emin değilim.35) Ama arkadaşım

Otto eğer bana bir şey olursa cocuklarımın fiziksel eğitimine

ozellikle erinlik doneminde (gecelik buradan) goz kulak olmasını istediğim

kişiydi. Duşte arkadaşım Otto'ya saygın yardımcımızın belirtilerini

vermekle acık olarak eğer bana bir şey olacak olursa, cocuklara,

hic değilse Baron L.'nin o zaman kibar yardım onerilerine karşın

3 ^ [Yine de doğruydu. Basedow onsekizinci yuzyılda Rousseau'nun izleyicilerinden

biriydi.)

3 2 0 DUŞLERİN YORUMU 1

yapmış olduğu kadar az bir şey olsun yapmasını soyluyordum. Bu,

duşun bencilce cizgisi icin yeterli bir kanıt gibi gorunuyor.36

Peki bunun istek doyurması nerede olabilirdi? Benim duşlerimde

kotu davranılmaya yazgılı Otto'dan oc almamda değil37 ama aşağıdaki

duşuncede. Duşumde Otto'yu Baron L. ile ozdeşleştirdiğim sırada

kendimi de bir başkasıyla, yani Profesor R. ile ozdeşleştirmiştim;

cunku tıpkı oykude R.'nin Baron L.'den bir istekte bulunması gibi ben

de Otto'dan bir şey istiyordum, işte can alıcı nokta bu. Aslında olağan

yonlerden kendimi kıyaslamayı goze alamayacağım Profesor R„

akademik dunya dışında bağımsız bir yaşam surdurmekle bana benzemekteydi

ve cok hak ettiği unvana gec yaşlarda kavuşmuştu. İşte

bir kez daha ben bir Profesor olmak istiyordum! Aslında “gec yaşlarda”

sozcuklerinin kendisi bir istek doyurmaydı; cunku benim, oğullarımın

erinlik cağından gecişlerini kendimin gormeme yetecek kadar

uzun yaşamamı ima ediyorlardı.38

[(c) D İĞER TİPİK DUŞLER]

Duş gorenin hoş duygularla kendini havada ucarken ya da anksiyete

duygularıyla duşerken gorduğu başka tur tipik duşler hakkında

hicbir kişisel deneyimim yok ve bu konuda soylemem gerekenlerin tui

z

J [1911' de eklenen dipnot:] Em est Jones Amerika'lı dinleyiciler onunde duşlerdeki

bencillik uzerine bilimsel b ir konferans verirken, bilgili bir hanını bu calışmanın

y a z a nm n yalnızca A v u stu ıy a'lılan n duşlerini yargılayabileceğim; Amerika'lılann duşleri hakkında konuşmanın onun ustune vazife olmadığını soyleyerek bu bilimdışı ge nellemeye

karşı cıkmıştı. Kendisine gelince duşlerinin tumunun kesinlikle elseverci

olduğundan emindi. — [1925'de eklenen.] Bu y urtsever hanıma hak verirken duşlerin

tumuyle bencilce olduğu cumlesinin [s. 316] yanlış anlaşılmaması gerektiğini belirtebilirim.

Bilinconcesi duşuncede ortaya cıkan h e r ne olursa olsun, duşe, (ister gorunur

iceriğine isterse gizli duş duşuncelerine) girebileceği icin bu olasılık eşit derecede e lseverci itkilere de acıktır. Aynı bicimde bir başkasına yonelik sevgili ya da erotik bir

itki de eğer bilincdışında v a r ise b ir duşte ortaya cıkabilir. Bu nedenle, yukardaki metinde

one surulen iddianın icindeki hakikat, b ir duşun bilincdışı kışkırtıcıları arasında,

cok sık olarak, uyanıklık yaşamında ustesinden gelinmiş gibi gorunen bencilce itk

ile r bulduğumuz biciminde kısıtlanır.

° J 7 [II. Bolumdeki Irma'nın enjeksiyonu duşune bkz. (S. 159 v.s.)] ıo

[Bu duş, II. Cilt, Bolum VII, C, 9. paragraf v.s.da daha kapsamlı bicimde tartışılmıştır.]

D. TİPİK DUŞLER 321

mu ruhcozumlemelerinden turemiştir.39 Bunların sağladığı bilgi beni

bu duşlerin de cocukluk izlenimlerinin yeniden uretilmesi oldukları,

yani cocuklar icin olağanustu cekici olan devinimi iceren oyunlarla

ilişkili bulundukları sonucuna goturmuştur. Bir cocuğa, onu ellerine

alıp havaya kaldırarak, odanın icinde koşarak nasıl uculacağım gostermemiş

ya da dizlerinin uzerine binmesine izin vermemiş ve ansızın

bacaklarını gererek duşmesine neden olmamış veya onu havaya

kaldırıp ansızın duşurmuş gibi yapmamış tek bir amca olamaz. Cocuklar

bu tur yaşantılardan hoşlanırlar ve yinelenmelerini istemekten

hic bıkmazlar; ozellikle de eğer kendilerine biraz korku ya da başdonmesi

veriyorlarsa. Sonraki yıllarda bu deneyimlerini duşlerinde yinelerler;

ama duşlerde havada ucabilsinler ya da tutunmadan duşebilsinler

diye kendilerini yukarıda tutan elleri terk ederler. Kucuk

cocukların bu tur oyunlardan (salıncaklar ve tahtırevalliler kadar ) aldıkları

zevk iyi bilinir ve de bir sirkte akrobatik numaralan izlemeye

geldiklerinde bu tur oyunlara ilişkin anıları canlanır.40 Oğlanlardaki

histerik nobetler bazaıı yalnızca bu tur hunerlerin buyuk bir beceriyle

yinelenmesinden ibarettir. Bu devinim oyunlarının kendi iclerinde

masum olmalarına karşın cinsel duygular uyandırmaları hic de seyrek

değildir41 Bu turden etkinlikleri ortak olarak betimleyecek bir sozcuk

J [Bu paragrafın ilk cumlesi ilk basımda vardır (1900) ama sonra 1925'e dek cıkarılmıştır.

Paragrafın geri kalan kısmı, bir sonraki ile birlikte 1900'den kalmadır ve

1914'de VI. Bolum E Kesimine aktarılmıştır. 1930 basımında her iki kısma da yerleştirilmişlerdir.]

4 ^* [¡925’d e eklenen dipnot:\ Cozumsel araştırma bize cocukların akrobatik gosterilerden aldıkları zevke ve onların histerik nobetler sırasında yinelenişine katkıda bulunan

organ hazzından başka b ir etmenin de bulunduğunu gostermiştir. Bu diğer etmen

ister insanlar arasında isterse hayvanlar arasında olsun b ir cinsel ilişki gozleminin, sıklıkla bilincdışı bir aııı imgesidir.

4 ' [ Herhangi b ir sinirsel sorunu bulunmayan genc b ir hekim arkadaşım bana bu

konuda şu bilgiyi ve rmişti: “Kendi deneyimlerimden, cocukluğumda bir salıncaktayken

ve ozellikle de aşağıya doğru hareket en buyuk momente ulaştığı zaman cinsel o rganlarımda

garip bir duyumsama olduğunu biliyomm. Bu duyumsamadan gercekten

h az aldığımı soyleyemesem bile onu hoş bir duygu olarak betimlemek zorundayım."

— Hastalar, sıklıkla b ana anımsayabildikleri ilk haz verici e reksiyonlann cocukluklarında

b ir yere tırmanırken ortaya cıktığını soylemişlerdir. — Ruhcozumleme, ilk cinsel

itkilerin koklerinin sıklıkla cocukluk sırasmda oynanan hoplayıp zıplamalara ve gureş322

DUŞLERİN YORUMU I

olarak kullanacak olursam cocuksu “hoplama” [“Helzeri’], ucma,

duşme, başdonmesi v.b. duşlerinde yinelenen şeydir; bu yaşantılara

bağlanmış olan haz verici duygular ise anksiyeleye donuşmuştur.

Ama her annenin bildiği gibi cocuklar arasında hoplamalar yeterince

sık olarak kavga ve gozyaşlarıyla sonlanır.

Boylece ucma ve duşme duşlerini uyaran şeyin uyku sırasında

bizim dokunsal duyularımızın durumunu ya da akciğerlerimizin devinimini

duyumsamamız v.b. olduğu kuramını reddetmek icin yeterince

sağlam temeller oluşturmuş bulunuyorum. [Bkz. s. 90 v.s.] Benim

goruşume gore bu duyumsamalar duşun geriye doğru uzanan anılarının

bir kesimi olarak ortaya cıkmaktadır: yani duşun içeriğinin bir

parcasıdırlar, onun kaynağı değil.

Ancak tipik duşlerin bu sınıfı icin tam bir acıklama uretemediğimi

kendimden gizleyemem. Malzemem beni tam da bu noktada ortada

bırakmıştır. Ancak bu tipik duşler icinde ortaya cıkan tum dokunsal

ve devinim sel duyumsamaların akla hemen onları kullanmak icin

herhangi bir ruhsal neden bulunup bulunmadığı sorusunu getirdiği ve

eğer ortaya cıkmaları icin boyle bir gereksinim yoksa gozardı edilebilecekleri

bicimindeki genel iddiada diretmek zorundayım. [Bkz. s.

286.] Ayrıca bu duşlerin bebeksi yaşantılarla ilişkisinin, psikonevro-

(iklerin cozumlemelerinde bulmuş olduğum gostergelerle kesin olarak

saptandığı goruşundeyim. Ancak bu tur duyumsamaların anısına

daha ileriki yaşam icinde ne gibi başka anlamların —belki de duşlerin

ortaya cıkışının tipik olmasına karşın tek tek her olguda ayrı anlamlar—

yuklenmiş olabileceğini soyleyemem; acık orneklerin ozenli

bir cozumlemesiyle aradaki boşluğu doldurabilirsem mutlu olurum.

Eğer bir kişi ucma, duşme ve dişlerini sokme v.b. duşlerinin sıklığına

karşın bu ozel konudaki malzeme eksikliğinden yakınıyor olmam

karşısında şaşırıyorsa dikkatimi duş yorumu konusuna yonelttiğimden

beri kendimin bu tur duşler gormediğimi acıklamam gerekir. Dahası

nevrotiklerin kullanmak zorunda olduğum duşleri —en azından

coğu olguda gizli anlamlarının tumunu ortaya cıkaracak kadar— her

zaman yorumlanamazlar; nevrozun ozgun oluşumu ile ilişkili olan ve

melere dek uzandığını kesinlikle ortaya koymuştur. [Bu konu Freud'un Cinsellik K u ra mı

Üzerine Üç Denem e 'sinin (1950i/) İkincisinin son kesiminde ele alınmıştır. P.F.L., 7, 120 v.s.]

D. TİPİK DUŞLER 323

cozumlemek icin bir girişimde bulunulduğunda devreye giren ozel bir

ruhsal guc, bu duşleri en son gizlerine dek yorumlamaktan bizi alıkoyar.

M SINAV DUŞLERİ

Okul calışmalarının sonunda bitirme sınavlarına girmiş herkes,

başarısız olduğu biciminde anksiyete duşleri tarafından inatla izlenişinden

ya da yeniden sınava girmek zorunda kalışından v.b. yakınır.

Universite mezunlarında bu tipik duşlerin yerini universite finallerinde

başarısız olma duşleri alır ve uykularında bile yıllardır tıp uygulaması

icinde bulundukları ya da universitede hoca oldukları veya ofis

şefi oldukları biciminde karşı cıkmaları boşunadır. Kotu davranışlarımız

nedeniyle cocukluğumuzda uğradığımız cezaların silinmez anıları

icimizde bir kez daha etkin hale gecer ve kendilerini calışmalarımızdaki

iki canalıcı noktaya bağlarlar: en katı sınavlarımızın “dies

irae, dies i7/rz”sına. Nevrotiklerin “sınav anksiyetesi”, şiddetlenmesini

bu aynı cocukluk korkularına borcludur. Okul cocukları olmamız

bittikten sonra artık anababamızın ya da bizi yetiştirenlerin veya daha

sonra hocalarımızın cezaları bize uygulanmaz. Gercek yaşamın acımasız

nedensel zincirleri bizim daha ileri eğitimimizi ustlenir ve artık

ne zaman birşeyleri yanlış yapsak ya da doğru durust yapmasak, ne

zaman olay yuzunden cezalandırılmayı beklesek, kısaca ne zaman sorumluluğun

yukunu duyumsasak duşumuzde olgunluk ya da universite

finallerini goruruz (sınava iyi hazırlanmış bile olsa, bu durumlarda

titrememiş kimse var mıdır?).

Sınav duşlerinin daha ileri bir acıklaması icin, bir bilimsel toplantıda,

bildiği kadarıyla, olgunluk sınavları duşlerinin yalnızca sınavı

başaranlar tarafından gorulduğunu, başarısız olanlarınsa hicbir zaman

bu duşleri gormediğini bildiren, deneyimli bir meslekdaşıma

[Stekel] teşekkur borcluyum.43 O zaman (defalarca kanıtlandığı uzere

duş gorenin ertesi gun icin bazı sorumluluklar duyduğu ama bir fiyaskoya

uğramaktan korktuğu zaman ortaya cıkan) sıkıntılı sınav duşleri,

gecmişte, buyuk anksiyetenin haksız cıktığı ve gercekle zıtlaştığı

[Hukum gunu, kıyamet gunu — ç .≪.]

43

Bu ve bundan sonraki pa ragra f 1909'da eklenmiştir.]

(1.Cildin Sonu)

DÜŞLERİN YORUMU II

İngilizceden ceviren

Dr. EMRE KAPKIN

İ Cİ N D EKİ L E R

VI. BOLUM

DUŞ-İŞLEMI............................................ 11

(A) Yoğunlaştırma işlemi..............................................................................13

I — Botanik Makalesi Duşu 16

I I— "Guzel Bir D u ş " ............................................................................ 19

III — "Mayıs Boceği Duşu"................................................................ 23

(B) Ycrdeğişıirme işlemi.............................................................................. 39

(C) Duşlerde Temsil Aracları......................................................................44

(D) Temsil Edilebilirliği Gozonune A lm a ...............................................70

(E) Duşlerde Simgelerle Temsil — Daha

Başka Tipik Duşler...................................................................................81

I— Bir Erkek (Ya da Erkek Cinsel

Organları) Simgesi Olarak Şapka.................................... 91

II— Cinsel Organ Olarak "Ufaklık" — Cinsel

Birleşme Simgesi Olarak "Ciğnemek"...........................92

III— Binalar, Merdivenler ve Havalandırma

Bacaları ile Temsil Edilen Cinsel

Organlar...................................................... 94

IV— Kişilerle Temsil Edilen Erkek Organı ve

Manzarayla Temsil Edilen Kadın Organı......................97

V— Cocuklarda iğdiş Edilme Duşle ri.................................... 97

VI— idrar Simgeciliği...................................................................98

VII— Bir Merdiven Duşu............................................................ 100

VIII— Değiştirilmiş Bir Merdiven D u şu .................................. 102

IX— Gerceklik Duygusu ve Yinelemenin

Temsili...................................................................................103

X— "Normal Kişilerin Duşlerinde Simgecilik

Sorunu"..................................................................................104

XI— Bismarck'ın Bir Duşu........................................................ 109

XII— Bir Kimyacının Duşu.........................................................113

(F) Bazı Ornekler — Duşlerde Hesaplamalar ve

Konuşmalar............................................................................................... 135

(G) Sacma Duşler — Duşlerde Zihinsel Etkinlik.................................155

(H) Duşlerde Duygular................................................................................. 188

(I) İkincil Duzeltme ..................................................................................... 215

VII. BOLUM

DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ.....................................................233

(A) Duşlerin Unutulması.............................................................................236

(B) Gerileme...................................................................................................256

(C) istek Doyurma........................................................................................ 272

(D) Duşler Tarafından Uyarılmak — Duşlerin

İşlevi — Anksiycte D u şle ri.................................................................293

(E) Birincil ve İkincil Surecler— Bastırma..........................................306

(F) Bilincdışı ve Bilinc — Gerceklik .....................................................325

EK

Freud’un Genel Olarak Ya da Buyuk

Olcude Duşlerle ilgili Yazılarının Listesi............................................... 337

KAYNAKCA

(A) Metinde Gonderme Yapılmış Yazarlar

Dizini ve Calışmaların L iste si............................................................339

Yayımlanmış Diğer Calışmaların L iste si.........................................356

Kısaltmalar Listesi........................................................................................ 362

DUŞLER DİZİNİ

(A) Frcud'un G orduğu................................................................................. 363

(B) Başka Kişilerin Gorduğu......................................................................364

SOZCUK DİZINI............................... 369

FREUD KİTAPLIĞI UZERİNE

Freud'un tum kitaplarını Freud Kitaplığı başlığı altında, 16 kitaplık

bir dizi olarak yayımlıyoruz. Reiclı'ın ve Fromm'un kitaplarının

yanı sıra, Freud'un kitapları da, sistemli bir bicimde Turkce olarak

yayımlanmış olacak.

Bu dizideki ciltler, Pelican Yayınevi'nin oluşturduğu Freud Kitaplığı'ndaki

ciltlere gore duzenlendi. Bu ciltlerde, kitabın ana başlığı

altında Freud'un ceşitli calışmaları yer almaktadır. Freud'un yazdığı

tıbbi makaleler ya da daha sonra kitap halinde yayımlanmış yapıtlarının

taslakları gibi, yinelemelere yol acan bolumler diziye alınmamıştır.

Yazılar, Freud'un aynı konudaki calışmalarının tek bir ciltte

kolaylıkla bulunabilmesini sağlayacak şekilde duzenlenmiş ve tarihsel

bir sıra izlenmiştir.

Her calışmanın ilk yayın tarihi, kitapların ic başlık sayfalarında

belirtilmiş, duzenleme tarihi daha onceki tarihten farklı olduğunda,

koşeli parantezler icinde gosterilmiştir.

Yazıların gecmişiyle ilgili diğer bilgiler, giriş notlarında ya da

metnin dipnotlarında verilmiştir. Bu notlardaki sistemli gondermeler,

onemli ruhcozumsel kavramların ortaya cıkışını ve gelişmesini izlemeye

olanak vermektedir. Aynca Freud tarafından birbirini izleyen

basımlarda yapılan metin duzeltmelerinin ve eklemelerin tarihleri belirtilmiş,

belli durumlarda da metinlerin daha onceki bicimleri sunulmuştur.

16 ciltlik Freud Kitaplığının arka sayfada gosterilen sıraya gore

yayımlanması tasarlanmaktadır. Ancak Turkce'de yayımlanmamış

yapıtlara oncelik vermek kaygılarıyla, ya da ceviri ile ilgili birtakım

teluıik zorunluluklar nedeniyle bu sıralama değişebilecektir.

FREUD K İTAPLIĞI

1. RUHCOZUMLEMEStNE GİRiŞ KONFERANSLARI - 1 (1915-17)

2. RUHCOZUMLEMEStNE GİRİŞ KONFERANSLARI - II (1932)

3. HİSTERİ UZERİNE CALIŞMALAR (Josef B reuer ile birlikte)

(1895)

4. DUŞLERİN YORUMU - 1 (2. basım)

5. d u ş l e r i n y o r u m u - ıı (2. basım)

6. GUNLUK YAŞAMIN PSİKOPATOLOJİSİ (1901)

7. e s p r i l e r v e b i l i n c d i ş i İ l e İ l i ş k i l e r i (1905) (2. basım)

8. CİNSELLİK UZERİNE ( Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme

ile, uygulama ve kuram uzerine kısa yazılar) (1905)

9.OLGU OYKULERİ - 1 (“Dora” ve “Kucuk Hans”) (1909)

10. OLGU OYKULERİ - II (“Sıcaıı-Adam” (1911), Slıreber, “Kurt-

Adam” (1914), Bir Dişi Eşcinselliği Oykusu) (cıktı)

11. PSİKOPATOLOJİ ( Ketvurnıalar, Belirtiler ve Anksiyete (1926)

ile, Histeri, Anksiyete Nevrozu, Sabit Fikir Nevrozu, Paranoya

ve Carpıtmalar uzerine kısa calışmalar)

12. METAPStKOLOJl ( Haz İlkesinin Ötesinde (1920), Ego ve id

(1923) ve Bilincaltı, Narsisizm, guduler kuramı. Yas Tutma ve

Melankoli, Mazoşizm, zihinsel işleyiş kuramı)

13. UYGARLIK, TOPLUM VE DlN ( Grup Psikolojisi (1921), Bir

Yanılsamanın Geleceği (1927), Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları

(1930) ve kısa yazılar)

14.DININ KOKENLERİ ( Totem ve Tabu (1912-13), Musa ve Tekta

n n c ılık (1934-8) ve kısa yazılar)

15.SANAT VE EDEBİYAT (Dostoyevski, Goethe, E.T.A. Hoffmaıı,

Ibsen, Jensen, Leonardo, Michelangelo, Shakespeare, Stefan

Zweig uzerine yazılar ve 17. yy. ressamı Christoph Halzmann

olayı)

lo.RUHCOZUMLEMESlNlN TARlHl (“Ruhcozumsel Devinimin

Tarihi Uzerine” — Bir Otobiyografik İnceleme, Tıp-dışı Analistler

Sorunu, Ruhçözümlenıesinin B ir Özeti ve kısa yazılar)

DÜŞ-İŞLEMÎ

Bugune dek duş sorununu cozmek icin yapdmış her girişim, onların

bizim belleğimizde bulunan gorunur icerikleriyle ilgilenmiştir. Tum

bu girişimler, duşlerin gorunur iceriklerinden bir yoruma varmaya

cabalamış ya da (eğer hicbir yoruma kalkışılmamışsa) aynı gorunur

iceriğe dayanılarak onların doğası hakkında bir yargı oluşturmaya

c a lışm ıştır. Başka b ir şeyi hesaba katma k o n u su n d a biz tek

başımızayız. Biz, duşlerin gorunur icerikleriyle soruşturmamızın sonucları

arasına yeni bir ruhsal malzeme sınıfı katmış bulunuyoruz:

yani onların gizli iceriklerini, ya da bizim yontemimizle ulaşılan "duş

duşunceleri"ni. Bir duşun anlamını bulup cıkarmamızı sağlayan şey onun

gorunur iceriği değil bu duş duşunceleridir. Boylece onumuze daha

once hic var olmamış yeni bir gorev cıkmış oluyor: yani, duşlerin

gorunur ic erikleriyle g izli duş duşunceleri arasındaki ilişkile ri

araştırmak ve İkinciyi birinciye donuşturen sureclerin izini surmek

gorevi.

Duş duşunceleri ile duş iceriği bize sanki aynı konunun iki ayrı

dilde anlatımı gibi sunulurlar. Ya da daha doğru bir anlatımla, duş

iceriği, duş duşuncelerinin başka bir anlatım bicimindeki kopyasıdır;

bizim işimiz de ozgun metinle ceviriyi kıyaslayarak bu anlatım

b ic im in in a lfab e sin i ve sozdizimi y a s a la rın ı b u lm a k tır. Duş

duşunceleri, onları oğrenir oğrenmez kavranabilir. Ote yandan duş-

VI. BOLUM

12 VI. DUŞ-IŞLEMI

iceriği sanki resim yazısıyla ifade edilmiştir ve harflerinin tek tek duş

duşunceleri diline donuşturulmesi gerekir. Eğer bu harfleri simgesel

ilişkileri yerine resimsel değerlerine gore okuyacak olursak yanlışa

duşeceğimiz kesindir. Varsayın ki onumde bir resimli bilmece var.

Catısında bir sandal bulunan bir ev, alfabenin tek bir harfi, kafası koparılmış

koşan bir adam v.b. resimlerinden oluşuyor. Şimdi zıtlıkların

bolluğu karşısında yanlış yone saptırılmam ve resmin gerek

butununun gerekse parcalarının sacma olduğunu bildirmem olasıdır.

Bir sandalın calının uzerinde işi yoktur ve başsız bir adam koşamaz.

Dahası, adam evden daha buyuktur ve eğer tum resim bir manzarayı

temsil etme niyetindeyse alfabenin harflerinin onun icinde yeri yoktur

cunku boyle nesneler doğada bulunmaz. Ama bu resim bilmecesi

hakkında doğru bir yargıya ancak tum kompozisyon ve onun

parcalarıyla ilgili bu tur eleştirileri bir yana bırakır ve ayrı ayrı her

oğeyi, o oğeyle şu ya da bu bicimde temsil edilebilecek bir hece ya da

sozcukle değiştirirsek varabiliriz. Bu bicimde biraraya getirilecek

sozcukler, arlık sacma değil son derece guzel ve anlamlı bir şiir parcası

oluşturabilir. Bir duş bu tur bir resim bilmecesidir ve duş yorumu alanındaki

onculerimiz bilmeceyi bir resim kompozisyonu gibi ele alma

yanlışına duşmuşlerdir; bu yuzden de duşler onlara sacma ve değersiz

gibi gelmiştir.

(A)

YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMİ

Duş iceriğini duş duşunceleriyle karşılaştıran birinin acık olarak

goreceği ilk şey b u yuk olcude bir y o ğ u n la ş tırm a işleminin

gercekleştirilmiş olduğu olacaktır. Duşler, duş duşuncelerinin kapsamı

ve zenginliğine kıyasla kısa, verimsiz ve ozetlenmiş şeylerdir. Eğer

bir duş yazılacak olsa belki de yarım sayfaya sığabilir. Duşun altındaki

duş duşuncelerini ortaya koyan cozumleme ise altı, sekiz hatta oniki

kat fazla yer tutabilir. Bu oran, değişik duşlere gore değişebilir ama en

azından benim deneyimlerime gore hicbir zaman tersine donmez. Bir

kural olarak, insan, ışığa cıkarılan duş duşuncelerinin lam olduğunu

duşunme eğiliminde olduğu icin var olan sıkıştırmayı eksik tahmin edcbilir;

oysa eğer yorum işi daha ileri goturulecek olursa duşun gerisine

gizlenmiş daha başka duşunceler de ortaya cıkabilir. Daha once

[bkz. I. Cilt s. 267 v. s.] aslında bir duşun tumuyle yorumlandığından

hicbir zaman emin olunamayacağını gosterme olanağım olmuştu.

Cozum, doyurucu ve boşluksuz bile gorunse duşun hala bir başka anlamı

olma olasılığı her zaman vardır. O halde yoğunlaştırmanın

miktarını belirlemenin olanaksız olduğunu kesin olarak soyleyebiliriz.

Duş iceriği ile duş duşunceleri arasındaki buyuk orantısızlığın, ruhsal

malzemenin duşun oluşumu sırasında yaygın bir yoğunlaştırma

surecine uğramış olmasından doğduğu duşuncesine, ilk bakışta akla

cok yakın gelen bir karşılık verilebilir. Cok sık olarak tum gece bo14

VI. DUŞ-IŞLEMt

yunca pek cok duş gorduğumuz ve gorduklerimizin coğunu unutmuş

olduğumuz izlenimine kapılırız. Bu goruşe gore uyandığımızda

anımsadığımız duş, tum duş-işleminin yalnızca eksik bir kalıntısıdır

ve eğer tumunu anımsayabilseydik o da duş duşunceleri kadar kapsamlı

olurdu. Kuşkusuz bunda bir miktar gercek payı var: eğer uyanır uyanmaz

onları anımsamaya calışacak olursak duşleri en doğru bicimde

yeniden uretebildiğimiz, oysa akşama doğru onlara ilişkin belleğimizin

giderek yetersizleştiği konusunda hicbir kuşku olamaz. Ama ote yandan

anımsadığımızdan daha fazla duş gorduğumuz izleniminin, sıklıkla,

kokenini daha sonra tartışacağım bir yanılsamaya dayandığı da

gosterilebilir. [Bkz. s.216 ve 241.j Dahası, duş-işlemi sırasında yoğunlaştırmanın

olduğu hipotezi, duşlerin unutulma olasılığından etkilenmez;

cunku bu hipotezin doğruluğu, akılda tutulmuş olan her bir

duş parcacığına ilişkin duşuncenin miktarı ile kanıtlanmıştır. Buyuk

bir duş parcası bellekte tutulmaktan kacmış bile olsa bu yalnızca bizim

bir başka duş duşunceleri grubuna ulaşmamızı onlemiş olacaktır.

Duşun yitik parcalarının akılda kalmış duş parcalarıyla zaten ulaşmış

olduğumuz duşuncelerle ilişkili olduğunu varsaymamızın hicbir haklı

nedeni yoktur.1

Bir duşun iceriğinin her bir oğesinin cozumlemesinde pek cok

sayıda cağrışımın uretilmesi nedeniyle bazı okurlar ilke olarak sonraki

cozumleme sırasında akla gelen tum cağrışımları duş duşuncelerinin

bir kesimi saymakta haklı olup olmadığımız konusunda —yani, tum

bu duşuncelerin uyku durumunda etkin olup olmadığı ve duşun

oluşumunda rol oynayıp oynamadığı konusunda— kuşkuya duşebilirler.

Cozumlemenin gidişi sırasında duşun oluşumunda hicbir payı

olmayan yeni duşunce katarlarının ortaya cıkmış olması daha olası

değil midir? Bu duşunceye ancak kısıtlı olcude katılabilirim. Bazı

duşunce katarlarının ilk kez cozumleme sırasında ortaya cıktığına hic

kuşku yoktur. Ama insan tum olgularda bu yeni bağlantıların,

yalnızca daha once bir başka yoldan duş duşuncelerine bağlanmış

duşunceler arasında kurulduğundan emin olabilir.2 Yeni bağlantılar,

i \I9 1 4 'd e eklenen dipnot:] Duşlerde yoğunlaştırmanın varlığına pek cok yazar değinmiştir. Du Brelin (1885, 85) duşlerde duşunce gruplarının yoğunlaşıınldığı bir

sureş bulunduğunun kesin olduğunu soylediği bir parcası vardır.

[Bu soru s. 45'de yeniden sozkonusu ediliyor ve VII. Bolumun A kesiminin son

kısmında (s .24 9 v .s.) cok daha g en iş olarak ta n ışılıy o r . O z e llik le s. 254'e

b akınız.]

A. YOĞUNLAŞTIRMA IŞLEMt 15

sanki ana hatlan ayrılıp tekrar birleşen tren yolları ya da kısa devreler

gibi oteki daha derin birleştirici yolların varlığı sayesinde mumkun olmaktadır.

Cozumleme sırasında ortaya cıkan buyuk duşunce yığınının,

duş oluşturma sureci sırasında onceden etkin olmasına izin verilmiş

olması gerekir; cunku, bir duşun oluşumuyla hic ilgisi yokmuş gibi

gorunen bir duşunceler dizisiyle calıştıktan sonra insan ansızın duşun

iceriğinde temsil edilmiş ve onun yorumu icin vazgecilmez olan ama

bu ozel yaklaşım dizisi olmaksızın ulaşılamamış bir duşunceyle

karşılaşabilir. Burada, cozumlemesini tumuyle aktarmadığım halde, insanı,

şaşırtacak miktarda yoğunlaştırma urunu olmasıyla carpan

botanik makalesi duşunu anımsatacağım. [I. Cilt, s. 218 v. s.]

O halde duşlerden once gelen uyku donemi sırasındaki ruhsal

koşulları nasıl betimleyebiliriz? Tum duş duşunceleri birbirinin

yanında mı yer almaktadır yoksa bircok duşunce katarı farklı merkezlerden

aynı anda yola cıkmakta ve sonradan mı birleşmekledir? Benim

goruşume gore şu an icin duşlerin oluşumu sırasındaki ruhsal koşullar

hakkında herhangi bir plastik duşunce oluşturmaya gerek yoktur.

Ancak bilincliliğin eşlik ettiği amaclı duşunme sırasında algıladığımızdan

kolayca farklı olabilen bilinçdışı bir duşunce sureciyle

uğraştığımız unutulmamalıdır.

Bununla birlikte, duşlerin oluşumunun bir yoğunlaştırma surecine

dayanması, tartışma goturmeyen bir gercek olarak kalmaktadır. Bu

yoğunlaştırma nasıl gercekleşmektedir?

Ortaya cıkarılmış tum duş duşuncelerinin yalnızca kucuk bir

azınlığının duşun duşunsel oğelerinden birinde temsil edildiğini

duşunuyorsak yoğunlaştırmanın atlama ile gercekleştirildiği sonucuna

varabiliriz: yani, duşun, duş duşuncelerinin sadık bir cevirisi ya da

noktası noktasına izduşumu olmadığına; onların ileri derecede eksik ve

boluk porcuk bir anlatımı olduğuna. Az ileride goreceğimiz gibi bu

goruş en uygunsuz goruştur. Ama onu gecici bir başlangıc noktası olarak

alabilir ve daha ileri bir soruya doğru ilerleyebiliriz. Eğer duş

duşuncelerinden yalnızca az sayıda oğe duş iceriğine girecek yolu bulmuşsa

onların secimini belirleyen koşullar nedir?

Bu soruya biraz ışık tutmak icin dikkatimizi duş iceriğinin bu

koşullara denk duşen oğelerine yoneltmemiz gerekir. Ve de boyle bir

araştırma icin en uygun malzeme, bicimlenmesine ozellikle guclu bir

yoğunlaştırma surecinin katkıda bulunmuş olduğu bir duş olacaktır.

16 VI. DUŞ-lŞLEMt

Bu nedenle bu amaca uygun olarak I. Cilt s. 218 v. s. da bildirmiş olduğum

duşu sececeğim.

I

BOTANİK MAKALESİ DUŞU

DÜŞÜN İÇERİĞİ — (Belirsiz) Bir bitki türü üzerine bir makale

yazmıştım. Kitap önümde duruyordu ve ben o anda katlanmış renkli

bir levhayı çeviriyordum. O kopyaya bağlanmış olarak bitkinin kurumuş

bir örneği vardı.

Bu duşle en belirgin olarak duran oğe botanik makalesi' ydi. Bu,

duş gununun izlenimlerinden doğmuştu: Gerceklen bir kitapcı vitrininde

siklamen turu uzerine bir makale gormuştum. Duş iceriğinde bu

turden hic soz edilmiyordu; ondan geriye kalan tek şey makale ve onun

botanikle ilişkisiydi. "Botanik makalesi" hemen bir zamanlar yazmış

olduğum kokain üzerine çalışma ile bağlantıyı ortaya cıkardı. Duşunce

zincirleri, beni, "kokain"dcn, bir yandan Festchrift'e. ve bir universite

laboratuarındaki belirli olaylara; ote yandan da dostum ve kokainin

tanıtılmasında payı olmuş olan goz cerrahı Dr. Konigslein'a yoneltti.

Dr. Konigstcin tipi bana onunla bir akşam once yaptığım ve kesintiye

uğramış olan soyleşiyi ve meslckdaşlar arasındaki odemeler konusunda

değişik duşuncelerimi anımsattı. Bu soyleşi, duşun o an icin etkin asıl

kışkırtmışıydı; siklamen uzerine makale de o an icin etkin bir izlenimdi.

Ama onemsiz bir izlenim. Duşteki "botanik makalesi"nin bir

onceki gunun iki yaşantısı arasında bir "ortak ara varlık"a donuştuğunu

algıladım: onemsiz izlenimden değiştirilmeden alınmış ve cok

sayıda cağrışımsal bağlantıyla ruhsal olarak onemli olaya bağlanmıştı.

Yalnızca bileşik "botanik makalesi" duşuncesi değil, onun her bir

oğesi "botanik" ve "makale" de ayrı ayrı pek cok birleştirici yolla duş

duşuncelerinin giderek daha derin karışıklıklarına yoneltiyordu.

"Botanik", Profesor G ä r tn e r1 in [Bahcıvan] tipiyle, karısının çiçek

a çm ış gorunumu, hastam Flora ve hakkında unutulmuş ç iç e k le r

oykusunu anlatlığım hanımla [Bayan L.] ilişkiliydi. Gartner yemden

laboratuara ve Konigstein ile soyleşime yoneltti. Bu soyleşinin akışı

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMI 17

icinde iki hastamdan [Flora ve Bayan L.] soz edilmişti. Bir duşunce

katan, cicekli hanımı, karımın gözde çiçekleri' ne, oradan da gunduzun

bir an icin gorduğum makalenin başlığına bağlamıştı. Bunlara ek olarak

"botanik", ortaokulumda bir donemi ve universitedeyken girdiğim

bir sınavı anımsatmıştı. Dr. Konigstcin'la soyleşimde değinilmiş olan

yeni bir konu —benim gözde hobilerim— benim gozde ciceklerimden,

en ginarlardan, şaka yollu sozettiğim ara halkayla unutulmuş

ciceklerden başlayan duşunce katarına bağlanmıştı. "Enginarlar"m arkasında,

bir yandan, İtalya'yla ilgili duşuncelerim,3 ote yandan da o

zamandan bu yana benim kitaplarla icten ilişkilerimin acılışı olmuş olan

bir cocukluk sahnesi yatmaktaydı. Boylcce "botanik", duşle

duzenli bir duğum noktası oluyordu. Onun uzerinde, Dr. Konigstcin'la

soyleşimin bağlamına uygun bicimde girmiş olduğunu garanti edebileceğim

pek cok duşunce katan birleşmekteydi. Burada kendimizi,

"dokumacının başyapıtı"ndaki gibi bir duşunceler imalathanesinde

buluyoruz:

Hin Tritttauscnd Fadcn regt,

Dic Schifficin heruber hinuber schıesscn,

Dıc Fadcn ungesehen flicsscn,

Hin Schlag Lauscnd Vcrbindungcn schlagı.

Duşteki "makale" de iki konuya değinmektedir: calışmalarımın tek

yanlılığına ve gozde hobilerimin pahalılığına.

Bu ilk araştırma, bizi, "botanik" ve "makale" oğelerinin duş duşuncelerinin

coğunluğuyla değinmesi bulunduğu, onların, uzerinde cok

sayıda duş duşuncesinin birleştiği "duğum noktalan" oluşturdukları ve

duşun yorumuyla bağlantılı olarak pek cok anlamları olduğu icin duş

iceriğinde yerlerini buldukları sonucuna yoneltir. Bu temel olgunun

acıklaması başka bir bicimde de soylenebilir: duş iceriğinin tum oğe3[

Burada daha once dile getirmediği duş-duşuncelerindeki bir oğeden soz ediyor

olsa gerek.]

|... bir pedal bin iplik fırlatır,

Mekikler bir oraya bir buraya ucar,

Gorunmez iplikler birbirine duğumlenir,

Ve sonsuz bir bileşim urer.

(Goethe, Faust, I. Kesim, 4. Sahne

Iiayard Taylor'un cevirisi.))

18 VI. DUŞ-İŞLEMI

leri "aşırı belirlenmiş" bir hal almıştır — duş duşuncelerinde pek cok

kez temsil edilmişlerdir.

Duşun geri kalan bileşenlerinin duş duşuncelerindeki gorunumleriyle

ilişkilerini incelediğimizde daha başka şeyler keşfediyoruz.

Cevirmekte olduğum renkli levha (I. Cilt, s. 221 v.s. daki cozumlemeye

bkz.) yeni bir konuya, meslekdaşlarımın benim etkinliklerime

ve bunların arasında duşte zaten temsil edilmiş olan birine, benim

gozde hobilerime yonelttikleri eleştirilere; ayrıca da renkli levhaları olan

bir kitabı parcaladığım bir cocukluk anısına yoneltiyordu. Kuru

bitki örneği, ortaokulda, kuru ot koleksiyonu ile ilişkili olaya

değiniyor ve bu anıyı ozellikle vurguluyordu.

Duş iceriğiyle duş duşunceleri arasındaki ilişki boylece gorunur

hale gelmektedir. Yalnızca bir duşun oğeleri duş duşunceleriyle bircok

kez belirlenmekle kalmamakta, tek tek duş duşunceleri de duşte ceşitli

oğeler tarafından temsil edilmektedir. Cağrışım yolları, duşun bir

oğesinden ceşitli duş duşuncelerine ve bir duş duşuncesinden duşun

ceşitli oğelerine goturmektedir. Boylece bir duş, duş iceriğinde —bir

delegenin parlamento temsilcilerini sectiği bicimde— ayrı ayrı (kısaltılmış

halde) temsil edilen tek bir duş duşuncesi ya da duş duşunceleri

grubu tarafından değil; en kalabalık ve en guclu desteğe sahip

oğelerin — serutin de listes yontemine benzer bir bicimde— duş iceriğine

girme hakkı kazandığı bir tur eleme surecinden gecen tum bir duş

duşunceleri kitlesi tarafından oluşur. Bu turden bir cozumlemeden

gecirdiğim her duşle bu aynı temel ilkenin değişmez bicimde desteklendiğini

gordum: duş oğeleri tum bir duş duşunceleri kutlesi tarafından

oluşturuluyordu ve bu oğelerin her birinin duş duşunceleriyle ilişki

icinde bircok kez belirlendiği gosteriliyordu.

Duş iceriğiyle duş duşunceleri arasındaki bağlantıyı, karşılıklı

ilişkilerinin zekice icice gecmesiyle one cıkan bir başka ornekte

gostermek hic de yersiz olmayacaktır. Bu, hastalarımdan birinin

—klaustrofobi nedeniyle sağalttığım bir adamın— urettiği bir duştur.

Bu son derece zekice duşu secme nedenim, başlığından hemen anlaşılacaktır.

5[Listeden secim. Tercihli oy. Ozgun metinde Fransızca. — c./ı.]

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMİ 19

n

"GUZEL BİR DUŞ"

Büyük bir grubu, arabayla, üzerinde gösterişli bir han bulunan (bu

doğru değil.) X caddesine götürüyormuş. Hanın içinde bir oyun oynanmaktaymış.

Bir an bir izleyici, bir başka an bir aktör oluyormuş.

Oyun bittiğinde kente geri dönmek için giysilerini değiştirmek zorunda

kalmışlar. Topluluğun bazılarına zemin katta bazılarına da birinci

katta oda verilmiş. Sonra bir tartışma çıkmış. Üsttekiler, alttakiler

hazır olmadığı ve kendileri aşağı inemediği için kızıyorlarmış. Oğlan

kardeşi üstte, kendisi alttaymış ve bu kadar baskı yaptıkları için oğlan

kardeşine kızıyormuş. (Bu kesim karanlık.) Dahası ilk geldiklerinde

bile kimin üstte ve kimin altla kalacağı kararlaştırılıp düzenlenmişmiş.

Sonra X caddesinin kente doğru olan yokuşunda tek başına

yürüyormuş. O denli güçlükle ve yorucu biçimde yürüyormuş ki olduğu

yere yapışmış gibiymiş. Yaşlı bir beyefendi yanına gelmiş ve

İtalya kralına sövmeye başlamış. Yokuşun tepesinde çok daha kolayca

yürüyebilmiş.

Yokuş yukarı yurumedeki gucluğu o denli belirginmiş ki uyandıktan

sonra bir sure onun bir duş mu yoksa gercek mi olduğu konusunda

kuşkuya duşmuş.

Gorunur iceriğini yargılayarak bu duş uzerinde uzun boylu duşunmemeliyiz.

Kuralları hice sayarak, duşun yorumuna, duş gorenin en

belirgin diye betimlediği kesiminden başlayacağım.

Duşte gorduğu ve belki de duş sırasında gercekten yaşadığı gucluk

—nefes darlığıyla yokuş yukarı-zorlu tırmanış— hastanın yıllar once

gercekten sergilediği ve o zaman başka bazı belirtilerle birlikte

tuberkuloza yorulmuş olan belirlilerden biriydi. (Bunun histerik olarak

taklit edilmiş olma olasılığı var.) Bu duşte ortaya cıkan garip ketvurulmuş

devinim duyumunu gosterim duşlerinden tanıyoruz [I. Cilt, s.

291 v.s.na bkz.] ve bir kez daha herhangi bir zamanda başka herhangi

bir temsil amacıyla sağlanabilen bir malzeme olduğunu goruyoruz. [S.

67 v.s.na bkz.j Tırmanışın nasıl da zor başlayıp yokuşun sonunda

nasıl da kolaylaştığını betimleyen duş iceriği, ilk işittiğimde, bana,

Alphonse Daudet'nin Sappho'sumn başyapıtsal girişini anımsatu. Bu

unlu parca, genc bir adamın, metresini merdivenlerden yukarıya kollarında

taşıyışını anlatır; kadın başlangıcta bir tuy kadar hafiftir ama

10 VI. DUŞ-IŞLEMt

adam tırmandıkca ağırlığı artar. Daudet'nin, genc erkeklere, sevgilerini,

kokende alcakgonullu ve gecmişleri kuşkulu kızlara bağlamamaları

konusunda bir uyarıda bulunmaya niyetlendiği tum sahne onların aşk

oykulerinin gidişinin habercisidir.6 Hastamın sahneden bir hanımla

yakınlarda bitmiş olan bir aşk macerası yaşadığını bilmeme karşın tahminimin

b ir yorumda g e rc ek le şm e sin i beklemedim. D ahası,

Sappho'daki durum, duşte olanların ka r ş ıtı' ydı. Duşte, tırmanma

başlangıcta zordu, sonradan kolaylaşmıştı; oysa romandaki simgeleştirme

ancak bir şeyler başlangıcta kolay ama sonunda zor ise

anlam kazanacaktı. Ama hastamın yorumumun bir gece once tiyatroda

gorduğu bir piyese cok iyi uyduğunu soylemesiyle şaşkınlık icinde

kaldım. Oyunun adı Rund um Wien [Viyana'nın Cevresinde] imiş ve

saygın bir bicimde yaşama atılan, sonradan bir demi-mondaine'e. [Yarı

sefahat duşkunu (fr) — ç.n.] donuşen ve yuksek konumda erkeklerle liaisons

[ilişkiler (fr) — ç.n.] kuran ve boylece sosyetede yükselen ama

sonunda gözden düşen bir kızın yaşamını yansılıyormuş. Dahası bu

piyes kendisine, birkac yıl once gorduğu Von Slufe zu Slufe [Adım

adım] adında ve bir dizi basamağı1 olan bir merdivenin gorulduğu bir

afişle ilanı yapılan bir başkasını anımsattı.

Yoruma devam edelim. Bu en son, olaylı liaison u kurduğu aktrist

X caddesinde yaşamaktaydı. Bu caddede han tipinde hicbir şey yoktu.

Ama yazın bir kısmını bu hanımın uğruna Viyana'da gecirirken

yakınlardaki kucuk bir otele inmişti [Almanca " abgesliegen" sozcuk

olarak "basamaklardan inmek"]. Otelden ayrılırken araba surucusune:

"Neyse bir haşarat kapmadığım icin şanslıyım." demişti. (Rastlantısal

olarak bu da onun bir başka fobisiydi.) Bunun uzerine surucu şu yanıtı

vermişti: "insan boyle Bir yere nasıl iner! Burası bir otel değil bir

han."

Bir han duşuncesi aklına hemen bir alıntıyı gelirdi:

\1 9 1 1 'd e ek len en d ip n o t:] Sim g eleşlirm e y e ilişk in kesimde tırmanma duşlerinin onemi hakkında yazmış olduklarım [s. 86 n. 9] romancı tarafından

secilmiş olan imgelere ışık tutar.

7 [in g iliz c e metinde oyunun adındaki "adım" ile "basamak" aynı "step"

sozcuğuyle karşılandığı icin altı cizilmiş. — ç.n. ]

A. YOĞUNLAŞTIRMA IŞLEMt 21

Bei einem Wirte wundermild,

Da war ich jungst zu Gaste.8

Uhland'ın şiirindeki ev sahibi bir elma ağact'ydv, bu kez ikinci bir

alıntı onun duşunce katarına eklendi:

FAUST (mit der Jungen tanzend) :

Einst hau' ich einen schönen Traum;

Da sah ich einen Apfelhaum,

Zwei schone Apfel glanzten dran,

Sie reizten mich, ich stieg hinan.

DIE SCHONE:

Der Apfelchen begehrt ihr sehr,

Und schon vom Paradiese her.

Von Freuden fuhl* ich mich bewegt,

Dass auch mein Garten solche tragt.9

Elma ağacının ve elmalarının neyin yerine gectiği konusunda en

kucuk bir kuşku duyulamaz. Dahası, duş goreni akLrisıine ceken

tılsımlar arasında guzel goğusler de vardı.

Cozumlemenin bağlamı, duşun, cocukluktaki bir izlenime uzandığını

varsaymak icin her olanağı vermiştir. Eğer boyleyse şimdi

yaklaşık otuz yaşında olan adamın sutannesine bir gonderme olsa gerektir.

Bir bebek icin sutannesinin goğusleri bir handan ne eksik ne de

8|Sozcuk olarak: "Son demlerimde cok nazik bir sahibi olan bir ote lde bir misalirdim.”

(uhland, Wanderlieder, 8, "Einkehr”.)]

9[FAUST (Genç Cadıyla dans ederek):

Bir kez güzel bir düş gordum

Ustunde iki guzel elma ışıldayan

Bir elma ağacı vardı

Oyle buyulediler ki beni üstüne tırmandım.

GUZEL CADI:

Elmalar senin ta rafından is tenmişti

İlk kez cennette yetiştikle rinden

Ve bahcemde boylclerinin yetiştiğini bilmek

Neşeyle oynatır beni.

(Goethe, Faust, I. Kesim, 21. Sahne, Walpurgisnacht

Bayard Taylor ’un cevirisi, biraz değiştirilmiş .)]

22 VI. DUŞ-IŞLEMI

fa /la bir şeydir. Sutanne de Daudet'nin Sappho'su gibi hastanın kısa

sure once ayrıldığı metresini anıştırıyor gibi gorunmekledir.

Hastanın ağabeyi de duşun iceriğinde onaya cıkmıştır; ağabey üstte

hasta a ltta d ır. Bu da bir kez daha gercek durumun karşıtı ydı: cunku

bildiğime gore ağabey toplumsal konumunu yitirmişti; hasta ise

su rd u rm ek te y d i. Duşun iceriğini bana y in e le rk en , duş g oren,

ağabeyinin ustte ve kendisinin "zemin katta" olduğunu soylemekten

kacınmıştı. Bu, durumu cok acık olarak ortaya koyardı; cunku burada

IViyana'da], biz, eğer birinin "zemin katta" olduğunu soylersek onun

parasını ve konumunu yitirmiş olduğunu — bir başka deyişle gözden

d ü ş tü ğ ü n ü— kastederiz. Şimdi duşun bu kesiminin bazı yerlerinin

karşıtı yla temsil edilmesinin bir nedeni olsa gerektir. Dahası, karşıtına

cevirmenin duş duşunceleri ile duş iceriği arasında başka bazı ilişkilere

de uyması gerekir [s. 58 v. s. na bkz.j; bu karşıtına cevirmeyi nerede

aramamız gerektiğine ilişkin bir ipucumuz var. Acık olarak duşun son

u n d a , Sa p p ho'dn b e tim le nm iş olan m e rd iv en le ri tırm anm a

gucluğunun karşıtına cevrildiği kesimde bulunması gerekir. O zaman

neyin karşılına cevrilmesine niyet edildiğini kolayca gorebiliriz.

S a p p h o 'd a adam kendisiyle cinsel bir ilişkisi bulunan bir kadını

taşımakladır; duş duşuncelerinde ise durum bunun ka rşıtı' dır ve bir

kadın adamı taşımaktadır. Ve bu ancak cocuklukta olabileceği icin bir

kez daha gonderme, bebeğin ağırlığım kollarında taşıyan sutanneye

yapılmaktadır. Boylcce duşun sonu hem Sappho'ya hem de sutanneye

eşzamanlı bir gondermeydi. Tıpkı romanın yazarının "Sappho" adını

secerken aklında lesbiyen uygulamalara bir anıştırma bulunduğu gibi

insanların "ustle" ve "altla" olduğu duş parcası da hastanın aklını

meşgul eden ve baskılanmış istekler olarak nevrozunda etkili olan, cinsel

doğada duşlemleri anıştırmakladır. (Duş yorumunun kendisi, bize,

duşle bu bicimde temsil edilen şeylerin gercek olayların anıları değil

duşlemler olduğunu gostermez; bir cozumleme, bize, yalnızca bir

duşuncenin iç e r iğ in i verir ve onun gercekliğini belirlemeyi bize

bırakır. Gercek ve hayali olaylar duşlerde ilk bakışta eşit gecerlikte ortaya

cıkarlar ve bu yalnız duşlerde değil, daha onemli ruhsal yapıların

uretiminde de boyledir.)10

[Frcud burada olasılıkla nevrotik hastalarının cozumlemeleri sırasında acık

olarak ortaya konan bebeksi cinsel yaralanmaların aslında cok sık olarak duşlemler

olduğu biciminde cok yakınlarda yapmış olduğu buluşa gonderme yapıyor. Frcud,

1906a'ya bkz. |

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞI.HMİ 23

"Buyuk bir grup" daha onceden bildiğimiz gibi [1. Cilt, s. 294 v.

s.na bkz.j bir giz anlamına gelir. Ağabeyi basit olarak onun bir

kadının sev g isiy le ilgili tum sonraki rak ip le rin in tem silc isiy d i

(cocukluk sahnesine "gecmişe donuk bir duşlem" aracılığıyla g irmişti).

İtalya Kralına kufreden beyefendi bir kez daha yakınlarda olmuş

ve aslında onemsiz bir yaşantı ortamı yoluyla yuksek sosyeteye girmenin

yollarını zorlayan alt sınıftan insanlarla ilişkiliydi. Bu sanki

memedeki cocuğa Daudet'nin genc erkeklere yaptığına benzer bir uyarının

yapılmasıydı."

Duşlerin oluşumunda yoğunlaştırmayı incelemek icin ucuncu bir

olanak sağlamak uzere ruhcozumsel sağaltım goren yaşlıca bir hanıma

borclu olduğum bir başka duşun cozumlemesinin bir kesimini vereceğim.

Hastanın ıstırap cektiği ağır anksiyete durumlarından

beklendiği uzere hastanın duşleri, ilk ayrımsadığında, kendisini hem

şaşırtmış hem de irkiltmiş olan pek cok sayıda cinsel duşunceler

iceriyordu. Duşun yorumunu sonuna dek izleyemeyeceğim icin onun

malzemesi, aralarında gorunur bir bağlantı bulunmayan ceşitli gruplara

dağılmış gibi gorunecektir.

III

"MAYIS HÖCKĞI12 DUŞU"

DÜŞÜN İÇERİĞİ — Bir kutunun içinde serbest bırakması gereken

aksi halde boğulacak olan iki mayıs böceği olduğunu anımsamış.

Kutuyu açtığında mayıs böcekleri bitkin bir durumdaymış. Biri açık

pencereden uçup gitmiş; ama öteki birilerinin isteği üzerine pencereyi

kapatırken kanadın arasında kalıp ezilmiş. (Tiksinti belirtileri.)

ÇÖZÜMLEME — Kocası gecici olarak evden uzaktaydı ve ondort

yaşındaki kızı yandaki yalakla uyuyordu. Bir akşam once kız, onun su

bardağına duşmuş bir kelebeğe dikkatini cekmişti; ama o, kelebeği sudan

cıkarmamış ve ertesi sabah zavallı yaratık icin uzuntu duymuştu.

Akşam okuduğu kitap, bazı oğlanların bir kediyi nasıl kaynar suya

11 Diiş gorenin sutannesiyle ilgili durumun hayali olduğu, bu olguda sutannenin

adamın annes i olmas ıyla nesnel olarak kanıtlanmış tı. Hu bağlamda I Cilt, s.

2 5 3 d e yinelediğim, sutannesiyle eline gecen fırsatı daha iyi kullanmamış olduğuna

hayıf lanan genc adam oykusunu anımsadım. Aynı bicimde bir hayıflanma kuşkusuz

bu d u |u n kaynağıydı.

[Almanca *’MaikafcrMin daha yaygın karşılığı “ağustos boc cği ’dir. Ancak bu

duşun amacla rı icin sozcuğu sozcuğune bir ceviri yeğlendi ]

24 VI. DUŞ-İŞLEMI

attıklarını ve hayvanın kıvranışlarını anlatıyordu. Duşun —kendi

başlarına onemsiz olan— iki hızlandırıcı nedeni bunlardı. Sonra hayvanlara

eziyet konusunu biraz daha izledi. Birkac yıl once, belli bir

yerde yaz tatilini gecirirlerken, kızı, hayvanlara karşı cok kıyıcıymış.

Kelebekleri loplar ve hastadan onları oldurmek icin biraz arsenik istermiş.

Bir keresinde bir kelebek, govdesini delen bir iğneyle uzun bir

sure odanın icinde ucmayı surdurmuş; bir başka kez cocuğun koza

ormeleri icin sakladığı tırtıllar aclıktan olmuş. Daha da nazik bir

cağdayken ayııı cocuk böce klerin vc kelebeklerin kanatlarını koparırmış.

Ama şimdi tum bu kıyıcı eylemlerden dehşete duşermiş — o

denli iyi kalpli biri haline gelmiş.

Hasla bu celişki uzerinde duşundu. Bu ona bir başka celişkiyi,

George Eliol'uıı Adam Bede'de ortaya koyduğu, görünümle karakter arasındaki

celişkiyi anımsattı: guzel ama gosterişci vc aptal bir kız ile

cirkin ama yuce karakterli bir başka kız; aptal kızı baştan cıkaran soylu

bir adam ve gercek soyluluğu duyumsayan vc oyle davranan bir işci.

İnsanların icindekini ayrımsamanın ne denli olanaksız olduğunu

soyledi. Ona bakınca şehevi istekler tarafından işkence cekliğini kim

tahmin edebilirdi?

Kucuk kızın kelebek toplamaya başladığı yıl bulundukları bolge

ciddi bir mayıs böceği istilasına uğramıştı. Cocuklar boceklere cok

kızıyorlar ve onları acımasızca eziyorlardı. O sırada hastam mayıs

boceklerinin kanallarını koparan vc govdelerini yiyen bir adam

gorm u ştu . Kendisi M a y ıs 'ta doğmuş vc M a y ıs 'la evlenmişti.

Evlendikten uc gun sonra anababasına ne denli mutlu olduğunu

yazmıştı. Ama bunun gercekle ilgisi yoktu.

Duşten onceki akşam bazı eski mektupları karıştırmış ve onların

bazılarını —bazıları ciddi bazıları gulunc— yuksek sesle cocuklarına

okumuştu. En gulunc mektup kızlığında kendisine kur yapan bir piyano

oğretmeninden ve bir başkası da doğuştan so y lu birinden

gelmişti.13

Kadın, kızlarından biri Maupassanı'ın "kotu" kitaplarından birini

ele gecirdiği icin kendini sucluyordu.14 Kızın istediği arsenik, ona,

IDaudet'nin yazdığı] Le Nabab'da Duk de Mora'ya genclik gucunu yeniden

kazandıran arsenik haplarım anımsattı.

'Duşun asıl kışkırtıcısı buydu.

14liıı noktada araya bir şey eklemek gerekiyor: "bu lur kitaplar bir kız icin ze-

Aır'dır." Hastanın kendisi de gencken yasak kitapların icine epeyce dalmıştı.

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMİ 25

"Onları serbest bırakmak" ona Sihirli Flüt'icn bir parcayı duşundurdu:

Zur Liebe kann ich dich nicht zwingen,

Doch geh ich dir die Freiheit nicht,15

"Mayıs bocekleri" de ona Katchcn'in sozlerini duşundurdu:

Verliebt ja wie ein Käfer bist du mir.16

Ve tum bunlann ortasında Tannhäuser’dcn bir alıntı geldi:

Weil du von böser Lust b e see lt...17

Yanında olmayan kocasına ilişkin surekli bir endişeyle yaşıyordu.

Yolculuğu sırasında başına bir şey geleceği korkusu pek cok uyanıklık

hayalinde ifade edilmişti. Cozumlemesinin gidişi icinde, kısa sure

once, bilincdışı duşuncelerinin arasında kocasının "yaşlanması"na

ilişkin bir yakınmayı aydınlatmıştı. Eğer duşu gormesinden birkac

gun once gunluk işlerinin ortasında kafasında beliren ve kocasını hedef

alan bir emir cumlesiyle dehşete duştuğunu soyleyecek olursam şu andaki

duşunde gizlenen istekli duşunce cok daha iyi anlaşılacaktır: "Git

ve kendini as!" Birkac saat once bir yerlerde bir adamın asıldığında

guclu bir ereksiyon oluştuğunu okumuştu. Bu urkutucu kılıkla

bastırmadan kurtulan şey, bir ereksiyon isteğiydi. "Git ve kendini as!",

"Ne pahasına olursa olsun bir ereksiyon sağla!" ile eşdeğerdi. Le

Nabab'daki Dr. Jenkins'in arsenik hapları buraya tam uyuyordu. Ama

15 [Sevmekten korkma seni asla zorlamayacağım

Henuz seni serbest bırakmak, icin cok erken.

(Mozart'ın operasının I. Perdesinin F in a T inde Pamina'lı

Sarastro. 12. J. Dcnl'in cevirisi.)].

1 ("Bana deli gibi aşıksın." Sozcuk olarak: "Bana bir b ö c e k gibi aşıksın.”

Kleist'm Kalehen von Heilbronn undan, IV. Perde, 2. Sahne.] — Daha ileri bir

duşunce katan aynı şairin P e n th e sile a sına ve bir aşığa eziyet etmeye yoneltti.

17[Sozcuk olarak: "Boyle ş ey tan i hazlar'dzn esinlendiğin icin." Bu, olasılıkla Tannhauscr in VVagner’in operasının son sahnesinde bildirdiği Papanın lanetinin

giriş cumleciğinin bir anısıdır. Gercek sozler şoylcdir: "Hast du so bose Lust gethcilt"

— "Boyle şeytani hazlan paylaştığın icin."]

26 VI. DUŞ-lŞLEMt

hastam, en guclu afrodizyağın, cantharides'in (halk arasında "İspanyol

sineği" diye bilinir) ezilmiş böceklerden elde edildiğini biliyordu. Duş

iceriğinin temel parcasının surucusu buydu.

Pencerelerin acılması ve kapatılması kocasıyla arasındaki temel

tartışma konularından biriydi. Kadın, uyuma alışkanlıkları bakımından

acrofil, kocası ise ae rofobikıi.18 B itk in lik , kadının duşu gorduğu

sıralardaki temel belirtisiydi.

Kaydettiğim duşlerin ucunde de duş iceriğinden doğan bağlantıların

coğulluğunu acıkca gostermek icin, duş iceriğinin oğelerinden birinin

duş duşuncelerinde yeniden ortaya cıktığı noktaları kalın harflerle

işaretledim. Ancak bu duşlerin hicbirinin cozumlemesinin izi sonuna

dek izlenmediği icin iceriğinin ne denli aşırı nedensel olduğunu

gostermek uzere cozumlemesi cok ayrıntılı olarak kaydedilmiş bir

duşten soz etmek daha iyi olacaktır. Bu amacla Irma'nın enjeksiyonu

duşunu alacağım [I. Cilt s. 158 v.s.]. O ornekte, yoğunlaştırma işleminin,

duşlerin oluşumunda birden cok yontemi kullandığını gormek

cok kolay olacaktır.

Duş iceriğinin temel tipi hastam Irma'ydı. Gercek yaşamda kendisine

ait olan yuz anlatımlarıyla ortaya cıkmıştı ve boylcce ilk ornekle

kendisini temsil ediyordu. Ama onu pencerenin onunde muayene e ttiğim

pozisyon, başka birinden, duş duşuncelerinin ortaya koyduğuna

gore, hastamın yerine gecirmek istediğim hanımdan turemişti. Irma'da

bana en buyuk kızıma ilişkin anksiyetemi anımsatan bir difteri zarı

bulunduğu ortaya cıktığında Irma bu kızın yerine geciyordu ve onun da

arkasında kızımla aynı adı taşıyan ve zehirlenerek olmuş olan hastamın

tipi gizliydi. Duşun sonraki akışı icinde, Irma tipi, duşteki gorsel resminde

hicbir değişiklik olmaksızın, daha başka anlamlar kazandı. İki

arkadaşımın birbirine zıt karakterlerini ortaya koydukları cocuk hastanesinin

noroloji bolumunde muayene ettiğimiz cocuklardan biri oldu.

Kendi cocuğumun tipi acıkca bu gecişi sağlayan allama taşı olmuştu.

Aynı Irma'nın ağzını acmaya direnci bir zamanlar muayene elliğim bir

hanıma ve aynı bağlantı aracılığıyla karıma bir anıştırmaydı. Dahası,

18[Aerofil: hava seven; aerofobik: havadan korkan. — f.n,]

A. YOĞUNLAŞTIRMA IŞLEMI 27

boğazında bulduğum patolojik değişiklikler bir dizi başka tipe de

anıştırmada bulunuyordu.

"Irma"yı izleyerek aydınlattığım bu tiplerden hicbiri duşte bedensel

bicim olarak ortaya cıkmamıştı. "Irma"nın duş tipinin arkasına gizlenmişler

ve boylcce onu pek cok zıt niteliği olan kolektif bir imgeye

donuşturmuşlerdi. Irma, yoğunlaştırma işleminin kurbanı olan tum bu

tiplerin temsilcisi haline gelmişti; cunku onların bana anımsattığı her

şeyi, nokta nokta ona gecirmiştim.

Duş yoğunlaştırması amacıyla bir "kolektif tip" uretmenin başka

bir yolu da vardır, o da iki ya da daha cok insanın gercek tiplerinin tek

bir duş imgesinde birleştirilmesidir. Duşumdeki Dr. M. bu bicimde

oluşmuştu. Dr. M. adını taşıyor ve onun gibi konuşup onun gibi davranıyordu;

ama fiziksel ozellikleri ve hastalığı bir başkasına yani

benim en buyuk ağabeyime aitti. Tek bir ozellik, onun solgun

gorunumu, cift yanlı belirlenmişti cunku gercek yaşamda her ikisinin

ortak ozelliğiydi.

Sarı sakallı amcama ilişkin duşumdeki Dr. R. [I. Cilt s. 188 v. s.]

de benzer bir bileşik tipti. Ama orada duş imgesi daha başka bir yoldan

oluşmuştu. Bir kişinin ozelliklerini diğerininkilerle birleştirip surec

sırasında her birinin anı resimlerinden belli ozellikleri atmamıştım.

Benimsediğim yontem, G alto n 'u n aile p o rtre le rin i o lu ştu rm a

yontemiydi: yani iki imgeyi tek bir karta o şekilde basıyordum ki her

ikisinde de ortak olan ozellikler vurgulanıyor oysa birbirine uymayan

ozellikler birbirini iptal ediyor ve resimde belirsizleşiyordu. Amcama

ilişkin duşumde acık renk sakal her iki kişiye de ait olan ve bunun

sonucunda bulanıklaşmış olan bir yuzun cevresinde belirgin olarak ortaya

cıkmıştı; rastlantısal olarak sakal, kırlaşma ara duşuncesi yoluyla

babamla bana bir anıştırmayı da icermekteydi.

Kolektif ve bileşik tiplerin oluşturulması, duşlerde, yoğunlaştırmanın

işlediği ana yontemlerden biridir. İleride [s. 53 v.s.na bkz.] bir

başka bağlamda onlar uzerinde durma olanağı bulacağım.

Irma'nın enjeksiyonu duşunde "dizanteri" duşuncesinin ortaya

cıkışının da coğul belirleyicileri vardı: once "diftcri"yc fonetik benzerliği

[I. Cilt s. 166'ya bkz.] ikinci olarak da Doğuya gondermiş olduğum

ve histerisi ayrımsanmış hastam sayesinde.

Bu duşteki bir başka ilginc yoğunlaştırma orneği onda "propiller"

dcn soz edilişiydi TL Cilt s. 168 v. s.]. Duş duşuncelerinin icerdiği

ise "propiller" değil "amiller"di. Bu noktada duşun oluşumunda tek bir

yerdcğiştirme bulunduğu varsayılabilir. Gercekten de durum budur.

Ama yerdeğiştirme, duşun cozumlemesine aşağıda yapılan eklentinin

k an ıtlay a c ağ ı uzere yoğ u n la ştırm a am ac ın a da hizmet etmiştir.

Dikkatimin bir sure daha "propiller" sozcuğu uzerinde kalmasına izin

verdiğimde onun kulağa "Propylaca" gibi geldiğini ayrımsadım. Ama

Propylaea yalnızca Atina'da değil Munih'te de vardı.19 Duşten bir yıl

once o sırada ağır hasta olan bir arkadaşımı —duşte "propiller"den hemen

sonra ortaya cıkan "trimelilamin" sozcuğuyle yanılgıya yer vermeyecek

bicimde anıştırılan arkadaşımı— ziyaret etmek icin Munih'e

gitmiştim.

Duş cozumlemelerinin başka yerlerinde olduğu gibi burada da cok

ceşitli doğal onemleri olan cağrışımların sanki eşit ağırlıktaymışlar g ibi

duşunce bağlantıları oluşturmak uzere kullanılmalarının carpıcı bir

yontemi uzerinde duracak ve duş duşuncelerindeki amillerin duş

iceriğindeki propillerlc yer değiştirişi surecinin plastik bir tablosunu

verme eğilimine kendimi bırakacağım.

Bir yanda beni anlamamış olan, bana karşıt yanı tutan ve bana amil

kokulu bir likor hediye elmiş olan arkadaşım Otto'ya bağlanmış

duşunceler grubunu goruyoruz. Ole yanda ise beni arılamış olan, benden

yana cıkacak olan ve kendisine pek cok değerli bilgiyi, bu arada

cinsel sureclerin kimya sıyla ilgili bilgileri de borclu olduğum,

Berlin'deki arkadaşıma |Wilhclm Fliess] ilişkin duşunceler grubunu —

ilk gruba tam karşıtıyla bağlanmış olarak— gormekteyiz.

Yakın gecmişteki uyarıcı n ed en le r—duşun gercek kışkırtıcıları—

"Otto" grubunda dikkatimi neyin cekmesi gerektiğini belirledi; amil,

duş iceriğinin bir kesimini oluşturmaları onceden yazgılanmış olan bu

secilmiş oğeler arasındaydı. Daha zengin olan "Wilhelm" grubu, kesinlikle

"Otlo"ya zıt olmasıyla harekete gecirilmişti ve daha once "Otto"

da harekele gecirilmiş olanları yankılayan oğeleri vurgulanmıştı. Gerceklen

tum duş boyunca beni kızdıran birilerinden onun pekala tam

karşıtı olabilecek birilcrine donmeyi surdurmuştum; noktası noktasına

bir karşıtın karşısına bir arkadaşı cıkarmıştım. Boylece "Otto" grubundaki

amil, diğer gruptaki kimya alanından anıları uretmişti; bu yolla

değişik yonlerden desteklenmiş olan trimetilamin, duş iceriğine girmenin

yolunu bulmuştu. "Amiller"in kendisi duş iceriğine değiştirilmeden

girmiş olabilirdi; ama "Wilhelm" grubunun etkisi altına girdi.

28 VI. DUŞ-İŞLEMİ

[Atina orneğinde torensel bir revak.] 19

A. YOĞUNLAŞTIRMA IŞLEMt 29

Cunku bu ismin kapladığı tum bir anılar yelpazesi "amiller" icin iki

yanlı bir belirlenme sağlamak uzere taranmıştı. "Propiller", "amiller"

le yakın ilişki icindeydi ve "Wilhelm" grubundan Munih, "propylaea"

siyle onunla yarı yolda buluşmuştu. İki duşunce grubu, "propiller-

propylaea" uzerinde buluşmuş ve sanki bir uzlaşma sonucu duş

iceriğine girme yolu bulan, bu ara oğe olmuştu. Burada coğul belirleyicilerin

etkisinde bulunan ortak bir ara başlık oluşturulmuştu. Bu nedenle

bu coğul belirleyic ile rin bir oğenin duş iceriğine girmesini

kolaylaştıracakları acıktır. Bu turden bir ara bağlantı oluşturmak icin

dikkat, duraksanmadan, niyetlenilenden yakınlardaki bazı başka

cağrışımlara kaydırılmıştır.

Irma'nın en jek siy o n u duşunu in c e lem em iz , bizim d u şle rin

oluşumu sırasındaki yoğunlaştırma surecleri uzerine bir icgoru edinmemize

olanak vermiştir. O sureclerin belirli ayrıntılarını gozleyebildik;

orneğin, duş duşuncelerinde bircok kez ortaya cıkan oğelerin

nasıl da yeğlendiğini, yeni birliklerin nasıl bicimlendirildiğini (kolektif

tipler ve bileşik yapılar biciminde), ortak ara başlıkların nasıl oluşturulduğunu.

Yoğunlaştırmanın amacı na ve onu uretmeye eğilimli e tmenlere

ilişkin daha ileri bir soru, duşlerin oluşumu sırasında işleyen

tum ruhsal surecler sorusundan soz edene dek ortaya atılmayacakur [s.

62'ye ve VII. Bolum, E kesimine, ozellikle s. 312 v.s.na bkz.]. Şu an

icin duş yoğunlaştırmasının duş duşunceleri ile duş iceriği arasındaki

ilişkinin dikkate değe r bir ozelliği olduğunu ayrımsamakla yetineceğiz.

Duşlerde yoğunlaştırma işlemi en acık olarak sozcukler ve adları

ele aldığı zaman gorulur. Sozcuklerin duşlerde sıklıkla şeyler gibi ele

alındığı doğrudur ve bu nedenle tıpkı şeylerin sunumunda olduğu gibi

birleştirilmeye cok yatkındırlar.20 Bu turden duşler en eğlenceli ve en

merak cekici uydurma sozcukleri sunar.21

I

Bir keresinde bir tıp meslekdaşım, bana, yazmış olduğu ve benim

20[So/,cuklcrin ve şeylerin sunumu arasındaki ilişki, Freud tarafından cok daha

gec olarak, Bilincdışı uzerine makalesinin son sayfalarında tartışılmıştır. (1915e ).]

21 [Pek cok so ze l duşunce iceren bir duş, Freud tarafından Günlük Yaşamın

P s ik o p a to lo jisin in (1 9 0 1 ) P.F. L. , 5, 107 v. s. V. (10) Bolumunde bildirilmiş tir.

— Goruleceği uzere, aşağıdaki orneklerin buyuk kesimi c ev r ilem e z . Editorun

Girişine bkz. (I. Cilt s. 36 v. s. ).}

30 VI. DUŞ-IŞLEMI

goruşume gore son zamanlardaki bir fizyolojik buluşun değerinin aşırı

onemsendiği ve her şey bir yana konunun cok duygusal bir bicimde ele

alındığı bir makaleyi gondermişti. Ertesi gece duşumde acıkca bu makaleye

gonderme yapan bir cumle gordum: "Açıkça norekdal bir tarzda

y a z ılm ış .” Sozcuğun cozumlemesi b aşlan g ıcta bana biraz gucluk

cıkardı. Bunun [Almanca] kıyas sıfatları "kolossal" ve "pyramidal" in bir guluncleştirmesi olduğunda hic kuşku olamazdı; ama kokenini tahmin

etmek kolay değildi. En sonunda ucubenin "Nora" ve "Ekdal"

adlarından birleştirildiğini anladım — Ibsen'in iki unlu oyununun [ Bir

B eb e k E vi ve Yaban Ördeği] kahramanları. Bir sure once en son

calışmasını duşumde eleştirdiğim aynı yazarın Ibsen uzerine bir gazete

makalesini okumuştum.

n

Kadın hastalarımdan biri, bana, anlamsız bir sozel bileşikle biten

kısa bir duş anlatmıştı. Duşunde kocasıyla bir koy bayramındaymış ve

şoyle demiş: "Bu, genel bir 'Maistollmütz'le bitecek." Duşle, bunun

mısırla yapılan bir tur puding olduğu biciminde silik bir duygusu

varmış. Cozumleme, sozcuğu "Mais" ["mısır"], "toll" ["deli"], "manns to l l" ["nernfoman" — sozcuk olarak "erkek delisi"] ve O lm ü tz

[Moravia'da bir kent] parcalarına ayırdı. Tum bu parcaların masada akrab

a la rıy la yaptığı bir konuşmanın k a lın tıla rı o lduğu anlaşıldı.

"M a is ”\n a rk a sın d a (y ak ın d a acılan Y aşgunu S e rg is in e22 bir

gondermeye ek olarak) şu sozcukler yatmaklaydı: "Meissen" (bir kuşu

temsil eden Meissen [Drcsden] porseleninden bir biblo); "Miss" (akrabalarının

İngiliz murebbiyesi Olmütz'e gitmişti.); ve "mies" (esprili

olarak "tiksinme" karşılığı kullanılan kaba bir Yahudice deyim). Bu

sozel turlunun her hecesinden uzun bir duşunceler ve cağrışımlar zinciri

cıktı.

m

Kapısının zili gecenin gec saatinde kendisine bir kartvizit bırakmak

icin uğrayan bir tanışı taralından calınan genc adam o gece bir duş

22[lmparator Franz Josefin 1898’de kutlanan yaşgununun anısına.]

A. YOĞUNLAŞTIRMA tŞLEMI 31

gormuştu: Bir adam evinin telefonunu düzeltmek için geç saatlere dek

çalışmış. Adam gittikten sonra da telefon çalmaya devam etmiş ama

sürekli olarak değil kesik kesik çalıyormuş. Hizmetçisi adamı geri g e tirmiş

ve sonra da demiş ki: "kural olarak 'tulelrein' olan insanların

bile böyle bir şeyle başa çıkamamaları çok gülünç."

Goruleceği uzere duşun onemsiz uyarıcı nedeni, onun yalnızca bir

oğesini kapsamakladır. Bu olay, yalnızca duş gorenin, onu imgeleminde,

aynı derecede onemsiz olmasına karşın, yerine gecici bir anlam

verilmiş daha eski bir yaşantıyla aynı diziye yerleştirmesi yuzunden

bir onem kazanmıştır. Babasıyla birlikte yaşayan bir oğlan cocuğuyken,

yarı uykulu bir durumda bir bardak suyu yere dokmuşmuş. Ev

telefonunun kablosu ıslanmış, telefonun sürekli çalması babasının uykusunu

kacırmış. Surekli calış ıslanmaya denk geldiği icin "kesik

kesik çalış" duşen damlaları temsil etmek uzere kullanılmıştı. "Tutelrein"

sozcuğu uc yonde cozumlenebilirdi ve boylccc de duş duşuncelerinde

temsil edilen uc nesneye yoneltilebilirdi. "'lüiel”, "muhafızlık"

karşılığı adli bir terimdi ["vasilik"], "Tutel", (ya da olasılıkla "Tuttel") bir kadının goğsu icin kullanılan kaba bir terimdi. Sozcuğun kalan kesimi,

"reın" ["temiz"], "Zimmerielegraplı’m ["Ev telefonu"] ilk kesimiyle birlcşincc "zimmerrein' T ["temizlik eğitimi"]23 oluşturuyordu —

ki bu da doşemeyi ıslatmakla yakından ilişkiliydi ve kulağa, duş

gorenin ailesinden birinin adına cok benzer gibi geliyordu.24

23[I:vdc beslenen hayvanların evin icinde dışkılamamak uzere eğitilmeleri.

Doğal olarak bu sozcuk bireşimini anlamı da koruyarak Turkce'de karşılamak

olanaksız. — c. n.)

^Uyan ıklık yaşamında bu turden hccc cozumleme ve bireşimleri — aslında bir

lıccc kimyası— pek cok espride rol oynar: "Gumiiş elde etmenin en ucuz yolu nedir?

Gumuşi kavaklar [P a p p e ln hem 'kavaklar' hem de 'gevezelik' anlamına gelir.]

arasındaki bir yolda yuruyup sukut islemektir. O zaman gevezelik kesilir ve ortaya

gumuş cıkar." |Sozcuk oyununa dayanan coğu espride olduğu gibi burada da ceviri

espriyi yok ediyor.Turkce'de "Soz gumuşse sukut altındır" alasozuııdcn yararlanarak bu espriyi yeniden uretmek islersek orneğin "altın elde etmek icin altın başaklar

arasında suskun dolaşmak" biciminde kurmak gerekiyordu. Ama bu da P a p p e ln

sozcuğundeki cifte anlamlılığı yok ederek esprinin yapısını değiştirirdi. — ç. n.| Bu kitabın ilk okuru vc eleştirmeni — ki ondan sonra gelenlerin de aynı yolu izlemesi

olasıdır— "duş goren cok zeki vc eğlenc eli gibi gorunuyor” d iy e karşı cıkmıştı.

Yalnızca duş goren so z konusu olduğunda bu oldukca doğruydu; eğer duş

yorumcusuna da g en işle tile cek olsa ydı bir karşı cıkış o labilird i. Uyanıklık

gercekliğinde nukteli biri sayılmak icin pek de iddiam olamaz. Eğer benim duşlerim

eğ len c eli gorunuyorsa bu benim yuzumden d eğ il duşlerin oluştuğu garip ruhsal

koşullar yuzundendir; vc bu olgu, espriler ve gulunc kuramı ile cok yakından

ilişk ilid ir . Duşler, z ek ic e v e e ğ le n c e li bir hale donuşurler cunku onların

IV

Merkez noktası bir deniz yolculuğu gibi gorunen benim uzunca bir

duşumde, bir sonraki durak yerinin adının "Hearsing" ve ondan sonrakinin

de "Fliess" olduğu ortaya cıkmıştı. Bu son sozcuk benim B[erlin]'

deki, sıklıkla yolculuklarımın hedefi olan arkadaşımın adıydı.

"Hearsing" bileşik bir sozcuktu. Bir kesimi, Viyana yakınındaki banliyo

hattı uzerinde bulunan ve coğunlukla "ing"le biten yer adlarından

turemişti: Hietzing, Liesing, Modling (eski adı Medelilz, "meae deliciae"

idi — yani "meine Freud" ["benim neşem"]). Diğer kesim İngilizce

"hcarsay" [soylenti] sozcuğunden turemişti. Bu, iftirayı anıştırıyordu

ve duşun bir onceki gunde yer alan onemsiz kışkırtıcısıyla

bağlantı kuruyordu: Fliegende Blätter dergisinde "Sagter Hatergesagt"

[''Dedim Dedi"] adında iftiracı bir cuce hakkında bir şiir. Eğer "ing" hecesi

"Fliess" adına eklenseydi erkek kardeşimin Ingiltere'den bizi

ziyarete geldiğinde deniz yolculuğunun gercek durak yeri olan "Vlissingcn"

i [Flisingcn okunur. — ç .n .] e ld e ederdik. Ama Vlissingcn

karşılığı İngilizce sozcuk "kızarma" anlamına gelen "Flushing" idi ve

bana crcutophobia [yuz kızarması fobisi.—c.n.] nedeniyle sağalttığım

hastalarımı ve de bu nevroz hakkında yakınlarda Bechterew tarafından

yazılmış ve biraz canımı sıkmış olan makaleyi anımsattı.

V

Gorduğum bir diğer duş iki ayrı parcadan oluşuyordu, ilk parca cok

canlı bir bicimde anımsadığım "Autodidasker" sozcuğuydu, ikinci

parca birkac gun once urettiğim kısa ve zararsız bir duşlemin tam bir

kopyasıydı. Bu duşlem Profesor N.’yi yeniden gorduğumde ona:

"Durumu uzerine gecenlerde sizinle konsultasyon yaptığım hasla tam

da sizin kuşkulandığınız gibi gercekten yalnızca bir nevroz acısı

cekiyordu," demem gerekliği konusundaydı. Boylece "Autodidasker"

turetmesi iki koşula uygun duşuyor olsa gerekti: ilk olarak bileşik bir

anlam taşıyor ya da boyle bir anlamı temsil ediyor olmalıydı; ikinci

olarak da bu anlam, uyanıklık yaşamından urettiğim Profesor N.'den

ozur dileme niyetiyle sıkı bir ilişki icinde bulunmalıydı.

32 VI. DUŞ-lŞLEMt

duşuncelerini dışavuracak en doğrudan ve en kolay yollar engellenmiştir: boyle o lmaya

zorlanmışlardır. Okur, hastalarımın duşlerinin, en azından benimkiler kadar

hatta daha lazİa espriler ve cinaslarla dolu olduğuna kendini inandırabilir. —

| I9 0 9 'd a ek len en :] Yine de bu karşı cıkış beni esprilerin ıckniği ile duş-işlcmini karşılaştırmaya yoneltti; sonuclar E sp r ile r ve B ilin ç d ış ıy la İ lişk ile r i uzerine yayımladığım kitapta (1 9 0 5 c ) bulunabilir. (Ozellikle VI. Bolumde. — Bu bolumun

sonlarına doğru Frcud, duş esprilerinin kotu espriler olduğuna değinir ve neden

boyle olmak zorunda olduklarını acıklar. G ir iş K onfe ransları mn (1 9 1 6 -1 7 ) 15.

Konferansında da aynı noktaya değinilir. P. F. L., I, 273-4. — Yukarıda sozu edilen

"ilk okur" Fliess'di.]

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMİ 33

"Autodidasker" sozcuğu kolayca "Autor" [yazar], "Autodidakt"

[kendi kendini eğiten] ve bana Lassalle adını da cağrıştıran "Lasker"e

ayrıştırılabilirdi.25 Bu sozcuklerden ilki, duşun kolaylaştırıcı nedenine

—bu kez onemli bir neden— yoneltmişti. K anma aynı zamanda erkek

kardeşimin arkadaşı olan ve oğrendiğime gore benim doğduğum

kentte doğmuş olan unlu bir [AvusturyalI] yazarın birkac kitabını vermiştim:

J. J. David. Bir akşam karım bana David'in kitaplarından

birinde yetenekli bir adamın kotuleşmesine ilişkin trajik bir oykunun

kendisinde yarattığı derin izlenimlerden soz etti ve soyleşimiz kendi

cocukla rım ızda belirlilerini gozlemlediğimiz yeteneklerin ta rtışılmasına

donuştu. Okuduklarının etkisi altındaki karım cocuklar icin endişesini

dile getirdi ve ben de bunların iyi bir cocuk yetiştirme icin

tam da kacınılması gereken tehlikeler olduğunu soyleyerek onu teselli

ettim. Geceleyin duşunce katarım cok daha otelere gitti; karımın endişesini

aldım ve her turden başka endişeyi de onun icine yedirdim.

Yazarın erkek k ard e şim e evlilik k o n usunda so y led iğ i b ir soz,

duşuncelerime, duşumde temsil edilmelerini sağlayacak bir yan yol

gosterdi. Bu yol, cok yakın dost olduğumuz bir hanımın evlenmek

icin gidip yerleştiği Breslau'ya yoneltti. Bir kadın yuzunden felakete

uğrama tehlikesi hakkında duyduğum endişe, —cunku benim duş

duşuncelerimin cekirdeği buydu— Breslau'da, Lasker ve Lassalle olgularında

bu oldurucu etkinin yaşanabileceği iki olasılığı eşzamanlı

o la rak g o ru n tu lem e o lan ağ ı veren b ir o rn ek b u lm u ş tu .26 Bu

duşuncelerin ozetlenebileceği "Cherchez la fem m e " [kadın aramak —

ç.n.] deyişi başka bir anlamda alındığında beni adı Alexander olan hala

evlenmemiş erkek kardeşime yoneltti. Şimdi adın kısaltılmış bicimi

olan "Alex"in "Lasker"in harflerinin sırası değişmiş bir bicimi olarak

kulağa neredeyse aynıymış gibi geldiğini ve bu etmenin benim

duşuncelerimi Breslau aracılığıyla yan yol boyunca yoneltmede bir

payı olduğunu algılıyordum.

Ancak burada yapmakta olduğum adlar ve hecelerle oynamanın daha

başka bir anlamı da vardı. Erkek kardeşimin mutlu bir aile yaşanusı

olması isteğimi ifade ediyordu ve bunu bu yolla anlatmıştı. Zola'nın,

konusu benim duş duşuncelerime yakın olması gereken ve bir sanatcının

yaşamı hakkındaki romanı L'oeuvre' da, bilindiği gibi, yazar, ken[

Alman S o sy a l Demokrat hareketinin kumcusu Ferdinand Lassalle 1825'de

Breslau'da doğmuş ve 1864'de olmuştu. Eduard Lasker (1 8 2 9 -1 8 8 4 ) Breslau'ya pek

de uzak olmayan Jarotschin'de doğmuştu v e Almanya'daki Ulusal Liberal Parti'nin

kuruculanndan biriydi. Her ikisi de Yahudi kokenliydi.)

Lasker tabes'ten olmuştu; yani bir kadından bulaşan bir hastalıktan (Frengi);

Lassalle ise herkesin bildiği gibi bir kadın uğruna yaptığı duelloda oldu. [George

Merediıh'in Trajik Komedyenler kitabı onun oykusu uzerinedir.)

34 VL DUŞ-lŞLEıMl

dini ve kendi aile mutluluğunu bir sahnede tanıtır. O, "Sandoz" adı

altında ortaya cıkar. Bicim değiştirme şoyle oluşturulmuş olsa gerek:

Eğer "Zola" tersten yazılırsa (cocukların yapmaktan cok hoşlandıkları

bir şey) "Aloz"u elde ederiz. Kuşkusuz bu da kılık değiştirmemiş gibi

gorunmektedir. Bu nedenle Zola "Alexander"in ilk hecesi olan "Al"in

yerine aynı adın ucuncu hecesi olan ”Sand"ı gecirmiş ve boylece

“Sandoz" adı ortaya cıkmıştır. Benim "Autodidasker"im de buyuk

olcude aynı bicimde doğmuştu.

Şimdi Profesor N.'ye ikimizin de muayene ettiği hastanın yalnızca

nevrozu olduğunu soyleme duşlemimin duşe girme yolunu nasıl bulduğunu

acıklamalıyım. Calışma yılımın sonundan kısa sure once

benim tanı koyma gucumu oldukca bocalatan yeni bir hastanın

sağaltımına başlamıştım. Ağır bir organik hastalığın varlığı —belki

de omurilikte bir miktar erim e— kendini guclu bir bicimde

duşundurtuyor ama ortaya cıkarılamıyordu. Eğer hasta, o olmaksızın

bir nevrozun varlığını kabul etmeyeceğim cinsel oykuyu bu denli

şiddetle reddetmeseydi bir nevroz tanısı koymak (ki bu da tum

guclukleri cozumlerdi) cok cekici olurdu. Sıkıntı icinde kendimin de

coğu başkaları gibi başka bir insandan daha cok saygı duyduğum ve otoritesinin

onunde eğilmeye en cok hazır olduğum hekimden yardım

istedim. Benim kuşkularımı dinledi, onların akla yakın olduğunu

soyledi ve sonra kendi goruşunu acıkladı: "Adamı gozlem altında tutun;

o bir nevroz olsa gerek." Benim, nevrozların nedenbilimi

h ak k ın d ak i g o ru ş le rim i p a y la şm a d ığ ın ı b ild iğ im d e n k a rşı

duşuncelerimi soylemedim ama kuşkuculuğumu da gizlemedim. Birkac

gun sonra hastaya kendisi icin hicbir şey yapamadığımı acıkladım ve

başka birine başvurmasını salık verdim. Bunun uzerine bana yalan

soylemiş olduğu icin ozur dilemeye başlayarak beni şaşkınlıklar icinde

bıraku. Kendinden cok utanmış olduğunu soyledi ve tastamam beklemekte

olduğum ve onsuz hastalığını bir nevroz olarak kabul

edemeyeceğim cinsel nedenbilim parcasını ortaya koymayı surdurdu.

Rahatlamış ama aynı zamanda da utanmıştım. Konsultanımm hastalık

oykusunu gozonune almak yuzunden yanlış yola sapmaksızın benden

cok daha acık olarak olayı gormuş olduğunu kabul etmek zorundaydım.

Ve onunla bir daha karşılaştığımda pek cok şey soylemeye

—ona onun doğru ben im yanlış olduğumu soylemeye— karar

verdim.

Bu tam da duşte yaptığım şeydi, iyi de benim yanlış olduğumu itiA.

YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMİ 35

raf etmemde ne gibi bir istek doyurma bulunabilirdi? Ancak yanlış olmak

tam da istemiş olduğum şeydi. Korkularımda yanılmış olmayı

istemiştim ya da daha kesin bir deyişle duş duşuncelerinde korkularını

benimsemiş olduğum karımın yanılmış olmasını istemiştim. Duşte,

cevresinde doğru ya da yanlış olma duşuncelerinin dolandığı konu, duş

d u şu n c e le rin in a slın d a ilg ili olduğu konudan cok da uzağa

taşınmamıştı. Bir kadının ya da daha doğrusu cinselliğin neden olduğu

organik ve işlevsel hasar arasında da aynı iki secenek bulunuyordu:

tabes felci mi yoksa nevroz mu? (Lassalle'ın olum bicimi cok

sağlamca olmasa da bu ikinci kategori icinde sınıflandırılabilir.27)

Bu sıkıca orulmuş ve dikkatle cozumlendiğinde cok saydam olan

duşte, Profesor N. yalnızca bu benzeşim ve benim yanılmış olma

isteğim ve de onun Breslau ve evlendikten sonra oraya yerleşmiş olan

arkadaşımızın ailesiyle rastlantısal ilişkisi nedeniyle değil; bizim

konsultasyonumuzun sonunda oluşan aşağıdaki sahne nedeniyle de yer

almıştı. Goruşunu bildirip tıbbi tartışmamızı sonuclandırdıktan sonra

daha kişisel konulara dondu: "Şimdi kac cocuğunuz var?" —"Altı." —

Bir hayranlık ve ilgi jesti yaptı. —"Kız mı oğlan mı?" —"Uc uc: onlar

benim gururlarımla benim hazinelerim." —"Guzel ama dikkatli

olun. Kızlar oldukca guvenlidir ama oğlanları yetiştirmek sonradan

zorluklar cıkarır." — Benimkilerin o zamana dek cok iyi davranmış olduklarını

soyleyerek karşı cıktım. Acıkcası oğullarımın geleceği

uzerine bu ikinci tanı, beni, hastamın ıstırabının bir nevroz olduğu

bicimindeki birinciden daha fazla hoşnut etmemişti. Boylcce bu iki izlenim,

ard arda gelmeleri, ikisinin de b ir kerede yaşanmış olması

nedeniyle birbirine bağlanmışu ve nevroz oykusunu duşume almakla,

onu, sonradan karım tarafından ifade edilen endişelere cok yakın

duştuğu icin duş duşunceleriyle daha fazla ilişkisi bulunan cocuk yetiştirme

uzerine soyleşinin yerine gecirmiştim. Boylece N .’nin,

oğlanları yetiştirmenin guclukleri hakkında soylediklerinin doğru olabileceği

yolundaki benim korkum da duşte bir yer bulmuştu; cunku

boyle korkular taşımakta yanlış olabilme isteğimin temsilinin arkasına

gizlenmişti. Aynı duşlem, bir değişikliğe uğramadan, zıt

seceneklerin her ikisinin de temsil edilmesine hizmet etmişti.

[Kuşkusuz duello elmek bir nevroz değildir. Ancak bireyin olum olasılığından

kacınmak yerine bu olasılığı cok arttıran bir davranış icine girdiğini duşunecek olursak

bunun nevrolik bir davranış olduğunu soyleyebiliriz. Bu acıdan sigara icmek

de nevrotik bir davranıştır. — ç.n.]

36 VI. DUŞ-IŞLEMt

VI

"Bu sabah erken, duş gorme ile uyanıklık arasında cok ince bir

sozel yoğunlaştırma orneği yaşadım.28 Guclukle anımsayabildiğim bir

duş parcaları yığınının gidişi icinde onumde gorduğum, sanki yarısı

elle yazılmış yarısı basılmış bir sozcuk tarafından durduruldum.

Sozcuk, 'erzefilisch'di ve bilincli belleğime herhangi bir bağlamdan

yoksun ve tumuyle yalıtılmış olarak sızan bir cumlenin parcasıydı:

'bunun cinsel duygular uzerinde erzefilisch bir etkisi vardır.' Hemen

sozcuğun aslında, 'erzieherisch! ['eğitimsel'] olması gerektiğini anladım

ve bir sure 'erzefilisch'deki ikinci "e nin 7' olması gerekip gerekmediği konusunda kuşkuda kaldım.29 Bu bağlamda aklıma ’sifıliz' sozcuğu geldi

ve hala yarı uykuluyken duşu cozumlemeye başlayarak bu sozcuğun

nasıl olup da duşume girebildiğini bulmak icin kafa patlattım, cunku

hastalıkla ne mesleksel ne de kişisel olarak hicbir ilgim yoktu. Sonra

erzehlerisch'i [bir başka anlamsız sozcuk] duşundum ve bu, bir akşam

once dadımızın [Erzieherin] benden fahişelik hakkında bir şeyler

soylememi istediğini, coşkusal yaşamını etkilemek icin (cunku tam da

normal olarak gelişmemişti) ona Hessenin fahişelik uzerine kitabını

verdiğimi, sonra da onunla sorun uzerine epeyce konuştuğumu

[erzählt] anımsatarak ‘erzefilisch’in ikinci hecesindeki 'e'yi acıkladım.

O zaman bir anda 'sifiliz' sozcuğunun sozcuk olarak alınmadığını 'zehir'

yerine gectiğini gordum — kuşkusuz cinsel yaşamla ilişkili

olarak.30 O halde tercume edildiğinde duşteki cumle cok mantıklıydı:

Benim konuşmamın [Erzählung] niyeti, dadımızın, [Erzieherin]

coşkusal yaşamı uzerinde eğitimsel [erzieherisch] etki yaratmaku; ama

aynı zamanda zehirleyici bir etkisi olmasından da korkuyordum.'

'Erzefilisch', 'erzäh- ile 'e rzieh-den birleştirilmişti."

28 Marcinowski'den [1911] alınmıştır. [Bu paragraf 1914'de eklenmiştir.]

[Bu zekice yoğunlaştırma orneği, sacma sozcuğun ikinci hecesinin — vur-gulu

he c en in— telaffuzuna bağlıdır. Eger ze" ise "tse" diye okunur, bo y le c e de

"erzählen"in ve kanşık "erzehlerisch" sozcuğunun ikinci hecesine benzer. Eğer "zi"

ise "isi" diye okunur ve o zaman da "erzieherisch"in ikinci hecesine ve de (uaha az olarak) "sifiliz”in [Frengi] ilk hecesine benzer.]

' ["Sifiliz" sozcuğu hekimler icin bile "zehir"i cağrıştırmaz. Ancak hastalığın c in sel ilişk iy le bulaşan hastalıklardan (Venereal) olduğu; Latince v e n e n um

sozcuğunun de zehir anlamına geldiği duşunulurse buradaki yerdeğiştimıe anlam kazanabilir.

— ç. n.]

A. YOĞUNLAŞTIRMA İŞLEMI 37

Duşlerdeki sozel bicim değiştirmeler, paranoyadan tanıdıklarımıza

buyuk olcude benzer ama histeri ve obsesyonlarda31 da bulunurlar.

Bazan sozcuklere gercekten nesneymişler gibi davranan ve yeni diller,

yapay sozdizimi bicimleri icat eden cocuklar tarafından yapılan lenguistik

hileler duşlerde ve psikonevrozlardaki bu tur şeylerin ortak

kaynağıdır.

Duşlerde ortaya cıkan sacma sozel bicimlerin cozumlemesinin,

duş-işleminin, yoğunlaştırma yolundaki başarılarını sergileyeceğine

ozellikle inanılmıştır.32 Okur, vermiş olduğum orneklerin azlığından

bu turden malzemenin nadir olduğu ya da cok istisnai olarak gozlemlendiği

sonucuna varmamalıdır. Tersine cok yaygındırlar. Ama duş yorumunun

ruhcozumsel sağaltıma bağımlı olmasının bir sonucu olarak

yalnızca az sayıda ornek gozlemlenip kaydedilmiştir ve bir kural olarak

bu orneklerin cozumlemeleri yalnızca nevrozların patolojisi konusunda

uzman olanlar icin kavranılabilir şeylerdir. Orneğin anlamsız sozel bir

bicim iceren bu turden bir duş Dr. von Karpinska (1914) tarafından

bildirilmiştir: "Svingnum etvi." Ayrıca bir sozcuğun, duşte kendisi

anlamsız olmadan ama asıl anlamını yitirmiş ve tıpkı "anlamsız" bir

sozcuğun olabildiği gibi ilişkili olduğu bircok başka anlamla birleşmiş

bir sozcuk olarak ortaya cıktığından da soz etmeye değer. Bu,

orneğin, Tausk (1913) tarafından bildirilen on yaşındaki bir oğlanın

"kategori" duşunde olan şeylerdir. O olguda "kategori", "kadın cinsel

organları" ve "kategorileştirmek" de "işemek" anlamına gelmektedir.

Duşlerde k o n u şm a cumleleri o rtay a cıkıp bu b ic im le riy le

duşuncelerden kesin olarak ayırt edildiklerinde, duşte konuşulan

so z cu k le rin , duş m a lzem e si ic in d e an ım san an k o n u şu lm u ş

sozcuklerden turemiş olmaları değişmez bir kuraldır. Konuşma metni

ya değişmeden akılda tutulur ya da bazı hafif ycrdeğiştirınelerle ifade

edilir. Bir duşteki bir konuşma, sıklıkla, ya belleğe yerleştirilmiş ve

metni aynı kalmış, ama eğer mumkunse değişik anlamlar verilmiş

31[O b se sy on , a n lam sız lığ ın ı k işinin kend isin in de b ild iğ i bir du şun ce

parcasının islencdışı olarak zorla bilince ulaşması. Duşunce takıntısı. O b se ssif

kompulsif nevroz denilen bir nevroz grubunda yinelenen davranışlar (kompulsiyon)

ile birlikte temel belirlileri oluşturur. — ç. n.]

32IBu pa ragra f 1919’da eklenmiştir.]

38 VL DUŞ-İŞLEVU

olan, ceşitli konuşmalardan bir araya getirilir; ya da ozgun olandan

farklı bir konuşmadır. Bir duşte soylenen bir sozun, aslında onun

soylendiği fırsata bir anıştırmadan başka bir şey olmaması hic de seyrek

olmayan bir durumdur.33

33 [ I909'da eklenen dipnot:] Cok gecmeden cok gelişmiş entelektuel guclerini

bozmayan takıntıları bulunan genc bir adam olgusunda bu kuralın tek istisnasını

buldum. Duşlerinde işittiği konuşma sozcukleri onun işittiği ya da urettiği sozlerden

turemiyordu. Uyanıklık yaşamında bilincine ancak du ze ltilm iş bir bicimde

ulaşabilen takıntılı duşuncelerinin carpıtılmamış bir metnini iceriyorlardı. |Bu genc

adam Freud'un bir obsc sy onc l nevrozlunun olgu oykusunun ("Sıcan Adam")

oznesidir; bu noktaya bir gonderme o calışmada II (A) kesiminin başlangıcı

yakınlarında bulunabilir (Frcud 1 9 0 9 d )P . F. L., 9, 103. — Duşlerde konuşma sozcukleri sorunu uzerinde aşağıda s. 147 v.s.nda daha kapsamlı olarak durulmuştur.]

(B)

YERDEĞİŞTİRME İŞLEMİ

Duşlerde yoğunlaştırma ornekleri deriememizi yaparken, belki hic de

daha az onemli olmayan bir başka ilişkinin de varlığı acıkca ortaya

cıkmıştı. Duşun gorunur iceriğinin temel oğeleri olarak goze carpan

elemanların duş duşunceleri icinde aynı rolu oynamaktan cok uzak oldukları

gorulebiliyordu. Bundan cıkan bir sonuc olarak bunun tersi de

one surulebilir: Duş duşunceleri icin temel olan şeyin duşte temsil edilmesi

koşul değildir. Sanki duşun, duş duşuncelerinden m erk ezi

fa rk lıd ır — iceriğinin merkez noktası farklı elemanlardır. Boylece,

orneğin, botanik makalesi duşunde, [I. Cilt s.218 v.s.] duş iceriğinin

merkez n o k ta sı, apacık olarak 'b o tan ik " oğesiydi; oysa duş

duşunceleri, meslekdaşlar arasında profesyonel yukumluluklerinden

doğan karışıklıklar ve catışmalarla ve de benim hobilerim uğruna katlanmak

alışk an lığ ın d a olduğum bedellerle ilgiliydi. "B o tan ik ”

oğesinin, duş duşuncelerinin bu merkezine, onunla bir karşısav —botaniğin

benim gozde calışmalarım arasında hicbir zaman yeri olmaması—

aracılığıyla gevşekce bağlı olmak dışında hicbir yeri yoktu.

Hastamın Sappho duşunde [s. 19 v.s.] merkezi konum tırmanmak ve

düşmek ve de üstte ve altta olmak tarafından işgal edilmişti; ancak duş

duşunceleri, alt sosyal sınıftan insanlarla cinsel ilişkilere girmenin

tehlikeleri ile uğraşmaktaydı. Oyle ki duş duşuncelerinin yalnızca bir

oğesi orantısız bir bicimde genişletilmiş olmasına karşın duş iceriğine

giren yolu bulmuştu. Benzer bicimde konusu cinsellikle kıyıcılık arasındaki

ilişki olan mayıs bocekleri duşunde [s.23 v.s.], kıyıcılık

etmeninin duş iceriğinde ortaya cıktığı doğrudur ama ayrı bir bağlantıda

ve cinsellikten soz etmeksizin cıkmıştır, başka bir deyişle bağla40

VL DUŞ-IŞLEMt

mından ayrılmış ve bunun sonucunda konudışı bir şeye donuşmuştur.

Yine amcam hakkındaki duşte [I. Cilt s. 188 v.s.j onun merkez noktasını

oluşturan sarışın sakalın, duş duşuncelerinin ozunu oluşturduğunu

gormuş olduğumuz benim hırslı isteklerimle anlam olarak hicbir

ilişkisi yok gibiydi. Bu turden duşler haklı olarak bir "yerdeğiştirme"

izlenimi verirler. Bu orneklere taban tabana zıt olarak, Irma'nın enjeksiyonu

duşunde [I. Cilt s. 158 v.s.] duşun oluşturulma sureci sırasında

değişik oğelerin duş duşuncelerinde işgal ettikleri yeri yaklaşık olarak

koruyabildiklerini gorebiliriz. Duş duşunceleri ile duş iceriği arasındaki

bu daha ileri, anlam ya da yon acısından tumuyle değişken ilişkinin,

ilk anda şaşkınlık yaratması beklenir. Normal yaşamda bir ruhsal

sureci goz onune alsak ve onun ceşitli duşunce oğelerinden birinin

secildiğini ve bilincte ozel derecede bir canlılık kazandığını gorsek,

genellikle bu etkiyi ozel olarak yuksek derecede bir ruhsal değerin —

ozel derecede bir ilginin— bu belirgin duşunceye bağlandığının kanıtı

sayarız. Ama şimdi duş duşuncelerinin değişik oğeleri olgusunda bu

turden bir değerin surmediğini ya da duş oluşumu surecinde gozardı edildiğini

keşfediyoruz. Duş duşuncelerinin hangi oğelerinin ruhsal

değerinin en yuksek olduğu h icb ir zaman bir kuşku konusu o lmamıştır;

bunu doğrudan yargılamayla oğreniyoruz. Bir duşun

oluşumu sırasında şiddetli bir ilgiyle yuklenmiş bu temel oğeler, sanki

değerleri azmış gibi ele alınabilirler ve duşte, onların yerine, duş

duşunceleri icindeki değerlerinin azlığı tartışılamayacak başka oğeler

gecebilir, tik bakışta aralarından duş icin secim yapmak uzere değişik

duşuncelerin ruhsal yoğunluğuna1 sanki hic dikkat edilmiyormuş ve

sanki gozonune alınan tek şey onların belirlenişinin az mı yoksa cok

mu yinelendiğiymiş gibidir. Boylece, duşlerde, duş duşuncelerinde

önemli olan şeyin değil; orada bircok kez yinelenmiş olan şeyin ortaya

cıkuğını varsayabiliriz. Ama bu hipotez, bizim duş oluşumunu kavramamıza

buyuk bir katkıda bulunmaz; cunku eşyanın doğası gereği,

coğul belirleyicisi ve doğuştan ruhsal değeri olan iki etmenin aynı

bicimde calışması gerekeceği acıktır. Duş duşunceleri arasında en

1 Bir duşuncenin ruhsal yoğunluğu ya da değeri veya ilgi derecesi kuşkusuz, duyusa

l yoğunluğundan ya da sunulan imgenin yoğunluğundan ayırt edilmelidir.

B. YERDEĞİŞTIRMEIŞLEMI 41

onemli olan duşunceler, hemen kesinlikle orada en sık ortaya cıkanlardır;

cunku değişik duş duşunceleri, sanki onlardan yaymmaktadırlar.

Yine de b ir duş, boyle hem kendi icinde hayli vurgulanmış hem de değişik

yonlerden pekiştirilmiş oğeleri geri cevirebilir ve iceriği icin bu

iki nitelikten yalnızca İkincisini taşıyan başka oğeleri secebilir.

Bu gucluğu cozmek icin [bir onceki kesimdeki] soruşturmamızdan

tureyen başka bir izlenimi duş iceriğinin aşırı belirlenişinde kullanacağız.

Belki de bu soruşturmayı okuyanlardan bazıları, duş oğelerinin

aşırı belirlenmesinin cok d a onemli bir keşif olmadığı, cunku zaten

kanıtı kendi icinde; b ir şey olduğu biciminde bağımsız bir sonuc

cıkarmışlardır. Cunku cozumlemede, biz duş oğelerinden başlar ve onlardan

doğan tum cağrışımları not ederiz; oyle ki bu yoldan elde edilen

duşunce malzemesi icinde aynı oğelere garip bir sıklıkla rastlamamız

hic de şaşırtıcı değildir. Bu karşı cıkışı kabul edemem; ama kendim de

kulağa ondan farklı değilmiş gibi gelen bir şeyleri dile getireceğim.

Cozumlemenin gun ışığına cıkardığı d uşunc ele r arasında duşun

cekirdeğinden oldukca uzak olan ve ozel b ir amacla yapılmış yapay sokuşturmalar

gibi gorunenler pek coktur. Bu amacı sezmek kolaydır.

Duş iceriğiyle, duş duşunceleri arasında sıklıkla zorlanmış ve zoraki

bir bağlantıyı kuran onların ta kendisidir; eğer bu oğeler cozumlemeden

sokulup atılsaydı, sonuc, duş iceriğinin bileşenlerinin yalnız

aşırı belirlenmeden değil, herhangi bir belirlenmeden de yoksun kalması

olurdu. Bir duşe neyin katılacağına karar veren coğul belirlenmenin,

her zaman duş oluşumunda birincil bir etmen olmadığı onun

sıklıkla şu anda bilmediğimiz ruhsal bir gucun ikincil bir urunu olduğu

sonucunu cıkarmaya yoneltileceğiz. Yine de coğul belirlenme,

hangi ozel oğelerin bir duşe gireceğini secmede onemli olmak zorundadır;

cunku duş malzemesinden yardımsız olarak ortaya cıkamadığı

durumlarda bu secmenin gercekleşmesi icin kayda değer bir caba harcaması

yapıldığını gorebiliyoruz.

Boylece duş-işleminde, bir yanda yuksek ruhsal değeri olan oğeleri

yoğunluklarından arındıran, ote yandan da aşırı belirlenme aracılığıyla

duşuk ruhsal değerdeki oğelerden, sonradan duş iceriğine girmenin yolunu

bulan yeni değerler yaratan bir ruhsal gucun calıştığını varsayabiliriz.

Eğer bu boyleyse, duş oluşumu surecinde ruhsal yoğunlukların

bir aktarımı ve yerdeğiştirmesi ortaya cıkmakta ve duş iceriği ile duş

duşuncelerinin metinleri arasındaki fark da bunun sonucu olmaktadır.

42 VL DUŞ-IŞLEMİ

Burada ongorduğumuz surec, duş-işleminin temel kesiminden başka bir

şey değildir ve "duş yerdeğiştirmesi" diye tanımlanmayı hak etmektedir.

Düş yerdeğiştirmesi ve düş yoğunlaştırması, duşlerin takındığı

bicimi etkinliklerine yorabileceğimiz iki egemen etmendir.

Kendini duş yerdeğiştirmesinde gosteren ruhsal gucleri ayırt etmede

herhangi bir gucluk cekeceğimizi hic sanmıyorum. Yerdeğiştirmenin

sonucu, duş iceriğinin artık duş duşuncelerinin cekirdeğine benzememesi

ve duşun, bilincdışında var olan duş isteğinin bir carpıtılmasından

başka bir şey vermemesidir. O isteğin izini, geriye, akıldaki bir

ruhsal ajanın diğeri uzerine uyguladığı sansure dek surebiliriz. [Bkz. I.

Cilt s. 192 v.s.] Duş yerdeğiştirmesi bu carpıtmanın gercekleştirildiği

ana yontemlerden biridir. Is fe c it cui profuit? O halde duş yerdeğiştirmesinin

aynı sansurun —yani ruh ici savunma sansurunun— etkisiyle

gercekleştiğini varsayabiliriz.3

Bu etmenlerin —yerdeğiştirmenin, yoğunlaştırmanın ve a şın belir2[

Eski yasal deyiş: "Kazanclı olanı yaplı."]

[1909'da eklenen dipnot:] Duş kuramımın ozunun duş caıpıtmasım sansurden

turetmemde yattığını soyleyebildiğim icin kuramımın bu temel ozelliğinin bir kez

daha acıklandığını gorduğum Lynkeus'un Phantasien eines R ea listen inden [Bir Gercekcinin Duşlemleri] (Viyana, 2. baskı, 1900 [l.baskı, 1899]) bir oyku-nun son

kesimini buraya yerleştireceğim. [Yukarıya, Eklenti 1909'a, I. Bolum s. 167 v.s.

na, ayrıca Freud 1 9 2 3 /ve 1932c, ye bkz.] Oykunun başlığı Traumen wie Wachen”

["Uyanıklık gibi Duş Gorme"]:

"Hicbir zaman sacma duş gormediği biciminde dikkate değer bir ozelliği olan bir

adam hakkında...

" 'Uyanıkmışsınız gibi duş germeniz, bu gorkemli y e ten eğ in iz , sizin iyi

ahlakınızın, kibarlığınızın, adalet duygunuzun ve hakikate duyduğunuz sevginin bir

sonucudur, sizi tumuyle anlamamı sağlayan ahlaki soyluluğunuzdur.'

" 'Ama konu uzerinde yeterince duşunduğum zaman' diye karşılık verdi diğeri

'herkesin benim gibi yaptığına ve hic kimsenin hicbir zaman sacma duş gormediğine

neredeyse inanıyorum, insanın sonradan betimleyebileceği kadar acık olarak

anımsadığı herhangi bir duş — yani ateşli hastalık duşu olmayan herhangi bir duş—

her zaman anlamlı olmak zorundadır, aksi halde oluşması mumkun olmazdı. Cunku

karşılıklı olarak birbirinin tersi olan şeylerin tek bir butun icinde gruplanabilmeleri

olası değildir. Zaman ve mekanın sıklıkla karmaşa icine atılmış olması duşun

gercek iceriğini etkilemez, cunku onların hicbiri duşun gercek ozu ic in onemli

değildir. Aynı şeyi sıklıkla uyanıklık yaşamımızda da yapanz. Yalnızca masalları

ve imgelemin coğu cesurca urunlerini duşunun, tumu de anlamlıdır ve ancak akılsız

bir adam onlar icin: "bu sacma, cunku olanaksız" diyebilir'

'Keşke insan sizin benimkini yaptığınız gibi duşleri doğru bicimde yorumlamayı

her zaman bilse' dedi arkadaşı.

B. YERDEĞlŞTtRME İŞLEMİ 43

lenmenin— duşlerin oluşumundaki etkileşimleri sorunu, ve hangisinin

egemen, hangisinin yardımcı etmen olduğu sorunu turunde tum

soruları daha ileri araştırmalar icin bir yana bırakacağız. [Orn. s. 135

v.s. na bkz.] Ama gecici olarak duş duşuncelerinin duşe giren yolu bulan

oğelerine uyan ikinci bir koşul koyabiliriz: Onlar direnç tarafından

dayatılan sansürden kurtulmak zorundadırlar,4 Ve buradan oteye duş

yerdeğiştirmesini yadsınamaz bir olgu olarak gozonune alacağız.

" 'Bu kesinlikle zor bir iş; ama duş gorenin kendisi tarafından biraz dikkat

y o n e ltilm e siy le her zaman başarılabileceği konusunda h ic kuşku yoktur. —

Coğunlukla neden her zaman başarılamadıgım sordunuz. Siz, diğer insanlarda her zaman duşlerinizde gizlenmiş bir şeyler, o z el ve daha yuksek anlamda erdemsiz bir

ş ey , varlığınızın saptanması zor b e lir li bir g iz li o z e lliğ i o lsa gerek. S iz in

duşlerinizin bu kadar sık olarak anlamsız hatta sacma gibi gelmesinin nedeni budur.

Ama en derin anlamda bu en azından boyle değildir; aslında boyle olamaz da —

cunku ister uyanık olsun isterse duş goruyor olsun adam aynı adamdır.' "

[Uk koşul a şın belirlenmiş olmalanydı. (Bkz. s.4 1 .)]

(C)

DÜŞLERDE TEMSİL ARAÇLARI

Gizli duşunceleri, bir duşun gorunur iceriğine donuşturme surecinde iki

e tm en in c a lış tığ ın ı gorduk: duş yoğunla ştırma sı ve duş yerdeğiştirmesi.

Araştırmamızı surdururken, bunlara ek olarak, hangi malzemenin

duşe ulaşabileceğinin secimi uzerindeki etkisi kuşkusuz olan iki

belirleyiciyle daha karşılaşacağız.

Ama o n c e , ile rley iş im iz i k e sin tiy e uğratmış gorunme riskine

karşın, bir duşun yorumunu gercekleştirmeye katılan sureclere bir on

bakış atmak istiyorum. Bu surecleri aydınlatmanın ve eleştirilere karşı

onların guvenilirliklerini savunmanın en kolay yolunun, belli bir duşu

o rn ek o la rak a lm ak , onun yorumuna girmek (tıpkı ikinci bolumde

Irma'nın enjeksiyonu duşunde yaptığım gibi) ve sonra da keşfettiğim

duş duşuncelerini derlemek ve onlardan duşun oluştuğu sureci yeniden

kurmak — başka bir deyişle bir duş cozumlemesini bir duş bireşimiyle

tamamlamak— olduğunu kendimden gizleyecek değilim. Aslında bu

işi ceşitli orneklerde kendi oğrenimim icin kullandım; ama burada aynı

şeyi yapamam cunku sozkonusu malzemenin doğasıyla bağlantılı nedenler

—cok ceşitli ve herhangi bir mantıklı insanın gecerli sayacağı

nedenler— yuzunden boyle yapmam yasaklanmış bulunuyor. Bu tur

duşunceler duşlerin çözümlemesine daha az karışır; cunku bir cozumleme

duşun dokusuna yalnızca kucuk bir yoldan girse ve tamamlanmamış

olarak kalsa bile değerini korur. Ama bir duşun bireşimi soz

konusu olduğunda, eğer tamamlanmış olmazsa nasıl inandırıcı olabileceğini

bilmiyorum. Yalnızca okur topluluğu tarafından bilinmeyen

kişiler tarafından gorulmuş duşlerin tam bir bireşimini verebilirim.

Ancak bu koşula yalnızca benim nevrotik olan hastalarım uyduğundan

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 45

konuyu sunuşumun bu kesimini —bir başka kitapta— nevrozların

ruhbilimsel acıklamasını şu andaki konumuzla birleşeceği bir noktaya

dek yapıncaya kadar ertelemek zorundayım.1

Duş d u şu n c ele rin d en bireşim yoluyla duşle ri inşa etme g irişimlerim,

bana, yorumun akışı icinde ortaya cıkan malzemenin

tumunun aynı değerde olmadığını oğretmişti. Malzemenin bir kesimi

temel duş duşuncelerinden —yani tumuyle duşle yer değiştiren ve eğer

duşlerde hic sansur olmasa duşun yerine gecmeye yeterli olanlardan—

oluşmuştur. Diğer kesimi ise genellikle daha az onemli sayılmalıdır.

Bu ikinci turden duşuncelerin tumunun duşun bicimlenmesinde bir

payı olduğu goruşunu desteklemek hic de olası değildir [s. 14 ve 254'e

bkz.]. Tersine, onların arasında duşten sonra, duş gorme ile yorumlama

a ra sın d ak i z am an d a , oluşan o lay la rla ilişk ili cağ rışım la r

bulunabilir. Malzemenin bu kesimi, gorunur duş iceriğinden gizli duş

duşuncelerine goturen tum birleştirici yollan ve de yorum sureci icinde

aracılıklarıyla bu birleştirici yolları keşfetmemizi sağlayan ara ve

birleştirici cağrışımları icerir.2

Burada yalnızca temel duş duşunceleriyle ilgileniyoruz. Bunlar genellikle

olası en karmaşık yapıda ve duşunce katarlarının uyanıklık

yaşamından tanıdığımız tum ozellikleriyle, bir duşunceler ve anılar

bileşiği olarak ortaya cıkarlar. Değinme noktaları bulunmasına karşın

birden cok merkezden cıkan duşunce katarları olmaları hic de seyrek

değildir. Her duşunce katarına, hemen değişmez bicimde, kendisine bir

karşısav cağrışımıyla bağlanmış karşıtı eşlik eder.

Bu karmaşık yapının değişik kesimleri, kuşkusuz, birbiriyle cok

değişik manuksal bağlanular icindedir. Geri ya da on planı, konu dışı

sozleri ve goruntulemeleri, koşulları, kanıt ve karşıt onerme zincirlerini

temsil edebilirler. Tum bu duş duşunceleri kitlesi duş-işleminin

\l9 0 9 'd a eklenen d ip n o t:] Yukardaki sozleri yazdığımdan bu yana Bir Histeri

Olgusunun Çözümlemesinden Bir Parça adlı kitabımda [Freud 1905e (II. ve Ol.

Kesim). Ayrıca Ercud (1918fe)nin IV. kesiminde "Kurı Adam'ın duşunun bireşimine

bakınız.] İki duşun tam cozumleme ve bireşimini yayımladım. — [I914'de eklenen:]

Otlo Rank'ın co zum lem e si, "Ein Traum, der sich selbst demet'', [’’Kendini

Yorumlayan Duş”, 1910] oldukca uzun bir duşun yayımlanmış en tam yorumu olarak

soz ^dilmeyi hak etmekledir.

[Son dort cumle ("diğer kesimi ise" ile başlayan) bu halleriyle 1919 tarihinden

bu yana eklenmiştir.]

46 VI. DUŞ-IŞLEMİ

basıncı altına girdiğinde ve oğeleri parcalarına ayrılıp sıkıştınldığında

—sıkıştırılmış buz parcacıkları gibi— o ana dek onların cercevesini

oluşturan mantıksal bağlantıya ne olduğu sorusu ortaya cıkar. Onlar

olmaksızın cumleleri ya da konuşmaları anlayamadığımız "eğer",

"cunku", "tıpkı", "karşın", "ya — ya da" ve diğe r tum bağlaclara k a rşılık o la rak d u şle r hangi temsilleri sağ la rla r? İlk ca re olarak

y an ıtım ız, d u şle rin , duş duşunc ele ri a ra sın d ak i bu tur mantıksal

ilişkileri temsil etmek icin hicbir aracı bulunmadığı olmak zorundadır.

Cunku duşler buyuk kesimleriyle tum bu bağlacları gozardı ederler ve

ele alıp yonettikleri tek şey duş duşuncelerinin kendi başına var olan

ic eriğ id ir.3 Duş-işleminin tahrip ettiği bağlantıların onarımı yorumlayıcı

surec tarafından gercekleştirilmesi gereken bir iştir.

Duşlerin bu şeyleri ifade etmedeki yetersizlikleri, duşlerin yapıldıkları

ruhsal malzemenin doğasında yatmaktadır. Resim ve heykel gibi

p la s tik sa n a tla r, a s lın d a k o n u şm ay ı k u lla n an ş iir ile aynı

kısıtlamalar altındadırlar ve burada da onların yetersizlikleri bu iki sanat

dalının bir şeyleri ifade etmek icin kullandıkları malzemenin

doğasında yatmaktadır. Resim, kendisine hukmeden anlatım yasalarıyla

tanışmadan once bu handikapı aşmak icin girişimlerde bulunmuştur.

Eski resimlerde, temsil edilen kişilerin ağzına sanatcının resimsel olarak

temsil edemediği icin uzulduğu konuşmaları yazılı olarak iceren

kucuk etiketler asılırdı.

Bu n o k tad a du şle rin m an tık sa l ilişk ile ri temsil edemediği

duşuncesine karşın bir karşı cıkış ortaya atılabilir. Cunku en karmaşık

entelektuel işlemlerin yer aldığı, tıpkı uyanıklık yaşamındaki gibi

sozlere karşı cıkıldığı ya da desteklendiği, alay edildiği ya da kıyaslandığı

duşler de vardır. Ancak burada gorunumler yine de aldatıcıdır.

Eğer bu tur duşlerin cozumlemesine girecek olursak bunun butununun

düş düşünceleri malzemesinin bir kesimi olduğunu düşün kendisi boyunca

gerçekleştirilen entelektüel çalışmanın bir temsili olmadığını

goruruz. Duşte, gorunurdeki duşunceyle yeniden uretilen şey, iddialaşmalarından

duşunmenin oluştuğu, duş duşunceleri a ra sın d a k i

karşılıklı ilişki değil; duş duşuncelerinin ana konusudur. Buna bazı

ornekler vereceğim, [s. 170 v. s.na bkz.] Ama bu noktada en kolay

kurulabilecek bağlantı, duşlerde ortaya cıkan ve ozel olarak bu bicimde

betimlenmiş tum konuşma cumlelerinin, duş duşunceleri malzemesi3

[ B u cumlenin bir nitelendirilmesi s. 179 n.da bulunacaktır.

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 47

nin anılan arasında da bulunması gereken konuşmaların değişmeden ya

da hafifce değiştirilmiş olarak yeniden uretilmesi olduğudur. Bu tur bir

konuşma, sıklıkla , duş duşunceleri icinde y er a lan bazı olayların

anıştırmasından başka bir şey değildir ve duşun anlamı tumuyle farklı

bir şey olabilir, [s. 147 v.s.na bkz.]

Bununla birlikte duş duşuncelerinde malzemenin salt bir yinelenmesinden

ibaret olmayan eleştirel duşunce etkinliğinin duşlerin oluşumunda

bir payı bulunduğunu yadsımayacağım. Buradaki tartışmanın

sonunda bu cLmenin oynadığı rolu aydınlatmak zorunda olacağım.

Ancak ondan sonra bu duşunce etkinliğinin duş duşunceleri tarafından

değil, belirli bir anlamda tamamlandıktan sonra, duşun kendisi tarafından

uretildiği acıklık kazanacaktır. |B u bolumun son kesimine

bakınız (s.215).j

O zaman gec ic i olarak duş duşunceleri a ra sındaki mantıksal

bağlantılara duşlerde ayrı bir temsil verilmediği soylenebilir. Orneğin,

eğer duşte bir karşıtlık ortaya cıkarsa o ya duşun kendisinin karşıtlığıdır

ya da duş duşuncelerinden birinin ana konusundan turemiş bir

karşıtlıktır. Bir duşteki bir karşıtlık duş duşunceleri a ra sın d a k i bir

karşıtlığa ancak son derece dolaylı bir bicimde denk duşebilir. Ama

tıpkı resim sanatının, sonunda, hic değilse temsil edilen kişiliklerin

niyetini —duygularını, korkularını, uyarılarım v.b.— ifade etmek

icin, ucuşan etiketler dışında bir yol bulmuş olması gibi, duşlerin de

duşler icin karakteristik olan temsil yonteminde uygun bir değişiklik

yaparak, duş duşunceleri arasındaki bazı mantıksal ilişkileri hesaba

kalabildikleri olası yollar vardır. Deneyimler bu acıdan değişik duşlerin

cok farklı o ld u ğ u n u gostermiştir. Bazı d u ş le r m a lzeme lerin in

mantıksal dizisini tumuyle goz ardı ederken bazıları da o diziyi olabildiğince

tam olarak gostermeye calışırlar. Bunu yaparken duşler,

kullanmaları icin ellerinde bulunan metinden bazan az bazan cok uzaklaşabilirler.

Ayrıca duşler duş duşuncelerinin zamansal dizisini (eğer

boyle bir dizi bilincdışında oluşmuşsa) ele alışları bakımından da cok

değişkendirler (orneğin Irma'nın enjeksiyonu duşunde olduğu gibi [I.

Cilt s. 158 v.s.l).

Temsil edilmesi bu denli zor olan duş duşunceleri arasındaki bu

ilişkileri gostermek icin duş-işlcminin elinde ne gibi aygıtlar vardır?

Onları tek tek sıralamaya calışacağım.

İlk olarak duşler, duş duşuncelerinin tum parcaları arasında

yadsınmaz bicimde var olan bağlantıyı tum malzemeyi tek bir durum

48 VI. DUŞ-IŞLEMI

ya da olay halinde birleştirerek genel bir bicimde goz onune alırlar.

Mantıksal bağlantıyı, eşzamanlılık ile gosterirler. Burada bir Atina ya

da Pamassus Okulu resminde tum duşunurleri ya da şairleri bir grup

halinde temsil eden bir ressam gibi davranırlar.4 O kişilerin aslında

hicbir zaman aynı salonda ya da tek bir dağ tepesinde toplanmadıkları

doğrudur ama kavramsal anlamda kesinlikle bir grup oluştururlar.

Duşler, bu gosterme yontemini ayrıntılara indirir. Ne zaman iki

oğeyi bize birbirine yakın olarak gosterseler duş duşuncelerinde onlara

uyan şeyler arasında ozellikle yakın bir bağlantı var demektir. Aynı

bicimde yazma sistemimizde, "ab", iki harfin tek bir hece halinde birlikte

okunacağı anlamına gelir. Eğer "a" ile "b" arasında bir boşluk bırakılmışsa, bu, "a"nın bir sozcuğun son harfi, "."nin ise bir sonraki

sozuğun ilk harfi olduğu anlamına gelir.5 Aynı bicimde duşlerde de duş

malzemesinin rastlantısal, bağlantısız parcaları değil, duş duşunceleri

icinde de oldukca sıkı bağlantılı parcalar yanyana bulunurlar.

Nedensel ilişkileri Lemsil etmek icin duşlerin temelde aynı olan iki

yontemi vardır. Duş duşuncelerinin şu bicimde olduğunu varsayın: "Bu

boyle boyle olduğu icin şoyle şoyle şeylerin ortaya cıkması gerekiyordu."

Bu durumda en basit temsil yontemi, sonuc cumleciğini bir giriş

duşu haline getirmek ve temel cumleciği de ana duş olarak ona eklemek

olacaktır. Duz olarak yorumlansa zamansal dizi tersine donebilir.

Ama duşun daha geniş parcası her zaman temel cumleciğe denk duşer.

Kadın hastalarımdan biri, bir zamanlar, nedenselliğin duşte bu

bicimde temsil edilişinin ileride tumuyle bildireceğim [s. 11 v. s.na

bkz; s. 52 ve 57'de de tartışılmıştır] mukemmel bir orneğini uretmişti.

Bu kısa bir giriş ve belirgin derecede tek bir temada odaklanmış

ve de "ciceklerin dili" diye adlandırılabilecek cok yaygın bir duş parcasından

oluşuyordu.

Başlangıc duşu aşağıdaki gibiydi: İki hizmetçisinin bulunduğu

mutfağa gitmiş ve onları kendisinin "bir lokma yiyeceğini" hazırlamadıkları

için kusurlu bulmuş. Aynı zamanda çok büyük miktarda

gündelik mutfak kap kaçağının suları süzülsün diye başaşağı durduğunu

görmüş; öbekler halinde yığılmışlarmış. İki hizmetçi biraz su

4[Rafael'in Vatikan'daki freskleri.]

5[Bu benzetme Freud'un tuttuğu benzetmelerden biridir. Onu yukarıda I. Cilt s.

29 6 da ve Dora'mn olgu oykusunde de (1 9 0 5 c ) P. F. L., 8, 71 kullanmıştır. Bunun aynı imgenin ortaya cıktığı Goclhe'nin bir şiirinden ("Schwer in Waldes Busch")

turemiş olması olasıdır.]

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 49

almaya gitmişler ve eve ya da bahçenin içine dek ulaşan bir tür nehrin

içine girmek zorunda kalmışlar. Sonra şu bicimde başlayan asıl duş

geliyormuş: Yüksek bir yerden, garip bir biçimde kurulmuş tahta bir

perdenin üzerinden iniyormuş ve elbisesi tahtalara takılmadığı için

hoşnutmuş... v.b.

Giriş duşu duş gorenin ebeveyninin eviyle ilişkiliydi. Hic kuşkusuz

annesinin duşte ortaya cıkan sozleri kullandığını sık sık işitmişti.

Gundelik kap kacak yığınları aynı binada yer alan basit bir hırdavatcı

dukkanından turemişti. Duşun diğer kesimi her zaman hizmetcilerin

peşinde koşan ve sonunda bir su baskını sırasında (ev bir nehir

kıyısındaydı) oldurucu bir hastalığa yakalanmış olan babasına bir

gonderme iceriyordu. Boylece giriş duşunun arkasına gizlenmiş olan

duşunce aşağıdaki gibiydi: "bu evde, boylesi zavallı ve can sıkıcı

koşullarda doğduğum icin..." Asıl duş aynı duşunceyi almış ve onu istek

doyurma tarafından değiştirilmiş bir bicimde temsil etmişti: "Ben

yuksek bir soydanım." Boylece altta yatan asıl duşunce şoyle oluyordu:

"Boylesi duşuk bir soydan geldiğim icin yaşamımın gidişi boyle

boyle oldu."

Bir duşun eşit olmayan iki kesime ayrılması, gorebildiğim k adarıyla,

değişmez bicimde iki kesimin altında yatan duşunceler arasında

nedensel bir ilişki bulunduğunu belirtmez. Sıklıkla sanki aynı malzeme

iki duşte d eğişik goruş a c ıla rın d an temsil edilmiş gibi

gorunebilir. (Bu, bir gecedeki bir dizi —bedensel bir gereksinmenin

giderek daha acık anlatım yolu bulduğu bir dizi— duşun bir boşalma

ya da orgazmla sonlandığı olgularda kesinlikle boyledir.)6 Ya da iki

duş, duş malzemesindeki ayrı merkezlerden fışkırmıştır ve icerikleri

duşlerden birinin merkezinde bulunan şey diğerinin icinde yalnızca bir

ipucu olacak bicimde birbiriyle kesişir. Ama duşlerin onemli bir kesiminde

daha kısa bir giriş duşu ile daha uzun bir devama bolunme, iki

parca arasında nedensel bir ilişki bulunduğunu belirtir.

Nedensel bir ilişkiyi temsil etmenin diğer yontemi, daha az kapsamlı

malzemeye uygulanır ve duşte, ister bir kişi isterse bir nesne ol[

Bu cumle 1914'de eklenmiştir. Konudan s. 66'da daha fazla so z edilmekte ve s.

132 v. s.nda daha derinlemesine tartışılmaktadır. Aynı gecede ortaya cıkan duşler

konusunun tumu s. 64 v. s. nda ele alınmaktadır.]

50 VI. DUŞ-İŞLEMİ

sun bir imgenin diğerine donuşmesinden ibarettir. Bir nedensel

ilişkinin varlığı, biz yalnızca bir şeyin başkasının yerine ortaya

cıktığını ayırt ettiğimizde değil ancak donuşum gercekten gozlerimizin

onunde oluşursa ciddiye alınmalıdır.

Bir nedensel ilişkiyi temsil etmenin iki yonteminin temelde aynı

olduğunu soylemiştim. Her iki durumda da nedensellik, zamansal dizi

ile temsil edilir: Bir ornekte bir duşler dizisi halinde, diğerinde ise bir

imgenin diğerine doğrudan donuşumu halinde. Olguların buyuk coğunluğunda

nedensel ilişkinin hic temsil edilmediği; duş gorme surecinde

kacınılmaz bicimde ortaya cıkan oğeler karmaşası icinde yittiği itiraf

edilmelidir.

"Ya-ya da" secenekleri duşlerde hicbir bicimde temsil edilemez. Her

iki secenek de genellikle duşun metni icine sanki eşit derecede

gecerliym işler gibi yerleştirilir. Irma’nın enjeksiyonu duşu bunun klasik

bir orneğini icerir. Gizli duşunceleri acıkca şoyledir [bkz. I.Cilt, s.

171]: "Irma'nın ağrılarının surmesinden sorumlu değilim; sorumluluk,

ya onun benim cozumumu kabul etmeye direnmesinde, ya icinde

yaşadığı uygunsuz cinsel koşullarda ya da ağrılarının histerik değil organik

olmasındadır. Ote yandan duş, tüm bu olasılıkları (ki hemen

hemen karşılıklı olarak birbirlerini dıştalamaktaydılar) karşılamaktaydı

ve duş isteğine dayanan dorduncu bir cozumu eklemekte duraksamamıştı.

Duşu yorumladıktan sonra, duş duşuncelerinin bağlamına

"ya-ya da"yı ekleyerek devam etmiştim.

Ancak, eğer bir duşu yeniden uretirken anlatıcı bir "ya-ya da" kullanma

eğilimi duyarsa —orn. "ya bir bahceydi ya da bir oturma odası"—

duş duşuncelerinde var olan, bir secenek değil bir "ve"dir, basit

bir eklemedir. Bir "ya-ya da" en cok belirsizliği olan —yine de ayırt

edilebilir— bir duş oğesini betimlemek icin kullanılır. Boyle durumlarda

yorum kuralı şudur: Gorunurdeki iki seceneği eşit gecerlilikte

sayın ve onları bir "ve" ile birbirine bağlayın.

Orneğin bir keresinde bir arkadaşım [Fliess], İtalya'da kalıyordu ve

uzunca bir sure adresini edinemedim. Sonra duşumde bu adresi iceren

bir telgraf aldığımı gordum. Onu telgraf kağıdına mavi renkli yazılmış

olarak gordum, ilk sozcuk belirsizdi:

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 51

Belki "Via"

ya da "Villa" V !İkincisi acıktı: "Seçerno."

veya belki de ("Casa") I

İkinci sozcuk kulağa İtalyanca bir ad gibi geliyordu ve bana arkadaşımla

etimoloji konusunda yaptığımız tartışmaları anımsatmıştı.

Ayrıca adresini benden bu kadar uzun sure gizli tuttuğu icin ona olan

ofkemi de ifade ediyordu.7 Ote yandan, cozumlemede, ilk sozcuğun uc

seceneğinden her birinin bir duşunce zinciri icin bağımsız ve eşit derecede

gecerli başlangıc noktaları olduğu ortaya cıktı.

Babamın cenaze toreninden onceki gece duşumde basılmış bir ilan,

levha ya da afiş —daha cok tren istasyonlarında insanların sigara

icmelerini yasaklayan uyanlar gibi— gordum; uzerinde ya

"Gozlerinizi kapamanız rica olunur"

ya da "Bir gozunuzu kapamanız rica olunur" yazıyordu.

Ben bunu genellikle:

"Gozlerinizi

kapamanız rica olunur."

"Bir gozunuzu

diye yazarım.

Her iki ifadenin de kendi anlamı vardı ve duş yorumlandığında farklı

bir yone yoneltmişti. Cenaze toreni icin olası en basil toreni secmiştim;

cunku babamın bu tur torenler hakkındaki goruşlerini biliyordum.

Ama ailenin diğer uyeleri bu sofuca yalınlığa sempati duymuyorlardı

ve cenaze torenine katılacak olanların gozunde saygınlığımızı

yitireceğimizi duşunuyorlardı. Bu yuzden ifadelerden biri: "Bir gozunuzu

yummanız rica olunur" yani, "goz kırpmak" ya da "goz yummak"-

u. Burada "ya-ya da" ile anlatılan belirsizliğin anlamı kolayca gorulebilir.

Duş-işlemi; aynı zamanda cift anlamlı olabilen duş duşunceleri

icin birleştirilmiş bir soz oluşturmayı başaramamış ve bunun sonu7[

Latince s e c e rn o ayrılmak; aynı sozcukten tureyen s e c re tu s giz, giz leme anlamınadır;

la c e ssere ise kızdırmak anlamma gelir. — c.n.)

5.2 VI. DUŞ-tŞLEMl

cunda iki ana duşunce cizgisi, duşun gorunur iceriğinde bile birbirinden

uzaklaşmaya başlamışiı.8

Az sayıda ornekte ise bir seceneği temsil etme gucluğu, duşu eşit

uzunlukta iki parcaya bolmekle yenilir.

Duşlerin, zıtlıklar ve celişkiler kategorisini ele alış bicimleri hayli

dikkate değer. Bu kategori basitce gozardı edilir. Duşler sozkonusu olduğunda

"Hayır” var olamaz gibidir.9 Duşler zıtlıkları tek bir birlikte

birleştirme ya da onları bir ve aynı şeymiş gibi temsil etme eğilimindedirler.

Dahası, duşler kendilerini, herhangi bir oğeyi istekli karşıtıyla

temsil etmede de ozgur sayarlar; oyle ki ilk bakışta bir karşıtını kabul

eden herhangi bir oğenin duş duşuncelerinde bir pozitif olarak mı yoksa

bir negatif olarak mı bulunduğuna karar vermenin hicbir yolu

yoktur.10

Hemen yukarıda kaydedilen ve ilk cumleciği yorumlanmış bulunan

("benim soyum şoyle şoyle olduğundan" [s. 49'a bkz.]) duşlerden birinde,

duş goren, kendini bir tahta perdeden aşağı elinde cicekli bir dalla

inerken gormuştu. Bu imgeyle bağlantılı olarak Mujde11 resimlerinde

—kendi adı da Maria'ydı— elinde zambak dalları tutan meleği ve caddelerin

yeşil dallarla suslendiği Isa'nın Bedeni gecit torenlerinde

yuruyen beyaz tuvaletli kızları duşundu. Boylcce duşteki cicekli dal hic

kuşkusuz cinsel saflığı anıştırıyordu. Ancak dal, her biri bir kamelyaya

benzeyen kırmızı ciceklerle kaplıydı. Yuruyuşunun sonunda —duş

boyle suruyordu— cicekler buyuk olcude solmuştu. Sonra adet

gormeye ilişkin şaşmaz bazı anıştırmalar izledi. Buna gore bir zambak

gibi ve sanki masum bir genc kız tarafından taşınan dal, aynı zamanda,

g

[Bu duş Freud tarafından Fliess'e 2. Kasım 1896'da yazılan bir mektupta bildirilmiştir.

(Freud 1950u, 50. mektuba bkz.) Orada duşun cenaze toreninden son ra k i

gece ^ırtaya cıktığı soylenmekledir.]

[Bu varsayımın nitelikleri s. 58, 68 ve 163'de ortaya cıkmaktadır.]

W[ l 9 1 I ’de eklenen d ip n o t.) K. Abcl'in bir kitapcığından, "Temel Sözcüklerin

K a rşısa v Anlamları'n&m (1884) (benim onunla ilgili ozetime bkz., 1 9 1 0 e )— ki olgu başka filologlarca da desteklenmiştir— en eski dillerin bu acıdan tıpkı duşler

gibi davrandığını oğrendiğim zaman şaşkınlık icinde kalmıştım. Başlangıcta o dillerde

bir dizi nitelik ya da eylemin zıt uclarım (om. "guclu-zayıf", "yaşlı-genc",

"uzak-yakın", "bağlamak-ayınnak") betimlemek icin yalnızca tek bir sozcuk bulunuyordu; iki karşıt icin yalnızca ortak sozcukte bazı kucuk değişiklikler yapma

biciminde ikincil bir surecle ayrı terimler oluşturuyorlardı. Abel bunu ozellikle eski

Mısırcada ornekler ama Semitik ve tndo-Germen dillerin gelişiminde de aynı gidişin

farklı izlerini gosterir. [S. 198’e de bkz.]

11 [Cebrail'in Meryem'e (Maria) İsa'yı mujdelemesi. 25 Mart tarihindeki bir yortu

bu olayı anmak icindir. — f.n.]

bildiğimiz gibi, kırmızı kamelya taktığı periodları [ adet donemleri

— ç.n.] dışında genellikle bir beyaz kamelya takan Dame aux camélias'ya

bir gondermeydi. Aynı cicekli dal (Goethe’nin şiirindeki ["Der -

Mullerin Verrat"] "des Madchens Bluten"e ["genc kızın cicekleri”]

bkz.) hem cinsel sallığı hem de onun karşıtını temsil etmişti. Ve

yaşamın icinden lekesiz gecmiş olmasından duyduğu hoşnutluğu ifade

eden aynı duş belli noktalarda (orn. ciceklerin solmasında) karşıt

duşunce dizilerinin — cinsel saflığa ters duşen ce şitli gunahlar

yuzunden (yani cocukluğunda) suclu olduğu biciminde— şoyle bir parlayıvermesine

izin vermişti. Duşun cozumlemesinde teselli verici

olanın daha yuzeysel, kendinden yakınıcı olanınsa daha derinlemesine

bulunuyor gibi gorunduğu iki duşunce katarını, birbirine taban tabana

zıt ama zıt olmasına karşın benzer oğelerinin gorunur duşte aynı

oğelerle temsil edildiği duşunce katarlarını, birbirlerinden acıkca ayırt

etmek mumkun oldu. 2

Bu mantıksal ilişkilerden biri, ve de yalnızca biri, duş oluşumu

mekanizması tarafından cok tutulur; yani benzerlik, uygunluk ya da

yaklaşıklık ilişkisi — "sanki" ilişkisi. Bu ilişki, diğerlerine aykırı olarak,

duşlerde ceşitli yollardan temsil edilir.13 Duş duşuncelerinin

doğasında bulunan paralellikler ya da "sanki" ornekleri bir duşun kurulması

icin ilk temeli oluştururlar ve duş-işleminin en onemsiz

parcası bile, zaten var olan paraleller, direncin empoze ettiği sansur

yuzunden, duşe girecek yolu bulamazken yeni paraleller yaratmaktan

ibarettir. Benzerlik ilişkisinin temsiline, duş-işleminin yoğunlaştırma

eğilimi yardım eder.

Benzerlik, uygunluk, ortak ozellikleri bulunma, tumu de duşlerde

tekleştirme ile temsil edilirler ve bu ya duş duşunceleri malzemesinde

zaten vardır ya da yeniden kurulur. Bu o la sılık ların b irin c isi

"o zd eşleşm e", İk in c is i ise "birle ştirme " diye ta n ım la n ab ilir.

Ozdeşleşme kişiler soz konusu olduğunda kullanılır, birleştirmede ise

tekleştirmenin malzemesi nesnelerdir. Yine de birleştirme kişilere de

uygulanabilir. Yerler sıklıkla kişiler gibi ele alınır.

Ozdeşleşmede ortak bir oğe ile bağlanan kişilerden yalnızca biri

gorunur duşte temsil edilmeyi başarır, oysa ikinci ya da geri kalan

kişiler onun icinde bastırılmış gibi gorunur. Ama bu ortucu figur

duşte, hem kendisine hem de orttuğu figurlere uyan tum ilişkiler ve

koşullarda ortaya cıkar. Birleştirme kişilere uzandığında, duş imgesi,

soz konusu kişilerden birine ya da diğerlerine ozgu ozellikleri icerir orC.

DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 53

1 [Duş, s. 78'de tumuyle bildirilmiştir.]

1 [ 1914'de eklenen d ipn o t:] Aristoteles'in, yukarıda I.Cilt s. 150 n. 2'de verilen bir duş yorumcusunun niteliklerine ilişkin sozlerine bkz.

tak olanları değil; oyle ki bu ozelliklerin bileşimi yeni bir birliğin,

bileşik bir figurun ortaya cıkmasına yol acar. Asıl birleştirme sureci

ceşitli yollardan gercekleştirilebilir. Bir yanda duş figuru, kendisiyle

ilişkili kişilerden birinin adını taşıyabilir —bu durumda uyanıklık bilgilerimize

benzer bir bicimde şu ya da bu kişinin kastedildiğini basitce

biliriz— oysa gorunen ozellikleri diğer kişiye ilişkin olabilir. Ya da

diğer yandan duş imgesinin kendisi gercekle kısmen bir kişiye kısmen

de başka bir kişiye ilişkin gorunumlerden bileşmiş olabilir. Ya da ikinci

kişinin duş imgesindeki payı, onun gorunumsel ozelliklerinden

değil ona yakıştırdığımız jestlerinden, ona soylettiğimiz sozlerden ya

da onu yerleştirdiğimiz konumdan gelebilir. Son durumda ozdeşleşme

ile bileşik figur oluşturma arasındaki ayrım keskinliğini yitirmeye

başlar. Ama bu tur bir bileşik figur oluşturma başarısız da olabilir.

E ğ er boyle olursa duşteki sahne sozkonusu kişilerden birine yorulur;

diğeri ise (ve de genellikle daha onemli olanı) başka bir işlevi olmayan

izleyici bir figur olarak ortaya cıkar. Duş goren bu durumu şoyle bir

deyişle betimleyebilir: "Annem de oradaydı." (Stekel.) Duş iceriğindeki

bu tur bir oğe hiyeroglif yazıda, kendileri okunmayan yalnızca diğer

işaretleri tanımlamaya yarayan "belirlecler"le kıyaslanabilir.

iki kişinin birleşmesini haklı kılan ya da daha doğrusu buna neden

olan ortak oğe, duşte temsil edilebilir ya da atlanabilir. Bir kural olarak

ozdeşleşme ya da bileşik figur oluşturma tam da ortak oğenin temsilinden

kacınma amacıyla ortaya cıkar. "A'nın bana duşmanca duyguları

var; B'nin de oyle" diyecek yerde, duşte A ve B'den bileşik bir figur yaparım

ya da A'yı B 'ye ozgu başka tur bir davranışta bulunurken

imgelerim. Bu bicimde oluşturulmuş duş figuru, duşte, tamamen yeni

bağlantılar icinde gorunur ve hem A'yı hem de B 'y i temsil ettiği

koşul, benim duşun uygun noktasına her ikisi icin ortak olan oğeyi,

yani bana karşı duşmanca tulumlarını yerleştirmemi haklı kılar. Bu

yoldan duşun iceriğinde kayda değe r miktarlarda yoğunlaştırma

sağlanabilir; eğer bazılarının eşit olarak uygulandığı ikinci bir kişi bulab

ilirsem , kendimi, b ir kişiye ilişkin cok karmaşık koşulların

doğrudan bir temsilini vermek gereksiniminden alıkoyabilirim. Bu

ozdeşleşmeyle temsil yonteminin, duş-işlemi uzerine boylesine ağır

koşullar yukleyen dirence bağlı sansurden kurtulmaya ne denli iyi hizmet

edebildiği kolayca gorulebilir. Sansurun karşı cıktığı şey, tam da

duş duşuncelerinin malzemesi icinde belli bir kişiye bağlanan belli

duşunceler olabilir; o zaman yine karşı cıkılan malzemeyle ama onun

yalnızca bir kesimiyle bağlantılı ikinci bir kişi bularak surdururum, iki

5 4 VI. DUŞ-lŞLEMt

4[Bileşik figurler konusu icin s. 26 v.s.na da bkz. Sonraki uc cumle 191 İ de eklenm

iştir. Paragrafın son cum le s i 1914'de ek lenmiştir. — Bu parcadaki

"ozdeşleşme" kuşkusuz I. Cilt, s. 199 v.s.ndakinden farklı bir anlamda kullanılmıştır.]

C. DUŞLERDE TEMSIL ARACLARI 55

kişinin bu sansur edilebilir noktadaki cakışması benim her ikisinin

onemsiz ozellikleri tarafından belirlenen bileşik bir figur oluşturmamı

akla yakın kılar. Ozdeşleşme ya da birleştirme yoluyla ulaşılan bu

figur, ondan sonra duş iceriğine sansursuz kabul edilebilir ve boylece

duş yoğunlaştırmasını kullanarak duş sansurunun isteklerini yerine getirmiş

olurum.

iki kişi arasındaki ortak bir oğe duşte temsil edildiği zaman, bu

genellikle bizim icin bir başka, temsili sansur tarafından olanaksız

kılınmış gizli bir ortak oğe bulunduğuna ilişkin bir ipucudur. Sanki

tem silin i k o la y la ş tırm a k icin so z k o n u su o rta k oğ e ad ın a bir

yerdeğiştirme yapılmıştır. Duşle gorunen bileşik figurun onemsiz bir

ortak oğesinin bulunması, bizi, duş duşunceleri icinde hic de onemsiz

olmayan bir başka ortak oğe bulunduğu sonucunu cıkarmaya yoneltir.

Buna uygun olarak ozdeşleşme ya da bileşik figurler oluşturma,

duşlerde ceşitli amaclara hizmet eder: ilk olarak iki kişi icin ortak olan

bir oğenin temsiline; ikinci olarak yer değiştirmiş bir ortak oğenin

temsiline; ucuncu olarak da yalnızca istekli bir ortak oğenin temsiline,

iki kişinin ortak bir oğesinin bulunmasını istemek sıklıkla birinin yerine

diğerini gecirmeye denk duştuğu icin bu sonuncu ilişki de duşlerde

ozdeşleşme yoluyla temsil edilir. Irma'nın enjeksiyonu duşunde, onun

yerine başka bir hastayı gecirmek istemiştim: Yani, oteki kadının

tıpkı Irma gibi benim hastam olmasını istemiştim. Duş, bana, adı

Irma olan ama yalnızca diğer kadını gorme olanağı bulduğum bir pozisyonda

muayene edilen bir kişi gostererek bu isteği hesaba katmıştı.

[Bkz. I. Cilt, s. 162 v. s.] Amcama ilişkin duşte bu lur b ir değiş

tokuş duşun merkez noktası haline gelmişti: Meslekdaşlarıma tıpkı

onun yaptığı gibi davranıp onun gibi yargılayarak kendimi Bakanla

ozdeşleştirmiştim. [I. Cilt s. 242.]

Her duşun duş gorenin kendisiyle uğraştığı benim deneyimimdir ve

bunun hicbir istisnasını gormedim. Duşler tumuyle bencildir.15 Ne zaman

benim kendi egom değil de yalnızca yabancı bir kişi duşte ortaya

cıksa kendi egomun ozdeşleşme yoluyla bu diğer kişinin arkasına gizlenmiş

olduğunu guvenle one surebilirim; egomu bağlam icine

sokuşturabilirim. Kendi egomun duşte göründüğü diğer durumlarda

ise, onun ortaya cıktığı koşullar, başka bir kişinin, ozdeşleşme yoluyla,

benim egomun arkasına gizlenmiş olduğunu bana oğretebilir. Bu

l i [1 9 2 5 ’de eklenen d ip n o t:j I. Cilı s. 320'deki dipnota bkz.

56 VI. DUŞ-tŞLEMt

durumda, duş, beni, duşu yorumlarken, bu diğer kişiye bağlı gizli ortak

oğeyi kendime aktarmam konusunda uyaracaktır. Benim egomun,

ozdeşleşme cozulduğu zaman bir kez daha benim egom olduğu ortaya

cıkan başka bir kişiyle birlikte gorunduğu duşler de vardır. O zaman bu

ozdeşleşmeler, benimsenmeleri sansur tarafından yasaklanmış belirli

duşunceleri egomla temasa gecirmeme olanak verecektir. Boylece

egom, bir duşte kah doğrudan, kah yabancı kişilerle ozdeşleşme yoluyla

bircok kez temsil edilebilir. Bu turden bircok ozdeşleşme aracılığıyla

olağanustu miktarlarda duşunce malzemesini yoğunlaştırma olanağı

b u lu n u r.16 Bir duşte duş gorenin kendi egosunun bircok kez ya da

bircok bicimde ortaya cıkması, egonun bilincli bir duşuncede bircok

kez ya da değişik yerlerde veya bağlanularda bulunması gerekliliğinden

daha belirgin değildir — orn. "Ne kadar sağlıklı bir cocuk olduğumu

düşündüğüm zaman" cumlesinde olduğu gibi.17

Ozel yer adları olgusunda, ozdeşleşmeler kişilere ilişkin olanlardan

daha kolay cozulur; cunku burada duşlerde o denli egemen bir yer kapsayan

egonun karışması sozkonusu değildir. Roma'ya ilişkin bir

duşumde (bkz. I. Cilt, s. 243 v. s.) kendimi icinde bulduğum yerin adı

Roma'ydı, ama bir sokak koşesindeki Almanca afişlerin bolluğu

karşısında şaşkınlığa duşmuştum. Bu son nokta, bana hemen Prag'ı

duşunduren bir istek doyurmaydı ve de istek, gencliğimde yaşamış

olduğum ama o zamandan beri yok olmuş olan bir Alman milliyetciliği

donemine uzanıyor olabilirdi.18 Duşu gorduğum sırada arkadaşımla

[Fliess] Prag'da buluşma umudum vardı; oyle ki, Roma ile

Prag'ın ozdeşleşmesi istekli bir ortak oğeyle acıklanabilirdi: arkadaşımla

Prag'dansa Roma’da buluşmayı yeğliyordum ve bu buluşma

icin Prag'ın yerine Roma'yı gecirmeyi isterdim.

Bileşik yapılar yaratma olasılığı, duşlere cok sık olarak hayali bir

gorunum veren ozelliklerin başında gelir, cunku o duşlerin iceriğine

gercek algılamanın nesnesi olması hicbir zaman mumkun olmayan

oğeleri getirir. Duşlerde bileşik imgeler oluşturma ruhsal sureci,

uyanıklık yaşamımızda insan başlı bir at ya da bir ejderha imgeler ya

da resmini yaparkenki surecin tumuyle aynısıdır. Tek fark, uyanıklık

1 Duşte gorunen figurlerin hangisinin arkasında kendi egomun aranması ge rektiğ

i konusunda kuşkuya d uş tuğumde aşağıdaki kuralı uyguladım: Uykuda benim

yaşadığım duyguyu duşte duyumsayan kişi, benim egomu gizleyen kişidir.

17 [Bu cumle 1925'de eklenmiştir.]

18[I. Cilt s. 258 ve 262’deki "Devrimci" duşe bkz.]

C. DUŞLERDE TEMSIL ARACLARI 57

yaşamında imgesel figurun uretimini belirleyen şeyin, yeni yapının

yaratmasını istediğimiz izlenim olması; oysa duşte bileşik bir figur

oluşumunun, onun gercek bicimi dışında bir etmen tarafından —yani

duş duşunceleri icindeki bir ortak oğe tarafından— belirlenmesidir.

Duşlerde bileşik yapılar cok değişik yollardan bicimlendirilebilir. Bu

yontemlerin en naif olanı bir şeyin niteliklerini aynı zamanda başka

bir şeye de ilişkin olduğu bilgisiyle birlikte temsil eder. En ozenli teknik,

her iki nesnenin ozelliklerini yeni bir imgede birleştirir ve bunu

yaparken gercekte iki nesnenin sahip olabileceği herhangi bir benzerliği

akıllıca kullanır. Yeni yapı tumuyle sacma gorunebilir ya da malzemesi

ve onların biraraya getirilişindeki beceriklilikle bir imgelem

başarısı olarak bizi carpabilir. Eğer tek bir unite halinde yoğunlaştırılması

gereken nesneler cok fazla farklıysa, duş-işlemi, sıklıkla oldukca

farklı bir cekirdeği olan ve cok sayıda daha az farklı ozelliğin

eşlik ettiği bir bileşik yapı yaratmakla yetinir. Bu durumda tek bir imgede

tekleştirme surecinin başarısız olduğu soylenebilir, iki temsil

cakıştırılmış ve iki gorsel imge arasında catışma doğasında bir şey

uretilmiştir. Eğer insan genel bir kavramın tek tek bircok algısal imgeden

bicimlendiği bicimde resim yapmaya calışsaydı benzer temsillere

resimde de ulaşabilirdi.

Kuşkusuz, duşler, bu bileşik yapılar yığınıdır. Daha once cozumlemiş

olduğum duşlerde onlara bazı ornekler vermiştim; şimdi birkac

tane daha ekleyeceğim. Hastanın yaşamının gidişini "ciceklerin

dili"yle betimleyen ve s. 48'de [ve de s. 52'de ve daha geniş olarak

aşağıda s. 78 v.s.nda] bildirilmiş olan duşte, duş egosu, elinde, gorduğumuz

gibi, hem masumluğun hem de cinsel sucluluğun yerine

gecen cicekli bir dal tutuyordu. Dal, ciceklerin uzerindeki yerleşimi

nedeniyle duş gorene kiraz ciceklerini de anımsatmıştı; ciceklerin kendileri,

bağımsız olarak ele alındıklarında kamelyalar' dı; dahası, genel

izlenim egzotik bir bitki olduğuydu. Bu bileşik yapının oğeleri arasındaki

ortak etmen, duş duşunceleri tarafından gosterildi. Cicekli dal,

onun sevgisini kazanmak ya da kazanmaya calışmak icin kendisine verilmiş

armağanlara anıştırmalardan oluşmuştu. Orneğin cocukluğunda

ona kirazlar ve yaşamının sonraki yıllarında bir kamelya bitkisi verilmişti;

"egzotik" ise sevgisini bir cicek resmiyle kazanmaya calışmış

cok gezen bir doğa bilimcisini anıştırıyordu. Kadın hastalarımdan bir

başkası, duşlerinden birinde, deniz kıyısında bir plaj kulubesi, koyde

evin dışında bir tuvalet ve bir kent evinde bir tavan arası odası arasında

58 VI. DUŞ-IŞLEMİ

bir şey uretmişti, ilk iki oğe insanların cıplak ve soyunmuş olmaları

bağlantısında ortaklaşıyorlardı ve onların ucuncu oğe ile bileşimi

kadının (cocukluğunda) bir tavan arası odasının aynı zamanda bir soyunma

sahnesi olduğu sonucuna goturuyordu. — Bir başka duşte19, bir

adam, "sağaltım" yapılan iki yerden bileşik bir mekan uretmişti: bu

yerlerden biri benim muayene odam, diğeri ise karısıyla ilk kez

tanıştığı eğlence yeriydi. — Ağabeyi kendisine bir havyar ziyafeti vermeyi

vaadettiklen sonra bir kız, duşunde, aynı ağabeyinin bacaklarının

baştan başa siyah havyar tanecikleriyle kaplandığını gormuştu. (Ahlaksal

anlamda) "bulaşma" oğesi ve cocukluğundan, bacaklarını, siyah

değil de kırmızı lekelerle kaplayan bir döküntü' nun anısı havyar ianeleri ile yeni bir kavramda —yani "oğlan kardeşinden almış olduğu şey"

kavramında— birleşmişti. Bu duşte de, diğerlerinde olduğu gibi, insan

bedeninin parcaları nesne gibi ele alınmıştır. — Ferenczi'nin kaydettiği

11910] bir duşte20, bir doktor ve bir al figurunden yapılmış ve de gecelik giyen bir bileşik imge ortaya cıkmıştı. Bu uc parcada ortak olan

oğeye, cozumlemede, kadın hasla, geceliğin bir cocukluk sahnesindeki

babasını anıştırdığını ayırt ettikten sonra ulaşılmıştı. Her uc olguda da

onun cinsel merakının bir nesnesi soz konusuydu. Cocukken, dadısı,

sık sık onu askeri bir haraya goturur, o da o zaman icin henuz ketvurulmamış

merakını gidermeye bol bol fırsat bulurdu.

Yukarıda [s. 51] duşlerin bir karşıtlık ilişkisini, bir karşıtı ya da bir

”hayır"ı ifade etmek icin hicbir yolları olmadığını one surmuştum.

Şimdi bu iddianın ilk yadsımasını g etireceğ im .'1 "Karşıtlar" başlığı

altında sınırlayabileceğimiz bir sınıf olgu, —yani bir değiş tokuş ya da

yerdeğiştirme duşuncesinin karşıtla bağlantıya sokulabildiği olgular—

gorduğumuz gibi (s. 54], basit olarak ozdeşleşmeyle temsil edilir. Buna

bircok ornek vermiştim. Duş duşuncelerindeki başka bir karşıtlar

sınıfı, "zıtlık" ya da "lam tersi" diye tanımlanabilecek bir kategoriye

duşenler, neredeyse bir espri diye tanımlanmayı bile hak edecek aşağıdaki

dikkate değer yolu izleyerek duşlere girmenin yolunu bulurlar.

"Tam tersi", kendisi olarak duş iceriğinde temsil edilmez, ama varlığını,

malzemede, daha once oluşmuş ve (bazı başka nedenlerle) ona

yakın hale gelmiş duş iceriğinin bazı parcalarının —sanki bir art

19[Bu cumle 1909'da eklenmiştir.]

^ [B u paragrafın geri kalan kısmı 1911'de eklenmiştir.]

[Diğerleri s. 68 ve 163'de bulunacaktır.)

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 59

duşunce tarafmdanmış gibi— diğer yone dondurulmesi ile ortaya koyar.

Sureci goruntulemek tanımlamaktan daha kolay. İlginc "Usl ve

Alt" duşunde (s. 19 v.s.) tırmanmanın duşteki temsili duş duşuncelerindeki

prototipinin — yani Daudet'nin Sappho'sunun giriş sahnesindekinin—

tersiydi: duşte tırmanma başlangıcta guc ama sonra giderek

daha kolaydı; oysa Daudet'nin sahnesinde once kolay sonra giderek

daha guctu. Ayrıca duş gorenin kardeşiyle ilişkisindeki "ust" ve "alt"

da duşte oteki yonden temsil edilmişti. Bu, duş duşunceleri icindeki

malzemenin iki parcası arasında ters bir ilişkinin varlığını gosteriyordu

ve biz onu duş gorenin dadısı tarafından taşınmak bicimindeki

cocukluk duşleminde bulmuştuk ki bu durum kahramanın metresini

taşıdığı romandaki durumun tersiydi. Benim Goethe'nin Bay M.ye

saldırma duşumde de (aşağıya s. 168 v.s.na bkz.) duş başarılı olarak

yorumlanmadan once duzeltilmesi gereken benzer bir "tam tersi" vardır.

Duşte Gocthc, genc bir adama, Bay M.ye saldırmıştı; duş duşuncelerinde

yer alan gercek durumda onemli bir adam, arkadaşım [Flicss],

tanınmamış genc bir yazarın saldırısına uğramıştı. Duşte bir hesabı

Goethe'nin olum tarihine dayandırmışum; gercekte hesaplama felcli

hastanın doğum tarihinden başlamıştı. Duş duşunceleri icinde belirleyici

bir duşunce halini alan duşunce Goethe'nin bir cılgınmış gibi ele

alınması gerektiği duşuncesinin karşıtıydı. "Tam tersi", diyordu duş[un

altla yatan anlamı], "eğer kitabı anlamıyorsan aptal olan yazar değil

sensin [eleştirmen]." Dahası, sanırım tum bu şeyleri tersine cevirme

duşleri "birine sırtını donme” duşuncesinin aşağılayıcı anlamına bir

gonderme icermekteydi.22 (Orn. Sappho duşunde [s. 21 v.s.] duş gorenin

kardeşine gore yer değiştirmesi.) Dahası, ters cevirmenin tam da

bastırılmış homoseksuel itkilerden doğan duşlerde ne denli sık ortaya

cıktığını gozlemlemek dikkate değer.23

Ayrıca,24 ters cevirme ya da bir şeyi karşıtına donuşturme, duş-işleminde

en tutulan ve cok farklı yonlerde kullanılabilen temsil ara clarından

biridir, tik planda duş duşuncelerinin belli bir oğesine gonderme

yapan bir isteğin doyurulmasını ifade etmeye yarar. "Keşke diğer yol

olsaydı!" Bu, sıklıkla, egonun, uzlaşılamayan bir anı parcasına tepkisini

ifade etmenin en iyi yoludur. Yine tersine cevirme, sansure

2 2 m , [Almanca “K e h r s e ite " hem "lers" hem de "sırt” anlamına gelebilir. Kaba İngilizce deyim "kıc yukan' nın hem "başaşağı" hem de "lers yoldan" anlamına g e lmesi gibi.)

23[Bu cumle 1911'de eklenmiştir.]

m [Bu ve sonraki paragraf 1909’da eklenmiştir.]

60 VI. DUŞ-IŞLEMİ

yardım icin oldukca ozel bir kullanımdır; cunku sunulması gereken

malzemede bir carpıtma kitlesi uretir ve bunun başlangıcta duşu anlamaya

yonelik her girişim uzerinde tartışmasız bicimde felc edici bir etkisi

vardır. Bu nedenle eğer bir duş inatla anlamını ortaya koyma

eğilimindeyse, onun gorunur iceriğindeki bazı belli oğeleri tersine

cevirmenin etkisini gormeye değer; bu yapılınca bazan tum konum hemen

acıklık kazanır.

Ve d e konunun ters cevrilmesinden başka zamansal ters cevirme de

goz ardı edilmemelidir. Duş carpıtmasının oldukca yaygın bir tekniği,

bir olayın sonuna ya d a bir duşunce katarının sonucunu bir duşun

başlangıcında temsil etmek ve sonuna da sonucun dayandırıldığı

onermeleri ya da olaya yol acan nedenleri yerleştirmekten ibarettir. Duş

carpıtmasının benimsediği bu teknik yontemi aklında tutmayan biri

bir duşu yorumlama işiyle karşı karşıya geldiği zaman oldukca onemli

bir kayıp icinde bulunacaktır.25

Gercekten, bazı orneklerde, insanın duşun anlamına ulaşması, ancak

duş iceriğinde değişik acılardan bircok ters cevirmeyi gercekleştirmesinden

sonra mumkun olabilir.26 Orneğin, genc bir obsesyonel

nevrotik olgusunda, duşlerinin birinin arkasında cocukluk cağından

kalma ve korktuğu b ab a sın a yonelik bir olum isteğ in in an ısı

yauyordu. işte duşun metni: Babası, eve bu kadar geç geldiği için kendisini

azarhyormuş. Ancak duşun ruhcozumsel sağaltımda ortaya

cıktığı bağlam ve duş gorenin cağrışımları, gercek sozcuklerin onun

babasına kızdığı biciminde olması gerektiğini ve ona gore babasının

eve her zaman cok erken donduğunu gosterdi. Babasının eve hiç gel [

1909'ckı eklenen dipnot:] Histerik nobetler de bazan anlamlarım gozlemciden

gizlemek icin benzer bir zamansal ters cevirmeyi kullanırlar. Orneğin, histerik bir

kız, nobetlerinden birinde kısa bir duygusallık turunde bir şeyleri — ban liyo treninde

bililerine rastladıktan sonra yaşadığı bilincdışı bir duşlemin du ygusallığı—

temsil etmeye gereksinmişti. Ayağının guzelliğine kapılan adamın okumakta olan

kendisiyle konuştuğunu; bunun uzerine onunla gittiğini ve tutkulu bir aşk sahnesi

yaşadıklarını imgelemişli. Nobeti, dudaklarının opuşmeyi temsil eden devinimlerinin

ve kollarının sarılmayı temsil eden kasılmalarının eşlik ettiği, kasılmalı beden

bukulmeleriyle bu aşk sahnesinin temsiliyle b a ş la d ı. Sonra oteki odaya koştu, bir iskemleye oturdu, ayağını gostermek uzere eteğini kaldırdı, bir kitap okuyonnuş

gibi yaptı ve benimle konuşlu (yani bana yanıt verdi). — [1914'de e k len en :] Bu bağlamda Artemido-rus'un soylediklerine bakınız: "Duşlerde gorulen imgeleri y o rumlarken insan onları bazan baştan sona, bazan da sondan başa doğru iz lem e lidir..."(

I. Kitap, XI.Bolum, Krauss'un cevirisi (1880), 20.]

^ [B u paragraf 1911 'de eklenmiştir.]

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 61

memesini yeğlerdi ve bu da babasına yonelik bir olum isteğiyle aynı

şeydi. (I.Cilt s. 303 v.s.na bkz.) Cunku kucuk bir oğlan olarak babasının

gecici yokluğu sırasında birilerine karşı cinsel saldırganlık

gostermekten sucluydu ve ceza olarak şu sozcuklerle korkutulmuştu:

"Baban donunce gorursun!"

Eğer duş iceriğiyle duş duşunceleri arasındaki ilişkiler uzerine

calışmamızı daha ileri goturmek istersek en iyi plan, duşlerin kendisini

cıkış noktamız olarak almak ve duşlerdeki temsil yontemlerinin

hangi belirli biçimsel niteliklerinin altla yatan duşuncelerle ilişkileri

belirlediği uzerinde durmak olacakur. Duşlerde bizi etkilememesi olanaksız

olan bu bicimsel niteliklerden en belirgin olanı, belirli duş imgeleri

arasındaki duyusal yoğunluk farkı ve duşlerin belirli parcalarının

ya da bir butun olarak duşlerin birbirinden farklılığıdır.

Belirli duş imgeleri arasındaki yoğunluk farkları, gercek yaşamdakinden

cok daha fazla olduğunu duyumsama eğiliminde olduğumuz

(kuşkusuz haksız olarak) bir ayrım keskinliğinden, gercek nesnelerde

şimdiye dek algıladığımız belirsizlikle kıyaslanamayacak derekede az

olduğu icin duşlere ozgu olduğunu bildirdiğimiz rahatsız edici bir belirsizliğe

dek tum bir yelpazeyi kapsar. Dahası, bir duşte belirsiz bir

nesneye ilişkin bir izlenimi genellikle "ucuşma" olarak nitelerken cok

daha belirgin duş imgelerinin kayda değer bir sure algılanmış olduğunu

duyumsarız. Şimdi ortaya cıkan soru, bir duşun iceriğinin parcaları

arasındaki bu canlılık farkını duş duşunceleri malzemesinde neyin b e lirlediğidir.

Neredeyse kacınılmaz bicimde kendilerini gosterecek belirli beklentilere

karşı durmakla başlamak zorundayız. Bir duşun malzemesi, uyku

sırasında yaşanmış gercek duyumları da icerebildiğinden bunların ya da

duşte onlardan tureyen oğelerin duş iceriğinde ozel bir yoğunlukta ortaya

cıkarak belirginlik kazanmış oldukları; ya da tersine bir duşte ozel

olarak canlı olan bir şeyin uyku sırasındaki gercek duyumlara dek izlenebileceği

one surulebilir. Ancak benim deneyimlerimde bu h ic tir zaman

desteklenmemiştir. Uyku sırasındaki gercek izlenimlerin (yani sinirsel

uyaranların) turevi olan duş oğeleri canlılık acısından bellekten

doğan diğer oğelerden farklı değildir. Duş imgelerinin yoğunluğunu

belirlemede gerceklik etmeninin hicbir değeri yoktur.

Yine belirli duş imgelerinin duyusal yoğunluğunun (yani canlılığının),

duş duşunceleri icinde onlara uyan oğelerin ruhsal onemiyle

62 VL DUŞ-IŞLEMI

ilişkili olması beklenebilir. Duş duşuncelerinde ruhsal yoğunluk, ruhsal

değerle, orantılıdır: en yoğun oğeler aynı zamanda en onemli olanlardır

— duş duşuncelerinin merkez noktasını oluşturanlardır. Bunların

sansur yuzunden kural olarak duş iceriğine girmenin yolunu bulamadıklarını

da biliyoruz; yine de onları duşte temsil eden en yakın

turevleri, duşun merkezini oluşturmasalar da pekala daha ust duzeyde

bir yoğunlukta olabilirler. Ama bu beklenti de duşlerin ve onların

turediği malzemenin karşılaştırmalı bir incelemesiyle duş kırıklığına

uğrayacaktır. Birindeki oğelerin yoğunluğu ile diğerindeki oğelerin

yoğunluğu arasında hicbir ilişki yoktur: olay duş duşuncelerinin malzemesi

ile duş arasında tam bir "tum ruhsal değerlerde karşılıklı değer

aktarımı"dır.27 Duş duşunceleri icinde egemen bir yer işgal eden şey,

sıklıkla yalnızca daha guclu imgeler tarafından oldukca golgelenmiş

bazı gecici duş oğeleri icinde keşfedilebilir.

Bir duşun oğelerinin yoğunluğunun başka bir bicimde —ve de iki

bağımsız etmen tarafından— belirlendiği ortaya cıkıyor. İlk planda, istek

doyurmanın ifade edildiği oğelerin ozel yoğunlukta temsil edildiği

kolayca gorulebilir. [S. 282 v.s.na bkz.] ikinci sırada da cozumleme

bir duşun en canlı oğelerinin en cok sayıda duşunce katarı icin bir

başlangıc noktası oluşturduğunu —en canlı oğelerin aynı zamanda belirleyicisi

en cok olanlar olduğunu— gosterir. Bu ampirik varsayımı

şu bicimde soyleyecek olursak ozunu değiştirmiş olmayız: en buyuk

yoğunluk, duşun, oluşumunda en buyuk miktarda yoğunlaştırma harcanmış

olan oğeleri tarafından gosterilir [s. 312 v.s.na bkz.]. Sonunda

bu belirleyiciyle diğerini (yani istek doyurmayla ilişkiyi) tek bir

formulde ifade etmenin olası hale gelebileceğini umabiliriz.

Az once ele aldığım sorun, —bir duşun belli oğelerinin daha cok

ya da daha az yoğunlukta veya acıklıkta olmasının nedenleri— tum

duşlerin ya da duş kesimlerinin değişen acıklığına ilişkin bir başka sorun

ile karıştırılmamalıdır. Bunlardan birincisinde acıklığın karşıtı siliklik;

İkincide ise karmaşıklıktır. Bununla birlikte iki eşeldeki artış ve

azalışların paralel gittiğinden hic kuşku yoktur. Bizi acık olmasıyla

carpan bir duş kesimi genellikle yoğun oğeler icerir; ote yandan karanlık

bir duş, duşuk yoğunlukta oğelerden oluşmuştur. Acıkca berrak

27[Nietzsche'nin Hıristiyanlığa saldırısındaki unlu "Leitmoliv”e bir anıştırma.]

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 63

olandan karanlık ve karmaşık olana dek uzanan eşelin sunduğu sorun

duş oğelerinin değişen derecelerdeki canlılığının sunduğundan cok daha

karmaşıktır. Gercekten, daha sonra ortaya cıkacak nedenlerle ilk sorun

henuz tartışılamaz [s.225 v.s.na bkz.].

Az sayıda olguda, bir duşte oluşan acıklık ya da belirsizlik iz len iminin

duşun kendisinin oluşumu ile hicbir bağlantısı bulunmadığını,

duş duşuncelerinin malzemesinden doğduğunu ve onun bir b ileşimi

olduğunu şaşkınlık icinde goruruz. Orneğin uyandığımda o denli iyi

bicimlenmiş, kusursuz ve acık olmasıyla beni etkileyen ve uykudan

yan şaşkınken bile yoğunlaşma ve yerdeğiştirme mekanizmalarının etkilemediği

"uykudaki duşlemler" diye tanımlanması gereken yeni bir

duş kategorisini eklemeyi bana duşundurten bir duşumu anımsıyorum.

Daha yakından bir inceleme, duşler arasındaki bu ender durumun da

y ap ısın d a d iğ e rle rin in aynı b o şlu k ları ve k u su rla rı g o s te rd iğ in i

kanıtladı; bu nedenle de "duş duşlemleri" kategorisini attım.28 U la ş ıldığında

duş iceriği beni zor ve uzun suredir aranmış bir biseksualite

kuramını, arkadaşımın [Fliess] onune sererken temsil etmişti; duşun

istek doyurucu gucu (ki bu arada duşte verilmemişti) bizim b u kuramı

acık ve kusursuz bulmamızdan sorumluydu. Boylece tamam lanm ış

duşte bir yargı olarak almış olduğum şey aslında [gizli] duş iceriğinin

bir kesimi, hem de temel bir kesimiydi. Bu olguda duş-işlemi sanki

benim uyanıklıktaki ilk duşuncelerime el uzatmış ve duş icinde doğru

olarak temsil edilmeyi başaramamış duş duşunceleri malzemesi k esimini

bana duş uzerine bir y argı'ymış gibi tanıtmıştı.29 Bunun tam bir

kopyasına bir k e re sin d e cozumleme sırasın d a bir kadın hastanın

duşunde rastladım. Başlangıcta onu bana anlatmayı tumden red d e tmişti:

"cunku cok belirsiz ve karışıktı". Sonunda, so y led ik le rin in

doğruluğundan emin olmadığını d efalarca yineleyerek duşe ce şitli

kişilerin —kendisi, babası, kocası— girmiş olduğu ve sanki kocasının

babası olup olmadığını ya da babasının kim olduğunu ya da buna

benzer bir şeyleri bilemediği konusunda beni bilgilendirdi. Cozumleme

seansı sırasındaki cağrışımlarıyla birlikte ele alındığında, bu duş,

sorunun, bir bebek beklediğini itiraf etmek zorunda kalan ama "babanın

(bebeğin babasının) aslında kim olduğu" konusunda kuşkulu

olan bir hizmetci kızın bir bakıma sıradan oykusu olduğunu kuşku 2%[

1 9 3 0 'd a ek len en d ipn o t:] Şimdi haklı o lup olmadığımdan o kadar emin değilim.

29[Bu konu s. 173 v.s. nda daha geniş olarak tartışılıyor.]

64 VI. DUŞ-IŞLEMI

ya yer bırakmayacak bir bicimde gostermişti.30 Boylece burada da

duşun gosterdiği acıklık yokluğu duşu kışkırtan malzemenin bir kesimiydi:

yani bu malzeme kesimi duşun biçimi icinde temsil edilmişti.

Bir düşün biçimi ya da onun görüldüğü biçim, şaşırtıcı bir sıklıkta

onun gizli konusunu temsil etmek için kullanılır.31

Bir duşun satır ara lan ya da onun hakkındaki gorunurde masum

duşunceler, sıklıkla duşte en incelikli bir bicimde gorulmuş olan bir

parcayı aslında onu acığa vurmasına karşın gizlemeye yarar. Omeğin

bir duş goren, bir noktada "duşun silinip gittiğini" soyledi; cozumleme,

dışkıladıktan sonra alunı silen birisini dinleyişine ilişkin bir bebeklik

anısına goturdu. Ya da işte daha ayrıntılı olarak kaydedilmeyi

hak eden bir başka ornek. Genc bir adam kendisine cocukluğundan bilincli

kalmış bazı duşlemleri anımsatan cok net bir duş gormuştu.

Duşunde akşam olduğunu ve bir sayfiye otelinde bulunduğunu gormuş.

Oda numarasını yanlış anlamış ve icinde yaşlı bir hanımla iki

kızının soyunup yattığı bir odaya girmiş. Şoyle surdurmuştu: "Duşun

burasında bazı boşluklar var; yitik bir şeyler. Sonunda odada beni

dışarı atmaya calışan bir adam vardı ve ben onunla uğraşmak zorunda

kaldım.” Duşun acıkca anıştırdığı cocukluk duşleminin ozunu ve

akışını anımsamak icin boşuna cabalar harcadı; en sonunda aradığı

şeyin duşun karanlık kesimi hakkında soylediği sozlerde zaten bulunduğu

gerceği ortaya cıktı. "Boşluklar", yatağa giren kadınların cinsel

acıklıklarıydı; "yitik bir şeyler var" ise kadın cinsel organlarının temel

ozelliğini betimliyordu. Kucukken bir kadının cinsel organlarını

gormek icin tuketici bir merakı varmış ve kadınların erkek organlarına

sahip olduğu bicimindeki bebeksi cinsel kurama inanma eğilimindeymiş.

B

aşka bir duş gorenin benzer bir anısı cok benzer bir bicim

almıştı.32 Aşağıdaki duşu gormuş: "Fräulein K. ile Volksgarten Restoranına

gitmişim..., sonra karanlık bir parca geliyor, bir kesinti...,

sonra kendimi bir genelevin salonunda buldum, orada iki ya da üç kadın

gördüm, onlardan birinin üzerinde iç gömleği ve külotu vardı."

COZUMLEME. — Fraulein K. eski şefinin kızıydı ve kendi ken3

Kadının eşlik eden histerik belirtileri, amenore [adet gormeme — ç. ≪.] ve

buyuk bir depresyondu (ki bu, bu hastanın temel belirtisiydi). [Bu duş s. 173 v.

s.nda tartışılmıştır.]

31[Son cumle 1909'da eklenmiştir. Bir sonraki paragraf 191 l'de eklenmiştir.]

32[Bu ve sonraki iki paragraf 1914'de eklenmiştir.]

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 65

dine de teslim ettiği uzere kızkardeşi gibiydi. Onunla konuşmak icin

seyrek olarak fırsat bulmuştu ama bir kez "sanki cinsiyetlerimizin

ayırdına vardığımız, sanki ona 'ben bir erkeğim, sen de bir kadınsın'

dediğim" bir soyleşi yapmışlardı. Soz konusu restoranın icine bir tek

kez girmişti, kendisi icin hicbir şey ifade etmeyen b ir kızla,

kayınbiraderinin kızkardcşiyle. Bir başka kez, uc hanımdan oluşan bir

grupla aynı restoranın girişine kadar gitmişti. Bu hanımlar onun

kızkardeşi, baldızı ve daha once sozu edilen kayınbiraderinin kızkardeşiydi.

Tumu de kendisi icin son derece onemsizdi ama ucu de "kızkardeş"

sınıfına giriyordu. Bir geneleve seyrek olarak —tum yaşamında

iki ya da uc kez— gitmişti.

Yorum, duşteki "karanlık parca"ya ve "kesinti"ye dayanıyordu ve

cocukluk merakı icinde bazan ama seyrek olarak kendisinden birkac

yaş kucuk bir kızkardeşin cinsel organlarını incelemiş olduğu goruşunu

ortaya cıkardı. Birkac gun sonra duşun anıştırdığı kabahati b ilincli

olarak anımsadı.

Aynı gecede ortaya cıkan tum duşlerin iceriği aynı butunun

parcalarını oluştururlar; onların ceşitli kesimlere ayrılmış olmaları ve

de bu k e s im le rin sıralanm a sı ve say ısı tumu de gizli duş

duşuncelerinden doğan bir bilgi parcası olarak gorulebilir.33 Ceşitli ana

kesimlerden oluşan duşleri ya da genel olarak aynı gece ortaya cıkan

duşleri yorumlarken bu turden ayrı ayrı ve birbirini izleyen duşlerin

anlamının aynı olabilme ve farklı malzeme icinde aynı itkileri ifade

ediyor olma olasılığı gozardı edilmemelidir. Eğer boyleyse bu benzer

duşlerin ilk olarak ortaya cıkacak olanı sıklıkla daha carpıtılmış ve

utangac, sonraki ise daha guvenli ve belirgin olacaktır.

Incil'de Firavunun Yusuf tarafından yorumlanan inekler ve mısır

fıdeleri hakkmdaki duşleri bu turdendi. Josephus, onları, Incil'dekinden

daha geniş olarak bildirmiştir (Yahudilerin Antik Tarihi, 2. Kitap, 5.

Bolum). Kral ilk duşunu anlattıktan sonra şoyle demiş: "Bu gorunumu

gordukten sonra uykumdan uyandım ve rahatsızlık icinde bu gorunumun

ne olduğu uzerine duşunerek yeniden uyudum ve oncekinden daha

33 [Bu cumle 1909'da eklenmiştir. Bu paragrafın geri kalan kısmı ve sonraki uc

paragraf 1911’de eklenmiştir. Frcud bu konuyu Yeni Giriş K o n fe ra n sla rınm (l9 3 2 a )

29. sunun sonlarına doğru yeniden e le almıştır. P. F. L. 2, 55-6. Daha once I.Cilt sayfa 269 v. s.nda da konuya değinilmişti v e s. 133, s. 173 n. 21 ve s. 248'de y e niden

soz ediliyor.]

66 VI. DUŞ-tŞLEMt

harika, beni daha cok rahatsız eden ve daha cok korkutan başka bir duş

gordum..." Kralın duşunu ozetleyişini işittikten sonra Yusuf şu yanıtı

vermiş: "Ey Kral, bu duş iki bicimde gorulmuş olmasına karşın tek ve

aynı olayı belirliyor..." [VVhiston'un cevirisi, 1 8 7 4 ,1, 127-8.J

"Dedikodunun Ruhbilimine Katkısı"nda, Jung, (19106) bir kız

oğrencinin kılık değiştirmiş erotik duşunun okul arkadaşları tarafından

herhangi bir yorum olmaksızın nasıl anlaşıldığını ve nasıl daha derinlemesine

incelenip değiştirildiğini betimler. Bu duş oykulerinden biriyle

ilişkili olarak şoyle der: "Uzun bir duş imgeleri dizisinin son

duşuncesi, tastamam dizinin resimlemeye calıştığı ilk imgeyi icerir.

Sansur, ardarda yeni simgesel sahneler, ycrdcğişLirmclcr, masum kılık

değiştirmeler v.b. ile butunu olabildiğince uzakla tutar" (a. g. e. , 87).

Seherner, duşlerdeki bu temsil yonteminin garipliğini iyi tanıyordu ve

onu, kendi bedensel uyaranlar kuramıyla [I. Cilt, s. 136 v.s.na bkz..]

bağlantılı olarak ozel bir yasa halinde tanımlamıştı: "Ancak son olarak

ozel sinirsel uyaranlardan doğan tum simgesel duş yapılarında imgelem

genel bir yasaya uyar: bir duşun başlangıcında uyaranın doğduğu nesneyi

yalnızca cıı uzak ve en belirsiz anıştırmalarla resimler, ama sonunda

resimscl duygular kendini tukettiğinde uyaranın kendisini ya da

soz.konusu organı veya o organın işlevini cıplak olarak sunar ve duş de

gercek organik nedenini ortaya koyduğundan sonuna ulaşır..."

Otto Rank, (1910) Seherner'in bu yasasına incelikli bir destek

uretmiştir. Bir kızın onun taralından bildirilen duşu aynı gece icinde

bir zaman aralığı ile gorulen ve İkincisi bir orgazmla sonlanan iki ayrı

duşten oluşmuştu. Bu ikinci duşun, hatta duş gorenin pek de katkısı

olmaksızın, ayrıntılı bir yorumunu sağlamak olasıydı ve iki duşun

iceriği arasındaki bağlantıların sayısı, ilk duşun, İkinciyle aynı şeyi

daha utangac bir bicimde temsil ettiğini gormeye olanak veriyordu.

Oyle ki İkincisi, orgazmla birlikte olan duş, birincinin Lam olarak

acıklanmasına yardımcı olmuştu. Rank, haklı olarak orgazm ya da

fışkırma duşlerinin, duş gorme kuramı icin genel onemi uzerine bir

tartışmayı bu orneğe dayandırmıştı. [Bkz. s. 132 v.s.J

Bununla birlikle benim deneyimlerime gore insan bir duşteki

a c ıklık ya da karmaşıklığı onun malzemesinde kesinlik ya da

kuşkululuk bulunmasına gore yorumlama konumunda ancak nadiren

bulunabilir, ileride, duş oluşumunda, henuz soz etmediğim ve herhangi

bir belirli duşte bu niteliklerin yelpazesi uzerinde belirleyici etkisini

gosteren bircLmcni acıklayacağım. [Bkz. s. M0 v. s.]

C. DUŞLERDE TEMSİL ARACLARI 67

Bazan, aynı durum ve cercevenin bir sure devam etmiş olduğu bir

duşte, şu sozcuklerle tanımlanan bir kesinti ortaya cıkar: "Ama sonra

sanki aynı zamanda başka bir yermiş ve orada şoyle şoyle bir şey olmuş."

Bir sure sonra duş kaldığı yerden devam edebilir ve onu kesintiye

uğratan şeyin duş malzemesinde bir yan cumlecik —araya karışan

bir duşunce— olduğu ortaya cıkar. Duş duşunceleri icindeki bir

koşulluluk, duşle eşzamanlılıkla temsil edilmiştir: "eğer", "o zaman"

haline donuşmuştur.

Duşlerde bu denli sık ortaya cıkan ve anksiyeteye bu denli yakın

olan kcivurulmuş devinim duyumsamasının anlamı nedir? İnsan ileriye

doğru hareket etmek ister ama kendini bulunduğu noktaya

yapışmış bulur ya da insan bir şeye ulaşmak ister ama bir dizi engelle

alıkonur. Bir tren kalkış noktasındadır ama kişi onu yakalayamazınsan

bir saldırıya karşılık vermek icin elini kaldırır ama hic gucu

yoktur. Ve benzerleri... Bu duyumsamalarla gosterim duşlerinde de

karşılaşmış [I. Cilt, s.291 v.s.; II. Cilt s,19'a da bkz.]; ama onu yorumlamak

icin ciddi bir girişimde bulunmamıştık. Kolay ama yetersiz

bir yanıt, uykuda devinimsel felcin egemen olduğu ve tartıştığımız

duyumsama halinde onun ayırdına vardığımız olurdu. Ama o zaman bu

durumda bu ketvurulmuş devinimleri neden durmadan duşumuzde

gormediğimiz sorusu ortaya atılabilir ve de bu duyumsamanın, uyku

sırasında herhangi bir anda ortaya cıkabilen bir duyumsama olmasına

karşın, belli bir tur temsili kolaylaştırmaya yaradığım ve yalnızca duş

duşunceleri malzemesi bu yoldan temsil edilmeyi gereksindiğinde ortaya

cıktığını varsaymak akla yakındır.

Bu "hicbir şey yapamama", duşlerde her zaman bir duyumsama halinde

değil bazan da basitce duş iceriğinin bir parcası olarak ortaya

cıkar. Bu turden bir olgu bana duş gormenin bu ozelliğine ışık tutma

acısından ozellikle iyi belirlenmiş gibi gelir. İşte benim acıkca durust

olmamakla suclandığım bir duşun kısaltılmış hali. Yer, özel bir sanatoryum

ile birçok başka kurumun karmasıydı. Bir erkek bakıcı beni

bir muayeneye çağırmak için göründü. Düşte, bir şeylerin yitirilmiş

olduğunu ve muayenenin yitik nesneyi benim aldığım kuşkusu

üzerine yapıldığını biliyordum. (Cozumleme, muayenenin iki anlamda

alındığını ve tıbbi bir muayeneyi de icerdiğini gosterdi.) Suçsuzluğumun

ve de kurumda bir konsültan konumunda olduğumun bilincinde

olarak sakince bakıcıya eşlik ettim. Kapıda beni göstererek: "Onu ne68

V I DUŞ-İŞLEMI

den getirdin? O saygıdeğer biridir." diyen başka bir bakıcıyla

karşılaştık. Sonra, tek başıma, içinde makineler duran ve bana cehennemi

ceza aygıtlarıyla bir Cehennemi anımsatan büyük bir salona gittim.

Beni fa r k etmesi için her türlü nedeni olan bir meslekdaşımı

aygıtlardan birine gerilmiş olarak gördüm ama o hiç umursamadı. Sonra

bana gidebileceğim söylendi. Ama şapkamı bulamadım ve her şeye

karşın gidemedim.

Duşun istek doyurması acık olarak benim namuslu bir insan

olduğumun ayırdına varılmasında ve gidebileceğimin soylenmesinde

yatıyordu. Bu nedenle duş duşunceleri icinde bununla zıtlaşan her

turden malzeme bulunması gerekiyordu. G id eb ilec ek olmam,

bağışlanmamın bir işaretiydi. Bu nedenle eğer duşun sonunda gitmemi

engelleyen bir şey olmuşsa, zıtlaşmayı iceren baskılanmış malzemenin

kendini bu noktada duyumsattığını varsaymak akla yakın gibi gelmektedir.

Buna gore şapkamı bulamamam şu anlama geliyordu: "her şeye

karşın sen durust bir adam değilsin.“ Boylece bu duşteki "hicbir şey

yapamamak" bir zıtlığı —bir "hayır"ı— ifade etmenin bir yoluydu;

duşlerin bir "hayır"ı ifade edemediği bicimindeki daha once soylediğim

[s. 51] sozun duzeltilmesi gerekiyordu.34

Bir devinimin "gercekleşmemesinin", bir durum olarak değil de bir

duyumsama olarak ortaya cıktığı diğer duşlerde, bir devinime ketvurulması

duyumsaması, aynı karşıtlığa daha guclu bir anlatım kazandırır

— bir karşıt-istenc tarafından karşı cıkılan bir istenci ifade eder.

Boylece bir devinime ketvurulması duyumsaması, bir istek çatışmasını

temsil eder. [I. Cilt s. 295'e bkz.] ileride, uykuya eşlik eden devinimse!

felcin, duş gorme sırasındaki ruhsal surecin en temel belirleyicileTamamlanmış

cozumlemede cocukluğumdaki bir olaya aşağıdaki cağrışım zinciri

ile ulaşılan bir gonderme vardı. "Der Mohr hat seine Schuldigkeit getan, der

Mohr kann gehen.” ["Mağribi gorevini bitirdi, Mağnbi gidebilir." (Schiller, F ie sco,

İU. Perde, 4. Sahne) "Schuldigkeit" ("gorev") aslında "Arbeil" ("iş") yerine yanlış

bir alıntı.] Sonra eğlenceli bir bilmece geldi: "Mağnbi gorevini bitirdiğinde kac

yaşındaydı?” — "Bir yaşında, cunku o zaman gidebilir." ["gehen" — hem "gitmek"

hem de "yurumek” karşılığında.] (Dunyaya oylesine bir siyah sac yumağıyla g e lmişim

ki genc annem benim kucuk bir Mağnbi olduğumu soylemiş.) — Şapkamı bulamayışım

uyanıklık yaşamımda olmuş bir şeydi ve birden cok anlamda kullanılmıştı.

Bir şey le r i ortadan yok etmekte bir deha olan h izm e tc im iz onu

saklamıştı. — Bu duşun sonu, aynı zamanda olume ilişkin bazı melankolik

duşuncelerin reddini de gizliyordu: "Henuz gorevlerimi bitirmedim bu nedenle henuz

gitmemeliyim." — Tıpkı Goethe ve kısa sure once gormuş olduğum fe lc li hasta

duşunde olduğu gibi bu duşte de doğum ve olumle uğraşıl-mıştı (s. 58, 167 v.s.na [ve

de 176 v.s.na] bkz.).

C. DUŞLERDE TEMSIL ARACLARI 69

rinden b iri olduğunu oğreneceğiz. Şimdi, devinimsel yollardan taşınan

bir itki, bir istencden başka bir şey değildir; tum surecin bir istenc

eylemiyle ona karşı cıkan bir "hayır"ı temsil etmesini boylesine

mukemmel bir bicimde uygun kılan şey de uyku sırasında bu itkiye

ketvurulduğunu duyumsayacağımızdan bu denli emin olmamızdır.

Yine benim anksiyete uzerine acıklamamdan, bir isteğe ketvurulması

duyumsamasının neden anksiyeteye bu denli yakınlaşuğım ve duşlerde

neden anksiyeteyle bu denli sık bağlantı icinde bulunduğunu anlamak

kolaydır. Anksiyete, kokeni bilincdışında bulunan ve bilinconcesi tarafından

ketvurulan, libidinal bir itkidir.35 O halde bir duşte ketvurulma

duyumsaması anksiyete ile birleştiğinde b ir zamanlar libido uretme

yeteneğinde olan bir istenc eylemi soz konusu olsa gerektir — yani

onun bir cinsel itki olması gerekir.

Duşlerde sıklıkla "ne de olsa bu yalnızca bir duş" cumleciğiyle ifade

edilen yargının anlamını ve ruhsal onemini başka bir yerde ele alacağım

(aşağıya [s. 215 v.s.] bkz.).36 Burada yalnızca onun duşte

gorulmekte olan şeyin oneminden dikkati uzaklaştırmaya calıştığını

soyleyeceğim. Duş iceriğinin bir kısıntının duşun icinde "duş gorme"

olarak betimlenmesi bicimindeki ilginc ve yukarıdakine benzer sorun

—"duş icinde duş" bulmacası— bazı inandırıcı ornekleri cozumlemiş

olan Stekel [1909, 459 v.s.] tarafından benzer bir bicimde cozulmuştur.

Bir kez daha niyet duşte "duşu gorulen şey"in oneminden dikkati

uzaklaştırmak, onu gercekliğinden yoksun bırakmaktır. Bir "duş icinde

duş"ten uyandıktan sonra gorulen duş, duş isteğinin, bozulmuş bir

gercekliğin yerine koymaya calıştığı şeydir. Bu nedenle duşte "duşu

gorulmuş" olan şeyin gercekliğin, gercek bir anının temsili olduğunu;

oysa duşun devamının, tersine, yalnızca duş gorenin isteklerini temsil

ettiğini guvenle varsayabiliriz. Bu yuzden, bir "duş icinde duş"e bir

şeyler eklemek bir duş halinde betimlenmiş olan şeyin hic olmamış

olmasını istemekle eşdeğerdir. Başka bir deyişle, eğer ozel bir olay, bir

duşun icine, duş-işlemi tarafından, bir duş olarak yerleşurilirse, bu,

olayın gercekliğinin en kesin onayıdır, onun en guclu doğrulanma si'd

ır.3' Duş-işlemi, duş gormeyi bir reddetme olarak kullanır ve

boylece duşlerin istek doyurma olduğu buluşunu destekler.38

^ [1 9 3 0 'd a eklenen d ipnot:] Daha sonraki bilgilerin ışığında bu cumlenin arlık yeri yoktur. [Bkz. I. Cilt s. 211 n. 25. Aynca s. 224. n.a bkz.]

j 6[Bu paragraf (sondan bir onceki cumlesi ve son cumlesinin bir kesimi d ışın d a ) 1911'de eklenmiştir.]

37[Bu cumle 1919’da eklenmiştir.]

38[Son cumlecik 1919'da eklenmiştir.]

(D)

TEMSİL EDİLEBİLİRLİĞİ GÖZÖNÜNE ALMA

Buraya kadar, duşlerin duş duşunceleri arasındaki ilişkileri temsil etme

yollarını araştırmakla meşgul olduk. Ancak bu araştırmanın gidişi

icinde bir duşun oluşumu amacına yonelik olarak duş duşunceleri malzemesinin

uğradığı değişimlerin genel doğası uzerine daha ileri bir konuya

birden cok kez değindik. İlişkilerinden buyuk olcude soyulmuş

olan bu malzemenin bir sıkıştırma surecine uğradığını aynı zamanda da

oğeleri arasındaki yoğunluk ycrdeğiştirmelerinin zorunlu olarak malzemede

bir ruhsal değer aktarımına yol actığını oğrendik. Buraya dek soz

ettiğimiz yerdeğiştirmelerin belli bir duşuncenin onunla bir bicimde

yakından ilişkili bir diğerinin yerine gecmesinden ibaret olduğu; onların

yoğunlaşurmayı kolaylaştırmak uzere kullanıldıkları ve aracılıklarıyla

iki oğe yerine, ikisinin arasında tek bir ortak oğenin duşe girmenin

yolunu bulduğu ortaya cıkmıştı. Henuz başka tur bir yerdeğiştirmeden

soz etmedik. Ancak cozumlemeler bize başka bir turun de

var olduğunu ve kendisini soz konusu duşuncelerin sözel anlalımı'-

ndaki bir değişiklikle ortaya koyduğunu gostermiştir. Her iki durumda

da bir cağrışımlar zinciri boyunca bir yerdeğiştirme vardır; ama bu

turden bir surec değişik ruhsal evrenlerde oluşabilir ve yerdeğiştirmenin

sonucu, bir durumda bir oğenin yerine bir diğerinin gecmesi biciminde

olurken oteki durumda tek bir oğenin sözel biçiminin bir başkasıyla

yerdeğiştirmesi soz konusu olabilir.

D. TEMSIL EDİLEBİLİRLİĞİ GOZONUNE ALMA 71

Duş oluşumunda ortaya cıkan bu ikinci yerdeğiştirme turu yalnız

buyuk olcude kuramsal ilgi kaynağı olmamakta aynı zamanda duşlerin

kılığına girdiği hayali sacmalık gorunumunu de acıklamaya ozellikle

uygun olduğu sanılmaktadır. Yerdeğiştirmenin tuttuğu yon genellikle

duş duşuncesindeki renksiz ve soyut bir ifadenin resimsel ve somut bir

ifadeye donuşmesi sonucunu vermektedir. Boyle bir değişimin avantajı

ve buna uygun olarak da amacı hemen goze carpar. Bir duş acısından

resimsel olan bir şey temsil edilme yeteneğinde olan bir şeydir: bir

gazetede yonlendirici bir siyasal makalenin bir cizere cıkaracağı zorlukların

aynısını soyut anlatımların duşlerde temsil edilmeye cıkardığı bir

durumun icine yerleştirilebilir. Ama bu alış verişten yalnızca temsil

edilebilirlik değil yoğunlaştırma ve sansur de kazanclı cıkabilir. Bir

duş duşuncesi soyut bicimde ifade edildiği surece kullanışsızdır; ama

bir kez resim diline cevrilince, yeni anlatım bicimiyle duşun altta yatan

malzemesinin geri kalanı arasında, duş-işleminin gereksindiği ve

eğer onceden yoksa yarattığı, zıtlıklar ve ozdeşlikler cok daha kolaylıkla

kurulabilir. Bu boyledir cunku tum dillerde somut terimler

gelişimlerinin tarihinin bir sonucu olarak kavramsal olanlara gore

cağrışım bakımından daha zengindirler. Bir duşun oluşumu sırasında

dağınık duş duşuncelerini olası en kısa ve birleştirilmiş anlatıma indirgemeye

calışan ve tek tek duşuncelere uygun sozel donuşumler bulma

yolunda ilerleyen onemli bir ara işlem kesiminin gercekleştiğini varsayabiliriz.

Başka nedenlerle anlatım bicimi sabitleşmiş olabilen herhangi

bir duşunce, diğer duşuncelere sağlanmış olası anlatım bicimleri

uzerinde belirleyici ve secici bir bicimde calışabilir ve belki de la

başlangıctan beri boyle yapıyor olabilir — şiir yazmada olduğu gibi.

Eğer bir şiir uyaklarla yazılacaksa bir beyitin ikinci dizesi iki koşul ta rafından

sınırlandırılmıştır: uygun bir anlam ifade etmelidir ve bu anlam

ilk dizeyle uyaklı olmalıdır. Hic kuşkusuz bir uyak bulma niyetinin

ayırdına varamadığımız ve karşılıklı etkiyle iki duşuncenin ta

baştan sonunda hafif bir uyarlamayla bir uyak doğurmaya izin verecek

bir sozel anlatımdan secilmiş olduğu şiir en iyi şiir olurdu.

Az sayıda ornekte bu turden bir anlatım değişikliği, anlam belirsizliği

sayesinde birden cok duş duşuncesine anlatım olanağı veren bir

soz bicimi bularak, duş yoğunlaştırmasına cok daha doğrudan yardım

eder. Bu yolla tum bir sozel espriler alanı duş-işleminin buyruğuna

verilir. Duş oluşumunda sozcuklerin oynadığı rolun şaşılacak hicbir

yanı yoktur. Sayısız duşuncenin duğum noktaları oldukları icin soz72

VI. DUŞ-IŞLEMt

cukler anlam belirsizliğine yazgılı sayılabilir ve de nevrozlar (orn.

duzenleme obsesyonlan ve fobilerde), duşlerden hic de daha az olmamak

uzere, sozcuklerin sunduğu bu avantajları yoğunlaştırma ve kılık

değiştirme amacıyla utanmasızca kullanırlar.1 Duş carpıtmasının da anlatım

yerdeğiştirmesinden yararlandığını gostermek kolaydır. Eğer anlamı

belirsiz bir sozcuk anlamı belirli iki sozcuk yerine kullanılırsa

sonuc yanıltıcıdır ve eğer bizim gundelik manuklı anlatım yontemimizin

yerine resimsel bir anlatım gecerse kavrayışımız durur; ozellikle de

bir duş, oğelerinin sozcuk anlamıyla mı yoksa mecazi anlamda mı yorumlanacağını,

ya da duş duşunceleri malzemesiyle doğrudan doğruya

mı yoksa sokuşturulmuş ifade bicimleri aracılığıyla mı ilişkide olduğunu

hicbir zaman soylemediği icin durur.2 Herhangi bir duş oğesini

yorumlarken

(a) onun olumlu mu yoksa olumsuz olarak mı (bir karşıtsav

ilişkisi olarak mı) alınması gerektiği,

( b ) tarihsel olarak (bir anı olarak) yorumlanması gerekip gerekmediği, (

c) simgesel olarak yorumlanması gerekip gerekmediği ya da

(d) yorumunun sozcuklerine dayanması gerekip gerekmediği genellikle

kuşkuludur. Yine de tum bu belirsizliklere karşın duş-işleminin

urunlerinin (ki anlaşılmak niyetiyle yapılmadıkları unutulmamalıdır)

cevirmenlerine eski hiyeroglif yazılarının onları okumaya calışanlara

cıkardıklarından daha fazla zorluk cıkarmadıklarını soylemek yerinde

olur.

Duşlerde yalnızca sozcuklerindeki anlam belirsizliği tarafından bir

araya getirilen ceşitli temsil orneklerini daha once vermiştim. (Orneğin,

Irma'nın enjeksiyonu duşunde "Ağzını uygun bicimde actı" [I.Cilt

s. 163] ve son aktardığım duşteki "Her şeye karşın gidemedim" s. 67

v.s.) Şimdi soyut duşuncenin resimlere donuşmesinin onemli bir rol

oynadığı bir duşu kaydedeceğim. Bu tur duş yorumu ile simgecilik

aracılığıyla yorum arasındaki fark oldukca keskin olarak cizilebilir.

Simgesel duş yorumunda simgeleştirmenin anahtarı yorumcu tarafından

keyfi olarak secilir; oysa bizim sozel kılık değiştirme olgula-

[1909'da eklenen dipnot:] Espriler hakkındaki kitabıma (1905c) [Ozellikle VI.

Bolumun son kesimine] ve nevrotik belirlilerin cozumunde "sozel kopruler'in kullanımına

bakınız. [Orn. Freud I9 0 5 e ’nin ("anahtar sozcukler" teriminin de kullanıldığı)

D. Kesiminin sonunda Dora'mn ilk duşunun bireşimine ve Freud 1909d'nin

I (G^ Kesiminde "Sıcan Adam'ın sıcan obsesyonunun cozumune bkz.]

[Bu paragrafın geri kalan kısmı 1909'da eklenmiştir.)

D. TEMStL EDtLEBIIİRLtĞl GOZONUNE ALMA 73

nmızda anahtarlar genel olarak bilinir ve sağlamca yerleşmiş lenguistik

kullanım tarafından ortaya konur. Eğer doğru zamanda doğru

duşunce insanın emrindeyse insan bu turden duşleri hatta duş gorenin

verdiği bilgilerden bağımsız olarak tumuyle ya da kısmen cozebilir.

Tanışım olan bir hanım aşağıdaki duşu gormuştu: Operadaymış.

Wagner'in bir operası oynanıyormuş ve sabah sekize çeyrek kalaya dek

sürmüş. Ön sıradaki boşlukta, insanların yiyip içtiği masalar kuruluymuş.

Balayından yeni dönmüş olan kuzeni genç karısıyla birlikte masalardan

birinde oturuyormuş ve onun yanında da bir aristokrat oturmaktaymış.

Öyle görünüyormuş ki kuzeninin karısı, adamı, insanın

bir şapkayı geri getirmesi gibi halayından g eri getirmişmiş, ö n

sıradaki boşluğun ortasında tepesinde demir parmaklıklarla bir p latfo

rm bulunan yüksek bir kule varmış. En tepede yüzü Hans R ichlere

benzeyen ş e f varmış. Parmaklıkların çevresinde koşup duruyor ve

şiddetle terliyormuş ve de o pozisyonda kulenin dibine yerleşmiş olan

orkestrayı yönetiyormuş. Kendisi bir kadın arkadaşıyla (ki ben

tanıyordum) bir locada oturmaktaymış. Bu denli uzun süreceğini bilmediği

ve şimdi de düpedüz donmak üzere olduğu için kızkardeşi ön

sıralardan kendisine büyük bir kömür parçası vermek istemiş. (Sanki

locaların uzun temsil boyunca ısıtılması gerekiyormuş.)

Duş, tek bir durum uzerine iyi odaklanmış olmasına karşın başka

bakımlardan yeterince anlamsızdı: orneğin şefin tepesinden orkestrayı

yonettiği on sıranın ortasındaki kule! Ve de hepsinin uzerine kızkardeşinin

kendisine vermeye calıştığı komur! Duşun cozumlemesini istemekten

acıkca kacmıyordum. Ama duş gorenin kişisel ilişkileri hakkında

bazı bilgilerim olduğu icin duşun belirli parcalarını ondan bağımsız

olarak yorumlayabildim. Kariyeri akıl hastalığı nedeniyle erken

olarak sona ermiş bir muzisyene buyuk sempatisi olduğunu biliyordum.

Bu yuzden on sıralardaki kuleyi mecazi olarak almaya karar verdim.

O zaman Hans Richtcr'in yerinde gormek istediği adamın, orkestranın

oteki uyelerinin üzerinde yüksekte bir yere tırmanmış olduğu

ortaya cıktı. Kule ad değiştirme yoluyla bicimlenmiş bileşik bir resim

olarak tanımlanabilirdi. Yapısının alt kesimi adamın buyukluğunu

temsil ediyordu; arkasında bir tutuldu ya da kafesteki bir hayvan —bu,

mutsuz adamın adına bir anıştırmaydı3— gibi koşuştuğu tepedeki par ^[

1925'de eklenen d ipn o t. ] Hugo Wolf.

74 VI. DUŞ-IŞLEMt

maklıklar ise en sondaki yazgısını temsil etmekteydi. İki duşunce

"Narrenturm" sozcuğunde biraraya getirilmiş olsa gerekti.4

Bu şekilde duşun benimsediği temsil bicimini keşfederek a y n ı.

anahtarı onun ikinci gorunur sacmalığını —duş gorene kızkardeşinin

uzattığı komur— cozmede kullanmaya girişebilirdik. "Komur", "gizli

aşk" anlamına geliyor olmalıydı:

Kein Feuer, keine Kohle

kann brennen so heiss

als wie heimliche Liebe,

von der niemand nichts w e iss.5

Kendisi de kadın arkadaşı da evlenmemişlerdi [Almanca "sitzen gebleiben"

sozcuk olarak "oturup kalmak"]. Hala evlenme beklentisi olan

kızkardeşi ona komuru vermişti "cunku bu denli uzayacağını bilmiyordu".

Duş, neyin bu denli uzayacağını belirlemiyor. Eğer bir oyku olsaydı

"temsilin" dememiz gerekirdi; ama bir duş olduğu icin cumleciği

bağımsız olarak alabilir, anlamı belirsiz olarak kullanıldığına karar verebilir

ve "evlenmeden gecen surenin" sozcuklerini ekleyebiliriz. "Gizli

aşk" yorumumuz, duş gorenin on sıralarda karısıyla birlikte oturan kuzeninden

soz edilmesi ve bu cifte yuklenen açık aşk olayıyla bir kez

daha destekleniyor. Duşe egemen olan, gizli aşkla acık aşk ve duş

gorenin kendi ateşiyle genc eşin soğukluğu arasındaki karşısavlardır.

Dahası, her iki durumda da "yukseğe yerleşmiş" —buyuk umutların

bağlandığı aristokrata da muzisyene de eşit olarak uygulanan bir

deyim— birileri bulunmaktadır.6

Suregelen tartışma, sonunda bizi, duş duşuncelerinin duş iceriğine

donuşumundeki payı kucumsenemeyecek ucuncu7 bir etmeni keşfetmeye

yoneltti: yani, düşlerin kullandığı garip ruhsal malzemenin temsil

edilebilirliğini göz önüne alma — yani buyuk kesimiyle gorsel im-

4[Sozcuk olarak "Deliler Kulesi" — akıl hastanesi karşılığı eski bir terim.]

5[Ne Ateş, ne kömür

Sımsıcak ışıldar

Kimsenin bilmediği

Gizli aşk kadar. (Alman halk şarkısı.)

6[Bu duşteki sacmalık oğesinden s. 164'de soz ediliyor.]

[Onceki iki tanesi yoğunlaştırma ve yeTdeğiştirme.]

D. TEMSIL EDİLEBİLİRLİĞİ GOZONUNE ALMA 75

gcler halinde lemsil edilebilirlik. Temel duş duşuncelerine bağlanmış

ceşitli yan duşuncelerden gorsel temsile izin verenler secilecektir; duşişlemi

ise uyuşmaz duşunceleri yeni bir sozel bicimde —hatta daha

alışılmadık bir sozel bicimde— birleştirme cabasından kacınmaz, yeter

ki bu surec temsili kolaylaştırsın ve boylece de sıkıştırılmış duşunmenin

neden olduğu ruhsal basınc giderilsin. Bu, bir duşuncenin iceriğini

başka bir kalıba dokme, aynı zamanda yoğunlaştırma etkinliğinin

amacına da hizmet edebilir ve başka bir duşunceyle başka durumda var

olmayabilecek bazı yeni bağlantılar yaratabilir; bu ikinci duşunce ise

kendi ozgun anlatım bicimini, ilkiyle yarı yolda buluşacak bir goruntuyle

değiştirmiş olabilir.

Herbcrl Silberer (1909)8, duş oluşumu sureci icinde duşuncelerin

resimlere donuşumunu doğrudan gozlemlemenin ve boylece de duşişlcminin

bu etmenini ayrı olarak incelemenin iyi bir yolunu gostermiştir.

Eğer yorgun ve uykulu bir durumda kendine zihinsel bir gorev

verirse sıklıkla duşuncenin kendisinden kactığını, onun yerine, sonradan

duşuncenin bir yerine-geceni olduğunu ayrımsadığı bir resmin ortaya

cıktığını gormuş. Silberer, bu yerine-gccenleri pek de uygun olmayan

"olosembolik" terimiyle tanımlıyor. Buraya Silberer'in makalesinden

[a. g. e., 519-22] birkac ornek alacak ve soz konusu gorungulerin

belirli nitelikleri nedeniyle ileride onlara yeniden donme olanağı

bulacağım. [Bkz. s. 228 v.s.]

7 . Örnek — Bir calışmadaki duzgun olmayan bir parcayı

duzeltmeyi duşundum.

"Simge — Kendimi bir parca odun keserken gordum."

"5. Örnek — Kendi kendime yapmayı tasarladığım belirli metafizik

calışmaların amacını acıklamaya calıştım. Onların amacı, diye duşundum,

insanın daha yuksek bilinc bicimlerinden ve varoluş katmanlarından,

varoluşun temellerini araştırmaya calışmasıdır.

"Simge — Sanki bir dilimi kaldırıyormuş gibi buyuk bir bıcağı

bir kekin altına sokuyorum.

"Yorum — Bıcakla yaptığım devinim, soz konusu 'calışma' an lamına

geliyordu... İşte simgeciliğin acıklaması. Zaman zaman yemeklerde

benim işim, bir keki kesmek ve porsiyonları dağıtmak olurdu.

Bu işi uzun, esnek —biraz ozen gerektiren— bir bıcakla yapardım.

8[B u paragraf v e Silberer'den yapılan alıntı 1914'de eklenmiştir.]

76 VL DUŞ-IŞLEMt

Ozellikle kesildikten sonra dilimleri kaldırmak bazı zorluklar cıkarırdı;

bıcağın dilimin altına ozenle itilmesi gerekirdi ('temellere' ulaşmak

icin yavaş yavaş 'calışmam'a denk duşuyor). Ama resimde daha başka

simgecilikler de var. Cunku simgedeki kek bir 'Dobos' kekiydi — keserken

bıcağın gecmesi gereken bircok katmandan oluşmuş bir kek (bilincin

ve duşuncenin katmanları)."

"9. Örnek — Bir duşunce katarında bağlantıyı yitirmiştim. Onu yeniden

bulmaya calıştım ama başlangıc noktasının benden tumuyle

kacmış olduğunu kabul etmek zorunda kaldım.

"Simge — Bir kompozitorun notalarından bir parca, son satırları

eksik.”

Esprilerin, ozdeyişlerin, şarkıların ve atasozlerinin eğitimli insanların

zihinsel yaşamlarında oynadığı rol acısından eğer bu tur kılık

değiştirmeler duş duşuncelerini temsil etmede son derece sık olarak

kullanılsaydı bu bizim beklentilerimize tumuyle uyardı. Orneğin bir

duşte her biri ayrı tur sebzeyle dolu bir suru arabanın anlamı nedir?

Onlar "Kraut und Rüben"in [sozcuk olarak "lahanalar ve şalgamlar"]

yani karman cormanın bir kontrastına olan isteği temsil ederler ve

buna uygun olarak da "duzensizliği" belirtirler. Bu duşun bana yalnızca

bir kez bildirilmiş olmasına şaşıyorum.9 Evrensel gecerlikte bir duş

simgeciliği yalnızca birkac konuda genel olarak bilinen anıştırmalar ve

sozel yerine-gecenler temelinde ortaya cıkmışla. Dahası bu simgeciliğin

buyuk kesimi duşler tarafından psikonevrozlar, soylenceler ve

halk adetleriyle paylaşılmışta.10

Aslında konuyu daha yakından incelediğimizde duş-işleminin bu

turden yerine gecirmeler yaparken ozgun hicbir şey yapmadığının

ayırdına varmamız gerekir. Sonuclara —bu durumda sansur tarafından

engellenmeyen bir temsil olasılığına— ulaşmak icin yalnızca bilincdışında

zaten var olan yolları izler ve de bastırılmış malzeme

arasından, espriler ya da anıştırmalar biciminde de bilincli hale gelebilecek

olanlarda ve nevrotik hastaların duşlemlerini dolduranlarda

değişimler yapmaya oncelik verir. Bu noktada ansızın Schemcr'in, te 9[

1925'de eklenen dipnol:} Doğrusu bu imgeye bir daha rastlamadım bu yuzden

yorumun doğruluğuna guvenimi yitirdim.

10[Duş simgeleştirmesi bir sonraki kesimde daha geniş olarak ele alınmıştır.]

D. TEMSİL EDİLEBİLİRLİĞİ GOZONUNE ALMA 77

meldeki doğruluklarını başka bir yerde de savunmuş olduğum [I.Cilt,

s. 134 v.s. ve 276] duş yorumlarını kavrarız, imgelemin, oznenin kendi

bedeniyle zihinsel uğraş icinde bulunması hic de duşlere ozgu ya da

yalnız onların bir niteliği değildir. Cozumlemelerim, bana, onların

nevroliklerin bilincdışı duşunceleri icinde olağan olarak bulunduğunu

ve buyumekte olan delikanlılar ya da kızlarda karşı cinsin cinsel organlarına

ve de kendi cinsininkilere yoneltilen cinsel meraktan turediğini

gostermiştir. Scherner [1861] ve Volkelt'in [1875] haklı olarak direttikleri

gibi bedeni simgeleştirmek icin kullanılan tek duşunce cemberi

bir ev değildir ve bu, duşler icin de nevrozların bilincdışı duşlemleri

icin de aynı derecede doğrudur. Beden ve cinsel organlar icin mimari

bir simgeciliği benimseyen hastalar da biliyorum. (Cinsel ilgi dış cinsel

organlar evreninin cok otelerine d e uzanır.) Bu hastalar icin

sutunlar ya da direkler bacakları temsil eder ( Süleyman'ın Ş a rk isi nda

olduğu gibi) her gecit bedensel ağızlardan birinin (bir "delik") yerine

gecer; her su borusu, boşaltım aygıtının bir anımsatıcısıdır, v. b. Ama

gerek bahce yaşamı gerekse mutfak cevresinde merkezlenmiş duşunceler

halkası aynı kolaylıkla cinsel imgeleri gizlemek icin secileb

ilirle r.11 Birinci olguda yolu lenguistik kullanım cok iyi hazırlamıştır,

kendisi cok eski cağlara dek uzanan imgesel bir benzetmenin

kalıntısıdır: orn. Cennet bahcesi, tohum ve Süleyman'ın Ş a rk ısin û a

kızın bahcesi. Cinsel yaşamın gerek en cirkin gerekse en gizli ayrıntıları,

mutfak etkinliklerine gorunurde masum anıştırmalarla duşunulebilir

ya da duşle gorulebilir ve de eğer cinsel simgeciliğin kendine en

iyi saklanma yerini sıradan ve goze carpmayan şeyin arkasında bulduğunu

unutsaydık histeri belirtileri hicbir zaman yorumlanamazdı.

Nevrotik cocuğun kana ya da ciğ ele dayanamamasının ya da yumurta

veya makarnanın gorunumu karşısındaki bulantısının ve de insandaki

doğal yılan korkusunun nevrotiklerde son derece abartılı olmasının arkasında

gecerli bir cinsel anlam vardır. Nevrozlar bu tur kılık değiştirmeleri

kullanırken tum insanlığın, uygarlığın en erken donemlerinden

beri gectikleri yolları —gunumuze dek suregelen varlıklarının kanıtı,

pecelerin en incesiyle ortulmuş olarak, lenguistik kullanımlarda, boş

inanlarda ve geleneklerde bulunabilecek olan yollan— izliyorlardır.

n [1914'de eklenen dipnol:] Bunun pek cok kanıtı Fuchs'un (1909-12) uc ek c ildinde bulunabilir.

78 VI. DUŞ-İŞLEMİ

Şimdi benim kadın hastalarımdan biri tarafından gorulen ve daha

once [s. 48] kaydetmeyi vaat elmiş olduğum "cicekli” duşu ekleyeceğim.

Cinsel bir yorum verilmesi gereken oğelerini buyuk harflerle verdim.

Duş goren, yorumlandıktan sonra bu guzel duşe olan beğenisini

oldukca yitirmişti.

(a) GtRlŞ DUŞU: İki hizmetçisinin bulunduğu mutfağa gitmiş ve

onları kendisinin "bir lokma yiyeceğini" hazırlamadıkları için kusurlu

bulmuş. Aynı zamanda oldukça fa zla miktarda mutfak kap kaçağının

suları süzülsün diye başaşağı durduğunu görmüş; öbekler halinde

yığılmış gündelik mutfak kap kaçağı. Sonraki ekleme: tk'ı hizmetçi biraz

su almaya gitmişler ve eve ya da bahçenin içine dek ulaşan bir tür

nehrin içine girmek zorunda kalmışlar,12

(b) ASIL DUŞ13: Yüksek bir yerden,14 garip bir biçimde kurulmuş,

büyük paneller halinde birleştirilmiş ve küçük örme karelerden ibaret

olan tahta bir perde ya da çilin üzerinden iniyormuş.]S Tırmanılsın diye

yapılmış bir yer değilmiş, kadın ayağını basacak yer bulmakla güçlük

çekiyormuş ve giysisi bir yerlere lakılmadığı için hoşnutmuş böylece

ilerlerken saygınlığını koruyabiliyormuş.16 Elinde BÜYÜK BİR DAL tutuyormuş11;

astında dallanmış ve yayılmış, KIRMIZI çlÇEKLER'le kaplı

bir ağaç gibiym iş.lfi Onların kiraz ÇİÇEKLERİ olduğuna ilişkin bir

düşünce varmış ama aynı zamanda (kuşkusuz onlar ağaçta yetişmeseler

de) çifte KAMELYALAR'a da bcnziyorlarmış. Aşağı inerken elinde önce

BİR, sonra ansızın İKİ sonra yine BİR tane varmış.'9 Aşağıya indiğinde

alttaki ÇİÇEKLER adamakıllı SOLMUŞ'muş. Yere ulaştıktan sonra —

söyleme gereğini duymuş— benzer bir ağacı tarayan bir uşak görmüş;

yani adam ağaçtan yosun gibi sarkan KALIN TÜY YUMAKLARINI temizle12Nedcnsel

bir bağımlı cumlecik olarak yorumlanması gereken bu giriş duşunun

yorumu icin s. 48 e bkz. | Ayrıca s. 52 vc 57’yc de bkz.]

Kadının yaşamının gidişini betimleyen.

14Onun yuksek soyu: giriş duşune istekli bir karşısav.

l5İki mekanı birleştiren bileşik bir resim: daha sonraki duşlemlerinin nesnesi

olan oğlan kardeşiyle icinde oynadığı baba evindeki ’’tavanarası" denen yer ve de

kendisini rahatsız eden kotu bir amcasına ait olan bir ciftlik.

l6Uyurkcn g iysilerin i cıkarıp attığı amcasının ciftliğine ilişkin gercek bir

anının istekli karşısavı.

17Tıpkı Mujde resimlerindeki meleğin bir zambak dalı laşıması gibi.

1 8B u bileşik imgenin acıklaması icin s. 52'ye bkz.: masumluk, adet gorme, La

dame aux camélias (Karnelyalı Kadın).

19Duşleminc giren kişilerin cokluğuna bir gonderme.

D. TEMSİL EDILEBILtRLİĞt GOZONUNE ALMA 79

mek için bir TAHTA PARÇASI kütlanıyormuş. Bazı başka işçiler bir

BAHÇE'den benzer DALLAR kesip b / r ç o k İNSAN ALABİLSİN diye onları

YAYDIKLAR! SOKAĞA fırlatıyorlarmış. Ama o doğru olup olmayacağını,

kendisi de BİR TANE ALABİLİR Mi diye sormuş.M Genç bir ADAM (bildiği

biri, bir yabancı) bahçede duruyormuş; bu tür DALLARIN KENDİ BAHÇESİNE

NASIL DİK İLEBİLECEĞİNİ sormak için onun yanına gitmiş.21 Adam

kadını kucaklamış bunun üzerine o direnmiş ve adama ne düşündüğünü,

insanların kendisine böyle sarılabileceklerini mi sandığını sormuş.

Adam bunda bir kötülük olmadığını söylemiş: buna izin verilmişmiş.

22 Sonra da bitkilerin nasıl dikileceğini göstermek için onunla

birlikle ÖTEKİ BAHÇEYE gitmek istediğini söylemiş ve tam da anlayamadığı

bir şeyler eklemiş: "Yine de üç YARDA (sonradan bunu üç yarda

kare diye verdi) ya da üç kulaç lop-rağa gereksinimim var." Adam sanki

kadından istekliliğinin karşılığı olarak bir şeyler istiyormuş, sanki

KADININ BAHÇESİNDE ÖDEŞMEYE niyelleniyormuş; ya da şu veya bu yasayı

kadına zarar vermeden bir avantaj sağlamak için ÇİĞNEMEK23 is liyormuş.

Kadına gerçekten bir şey gösterip göstermediği konusunda

hiçbir fik r i yokmuş.

Simgesel oğeleri yuzunden getirdiğim bu duş "yaşamoykuscl" bir

duş olarak tanımlanabilir. Bu tur duşler ruhcozuınlcmc sırasında sıklıkla

ama onun dışında nadiren ortaya cıkarlar.24

Doğal olarak elimde bu turden malzemeden fazlasıyla var ama onları

bildirmek, bizi, nevrotik durumlara cok derinlemesine daldıracakiır.

Tumu de aynı sonuca ulaştırır; yani duş-işlcmi sırasında aklın herhangi

bir garip simgeleştirme etkinliğinin calıştığım varsaymaya hic gc-

20Yani kendisinin de aşağı cekip cekemeyeceğini yani masuırbasyon yapıp ya pamayacağını.

\"Sich einen herunterreisen" ya da "ausreissen" (sozcuk olarak "birini aşağı” ya da "dışarı cekmek") İngilizce'deki "attırma’ nın Almanca'da kaba bir eşdeğeridir. Aşağıya s. 118 v.s.na da bkz.]

21 Dal epeydir erkek cinsel organını temsil etmektedir; rastlantısal olarak aynı

zamanda kadının soyadma basil bir anıştırmada bulunmaktaydı.

2"Bu v c bunu izleyen şeyler evlilik onlemleriyle ilişkili.

23[Ozgun metindeki "to cheat a law" deyiminde yer alan "cheat" "aldatmak",

"kandırmak" anlamına geldiği icin cinsel cağrışımı daha belirgin. — ç .n .|

2 4 [ B u paragraf 1925 de eklenmiştir. — (Onceki paragrafa) 191 İ de eklenen d ip n

o t:| Benzer bir "yaşamoykusel” duş aşağıda benim duş simgeciliği uzerine ucuncu orneğimde bulunacaktır [s. 94]. Bir başkası Rank tarafından ayrıntılı olarak kaydedilmiştir

[1910]. Tcrsi/ıdcn okunması gereken bir diğeri de Slekcl (1909, 486) tarafından.

— [''Yaşamoykuscl" duşlere bir gonderme Frcud'un "Ruhcozumscl Harekelin

Tarihi"nin (1914<f) sonlarına doğru yer almakladır.]

80 VI. DUŞ-İŞLEMİ

rck olmadığı, duşlerin, temsil edilebilirlikleri acısından duş oluşumuna

cok iyi uydukları ve de bir kural olarak sansurden kacabildikleri icin,

bilincdışı duşuncede zaten bulunan herhangi bir simgeleştirmeyi kullandığı

sonucuna.

(E)

DÜŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL

DAHA BAŞKA TİPİK DÜŞLER1

Bu sonuncu, yaşamoykuscl duşun cozumlemesi, duşlerde simgeciliğin

varlığının başlan beri ayırdında olduğumun bir kanılıdır. Ama yalnızca

az miktardaydı ve deneyimim ilerledikce onun kapsam ve onemini tam

olarak kavradım; bunun gercekleşmesi burada kendisi hakkında birkac

soz soylemenin hic de yersiz duşmeyeceği Wilhelm Stekel'in

katkılarının etkisiyle olmuştur. [1925.]

Ruhcozumlemcsinc katkıda bulunduğu kadar belki de ona zarar vermiş

olan bu yazar, cok sayıda simgenin kuşku goturmez cevirisini ortaya

almışur; başlangıcta onlar kuşkuyla karşılanmış ama sonradan

buyuk kesimiyle kanıtlanmış ve bcnimsenilmck zorunda kalınmıştır.

One surduklerinin taşıdığı kuşku payının hic de haksız olmadığım ek1

[İki paragraf (s. 123 v.s.ndaki) dışında bu bolumun E Kesiminin hicbir p a ragrafı

kitabın ilk basımında bulunmamakladır. Malzemenin coğu 1909 ve 1911

basımlarında eklenmiş ama o zaman V. Bolume, (D Kesimine) "Tipik Duşler"

başlığı altında yerleştirilmişlerdir. 1914 basımında bu kesim, kısmen daha once V.

Bolume eklenen malzemeden kısmen de daha başka yeni malzemeden, ilk kez

oluşturulmuştur. Daha sonraki basımlara daha başka malzemeler de eklenmiştir. Bu

karışıklıklar nedeniyle her paragrafın sonuna koşeli parantez icinde bir tarih eklenmiştir.

Soylenmiş olanlardan, 1909 ve 1911 tarihli malzemenin başlangıcta V.

Bolumde yer aldığı ve 1914'de şimdiki konumuna yerleştirildiği anlaşılacaktır.

82 VI. DUŞ-İŞLEMI

lersem Stckcl'in hizmetlerinin değerini kucultmuş olmayacağım.

Cunku yorumlarına destek yaptığı ornekler sıklıkla inandırıcı değildi

ve bilimsel olarak guvenilmez olduğu icin reddedilmesi gereken bir

yontem kullanmıştı. Slekcl, simge yorumlarına, onları doğrudan kavrayabilmek

gibi ozel bir yetenek sayesinde sezgi yoluyla ulaşmıştı.

Ama boyle bir yeteneğin varlığına genelde guvenilemezdi, etkinliği

her tur eleştiriye kapalıydı ve bunun sonucunda bulguları hicbir

guvenilirlik iddiasında bulunamazdı. Her ne kadar koku duyusu (ki

genellikle korelmiştir) yardımıyla başkalarından daha fazla şey başaran

ve gercekten koku yardımıyla bir barsak yangısına tanı koyabilen klinisycnlcr

bulunduğu kuşkusuzsa da sanki insanın bulaşıcı hastalık

tanısını hastanın yatağının başında edindiği koku izlenimlerine dayandırmaya

calışması gibiydi. [1925.]

Ruhcozumscl deneyimin ilerlemesi bu turden şaşırtıcı olcude

doğrudan bir duş simgeciliği anlayışı gosteren hastalara dikkatimizi

cekti. Bunlar sıklıkla dcmcnlia praecox2 hastalarıydı; oyle ki bir sure

icin simgeleri bu bicimde kavrayan her duş gorenin bu hastalığın kurbanı

olduğundan kuşkulanma biciminde bir eğilim vardı.3 Ama bu sozkonusu

değildi. Bu, gorunur hicbir patolojik anlamı olmayan kişisel

bir yetenek ya da ozellikti. [1925.]

Duşlerde cinsel malzemeyi temsil etmek icin simgeciliğin cok fazla

kullanılmasına alışınca bu simgelerin coğunun stenodaki işaretler

gibi her zaman sabit bir anlamı olup olmadığı sorusunun ortaya

cıkması zorunlu oldu; ve de biz şifre cozme ilkesine [bkz. I. Cilt s.

151 v.s.l dayalı yeni bir "duş kitabı" hazırlama eğilimi duyduk. Bu

noktada şunu soylemek gerekir: Bu simgecilik duşlere ozgu değildi,

ozellikle insanlar arasındaki bilincdışı duşunme biciminin ozelliğiydi

ve folklorda, populer mitlerde, soylencelerde, lenguistik deyimlerde,

atasozlerinde ve guncel esprilerde duşlerden cok daha tam olarak bulunabilirdi.

[1909.]

Bu nedenle eğer simgelerin oneminin hakkını verseydik ve bir simge

kavramına bağlanmış cok sayıda ve de buyuk olcude cozumlenmemiş

sorunu tartışacak olsaydık bu bizi duş yorumu evreninin cok o-

2[Skizofreniııin eski adı. Sozcuk olarak ''erken bunama". Bugun ski/.ofrcninin

bunamayla ilişkisi olmadığı bilindiği icin okura daha yabancı olduğunu duşunduğumuz

katince ad korundu. — c.n.]

3[Freud, başka bir yerde (1913a) tıpkı demcnıia praccox'un simgelerin yorumunu

kolaylaştırması gibi obsesyonel nevrozun da zorlaştırdığına değinir.|

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 83

telcrine gotururdu.4 Burada bir simgeyle temsilin dolaylı temsil

yontemlerinden biri olduğuna değinmekle kendimizi sınırlamamız

gerekir, ama her tur gosterge de ayırt ettirici ozelliklerinin berrak bir

kavramsal resmini oluşturmadan onu diğer dolaylı temsil bicimleriyle

aynı yığına atmamamız konusunda bizi uyarmaktadır. Bircok olguda

bir simge ile onun temsil ettiği şey arasındaki ortak oğe acıktır;

diğerlerinde gizlenmiştir ve simgenin secimi şaşırtıcıdır. Simgesel

ilişkinin en son anlamına ışık tutabilmesi gerekenler kesinlikle bu

ikinci gruptur ve bunlar kalıtsal bir nitelik gosterirler. Gunumuzde

simgesel olarak ilişkilendirilmiş şeyler olasılıkla tarihoncesi cağlarda

kavramsal vc lenguistik ozdeşlikle birleştirilmişlerdir.5 Simgesel bir

ilişki, daha onceki bir ozdeşliğin kalıntısı ve onun gostergesi gibidir.

Bu bağlamda, Schubcrt tarafından daha once gosterildiği gibi (1814),

bircok olguda ortak bir simgenin kullanımının nasıl da ortak bir dilin

kullanımından oteye uzandığını gozlemleyebiliriz.6 Bircok simge, dilin

kendisi kadar eskidir; oysa diğerleri (orn. "hava gemisi", "Zeplin")

surekli olarak şimdiki zamanda uretilmektedir. [1914.]

Duşler bu simgeciliği gizli duşuncelerinin kılık değiştirmiş temsili

icin kullanırlar. Ayrıca, coğu simge, alışkanlık halinde ya da neredeyse

alışkanlık halinde aynı şeyi anlatmak icin kullanılır. Yine de [duşlerde]

ruhsal malzemenin ozel plastikliği hicbir zaman unutulmamalıdır.

Sıklıkla bir simge simgesel olarak değil kendi anlamında yorumlanmalıdir;

oysa başka bazı durumlarda bir duş goren kendi ozel anılarından,

olağan olarak bu şekilde kullanılmayan her turden şeyi cinsel

*[1911'de eklenen dipnot:] Blculer'in [1910] ve onun Zurih’H oğrencileri M acd e r

[1908], Abraham [1909] v .b. nin sim g e cilik u z e rin e c alışm a la rın a vc o n la rın

gonderme yaptığı lıpdışı y a zarlara (Klcinpaul [1898], v.b.) bkz. — [1914 de e k le nen;]

Bu n oktada en ozlu b ilgile r R an k ’da ve Sachs'da (1913, I. Bolum) b ulunabilir.

— [1925'de eklenen:] A y n c a Jones’a (1916.) bkz.

5\1 9 2 5 ’de eklenen d ipn o t:] Bu goruş Dr. Ilans Sperber tarafmdan one surulen bir k uramla g u c lu b icimde d e s te k le nm iş tir. O, tum a sa l sozcukle rin c in se l ş ey le re gonderme yaptığı ama so n rad an cinsel olanlarla kıyaslanan başka şeylere vc e tk in liklere

uygulanmakla cinse l anlamlarım yitirdikleri goruşundedir.

[Bu c um le cik 1919‘da e k le nm iştir. — 1914 d ipnotu:] Om c ğ in , F c re n c z i’ye

g o re (bkz. Rank, 1912a, 100] M a c a r duş g o re n le rin in işeme d u şlerin d e , bu d ild e

"sehiffen" ["gemiyle g o nde rmek"; İngilizce kaba " to pumpship" deyimine bkz.J d e yimi bilinmemesine karşın, su uzerinde giden b ir g em i ortaya cıkar. (A y rıca s. 98

v.s.na bkz.) Fransızca vc oteki Latin kokenli diLleri kon u şan lan n duşlerinde, bu d illerde

Almanca " Frauenzirnmer" [I. C ut s. 263 n. 46’ya bkz.] deyimine b enzer hicbir şey b u lu nm am a sın a k a rş ın , bir kad ın ı s im g e le ş tirm ek icin b ir oda k u lla n ılır.

84 VI. DUŞ-tŞLEMt

simgeler olarak kullanma gucunu turetebilir. Eğer bir duş goren,

bircok simge arasından bir secme yapmak durumunda kalırsa ana fikri

duşuncelerinin geri kalan malzemesi ile bağlantılı olan —yani tipik

olmasına ek olarak benimsenmesinde bireysel temeller bulunan— lehine

karar verecektir. [1909; son cumle 1914.]

Schemer'in zamanından sonraki araştırmaların duş simgeciliğinin

varlığını reddetmeyi olanaksız kılmasına karşın —hatta Havelock Ellis

[1911, 109] duşlerimizin simgecilikle dolu olduğuna hic kuşku olmadığını

one surer— duşlerde simgelerin varlığının yalnızca onların

yorumlarım kolaylaştırmadığını aynı zamanda daha zor hale de getirdiğini

itiraf etmek gerekir. Bir kural olarak duş gorenin serbest

cağrışımlarına gore yorumlama tekniği duş iceriğinin simgesel

oğelerine geldiğimizde bizi yardımsız bırakır. Bilimsel eleştiriye saygı

antik cağlarda kullanılmış olan ve Stekel'in pervasız yorumlarıyla yeniden

canlanmış gibi gorunen duş yorumcusunun keyfi yargılarına

donmemizi yasaklar. Bu nedenle, simgesel olarak kabul edilmesi gereken

duş iceriği oğeleriyle uğraşırken, b ir yandan duş gorenin

cağrışımlarına yaslanan ote yandan da boşlukları yorumcunun simgeler

uzerine bilgisiyle dolduran kombine bir tekniği benimsemek zorunda

.kalırız. Duş yorumunda herhangi bir keyfilik suclamasını onlemek

4 icin, simgeleri cozmede eleştirel bir dikkat ile kullanımları hakkında

ozellikle berrak ornekler sağlayan duşlerde onların ozenli bir incelemesini

birleştirmemiz gerekir. Duş yorumcuları olarak hala etkinliklerimize

yuklenen belirsizlikler, kısmen daha ileri gittikce giderek ilerleyen

yetersiz bilgimizden, kısmen de duş simgelerinin kendilerinin belirli

Ozelliklerinden doğar. Sıklıkla birden cok, hatta ceşitli anlamları

vardır ve Cin yazısında olduğu gibi doğru yoruma ancak her defasında

konunun gidişinden ulaşılabilir. Simgelerin bu belirsizliği, duşlerin

"aşırı yorumlama"yı [bkz. s. 13] —tek bir icerik parcasında sıklıkla

cok aykırı doğadaki duşunce ve istekleri temsil etme— benimseme

ozelliğiyle birleşir. [1914.]

Şimdi bu niteliklerin ve cekincelerin etkisi altında devam edeceğim.

İmparator ve lmparalorice (ya da Kral ve Kralice) kural olarak

gercekten duş gorenin ebeveynini temsil ederler; bir Prens ya da Prenses

ise duş gorenin kendisini. [1909.] Ama aynı yuksek otorite im parator

kadar buyuk adamlara da yuklenebilir; bu nedenle, orneğin

Goethe, bazı duşlerde baba simgesi olarak ortaya cıkabilir (HitschE.

DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 85

mann, 1913). [1919.]— Comak, ağac govdesi ve şemsiye gibi (bu sonuncunun

acılması bir ercksiyonla kıyaslanabilir) tum uzantılı nesneler

erkek organı yerine gecebilir [1909] — bıcak, kama ve mızrak gibi

tum uzun, keskin silahlar da oyle [1911]. Tumuyle akla yakın olmasa

da aynı şeyin bir başka simgesi de tırnak torpusudur — belki de aşağı

yukarı surtme yuzunden. [1919.] — Kutular, mahfazalar, sandıklar,

dolaplar ve fırınlar rahmi temsil ederler [1919] ve ici boş nesneler, gemiler

ve her turden kap da oyle [1919]. — Duşlerdeki odalar genellikle

kadınlardır ("Frauenzimmer" [bkz. I. Cilt, s. 263 n.]); eğer odaların

icine ve dışına doğru ceşitli yollar temsil edilmişse bu yorumun pek

de kuşkuya acık yanı kalmaz. [1909.]7 Bu bağlamda odanın acık mı

yoksa kilitli mi olduğuna yonelik ilgi kolayca anlaşılabilir. (Benim

"Bir Histeri Olgusunun Cozumlemesinden Parca"mda, 19O5e [II. Kesimin

başlarına yakın dipnot] Dora'nın ilk duşune bakınız.) Odanın kilidini

acan anahtarın apacık adını vermeye hic gerek yoktur; Uhland,

Kont Ebcrstein uzerine yazdığı baladında buyuleyici bir acıksacık parca

oluşturmak icin k ilitle r ve anahtarlar simgeciliğini kullanmıştır.

[1911.] Birkac odadan gectiğini gormek duşu, bir harem ya da genelev

duşudur. [1909.] Ama Sachs'ın [1914] bazı zarif orneklerde gosterdiği

gibi (karşısav aracılığıyla) evliliği temsil etmek icin de kullanılabilir.

[1914.] Bir duş goren, duşunde başlangıcta tek olan iki oda ya da bildiği

bir odanın ikiye bolunduğunu veya bunun tersini gorurse

cocukluğun cinsel ara ştırm alarıy la ilginc bir bağlantı buluruz.

Cocuklukta kadın cinsel organları ile anus (bebeksi "dışkılık kuramı"

na uygun olarak)8 tek bir bolge sayılır — "alt"; ve de bedenin bu

yoresinin iki ayrı girinti ve acıklıktan oluştuğunu keşfetmek cok fazla

zaman almaz. [1919.] — Basamaklar, taşınır ya da bina merdivenleri

veya bazan olabildiği uzere bunlarda inip cıkmak cinsel eylemin

1[1919'de eklenen d ip n o t:] "Bir pansiyonda kalan bir hastam duşunde h iz metçilerden

birine ra stla d ığ ım ve ona numarasını sorduğunu gormuş. Kadın: '14'

diye yanıt vererek adamı ş a şır tm ış . Aslında bu kızla arasında bir liaison [ilişki —

ç.n. 1 başlamışmış ve onu yatak odasında bircok kez ziyaret etmişmiş. Kız, doğa! o larak ev sahibesinin kuşkulanmasından korktuğu icin, duşten onceki gun boş bir

odada buluşmalarım onermişmiş. Bu oda gerceklen No. 14' imiş; oysa duşle bu numarayı

taşıyan, kadının kendisiydi. Bir odayla bir kadının ozdeşleştiğine bundan

daha acık bir kanıt kolay kolay imgelenemez." (Jones, 1914a.) Bkz. Artemidorus,

Ç n e ıro c rılica [II. kitap, X. Bolum]: "Boylece, orneğin bir yalak odası bir kadın eşin yerine gecer, eğer evde eş varsa.” (Ceviri. F. S. Krauss, 1881, 110.)

S[Freud'un Cin sellik Kuramı U ıe rin e Üç Deneme' sinin (1 9 0 5 4 ) İkincisinde

"Doğum Kuramları" kesimine bkz.] |Dışkılık (cloaca) bazı hayvanlarda c insel organla barsaklann acıldığı ortak acıklık. — ç.n.]

86 VI. DUŞ-İŞLEMİ

temsilleridir.9 — Duş gorenin tırmandığı duz duvarlar, onlerinde — sıklıkla

buyuk anksiyele ile— kendini alcalttığı evlerin cepheleri, ayakta

duran insan bedenlerine denk gelir ve olasılıkla duşle, bir bebeğin ebeveyninin

ya da dadısının kucağına tırmanışının anısını yineliyordun

"Duz" duvarlar erkeklerdir; duş goren sıklıkla korku icinde evlerin

cephesindeki "cıkıntılar"ı yakalar. (1911.] Masalar, yemek masaları ve

sofralar ise kadınları temsil eder — hic kuşkusuz karşısav yoluyla

cunku bedenlerinin cizgileri simgelerde atılmıştır. 11909.] "Tahta" lenguistik

bağlantıları nedeniyle genelde kadın "malzeme"sini temsil ediyor

gibidir. "Madeira" Adası'nın adı Portekizce'de "tahta" anlamına gelir.

[1911.] "Yatak ve sofra" evliliği oluşturduğu icin duşlerde sıklıkla

İkincisi birincinin yerini alır ve cinsel duşunceler kumesi, yeme

kumesine gecer ya da gecebilir. (1909.] Giyim eşyalarına gelince, bir

kadın şapkası cok sık olarak kesinlikle bir cinsel organ, ustelik de erkeğinki

olarak yorumlanmıştır. Bir palto [Almanca "Manlcl "] icin de

aynı şey gcccrlidir ancak bu kez simgenin kullanımının ne olcude

sozel bir ses benzerliğine bağlı olduğu acık değildir.10 Erkeklerin duşlerinde

bir kravat, sıklıkla penisin bir simgesi olarak ortaya cıkar. Hic

kuşkusuz bu yalnızca kravatların uzun olmaları yuzunden değil; aynı

zamanda zevke gore secilebilmeleri —simgeleştirilen organ sozko-

\ I 9 i l dipnotu:] Burada bu konu uzerine başka bir yerde (Freud, 191CW) yazmış

olduklarımı yineleyeceğim: ’’Kısa bir sure once goruşleri bizimkinden farklı bir ruhbilimcinin, icimizden birine, her şey konuşulduktan sonra, bizim, hic kuşkusuz

duşlerde gizli cinsel anlamı abarttığımızı soylediğini işittim onun en sık duşu merdiven

cıkmaktı ve kuşkusuz bunda cinsel herhangi bir şey bulunamazdı. Bu karşı

cıkışla gozumuz acıldı ve dikkatimizi, duşlerdeki basamaklar, merdivenler ya da

taşınır merdivenlerin gorunumune yonelttik ve kısa zamanda merdivenlerin (ve on lara

benz e r şe y le r in ) ta r tışm a sız b ic im d e c iftle şm e s im g e le r i olduğunu

soyleyebilecek bir konuma geldik. Benzetmenin temelini keşfetmek zor değildir:

bir dizi ritmik devinim ve giderek artan soluksuz kalmayla tepeye ulaşır ve sonra

birkac hız lı sıcrayışla yine en aşağıya inebiliriz. B o y lc c e ciftleşmenin ritmik

oruntusu merdiven cıkmakla yeniden uretilmiştir. Lenguistik kullanımın kanıtlarını

gozonune almayı da ihmal etmedik. O, bize, binme'nin [Almanca 's te ig en ] cinsel eylemin doğrudan bir eşdeğeri olarak kullanıldığım gosterdi. Biz " S le ig e r ’ [’binici1]

bir adamdan ve 'nachsteigen’dcn ['peşinden koşmak' sozcuk olarak 'peşinden

tırmanmak ] so z ederiz. Fransızca'da, bir merdivenin basamaklarına ’marches’ denir

ve ’un vieux marcheur bizim’em a lter Sleiger imizle [ yaşlı hovarda’] aynı anlamdadır."

[s . 19 v.s.na da bkz.| [İngilizce "binmek" karşılığı "mounting” aynı zamanda bir tepeye ya da merdivene tırmanma anlamım da taşır. — ç. n.\

[Turkce'de giyim eşyalarının adlarının taşıdığı cinsel cağrışımlar kuşkusuz

farklı olacaktır. Orneğin "başlık" ya da "takke" daha cok kadın c inselliğinin o z ellikle de goğuslerin yerine gecebilir; buna karşılık palto, kaput — prezervatif

zinciriyle erkek cinsel organı yerine kullanılabilir. — ç.n.\

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 87

nusu olduğunda Doğa’nın yasakladığı bir ozgurluk— yuzundcndir.11

Duşlerinde bu simgeyi kullanan erkekler gercek yaşamda sıklıkla kravatlar

konusunda aşırıya kacarlar ve buyuk kravat koleksiyonları

vardır. [1911.] — Duşlerde ortaya cıkan tum karmaşık makine ve

aygıtların cinsel organları (ve kural olarak erkek cinsel organlarını

[1919]) temsil etmeleri cok olasıdır — ki bu da duş simgeciliğinin

"espri işlemi" kadar yorulmaz olduğunu ortaya koyar.12 [1909.]) Tum

silah ve aletlerin erkek organ simgesi olarak kullanıldığı konusunda

da hic kuşku yoktur: orn. saban, cekicler, tufekler, tabancalar, mızraklar,

kılıclar, v.b. [1919.] — Aynı bicimde coğu duşlerdeki manzaralar,

ozellikle kopruler ya da ağaclı tepeler icerenler acıkca cinsel organların

betimlemeleri olarak kabul edilebilir. [1911.1 Marcinovvski

[1912a ] duşleri gorenler tarafından gorunurde duşlerde ortaya cıkan

manzaralar ve başka mekanları temsil eden cizimlcrlc resimlenmiş bir

duş derlemesi yayımlamıştır. Bu cizimler, cok acık olarak bir duşun

gorunur iceriği ile gizli anlamı arasındaki ayrımı ortaya koymuştur.

Masum bir goz icin planlar, haritalar v.b. biciminde gorunduğu halde

daha yakından bir inceleme onların insan bedenini, cinsel organları

v.b. temsil etliklerini gostermiş ve ancak ondan sonra duşler anlaşılır

hale gelmiştir. (Bu bağlamda Pfister'in şifreler ve resimli bulmacalara

ilişkin makalesine [1911-12 ve 1913) bakınız.) [1914.] Anlaşılmaz

uydurma sozcukler olgusunda da onların cinsel anlamı olan parcalardan

biraraya gelip gelmediklerini goz onunde bulundurmaya değer.

[1911.] Duşlerdeki cocuklar sıklıkla cinsel organların yerine gecer;

gercekten, gerek erkekler gerekse kadınlar cinsel organlarından, sevecenlikle,

kendi "ufaklıkları" diye soz etme alışkanlığındadırlar. [1909.]

Stckcl, [1909, 473| bir "kucuk oğlan kardcş"i penis olarak kabul e tmekte

haklıdır. [1925.] Kucuk bir cocukla oynamak onu dovmek v.b.

sıklıkla duşlerde masturbasyonu temsil eder. [191 l.J — İğdiş edilmeyi

simgesel olarak temsil etmek icin, duş-işlcıni, kelliği, sac kestirme U

[ l9 l4 'd e eklenen dipnot:] Zenlbl. Psychoanal., 2, 675'dc |Rohrschach, 1912]

basılan oııdokuz yaşında manik bir hastanın cizimiyle kıyaslayın. Resim, bir kızın

yonune donen bir yılandan ibaret olan kravat takmış bir adamı temsil etmekledir.

Anthropophyteia, 6, 334'deki "Utangac Adam" oykusune de bakınız: İtir hanım bir banyoya girer ve gomleğini giymeye zaman bulamamış bir adamla karşılaşır. Adam

cok utanır ama cabucak boğazını gomleğinin onuyle orterek: "Bağışlayın kravatımı

takmadım" der.

pBLcud'un, esprilerin uretimine katılan ruhsal surecleri anlatmak icin ("duşiş

lcm i'n c benzeterek) "cspri-işlenıi" terimini one surduğu, esprilere ilişkin k itabına (1905c) bkz.]

88 VI. DUŞ-IŞLEMİ

yi, dişlerin dokulmesini ve kafa kesilmesini kullanım Eğer olağan penis

simgelerinden biri, bir duşte, cift ya da coğul olarak ortaya cıkarsa

iğdiş edilmeye karşı bir onlem olarak kabul edilmelidir.13 Duşlerde kertenkelelerin

— kopanldığında kuyrukları yeniden buyuyen hayvanlar—

anlamı da aynıdır. (I, Cilt s. 66 v.s.ndaki kertenkele duşune bkz.) Mitoloji

ve folklorde cinsel simgeler olarak kullanılan hayvanların coğu

duşlerde de aynı rolu oynarlar: om. balıklar, salyangozlar, kediler, fareler

(kasık kılları yerine) ve hepsinin uzerinde erkek organının en

onemli simgeleri yılanlar. Kucuk hayvanlar ve haşarat kucuk cocukları

simgeler — orneğin, istenmeyen erkek ve kız kardeşleri. Haşere

bulaşması sıklıkla gebelik işaretidir. [1919.] Duşlerde erkek organının

oldukca yeni bir simgesi soz edilmeyi hak etmektedir: bu anlamda kullanılması,

bazan bicimi kadar ucmayla ilişkisi yuzunden de haklılık

kazanan hava gemisi. [1911.]

Cok sayıda başka simge, Stekel tarafından destekleyici orneklerle

one surulmuştur ama henuz yeterince kanıtlanmış değillerdir. [1911.]

Stckel'in yazıları, ozellikle de Die Sprache des Traumes (1911), en

zengin simge yorumu koleksiyonunu icerir. Bunların coğu derinlik

taşır ve daha ileri inceleme, doğru olduklarını kanıtlamıştır: orneğin,

olum simgeciliğine ilişkin kesimi. Ama bu yazarın eleştirel yetenek

yoksunluğu ve ne olursa olsun genelleştirme eğilimi, oteki yorumlarının

uzerine kuşku duşurur ya da onları kullanılmaz kılar; oyle ki

sonuclarını benimsemede cekinceli olmak şiddetle tavsiye edilir. Bu

nedenle ben onun bulgularından yalnızca bir kacma dikkat cekmekle

yetineceğim. [1914.]

Stekel’e gore, duşlerde "sağ" ve ”sol"un ahlaki bir anlamı vardır.

"Sağdaki yol her zaman haklılığın yoludur; soldaki ise sucun. Orneğin

her zaman oznenin bireysel ahlak anlayışından bakıldığında, 'sol',

eşcinselliği, yasak seviyi ya da sapkınlığı; 'sağ' ise evliliği, bir fahişe

ile cinsel ilişkiyi v.b. temsil edebilir." (Stekel, 1909, 466 v.s.)

Duşlerdeki akrabalar genellikle cinsel organların rolunu oynar ( a.g.e.

473). Bunu, yalnızca oğullar, kızlar ve kucuk kız kardeşler icin

doğrulayabilirim14— yani yalnızca "ufaklıklar" kategorisine girdikleri

surece. Ote yandan "kız k ard e şlerin goğusleri, "oğlan k a rd e şle rin ise

daha buyuk yarım kureleri simgelediği kuşku goturmez olgularla da

13 [Bu nokta Freud'un "Tekinsiz" uzerine makalesinin (1 9 1 9 /0 U- Kesiminde

aynntılandınlmıştır. Ayrıca s. 142'ye de bkz.]

[Ve gorunuşe gore kucuk oğlan kardeşler icin de, s. 87'ye bkz.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 89

karşılaştım. — Stekel bir arabayı kacırmayı kapatılamayacak bir yaş

farkına uzulmek olarak acıklıyor (a. g. e. 479). — Kişinin yolculukta

yanında bulunan bagajlar onun deyişiyle kişiyi cokerten gunah

yukudur (aynı yerde). [1911.] Ama tam da aynı bagajlar bazan duş gorenin

kendi cinsel organları gibi yanılmaz bir simgeye donuşebilirler.

[1914.] — Stekel, duşlerde sık olarak ortaya cıkan sayılara da sabit

simgesel anlamlar yuklemiştir [a. g. e. 497 v. s.]. Ama, yorumları tek

tek olgularda akla yakın gelmekle birlikte bu acıklamalar ne sonradan

yeterince kanıtlanmış ne de genelde geccrliymiş gibi gorunmemektedir.

[1911.] Yine de uc rakamının erkek cinsel organlarının bir simgesi

olduğu pek cok yonden desteklenmiştir. [1914.]15

Stekel tarafından one surulen genellemelerden biri, cinsel organ

simgelerinin cifte anlamına ilişkindir. [1914.] "(İmgelemin izin vermesi

koşuluyla) hem erkek hem de dişi anlamında kullanılamayacak

bir simge var mıdır?" diye sorar. [Stekel, 1911, 73.] Yine de parantez

icindeki cumlecik bu iddianın kesinliğini buyuk olcude giderir; cunku

aslında imgelem her zaman buna izin vermez. Ama sanırım benim deneyimlerime

gore Stekel'in genellemesi olguların daha buyuk karmaşıklığı

karşısında artık surdurulemez. Erkek ve kadın cinsel organlarının

yerine eşit sıklıkta gecen simgelere ek olarak egemen ya da

dışıalayıcı bicimde cinslerden birini simgeleyenler ve de yalnızca erkek

ya da kadın anlamıyla bilinenler vardır. Cunku imgelemin uzun sert

cisimlerin ve silahların kadın cinsel organları ya da sandıklar, mahfazalar,

kutular ve benzeri gibi ici boş nesnelerin erkek cinsel organı yerine

kullanılmasına izin vermediği bir gercektir. Duşlerin ve bilincdışı

duşlemlerin, cinsel simgeleri biseksuel olarak kullanmasının arkaik

bir ozelliği ortaya cıkardığı doğrudur; cunku cocuklukta iki cinsin cinsel

organları arasındaki ayrım bilinmez ve aynı tur cinsel organlar her

ikisine de yakıştırılır. [1911.] Ama eğer insan bazı duşlerde erkek

olanın dişiyle temsil edilmesi ve bunun tersi olacak bicimde genel bir

cinsiyet değiştirme olduğunu unutacak olursa, yanlışlıkla cinsel bir

simgenin biseksuel olduğunu varsayma yanlışına duşmesi olasıdır.

Orneğin bu tur duşler bir kadının erkek olma isteğini ifade edebilirler.

[1925.]

15[Dokuz rakamına ilişkin bir tartışma Freud (1923d) nin 3. Kesiminde bulunabilir.]

90 VI. DUŞ-İŞLEMİ

Cinsel organlar duşlerde bedenin başka kesimleriyle de temsil ed ilirler:

erkek organ bir el ya da ayakla ve kadın cinsel acıklığı ağız ya da

bir kulak halta bir gozle. İnsan bedeninin salgıları — sumuk, gozyaşı,

idrar, meni v.b. duşlerde birbirinin yerine gecebilir. Stckel'in [1911,

491 tumuyle doğru olan bu son iddiası Rcillcr (1913b) tarafından bazı

belirlemeleri gerektirdiği biciminde haklı bir eleştiriye uğramıştır:

aslında olan şey meni gibi onemli salgıların yerine onemsiz olanların

gecmesidir. [1919.]

Bu cok yetersiz ipuclarının, konunun daha ozenli genel bir incelemesi

icin başkalarını yureklendirmesini umuyoruz. [1909.]16 Kendim

de duş simgeciliğinin daha ayrıntılı bir derlemesini Ruhçözümlemesine

Giriş Konferansları nda (1916-17 [10. Konferans]) vermeye calıştım.

[1919.]

Şimdi, eğer insan duş simgeciliğini dışlalarsa, bir duşun yorumuna

ulaşmasının nasıl da olanaksız olduğunu ve coğu olguda insanın nasıl

da dayanılmaz bicimde onu kabul etmeye yoneltildiğini gostermek

duşuncesiyle bu simgelerin duşlerdeki kullanımına birkac ornek ekleyeceğim.

[1911.] Ancak aynı zamanda duş yorumunda simgelerin

oneminin ab a rtılm a sın a , duşleri cev irm en in yalnızca simgeleri

cevirmeyle sınırlandırılmasına ve duş gorenin cağrışımlarını kullanma

yonteminin bir yana bırakılmasına karşı ivedi bir uyarıyı da dile getirmem

gerekiyor. Duş yorumunun iki tekniği birbirini tamamlamalıdır;

ama gerek uygulamada gerekse kuramda birinci sırayı başlangıcta

tanımlamış olduğum ve duş gorenin sozlerine belirleyici bir onem

yukleyen yontem almalı; simgelerin cevirisi ise acıkladığım gibi elimizde

yardımcı bir yontem olarak bulunmalıdır. [1909.]

16( 1 9 1 1 'de eklenen d ipn o ı:\ Schcmcr'in duş simgeciliğine ilişkin goruşleri bu sayfalarda geliştirilenlerden ne denli farklı olursa olsun, onun, duşlerde sim g e c iliğin

gercek kaşifi sayılması gerekliğinde ve de ruhcozumlcmcsi araştırmalarının,

onun yıllar once (1861'dc) yayımlanmış ve bu kadar uzun sure hayal urunu sayılmış

kitabını sonunda tanımış olduğunda diretmek zorundayım.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 91

I

BİR ERKEK (YA DA ERKEK CİNSEL ORGAN’I j\R l) SLMGESİ OLARAK BİR ŞAPKA

[1 9 1 1]17

(Başlan cıkarılma korkularının bir sonucu olarak agorafobi ceken

genc bir kadının duşunden ozel.)

"Yazın, caddede yürüyordum; garip biçimli bir şapka giymiştim;

orta parçası yukarı doğru kıvrılmıştı ve ya n parçaları aşağıya

sarkıyordu" (betimleme bu noktada duraksamalı bir hal aldı) "öyle ki

bir kenar ötekinden daha aşağıdaydı. Keyifli ve özgüvenli bir havadaydım

ve de bir grup genç subayın yanından geçerken 'Hiçbiriniz bana

hiçbir zarar veremez!’ diye düşündüm."

Duşteki şapkayla ilişkili olarak aklına hicbir şey gelmediği icin

ona: "Hic kuşkusu/, şapka, kalkık orta parcası ve sarkık yan parcalarıy17|

B u duş vc sonraki iki ianesi ilk kez "Duşlerin Yorumuna Eklemeler" (1911a)

başlıklı bir makalede yayımlanmış. Makale Almaııca'da bir daha basılmayan

aşağıdaki paragraflarla başlamakladır:

"Düf simgelerinin bazı örnekleri — Ruhcozumlemc yonlemine getirilmiş pek

cok karşı cıkış arasında bana en garip geleni vc belki de en cahilccsi denebilecek

olanı, duşlerde vc biliııcdışında simgeciliğin varlığına duyulan kuşkudur. Cunku

ruhcozumlemcsi uygulayan hic kimse boyle bir simgeciliğin varlığını kabul cimekten

kacınamaz. v e duşlerin simgeler aracılığıyla cozumu en başlan beri uygulanmıştır.

Oıc yandan buyuk c c ş illilikleri nedeniyle bu simgelerin ortaya cıkışının

ozellikle kesin kanıtlara dayanması gerekliğini benimsemeye hazırım.

"Aşağıda benim en son deneyimlerimden bazı ornekleri biraraya gelirdim: ozel

bir simge aracılığıyla cozumun ozellikle acıklayıcı olmasıyla bcııi carpan olgular.

Bu araclar yardımıyla bir duş başka turlu hicbir zaman bulunamayacak bir anlam kazanır;

simge duş gorenin duşunce zincirinde yerine oıurur vc yorum kişinin kendisi

tarafından ayrımsanır.

"Bir leknik nokla olarak bir duş gorenin cağrışımlarının, ozellikle de duşlerin

s im g e se l o ğ e le r i sozkonusu oldu ğund a, y an ılm a y a c ok yatkın olduğunu

soyleyebilirim. Bu az, sayıda secilmiş orneği kaydederken hastanın (ya da duş

gorenin) kendi calışması ile benim girişimlerim arasına keskin bir c izgi cekmeye

calıştım."

Makale, bu bolumun F. kesiminde (s. 138 v.s.ndaki No 2, 3 vc 4) bulunan bazı

kısa orneklerle bitmişti. Ozgun makalede bunlar aşağıdaki gibi sunulmuştu:

"Hazı D a h a N a d ir Temsil Biçimleri. — 'Temsil edilebilirliği gozonunc a lmaktan, duşlerin oluşumunu etkileyen etmenlerden biri olarak soz, etmiştim. Bir

duşunceyi gorsel bir imgeye donuşturme surecinde duş gorenler tarafından ozel bir

yetenek ortaya konur vc bir cozumleyici kendi tahminleriyle onu izlemede nadiren

eşittir. Bu nedenle eğer duş gorenin —temsilin yaratıcısının— sezgisel algısı onların

anlamını acıklayabilirse bu ona buyuk doyum verir."]

92 VI. DUŞ-IŞLEMI

la bir erkek cinsel organıydı. Bir şapkanın bir erkek olması gerektiği

belki garip gelebilir ama 'Unter die Haube kommen' ["koca bulmak"

(sozcuk olarak "kasketinin altında gelmek")] deyişini anımsarsınız."

dedim. Bir yorumu belirlemede yol gostermesi gereken şey bu tur

ayrıntılar olduğu halde bilerek eşit olmayan bir bicimde sarkan yan

parcalara ilişkin ayrıntıların hicbir yorumunu yapmadım. Boyle guzel

cinsel organları bulunan bir kocaya sahip olduğu icin subaylardan

korkmasına hic gerek olmadığını —yani onlardan herhangi bir şey istemesine

hic gerek olmadığını; cunku bir kural olarak baştan cıkarılma

duşlemleri yuzunden korunmasız ve yoldaşsız yuruyuşe cıkamıyordu—

soyleyerek devam ettim. Anksiyetesinin temeline ilişkin bu son

acıklamayı, başka malzemeye dayanarak, değişik fırsatlarda yapabilmiştim.

Duş gorenin bu malzemeye tepki veriş bicimi son derece dikkat

cekiciydi. Şapkaya ilişkin betimlemesini geri aldı ve iki yan parcanın

sa rktığını hic soylemediği b ic iminde surdurdu, işittik le rim in

saptırıldığının ayırdındaydım ve diretmekten vazgectim. Bir sure sessiz

kaldı ve sonra kocasının testislerinden birinin otekinden daha sarkık olmasının

ne anlama geldiğini ve bunun tum erkeklerde aynı olup olmadığını

sorma cesaretini buldu. Boylece şapkanın dikkate değer

ayrıntısı acıklandı ve yorum onun tarafından kabul edildi.

Hastamın bu duşu bana anlattığı sırada şapka simgesiyle uzun

suredir tanışıktım. Oteki daha az saydam olgular beni bir şapkanın

aynı zamanda kadın cinsel organları yerine de gecip gecemeyeceğini

duşunmeye yoneltti.18

D

CİNSEL ORGAN OLARAK "UFAKLIK''

CİNSEL BİRLEŞME SİMGESİ OLARAK "CİĞNENMEK'' [1911]

(Aynı agorafobik hastanın bir başka duşu)

Annesi küçük kızını, tek başına gitmek zorunda olduğu için dışarı

yollamış. Sonra annesiyle bir trene binmiş ve küçüğünü dosdoğru

[1911 dipnotu.] Bunun bir orneği icin Kirchgraber'c (1912) bkz. Stekel (1909,

475) ortasında eğri bir tuy duran bir şapkanın (iktidarsız) bir erkeği simgelediği bir

duş bildirir.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 93

rayların üzerinde yürürken görmüş; öyle ki çiğnenmesi kaçınılmazmış.

Kemiklerinin kırılışını işitmiş. (Bu onda rahatsız edici bir duygu ya ratmış

ama gerçek bir dehşet değil.) Sonra vagonun penceresinden

parçalar arkadan görülmez mi diye anlamak için bakınmış. Sonra da

annesine ufaklığı tek başına göndermiş olduğu için söylenmiş.

COZUMLEME — Duşun tam bir yorumunu vermek kolay bir iş

değil. Bir duşler halkasının bir kesimini oluşturmuştur ve ancak

diğerleriyle bağlantı icinde ele alınırsa anlaşılabilir. Simgcleştirmcyi

kurmak icin gerekli malzemeyi yeterince yalıtılmış olarak sağlamakta

gucluk vardır. — İlk planda, hasla, tren yolculuğunun tarihsel olarak,

bir sinir hastalığı sanatoryumunu (soylemeye gerek yok yoneticisine

aşık olmuştu) terk ederken yaptığı tren yolculuğunun bir anıştırması

olarak yorumlanması gerektiğini bildirdi. Annesi onu alıp goturmuştu

ve doktor istasyonda ortaya cıkıp ona ayrılık armağanı olarak bir buket

cicek vermişti. Annesinin bu yonelişe tanık olması cok uygunsuz

olmuştu. Demek ki annesi bu noktada onun bir aşk olayını engelleyen

bir figur olarak betimlendi ve bu, gerceklen bu ciddi hanımın hastanın

genc kızlığında oynadığı roldu. — Bir sonraki cağrışımı "parcalar arkadan

gorunmez mi diye anlamak icin bakındı" cumlesiyle ilişkiliydi.

Duşun cephesi kuşkusuz insanı ezilmiş ve ciğnenmiş kucuk kızının

parcalarını duşunmeye yoneltiyordu. Ama cağrışımları oldukca farklı

bir yone yoneltti. Bir keresinde babasını banyoda cıplak olarak arkadan

gormuş olduğunu anımsadı; cinsler arasındaki fark uzerine konuşmaya

devam etti ve bir erkeğin cinsel organlarının arkadan bile gorulebildiği

ama bir kadınınkinin gorulemediğine vurgu yaptı. Bu bağlamda "ufaklığ

ın cinsel organ ve "kucuğunun" —dort yaşında bir kızı vardı— de

kendi cinsel organları anlamında olduğunu kendisi yorumladı. Annesinin

kendisinden sanki cinsel organları yokmuş gibi yaşamasını bek lemesine

sitem eltli ve aynı sitemin duşun acılış cumlesinde ifade edildiğine

işaret etti: "annesi kendi kendine gitmek zorunda olduğu icin

kucuğunu dışarı yollamıştı". İmgeleminde "sokaklarda kendi başına

gitmek" bir erkeği olmamak, hicbir cinsel ilişkisi olmamak anlamına

geliyordu (Latince'de [coitus sozcuğunun turediği] " coire", sozcuk olarak

"birlikte gitmek" anlamındadır.19 —ve bundan hoşlanmamıştı.

19[Yorumun bu kesiminin gecerli olması icin hastanın Latince bilmesi gerektiğini

anımsatalım. — c.*.]

94 VI. DUŞ-IŞLEMt

Tum anlattıkları bir kız cocuğuyken babasının kendisini yeğlemesi

yuzunden annesinin kıskanclığından acı cekmiş olduğunu gostermişti.

Bu duşun daha derin bir yorumu, aynı gece gorulen ve duş gorenin

kendisini oğlan kardeşiyle ozdeşleştirdiği bir başka duşle gosterildi.

Aslında oğlansı bir kızmış ve sıklıkla kendisine bir oğlan cocuğu olması

gerektiği soylenmiş. Oğlan kardeşiyle bu ozdeşleşme, "ufaklık"ın

bir cinsel organı anlamına geldiğini ozellikle belirgin kıldı. Annesi

oğlanı (ya da kızı) iğdiş etmekle tehdit ediyordu ki bu yalnızca kızın

penisiyle oynaması uzerine verilecek bir ceza olabilirdi; boylccc

ozdeşleşme kızın kendisinin de cocukken masturbasyon yapmış

olduğunu kanıtlıyordu — o zamana dek ancak oğlan kardeşine uygulanmış

olarak anımsayabildiği bir anı. ikinci duş tarafından sağlanan

bilgi erken bir cağda erkek organı hakkında bilgi edinmiş olduğunu

ama sonradan onu unuttuğunu gostermişti. Dahası, ikinci duş kızların

iğdiş edilmiş oğlanlar olduğu bicimindeki bebeksi cinsel kuramı

anıştırıyordu. (Bkz. Frcud, 1908c. ] Onda bu cocuksu inancın bulunduğunu

one surduğumde kucuk oğlanın kıza "Kesildi mi?" diye sorduğu,

kızın ise "Yo, hep boyleydi." diye yanıt verdiği oykuyu işitmiş

olduğunu soyleyerek bunu hemen doğruladı.

Boylecc ilk duşte ufaklığı (cinsel organı) dışarı yollamak da iğdiş

edilme tehdidi ile ilişkiliydi. Annesinden en son yakınması kendisini

bir oğlan olarak doğurmamış olması nedeniyleydi.

Her ne kadar bircok başka kaynakta desteklenmişse de bu duşteki

"ciğncnme"nin cinsel ilişkiyi simgelediği acık değildir.

III

BİNALAR, MERDİVENLER VE IIAVALANDIRMA BACALARI ILE TEMSİL EDİLEN

CİNSEL ORGANLAR 11911 j 20

(Baba karmaşası [kompleksi] tarafından ketvurulmuş genc bir

erkeğin duşu)

Biraz ÇARPIKMIŞ gibi görünmesine karşın, ÖNÜNE BAĞU BİR BALON

iliştirilmiş KÜÇÜK BİR EK'le birlikte ROTUNDA'yı (kubbeli bina) gördü2!>[

Bu duş ve yorumu Ercud'un G iriş Konferansların a (1916-17) alınmıştır. 12.

Konferans, No. 7, P. F. L., I, 229-31]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMStL 95

ğüne göre, mutlaka Prater21 olması gereken bir yerde babasıyla

yürüyüşe çıkıyormuş. Babası tüm bunların ne için olduğunu sormuş;

babasının sorusuna şaşırmış ama ona açıklamış. Sonra büyük bir teneke

levhanın serilmiş olduğu bir avluya gelmişler. Babası ondan

büyük bir parça KOPARMAK islemiş ama önce bir ilerinin gözetleyip

gözetlemediğini anlamak için çevreye bakınmış. Babasına sadece ustabaşına

söylemesi gerektiğini ve hiç zahmetsiz biraz alabileceğini anlatmış.

Bu avludan bir MERDİVEN duvarları daha çok deri bir koltuk

g i b i yumuşak bir malzemeyle kaplanmış bir HAVALANDIRMA b a c a -

Sl'na iniyormuş. Bacanın sonunda uzunca bir platform varmış ve başka

bir BACA başlıyormuş...

COZUMLEME — Bu duş goren, sağallımsal beklentileri pek de

iyi olmayan bir gruptandı: bunlar belirli bir noktaya dek cozumlemeye

hic direnc gostermezler ama oradan oteye neredeyse erişilmez bir hal

alırlar. Adam bu duşu hemen hemen yardımsız yorumladı. "Rotunda"

dedi, "benim cinsel organlarımdı onun onundeki bağlı balon, yumuşaklığından

yakınmaya nedenlerim olan benim penisimdi." O zaman

daha da ayrıntılara girerek Rotunda'yı popo (cocuklar tarafından cinsel

organların parcası sayılması alışkanlık haline gelmiştir) ve onundeki

kucuk eki de erbezi torbası diye cevirebiliriz. Babası, duşle, bunun ne

icin olduğunu yani cinsel organların amacının ve işlevinin nc olduğunu

sormuştu. Bu durumu tersine cevirmek ve duş goreni soru sorana

donuşturmek akla yakın gibi gorunmekledir. Aslında babasını hic bu

bicimde sorgulamadığı icin duş duşuncesine bir istek olarak bakmamız

ya da onu "eğer babamdan cinsel olarak aydınlatılmamı isteseydim..."

gibi bir koşul cumlesi olarak almamız gerekir. Bu duşuncenin devamını

duşun başka bir parcasında bulacağız, icinde teneke levhanın

serilmiş olduğu avlunun ilk bakışta simgesel olarak alınmaması gerekir.

O, duş gorenin babasının iş koşullarından turemişti. Temkinlilik

nedeniyle "tcnekc"yi aslında babasının uğraştığı başka bir malzemenin

yerine gecirdim; ama duşun sozcuklerinde başka bir değişiklik yapmadım.

Duş goren, babasının işine girmiş ve firmanın kazancının

kısmen bağımlı olduğu bir bakıma kuşkulu uygulamalara şiddetle

karşı cıkmıştı. Bunun sonucunda az once yorumladığım duş duşuncesi

şoyle surebilirdi: "(eğer ona sorsaydım) beni tıpkı muşterilerini

21 [I- Cilt, s. 241'dcki 2. dipnota bkz.]

96 VL DUŞ-tŞLEMt

kandırdığı gibi kandırırdı." Babasının iş yaşamındaki namussuzluğunu

temsil etmeye yarayan "koparmak"a gelince duş gorenin kendisi ikinci

bir acıklama uretti —yani onun masturbasyon yerine gectiğini. Bu yorumu

zaten biliyor olmaktan ote (yukarıya s. 79 n. 20'ye bkz.) masturbasyonun

gizli doğasının tersi ile temsil edilmiş olduğunu destekleyen

bir şey de vardı: acık olarak da yapılabilirdi. Beklememiz gerektiği

uzere masturbasyon etkinliği de duşun ilk sahnesindeki sorgulama gibi

bir kez daha duş gorenin babasıyla yer değiştirmişti. Duvarlarındaki

yumuşak doşemeyi goz onune alarak bacayı hemen bir vajina diye yorumladı.

Başka bir yerlerden turemiş olan bilgime dayanarak aşağıya

inmenin başka olgulardaki tırmanma gibi vajina icindeki ilişkiyi temsil

ettiğini ekledim. (Benim yukarıda s. 86 n. 9'da alıntı yapılmış

[Frcud 191 (W den] sozlerime bkz.)

Uzunca bir platform ve sonra yeni bir bacanın izlediği bacaya duş

gorenin kendisi yaşamoykusel bir acıklama gelirdi. Bir sure cinsel

ilişkide bulunmuş ama sonra ketvurmaları nedeniyle terketmişti;

şimdiyse sağaltımın yardımıyla onu yeniden kazanabilmeyi umuyordu.

Ancak sonuna doğru duş daha da belirsizleşmişti ve bu konulara aşina

herhangi bir kişiye, duşun ikinci sahnesinde, babasının işinin, onun

ahlaksızca tulumunun ve de ilk bacanın bir vajina olarak yorumlanmasının

arkasına gizlenmiş olarak başka bir konunun kendini duyumsatıyor

gibi gelmesi olasıdır: bunların tumu duş gorenin annesiyle bir

ilişkiye işaret etmektedir.22

[İlk yayımlanışında (Freud 1911a’da) bu duşe aşağıdaki paragraf da eklenmiştir:

"Bu duş bir butun olarak icinde duş gorenin cinsel yaşamına bir g o z atışı

surekli bir anlatımla verdiği, cok da seyrek olmayan 'yaşamoykusel' duşler sınıfına

değgindir, ([s. 78 v.s.ndaki] orneğe bkz.) — Binaların, mekanların ve manzaraların

bedenin, ozellikle de (sabit bir yinelemeyle) cinsel organların simgesel temsilleri

olarak kullanılma sıklığı, cok sayıda omckle goruntulenmiş kapsamlı bir calışmayı

kesinlikle hak cimekledir.”]

[ilk bacanın bir beden kesimi olarak yorumlanmasından sonra tumunun cinsel

yaşamın bir ozellenişi biciminde yorumlanması biraz garip gorunuyor. Uzunca bir

duzlukten sonra gelen ikinci bacanın anusu simgelemesi de olasıdır. —c.n.]

E DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 97

IV

KİŞİLERLE TEMSİL EDİLEN ERKEK ORGANI VE MANZARAYLA TEMSİL EDİLEN

KADIN ORGANI [1911]

(Kocası polis olan eğitimsiz bir kadının duşu, B. Dattner tarafından

bildirilmiştir.)

"... Sonra birileri zorla eve girmiş, kadın da korkmuş ve b ir polis

çağırmış. Ama adam iki serseriyle birlikte, sakince, birçok basamakla

çıkılan 23 bir kiliseye 24 gitmiş. Kilisenin arkasında bir tepe25 ve onun

üstünde sık bir orman26 varmış. Polis bir miğfer, pirin ç ya k a ve bir

palto21 giymişmiş. Kahverengi bir sakalı varmış. Polisin yanında uslu

uslu giden iki serserinin ortalarından boğulmuş torba gibi önlükleri

varmış.2* Kilisenin önünde tepeye uzanan bir pa tika varmış; her iki

yanında giderek daha kalınlaşan ve tepenin üstünde düzenli bir ormana

dönüşen otlar ve çalılıklar büyümüşmüş."

V

COCUKLARDA İĞDİŞ EDİLME DUŞLERİ [1919]

(a) Babasının cepheden donmesi duşuncesinden acıkca hoşlanmayan

uc yaş beş aylık bir oğlan cocuğu bir sabah rahatsız ve heyecanlı bir

halde uyandı. Durmadan şunları yineliyordu: "Baba neden başını bir tabakta

taşıyordu? Dün gece Baba başını bir tabakta taşıyordu."

(b) Şimdi ağır bir obsesyonel nevroz cekmekte olan bir oğrenci,

23 ≪≪ "Ciftleşme simgesi.

24" Ya da tapınak (=vajina)."

2S"Mons veneris" [Lat. Venus tepesi. Anatomide c insel organın ust kesiminde kalan kıllarla kaplı bo lg e . — ç.n.]

26" Kasık k ılla n ”.

27"Bir uzmana gore paltolar ve kukuletalar ic in d ek i şeytanlar fa llik [p en ise

ilişkin — ç. n.] bir niteliktedir."

^"F.rbezi torbasının iki yansı."

98 VI. DUŞ-IŞLEMt

aşağıdaki duşu altı yaşındayken bircok kez gorduğunu anımsıyor:

Saçlarını kestirmek için berbere gitmiş. Büyük, ciddi görünümlü bir

kadın ona yaklaşıp kafasını kesmiş. Kadının annesi olduğunu

ayrımsamış.

VI

İDRAR SİMGECİLİĞİ [1914]

Tıpkıbasımı yapılan [s. 99'da] cizim dizisi Ferenczi tarafından Fidibusz

adlı bir Macar mizah dergisinde bulunmuş ve o hemen bunların

duşler kuramım goruntulemede ne kadar iyi kullanılabileceğini

gormuştur. Otto Rank onları bir makalede basmış bulunuyor (1912a,

99).

Cizimler "Bir Fransız Dadının Duşu" başlığını taşıyor ama onceki

yedi resmin bir duşun evrelerini temsil ettiğini bize soyleyen, yalnızca

dadıyı cocuğun cığlıklarıyla uyanırken gosteren son resimdir. İlk resim

uyuyanın uyanmasına neden olması gereken uyaranı betimliyor:

kucuk oğlan bir gereksinimin ayırdına varmıştır ve onun gereğini yerine

getirmek icin yardım istiyor. Ama duşte, duş goren yatak odasında

olacak yerde cocuğu yuruyuşe goturmektedir. İkinci resimde oğlanı

işediği bir koşebaşına goturmuştur — ve kendisi uyumayı surdurebilmektedir.

Ama uyandırıcı uyaran surmektedir; aslında artmaktadır da.

Kucuk oğlan, kendisine kulak verilmediğini gorerek giderek daha

yuksek sesle cığlık atmaktadır. O dadısının uyanıp kendisine yardım

etmesi konusunda ne denli buyurucu bir bicimde diretirse, duşun her

şeyin yolunda olduğu ve kadın icin uyanmaya hic de gerek bulunmadığı

yolundaki guvencesi o denli diretken olmaktadır. Aynı zamanda

duş, artan uyaranı simgelerinin artan boyutlarına cevirmektedir, işeyen

cocuğun urettiği su dereciği giderek daha olağanustu boyutlara

ulaşmıştır. Dorduncu resimde icinde bir kayık yuzecek kadar genişlemiştir;

ama bunu bir gondol, bir yelkenli ve sonunda bir şilep izlemektedir.

Zeki sanatcı bu yolla, inatcı bir uyku yakarışıyla uyanma

doğrultusunda tukenmez bir uyaran arasındaki savaşımı goruntulemiştir.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 99

Bir Fransız Dadının Duşu

100 VL DUŞ-IŞLEMI

VII

BtR MERDİVEN DUŞU [1911]

(Otto Rank tarafından bildirilmiş ve yorumlanmıştır.)29

"Bir diş.uyaranı duşunu [aşağıda s. 119 v.s. nda bildirilmiştir]

borclu olduğum meslekdaşıma aynı derecede saydam bir boşalma duşu

icin teşekkur etmem gerekir:

'' 'Bana bir şeyler yapmış bir kız çocuğunun peşinden, onu cezalandırmak

için merdivenlerden aşağıya koşuyordum. Merdiven ayağında

bir ileri (erişkin bir kadın?) çocuğu benim için durdurdu; ama ona vurup

vurmadığımı bilmiyorum çünkü ansızın kendimi merdivenin ortasında

çocukla çiftleşirken (sanki havadaymış gib i) buldum. Gerçek bir

çiftleşme değildi; yalnızca cinsel organlarımı onun dış cinsel organlarına

sürtüyordum ve bunu yaparken onları ve de kızın yukarı ve yana

dönmüş başını son derece belirgin olarak görüyordum. Cinsel eylem

sırasında solumda yukarıda (bu da sanki havanın içindeymiş gibi) asılı

iki küçük tablo — ağaçlarla çevrili bir evi gösteren manzaralar—

gördüm. Bunların daha küçük olanının dibinde, ressamın imzasının yerine,

sanki tablo bana bir yaş günü armağanıymış gibi, kendi adımı

gördüm. Sonra iki resmin önünde ucuz resimlere de sahip olunması

gerektiği yazılı bir yafta gördüm. (Sonra kendimi çok belirsiz olarak

sanki merdiven sahanlığında yalakta yatıyormuşum gibi gördüm) ve

boşalmadan ileri gelen ıslaklığı duyumsayarak uyandım.'

"YORUM. — Duş gununun akşamı, duş goren, bir kitapcı

dukkanındaymış; kendisiyle ilgilenilmesini beklerken ortalıkla duran

ve duştekine benzer konuları temsil eden bazı resimlere bakmış. Ressamın

adına bakmak icin ozellikle hoşuna giden kucuk bir resmin

yakınına gitmiş ama ressamı hic tanımıyormuş.

"Daha sonra aynı akşam, bazı arkadaşlarıyla birlikteyken, yasadışı

cocuğunu ’merdivenlerde yapmış olması’yla ovunen Bohemyalı bir hizmetci

kıza ilişkin bir oyku d inlemiş. Duş goren bu oldukca

alışılmadık olayın ayrınularını merak etmiş ve hizmetci kızın hayra-

29[Goriinuşe gore başka yerde yayımlanmamıştır.]

E DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 101

myla birlikte cinsel ilişki icin hicbir olanak bulunmayan anababasının

evine gittiğini ve uyarılma icindeki adamın kendisiyle merdivenlerde

ciftleştiğini oğrenmiş. Duş goren katkılı şarapları betimlemek

icin kullanılan muzipce bir ifadeye esprili bir anıştırmada bulunmuş

ve cocuğun aslında 'bodrum merdiveni urunu' olduğunu soylemişti.

"Bir onceki gunle bağlantılı olan ve duşte oldukca inalla ortaya

cıkanlar bu kadardı ve duş goren tarafından herhangi bir gucluk olmaksızın

anımsandı. Ama duşte kullanım bulan bebeksi b ir anı

parcasını bulup cıkarması da aynı derecede kolay oldu. Merdiven,

cocukluğunun buyuk kesimini gecirdiği ve ozellikle de cinsel sorunlarla

bilincli olarak ilk kez tanıştığı eve aitti. Bu merdivende sıklıkla

oynarmış ve bu arada trabzanlara binip kayma alışkanlığı da varmış;

bu da kendisine cinsel duygular verirmiş. Duşte de merdivenlerden

aşağı olağandışı bir hızla inmişti; aslında o denli hızlı ki ayaklarını

ayrı ayrı basamaklara basmamış insanların dediği gibi aşağı 'ucmuştu'.

Eğer bebeksi yaşantı hesaba katılacak olursa duşun başlangıc parcası,

cinsel uyarılma etmenini temsil ediyor gibi gorunmektedir. — Ama

duş goren aynı merdivenlerde ve bitişikteki binada komşu cocuklarıyla

sık sık cinsel bir bicimde oynaşırmış ve isteklerini tıpkı duşte yaptığı

gibi doyurmuşmuş.

"Freud'un cinsel simgecilik uzerine araştırmalarının (191CW [yukarıya,

s. 86 n. 9'a bkz.]) merdivenlerin ve merdivene tırmanmanın

duşlerde hemen hemen değişmez bicimde ciftleşme yerine gecliğini

gostermiş olduğunu aklımızda tutarsak duş oldukca saydam bir hal

alır. Aslında sonucuyla—boşalma— gosterilmiş olan guduleyici gucu

salt libidinal doğadadır. Duş gorenin cinsel uyarılması duşte uyanmıştı

— bu, duşte onun merdivenlerden aşağıya koşmasıyla temsil

ediliyor. Cinsel uyarılmadaki cocukluk oynaşmalarına dayanan sadistik

oğe, cocuğun kovalanması ve zor kullanılarak yenilmesiyle gosterilmişti.

Libidinal uyarılma artmış ve cinsel eylem yonunde baskı

yapmıştı — bu, duşte, adamın cocuğu yakalaması ve merdivenlerin ortasına

goturmesiyle temsil edilmişti. Bu noktaya değin duş yalnızca

simgesel olarak cinseldi ve deneyimsiz bir duş yorumcusuna oldukca

anlamsız gelecekti. Ama bu turden simgesel bir doyum, libidinal

uyarılmanın gucu acısından, dinlendirici bir uykuyu guvence altına a lmak

icin yeterli değildi. Uyarılma bir orgazma yoneltti ve boylece

tum merdiven simgeciliğinin ciftleşmeyi temsil ettiği ortaya cıktı. —

102 VI. DUŞ-tŞLEMt

Bu duş Freud'un, merdiven tırmanmayı cinsel bir simge olarak kullanmanın

nedenlerinden birinin her iki etkinliğin de ritmik niteliği olduğu

yolundaki goruşune ozellikle acık bir destek sunmaktadır: cunku duş

goren, tum duşun en acık olarak belirlenmiş oğesinin cinsel eylemin

ritmi ve onun yukarı aşağı devinimi olduğunu kesinlikle dile getirmiştir.

"Gercek anlamlarının otesinde simgesel bir anlamda 'Weisbilder'î0

olarak bicimlenen iki resme ilişkin birkac sozcuk eklemem gerekir. Bu

ilk p landa b ir buyuk, bir de kucuk resim bulunması biciminde

gosterilmiştir; tıpkı duşte bir buyuk (ya da yetişkin) ve bir de kucuk

kızın ortaya cıkması gibi. 'Ucuz resimlere de sahip olunması gerektiği'

fahişe karmaşasına yoneltiyor; oysa ote yandan kucuk resmin uzerinde

duş gorenin kendi adının gorunmesi ve onun kendisi icin bir doğum

gunu armağanı olmasına niyetlenildiği duşuncesi anababasal karmaşayı

anıştırmaktadır. ('Merdivenlerde doğdu' = 'ciftleşmeyle peydahlandı.')

"Duş gorenin kendini merdiven ayağında yatakta yatarken ve bir

ıslaklık duyumsarken gorduğu belirsiz final sahnesi, bebeksi masturbasyonun

da otesini cocuklukta daha da eskileri gosteriyor ve prototipini

benzer bicimde haz verici altını ıslatmada buluyor gibi gorunmektedir."

vm

DEĞİŞTİRİLMİŞ BtR MERDİVEN DUŞU [1911]

Hastalarımdan biri, ağır bir nevrozun cinsel perhize zorladığı ve

[bilincdışı] duşlemleri annesinde odaklanmış bir erkek, annesinin eşliğinde

merdiven tırmanma biciminde yineleyen duşler goruyordu. Bir

keresinde ona ılımlı miktarda masturbasyonun kendisine belki de zorlanmalı

(kompulsif) oz-yasaklamadan daha az zararlı olabileceğini

soyledim ve bu aşağıdaki duşu kışkırttı:

Piyano öğretmeni piyano çalmayı ve Moscheles’in "Etudes"ü ile

Clemenli'nin "Gradus ad Parnassum"unu çalışmayı savsakladığı için

kendisine sitem ediyormuş.

30[Sozciik olarak "kadın resimleri" — "kadınlar" karşılığı yaygın bir Almanca deyim.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 103

Anlatırken, "Gradus"un aynı zamanda "basamaklar" olduğu ve piyano

tu şla rın ın da g am la rı n ed en iy le bir m e rd iv en o lu ştu rd u ğ u

goruşunu dile getirdi.

Cinsel olguları ve istekleri temsil edemeyecek hicbir duşunce grubu

olmadığını soylemek yanlış olmayacaktır.

IX

GERCEKLİK DUYGUSU VE YİNELEMENİN TEMSİLİ [1919]

Şimdi otuzbeş yaşında olan bir adam dort yaşındayken gormuş

olduğu ve net olarak anımsadığı bir duşu bildirmişti. B abasının vasiyetini

— uc yaşındayken babasını yitirmişti—■ yerine getirmiş olan

avukat, iki büyük armut getirmiş. Birini yemesi için ona vermişler;

diğeri oturma odasının penceresinin eşiğine yerleştirilmiş. Gormuş olduklarının

gercekliğine bir inancla uyanmış ve inatla annesinden ikinci

armutu istemiş ve onun pencere eşiğinde olduğunda diretmiş. Annesi

buna gulmuş.

COZUMLEME. — Avukat neşeli, yaşlı bir beyefendiymiş ve duş

gorenin hatırlar gibi olduğuna gore bir zamanlar gercekten yanında armut

getirmişmiş. Pencere eşiği gercekten duşle gorduğu gibiymiş.

Onunla ilgili olarak aklına başka hicbir şey gelmedi; yalnızca annesinin

kısa sure once anlattığı bir duş. Kadının başında iki kuş oturuyormuş

ve o da kendi kendine onların ne zaman ucup gideceğini soruyormuş,

ama bir ianesi ağzına ucup ağzını emmiş.

Duş gorenin cağrışımlarının yetersizliği bize simgesel bir yerine

koyma yoluyla yorum g irişimi hakkını veriyor, iki arm u t, —

"pommes ou p o ire s"— annesinin kendisini besleyen goğusleriydi;

pencere eşiği, kadının goğsunun bicimlendirdiği bir yansıtmaydı — ev

duşlerindeki balkonlar gibi (bkz. s. 86). Uyandıktan sonraki gerceklik

duygusu haklıydı cunku annesi onu gercekten emzirmişli ve aslında

alışılmış sureden daha uzun emzirdiği icin annesinin goğsu onun icin

hala ulaşılabilir durumdaydı.31 Duşun cevirisi şoyle olmalıdır: "Anne

bana gecmişle emdiğim goğsunu yine ver (ya da goster)." "Gecmişte",

[I. Cilı s. 236'ya bkz. Freud bu nokta — uyandıktan sonra duşun ya da duşun bir

kesiminin gercekliği konusunda guclu bir duygunun aslında gizli duş duşunceleriyle

ilişkili olduğu— uzerinde Jensen'in G ra d iv a sı uzerine calışmasının (1 9 0 7 a ) II.

Bolumunun sonlarına doğru ve de ''Kurt Adam"ın duşu uzerine ilk değinmelerin gidişi

icinde (Freud 19186'ninIV. Kesimi) diretmektedir.]

104 VI. DUŞ-İŞLEMİ

onun armutlardan birini yemesiyle temsil edilmişti; "yine" ise diğerini

şiddetle istemesiyle. Bir eylemin zamansal yinelenmesi, duşlerde

duzenli olarak bir nesnenin sayısal çoğalmasıyla gosterilir.

Kuşkusuz en dikkate değer olan şey, simgeciliğin dort yaşında bir

cocuğun duşlerinde bile rol alıyor olmasıdır. Ama bu bir istisna değil

kuraldır. Duş gorenlerin ta en baştan beri simgeciliği ellerinin altında

bulundurdukları guvenle one surulebilir.

Şimdi yirmiyedi yaşında bulunan bir hanımın aşağıdaki bozulmamış

anısı, simgeciliğin ne denli erken bir yaşta duş icinde olduğu

kadar dışında da kullanıldığını gosteriyor. Üç ile dört yaş arasındaymış.

Bakıcısı yürüyüşe çıkmadan önce küçük işlerini yapsınlar diye onunla

birlikte onbir ay küçük oğlan kardeşini ve ikisinin arasında bir yaşla

bir kız kuzenini tuvalete götürmüş. En büyükleri olduğu için klozete

diğerleri ise lazımlıklara oturmuşlar. Kuzenine "Senin de kesen var

mı?" diye sormuş. "Walter'in küçük bir sosisi var; benim kesem var."

Kuzeni "Evet benim de kesem var." diye yanıtlamış. Bakıcı söylediklerini

işitip çok eğlenmiş ve konuşmayı çocukların annesine bildirmiş

ama o keskin bir azarlamayla karşılık vermiş.

Buraya, cok guzel secilmiş simgeciliğin, yorumu, duş gorenin

yalnızca hafif bir yardımıyla olası kıldığı bir duş ekleyeceğim. (Alfred

Robitsck tarafından bir makalede bildirilmiştir, 1912.)

X

"NORMAL KİŞİLERİN DUŞLERİNDE SİMGECİLİK SORUNU" [1914]

"Ruhcozumlcmcsinin karşıtları tarafından sıklıkla, son olarak da

Havclock Ellis (1911, 168) tarafından dile getirilen bir karşı cıkış, duş

simgeciliğinin belki nevrotik bir aklın urunu olarak ortaya cıkabildiğini

ama normal kişilerde bulunmaması gerektiğini one surer. Şimdi,

ruhcozumsel araştırma normal ve nevrotik yaşam arasında temel

değil yalnızca nicel farklar bulur; aslında bastırılmış karmaşaların

sağlıklı ve hastada benzer bicimde işlediği duşlerin cozumlemesi ise

onların gerek mekanizma gerekse simgecilik acısından lam ozdeş olduklarını

gosterir. Sağlıklı insanların naif duşleri, aslında sık olarak

nevrotiklcrinkinden cok daha yalın, daha acık secik ve daha karakterisE.

DÜŞLEKDE s im g e l e r l e t e m s il 105

lik simgecilik icerirler; cunku nevrotiklcrde sansurun cok daha guclu

işleyişinin ve buna bağlı olarak cok daha ileri duzeye varan duş

carpıtmasının sonucu olarak, simgecilik karanlık ve yorumu guc olabilir.

Aşağıda kaydedilen duş bu durumu ortaya koymama yardımcı olacaktır.

Ncvrolik olmayan ama bir olcude aşırı erdemli ve tutucu bir

karakterde olan bir kız tarafından gorulmuştu. Konuşmamızın gidişi

icinde nişanlı olduğunu ama evliliği yolunda, ertelenmesine neden o lması

olası bazı engeller bulunduğunu oğrendim. Kendiliğinden

aşağıdaki duşu anlattı.

" '/ arrange the centre o f a table with flowers fo r a birthday'?1 [Bir

masanın merkezini bir doğum gunu icir ciceklerle susluyorum.] Bir

soru uzerine bana, duşte ( şu anda icinde yaşamadığı) kendi evinde

olduğunu ve bir 'mutluluk duygusu' icinde bulunduğunu soyledi.

" 'Halk işi' simgecilik bemim duşun cevirisini yardımsız yapmama

olanak vermişu. Bu onun duğun isteklerinin bir ifadesiydi: cicekli orta

kesimiyle masa kendisini vc onun cinsel organını temsil ediyordu; geleceğe

yonelik isteklerini doyurulmuş olarak temsil etmişti; cunku

duşunceleri zaten bir bebeğin doğumu ile meşguldu; oyleyse evliliği

epeyce geride kalmıştı.

"Ona 'the "centre" o f a table' in alışılmadık bir ifade olduğunu belirttim (ki o da kabul etli) ama kuşkusuz bu nokta uzerine doğrudan

bir soru soramadım. Simgelerin anlamını ona telkin etmekten ozenle

kacındım ve yalnızca duşun ayn parcalarıyla bağlantılı olarak aklına ne

geldiğini sordum. Cozumlemenin gidişi icinde tutuculuğu, yerini, yoruma

duyulan bir ilgi belirtisine ve konuşmanın ciddiliğinin olası

kıldığı bir acıklığa bıraku.

"Onların ne ciceği olduğunu sorunca ilk yanıtı: 'expensive flowers;

one has to pay fo r them' Ipahalı cicekler; birisi onların karşılığını

vermeli] oldu, sonra onların 'lilies o f the valley, violets and pinks or

carnations' [inci ciceği, menekşe vc cuce karanfil ya da karanfil] olduklarını

soyledi. Duşte 'zambak' [lily] sozcuğunun halk arasındaki anlalamıyla,

bir temizlik simgesi olarak ortaya cıktığını one surdum; bu

varsayımı destekledi cunku 'zambak'ın ona cağrıştırdığı şey 'purity'

[saflık, temizlik] idi. ’Valley’ [vadi], duşlerde sık kullanılan bir kadın

simgesiydi; iki simgenin ciceğin İngilizce adındaki rastlantısal

bileşimi duş simgeciliğinde onun bekaretinin değerini — 'expensive

32[Bu cozumlemede italik harficrie basılmış tum malzeme ozgun metinde tam buradaki

gibi İngilizce'dir.]

1 06 VI. DUŞ-IŞLEMI

flow e rs, one has to pay fo r them' — vurgulamak ve kocasının bu

değeri kavrayacağı konusundaki beklentisini ifade etmek icin kullanılmıştı.

'Expensive flow e rs , v. b.' cumleciğinin, goruleceği uzere,

uc cicek simgesinin her biri icin değişik anlamları vardı.

" 'Violets' gorunuşte oldukca cinsellik dışıydı; ama cok kaba hatlarıyla

bana oyle geliyordu ki sozcuğun gizli anlamının izini Fransızca

’viol' ["tecavuz"] sozcuğune bilincdışı bir bağlantıda bulabilirdim. Duş

goren bir cağrışım olarak İngilizce 'violate' [tecavuz etmek] sozcuğunu

getirerek beni şaşırttı. Duş, 'violet' ve 'violate' sozcukleri arasındaki

buyuk rastlantısal benzerliği, —soylenişleri arasındaki fark yalnızca

son hecelerindeki farklı vurgularda bulunmaktadır— duş gorenin

kızlığın bozulması (defloration = cicek simgeciliğini kullanan bir

başka terim) icin zorlamaya ilişkin duşuncelerini ve belki de karakterindeki

mazohistik bir cizgiyi 'ciceklerin dilinde' ifade etmek uzere kullanmıştı.

Bilincdışına goturen yollarla caprazlaşan guzel bir 'sozel

kopruler' [bkz. s.72 n. 1] orneği, 'one has to pay fo r them' sozcukleri

bir eş ve bir anne olması icin onun gecimini sağlamak gereğini belirtmişti.

" 'Carnations' dan soz ederek suren ’p in k s' le bağlantılı olarak bu

sozcukle 'tensel' [carnal] arasındaki bağlantı uzerinde duşundum. Ama

duş gorenin onunla ilgili cağrışımı 'colour' [renk] idi. O, 'carnations’ın

nişanlı' sının kendisine sıklıkla ve buyuk miktarlarda verdiği cicekler

olduğunu ekledi. Sozlerinin sonunda ansızın ve kendiliğinden doğruyu

soylemediğini itiraf etti: aklına gelen şey 'colour değil 'incarnation'

[bedenleşme] idi — beklediğim sozcuk. Yine de 'colour' m kendisi de

cok uzak bir cağrışım değildi; ’carnation' ın (et rengi) anlamı tarafından

—yani aynı karmaşa tarafından— belirlenmişti. Bu doğrudanlık yoksunluğu,

direncin bu noktada en buyuk olduğunu gosteriyordu ve bu da

simgeciliğin en acık olduğu ve libido ile bastırma arasındaki savaşımın

bu fallik temayla ilişkili olarak en ust duzeye ulaştığı noktanın

bu nokta olmasına uymaktaydı. Duş gorenin, /≫.an/i'sinm sıklıkla bu

turden cicekler verdiğine ilişkin sozleri yalnızca ’c a r n a tio n s '

sozcuğunun cift anlamının değil onların duşteki fallik anlamının da

gostergesiydi. Duşun, kızın guncel yaşamından turemiş heyecanlandırıcı

bir etmeni olan cicek armağanı, cinsel armağanların bir alış

verişini ifade etmek icin kullanılmıştı: bir bekaret armağanı veriyor ve

karşılığında dolu bir duygusal ve cinsel yaşam bekliyordu. Bu noktada

da 'expensive flow ers, one has to pay fo r them’ sozcuk olarak ticari

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 107

olduğuna hic kuşku olmayan bir anlam almış olsa gerek. — Boylece

bu duşteki cicek simgeciliği bakire dişiliği, erkekliği ve zorla kızlığı

gidermeye bir anıştırmayı icermektedir. Bu noktada, aslında başka

bağlamlarda cok yaygın olarak ortaya cıkan cinsel cicek simgeciliğinin,

bitkinin cinsel organları olan cicekleri aracılığıyla insan cinsel

organlarını simgelediğine işaret etmek gerekir. Aşıklar arasındaki cicek

armağanlarının genelde bu bilincdışı anlamı taşıdığı belki de doğrudur.

"Kızın duşte hazırlandığı doğum gunu, hic kuşkusuz bir bebeğin

doğumuydu. Kendini, nişanlı'sıy\a ozdeşleştirmekte ve adamı kendisine

bir doğum 'duzenliyor' —yani kendisiyle ciftleşiyor— olarak temsil

etmektedir. Gizli duşunce şoyle olabilir: 'Eğer onun yerinde olsaydım

beklemezdim; nişanlı' mın iznini istemeden kızlığını bozardım

[deflower] — şiddet [violence] kullanırdım'. Bu, 'violate' sozcuğuyle

gosterilmiştir ve bu yolla libidonun sadistik oğesi anlatım bulmuştur.

"Duşun daha derin bir katmanında 7 arrange...' cumleciği hic

kuşkusuz oto-erotik33 yani bebeksi bir anlam taşıyor olsa gerek.

"Duş goren ayrıca ancak duşte yapabileceği bir şey yapmış fiziksel

yetersizliğinin de ayırdına varmıştı: kendini bir masa gibi gormuştu,

cıkıntısız ve bu yuzden de 'centre' ın —bir başka kez de a centre-piece

o f flowers' [ciceklerin merkez parcası] sozcuklerini kullanmıştı— yani

bekaretinin değerine daha cok vurgu yapmıştı. Bir masanın yatay konumunun

da simgeye bir katkısı olmuş olsa gerek.

"Duşun yoğunluğuna dikkat edilmesi gerekir: icinde fazlalık hicbir

şey yoktu, her sozcuk bir simgeydi.

"Daha sonra duş goren duşe bir eklenti yaptı: 7 decorate the flowers

with green crinkled paper.' [Cicekleri yeşil krepon kağıdıyla susledim.]

Kağıdın gundelik cicek saksılarını kaplamak icin kullanılan turden

fanc y paper' [elişi kağıdı] olduğunu ekledi. Şoyle surdurdu: 'to hide

untidy things, whatever was to be seen, which was not pretty to the

eye; there is a gap, a little space in the flowers. The paper looks like

velvet or moss' [gorulebilecek, goze hoş gelmeyen, duzensiz şeyleri

gizlemek icin; ciceklerin icinde bir aralık, kucuk bir boşluk var.

Kağıt, kadifeye ya da yosuna benziyor.] — 'decorate' sozcuğune beklediğim

gibi 'decorum' [edepli olma] cağrışımını gelirdi. Yeşil rengin

egemen olduğunu soyledi; bununla ilgili cağrışımı 'hope' [umul]du —

gebelikle bir başka bağlantı. — Duşun bu kesiminde temel etmen bir

33[Haz verici nesnenin bireyin kendisinin olduğu etkinlik. Om. Masturbasyon.

— Ç- « 1

108 VL DUŞ-lŞLEMt

erkekle ozdeşleşme değildi; utanc ve kendini ele verme duşunceleri one

cıkmıştı. Kendini adam icin guzelleştiriyordu; utanc duyduğu fiziksel

eksikliklerini kabul ed iy o r ve duzeltmeye ca lışıyordu, 'v e lv e t' ve

'm o ss' cağrışımları kasık kıllarına yapılan gondermenin acık birer

gostergesiydi.

"O halde bu duş, kızın uyanıklık yaşamında pek de ayırdında o lmadığı

duşunc ele ri — bedensel aşk ve onun o rganla rına ilişkin

duşunceler— ifade etmişti. Kız, 'bir doğum gunu icin duzenleniyor'du;

yani ciftleşiyordu. Kızlığın bozulması korkusu ve belki d e haz verici

acıya ilişkin duşunceler anlatım bulmuştu. Fiziksel noksanlıklarını kabul

elmiş ve bekaretini aşırı değerlendirerek onları aşırı telafi yoluna

gitmişti. Utancı, tensellik belirtilerine karşı onun amacının bir bebek

uretmek olduğu avuntusunu getirmişti. Bir aşığın aklına yabancı olan

malzeme kaygıları da anlatım yolu bulmuşlardı. Bu basit duşe eşlik

eden duygu —bir mutluluk duygusu— onda guclu coşkusal karmaşaların

doyum bulduğunun gostergesiydi."

Fcrcnczi, (1917)34 haklı olarak, simgelerin anlamlarına ve duşlerin

onemine, ruhcozumlemesine başlamamış insanların duşlerinden ozel

bir kolaylıkla ulaşılabildiğine işaret etmiştir.

Bu noktada cağdaş bir tarihi kişinin gorduğu bir duşu getireceğim.

Bunu yapıyorum cunku bu duşte, her durumda bir erkek organını uygun

bicimde temsil edecek olan bir nesne, onu en acık bicimde fallik

bir simge haline getiren, daha ileri bir yakışurma kazanmıştır. Sonsuz

bir uzunluğa dek buyuyen bir binici kırbacının, bir ereksiyondan başka

bir anlama geldiği pek de duşunulemez. Bunun da otesinde duş, cinsel

bir şeyden hayli uzak, ciddi turde duşuncelerin nasıl da bebeksi cinsel

malzeme tarafından temsil edilebildiğine mukemmel bir ornektir.

34[B u p a r a g r a f 1 9 1 9 'd a e k le nm iş tir .]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 109

XI

BISMARCKTN BİR DUŞU [I9I9]35

"Bismarck, Gedanken und E rin n e ru n g e ri inde [1898, 2, 194;

İngilizce cevirisi A.J. Butler, Bismarck, the Man and the Statesman,

1898, 2, 209 v.s.] kendisi tarafından 18 Aralık 1881'de imparator I.

Wilhelm'e yazılmış ve bir yerinde aşağıdaki parca da bulunan bir mektuptan

soz eder: 'Maje ste lerinin sozleri, bana, 1863 b ah a rın d a,

Catışma'nın en zor ve kimsenin bir cıkış yolu goremediği gunlerinde

gorduğum bir duşten soz etme cesareti verdi. Duşumde (ilk olarak ertesi

sabah karıma ve oteki tanıklara anlattığım gibi) dar bir Alp p a tikasında

at suruyordum, sağda ucurum, solda kayalar. Patika giderek

daha da daraldı oyle ki at ilerlemeyi reddetti ve yersizlikten geri

donmek ya da atlan inmek de olanaksızdı. Sonra sol elimdeki kırbacla

duz kayaya vurdum ve Tanrı'yı cağırdım. Kırbac sonsuz bir uzunluk

kazandı, kayalık duvar tiyatro dekoru gibi devrildi ve arkasında sanki

bir bohemya manzarası gibi tepeler ve ormanların gorunduğu geniş bir

yol acıldı; bayraklarıyla Prusya birlikleri vardı ve duşumun icinde bile

bunu hemen Majestelerine bildirmem gerektiği duşuncesi aklıma geldi.

Bu duş tamamlandı ve ben sevincli ve guclenmiş olarak uyandım...'

"Bu duşun eylemi iki kesime ayrılıyor. Birinci kısımda duş goren

kendini ikinci kısımda mucizevi bir bicimde kurtulduğu bir impasse

[cıkmaz yol — ç.n.] icinde bulmuştur. Atın ve binicisinin icine girdiği

zor konum, devlet adamının, duşten onceki akşam, politikasının sorunları

uzerinde duşunurken, ozel bir acılıkla duyumsamış olabileceği

kritik durumunun kolayca tanınabilen bir duş resmidir. Yukarıya

alınan parcada Bismarck'ın kendisi de o sıradaki konumunun umutsuzluğunu

betimlerken aynı benzetmeyi yapmaktadır [hicbir 'cıkış yolu'

bulunmadığı benzetmesi]. Duş resminin anlamı, bu nedenle onun icin

cok acık olmuş olabilir. Aynı zamanda bize Silberer'in 'işlevsel

gorungulerinin [s.227 v.s. na bkz.] ince bir orneği sunulmuş oluyor.

Duş gorenin aklında rol alan surecler —kendini bu sorunlar uzerinde

durmaktan alıkoyamaz ve de alıkoymaması gerekirken duşunceleri ta rafından

girişilen cozumlerin her birinin aşılmaz engellerle karşılaş35Hanns

Sachs'ın bir makalesinden [1913].

110 VL DUŞ-IŞLEMt

ması— en uygun bicimde, ne ileri ne de geri gidebilen binici ile

goruntulenebilirdi. Teslim olmasını ya da istifa etmesini yasaklayan

gururu, duşte, 'geri donmek ya da attan inmek olanaksızdı' sozcukleriyle

ifade edilmişti. Durmaksızın başkalarının iyiliği icin yorulan ve

kendini veren bir eylem adamı niteliğiyle Bismarck, kendini bir ata

benz etmeyi kolay bulmuş olsa gerek; gercekten bircok kez boyle

yapmıştır, orneğin unlu sozunde olduğu gibi: 'İyi bir at koşumlarıyla

olur.' Bu anlamda 'at ilerlemeyi reddetti' sozcukleri, aşırı yorgun devlet

adamının o anın kaygılarından uzaklaşma gereksinimi icinde o lduğundan

ne daha fazla ne de daha az bir şey anlamına gelmektedir ya

da başka bir deyişle uyumak ve duş gormekle kendini gerceklik ilkesinin

bağlarından arındırma eylemi icinde bulunduğu anlamına gelir.

Duşun ikinci kısmında bu denli belirginleşen istek doyurma daha once

'Alp patikası' sozcukleri icine gizlenmişti. Hic kuşkusuz o sırada Bismarck,

bir sonraki tatilini Alplerde —Gastein'da— gecireceğini biliyordu;

boylece duş, onu oraya taşımakla bir vuruşta Devlet işlerinin

tum yukumluluklerinden kurtarmıştır.

"Duşun ikinci kısmında duş gorenin istekleri iki yoldan doyurulmuş

olarak temsil edilmiştir: kılık değiştirmemiş ve acık olarak;

ayrıca da simgesel olarak. Doyurulmaları, simgesel olarak tıkayıcı

kayanın ortadan kalkması ve yerinde geniş bir yolun —araştırmakta olduğu

'cıkış yolu'nun en uygun bicimi— ortaya cıkmasıyla temsil edilmiştir;

kılık değiştirmemiş olarak da ilerleyen Prusya birlikleri resminde

temsil edilmiştir. Bu kahince goruşu acıklamak icin mistik hipotezler

geliştirmeye hic gerek yok; Freud'un istek doyurma kuramı

pekala yeterlidir. Bu duşun gorulduğu sırada zaten Bismarck Prusya'nın

ic catışmalarından en iyi kacış olarak Avusturya'ya zaferle bitecek bir

savaşı arzu etmekteydi. Boylece duş goren, Prusya birliklerini bayraklarıyla

Bohemya'da yani bir duşman ulkesinde gorduğu zaman, duş, bu

isteği, lam da Freud tarafından onerildiği gibi, doyurulmuş olarak temsil

ediyordu. Olgunun tek ozgulluğu, duş gorenin, burada soz konusu

ettiğimiz bu isteğinin bir düşte doyurulma sıyla yetinmeyip onu

gerçekte nasıl elde edeceğini de bilmesidir. Ruhcozumsel yorum tekniğini

tanıyan herhangi bir kişiyi etkilememesi olanaksız olan bir

ozellik —'sonsuz uzunluğa' buyuyen— binici kırbacıdır. Kırbaclar,

sopalar, mızraklar ve benzeri nesneler bizim icin fallik simgeler olarak

bilinen şeylerdir; ama bir kırbac, bir fallusun en carpıcı niteliğini,

buyuyebilmesini de elde edince geriye kuşku duyulacak pek bir şey

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 111

kalmaz. Gorungunun abartılması, 'sonsuz uzunluğa' buyumesi bebeksi

kaynaklardan bir aşırı yuklemenin36 ipucu gibi gorunmektedir. Duş

gorenin kırbacı eline alması masturbasyona apacık bir anıştırmaydı;

ama gonderme hic kuşkusuz duş gorenin guncel koşullarına değil uzak

gecmişin cocuksu arzularına yapılmıştı. Duşlerde ’sol'un yanlış, yasaklanmış

ve gunahkarca olanın yerine gectiği biciminde Dr. Stekel

[1909, 466 v.s.] tarafından keşfedilen yorum bu noktaya cok iyi oturmaktadır

cunku pekala cocuklukta yasaklamalara karşı gercekleştirilen

masturbasyona denk duşebilir. Bu en derin bebeksi katmanla devlet adamının

ivedi planlarıyla ilgili en yuzeyel kalman arasında her ikisiyle

de ilişkisi olan bir ara katman araştırılabilir. Bir kayaya vurup aynı zamanda

T a n rıy ı yardıma cağırarak gereksinimden mucizevi kurtuluş

sahnesinin tumu, Incil'de, Musa’nın Israiloğullarmm susuzluğunu gidermek

icin bir kayaya vurup su cıkarması sahnesine dikkate değer bir

benzerlik taşımaktadır. İncil aşığı bir protestan aileden gelen Bismarck

icin bu parcanın tum ayrıntılarının tanıdık olduğunu cekinmeden varsayabiliriz.

O catışma zamanında Bismarck'ın, kendisini, Musa’yla,

ozgur kılmaya calıştığı halkın isyan, ne fre t ve nankorlukle od u llendirdiği

onderle kıyaslamış olması olasıdır. O zaman burada da duş

gorenin guncel istekleriyle bağlantı kurmak zorundayız. Ama ote yandan,

Incil'deki parcanın, bir masturbasyon duşlemine iyi uyan bazı

ayrıntıları vardır. Musa, asayı, Tanrı'nm buyruğuna karşı vurur ve Rab

onu bu ihlal yuzunden Vaadcdilmiş Ulkeye giremeden olmesi gerektiğini

soyleyerek cezalandırır. Asanın (duşte yamlınmaz bir fallik simge)

yasaklanmış darbesi, patlamasından sıvı uremesi, olum tehdidi —

bunlarda bebeksi masturbasyonun tum temel etmenlerini birleşmiş olarak

buluyoruz. Biri dahi bir devlet adamının aklından, diğeri ise bir

cocuğun ilkel aklının itkilerinden doğmuş olan bu iki farklı resmi

kaynaştıran ve bu yolla tum rahatsız edici etmenleri gidermeyi

başarmış olan duzelune surecini ilgiyle gozlemleyebiliyoruz. Asayı

36[Sachs, sozcuğu, Frcud'un aşağıda s. 312, 319 vc 331 'de kullandığı ozel anlamda

d e ğ il basit olarak bir "ck yu k ” anlamında ku llanıyor g ib i gorunmektedir.)

("Caıhcxis" karşılığı kullanılan "yuk" rulıcozumlcme kuramının temel kavramlarından biri olup herhangi bir zihinsel surecin enerji yuku olarak tanımlanabilir.

Akılda temsil edilen her nesnenin bir "yuk 'u vardır. Herhangi bir temsilin yuku

arttırılabilir. (Orn. dikkatin ona yoneltilmesiyle) ya da yuksuz bırakılabilir. Aşırı

yuk bir surecin baskılanmasını kolaylaştırmak icin başka bir surece aşın yukleme

yapılması biciminde bir savunmadır. — ç.n\

112 VI. DUŞ-IŞLEMt

vurmanın yasaklanmış ve başkaldırım bir eylem olmasına bunu

gercekleştiren 'sol' el aracılığıyla, yapılan simgesel bir değinme dışında

artık değinilmemişti. Ote yandan, duşun gorunur iceriğinde Tanrı, sanki

her hangi bir yasak ya da giz duşuncesini olabildiğince gosterişli bir

bicimde yadsımak icin cağrılmıştı. Tanrı tarafından Musa'ya yapılan

iki kehanetten —Vaat Edilmiş Ulke'yi goreceği ama oraya giremeyeceği—

birincisi acıkca doyurulmuş olarak temsil edilmişti ('tepeler ve

ormanların goruntusu'); oysa İkincisinden, hayli rahatsız edici olandan

hic soz edilmemişti. Bu sahneyle bir oncekini başarılı bir bicimde tek

bir unite haline getirmeye calışan su, olasılıkla ikincil duzeltmenin

[bkz. s. 215 v.s.] istemlerine kurban edilmişti; suyun yerine kayanın

kendisi devrilmişti.

"Yasaklanma temasını da iceren bebeksi bir masturbasyon duşleminin

sonunda, cocuğun, cevresindeki otorite kişilerinin olup bitenleri

oğrenmemesini isteyeceğini beklememiz gerekir. Duşte, bu istek karşıtıyla

temsil edilmişti, Kral'a olup bitenleri hemen bildirme isteğiyle.

Ama bu tersine cevirme, duş duşuncelerinin yuzeysel katmanındaki ve

duşun gorunur icereğinin bir kesimindeki zafer duşlemine mukemmel

bir bicimde ve zahmetsizce uymaktaydı. Boylesi bir zafer ve ele gecirme

duşu, sıklıkla, erotik bir ele gecirmeyi başarma isteği icin bir ortudur;

duşun, orneğin, duş gorenin ilerlemesinin onunde bir engel bulunması

ama uzayabilen kırbacını kullandıktan sonra geniş bir yolun

acılması gibi belli ozellikleri, bu noktayı gosteriyor olabilir ama bunlar

bu turden kesin bir duşunce ve istek eğiliminin duş icinde gozden

gecirilmiş olduğunu varsaymak icin yetersiz bir temel oluşturmaktadır.

Burada tumuyle başarılı bir duş carpıtmasının mukemmel bir orneğiyle

karşı karşıyayız. Onun icindeki nefret edilesi her şey oylesine işlenmiştir

ki uzerine koruyucu bir ortu olarak ortulmuş olan yuzeysel tabakadan

dışarı cıkamamıştır. Bunun sonucu olarak herhangi bir anksiyetenin

ortaya cıkışından kacınmak da mumkun olmuştur. Duş, sansuru

bozmadan bir isteğin doyurulmasının ideal bir orneğiydi; oyle ki

duş gorenin ondan 'sevincli ve guclenmiş’ olarak uyanmış olduğuna

pekala inanabiliriz."

Son bir ornek olarak işte,

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 113

XE

BİR KİMYACININ DUŞU [1909]

Bu duşu kadınlarla cinsel ilişkiler kurabilmek icin masturbasyon

alışkanlığım bırakmaya calışan genc bir adam gormuştu.

ON BtLGI. — Duşu gormeden onceki gun bir oğrenciye iodun katalitik

etkisiyle magnezyumun yuzde yuz saf eterde erimesine ilişkin

Grignard tepkimesi uzerine ders vermişti, iki gun once, aynı tepkime

gercekleştirilirken bir patlama olmuş ve calışanlardan birinin eli

yanmıştı.

DUŞ. — (I) Phenyl magnesium bromide yaptığı sanılıyormuş.

Aygıtı özel bir belirginlikle görmüş ama kendini magnezyumun y e rine

geçirmişmiş. Şimdi kendini tek başına dengesiz bir durumda bulmuş.

Kendi kendine durmadan: "Her şey yolunda, işler yürüyor, ayaklarım

erimeye başladı bile, dizlerim yumuşuyor." diyormuş. Sonra

ellerini uzatmış ve ayaklarını duyumsamış. Aynı zamanda (nasıl olduğunu

söyleyemiyor) bacaklarını kaptan çekip çıkarmış ve bir kez daha:

"Bu doğru olamaz. Yine de evet öyle." demiş. Bu noktada kısmen

uyanmış ve bana bildirebilsin diye düşü kendi kendine yinelemiş.

Düşün çözümünden 37 gerçeklen korkmuşmuş. Bu yarı uyku döneminde

çok fa zla heyecanlıymış ve durmadan "Phenyl, phenyl" diye yinelemiş.

(II) Tüm ailesiyle — ing'deymiş ve onbir buçukta özel bir hanımla

buluşmak için Schollenıor'da 38 olması gerekiyormuş. Ama ancak

onbirbuçukta uyanabilmiş ve kendi kendine: "Çok geç. Yarımdan

önce orada olamazsın" demiş. Bir an sonra tüm ailenin masanın

çevresinde oturduklarını görmüş; annesini ve de çorba kâsesini taşıyan

hizmetçiyi özellikle net bir biçimde görmüş. Bunun üzerine: "Eh,

akşam yemeğine başladığımıza göre artık gitmem için çok geç," diye

düşünmüş.

COZUMLEME. — Duşun birinci kısmının bile buluşacağı hanım37[

(Solulion) Almanca " A u f l ö s u n g aynı zamanda yukarıda kullanılan "erime"

karşılığı olan sozcuk.]

3!'[” ing" olasılıkla Viyanarim banliyolerinden biri (s. 32 ’ye bkz.); Schoııentor

kentin merkezi yakınlarında.]

114 VI. DUŞ-IŞLEMİ

la bazı ilişkileri olduğu konusunda hicbir kuşkusu yoktu. (Duşu, umulan

rendez-vous'dan onceki gece gormuştu.) Ders verdiği oğrencinin

ozellikle hoş olmayan bir kişi olduğunu duşunmuştu. Ona: "bu doğru

değil" d em işti; cunku magnezyum hicbir etkilenme b elirtisi

gostermemişti. Oğrenci ise sanki kendisi hic ilgili değilmiş gibi:

"Hayır, hic değil." diye yanıt vermişti. Oğrenci tıpkı onun bireşimle

ilgisiz olduğu gibi cozumlemeye karşı ilgisiz olan kendisinin (hastanın)

yerine gecmiş olsa gerekti. Duşte, işlemi gercekleştiren "o", benim

yerime gecmişti. Sonuc hakkında bu denli ilgisiz olması ne cirkin

diye duşunmuş olsam gerek. Ote yandan, o, (hasta) cozumleme (ya da

bireşim) icin kullanılmakta olan malzemeydi. Soz konusu olan

sağaltımın başarısıydı. Duşte bacaklarına yapılan gonderme, ona bir

onceki akşamın bir yaşantısını anımsattı. Bir dans dersi almaktaydı ve

elde etmeyi cok istediği bir hanımla tanışmıştı. Ona oyle sıkı sarılmıştı

ki bir keresinde kadın bir cığlık atmıştı. Kadının bacakları

uzerindeki basıncı azaltınca uyluklarından dizlerine kadar olan kesimde

—duşte işaret edilen nokta— onun guclu bir bicimde karşılık veren

basıncını duyumsamıştı. Oyle ki bu bağlamda imbikteki magnezyum

kadındı — sonunda işler yuruyordu. Benimle ilişkisinde adam dişildi;

tıpkı kadınla ilişkisinde eril olduğu gibi. Eğer kadınla işler yolundaysa

sağaltımda da yolundaydı. Kendini duyumsayışı ve dizlerindeki duyumlar

masturbasyonu işaret ediyordu ve bir gun onceki yorgunluğuna

denk duşmekteydi. — Hanımla randevusu gercekten onbir bucuktaydı.

Uyuyakalıp onu kacırma ve cinsel nesneleriyle evde kalma (yani masturbasyona

devam etme) isteği, direncine denk duşmekteydi.

"Phcnyl” sozcuğunu yinelemesiyle bağlantılı olarak bana, "-yİ" ile

bilen bu koklerin tumunu cok sevdiğini cunku kullanımlarının cok

kolay olduğunu soyledi: benzyl, acetyl, v.b. Bu hicbir şeyi acıklamıyordu.

Ama diziden bir başka kok olarak " Sch lem ih l"i39 onerdiğimde

kahkahalarla guldu ve yaz.ın Marcel Prevost'un, icinde "Les exclus

de l'amour" diye bir bolum bulunan ve gercekten "les Schlémiliés"

uzerine değinmeler iceren bir kitabını okuduğunu anlattı. Onları

okuduğunda kendi kendine: "Bu tam da bana benziyor," demiş. — Eğer

randevuyu kacırsaydı bu onun "Schlemihl"liğinin bir başka orneği olacaktı.

39["-yI"ile biten sozcuklerle uyaklı olan "Schlemihl", lbranice kokenli bir sozcuk olup Almanca’da şanssız, y e ten ek siz kişileri anlatmak icin yaygın olarak kullanılır.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 115

/

Duşlerde cinsel simgeciliğin ortaya cıkışının, K. Schrotter tarafından

H. Swoboda'mn onerdiği doğrultuda gercekleştirilen bazı calışmalarla

deneysel olarak da desteklenmiş olduğu gorulebilir. Derin

hipnoz altındaki deneklere Schrotter tarafından telkinler verilmiş ve

bunlar, iceriklerinin buyuk kesimi telkinler tarafından belirlenen

duşlerin uretimine neden olmuştur. Eğer deneğin duşunde normal ya da

anormal cinsel birleşme gormesini telkin ederse, duş, telkine uyarak

ruhcozumlemeden tanıdığımız cinsel malzeme yerine kullanılan simgeleri

kullanacaktır. Orneğin, bir kadın deneğe, duşunde bir arkadaşıyla

eşcinsel bir ilişki kurduğunu gormesi telkin edildiğinde arkadaşı duşte

uzerindeki etikette "Yalnızca Bayanlar" sozcukleri yazan eski pusku

bir el cantası taşırken gorundu. Bu duşu goren kadının duşlerdeki simgecilik

ya da onların yorumları hakkında hicbir bilgisi olmadığı

soylenmiştir. Ancak bu ilginc deneylerin değeri hakkında bir goruş

oluşturmamız, Dr. Sclırotter'in onları gercekleştirdikten hemen sonra

intihar girişiminde bulunduğu talihsiz koşullar yuzunden engellenmektedir.

Deneylerin tek kaydı Zentralblall fü r Psychoanalyse ( Schrotter,

1912 ) de yayımlanan bir on yazışmada yer almaktadır. [1914.]

Benzer bulgular Roffenstein tarafından 1923'te yayımlanmıştır.

Betlheim ve Hartmann'ın (1924) yaptıkları bazı deneyler ozellikle ilginctir:

cunku onlar hic hipnoz kullanmamışlardır. Bu deneyciler Korsakoff

sendromu bulunan hastalara kaba cinsel nitelikte oykuler aktarmışlar

ve bu akıl karışıklığı icindeki hastalar, oykuleri yinelediklerinde

ortaya cıkan carpıtmaları gozlemlemişlerdir. Duşlerin yorumundan

bize tanıdık gelen simgelerin (orn. ciftleşme simgesi olarak merdivene

tırmanmak, bıcaklamak ve ateş etmek ve de penis simgeleri

olarak bıcaklar ve sigaralar) ortaya cıktığını gormuşlerdir. Yazarlar bir

merdiven simgesinin ortaya cıkmasına ozel onem yuklemektedirler

cunku haklı olarak belirttikleri gibi "hicbir bilincli carpıtma arzusu bu

turden bir simgeye ulaşamazdı." [1925.]

İşte ancak şimdi, duşlerdeki simgeciliği yeterince değerlendirdikten

sonra, I. Cildin sonunda kesilmiş olan tipik duşler konusunu ele alma

olanağı buluyoruz. [1914.] Bu tur duşleri kabaca iki sınıfa ayırmakta

haklı olduğumuzu sanıyorum: Gercekten her zaman aynı anlamda

olanlar ve aynı ya da benzer bir icerikleri bulunmasına karşın yine de

cok değişik bicimlerde yorumlanması gerekenler. Birinci sınıftaki ti116

VI. DUŞ-İŞLEMI

pik duşler arasından sınav duşlerinin bazı ayrıntılarını daha once [I.

Cilt s. 323 v.s.] ele almıştım. [1909.]

Bir treni kacırma duşleri, duygularının benzerliği yuzunden, sınav

duşlerinin yanma yerleştirilmelidir ve acıklamaları bunu yapmakta

haklı olacağımızı gosterir. Onlar uykuda duyumsanan bir başka tur

anksiyeteye —olum korkusuna— karşı avuntu duşleridir. Bir yolculuk

icin "yola cıkmak" olumun en yaygın ve en otantik simgelerinden biridir.

Bu duşler avutucu bir bicimde şoyle demektedir: "Endişelenme,

olmeyeceksin (yola cıkmayacaksın)”, tıpkı sınav duşlerinin yatıştırıcı

bir bicimde, "Korkma bu kez de sana hicbir zarar gelmeyecek" demesi

gibi. Bu turden duşlerin her ikisini de kavramadaki gucluk, anksiyete

duygusunun tam da avuntunun anlatımına birleşmiş olmasından ileri

gelir. [1911.]

Hastalarımda sıklıkla cozumlemek zorunda kaldığım, "bir diş uyaranı"

[I. Cilt s. 276'ya bkz.]40 duşlerinin anlamı, uzun bir sure benden

kacmıştır cunku değişmez bir bicimde onların yorumuna karşı, beni

şaşırtan, cok guclu direncler bulunmaktaydı. Sonunda cok guclu

kanıtlar erkeklerde bu duşlerin guduleyici gucunun erinlik doneminin

masturbasyon arzularından başka bir şeyden turememiş olduğu konusunda

bende hicbir kuşku bırakmadı. Bu tur duşlerden, biri aynı zamanda

bir "ucma duşu" olan iki tanesini cozumleyeceğim. Her iki duşu de

aynı kişi, guclu ama gercek yaşamda ketvurulmuş eşcinsel eğilimleri

olan genc bir erkek gormuştu.

"Fidelio"nun bir sahnelemeni izliyormuş ve Opera'da ön sıralarda,

huyu kendisininkine benzeyen ve arkadaş olmaktan hoşlanabileceği bir

adam olan L.'nin yanında oluruyormuş. Ansızın ön sıraların üzerinden

havada uçmaya başlamış, elini ağzına sokmuş ve dişlerinden iki tanesini

sökmüş.

Ucmanın sanki havaya "atılmak" gibi olduğunu kendisi soyledi.

Fidelio' nun bir temsili olduğu icin:

Wer ein holdes Weib errungen...

^ [B u ve bundan sonraki altı paragraf 1909 tarihlidir.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 117

sozleri uygun duşuyor gibiydi. Ama en guzel kadını bile elde etmek

duş gorenin istekleri arasında değildi. Başka iki dize cok daha uygundu:

Wem der grosse Wurf gelungen.

Eines Freundes Freund zu sein...41

Duş aslında yalnızca bir istek doyurma olmayan bu "buyuk atılımı"

iceriyordu. Duş gorenin dostluk girişimlerinde sıklıkla şanssız olduğu

ve "atılmış" bulunduğu biciminde acı verici bir duşunceyi de gizlemekteydi.

Ayrıca bu kotu yazgının, yanında Fidelio'nun temsilini izlemekten

hoşlandığı genc adamla da yinelenebileceği korkusunu da gizliyordu.

Şimdi bunun arkasından gelen şey guc beğenen duş gorenin

utanc verici bir itiraf saydığı bir şeydi: bir keresinde, arkadaşlarından

biri tarafından reddedildikten sonra arzusunun kışkırttığı şehevi bir uyarılma

durumunda ardarda iki kez masturbasyon yapmıştı.

işte ikinci duş: Benim yerime tanıdığı iki üniversite profesörü tarafından

sağaltılıyormuş. Onlardan biri onun penisine bir şeyler

yapıyormuş. Bir ameliyattan korkuyormuş. Diğeri ağzına demir bir

çubuk sokmaya çalışıyormuş; öyle ki dişlerinden bir ya da ikisini y itirmiş.

Dört ipek kumaşla bağlanmışmış.

Bu duşun cinsel bir anlamı olduğundan pek de kuşku duyulamaz,

ipek kumaşlar onu, tanıdığı bir eşcinselle ozdeşleştirmişti. Duş goren

hic cinsel birleşmede bulunmamıştı ve gercek yaşamda erkeklerle

cinsel ilişkide bulunmayı amaclamamıştı; ve de cinsel birleşmeyi, bir

zamanlar tanımış olduğu erinlik masturbasyonu modelinde resimlemişti.

Bir diş uyaranı bulunan tipik duşlerin coğu ceşitlemelerinin (orneğin

bir dişin başkası tarafından sokulmesi duşleri v.b.) aynı bicim41[

Wem der grosse Wurf gelungen,

Eines Freundes Freund zu sein,

Wer ein holdes Weib errungen...

"Bir dostun dostu haline gelmenin 'büyük a tılım ın kazanan biri, guzel bir kadını elde eden biri..!" Bunlar Beethoven tarafından 9, Senfonisinde mu ziğe uygulanan

Schiller’in Sevince İlahi'sinin ikinci dortluğunun başlangıc dizeleridir. Ama bu dizelerin ucuncusu (yukarıda Freud'un verdiği ilk dize) aslında Beethoven'in operası

Fidelio'nun final korosunun son kesiminin de acılış dizesidir — be lli ki librettonun yazarı SchiUer'den aşırmış.]

118 VI. DUŞ-IŞLEMt

de acıklanması gerektiğini duşunuyorum.42 Ancak "diş uyaranlarTmn

nasıl olup da bu anlamı aldığını bulmak bizi şaşırtabilir. Ama cinsel

bastırmanın bedenin alt kesiminden ust kesimine yer değiştirmelerden

yararlanma sıklığına dikkat cekmem gerekiyor.43 Onların sayesinde

histeride asıl ait oldukları —cinsel organlarla bağlanulı— beden kesimlerinde

ortaya konamayan her turden duyumsama ve niyetin hic

değilse bedenin diğer, karşı cıkılamayan kesimlerinde yururluğe konması

mumkun olmaktadır. Bu tur bir yer değişikliğinin bir orneği, bi-

1 incdışı duşuncenin simgeciliğinde cinsel organların yerine yuzun

gecmesidir. Lenguistik kullanım da butları ["Hinterbacken", sozcuk olarak

"arka yanaklar"] yanaklara ozdeş olarak tanımlarken ve de '7a b

ia ',AA ile ağız acıklığını cerceveleyen dudaklar arasında bir parelel

cizerken aynı yolu izler. Burunla penisin kıyaslanması yaygındır ve

her iki yerde de kılların bulunması benzerliği daha da tamamlar. Hicbir

benzerlik olasılığı sağlamayan tek yapı dişlerdir ve de cinsel bastırmadan

basınc uygulandığı zaman dişleri temsil amaclarına bu denli uygun

kılan da kesinlikle benzerlik ile benzemezliğin bu bileşimidir.

Bir diş uyaranı bulunan duşlerin masturbasyon duşleri olarak yorumlanması

—doğruluğu bana kuşku goturmez gibi gelen bir yorum—

tumden acıklık kazanmış gibi davranmayacağım.45 Yapabildiğim

acıklamayı yapmış bulunuyorum ve cozulmemiş olarak kalanları

bırakmak zorundayım. Ama lenguistik kullanımda bulunabilecek

bir başka paralelliğe dikkat cekebilirim. Dunyanın bizim yaşadığımız

kesiminde masturbasyon eylemi kaba olarak "sich einen ausreissen" ya

da "sich einen herunterreissen" [sozcuk olarak "birini dışarı cekmek"

ya da "birini aşağı cekmek"]46 diye betimlenir. Bu terminolojinin kay i

~[1914'de eklenen dipnol:\ Bir diişte bir dişin bir başkası tarafından sokulmesi, kural olarak, iğdiş edilme diye yorumlanmalıdır. (Stekel’e gore bir berber tarafından

saclannın kesilmesi gibi). Genelde bir diş uyaranı bulunan duşlerle Coriat’ın (1913)

yayımladıklan turden dişci duşleri arasuıda bir ayınm yapılmalıdır.

43[Bunun ornekleri "Dora” olgu oykusunde bulunabilir. (Freud, 1905e).]

^[labiasdudaklar (lal-) Kadın cinsel organındaki dudaklar icin kullanılır.— ç.n.]

*i \1909'tÎ2 eklenen dipnot:} C. G. Jung ile bir iletişim, kadınlarda ortaya cıkan diş uyaranı duşlerinin doğum duşleri anlamı taşıdığı konusunda bizi bilgilendirdi. —

[1919'da eklenen:} Emest Jones [1914b], buna acık bir destek getirmiştir. Bu yorumla yukanda one surulen arasındaki ortak oğe, her iki durumda da (iğdiş edilme ve

doğum) sorunun bedenin bir parcasının butunden ayrılması olmasıdır.

[1911'de eklenen dipnot:} s. 7 8 -9 ’daki "yaşamoykusel" duşe, n. 20'ye bkz.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 119

nağı ya da dayandığı imge konusunda hicbir şey bilmiyorum; ama "bir

diş" iki deyimden birincisine cok iyi uyuyor.

Halk inancına gore dişlerin sokulduğunun gorulduğu duşler bir akrabanın

olmesi anlamında yorumlanmalıdır ama ruhcozumleme bu yorumu

olsa olsa yukarıda amşurdığım gibi espri olarak destekler. Ancak

bu bağlamda Otto Rank tarafından kullanımıma sunulan bir diş uyaranı

duşunu getireceğim.47

"Duş yorumu sorunlarına bir sure canlı bir ilgi gostermiş olan bir

mcslekdaşım bana bir diş uyaranı bulunan duşler konusunda aşağıdaki

katkıyı gonderdi.

" 'Kısa bir sure once duşumde dişçide olduğumu ve onun alt

çenemde arkadaki bir dişi oyduğunu gordum. O diş üzerinde o kadar

uzun süre çalıştı ki diş kullanılmaz hale geldi. Sonra onu bir pensle

yakaladı ve zahmetsizce, bende şaşkınlık uyandıran bir kolaylıkla

çekti. Bana onun için üzülmememi çünkii onun kendisinin asıl

sağalttığı diş olmadığını söyledi ve onu masanın üzerine koydu (şimdi

bana bir üst kesici diş gibi geliyordu) orada diş birçok katmana ayrıldı.

Dişçi kolluğundan kalktım, bir merak duygusuyla dişin yakınına g ittim

ve beni ilgilendiren tıbbı bir soru yönelttim. Dişçi çarpıcı derecede

beyaz dişin çeşitli parçalarını ayırıp onları bir aygıtla kırarken (unufak

ederken) onun erinlikle ilişkili olduğunu ve yalnızca erinlikten önce

dişlerin bu denli kolay çekildiğini, kadınlarda ise belirleyici etmenin

bir çocuğun doğumu olduğunu bana açıkladı.

" 'Sonra (sanırım yarı uykudayken) duşe bir boşalmanın eşlik etmiş

olduğunu ayrımsadım ancak kesin olarak duşun belirli bir

parcasıyla birleşuremedim; en cok diş cekilirken boşalmanın onceden

gercekleşmiş olduğunu duşunme eğilimindeydim.

" 'Sonra artık anımsamadığım ama şapkamı ve ceketimi bir yerlere

(belki de dişçinin vestiyerine.) binlerinin onları arkamdan getirme

umuduyla bırakmam ve yalnızca paltomu giymiş olarak kalkmakla

olan bir treni yakalamak için dışarı fırlamamla bilen bir olayı düşümde

görmeyi sürdürdüm. Son anda binlerinin ayakta durduğu en arka vagona

atlamayı başardım. Ama vagonun içine girecek yolu bulamadım ve

[Bu paragraf ve Rank'tan yapılan alıntı ilk ke z 1911 'de eklenmiştir. Alıntı

Rank (1911 c) den yapılmıştır. Aynı duş gorenin s. 100’deki merdiven duşune de

bkz.]

120 VI. DUŞ-IŞLEMI

sonunda başarıyla kaçtığım rahatsız bir konumda yolculuk etmek zorunda

kaldım. Büyük bir tünele girdik ve ters yönde giden iki tren bizim

trenimizin içinden, sanki o tünelmiş gibi, geçtiler. Sanki

dışardaymışım gibi bir vagonun penceresinden içeriye bakıyordum.

" 'Bir onceki gunden aşağıdaki yaşantılar ve duşunceler duşun bir

yorumu icin malzeme sağladı:

" '(I) Gercekten yakın zamanlarda diş sağaltımı goruyordum ve duş

zamanında alt cenemde, duşte oyulan ve de yine gercekte dişcinin benim

istediğimden cok daha uzun sure uzerinde calışmış olduğu dişte

surekli bir ağrı vardı. Duş gununun sabahı bir kez daha ağrı yuzunden

dişciye gitmiştim; o da bana aynı cenemde kendisinin sağaltmakta olduğu

gibi bir başka dişimin de cekilmesi gerektiğini one surdu ve

ağrının bu diğer dişten gelebileceğini soyledi. Bu yeni cıkmış bir "akıl

dişi"ydi. Bu bağlamda onun tıbbi vicdanına değinen bir soru yonelttim.

" '(II) Aynı gun oğleden sonra diş ağrım yuzunden icinde bulunduğum

huysuzluk icin bir hanımdan ozur dilemek zorunda kaldım; bunun

uzerine o bana kronu hemen tumuyle parcalanmış bir kokun

cekilmesinden korktuğunu soyledi. Her ne kadar tanışlarından biri ust

cenedeki dişleri, ki kendisininkiler de oradaydı, cekmenin daha kolay

olduğunu soylemiş idiyse de o "goz dişlori"nin [kopek dişi — ç.n\

cekilmesinin ozellikle ağrılı ve tehlikeli olduğunu duşunuyordu. Bu

tanışı ona ayrıca bir zamanlar anestezi altında yanlış bir dişinin

cekildiğini, bunun da onda gerekli ameliyata karşı korkuyu arttırdığını

anlatmış. Sonra bana "goz dişlerinin" azı dişleri mi yoksa kopek

dişleri mi olduğunu ve onlar hakkında ne bilindiğini sordu. Ben de ona

bir yandan tum bu goruşlerdeki boş inanları gosterirken bir yandan da

belli halk goruşlerindeki hakikat cekirdeğini vurguladım. Bunun

uzerine bana kendisinin cok eski ve yaygın bir halk inancına inandığını

yineleyebildi: Eğer gebe bir kadının dişi ağrırsa oğlu olurmuş.

" '(III.) Bu sozler Frcud'un Düşlerin Yorumu'nda diş uyaranının

masturbasyon yerine-geceni olarak bulunduğu duşlerin tipik anlamı

hakkında soyledikle ri nedeniyle ilgimi c ek ti; cunku [hanımın

değindiği] halk deyişinde bir diş ile erkek cinsel organları (ya da bir

oğlan cocuğu) birbiriyle ilişkili hale getirilmişti. Bu nedenle aynı

gunun akşamı, Düşlerin Yorumundaki ilgili parcaya goz gezdirdim ve

diğer şeyler arasında, duşum uzerindeki etkileri sozunu ettiğim diğer

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 121

iki yaşantı kadar acık olarak gozlemlenebilecek aşağıdaki sozleri gordum.

Freud diş uyaranı ile birlikte olan duşler hakkında 'erkeklerde bu

duşlerin guduleyici gucunun erinlik doneminin masturbasyon arzularından

başka bir şeyden turememiş olduğu'nu yazıyordu, [s. 116.]

Ayrıca da: 'Bir diş uyaranı bulunan tipik duşlerin coğu ceşitlemelerinin

(orneğin bir dişin başkası tarafından sokulmesi duşleri v.b.) aynı b icimde

acıklanması gerekliğini sanıyorum. Ancak diş uyaranları'nın

nasıl olup da bu anlamı aldığını bulmak bizi şaşırtabilir. Ama cinsel

bastırmanın bedenin alt kesiminden ust kesimine yer değiştirmeleri

kullandırma sıklığına dikkat cekmem gerekiyor.' (Buradaki duşte alt

ceneden ust ceneye.) 'Onların sayesinde histeride asıl ait oldukları

—cinsel organlarla bağlantılı— beden kesimlerinde ortaya konamayan

her turden duyumsama ve niyetin hic değilse bedenin diğer, karşı

cıkılamayan kesimlerinde yururluğe konması mumkun olmaktadır.' [s.

118.] Ve de: 'Ama lenguistik kullanımda bulunabilecek bir başka paralelliğe

dikkat cekebilirim. Dunyanın bizim yaşadığımız kesiminde

masturbasyon eylemi kaba olarak "sich. einen ausreissen" ya da "sich einen herunierreissen" diye betimlenir' [s. 118]. Bu anlatımı erken

gencliğimden beri bir masturbasyon betimlemesi olarak biliyordum ve

deneyimli hicbir duş yorumcusunun buradan duşun altında yatan bebeksi

malzemeye giden yolu bulmada bir gucluk cekeceğini

sanmıyorum. Yalnızca, cekildikten sonra bir ust kesici dişe donuşen

dişin cekilme kolaylığının bana, cocukluğumda bir keresinde sallanan

bir ust on dişimi kolayca ve ağrısızca kendi kendime sokmuş olduğumu

anımsattığını ekleyeceğim. Bugun bile tum ayrıntılarıyla

acıkca anımsayabildiğim bu olay benim ilk bilincli masturbasyon girişimlerimle

(bu paravan bir anıydı) aynı erken doneme denk geliyordu.

" 'Frcud'un C. G. Jung'un "kadınlarda ortaya cıkan bir diş uyaranıyla

birlikte olan duşlerin doğum duşleri anlamını taşıdığı" sozlerine

yaptığı gonderme ve de gebe kadınlarda diş ağrısının onemine

ilişkin halk inancı, kadınlardaki belirleyici etmenle erkeklerdeki etmen

(erinlik) arasında duşte cizilen karşıtlıktan sorumluydu. Bu bağlamda

dişciyi bir ziyaretten hemen sonra ve yeni yerleştirilmiş olan alun

kaplamaların [kronların] duştuğunu gorduğum bir başka duşumu

anımsattı; bu onlar icin ustlendiğim ve henuz bitmemiş olan hatırı

sayılır odeme nedeniyle duşte cok canımı sıkmıştı. Bu diğer duş (belirli

deneyimlerim acısından) masturbasyonun nesne sevgisine maddi

ustunluklerinin ayrımsanması olarak şimdi bana akla yakın gelmişti:

122 VI. DUŞ-IŞLEMİ

ekonomik bakış acısından İkincisi her bakımdan daha az arzulanacak

bir şeydi (bkz. altın kronlar);48 ve de hanımın gebe kadınlarda diş

ağrısının onemi hakkındaki sozlerinin icimde bu duşunce zincirini yeniden

uyandırmış olduğuna inanıyorum.'

"Meslckdaşımın one surduğu cok aydınlatıcı ve sanırım hicbir karşı

cıkışa yer bırakmayan yorum icin bu kadarı yeter. Ona ilave edeceğim

hicbir şey yok; belki duşun ikinci kısmının olası anlamına şoyle bir

değinebilirim. Bu, duş gorenin masturbasyondan cinsel ilişkiye buyuk

guclukle gercekleştirildiği apacık olan gecişini (trenlerin değişik

yonlerde gidip geldiği tunel) ve de İkincinin tehlikesini (gebelik ve

paltoya bkz. [I. Cilt s. 235]) temsil ediyor olmalı. Duş goren bu

amacla Zahn-ziehen (Zug) ve Zahn-reissen (Reisen) sozel koprulerini

kullandırmıştır.49

"Ote yandan, kuramsal olarak, olgu bana iki bakımdan ilginc gelmektedir.

tik planda, Freud'un, duşte bir boşalmanın bir diş sokme

eylemine eşlik ettiği bicimindeki buluşu lehine bir kanıl sağlamıştır.

Ne tur bir boşalma olursa olsun, onu, herhangi bir mekanik uyarma

olmaksızın gercekleştirilmiş bir masturbasyon doyumu saymak zorundayız.

Dahası, bu olguda, boşalmaya eşlik eden doyum, genelde olduğu

gibi yalnızca imgelemsel bile olsa bir nesneye yonelmiş değildi; denebilir

ki nesnesi hic yoklu; tumuyle otoerotikıi ya da en fazla hafif

bir eşcinsellik cizgisi gostermekteydi (dişciye gonderme olarak).

"Bana vurgu yapılmayı hak ediyor gibi gelen ikinci nokta aşağıdadır.

Bu olgunun Freud'un goruşunu desteklediğini duşunmeye hic

gerek olmadığı cunku bir onceki gunun olaylarının duş iceriğini anlaşılır

kılmaya yettiği biciminde akla yakın bir karşı cıkışta bulunulabilir.

Duş gorenin dişciyi ziyareti, hanımla soyleşisi ve Düşlerin Yorumu'nu

okuması ozellikle de uykusu diş ağrısı tarafından bozulduğu

icin bu duşu nasıl uretmiş olduğunu yeterince acıklayacaktır; ayrıca,

eğer gerekirse duşun, uykuyu bozan ağrıyı defetmeye —ağrılı dişten

kurtulma duşuncesi ve eşzamanlı olarak duş gorenin korktuğu ağrılı

duyumsamayı libidoyla boğma yoluyla— nasıl hizmet elliğini de

acıklayacaktır. Ama tum bunlara olası en buyuk payı da versek

yalnızca Freud'un acıklamalarını okumanın, duş gorende diş sokmekle

masturbasyon eylemi arasında bağlantı kurabildiği, hatta, duş gorenin

[Bu kez kron (Krone) Avusturya para birimidir.]

" ‘["Zahn-ziehen" = ''diş sokmek"; "Zug" (" zieh en" ile aynı kokten) ="tren" ya da

"cekmek". "Zahn-reissen" = "diş sokmek"; “Reisen" (soylenişi "reisssen"den pek farklı değil) = "yolculuk yapmak."]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 123

kendisinin de Çsich einerı ausreisseri deyiminde) kabul ettiği gibi bu

bağlantı cok onceleri kurulmamışsa, onu işletmiş olabildiği ciddi

bicimde savunulamaz. Bu bağlantı yalnızca onun hanımla soyleşisi tarafından

değil, sonradan bildirdiği bir durum nedeniyle de canlanmış

olabilir. Cunku Düşlerin Y o rum um okurken anlaşılabilir nedenlerle

diş uyaranı bulunan duşlerin bu tipik anlamına inanmaya isteksizmiş

ve bu anlamın bu turden tüm duşlere uygulanıp uygulanamayacağım

bilmek icin bir arzu duymuş. Bu duş bunun, hic değilse kendisi soz

konusu olduğunda, boyle olduğunu kanıtlamış ve boylece ona bu konu

hakkında neden kuşku taşımak zorunda kalmış olduğunu gostermişti.

Bu nedenle bu acıdan da duş bir isteğin doyurulmasıydı —yani,

Freud'un bu goruşunun uygulanma alanına ve gecerliğine kendini

inandırma isteğinin."

Tipik duşlerin ikinci grubu, duş gorenin uctuğu ya da havada

yuzduğu, duştuğu, yuzduğu v.b. duşleri icerir. Bu tur duşlerin anlamı

nedir? Genel bir yanıt vermek olanaksızdır. Goreceğimiz gibi her

ornekte farklı bir anlam taşırlar; her zaman aynı kaynaktan tureyen

yalnızca onların icerdiği kaba duyumsama malzemesidir. [1909.]

Ruhcozumlemclerindcn sağlanan bilgi, beni, bu duşlerin de cocukluk

izlenimlerini yeniden urettiği sonucuna varmaya zorlamıştır; yani

onlar, cocuklar icin olağanustu cekiciliği olan devinimle ilgili oyunlarla

ilişkilidir. Bir cocuğu yukarıya doğru gerilmiş ellerinin uzerinde

odanın icinde koşturarak ona nasıl uculacağım gostermemiş ya da dizlerinin

uzerine bindirip sonra ansızın bacağını uzatarak onu duşurmemiş

veya yukseklere kaldırıp ansızın duşurmuş gibi yapmamış bir

tek amca bile olamaz. Cocuklar bu tur yaşantılardan hoşlanırlar ve

ozellikle de bir parca korku ya da başdonmesi yaratıyorlarsa yinelenmelerini

istemekten bıkmazlar. Sonraki yıllarda bu deneyimlerini

duşlerinde yinelerler; ama duşlerde havada ucabilmek ya da tutulmadan

duşebilmek icin kendilerini yukarıda tutan elleri terkederlcr. Kucuk

cocukların bu tur oyunlardan [salıncaklar ve tahtırevallilcr kadar)

aldıkları zevk iyi bilinir ve de bir sirkte akrobatik numaraları izlemeye

geldiklerinde bu tur oyunlara ilişkin anıları canlanır. Oğlanlardaki

histerik nobetler bazan yalnızca bu tur hunerlerin buyuk bir beceriyle

yinelenmesinden ibarettir. Bu devinim oyunlarının kendi iclerinde masum

olmalarına karşın cinsel duygular uyandırmaları hic de seyrek

değildir. Bu turden etkinlikleri ortak olarak betimleyecek bir sozcuk

124 VI. DUŞ-İŞLEMI

olarak kullanacak olursam cocuksu "hoplama", ["Hetzen"] ucma,

duşme, başdonmesi v.b. duşlerinde yinelenen şeydir; bu yaşantılara

bağlanmış olan haz verici duygular ise anksiyeteye donuşmuştur. Ama

her annenin bildiği gibi cocuklar arasında hoplamalar yeterince sık olarak

kavga ve gozyaşlarıyla sonlanır. [1900.]

Bu nedenle ucma ve duşme duşlerini kışkırtan şeyin uyku sırasındaki

dokunsal duygularımızın durumu ya da akciğerlerimizin devinimine

ilişkin duyumsamalar v.b. olduğu kuramını reddetmek icin

sağlam nedenlerim var. Benim goruşume gore bu duyumsamalar duşlerin

uzandığı anıların bir kesimi olarak yeniden uretilmişlerdir: Yani

duşun içeriğinin bir kesimidirler onun kaynağı değil. [1900.]50

O halde benzer turde devinim duyumsamalarından ibaret olan ve

aynı kaynaktan tureyen bu malzeme, olası her tur duş duşuncesini temsil

etmek icin kullanılmaktadır. Ucma ya da havada yuzme (kural olarak

hoşnutlukla yukselme) duşleri en değişik yorumları gerektirir; bazı

insanlar icin bu yorumlar bireysel bir nitelikte olmak zorundadır;

başkalarında ise tipik turde bile olabilir. Benim kadın hastalarımdan biri

cok sık olarak caddenin uzerinde belli bir yukseklikte yere değmeden

yuzduğunu gorurdu. Cok kısa boyluydu ve başka insanlara değmekle

kirlenmekten korkardı. Havada yuzme duşleri, ayaklarını yerden keserek

ve başını havada daha yuksek bir kalmana kaldırarak onun iki

isteğini de doyurmaktaydı. Başka kadınlarda ucma duşlerinin "bir kuş

gibi olmak" arzusunu ifade ettiğini gormuştum; başka duş gorenler ise

gece meleklere donuşuyorlardı cunku gunduzun hic melek olarak adlandırılmamışlardı.

Ucmanın kuş duşuncesiyle yakın bağlantısı erkeklerde

ucma duşlerinin nasıl genellikle kabaca tensel bir anlam kazandığını

acıklar51 ve şu ya da bu duş gorenin ucma guclerinden cok

gururlandığını duymak bizi şaşırtmaz. [1909.]

Dr. Paul Fedcrn (Viyana'lı [sonra da New York'lu]) bu ucma

duşlerinin pek coğunun creksiyon duşleri olduğuna ilişkin cekici bir

kuramı one surmuştur;52 cunku insan imgeleminin cevresinde durmaksızın

oynadığı dikkate değer creksiyon gorungusunun, yercekimi

yasalarının acıkca askıya alınması nedeniyle etkili olmaması olası de 5G[

1930'da eklenen dipnot:] Devinim duşlerine ilişkin bu sozler burada yinelenmiştir cunku buradaki bağlam onlan gerektirmektedir. I. Cilt s. 321 v.s.na bkz.

[Orada bazı ek dipnotlarda bulunmaktadır.]

51[S.302 n. 7'ye bkz.]

[Viyana Ruhcozumscl Topluluğunun bir toplantısında. Konu uzerine daha sonraki

makalesine bakınız. (Fedcm, 1914, 126).J

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSIL 125

ğildir. (Bununla ilintili olarak eski cağların kanatlı falluslarıyla kıyaslayınız.)

[1911.]

Duşlerin temkinli bir araştırıcısı olan ve herhangi bir tur yoruma

eğilimli olmayan Mourly Vold'un da ucma ya da havada yuzme

duşlerinin erotik yorumunu desteklemesi kayda değer bir olgudur

(Vold, 1910-12,2, 791). Erotik etmenden, "havada yuzme duşleri icin

en guclu gudu" diye soz eder, bu duşlere eşlik eden bedendeki yoğun

titreşim duygusuna dikkati ceker ve bu duşlerin ereksiyonlar ya da boşalmalara

denk duşme sıklığına işaret eder. [1914.]53

Ote yandan duşme duşleri cok daha sık olarak anksiyete ile belirlidirler.

Erotik bir gunah cağrısına teslim olmayı betimlemenin bir yolu

olarak duşmenin simgesel kullanımını hemen her zaman benimseyen

kadınlarda bunların yorumu hicbir gucluk cıkarmaz. Duşme duşlerinin

bebeksi kaynaklarını da tuketmiş değiliz. Hemen her cocuk şu ya da

bu zamanda duşmuş ve arkasından kaldırılıp sevilip okşanmışlır; eğer

gece beşiğinden duşmuşse annesinin ya da dadısının yatağına alınmışur.

[1909.]

Sık olarak yuzme duşleri goren ve dalgaların arasında kendilerine

yol acmaktan v.b. buyuk keyif duymuş olan insanlar kural olarak yataklarını

ıslatmış olanlardır ve uzun suredir terketmeyi oğrenmiş o ldukları

bir hazzı duşlerinde yinelemektedirler. Birazdan [s. 130 v.s.]

birden cok ornekte yuzme duşlerinin en kolay olarak neleri temsil etmede

kullanıldığını oğreneceğiz. [1909.]

Yangın duşlerinin yorumu, cocuğun —gece yatağını ıslatmasın

diye— "ateşle oynamasını" yasaklayan cocuk yetiştirme yasasını haklı

cıkarır. Cunku o olguların altında da cocukluk gece işemelerine iliş[

Bu saıırlann y a z ıld ığ ı sırada uyku donemlerine ilişkin bilgiler yetersizdi.

Ucma duşlerinin ereksiyonlara denk gelmesi tumuyle rastlantısal olabilir. Cunku

araştırmalar insanın uyku sırasında yaklaşık her doksan dakikada bir beynin e lek triksel

etkinliği acısından o z e l bir doneme girdiğini gostermiştir. Bu sırada g o z

kurelerinde oluşan hızlı devinimler nedeniyle bu doneme REM (Rapid Eye Movements)

donemi denir. Erkeklerde REM uykusu sırasında duzenli olarak ereksiyon

oluşur. Aynca uyku araştırmaları, duşlerin buyuk coğunluğunun REM doneminde

gorulduğunu ortaya koymuştur. Kuşkusuz burada ucma duşlerinin ereksiyonla

ilişk isiz olduğunu soylemek istemiyoruz. Yalnızca bu duşlerle birlikte somuL bir

ereksiyonun saptanmış olması rastlantısaldır diyebiliriz. Uyku ercksiyonlannın bu

denli sık olmasına karşın ucma duşlerinin daha seyrek olması bu duşlerin gizli

duşunceleri icinde cinsel ilişki isteğinin rolune vurgu yapmakta ote yandan bedensel

duyumsamaların duşlerin kokeninde rol almadığının bir başka kanıtını

oluşturmakladır. — ç.n ]

126 VI. DUŞ-İŞLEMİ

kin bir anı yatmakladır. Benim "Bir Histeri Olgusunun Cozumlemesinden

Parca"mda [1905e, II. Kesim, Dora'nın ilk duşu] bu turden

bir yangın duşunun duş gorenin olgu oykusuyle ilintili olarak tam bir

cozumleme ve bireşimini vermiş ve erişkinlik yıllarının hangi itkilerini

temsil etmek icin bu bebeksi malzemenin kullanılabildiğini gostermiştim.

[1911.]

E ğ er terimi aynı goru n u r duş iceriğini sıklıkla değişik duş

gorenlerin duşlerinde bulmak anlamında alsak pek cok başka "tipik"

duşten soz etmek olası olurdu. Orneğin dar caddelerden ya ta tum bir

odalar dizisinin icinden gecme [bkz. I. Cilt s. 263] ve hırsız —ki sinirli

insanlar yatmadan önce bunlara karşı onlem alırlar— duşlerinden

[bkz. s. 134]; vahşi hayvanlar (ya da boğalar veya atlar) tarafından izlenme

duşlerinden [bicz. s. 140] ya da bıcaklar, kamalar veya mızraklarla

tehdit edilmekten —bu son iki sınıf anksiyete cekmekte olan

insanların duşlerinin gorunur iceriğinin oze lliğidir— ve daha pek

coklarından soz edebilirdik. Ozel olarak bu malzemeye yoğunlaştırılmış

bir araştırma harcanan emeği tumuyle karşılardı. Ama bunun

yerine her ne kadar yalnızca tipik duşlere uygulanırınsalar da yapmak

istediğim iki54 gozlem var. [1909.]

İnsan, duşlerin cozumuyle ne denli fazla uğraşırsa erişkinlerin

duşlerinin coğunluğunun cinsel malzemeyle uğraştığını ve erotik isteklere

anlatım kazandırdığını kabul etmeye o denli fazla yoneltilir. Bu

noktada bir yargıyı ancak duşleri gercekten cozumleyenler, yani onların

gorunur iceriklerinden gizli duş duşuncelerine doğru yol alanlar

o lu ştu ra b ilir, yoksa (orneğin cinsel du şle r uzerine yazılarında

Nacke'nin yaptığı gibi) yalnızca gorunur iceriği not etmekle yetinenler

değil. Şunu hemen soyleyeyim ki, bu olgu benim duşleri acıklama ilkelerime

gore yalnızca en az şaşırtıcı olan değil onlarla en uyumlu

olandır. Cocukluktan beri hicbir icgudu pek cok oğesiyle cinsel icgudu

kadar baskılamaya uğramamıştır. (Benim Cinsellik Kuramı Üzerine Üç

Deneme me, 1905 d, bkz.); başka hicbir icgududen geriye bu denli cok

ve bu denli guclu, bir uyku durumunda duşleri uretmeye hazır bilincdışı

istekler kalmamıştır. Kuşkusuz her ne kadar onlara dıştalayıcı

bir onem yukleme abartmasından kacınmamız da gerekse duşleri yo4[

Bu "iki”, "tipik" duşlere ilişkin tum tartışmanın V. Bolumde yer aldığı 1909

v e 1911 baskılarının bir kalıntısıdır. Kuşkusuz sonraki baskılarda bu parcalar taze

malzemenin katılmasıyla cok cok genişlemiştir. 1909 baskısında iki gozlem birlikte

yaklaşık beş sayfa tutmuştur, 1930'da ise kırkiki.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSIL 127

rumlarken cinsel karmaşaların onemini hicbir zaman unutmamamız

gerekir. [1909.]

Coğu duşun, eğer dikkatle yorumlanacak olurlarsa, ciftcinscl (biseksuel)

olduğunu one surebiliriz; cunku onlar duş gorenin eşcinsel itkilerinin

—yani, onun normal cinsel etkinliklerine karşıt itkilerin—

gercekleştiği yolunda bir "aşırı yorumlama"ya olanak verirler. Ancak

Stekcl'in (1911 [71]) ve Adler’in (1910, v.b.) yaptığı gibi tüm duşlerin

ciftcinscl olarak yorumlanması gerektiğini savunmak bana aynı

derecede gosterilemez ve akla yakın olmayan ve de benim desteklemeye

hazır olmadığım bir genelleme gibi gelmektedir. Ozellikle sozcuğun

en geniş anlamında erotik olanlardan başka gereksinimleri doyuran

pek cok duş bulunduğunu da bir yana bırakamam: aclık ve susuzluk

duşleri, rahatlama duşleri v.b. Bu nedenle de "her duşun arkasında

olumun golgesini bulmak gerekir." (Stckel [1911, 34)) ya da "her duş

dişil cizgiden eril olana doğru bir ilerleme gosterir." (Adlcr [19101) gibi

sozler duş yorumlamasında yasal olarak one surulebilecek olanlardan

otede gibi gelmektedir. [1911.]

Eleştirmenlerin bu denli kesintisiz bicimde ofkelendikleri, tum

duşlerin cinsel bir yorumu gerektirdiği iddiası benim Düşlerin Yoru mu'nun

hicbir yerinde bulunmamaktadır. Bu kitabın pek cok başka

baskılarında da bulunamaz ve onun icinde ifade edilen goruşlere de

acıkca ters duşmektedir. [1919.155

Carpıcı bir bicimde masum duşlerin kaba saba erotik isteklere yalaklık

edebildiğini başka bir yerde [I. Cilt s. 232 v.s.] gostermiştim ve

pek cok yeni ornekle bunu destekleyebilirdim. Ama önemsiz gibi

gorunen ve insanın herhangi bir bakımdan garip bulmayacağı coğu

duşun, cozumlemede, yanılınmaz bicimde cinsel ve sıklıkla da beklenmedik

turden istekli itkilere yonelttiği de bir hakikattir. Orneğin,

cozumlenmeden once, aşağıdaki duşle cinsel bir isteğin varlığından

kim kuşkulanır? Duş goren şoyle bir ozetleme yaptı: İki heybetli sarayın

biraz arkasında duran kapıları kapalı küçük bir ev vardı. Karım

beni yukarıya küçük eve doğru giden cadde boyunca yöneltti ve kapıyı

itip açtı; sonra ben çabucak ve kolayca yokuş yukarı giden bir avlunun

içine kayıverdim. Ancak duşlerin cevirisini yapmada az bir deneyimi

olan herhangi bir kişi hemen dar alanlara girmenin ve kapalı kapıları

acmanın en yaygın cinsel simgeler arasında olduğunu duşunecek ve bu

5 5 [ B u nokta I . Cilt s. 210 n. 24'de daha ayrıntılı olarak ele alınmıştır.]

128 VI. DUŞ-IŞLEMt

duşte bir coitus a tergo 56 (kadın bedeninin iki heybetli butunun arasından)

girişiminin temsil edildiğini kolayca algılayacaktır. Bir yokuşla

ilerleyen dar gecit kuşkusuz vajinadır. Duş gorence karısına yuklenen

yardım, bizi gercekte kadının tek uğraşının duş goreni bu tur girişimlerden

alıkoymak olduğu sonucuna varmaya zorlamaktadır. Duş

gunu, duş gorenin evinde yaşamak uzere, kendisine cekici gelen ve bu

turden bir yaklaşıma cok fazla karşı cıkmayacağı izlenimi veren bir

kızın geldiği ortaya cıkmışu. İki saray arasındaki kucuk ev Prag'daki

Hradshin’den [Hisar] bir anıydı ve oradan gelmiş olan kıza bir başka

gondermeydi. [1909.]

Hastalarımdan birine duş gorenin kendi annesiyle cinsel ilişkide bulunduğu

Oedipus duşlerinin sıklığı konusunda direttiğimde sıklıkla

şoyle yanıt verirdi: "Boyle bir duş gormuş olduğumu hic anımsamıyorum."

Ancak hemen arkasından duş gorenin yineleyerek gormuş o lduğu

dikkat cekmeyen ve onemsiz bir duşe ilişkin bir anı ortaya

cıkardı. Sonra cozumleme bunun gercekten aynı icerikte —bir kez daha

bir Oedipus duşu— olduğunu gosterirdi. Kesin olarak soyleyebilirim

ki duş gorenin annesiyle cinsel ilişkide bulunduğu kılık değiştirmiş

duşler doğrudan olanlardan birkac kal daha sıktır. [1909.]57

56[Coilus a tergo (lal.) arkadan cinsel birleşme. — ç.n. ]

[191 l'd e eklenen dipnot:] Başka bir yerde bu turden kılık değiştirmiş bir Oedipus duşunun tipik bir orneğini yayımlamıştım. [Frcud, 1910i; şimdi bu dipnotun s o nunda

yeniden basılmıştır.] (Ayrınlılt bir cozumleme ile birlikle başka bir omek Otlo

Rank tarafından yayımlanmıştır 1911u) — [1914'de eklenen:] Goz simgeciliğinin

belirgin olduğu bazı başka kılık değiştirmiş Oedipus duşleri icin Rank'a (1913) bkz.

Goz duşleri ve goz simgeciliğine ilişkin lider in !1913], Fcrcnczi'nin [1913] ve Reiller'in

11913u] diğer makaleleri aynı yerde bulunabilir. Gerek Oedipus so y len cesinde

gerekse başka yerlerdeki kor etme iğdiş edilme yerine gecmektedir. —

[1 9H 'd e eklenen.] Yeri gelmişken kdık değiştirmemiş Oedipus duşleri eski cağ insanları tarafından bilinmiyor değildi. Rank (1910, 534) şoyle yazıyor: "Orneğin Jul

Sczar'm annesiyle cinsel ilişkide bulunduğu bir duş gorduğu ve bunun duş yorumcuları

tarafından onun dunyaya (Dunya Ana) sahip olması konusunda olumlu bir kehanet

olarak acıklandığı bildirilir. Tarquins'e yapılmış olan, Roma’yı e le gecirmenin

annesini ilk opecek olana ("osculum matri luleril") nasip olacağı yolundaki kehanet de unludur. Bu, Brutus tarafından Toprak Anaya gonderme olarak yorumlanmıştır.

('Terram osculo conligit, sc ilic e t quod ea communis mater omnium mortalium essel

" ["O, tum olumlulerin orlak anası olduğunu soyleyerek toprağı optu."] Livy, I, 5 6 .)” — [ 1 9 1 4 ’le eklenen:] Bu bağlamda Hcrodolos (VI, 107) [Çev. 1922, 259] tarafından bildirilen llippias'ın duşuyle kıyaslayınız: "Pcrs’lcre gelince onlar .Maraton

a Risislratus'un oğlu Hippias tarafından getirilmişlerdi. Son g ece Ilippias kendi

annesiyle yattığı bir goruntu gormuştu; bu duşu Atina’ya donmesi gerekliği ve

boylcce de kendi ana vatanında yaşlanıp oleceği biciminde yorumladı." — 1 191 l'd e

eklenen:] Bu miller ve yorumlar gercek bir ruhbilimscl icgoru sağlamıştır. Anneleri tarafından yeğlenen ya da tutulan insanların, yaşamlannda, o z e l bir kendine

guvenin ve sıklıkla kahramanca tutumlar gibi gorunen ve sahiplerine gercek

başarılar getiren sarsılmaz birt yimserliğin kanıtlarını ortaya koydulanm gordum.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 129

Bazı manzara ve başka mekanların duşlerinde, duşun icinde bile daha

once de orada bulunulduğu biciminde inanclı bir duyguya vurgu

yapılır. (Duşlerde "déjà vu"nun ortaya cıkmasının ozel bir anlamı vardır.

58) Bu yerler değişmez bicimde duş gorenin annesinin cinsel organlarıdır;

gercekten insanın daha once orada bulunduğunu bu denli inancla

one surebileceği başka hicbir yer yoktur. [1909.]

Yalnızca bir kez bir obsesyonel nevrozlunun daha once iki kez bulunduğu

bir evi ziyaret ettiği bir duşu anlatmasıyla şaşırmıştım. Ama

bu ozel hasla epeyce bir sure once bana altı yaşma ilişkin bir sahne

anlatmıştı. Bir keresinde annesiyle aynı yatakla yatıyormuş ve parmağını

uyumakla olan annesinin cinsel organına sokarak bu olanağı

kotuye kullanmış. [1914.]

Sıklıkla anksiyetenin eşlik ettiği ve iceriklerinde dar yerlerden

gccuıe ya da suyun icinde olma bulunan cok sayıda duş, rahim ici

IGoclhe olgusu Ercud tarafından "Dichtung und Wahrheiiian Bir Cocukluk Anısı"

makalesinde (1917/j) bir anne gozdesinin yaşamdaki başarısına onıck olarak v e rilmiştir.)

Il-reud un (1910/) bu dipnotunun başlangıcında soz edilen kısa makalesinin

bu yeniden basımı buraya 1925'de eklenmiştir:)

"TİPİK Bili KILIK DEĞİŞTİRMİŞ OEDİPUS DÜŞÜ ÖRNEĞİ: Bir erkek duşunde bir

başkasının evlenmek, islediği bir hanımla g iz li bir ilişkisinin olduğunu gormuştu.

Öteki adamın bu ilişkiyi keşfedeceği ve öngörülen evliliğin suya düşeceğinden korkuyordu.

Bu yüzden adama çok se v g ili bir biçimde davranmıştı. Onu kucaklamış ve

öpmüştü. — Bu duşun iceriğiyle duş gorenin yaşamının gercekleri arasında bir tek değinme noktası vardı. Evli bir kadınla gizli bir ilişk isi vardı; ve arkadaşı olan koca, kendisini adamın bir şeyler sezinlediğinden kuşkulanmaya yoneltecek kuşkulu

bir soz soylemişti. Ama gercekle duşle sozunun edilmesinden kacınılmış ama duşun

anlamına bir anahtar sağlayan başka bir şeyler vardı. Kocanın yaşamı organik bir

hastalık nedeniyle tehlikedeydi. Karısı onun ansızın olumune hazırlanmıştı ve duş

goren de bilincli olarak kocasının olumunden sonra genc dulla evlenme niyetini

icinde taşıyordu. Bu dış koşullar duş goreni Oedipus duşu kumesine yerleştirmişti.

İşleği kadını karısı olarak almak icin adamı oldurecek olcudeydi. Duş, bu isteği

ikiyuzluce carpıtılmış bir bicimde ifade etmişti. Kadının zaten ev li olması yerine

başka birine onunla e v le nm e y i işle tmişti (ki bu onun g iz li n iy e tin e denk

duşuyordu); kadının kocasına yonelik duşmanca istekleri ise cocukluğunda kendi babasıyla

ilişkilerinin anısından turemiş olan sev g i gosterilerinin arkasına g iz len mişti."

[İkiyuzluce duşler I. Cilt s. 195 ıı. 8'de ve Il.Cilt s. 198 v.s.nda tartışılmıştır.)

58|B u son cumle 1914'de araya sokulmuştur. Genel olarak "déjà vu" gorungusu preud tarafından Günlük Yaşamın Psik o p a to lo jisin in (1910u) XII (D) Bolumunde tartışılmıştır. Ayrıca aşağıya s. 175'e bkz.) [Terim olarak d é jà vu o anda ilk kez algılanan bir nesneyi ya da olayı daha once de gormuş olduğunu sanma biciminde

bir bellek yanılması. — ç. n. ]

130 VI. DUŞ-IŞLEMt

yaşama, rahimde bulunmaya ve doğum eylemine ilişkin duşlemlere

dayanır.59 Aşağıdaki duş, imgeleminde ebeveynini ciftleşirken izlemek

icin rahim icinde bulunma olanağını elde eden genc bir erkeğin

duşudur.

Semmering Tünelindeki60 gibi içinde bir pencere bulunan derin bir

kuyudaymış. Önce pencereden boş bir manzara görmüş sonra boşluğa

denk düşen ve hemen ortaya çıkıp boşluğu dolduran bir resim

keşfetmiş. Resim bazı aygıtlarla derinlemesine sürülen bir tarlayı temsil

ediyormuş ve görüntüye eşlik eden sıkı çalışma düşüncesiyle birlikle

temiz hava ve de mavi-siyah toprak kesekleri güzel bir izlenim

uyandırmış. Sonra daha ileri gitmiş ve önünde açılmış eğitim üzerine

bir kitap görmüş... Ve kitapta (çocukların) cinsel duygularına

yöneltilen dikkatin çokluğu karşısında şaşırmış ve bu da onun beni

düşünmesine yolaçmış.

Ve işte bir kadın hastanın gormuş olduğu ve sağaltımda ozel bir

amaca hizmet etmiş olan hoş bir su duşu Gölü kıyısında, yaz tatilini

geçirdiği sayfiyede, tam soluk ayın yansıdığı noktada karanlık sulara

dalmış.

Bunun gibi duşler doğum duşleridir. Bu yoruma gorunur duşte bildirilen

olay tersine cevrilerek ulaşılır; boylece "suya dalmak" yerine

"suyun icinden gelme"yi yani doğmayı elde ederiz.61 Fransızca "lune"

sozcuğunun argo kullanımını [yani "alt"] anımsayacak olursak

cocuğun doğduğu bolgeyi keşfedebiliriz. Boylece soluk ay cocukların

dışarı cıktıklarını cabucak tahmin ettikleri beyaz alt taraflı. Hastanın

yaz tatilini gecirdiği sayfiyede doğma isteğinin anlamı neydi? Bunu

ona sordum, o da duraksamadan yanıtladı: "Sanki sağaltım sonucu yeniden

doğmuşum gibi değil mi?" Boylece duş, sağaltımı onun yazlığında

surdurmem —yani onu orada ziyaret etmem— icin bana bir cağ-

59[Bu ve bundan sonraki uc paragrafın tarihi 1909'dur.)

6°[Guncy batıya giden ana yol uzerinde Viyana'ya 70 mil uzaklıkta bir tunel:]

[I9 I4 'd e eklenen dipnot:] Sudan doğuşun mitolojik onemi icin Rank'a (1909)

bakınız.

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 131

nydı. Belki de duşte hastanın kendisinin de anne olmasına ilişkin cok

utangac bir anıştırma da bulunmaktaydı.62

Bir başka doğum duşunu, yorumuyla birlikte Ernest Jones'un

[1910b] bir makalesinden alacağım.63 "Kadın deniz kıyısında durmuş,

kendisininmiş gibi gelen ve suyun içine doğru ilerleyen küçük bir oğlan

çocuğunu izliyormuş. Sular onu örtene dek bunu yapmış ve kadın

ya ln ızc a onun başının suyun yü zey in e ya k ın d alıp çıktığını

görebilmiş. Sonra sahne bir otelin kalabalık salonuna dönüşmüş. Kocası

ondan ayrılmış ve o da bir yabancıyla 'söyleşiye dalmış'. Cozumlemede

duşun ikinci kısmının kocasından kacışını ve ucuncu bir

kişiyle yakın ilişkiye girmesini temsil ettiği ortaya cıktı... Duşun birinci

kesimi oldukca acık bir doğum duşlemiydi. Duşlerde de mitolojideki

gibi cocuğun rahim sularının içinden doğuşu, yaygın olarak,

carpılmayla suyun içine girmesiyle temsil edilir; diğer bircokları

arasında Adonis'in, Osiris'in, Musa'nın ve Bakus’un doğumları bunun

unlu ornekleridir. Başın suya dalıp cıkışı hastaya hemen tek gebeliğinde

cocuğun karnındaki devinimlerine ilişkin duyumsamaları

anımsattı. Oğlanın suyun icine girmesi uzerinde duşunmek, onda,

cocuğu sudan cıkardığı bir bebek odasına taşıdığı, yıkayıp giydirdiği

ve kendi evine yerleştirdiği bir duşlemi harekete gecirdi.

"Bu nedenle duşun ikinci kesimi altta yatan gizli iceriğin ilk

yarısına ilişkin aşığıyla kacma duşunceleriyle temsil edilmişti; duşun

birinci yarısı gizli iceriğin ikinci kesimine, doğum duşlemine uyuyordu.

Sıralamanın bu ters cevrilmesinin yanısıra duşun her yarısında

başka ters cevirmeler de yer almaktaydı. İlk yarıda cocuk suya girmiş,

sonra başı dalıp cıkmıştı; altta yatan duş duşuncelerinde once rahim

icindeki devinimler ortaya cıkmış sonra cocuk suyu terketmişti (cifte

62[1909'da eklenen dipnot:] Rahimdeki yaşama ilişkin duşlemlerin ve bilincdışı duşuncelerin onemini değerlendirmeyi oğreneli cok olmamıştı. Bunlar coğu insanın

diri diri gomulmeye karşı belirgin korkusunun bir acıklamasını icerirler; aynca

doğum oncesindeki bu urkutucu yaşamın geleceğe yansıtılmasından başka bir şeyi

temsil etmeyen olumden sonra yaşama inancının en derin bilincdışı temelini de

sağlarlar. Dahası, doğum e ylemi anksiyelenin ilk deneyimidir. B ö ylec e anksiyete

duygusunun kaynağını ve p ro to tip in i oluşturur. [ Bunun daha geniş bir tartışması icin Freud'un Ketvurmalar, B elirliler ve Anksiyete'sinm (1926 d ) VIII. bolumumun başlangıcı dolaylarında bir parcaya bkz. ]

63[Bu ve bundan sonraki p a ra g ra f 1914’te eklenmiştir.]

132 VI. DUŞ-IŞLEMI

ters cevirme), ikinci yarıda kocası kendisini bırakmıştı; duş duşuncelerinde

ise o kocasını."

Abraham (1909, 22 v.s.), ilk lohusalığını yaşayan genc bir kadının

gorduğu bir başka doğum duşu bildirir. Kadının odasının doşemesinde

bir yerden bir yeraltı kanalı doğrudan doğruya suyun icine gidiyormuş

(cinsel kanal — amnion sıvısı [rahimde bebeğin icinde yuzduğu sıvı

— ç. n. ]). Doşemede bir kapağı kaldırmış ve kahverengi kurkler

icinde, ayıbalığına cok benzeyen bir yaratık ansızın ortaya cıkmış, bu

yaratığın, duş gorenin her zaman annelik ettiği kucuk erkek kardeşi olduğu

anlaşılmış. [1911.]

Rank [1912a ], bir duş dizisinden doğum duşlerinin idrar yolu uyaran

ıy la birlikte olan d u şle rle ay n ı simgeciliği k u llan d ırd ığ ın ı

gostermiştir, idrar yolu duşlerinde erotik uyaran bir idrar yolu uyaranı

olarak temsil edilmiştir; bu duşlerde anlamın katmanlaşması ise simgenin

anlamının bebeklikten bu yana uğradığı değişikliğe denk duşer.

[1914.]

Bu nokta daha onceki bir bolumde (I. Cilt s.286) kesilmiş bir konuya

geri donmek icin uygun bir noktadır: duşlerin oluşumunda uykuyu

bozan uyaranların oynadığı rol sorunu.64 Onların etkisiyle ortaya

cıkan duşler yalnızca alışılmış istek doyurma ve rahatlamanın sonuna

hizmet etme eğilimini acıkca sergilemekle kalmaz, cok sık olarak

mukemmel bicimde saydam bir simgeciliği de ortaya koyarlar; cunku

bir uyaranın bir düşün içinde simgesel bir kılık değiştirme altında

onunla başa çıkmak için boşuna bir çabadan sonra duş goreni uyandırması

hic de seyrek değildir. Bu, işeme ve dışkılama gereksinimlerinin

kışkırttığı duşler kadar boşalma ya da orgazm duşlerine de uyar.

"Boşalma duşlerinin garip doğası bizi yalnızca tipik oldukları onceden

bilinen ama yine de yoğun bicimde tartışılmış belli cinsel simgeleri

doğrudan ortaya cıkardığımız bir konuma yerleştirmekle kalmaz; aynı

zamanda duşlerdeki bazı gorunurde masum durumların kabaca cinsel

sahnelere simgese] bir girişten başka bir şey olmadığı konusunda kendimizi

inandırmamıza da olanak verir. Bu sonuncular [cinsel sahneler]

oldukca nadir boşalma duşlerinde kural olarak kılık değiştirmemiş

bicimde temsil edilirler, oysa duş goreni uyandırma sonucunu yine ya^[

Hu ve bundan sonraki uc paragraf 1919 tarihlidir.]

E. DUŞLERDE SİMGELERLE TEMSİL 133

rattıkları anksiyete duşlerinde yeterince sık olarak doruğa ulaşırlar."

[Rank, a. g. e. , 55.]

Bir idrar yolu uyaranıyla birlikte olan duşlerin simgeciliği ozellikle

saydamdır ve cok eski zamanlardan beri bilinir. Hippocrates ceşme ve

pınar duşlerinin bir mesane bozukluğunu gosterdiği goruşunu dile getirmiştir

(Havelock Ellis [ 1911, 164 ]). Schemer [1861, 189 ], idrar

yolu uyaranlarının coğulluğunu incelemiş ve "belirgin gucle herhangi

bir idrar yolu uyaranının değişmez bicimde cinsel bolgelerin uyarılmasına

ve onların simgesel temsiline sıcradığını... idrar yolu uyaranı

duşlerinin sıklıkla aynı zamanda cinsel duşlerin temsilcileri olduğunu"

one surmuştur. [ A. g. e., 192.]

Uyarılma duşlerinde simgelerin katmanlaşması uzerine makalesindeki

[Rank, 1912a] tartışmasını burada izlemekte olduğum Otto Rank,

idrar yolu uyaranı bulunan pek cok duşe, aslında, ilk girişimini gerilemeyle

bebeksi uretra [ dış idrar yolu — ç. n. ] erotizminde doyum bulmak

uzere yapmış olan cinsel bir uyaranın neden olma olasılığının

yuksek olduğunu gostermiştir. [A. g. e. 78.] idrar yolu uyaranının uyanmaya

ve mesaneyi boşaltmaya yonelttiği ama duşun yine de

surduğu ve bu kez gereksinimin kılık değiştirmemiş erotik imgelerle

ifade edildiği olgular bu nedenle cok oğreticidir.65

Barsak uyaranıyla birlikte olan duşler icerdikleri simgeciliğe benzer

bir bicimde ışık tutmuşlar, aynı zamanda da sosyal antropolojiden pek

cok kanıtla da desteklenmiş olan altın ile dışkı arasındaki bağlantıyı da

kanıtlamışlardır. (Bkz. Freud, 19086; Rank, 1912a; Datuıer, 1913 ve

Reik, 1915.) "Orneğin, boyle bir barsak hastalığı nedeniyle tıbbi

sağaltım goren bir kadın, koye ozgu bir ev dışı tuvaleti andıran kucuk

tahta bir kulubenin yakınlarına bir hazine gomen birilerini duşunde

gormuştu. Duşun, altını kirletmiş kucuk kızının arkasını temizlediği

bir ikinci kısmı da vardır.” [ Rank, 1912a, 55.]

6İ[1919 dipnotu : ] "Mesane duşlerinin bebeksi cephesinde ortaya cıkan aynı simgeler onların daha 'guncel' cephelerinde belirgin bicimde c insel bir anlamda

gorunurler : Su = idrar = meni = amnion sıvısı; gemi = "gemi tulumbası” [ile suyu

boşaltmak]" (işemek) = rahim (kutu); ıslanmak = altına kacırmak = ciftleşme =

gebelik; yuzmek = dolu mesane = doğmamış olanı taşımak; yağmur = işemek

doğ uryanlık simgesi; yolculuk (başlamak, cıkmak) = yataktan cıkmak = cinsel

ilişki (balayı); işemek = boşalma." ( Rank, 1912u, 95.)

134 VL DUŞ-tŞLEMİ

Kurtuluş duşleri doğum duşleriyle bağlantılıdır. Kadınlarda kurtulmak,

ozellikle de suyun icinden kurtulmak doğurmakla aynı onemi

taşır; ama duş goren bir erkekse anlam değişir.66 [ 1911.]

Bazı insanların yatmadan once korktukları ve bazan kurbanlarını

onlar uyuduktan sonra izleyen soyguncular, hırsızlar ve hayaletlerin

tumu de tek ve aynı sınıftan bebeksi bir anıdan koken alırlar. Onlar

cocukları uyandırıp yataklarını ıslatmasınlar diye kaldıran ya da uyurken

ellerini nereye koyduklarından emin olmak icin yatak ortulerini

kaldıran gece ziyaretcileridir. Bu anksiyete duşlerinin bazılarının

cozumlemeleri benim bu gece ziyaretcilerini daha kesin olarak

tanımama olanak vermiştir. Her durumda soyguncular uyuyanın babasının

yerine gecmişti; oysa hayaletler beyaz gecelikler icindeki kadın

figurlerine uyuyordu. [1909.]

"'[1911 dipnotu:] Bu tur bir duşu Pfisler bildirmiştir (1909). Kurtulmanın simgesel aıuamı icin Freud 191 Od ve Freud 1910/ı’ve bkz. [1 9 1 4 ’de eklenen:] Ayrıca Rank'a (1911 b) ve Reik'a (1911) da bkz. [ 1 9 1 9 ’da eklenen: ] Yine Rank'a (1914c) bkz.

(F)

BAZI ÖRNEKLER

DÜŞLERDE HESAPLAMALAR VE KONUŞMALAR1

Duşlerin oluşumuna egemen olan etmenlerin dorduncusunu uygun yerine

l bkz. s. 215 v.s. ] yerleştirmeden once kendi koleksiyonumdan

birkac ornek almayı oneriyorum. Bunlar kısmen zaten bildiğimiz uc

etmenin etkileşimlerini goruntulemeye yarayacak kısmen de buraya

dek desteklenmemiş iddialara guclendirici kanıtlar sağlamaya ya da onlardan

kacınılmaz bicimde cıkarılması gereken bazı sonuclan belirlemeye

yardımcı olacaktır. Duş işleminin ozetlemesini yaparken bulgularımı

orneklerle pekiştirmede cok buyuk gucluk cektim. Belli

onerileri destekleyen ornekler ancak bir duşun bir butun olarak yorumunun

bağlamı ic inde ele a lın ırla rsa inandırıcı olurla r. Eğer

bağlamlarından koparılacak olurlarsa etkilerini yitirirler; ote yandan

yuzeyin biraz altına inen bir duş yorumu cabucak oyle ayrıntılı bir hal

alır ki goruntulenmesi tasarlanan duşunce zincirinin akışını kaybetmemize

neden olur. Eğer aşağıda tek ortak yanları bu bolumun onceki

(E kesiminde olduğu gibi bu kesimin ilk yansının da buyuk kısmı calışmaya

sonraki basımlarda eklenmiştir. Buna gore her paragrafın ilk eklenişi paragraf sonunda

koşeli parantez icinde verilecektir. Kesimin ikinci yansının (s. 144’lcn sonrası.)

tarihi ilk basımdır. Duş cozumlemelerinin başka bir derlemesi Freud'un Giriş

K on fe ran sla rı' nın ( 1916-17) onikincisindc bulunabilir. P. F. L., I, n.221.) 136 VI. DUŞ-IŞLEMt

kesimlerinin iceriğiyle bağlantıları olan her turden şeyi birbirine eklersem

ozurum bu teknik gucluk olacaktır. [1900.]

Duşlerde garip ya da alışılmamış temsil bicimlerinden birkac ornek

vererek başlayacağım.

Bir hanım aşağıdaki duşu gormuştu : Bir hizmetçi kız açılır kapanır

bir merdivenin üzerinde sanki bir pencereyi temizliyormuş gibi duruyormuş

ve yanında bir şempanze ve bir goril-kedi varmış. (Duş goren

sonradan bunu bir Ankara kedisi diye duzeltti. ) Hayvanları düş

görenin üzerine savurmuş; şempanze kucağına çıkmış; çok tiksindiriciymiş.

— Bu duş amacına son derece basit bir aracla ulaşmıştı: bir

konuşma bicimini sozcuk olarak almış ve onun sozcuklerini tamı

tamına temsil etmişti. "Maymun" ve genelde hayvan adları kufur olarak

kullanılırlar; duşteki konum da "kufur savurmak"dan ne eksik ne

fazla bir anlama gelmemektedir. Onumuzdeki duş dizisinin gidişi

icinde bu basit aracın duş-işlemi sırasında kullanımının pek cok

orneğiyle karşılaşacağız. [1900.]

Bir başka duş cok benzer bir yontemi benimsemişti. Bir kadının

belirgin biçimde biçimsiz bir kafatası olan bir çocuğu varmış. Kadın

çocuğun bu biçimde gelişmesinin nedeninin onun rahim içindeki konumu

olduğunu işitmiş. Doktor baskıyla kafatasına daha iyi bir biçim

ve rilebile ceğini ama bunun çocuğun beynini zedeleyebileceğini

söylemiş. Kadın, o bir oğlan çocuğu olduğu için bunun ona daha az

zarar vereceğini düşünmüş. — Bu duş, duş gorenin sağaltımı sırasında

kendisine yapılan acıklamaların gidişi icinde karşılaşmış olduğu soyut

"cocuklar uzerindeki baskılar" kavramının plastik bir temsilini

icermekteydi. [1900.]

Aşağıdaki ornekle duş işlemi hafifce farklı bir yontem benimsemişti.

Duş, Graz yakınlarında Hilmteich'a2 bir gezintiye gondermeydi.

Dtşarda hava korkunçtu. Harap bir otel vardı, odanın duvarlarından sular

damlıyordu, yalak örtüleri ıslaktı. (Duşun son kısmı benim verdiğimden

daha az doğrudan bildirildi.) Duşun anlamı "aşırı'ydı. Duş

duşunceleri icinde bulunan bu soyut duşunce ilk ornekte biraz zorlanmış

bir bukul meye uğratılmış ve "taşkın", "akmak" ya da "akışkan"

bicimlerine sokulmuş ve bu sonuncunun bircok benzer resmi ile

temsil edilmişti: dışarıdaki su, iceride duvarlardaki su, yatak ortulerinin

ıslaklığındaki su — her şey akıyor ya da "taşıyor"du. [1900.]

2[Kentin dış mahallelerinde bir su duzluğu]

F. BAZI ORNEKLER 137

Duşlerde temsil bakımından sozcuklerin yazılışının okunuşundan

cok daha onemsiz olduğunu gormek bizi şaşırtmayacaktır; ozellikle de

aynı kuralın uyaklı şiirler icin de gecerli olduğunu aklımızda tutarsak.

Rank (1910, 482), bir kızın duşunu ayrıntılı olarak bildirmiş ve

tumuyle cozumlemiştir; duş goren, tarlaların arasında nasıl dolaştığını

ve arpalarla buğdayların olgun başaklarını ["Ähren"] nasıl kestiğini

betimlemiş. Bir genclik arkadaşı ona doğru gelmiş ama kız onunla

karşılaşmaktan kacınmaya calışmış. Cozumleme, duşun bir opucukle,

bir "onurlu opucuk"lc ["Kuss in Ehren," (okunuşu "Ähren" in aynısıdır) sozcuk olarak, "onurla opmek"]3 ilişkili olduğunu gostermiş.

Duşun icinde koparılması değil de kesilmesi gereken "Ähren", mısır

başakları olarak bicimlenmişti; "Ehren" ile yoğunlaşınca ise pek cok

başka [ gizli ] duşuncenin yerine geciyordu. [1911.]

Ole yandan başka olgularda lenguistik evrimin gidişi bir şeyleri

duşler icin cok kolaylaştırır. Cunku dilin emrinde kokende resimsel ve

somut anlamı olan ama gunumuzde renksiz ve soyut bir anlamda kullanılan

pek cok sozcuk vardır. Duşun yapması gereken tek şey bu

sozcuklere onların daha onceki lam anlamlarını vermek ya da birazcık

geriye, onların gelişiminin daha erken bir evresine gitmektir. Orneğin

bir adam erkek kardeşinin bir Kasten ["kutu"] icinde olduğu bir duş

gormuştu. Yorumun gidişi icinde K a s te n ' in yerine bir S c h r a n k

["dolap" — soyul olarak "engel", "kısıtlama" karşılığı olarak da kullanılır.]

gecmişti. Duş duşunceleri —bunu duş gorenin yapmasındansa—

oğlan kardeşinin kendi kendisini kısıtlaması ["sich einschränken"

] gerektiği bicimindeydi.4 [1909.]

Bir başka adam, duşunde, bir dağın oldukca olağandışı g en iş

görüntüye, egemen olan tepesine tırmandığını gormuştu. Burada kendisini

uzak Doğu olaylarıyla ilişkili bir gözlem ' in başı olan bir oğlan

kardeşiyle ozdeşleştiriyordu. [1911.]

Der Grüne Heinrich' d e 5 coşkun bir atın her bir tanesi "kırmızı

[Almanca atasozu "Einen Kuss in Ehren kann niemand verwehren" c ("İlic kimse onurlu bir opucuğu reddedemez") gonderme yapılıyor. Gercekle duş goren bir

mısır tarlasında dolaşırken ilk kez opulmuştu. Mısır başaklan arasında bir opucuk.

[Bu v e bundan sonraki ornek (bazı farklı sozlerle) Freud'un G iriş K onfe ransla

r ın ın (191 6 -1 7 ) yedinci ve sckizincişinde de verilmiştir.

[Gottfried Kellerin romanının IV. Kısım, 6. Bolumu.]

1 3 8 VL DUŞ-lŞLEMt

ipekle sarılmış ve bir domuz kılı parcasıyla bağlanmış... bir tatlı badem

bir kuru uzum ve yeni bir bozuk para" olan yulaf tarlasında yuvarlandığı

bir duş aktarılır. Yazar ( ya da duş g o r e n ) bize bu duş resminin

ivedi bir yorumunu verir: at tatlı bir gıdıklanma duyumsamıştı ve "Der

Hafer sticht mich!"6 diye bağırmışu. [1914.]

Henzen'e [1890] gore anlam belirsizliği ya da sozcuk oyunu icermeyen

bir duşun pek de bulunmadığı eski Norvecce masallarda cinas

ve konuşma değiştirmelerine ozellikle sık olarak rastlanır. [1914]

Bu temsil bicimlerini derlemek ve onları altla yatan ilkelere gore

sınıflandırmak başlı başına bir calışma olurdu. [1909.] Bu temsillerin

bazıları neredeyse espri olarak tanımlanabilir ve de onlar insana duş gorenin

yardımı olmaksızın anlaşılmalarının olanaksız olduğu duygusunu

verirler. [1911.]

(1) Bir adam duşunde kendisine birisinin adının sorulduğunu ama

b u n u d ü şü n em e d iğ in i gormuştu. Kendisi bunun "boyle bir şeyi

duşunde bile goremeyeceği" anlamına geldiğini acıkladı. [1911.]

(2)1 Bir kadın hasta tüm insanların özellikle büyük olduğu bir duş

anlattı. "Bu" diye surdurdu "duşun, benim erken cocukluğumdaki olaylarla

ilişkili olduğu anlamına geliyor; cunku o sırada kuşkusuz tum

erişkinler bana son derece buyuk gorunuyorlardı." [Bkz. I. Cilt, s. 83

n.] Kendisi bu duşun iceriğinde gorunmemişti. — Bir duşun cocukluğa

gonderme yapması başka bir yoldan da ifade edilebilir; yani zamanın

yere cevrilmesiyle. Kişiler ve gorunumler sanki buyuk bir uzaklıktaymış,

uzun bir yolun sonundaymış ya da sanki opera durbununun

ters ucundan bakılıyormuş gibi gorunurler. [1911.]

(3) Genelde oldukca keskin zekalı olmasına karşın calışma yaşamında

soyut ve belirsiz sozler kullanmaya eğilimli bir adam bir keresinde

duşunde lam bir iren geldiği sırada bir tren istasyonuna ulaştığını

gormuştu. Ondan sonra olan şey ise tren dururken peronun trene

doğru devinmesiydi — gercekle olanların sacma bir ters cevrilmesi. Bu

ayrıntı, duşun iceriğinde bulmayı ummamız gereken bir gostergeden

başka bir şey değildi. |Bkz. s.59.] Duşun cozumlenmesi, hastanın, insanların

başaşağı durup elleri uzerinde yurumelerini gosteren cizimlerin

bulunduğu resimli kitapları anımsamasına yol acmıştı. [1911.]

6[Sozcuk olarak : "Yulaflar bana batıyor" ama deyim olarak anlamı "Rahat beni

azdırıyor".]

7[Bu ve sonraki iki ornek ilk kez "Duşlerin Yorumuna Eklemeler" (Freud, 1911a)

adlı kısa bir makalede yayımlanmıştır. Yukarıya s. 91'e bkz.]

F. BAZI ORNEKLER 139

(4) Aynı duş goren başka bir kez bana hemen hemen resimli bir

bilmecenin tekniğinin anısı olan kısa bir duş anlattı. D uşunde am casının

ona bir otomobilin içinde bir öpücük verdiğini gormuştu. Hemen

bana kendi kendime asla tahmin edemeyeceğim yorumu verdi: yani

bunun otoerotizm anlamına geldiğini. Bu duşun iceriği, uyanıklık

yaşamında bir espri olarak uretilmiş olabilirdi.8 [1911.]

(5) Bir adam duşunde bir kadını b ir ya ta ğ ın arkasından çekip

çıkardığını gormuştu. Bunun anlamı onu yeğlediğiydi.9

(6) Bir adam duşunde bir masada imparatorun karşısında oturan bir

subay olduğunu gormuştu. Bu kendisini babasına karşıt bir konuma

yerleştirdiği anlamına geliyordu. [1914.]

(7) Bir adam duşunde b in le r in in k ırık bir bacağı sağa lttığ ın ı

gormuştu. Cozumleme, parcalanmış bir kemiğin [" K n o c h en b ru c h "],

parcalanmış bir evlilik ["Ehebruch", daha doğrusu "zina"] yerine

gectiğini gosterdi.10 [1914.]

(8) Duşlerde gunun saati sıklıkla duş gorenin cocukluğundaki hazı

ozel donemlerin yaşının yerine gecer. Orneğin bir duşle "sabah saat

beşi ceyrek gece", duş gorenin kucuk erkek kardeşinin doğduğu sıradaki

yaşını gosterdiğinden onemli olan beş yaş uc aylık olma anlamınaydı.

[1914.]

(9) İşte bir duşte yaşları temsil etmenin bir başka yontemi. Bir

kadın duşunde yaşları onbeş ay fa r k lı iki küçük kızla yürüdüğünü

gormuştu. Tanışlarının aileleri arasında bu duruma uyan herhangi birini

anımsayamadı. Kendisi, iki kızın her ikisinin de kendisini temsil

ettiği ve duşun, cocukluğundaki iki yaralayıcı olayın birbirinden tasta-

8 ["Auto", "otomobil" karşılığı sıradan bir Almanca sozcuktur. — Bu duş

Freud'un G iriş Konferansları nda (1916-17) hafifce değişik olarak bildirilmiştir. 15.

Konferans, P.F .L ., I, 274.]

**jBuradaki nokta Almanca "cekip cıkarmak" {”he.rvorzie.hen") v e "yeğlemek"

(" v o rzieh en ") sozcuklerinin benzerliğine bağlı salt sozel bir noktadır. Buradaki dizinin 5, 6, 8 ve 9 No. lu olanları ilk kez Freud 1913A'de yayımlanmıştır.]

10[Bu orneğe de Freud'un Giriş Konferanslarında (191 6 -1 7 ) bir dipnotta, bu ozel yorumu d e stek le y en bir "belirtisel eylem"den s o z ed ilen II. Konferans'la

değinilmiştir.]

1 4 0 VI. DUŞ-IŞLEMl

mam bu kadar aralıklı olduğunu anımsattığı yorumunu getirdi. Olaylardan

biri uc bucuk yaşındayken diğeri d o rt yaş dokuz aylıkken o lmuştu.

[1914.]

(10) Ruhcozumsel sağaltım goren bir kişinin duşunde sık sık onu

gormesi ve duşlerinde sağaltımın ortaya cıkardığı pek cok duşunce ve

beklentiyi ifade etmeye yoneltilmesi şaşırtıcı değildir. Onu temsil e tmek

uzere en sık secilen goruntu, genellikle cağdaş ve karmaşık bir

taşıt olan otomobille bir yolculuktur. O zaman arabanın hızı, hasla tarafından,

alaycı sozleri dile getirmek icin bir olanak olarak kullanılacaktır.

—Eğer oznenin uyanıklık duşuncelerinin bir oğesi olarak "bilincdışı"

nın bir duşte temsil edilmesi gerekiyorsa, o, cok yerinde bir

bicimde yeraltı yoreleriyle yer değiştirebilir. — Bunlar cozumleyici

sağaltıma herhangi bir gonderme olmaksızın ortaya cıkarlarsa kadın bedeninin

ya da rahimin yerine gecerler. — Duşlerde "alt" sıklıkla cinsel

organlarla ilintilidir; "ust" ise tersine yuz, ağız ya da goğusle. —Vahşi

hayvanlar, kural olarak duş-işlemi tarafından, duş gorenin korktuğu

tutkulu itkileri temsil etmede kullanılırlar; bu itkiler ister kendisine

ilişkin olsun isterse başka insanlara. (O zaman gereksinilen tek şey

vahşi havyanların o tutkulara sahip olan insanları temsil etmeleri icin

hafif bir yerdeğiştirmedir. Buradan korkulan bir babanın bir av hayvanı

ya da bir kopek veya vahşi bir atla temsil edilmesine —totemc

iliği anımsatan bir temsil bicimi— 11 varmamız icin cok da fazla

uzağa gitmemize gerek yoktur.) Vahşi hayvanların egonun korktuğu

ve bastırma aracılığıyla savaştığı libidoyu temsil etmek uzere kullanıldıkları

soylenebilir. Duş gorenin nevrozunu, "hasta kişiliğini"

kendinden ayırdığı ve onu bağımsız bir kişi olarak resimlediği de sık

olarak gorulur. [1919.]

(11) İşte Hanns Sachs (1911) tarafından kaydedilen bir ornek:

"Freud'un Düşlerin Y orumu’ndan duş-işleminin sozcuklere ya da

cumleciklere duyusal bir bicim vermek icin değişik yontemler kullandığını

biliyoruz. Orneğin temsil edilmesi gereken ifadenin birden

cok anlamı varsa duş-işlemi, cift anlamlılığı anahtar nokta olarak kullanarak

durumdan yararlanır; sozcuğun anlamlarından biri duş

duşunceleri icinde bulunurken diğeri gorunur duşe girebilir. Bir gun

oncesinin uygun izlenimlerinin, temsil amacıyla yalın olarak kullanıldığı

aşağıdaki kısa duşle durum budur. 'Duş gunu' soğukalgınlığım

''[Freud'un Totem ve Tabusuna (1912-13) bkz. IV. Bolum, 3. Kesim.J

F. BAZI ORNEKLER 141

vardı; bu nedenle d e akşam, eğer yapabilirsem gec eleyin yataktan

cıkmamaya karar vermiştim. Duşte yalnızc a gunduzun yaptıklarımı

surduruyor g ib iy d im . Kupurleri bir a lb um e y ap ıştırm a k la u ğ ra şmıştım

ve her birini ait olduğu yere yerleştirmek icin elimden geleni

yapmıştım. Duşumde b ir kupürü albüme ya p ıştırm a ya çalıştığımı

gordum. Ama sayfaya gitmeyecekti ["er g eht aber nicht a u f die Seile"]

bu da bana çok sancı veriyordu. Uyandım ve duşteki sancının icimde

bir sancı olduğunu ayrımsadım ve yatmadan once verdiğim kararı terketmek

zorunda kaldım. Duşum, uykumu koruma yeteneğiyle ve cift

anlamlı deyim 'er geht aber nicht a u f die Se/te’nin ['ama o luvalaıc gitmiyor']

plastik temsili aracılığıyla benim yalakta kalma isteğimin

doyurulduğu yanılgısını bana vermişti." 1914.]

Duş-işlem in in , duş d u şu n c ele rin e gorsel temsil k a z andırmak

amacıyla, uyanıklık eleştiriciliği onları uygun bulsun ya da bulmasın

ulaşabildiği her yontemi kullandırdığını bile soyleyebiliriz. Bu, duşişlcmini,

duş yorumunu yalnızca işiuniş ama hic uygulamamış insanlar

kesiminde, kuşkuya ve kucumsemeye acık kılar. Stckcl'in kitabı

Die Sprache des Traumes (1911) bu tur ornekler bakımından ozellikle

zengindir. Ancak ben yazarın eleştirel yargı yoksunluğu ve yonteminin

onyargısız zihinlerde bile kuşkular uyandırabilecek keyfiliği

yuzunden ondan ornekler almaktan kacındım. |Bkz. s. 81.] [1919.]

(12) [1914] Aşağıdaki ornekler V. Tausk'un (1914) duş gormede

kumaşların ve renklerin rolu uzerine bir makalesinden alınmıştır.

(a) A. duşunde eski bir dadısını butlarına çok sıkı oturan siyah parlak

[" L ü s l e r ”] bir g iysi içinde gormuştu. Bu d ad ın ın şehvetli

["Lüslern"] olduğu anlamına geldiği biciminde acıklandı.

(b) C. duşunde ... Yolunda, beyaz ışıklar içinde yüzen beyaz bir

bluz giymiş bir kız gormuştu. —Duş gorenin Miss White diye biriyle

ilk kez bu yolda yakın ilişkileri olmuştu.

(c) Bayan D. duşunde seksen yaşındaki Viyana’lı aktör Blasel’i bir

divanda pürsilah ["in voller Rüstung"] yatarken gördüğünü duşlemişti.

Adam masaların ve sandalyelerin üzerinden atlamaya başlamış, bir kama

çekmiş, aynada kendine bakmış ve kamayı havada sanki düşlemsel

bir düşmanla dövüşüyormuş gibi sallamış. —Yorum: Duş goren uzun

suren bir mesane ("Blase"] rahatsızlığı cekmişti. Cozumleme icin bir

divana uzanır ve bir aynaya baktığında icinden yaşına ve hastalığına

karşın hala dinc ve sağlam ["rüstig"] gorunduğunu gecirirdi.

142 VI. DUŞ-IŞLEMİ

(13) [1919] BİR DÜŞTE "BÜYÜK BAŞARI" — Bir adam duşunde

yatakla yatan gebe bir kadın olduğunu gormuştu. Durumu benimsenemez

bulmuş. Bağırdı: "İslerdim ki..." (cozumleme sırasında aklına bir

hemşire geldikten sonra cumleyi "taşları kırayım" sozcukleriyle tamamladı).

Yatağın arkasında b ir harita asılıymış, alt kenarı bir tahta

çıtayla gergin tutulmuşmuş. Çıtayı koparmış ve iki ucundan ya k a lamış.

Kırılmamış, uzunlamasına ikiye bölünmüş. Bu eylem onu ra hatlatmış,

aynı zamanda doğuma da yardımcı olmuş.

Bir yardım olmaksızın cıtayı [” L e is te "] koparmasını buyuk bir

başarı [" L e is tu n g "] olarak yorumladı. Kendini dişil tutumlarından

ayıra rak rahatsız k oşullarından (sağaltımdaki) kacıyordu... Tahta

cıtanın basitce kırılmayıp uzunlamasına ikiye bolunmesi bicimindeki

sacma ayrıntı boylcce acıklanmış oldu: duş goren bu iki katına cıkma

ve tahrip etme birleşiminin iğdiş edilmeye bir anıştırma olduğunu

anımsadı. Duşler cok sık olarak iğdiş edilmeyi karşısavsal bir isteğin

kustahca bir anlatımı olarak iki penis simgesinin bulunmasıyla temsil

ederler. [Bkz. s. 88) Sırası gelmişken "Leiste" ["kasık"] cinsel organlara komşu bir beden bolgesidir. Duş goren, duşun yorumunu, dişil bir

tutum benimsemesine neden olan iğdiş edilme korkusunun ustesinden

gelmesi anlamına geldiği biciminde toparladı.12

(14) [1919] Fransızca olarak yuruttuğum bir cozumleme sırasında

yorumlamam icin benim bir fil olarak gorunduğum bir duş getirildi.

Doğal olarak duş gorene neden bu bicimde temsil edildiğimi sordum.

Yanıtı "Vousme trompez" ["beni kandırıyorsunuz"] oldu, ("trompe" =

"govde").

Duş-işlcmi sıklıkla ozel adlar gibi cok inatcı malzemeyi, kıyıda

koşede kalmış cağrışımların zorlamalı kullanımlarıyla temsil etmeyi

de başarır. Duşlerimden birinde yaşlı Brück e 13 bana bir açımlama

[teşrih, disseetion] görevi v e rm iş ti;... bir parça buruşturulmuş gümüş

kâğıdına benzer bir şey çıkardım. (Bu duşe daha sonra yeniden doneceğim

[s. 180 v.s.na bkz.]) Bunun (biraz guclukle ulaşabildiğim)

12[B u om e k daha g en iş b ir b ic im d e ilk kez ayrı b ir m a k a le olarak y a y ım lanmıştı (1914e).]

13[S. 209'daki dipnota bkz.]

F. BAZI ORNEKLER 143

cağrışımı "stanniol"du.14 Sonra gencliğimde cok hayranlık duyduğum

ve balığın sinir sistemi uzerine bir tez yazmış olan Stannius'un adını

duşunduğumu algıladım. Hocamın [Brucke] bana verdiği ilk bilimsel

odev aslında bir balığın, Ammocoetes'in sin ir sistemiyle ilgiliydi.

[Freud, 1877a], Bu balığın adını resimli bir bilmecede kullandırmak

acıkca olanaksızdı. [1900.]

Bu noktada, bir cocuk tarafından gorulduğu ve cozumsel olarak kolayca

acıklanabildiği icin de soz edilmeyi hak eden cok ozel bir duşu

kaydetmekten kendimi alamayacağım. Bir hanım "cocukken duşumde

sık olarak" demişti. "Tanrının kağıttan bir şapka giydiğini gorurdum.

Cok sık olarak yemeklerde porsiyonlarının buyukluğunu gormek icin

oteki cocukların tabaklarına bakmamı onlemek icin başıma bu tur bir

şapka giydirilirdi. Tanrının her şeyi bildiğini işitmiş olduğum icin

duşun anlamı benim —başıma konan şapkaya karşın— her şeyi bildiğimdi."

[1909.]

Duş-işleminin doğası ve malzemesiyle, duş duşunceleriyle, oynama

bicimi, sıra duşlerde ortaya cıkan sayılar ve hesaplamalardan soz

etmeye geldiğinde oğretici bicimde goste rilir.15 Dahası, duşlerdeki

sayılar gelecek acısından ozellikle anlamlı oldukları boş inanıyla ele

alınmışlardır.16 Bu nedenle benim derlememden bu turden birkac ornek

sececeğim.

I

Bir hanımın, sağaltımı sona ermeden kısa sure once gorduğu

duşten ozet: Birşeyin parasını ödeyecekmiş. Kızı onun çantasından 3

flo rin 65 kreuzer almış. Düş gören ona: "Ne yapıyorsun? Onun değeri

yalnızca 21 kreuzer.-'1 demiş. Duş gorenin koşulları hakkındaki bilgim

sayesinde bu duş parcacığı, kadının başka acıklamalar yapmasına ge-

14[gumuş kağıdı = kalay yaprak; slanniol bir kalay (stannium) turevidir.]

1 [Bu kesimin (F) geri kalanı, s. 146'daki IV. Omek dışında ozgun baskıda

(1900) bulunmaktadır.]

16[Sayılara boş inanla yaklaşım Freud tarafından Günlük Yaşamın P sik o p a to lo

jis in in (1 9 0 1 i) XII. (7) Bolumunde ve de "tekinsiz" hakkındaki makalesinin (1 9 1 9 i) II. kesiminde tartışılmıştır.

17[Eski Avusturya parası florin ve kreuzer bu kitabın ilk basımından sonrasına

dek değişmemişti. 1 florin (=100 kreuzer) o sırada yaklaşık olarak Ingiliz parasıyla

1 s. 10 d. ; ya da Amerikan parasıyla 40 cenl'e eşitti.]

144 VI. DUŞ-lŞLEMt

rck olmaksızın benim icin kavranabilir durumdaydı. Hanım yurtdışından

gelmişti ve kızı Viyana'da okuldaydı. Benimle sağaltımını, kızı

Viyana'da kaldığı surece surdurmek durumundaydı. Kızın ders yılı uc

hafta sonra bitiyordu ve bu, hanımın sağaltımının da sonu demekti.

Duşten onceki gun başmudire ona kızını bir yıl daha okulda bırakma

konusunu duşunup duşunmediğini sormuştu. Bu oneri uzerine acıkca

bu durumda sağaltımını da surdurebileceğini duşunmuştu. Duşun

gonderme yaptığı da buydu. Bir yıl 365 gundur. Hem ders yılından

hem de sağaltımdan geriye kalan uc hafta ise —her ne kadar sağaltım

saatleri bundan daha az da olsa— 21 gune eşittir. Duş duşuncelerinde

zaman aralığına gonderme yapan sayılar, duşun kendisinde para toplamlarına

bağlanmıştı — aslında daha derin bir anlam da vardı, cunku

"zaman paradır." 365 krcuzer, yalnızca 3 florin ve 65 kreuzer eder;

duşte ortaya cıkan toplamların kucukluğu acıkca istek doyurmanın bir

sonucudur. Duş gorenin isteği hem sağaltımın hem de bir yıllık okul

ucretinin bedelini azaltmıştı.

n

Bir başka duşte ortaya cıkan sayılar cok daha karmaşık koşulları

iceriyordu. Henuz genc olmasına karşın yıllardan beri evli bulunan bir

hanım, hemen hemen tastamam akranı olan bir tanışının, Elisc L.nin

yeni nişanlandığına ilişkin haberler almıştı. Bunun uzerine aşağıdaki

duşu gordu. Kocasıyla tiyatrodaymış. Sıraların bir yanı tümüyle

boşmuş. Kocası ona Elise L. ve nişanlısının da gelmek islediklerini

ama ancak kötü sıralarda yer bulabildiklerini söylemiş — üçü 1 florin

50 kreuzer'e—18 kuşkusuz oradan bilet alamazlarmış. Kadın aslında

eğer oradan almış olsalar o kadar kötü olmayacağını düşünmüş.

1 Horin 50 kreuzer'in kokeni neydi? Bir onceki gunun aslında

onemsiz bir olayından geliyordu. Yengesine kocası 150 Horin vermişti

ve bir parca mucevher alıp o paradan kurtulmak icin acele ediyordu.

150 florinin 1 florin 50 kreuzcrin yüz katı olduğuna dikkat etmek gerekir.

Tiyatro biletlerinin sayısı olan üç nereden gelmekteydi? Burada tek

bağlantı yeni nişanlanan arkadaşının kendisinden aynı ay sayısı — üç—

kadar kucuk olmasıydı. Duşun cozumune, boş sıraların anlamının keş18[

oir Onceki dipnota bkz.]

F. BAZI ORNEKLER 145

fedilmesiyle ulaşıldı. Onlar, kocasına kendisine soylenmesi icin iyi biı

fırsat veren kucuk bir rastlantıya değiştirilmemiş bir gondermeydi.

Kadın, bir sonraki hafta icin ilanı yapılmış bir oyuna gitmeyi planlamış

ve birkac gun onceden bilet alma zahmetine katlanmış bu nedenle

de yer ayırma ucreti odemek zorunda kalmıştı. Tiyatroya gittiklerinde

salonun yansının neredeyse boş olduğunu gormuşlerdi. Bu kadar

acele etmesine hiç gerek yoklu.

Şimdi duş duşuncelerini duşun yerine koyayım. "Bu kadar erken

evlenmek saçmaydı. Bu kadar acele etmeme hiç gerek yoktu. Elise L.

orneğinden de goruyorum ki sonunda bir koca bulabilecektim. Aslında

eğer yalnızca beklemiş olsaydım (yengesinin acele' sinin karşısavı olarak)

yüz kez daha iyi birini bulabilecektim (bir define). Param (ya da

drahomam) bunun gibi üç tane adam satın alabilirdi."

Bu duşte sayıların anlamının ve bağlamının bir oncekine gore cok

daha buyuk olcude değişmiş olduğu gozlemlenecektir. Değiştirme ve

carpıtma surecleri burada daha ileri gitmiştir; bu ise bu olguda duş

duşuncelerinin temsil olanağı bulmadan once ozellikle yuksek derecede

bir ruh ici direncin ustesinden gelmek zorunda olmasıyla acıklanmalıdır.

Duşle bir sacmalık oğesi bulunduğunu da gozardı etmememiz

gerekir; yani iki kişinin aldığı üç koltuk. Duş iceriğindeki bu sacma

ayrıntının duş duşuncelerinde en guclu bicimde vurgulananı yani "bu

kadar erken evlenmek sa çm a y d ı'y ı temsil etme niyetinde olduğuna

değinerek duşlerde sacmalık uzerine tartışmamı [s. 155 v.s.] one alacağım.

Duşte yer almak zorunda olan sacmalık kendisi de kıyaslanan

iki kişinin arasındaki oldukca onemsiz bir ayrım noktasından —yaşları

arasındaki 3 aylık farktan— turemiş olan 3 rakamıyla zekice beslenmişti.

Gercekteki 150 florinin 1 florin 50 kreuzer'e indirgenmiş olması

duş gorenin baskılanmış duşuncelerinde kocasına (ya da defineye)

verdiği düşük değere denk geliyordu.19

in

Bir sonraki ornek, duşlerin kullandığı, onları bu denli gozden du19

[Bu duş Freud'un G iriş K o n fe ra n sla rın ın (191 6 -1 7 ) değişik noktalarında, ozellikle de 7. Konferansın sonunda ve 14. Konferansla iki yerde cok daha incelikli

olarak cozumlenmiştir.]

146 VI. DUŞ-IŞLEMİ

şuren, hesaplama yontemlerini sergiliyor. Bir adam duşunde B'lerin

— daha once tanışmış olduğu bir aile— evinde b ir sandalyeye

yerleştiğini ve onlara: "Mali içmeme izin vermemeniz büyük bir hatâ"

dediğini gormuştu. Sonra kıza "kaç yayındasınız?" diye sorarak devam

elmiş. Kız "1882'de doğmuşum." diye yanıtlamış. "Ya, o zaman 28

yaşındasınız.”

Duşun tarihi 1898 olduğundan bu acıkca bir yanlış hesaplamadır ve

de duş gorenin hesaplama y e ten ek siz liğ i başka bir bicimde

acıklanamazsa bir genel felclininkiyle20 kıyaslanmayı hak ederdi. Hastam

ne zaman gozune bir kadın ilişse duşuncelerinde onları rahat

bırakmayan insanlardan biriydi. Benim muayene odama birkac ay boyunca

duzenli olarak ondan sonra gelen ve boylece de onunla rastlaşan

hasta genc bir hanımdı; adam durmadan onun hakkında sorgulamalar

yapar ve uzerinde iyi bir izlenim bırakmak icin cok uğraşırdı. Yaşının

28 olduğunu hesapladığı kişi oydu. Sozumona hesaplamanın sonucunun

acıklanma bicimine gelelim. 1882 , rastlantısal olarak duş gorenin

evlendiği yıldı. Onun evimde karşılaştığı karşı cinsten iki'kişiyle daha

soyleşiye girmeye karşı duramadığını ekleyebilirim — biri ona kapıyı

acan iki hizmetci (ikisi de hicbir bicimde genc değildi); onların tepkisizliğini

kendisini yerleşmiş alışkanlıkları olan yaşlı bir beyefendi saymalarıyla

acıklardı.

IV21

işte sayılarla uğraşan ve kararlılık ya da daha doğrusu aşın kararlılık

biciminin acıklığıyla belirli bir başka duş. Hem duşu hem de

yorumunu Dr. B. Dattner'e borcluyum. "Apartman dairemin bir polis

memuru olan sahibi duşunde devriye görevinde olduğunu gormuş. (Bu

bir istek doyurmaydı.) Bir müfettiş kendisine doğru gelmiş, yaka numarası

22'yle başlıyor 62 ya da 26'yla bitiyormuş. Her durumda birçok

iki bulunuyormuş.

20 [Genel felc frenginin beyin hucrelerini yıkıma uğrallığı evresine verilen ad. Bu

kişilerde belirgin bir zeka yıkımı on plandadır. — c.n]

21 [Bu omek 1911de eklenmiştir ]

F. BAZI ORNEKLER 147

"Yalnızca duş gorenin 2262 sayısını parcalayarak bildirmiş olması,

oğelerinin ayrı anlamları olduğunu gosteriyordu. Bir gun once polis

karakolunda erkeklerin hizmet surelerine ilişkin bazı konuşmalar

gecmiş olduğunu anımsadı. Konu, 62 yaşında tam maaşla emekli

olmuş bir mufettişti. Duş gorenin yalnızca 22 yıllık hizmeti vardı ve

maaşının %90'ıyla emekli olabilmesi icin 2 yıl 2 ay daha gerekiyordu.

Duş, ilk planda duş gorenin uzun suredir beklediği mufettiş rutbesine

ulaşma isteğinin doyurulmasını temsil etmişti. Yakasında '2262' olan

kıdemli memur, duş gorenin kendisiydi. Devriye gorevindeydi —onun

bir başka gozde isteği— geri kalan 2 yıl 2 aylık hizmetini tamamlamıştı

ve şimdi 62 yaşındaki mufettiş gibi tam maaşla emekli olabilirdi."

22

Bunları daha sonra [s.176 v.s.] vereceğim bazı başka orneklerle birlikte

aldığımızda duş-işleminin aslında ister doğru ister yanlış herhangi

bir hesaplama yapmadığını; yalnızca duş duşunceleri icinde bulunan ve

başka bir yoldan temsil edilemeyen konuya anıştırmalar yapmaya yarayan

sayıları bir hesaplama b iç im i icine fırlattığ ın ı guvenle

soyleyebiliriz. Bu acıdan duş-işlemi, sayıları, tıpaup aralarında ozel adlar

ve ayrımsanır bicimde sozel sunumlar olarak ortaya cıkan

konuşmalar da bulunan başka duşunceleri ele aldığı bicimde, amacını

ifade etmek icin bir arac gibi ele almaktadır. [Aşağıdakinden sonraki

paragrafa bakınız.)

Cunku duş-işlemi aslında konuşmalar yaratamaz. [Bkz. I. Cilt

s.232 v.s. ve II. Cilt s.37-8.] Ancak kendi iclerinde ister mantıklı isterse

mantıksız olsun coğu konuşma ve soyleşi duşlerde bicimlenebilir

ve cozumleme değişmez bicimde duşun tum yaptığının duş duşunceleri

icinden gercekten yapılmış ya da işitilmiş konuşma parcalarını

cıkarmak olduğunu kanıtlar. Bu parcalarla cok keyfi bir bicimde

uğraşır. Yalnızca onları bağlamlarından koparıp parcalara ayırmak ve

bazı kesimleri alıp bazılarını atmakla kalmaz; sıklıkla onları yeni bir

sırayla biraraya getirir, oyle ki duşte bağlantılı bir butun oluşturması

icin ortaya cıkan bir konuşmanın, cozumlemede uc ya da dort ilintisiz

parcadan oluştuğu ortaya cıkar. Bu yeni bicimi oluştururken bir duş

sıklıkla sozcuklerin başlangıcta duş duşunceleri icinde sahip oldukları

2 \ l 9 1 4 ’de eklenen dipnot:] Sayılan iceren başka duşlerin cozumlemeleri icin Jung'a [1 9 1 1 ], Marcinotvski'ye [1 9 1 2 6 ] ve diğerlerine bkz. Bunlar sıklıkla

sayılarla, duş gorenin şaşırtıcı bir doğrulukla yaptığı cok karmaşık işlemleri

banndınrlar. Aynca Jones'a (1912a) bkz.

148 VL DUŞ-İŞLEMI

anlamları terkedecck ve onlara yeni bir anlam verecektir. 23 Eğer bir

duşle onaya cıkan bir konuşmaya daha yakından bakacak olursak, onun

bir yandan oldukca acık ve yoğun kesimlerden, bir yandan da birleştirici

madde işini yapan ve belki de tıpkı okurken yanlışlıkla atlanmış

bir harf ya da hecenin yerini dolduruşumuz gibi daha sonraki bir donemde

doldurulmuş kesimlerden oluştuğunu goruruz. Boylece duşlerdeki

konuşmaların değişik taş turlerinden irice blokların birleştirici

bir ara madde ile birbirine yapıştığı kaya kutlelerine benzer bir yapısı

vardır. [Bkz. s. 178.]

23

[ 1909'da eklenen d ip n o t:] Bu acıdan nevrozlar taslamam duşler gibi davranırlar.

Belirtilerinden biri, istencdışı ve isteğine zıt olarak ve de z ihin sel

yaşamındaki rollerini anlayamadığı şarkılar ya da şarkı parcalan işitmek — yani

varsanmak— olan bir hasta biliyorum. (Bu arada o hanım kesinlikle paranoid

değildir.) Cozumleme, kendine bir dereceye dek kuralları ciğneme izni vermekle

onun bu şarkıların guftelerini hatalı kullandığını gostermişti. Orneğin (Weberin

Freischülz'ündc Agalhe'nin aryasındaki] "Leise, leise, fromme Weise!" [sozcuk olarak

"hafif hafif ilahi melodi") dizesinde son sozcuk onun bilincdışı tarafından sanki

"Waise" [=”oksuz" boylece dizeyi şoyle okutturuyordu: "hafif hafif sofu oksuz”]

diye okunuyormuş gibi alınmıştı; burada oksuz kendisiydi. Yine "O du selige, o du

f r ö h lic h e " ("Ey siz kutsanmış ve mutlu..."] bir N o e l şarkısının girişidir; deyişi

"Noel mevsimi" sozcuğuyle surdurmemekle onu bir duğun şarkısına donuşturmuştu.

— Aynı carpıtma mekanizması varsanının eşlik e tm ed iğ i bir duşuncenin ortaya cıkışında da rol oynayabilir. Hastalarımdan biri nedense gencliğinde oğrenmek z o runda

kaldığı bir şiirin |V on Plalen'in] anısı tarafından rahatsız ediliyordu:

"Nächtlich am Busenlo lispeln..." ("Busento uzerinde g ece fısıldıyor...”]? Cunku imgelemi bu alıntının ilk kesiminden oteye gecemiyordu: "Nächtlich am Busen”

("Goğsun uzerindeki gece"].

Aynı teknik hilenin parodiciler tarafından kullanıldığını biliyoruz. Flieg en d e

B lä tte r d e İlanınmış mizah gazetesi] yayımlanan "Alman Klasiklerinden Tablolar”

dizisinde Schiller in "Siegesfesl' ini ona eklenen aşağıdaki deyişle resimleyen biri vardı:

Und des frisch erkampften Weibes

Freut sich der Atrid und strickt...

[Atreus'un fatih oğlu oturur

Guzel kolesinin yanma ve duğum atar...]

Burada alınlı kesiliyor. Ozgun metinde dizeler şoyle surer:

... Um den Reiz des schonen Leibes

Seine Arme hochbegluckt.

[... keyifli ve muzaffer kollarıyla

Kızın bedeninin guzelim cekiciliklerine.]

F. BAZI ORNEKLER 149

Doğrusu bu betimleme yalnızca duşlerdeki konuşmalardan duyusal

nitelikte bir şeylere sahip olanlara ve duş gorenin kendisinin de

konuşma olarak betimlediği konuşmalara uyar. Oteki konuşma turleri,

duş gorene sanki işitilmemiş ya da konuşulmamış gibi gelenler (yani

duşte sessel ya da devinimsel bir oğenin eşlik etmediği konuşmalar)

bizim uyanıklık duşunme etkinliğimizde ortaya cıkanlar gibi yalnızca

duşuncelerdir ve sıklıkla duşlerimize değiştirilmemiş olarak taşınırlar.

Bu turden değişime uğramamış konuşmaların bir başka verimli

kaynağı, izlenmesi zor bir kaynak olmasına karşın okunmuş malzemeden

sağlanıyor gibi gorunmektedir. Ama duşlerde bir konuşma olarak

belirgin bir bicimde goze carpan her şeyin izi duş gorenin yaptığı

ya da işittiği bir konuşmaya dek surulebilir.

Duşlerdeki konuşmalarının kokeninin bu olduğunu gosteren

ornekleri, cok başka nedenlerle değinmiş olduğum duşlerin cozumlemesi

sırasında vermiştim. Orneğin I. Cilt s.270'de bildirilen "masum"

carşı duşunde soylenen "bunlar artık bulunmuyor" sozcukleri,

beni kasapla ozdeşleştirmeye yaramıştı; oysa diğer konuşmanın bir kesimi,

"Bunu tanımıyorum; almayacağım," aslında duşu "masum" bir

duş haline getirmekten sorumluydu. Anımsanacağı uzere duş goren bir

onceki gun aşcısının kendisine bazı onerilerde bulunması uzerine:

"Bunu tanımıyorum; kendine ceki duzen veri" sozcukleriyle karşılık

vermişti. Bu konuşmanın kulağa masum gibi gelen ilk kesimi, duşun

altında yatan duşleme mukemmel bicimde uyan ama aynı zamanda onu

ele verecek olan ikinci kesimini anıştırmak uzere duşe alınmıştı.

işte tumu aynı sonuca goturecek pek coğunun yerine gecebilecek

bir başka ornek.

Düş gören bazı ölü bedenlerin yakılmakta olduğu büyük bir avludaymış.

"Ben gidiyorum," demiş "görüntüsüne dayanamıyorum." (Bu

belirgin olarak bir konuşma değilmiş.) Sonra iki kasap çırağına rastlamış."

Hey" diye sormuş "tadı güzel mi?" Onlardan biri "Hayır," diye

yanıtlamış "hiç de güzel değil." — sanki insan etiymiş.

Duşun masum nedeni aşağıdaki gibiydi. Duş gorenle karısı akşam

yemeğinden sonra mukemmel insanlar olan ama kesinlikle iştah verici

olmayan komşularını ziyaret etmişler. Konuksever yaşlı hanım henuz

akşam yemeğini yiyormuş ve adamı tadına bakması icin zorlamış (er150

VL DUŞ-IŞLEMt

kekler arasında bu duşunceye karşılık olarak espri amacıyla kullanılan

cinsel anlamlı bir deyim vardır24). İştahının kalmadığını soyleyerek

reddetmiş; kadın "hadi canım" demiş "pekala yiyebilirsin", ya da bu

anlama gelen sozler. Bu nedenle tadına bakmak zorunda kalmış ve

kadına: "Cok guzel olmuş" diyerek iltifat etmiş. Karısıyla yeniden

yalnız kaldığında komşusunun ısrarı ve de yemeğin kalitesi hakkında

homurdanmış. Duşte de tam anlamıyla bir konuşma olarak ortaya

cıkamayan duşunce, "goruntusune dayanamıyorum", daveti yapmış

olan hanımın fiziksel cekiciliklerine bir anıştırmaydı ve adamın onlara

bakmayı hic arzu etmediği anlamında alınması gerekiyordu.

Her ne kadar duşlerde duygulan tartışıncaya kadar [s. 188 v.s.]

tumuyle acıklamayı bir yana bırakmak zorunda olsam da, bu

bağlamda, merkez noktasını oluşturan cok belirgin konuşma yuzunden

bildireceğim bir başka duşten cok daha fazla şey oğrenilebilir. Cok net

bir duş gormuştum. Geceleyin Briicke'nin laboratuarına gitmiştim ve

kapının hafifçe çalınması üzerine yanında bir sürü yabancıyla içeri giren

ve karşılıklı birkaç söz söyledikten sonra masasına oturan (merhum)

Profesör Fleischl'a25 kapıyı açtım. Bunu ikinci bir duş izledi. A rkadaşım

Fl. \Fliess 1 Temmuzda habersizce Viyana'ya gelmişti. Ona

caddede (olmuş) arkadaşım P. ile konuşurlarken rastladım ve onlarla bir

yere gittim; onlar sanki küçük bir masadaymışlar gibi karşılıklı oturdular.

Ben masanın dar kenarına oturdum. Fl. kız kardeşinden söz etti

ve onun üç çeyrek saat içinde öleceğini söyledi ve "eşik buydu" gibi

bazı sözler ekledi. P. onu anlamadığı için 26 Fl. bana döndü ve onun

işlerinden P.ye ne kadar söz etliğimi sordu. Bunun üzerine garip duygulara

yenik düşerek Fl.e P.nin (hiçbir şeyi anlayamadığını çünkü)

canlı olmadığını açıklamaya çalıştım. Ama aslında söylediğim — ve

hatâyı kendim ayrımsadım— "NON VIXIT" idi. Sonra P.ye delici bir

bakış attım. Bakışım karşısında sarardı; biçimi belirsizleşti, gözleri

hastalıklı bir maviye döndü ve sonunda eriyip gitti. Bundan çok

hoşlandım ve o anda Ernst Fleischl'ın da bir görüntüden, bir"revenant"

M["Nöligen", " z o rlam a k " (b ilin e n a n lam d a ) y e rin e "Nolzüchligen" " c in se l o la ra k z o r lam a k " , " te c a v u z e tm e k " k u lla n ılır.]

25

[Sozu edilen kişiler hakkında acıklama icin s. 209'daki dipnota bkz.]

M[B u a y rın tı a ş a ğ ıd a s .2 3 7 'd e c o z um le nm iş tir.]

F. BAZI ORNEKLER 151

dan ["hayalet" — sozcuk olarak "geri donen kişi"] başka bir şey olmadığını ayrımsadım ve de bana bu türden insanların yalnızca birisi istediği

sürece var olmaları ve bir başkası istediği zaman baştan savılabilmeleri

çok olası gibi geldi.

Bu guzel ornek, duşlerin coğu niteliğini icermektedir -d u ş sırasında

benim eleştirel yeteneklerimi calıştırmamı ve "Non vivit" diyecek

yerde "Non vixiı" [yani "o canlı değil" yerine "o yaşamadı"] dediğimde yaptığım yanlışı kendi kendime bulmamı; benim olmuş olan ve'olu

olduklarının ayırdına duşun icinde varılan insanlara kayıtsızca davranmamı;

sonuncu cıkarımımın ve onun bana verdiği buyuk doyumun

sacmalığını. Aslında bu duş bu tur şaşırtıcı ozelliklerden o kadar

coğunu sergiliyordu ki, soz oyunlarının tam bir cozumunu sunabilsem

pek cok şey verebilirdim. Ama işin doğrusu bunu yapamazdım —

yani duşte yapmış olduğumu, cok değer verdiğim insanları hırsıma

kurban etmeyi. Ancak herhangi bir gizleme de duşun anlamı olduğunu

cok iyi bildiğim şeyi yıkabilirdi; bu yuzden burada da daha sonraki [s.

207 v.s.] bir bağlamda da yorum icin onun oğelerinden yalnızca bir

kacım secerek kendimi hoşnut edeceğim.

Duşun merkez goruntusu, P. yi bir bakışta yok ettiğim bir sahneydi.

Gozleri yabancı ve tekinsiz bir maviye donuşmuş ve o eriyip gitmişti.

Bu sahne yanılmaz bir bicimde gercekten yaşadığım bir sahneden

kopya edilmişti. O sırada aklımda Fizyoloji Enstitusunde bir uygulamacı

olduğum ve sabahları işe erken başlamak zorunda olduğum

vardı. Bazan oğrenc ilerin laboratuarına gec gittiğim Bru tk e 'n in

kulağına gitmişti. Bir sabah lam acılış saatinde geldi ve benim

gelişimi bekledi. Sozleri kısa ve olculuydu. Ama onemli olan onlar

değildi. Beni boğan şey bana bakan ve beni bir hic derekesine indirgeyen

—tıpkı duşteki P. gibi; yalnız orada benim rahatlığım icin roller

değişmişti— korkunc mavi gozleriydi. Buyuk adamın, ileri yaşında

bile carpıcı guzelliğini korumuş olan gozlerini anımsayabilen ve de

onu bir kez kızgınken gormuş olan hic kimse genc gunahkarın duygularını

gozunde canlandırmakta gucluk cekmeyecektir.

Ancak duşte hakkındaki yargımı dile getirdiğim "Non vixit" in

kokeninin izini surmeyi başarmam cok zaman aldı. Ama en sonunda

bu iki sozcuğun, duşte, işitilen ya da soylenen sozler gibi değil

görülen sozler gibi yuksek duzeyde bir berraklığa sahip oldukları

aklıma geldi. O zaman hemen nereden geldiklerini buldum. Viyana'da

Hofburg'da [imparatorluk Sarayı] Kaiser Jose f Anıtının altlığında

aşağıdaki etkileyici sozler yazılıydı:

152 VL DUŞ-tŞLEMI

Saluli patriae v ix il

non diu sed lotus. 27

Bu yazıttan duş duşunceleri arasındaki duşmanca bir duşunce katarına

uygun duşecek kadarını, "bu arkadaşın konu hakkında soyleyecek

hicbir şeyi yok — hattâ o canlı bile değil"i anıştırmaya yelecek kadarını

secmiştim. Bu da bana, duşu, universitenin avlu revaklarında

Fleischl anıtının acılışından yalnızca birkac gun sonra gorduğumu

anımsattı.28 O zaman Bruckc'nin anıtını da yeniden gormuştum ve tum

yaşamını bilime adamış olan cok zeki arkadaşım P. nin erken olumunun,

kesinlikle hak ettiği aynı yerde bir anıtı bulunmasından onu

yoksun bıraktığını, hayıflanarak (bilincdışı olarak) duşunmuş olsam

gerek. Bu ned en le duşumde o n a bu an ıtı vermiştim; ayrıc a

anımsadığım kadarıyla ilk adı Josefdi.29

Duş yorumunun kurallarına gore Kaiser Jo se f Anıtına ilişkin

anımdan tureyen Aon vixiı'ten duş duşuncelerinin anlamının gerektirdiği

Non vivit'e gecişi hala niteleyebilmiş değildim. Duş duşunceleri

icinde gecişi olası kılan başka bir oğe bulunsa gerekti. O zaman

duşteki sahnede arkadaşım P.ye yonelik, birincisi yuzeyde İkincisi gizlenmiş

ama her ikisi de tek bir Non vixit deyiminde temsil edilmiş

olan duşmanca ve sevecen duygu akımlarının birbirine yaklaşması dikkatimi

cekti. Bilimde pekala hak ettiği icin ona bir anıt yapmıştım

ama (duşun sonunda ifade edilmiş olan) kotu bir isteğin30 suclusu

olduğu icin onu yok etmiştim. Bu son cumlenin cok ozel bir olcusu

olduğunu ve aklımda bir modelin bulunması gerektiğini ayrımsadım.

Bu tur bir karşısav, tek bir kişiye yonelik, her ikisinin de tumuyle

i / .. ["ulkesinin iy iliğ i icin uzun değil ama dolu yaşadı." — 1925'de eklenen dipnot:)

Yazıtın gercek sozleri:

Saluli publicae vixit

non diu sed totus.

Benim "publicae" ("halk"] yerine ” p a t r ia e " gecirme yanlışımın nedeni Wittels 11924, 86; İn g ilizc e c ev . (1924), 100 v .s.] ta ra fın d a n doğ ru o la rak tahmin e d ilmiştir.

28| Bu toren 16 Ekim 1898 de yapılmıştı.]

29 Bir aşın belirlenme orneği olarak laboratuara cok g ec ulaşmamın gerekcesinin

g ece gec saatlere kadar calıştıktan sonra sabah K aiser J o s e f Strasse ile Wahringer Strasse arasındaki uzun yolu aşmak zorunda olmam olduğunu ekleyebilirim.

30 ]Bu aynntı aşağıda s. 210’da acıklanmaktadır.]

F. BAZI ORNEKLER 153

haklı olduğu one surulen ama yine de bağdaşmaz olan iki zıt tepkinin

boylesine yanyana durması nerede bulunabilirdi? Edebiyatta yalnızca

bir parcada —ama okurda derin bir izlenim bırakan bir parca—

Shakespeare'in Julius Caesar'ında Brutus'un kendini haklı cıkarma

soylevinde [III. Perde, 2. Sahne], "Sezar beni sevdiği icin, ona ağlıyorum;

şanslı olduğu icin, seviniyorum; yiğit olduğu icin, ona saygı

duyuyorum; ama hırslı olduğu icin, onu oldurdum." Bu cumlelerin

bicimsel yapısıyla karşısavsal anlamı, ortusunu acmış olduğum duş

duşuncelcrindckinin kesinlikle aynısı değil miydi? Boylcce duşte Brulus'un

rolunu oynamıştım. Keşke duş iceriğinde bu şaşırtıcı yan

bağlantı hattını destekleyen bir kanıt parcası bulabilseydim! Olası bir

ianesi aklıma geldi. "Arkadaşım Fl. Temmuzda Viyana'ya geldi."

Gercekle duşun bu ayrıntısının hicbir temeli yoktu. Bildiğim kadarıyla

arkadaşım Fİ. hicbir zaman Temmuzda Viyana'da bulunmamıştı. Ama

Temmuz ayının adı [Almanca Juli — ç .n .] Jul Sczar'dan sonra konmuştu;

bu nedenle de benim Brutus'un rolunu oynamama ilişkin ara

duşunce icin islediğim anıştırmayı pekala temsil edebilirdi.31

işin şaşırtıcı yanı bir zamanlar gerceklen Brutus'un rolunu oynamıştım.

Bir keresinde, cocuk izleyiciler onunde, Schiller'den32 Brulus

ile Sezar arasındaki sahnede oynamıştım. O sırada ondort

yaşındaydım ve benden bir yaş buyuk bir yeğenimle oynuyordum.

Ingiltere'den bizi ziyarete gelmişti ve o da bir revenant'Aı, cunku onda

geri gelen, benim en kucuk yaşlarımın oyun arkadaşıydı. Uc yaşımın

sonuna dek biz ayrılmaz bir ikiliydik. Birbirimiz seviyorduk ve birbirbirimizle

dovuşuyorduk ve daha once [I. Cilt s. 246 ve s. 281] değindiğim

gibi, bu cocukluk ilişkisinin, benim, cağdaşlarımla sonraki tum

ilişkilerimde belirleyici bir etkisi olmuştur. O zamandan beri yeğenim

John, bilincdışı belleğimde değişmez bic imde saptanmış olan

kişiliğinin bazan bir yanıyla bazan diğer yanıyla pek cok kez yeniden

doğmuştur. Bana cok kotu davrandığı ve benim de zalimimin onunde

cesaret gostermek zorunda olduğum zamanlar olmuş olsa gerek; cunku

daha sonraki yaşlarda kendimi savunmak icin yaptığım kısa bir konuşma,

aynı zamanda John'un dedesi olan babam beni suclayarak:"Nedcn

John'a vuruyorsun?" dediğinde "Ona vuruyorum cunku o bana vuruyor."

diye yanıt verdiğim sıklıkla bana anlatıldı — o sırada henuz iki

31"Caesar" ile "Kaiser" arasında da bir bağlantı vardı.

32|Bu astında Schiller'in oyunu D ie R au b e rm IV. Perde 5. Sahnesine Kart Moor tarafından nakledilmiş diyalog biciminde bir şiirdir.]

154 VI. DUŞ-tŞLEMt

yaşında bile değildim. "Non vivit"\ "Non vixit"& donuşturen şey cocukluğumun bu sahnesi olsa gerek, cunku gec cocukluğun dilinde

dovmek icin kullanılan sozcuk "wichsen"dir ["viksen" okunur], Duşişlemi bunun gibi bağlantıları kullandırmaktan utanmaz. Gercekte benden

cok ustun olan, bu nedenle de benim erken oyun arkadaşımın yeni

bir basımı olarak ortaya cıkmaya cok uygun olan arkadaşım P.ye

duşman-lığım icin cok az neden vardı. Bu nedenle bu duşmanlık kesinlikle

geriye, John'la karmaşık cocukluk ilişkilerime gitmişti. [Daha

fazlası icin s. 209 v.s.na bkz.]33

Soylediğim gibi bu duşe daha sonra yeniden doneceğim.

33Duşlerde konuşma konusundan I. Cilt s.232'de; II. Cilt s. 37-8, 46 ve 193'dc

so z edilmiştir.

(G)

SAÇMA DÜŞLER

DÜŞLERDE ZİHİNSEL ETKİNLİK1

Duş yorumlarımızın gidişi icinde sacmalık oğesiyle o denli sık

karşılaştık ki eğer varsa onun kaynağını ve onemini araştırma anını

daha fazla erteleyenleyiz. Cunku anımsanacağı uzere duşlerin sacmalığı,

duşlerin değerini yadsıyanlara, onları azalmış ve parcalı bir zihinsel

etkinliğin anlamsız urunu saymaları lehinde temel kanıtlarından

birini sağlamıştı [I.Cilt s. 107 v.s. na bkz.].

Sacmalığın yalnızca gorunumde olduğu ve duşun anlamı daha

yakından incelenir incelenmez ortadan kaybolduğu birkac ornek vermekle

başlayacağım. İşte duş gorenin olmuş babasıyla ilgili (ilk

bakışta goruleceği gibi rastlantısal) iki ya da uc duş.

I

Bu, babasını altı yıl once yitirmiş bir hastanın duşudur. B abası

ağır bir fe la ke te uğramış. Gece treniyle yolculuk ediyormuş ve tren

raydan çıkmış. Vagonların koltukları birbirine geçmiş ve adamın başı

[Bundan sonra kitabın sonuna dek bir kez daha konunun tumunun, daha sonraki

bir tarihe ilişkin oldukları ozellikle belirtilen parcalar dışında, ilk basımda (1900)

yer aldığı varsayılmalıdır.]

156 VL DUŞ-IŞLEMt

iki yandan ezilmiş. Düş gören sonra onu sol kaşının üzerinde dikey

yönde bir yarayla yatakta yalarken görmüş. (Bana duşu anlaurken eklediğine

gore zaten ölmüş olduğu için) babasının felakete uğramasına

şaşırmış. Gözleri öyle parlakmış ki!

Duşlerin egemenlik kuramına gore bu duşun iceriğini aşağıdaki

bicimde acıklamak zorunda kalacakuk. Başlangıc olarak duş gorenin,

kazayı imgelerken babasının yıllardır mezarında olduğunu unutmuş

olması gerektiğini; ama duş ilerlerken anının canlandığını ve hala uyuduğu

halde kendi duşune şaşırmasına yol actığını varsayacaktık. Ancak

cozumlemeler bize bu tur acıklamalar aramanın cok gereksiz olduğunu

oğretmiştir. Duş goren bir heykeltraşa babasının bustunu ısmarlamıştı

ve onu ilk kez duşten iki gun once gormuştu. Felaket olarak duşunduğu

de buydu. Hcykcltraş babasını hic gormemişti ve fotoğraflardan

calışmıştı. Duşten hemen onceki gun, babasına saygı gereği, eski bir

aile uşağını mermer baş hakkında aynı goruşu, yani şakaklarda yandan

cok dar olduğu goruşunu, edinip edinmeyeceğini anlamak icin atolyeye

gondermişti. Şimdi belleğinden duşun yapısını oluşturmuş olan malzemeyi

anımsamayı surduruyordu. Babası ne zaman iş endişeleri ya da

aile sorunları nedeniyle sıkıntıya duşse elleriyle alnının iki yanını,

sanki başı cok genişmiş de onu sıkıştırmak istiyormuş gibi bastırma

alışkanlığındaydı. Hasta dort yaşındayken yanlışlıkla doldurulmuş bir

tabanca patlayıp babasının gozlerini morarttığında orada bulunuyordu.

("Gözleri öyle parlakmış ki!") Duşun babasının yarasını yerleştirdiği

alnındaki noktada yaşamı boyunca ne zaman duşunceli ya da uzgun

olsa derin bir kırışık oluşurmuş. Bu kırışıklığın duşte bir yarayla yer

değiştirmiş olması, geriye, duşun ikinci heyecan verici olayına

yoneltti. Duş goren kucuk kızının bir fotoğrafını cekmişti. Ancak

fotoğra f camı parmaklarının arasından kaymıştı ve onu yerden

aldığında uzerinde kucuk kızın alnında dikey olarak kaşına dek uzanan

bir catlak gormuştu. Bunun uzerine boşinana kapılmaktan kendini alamamıştı;

cunku annesinin olumunden birkac gun once, uzerinde annesinin

resmi bulunan bir fotoğraf camını kırmıştı.

Bu nedenle bu duşun sacmalığı, sozel anlatımdaki, bust ve fotoğrafla

gercek kişiyi birbirinden ayıramayan bir parca ozensizliğin sonucundan

başka bir şey değildir. Herhangi birimiz de [bir resme bakarak]:

"babamın bir şeyi var gibi, ne dersin?" diyebilirdik. Duşteki sacmalık

G. SACMA DUŞLER 157

goriinumunden kolayca kurtulunabilmiştir ve eğer bu tek ornekten bir

yargıya varacak olsaydık gorunur sacmalığa izin verildiğini hatta onun

duzenlendiğini duşunme eğiliminde olmamız gerekirdi.

n

işte benim bir duşumden hemen tumuyle benzer bir başka ornek.

(Babamı 1896'da yitirdim) Ölümünden sonra babam Macarlar arasında

siyasal bir rol oynamış ve onları siyasal olarak bir araya gelirmiş.

Burada kucuk ve belirsiz bir resim gordum: Sanki Reichstag daymışlar

gibi bir insan kalabalığı; bir ya da iki iskemlenin üzerinde birisi ayakta

duruyor, diğer insanlar da onun çevresinde. Ölüm döşeğinde Garibaldi'ye

ne çok benzediğini anımsadım ve o vaadin yerine gelmiş o lmasına

sevindim.

Bundan daha sacma ne olabilirdi? Duş, Macarların parlamento engellemesi

ile yasasızlık durumuna duşurulduğu ve Koloman Szell2 tarafından

kurtarıldığı bir krize girdiği sırada gorulmuştu. Duşteki sahnenin

oylesine kucuk boyutta resimler halinde gorunen ince ayrıntısı,

duşun yorumuyla ilintisiz değildi. Duş duşuncelerimiz genellikle

gercek boyutlardan daha kucuk ya da daha buyuk gorunen gorsel resimlerle

temsil edilirler. Ancak duşumde gorduğum resim, resimli bir

Avusturya tarihine yerleştirilmiş ve Maria Theresa’yı Pressburg Reichstag’ında

|meclis] unlu "Moriamur pro rege n o stro "3 sahnesinde

gosteren bir ağac baskının kopyasıydı. Maria Thcresa gibi babam da

duşte cevresinde bir kalabalıkla ayakta durmaktaydı. Ama iki iskemle

["iskemle" = "Sluhl"] üzerinde ayakla duruyordu. Onları bir araya getirmişti boylece de bir yonetmen yargıc olmuştu. [ "S tu h lr ic h ıe r ",

sozcuk olarak "iskemle-yargıc".] (Birleştirici bir bağlantı yaygın [Almanca]

"yargıca gereksinmemiz yok" deyimi tarafından sağlanmıştı.)

Cevrede ayakta duran bizler aslında babamın olum doşeğinde ne kadar

da Garibaldi'ye benzediğini soyluyorduk. Babamda post-mortem [olum

2[Macaristan'da 1898-9'daki ani bir siyasal kriz Szell başkanlığında bir koalisyon

hukumeti kurulmasıyla cozulmuştu ]

3[”Kralımız icin oleceğiz!'' Maria Thercsa'nın Avusturya Hanedan Savaşında

1740'da tahta cıkmasından sonra destek istemine Macar soylularının yanıtı.] —

Olağandışı kucuk resimlerle dolu olan ve kaynağının duş gorenin gunduz gorduğu

Jacques Callol'nun gravurlerinden biri olduğu ortaya cıkan bir duşun ozetini nerede

okuduğumu -.nımsayamıyonjm. Bu gravurler gercekten cok sayıda cok kucuk figurler

icerir. Onların bir dizisi Otuz Yıl Savaşlannın dehşetini resimlemektedir.

158 VI. DUŞ-IŞLEMt

sonrası, — ç .n .] bir ısı artışı olmuş yanakları giderek daha koyu

kırmızı bir renk almıştı... Bunu anımsayınca duşuncelerim istencsizcc:

Und hinler ihm in wesenlosem Scheint

Lag, was uns alle bandigt, das Gemeirt.4

ile surdu.

Bu yuceltilmiş duşunceler [cozumlemede] bir başka anlamda ortak

[ "g em e in “] olan şeylerin ortaya cıkmasına yol ha/ırladı. Babamın

ısısının post-mortem artışı, duşteki "olumunden sorra" sozcuklerine

denk duşuyordu. Cok ağır ıstırabı son haftalarında karsaklarında tam

bir felce [engellenme] neden olmuştu. Bunu her turden saygısız

duşunceler izledi. Babasını ortaokuldayken yitirmiş —-o zaman ben derinlemesine

etkilenmiş ve ona arkadaş olmayı onermiştim— bir akranım

bir keresinde bana kadın akrabalarından birinin nasıl da acı bir

yaşantısı olduğunu kucumseyerek anlatmıştı. Kadıtun babası yolda

duşup olmuş ve eve getirilmiş; giysileri cıkarıldığı zaman olum anında

y a d a post-mortem gaitasını ["Sluhl"\ (aynı zamanda iskemle demek,

— ç. n .] kacırdığını gormuşler. Kızı bundan o denli mutsuz olmuş ki

bu cirkin ayrıntının babasına ilişkin anısını bozmasını engelleyememiş.

Burada bu duşun icine gomulu isteğe ulaşmış olduk. "İnsanın,

olumunden sonra, cocuklarının gozunde, buyuk ve kirlenmemiş olarak

durması," — bunu kim arzulamazdı? Duşun sacmalığı haline gelmiş

olan neydi? Gorunurdeki sacmalığı yalnızca, kendi icinde kurala son

derece uygun ve parcaları arasındaki zıtlığın icerdiği herhangi bir

sacmalığı gozardı etme alışkanlığında olduğumuz bir konuşma

figurunun sozcuğu sozcuğune resmini vermiş olmasıydı. Bu ornekte de

bir kez daha gorunurdeki sacmalığın amaclı olduğu ve bilerek uretilmiş

olduğu izleniminden kurtulmak olanaksızdır.5

Duşlerde olmuş insanların, ortaya cıkma ve sanki canlıymışlar gibi

davranıp bizimle ahbaplık etme sıklığı, gereksiz bir şaşkınlığa yol

acmış ve duşleri kavrayış yoksunluğumuza buyuk rahatlık getiren bazı

'|B u dizeler Schiller ın "Lied von der Glocke"sine G o c ıh cn in , arkadaşının

olumunden birkac ay sonra 10 Ağuslos 1805’dc yapılan anıtsal loren icin yazdığı on

deyiştendir. S ch ille r in ruhunun hakikatin, iyiliğin ve gu z e lliğ in sonsuzluğuna

doğru uzaklaştığını oysa "arkasında, g o lg e li bir yanılsamanın, hepimizi birbirine

bağlayan şeylerin — ortak olan şeylerin— kaldığını" soyler.)

-’(Bu duş s. 176 v.s. nda daha fazla tartışılmıştır.]

G. SACıMA DUŞLER 159

dikkate değer acıklamalar uretmiştir.6 Hatta bu duşlerin acıklaması cok

yalındır. Sıklıkla kendi kendimizi şoyle duşunurken bulabiliriz: "Eğer

babam sağ olsaydı buna ne derdi?" Duşler bu turden bir "cğer"i, soz

konusu kişiyi ozel bir ortamda varmış gibi temsil etme dışında ifade

edemezler. Orneğin buyukbabasından buyuk bir miras kalmış genc bir

adam, onemli miktarda bir para harcadığı icin kendi kendine kızgınlık

duyduğu bir donemde, bu nedenle, duşunde buyukbabasının yeniden

sağ olduğunu ve kendisinden hesap sorduğunu gormuştu. Ve de bizim

daha iyi bilgilerimize gore her şey bir yana sozkonusu kişinin olmuş

olduğu biciminde karşı cıktığımızda duşun eleştirisi saydığımız şey

aslında ya olu kişinin olaya tanık olacak kadar yaşamadığı icin avuntu

veren bir duşuncedir ya da aruk karışamayacağı icin bir doyum duygusudur.

Olmuş akrabalara ilişkin duşlerde ortaya cıkan ama alay ve kucumseme

ifade etmeyen bir başka sacmalık turu vardır.7 Uc derecede bir

reddetmeyi belirtir ve boylecc de duş gorenin tumuyle duşunulemez

saydığı bastırılmış bir duşuncenin temsil edilmesini olası kılar. Eğer

insan duşlerin istenenle gercek olan arasında ayırım yapmadığını

aklında tutmazsa bu tur duşleri aydınlatmak olanaksız gibi gorunur.

Orneğin son hastalığı boyunca babasına bakmış ve onun olumunden

sonra derin uzuntu duymuş bir adam aradan bir sure gectikten sonra

aşağıdaki anlamsız duşu gormuştu. Babası yine sağmış ve kendisiyle

her zamanki gibi konuşuyormuş, ama (dikkate değer nokta burasıym

ış) aslında ölmüşmüş yalnızca bunu bilmiyormuş. Bu duş,

yalnızca, eğer, "aslında olmuşmuş" sozcuklerine "duş gorenin isteği

uzerine" eklersek ve "bilmediği şey"in duş gorenin boyle bir isteğinin

bulunması olduğunu acıklarsak anlaşılır bir hal alır. Babasına bakarken

bircok kez onun olmesini istemişti; yani aslında duşunduğu,

olumun adamın acılarına bir son vermesi biciminde sevecen bir

duşunceydi. Babası oldukten sonra, yas cekerken, bu acıma dolu istek

bile, sanki onun ara cılığıyla oğlu hasta adamın yaşamını

kısaltmaya gercekten katkıda bulunmuş gibi, bilincdışı bir kendine

6[Bu paragraf 1909'da eklenmiştir.]

7[Bu paragraf 1911 'de eklenmiştir. Paragrafın ilk cumlesi, Freud’un daha once

duşlerdeki sacmalığı, duş duşunceleri icinde bir alay ve kucumseme bulunmasıyla

acıkladığını duşunduruyor. Aslında henuz boyle bir şey yapmamıştır ve bu sonuc

acık bir bicimde yalnızca aşağıda (s. 173 v.s.nda) sacma duşlere ilişkin kurammı toparladığı

bir paragrafla ortaya konmuştur. Bu paragrafm daha ileride bir yere konacak

yerde buraya eklenmiş olması olasıdır.]

160 VI. DUŞ-tŞLEMİ

kızma konusu haline gelmişti. Duş gorenin babasına yonelik en erken

bebeksi itkilerinin harekete gecmesi bu kendine kızmanın b ir duş

biciminde anlatım bulmasına olanak vermişti; ama duşun k ışk ırtıcısıyla

duş zamanı duşuncelerinin boyle taban tabana zıt olması tam da

duşun sacmalığını gerekli kılan şeydi.8

Duş gorenin sevdiği olmuş insanların duşlerinin duş yorumunda

guc sorunlar yarattığı ve bunların doyurucu bicimde cozumlenmelerinin

her zaman yapılamadığı bir hakikattir. Bunun nedeni, duş gorenin

olu kişiyle ilişkilerine egemen olan ozellikle guclu bir bicimde belirgin

duygusal cifte değerliliktir (ambivalans). Bu tur duşlerde olu kişiye

başlangıcla sağmış gibi davranılması, sonra ansızın onun yine olu

olduğunun ortaya cıkması ve duşun daha sonraki bir kesiminde yeniden

canlı sayılması cok sık olarak gorulur. Bunun akıl karıştırıcı bir etkisi

vardır. Bana oyle geliyor ki olumle yaşam arasındaki bu donuşum duş

goren acısından bir kayıtsızlığı temsil etme niyetindedir. ("Onun sağ

ya da olu olması benim icin aynı şeydir.") Kuşkusuz bu kayıtsızlık

gercek değil yalnızca arzu edilen bir şeydir; duş gorene cok yoğun ve

sık lık la celişik duygusal tulumunu reddetmede yardımcı olmaya

calışmakta, boylece de onun çifte değerliliği'nin bir duş temsili halini

almaktadır. Duş gorenin olu insanlarla ilişkiye girdiği başka duşlerde

aşağıdaki kural bize bir olcut sağlayabilir. Eğer duşte olu adamın olu

o lduğundan hic soz e d ilm iy o rs a , duş goren kendisini o n u n la

eşitlemektedir: Kendi olumunun duşunu goruyordur. Eğer duşun gidişi

icinde duş goren ansızın kendi kendine şaşkınlık icinde "hey o oleli

cok oldu," diyorsa, bu eşitliği reddetmekte ve duşun kendi olumunu

belirlediğini yadsımaktadır. Ama duş yorumunun bu turden duşlerin

tum gizlerini ortaya cıkarmaktan uzak olduğunu seve seve itiraf ediyorum.

ra

Getireceğim bir sonraki ornekte duş-işlemini malzemenin icinde

hicbir fırsat bulunmadığı icin bile bile bir sacmalık imal etme eylemi

ic in d e yakalayabilmiştim. Benim tatile cıkarken Kont T hun'la

[191 ¡'de eklenen d ipnot:[Benim zihinsel işleyişin iki ilkesine ilişkin makaleme (19 1 1 b) bkz. [O makalenin sonunda aynı duş tartışılır. Cok benzer bir duş, Freud'un

G ir iş K onfe ransların ın (191 6 -1 7 ) onikincisinde No. 3 olarak cozumlenmiştir. Bir sonraki paragraf 1919'da eklenmiştir.]

G. SACMA DUŞLER 161

karşılaşmamdan doğan duşten alınmıştır. |I. Cilt s. 256 v.s.na bkz.j

Bir arabadayım ve arabacıya beni istasyona götürmesini söylüyorum.

Sanki onu fa z la yormuşum gibi biraz karşı çıkmasından sonra ona

"Sizinle tren yolu boyunca gidemem" diyorum. Sanki normalde in sanın

irenle aştığı bir uzaklığı onunla gitmiş gibiyim. Cozumleme bu

akıl karıştırıcı ve anlamsız oykuye aşağıdaki acıklamayı gelirdi. Bir

gun once beni Dombach'da9 anayoldan ırak bir caddeye goturmesi icin

bir araba tutmuştum. Ancak surucu caddenin nerede olduğunu bilmiyordu

ve bu mukemmel insanların her zaman yaptığı gibi sonunda ben

olup bitenleri l'arkedip ona doğru yolu soyleyene ve birkac alaycı

sozcuk ekleyene dek dolaştı durdu. Daha sonra cozumlemede geri

donmem gereken bir duşunce katarı beni bu araba surucusunden aristokratlara

goturdu. O anda, duşunce yalnızca biz burjuva sınıfındakileri

aristokrasiye ilişkin olarak en cok carpan şeyin surucu kolluğuna

gecmeyi yeğlemeleri olduğu biciminde geciveren bir kavramdı.

Gercekten Kont Thun, Avusturya Devlet Arabasının surucusuydu. Ancak

duşteki ikinci cumle bu yolla araba surucusuyle ozdeşleştirdiğim

erkek kardeşime gondermeydi. O yıl onunla birlikte İtalya'ya yapacağım

bir geziyi iptal etmiştim. (" Sizinle tren yo lu boyunca g id e mem.")

Bu iptal onun bu tur gezilerde, bir yerden bir yere cok hızlı

giune ve aynı gunde pek cok guzel şey gorme konusundaki ısrarlarımla

kendisini aşırı yorma alışkanlığında olduğum (bu, duşte değişmemiş

olarak ortaya cıkmıştı) yolundaki yakınmalarına karşı bir tur ceza

olmuştu. Duş akşamı kardeşim istasyona dek bana yoldaşlık etmişti;

ama istasyona gelmeden az once, ana hat başlangıcına bitişik banliyo

istasyonunda, banliyo treniyle P u rk c rsd o rfa10 gitmek uzere arabadan

atlamıştı. Ona Purkcrsdorfa banliyo treni yerine ana hal treniyle gitmekle

benimle biraz daha kalabileceğini soylemiştim. Bu, duşteki normalde

insanın trenle aştığı bir uzaklığı arabayla aştığım parcaya

yoneltti. Bu gercekte olmuş olanın ters cevrilmcsiydi — bir tur "tu

quoque"n yargılama. Kardeşime soylediğim şuydu; "Banliyo treniyle

aşacağın yolu ana hatla benimle birlikte gidebilirsin." Duşteki tum

kargaşayı "banliyo treni"nin (ki rastlantısal olarak araba surucusu ile

kardeşimi biraraya getirmede buyuk yardımı vardı) yerine "araba"yı

9[ Vıyana'nın kenar mahallelerinde.]

10[Viyana’nın yedi, sekiz mil dışında.]

11 ["sen de yapmıştın” diye karşılayabileceğimiz bir deyim. — ç.n.]

162 VI. DUŞ-IŞLEMt

gecirerek yaratmışiım. Boylece duşte, cozulmesi pek de olası olmayan

ve duşte benim daha onceki bir sozumun ("Sizinle tren yolu boyunca

gidemem.") tam karşıtı olan anlamsız bir şeyler uretmeyi başarmıştım.

Ancak banliyo treniyle arabayı birbirine karıştırmamın hicbir gereği

olmadığı icin duşte tum bu anlaşılmaz işleri amaclı olarak yapmış olmam

gerekir.

Peki amac neydi? Şimdi duşlerde sacmalığın onemini ve onlara izin

v erilmesine hatıa o n la rın y a ra tılm a sın a neden olan gudule ri

keşfetmemiz gerekiyor. Buradaki duşun gizinin cozumu şoyleydi. Bu

duşle ' fa h r e n "ız sozcuğuyle bağlantılı olarak sacma ve anlamsız bir

şeyler bulunması gerekiyordu cunku duş duşunceleri temsil edilmeyi

bekleyen ozel bir yargı icermekteydi. Bir akşam, aynı duşun oteki sahnelerinden

birinde "kahya kadın" olarak ortaya cıkan konuksever ve

nukteli hanımın evindeyken, cozemediğim iki bilmece işitmiştim.

Toplulukta bulunan diğer kişiler bilmeceleri bildiklerinden yanıtları

bulmak icin boşa cabalarımla oldukca gulunc bir duruma duşmuştum.

"Nachkommen" ve "Vohrfahren" sozcukleri uzerine cinaslara dayanıyorlardı ve şoyle olduklarından eminim:

Der Herr befiehlt's,

Der Kutscher tut's.

Ein jeder hat's

Im Grabe ruht's.

[Efendinin isteğiyle

Surucu kabul eder:

Herkeste bulunduğunu

Mezarlıkla yatanın.]

(Yanıt: "Vorfahren" ["Surup gitmek" ve "Onculler"; daha da tam olarak

"onde giunek" ve "alalar").)

12 [Duşte ve cozumlemede bircok ke z kullanılmış olan Almanca "fahren"

sozcuğu, İngilizce "binmek" (arabaya) v e "yolculuk etmek" [trende] karşılığıdır ve değişik bağlamlarda bu sozcuklerin her ikisi de ceviride kullanılmak zorundadır.

[Ayrıca I. Cilt s.258 n. 36'ya bkz.] [Turkce'de her iki taşıta da "binmek" kullanıldığı icin bu aynm ortadan kalkabilmektedir. —c.n.]

G. SACMA DUŞLER 163

ikinci bilmecenin ilk yarısının birincinin aynı olması daha da akıl

karıştırıcıydı:

Der Herr befiehlt's,

Der Kutscher tut’s.

Nicht jeder hat's

In der Wiege ruht's.

[Efendinin isteğiyle

Surucu kabul eder:

Herkeste bulunmadığını

Beşikte yatanın.]

(Yanıt: "Nachkommen" ["Arkasından gitmek" ve "Ardıllar"; daha da tam olarak "arkadan gelmek" ve "torunlar"].)

Kont Thun'u boyleşine etkileyici bir bicimde "sürüp giderken"

gorduğumde ve bunun uzerine buyuk beyefendinin doğma zahmetine

katlanmadaki (Ardıl haline gelmedeki) iyiliği hakkında sozleriyle Figaro'nun

havasına girdiğimde bu iki bilmece, duş-işlcmi tarafından ara

duşunceler olarak benimsenmişti. Aristokratlar kolayca suruculerle

karıştırılabildiklcrinden ve dunyanın bizim kesimimizde bir surucuden

"Schwager" ["arabacı" ve "kayınbirader"] diye soz edildiği bir donem olduğundan, yoğunlaştırma işlemi erkek kardeşimi aynı resmin icine

getirebilmişti. Ancak tum bunların arkasında işleyen duş duşuncesi

şoyle surmuştu: "insanın atalarıyla ovunmesi sacma, daha iyisi kendisinin

bir ata olması." Bir şeylerin "sacma olduğu"na ilişkin bu yargı,

duşteki sacmalığı ureten şeydi. Bu da duşun karanlık bolgesinde geriye

kalan bilmeceyi aydınlattı, yani benim o surucunun arabasına daha

önce bindiğimi neden duşunduğumu, ['vorhergefahren" ("onceden

binmek") — ''vorgefahren" ("surup gitmek") — "vorfahren" ("atalar").]

O halde eğer duş duşuncelerinin icerdiği oğeler arasında bir şeylerin

"sacma olduğu"na ilişkin bir yargı varsa, —yani, duş gorenin bilincdışı

duşunce katarlarından herhangi birinin gudusu eleştiri ya da

alay iceriyorsa— bir duş sacma hale getirilir. Buna gore de sacmalık,

duş duşuncelerindeki bazı maddi ilişkilerin duş ic eriğinde ters

cevrilmesi [s. 58 v.s.] ya da devinime ketvurulması duyumsamasının

somurulmesi [s. 68 v.s.] gibi başka yontemlerle birlikte duş-işleminin

164 VL DUŞ-IŞLEMt

bir celişkiyi temsil etme yontemlerinden biridir. Ancak bir duşteki

sacmalığın cevirisi basil bir "hayır" olmamalıdır; o, duş duşuncelerinin

celişkiyle aşağılama ya da gulmeyi birleştiren m iza c ım yeniden

uretme amacındadır. Duş-işlemi yalnızca boyle bir amac cercevesinde

anlamsız olan bir şeyi uretir. Burada da gizli içeriğin bir parçasına

görünür bir biçim veriyordur.13

Aslında bu anlamda inandırıcı bir sacma duş orneğiyle daha once

karşılaşmıştık: Sabah sekize ceyrek kalaya dek suren ve orkestranın bir

kuleden yonetildiği v.b. bir Wagner operasının sahnelenişiyle ilgili

—bir cozumleme olmaksızın yorumladığım— duş (bkz. s. 72 v.s.).

O, acıkca şunu demek istiyordu: "bu karmakarışık bir dunya ve çılgın

bir topluluktur; bir şeyleri hak eden kişi onu elde edemez, ama hicbir

şeye aldırış etmeyen kişi onu elde eder" ve de orada duş goren kendi

yazgısını kuzcnininkiyle kıyaslıyordu. — Duşlerdeki ilk sacmalık

orneklerimizin olu bir babayla ilişkili olması hicbir bicimde rastlantısal

değildir. Bu olgularda, sacma duşler yaratmanın koşulları tipik

bir bicimde bir arada bulunur. Bir babanın kullandığı otorite, cocuklarında,

erken cağlarda bir eleştiriyi harekete gecirir ve onlar uzerine

uyguladığı istemlerin ağırlığı, onları, kendi rahatlıkları icin, babalarının

herhangi bir zayıflığı konusunda gozlerini acmaya yoneltir;

ama akıllarımızda bir baba figurunun harekete gecirdiği ata saygısı,

ozellikle onun olumunden sonra, bu tur bir eleştirinin bilincli olarak

ifade edilmesini yasaklayan sansuru sıkılaştırır.

B o y le c e du ş-işlemi an lam sız bir şey olarak kendisine sunulmuş olan

duşunceyi, onunla bağlantılı anlamsız bir şey yaratma yontemiyle guluncleştirir.

Heine, Bavyera Kralı tarafından yazılmış bazı berbat şiirlerle alay etmek icin aynı

yolu benimsemiştir. Bunu cok daha berbat bir şiir yazarak yapmıştır:

Her Ludwig ist ein grosser Poet,

Und singt er, so sturzt Apollo

Vor ihm auf die Kniee und bittet und fleht,

"Halt ein! ich werde sonst toll, o!"

[Sir Ludwig buyuk bir ozandır

Ve o ağzım acar acmaz Apollo

Dizlerine kapanır v e ona yalvarır:

"Dur! yoksa doneceğim aptalo!

Lobgesänge auf König Ludwig, I.)

G. SACMA DUŞLER 165

IV

işte olu bir babaya ilişkin bir başka sacma duş. Doğduğum yerin

kent meclisinden, 1851 yılında, binlerinin benim evimde geçirdiği bir

nöbet nedeniyle yatmak zorunda kaldığı hastanenin ücretlerine ilişkin

bir yazı almıştım. Buna gülmüştüm çünkü bir kere 1851'de henüz

doğmamıştım; ayrıca bu olayla ilişkisi olabilecek olan babam zaten

ölmüştü. Yatakta yattığı yandaki odaya gittim ve ona olayı anlattım.

1851'de bir kez sarhoş olduğunu ve gözlem altına alınması ya da ka patılması

gerektiğini anımsayarak beni şaşırttı. T şirketi hesabına

çalıştığı sıralardı. "İçki de içer miydin?" diye sordum "hemen bundan

sonra mı evlenmiştin?" Kuşkusuz söz konusu yıldan hemen bir sonraki

yılmış gibi gelen I856'da doğduğumu hesapladım.

Bir onceki tartışmadan, bu duşun sacmalığını ortaya koyuşundaki

diretmenin yalnızca duş duşunceleri icinde ozellikle acı verici ve tutkulu

bir tartışmanın varlığını belirlediği biciminde alınabileceği sonucuna

varmamız gerekir. Bu nedenle, bu duşte, tartışmanın ortada yapıldığım

ve babamın alayın apacık nesnesi olduğunu gozlemleyerek daha

da şaşıracağız. Bu tur bir acıklık duş-işlemiyle bağlantılı olarak

sansurun işleyişine ilişkin varsayımlarımızla celişiyor gibidir. Ancak,

bu ornekte, babamın yalnızca bir gosteri tipi olarak one surulduğu ve

tartışmanın aslında duşte tek bir anışurmayla ortaya cıkan başka birisiyle

olduğu anlaşıldığında konum daha bir acıklık kazanacaktır. Normalde

bir duşun, arkasına duş gorenin babasının gizlendiği bir

başkasına baş kaldırmayla uğraşmasına karşın, burada bunun tersi

gcccrlidir. Babam, bir başkasını perdelemek icin bir korkuluğa

donuşturulmuştu; duşun ise kural olarak kutsal sayılan bir kişiyi bu

gizlenmemiş yolla ele almasına izin verilmişti; cunku aynı zamanda

gercekte kast edilen kişinin o olmadığını kesin olarak biliyordum. Bunun

boyle olduğu, duşun heyecan verici nedeniyle gosterilmişti.

Cunku duş, yargıları eleştirilmeyen kıdemli bir meslekdaşımın, hastalarımdan

birinin ruhcozumsel sağaltımının beşinci yılına girmesini

onaylamadığını ve buna şaşırdığını dile getirdiğini işitmemden sonra

ortaya cıkmıştı. Duşun ilk cumleleri saydam bir kılık değiştirme

altında bu ıneslckdaşın bir sure babamın artık doyuramadığı gorevleri

("ödenmesi gereken ücretler," "hastanede kalmak") ustlendiğini ve

ilişkimiz daha az dostca bir hal almaya başladığında bir babayla oğlu

arasında bir anlaşmazlık cıktığında babanın işgal ettiği konum ve de

166 VI. DUŞ-tŞLEMI

onceden onun yaptığı yardım nedeniyle kacınılmaz olan duygusal

calışmanın aynısı bir calışmayla uğraştığımı anıştırmaklaydı. Duş

duşunceleri benim daha hızlı ilerlemediğim biciminde bir serzenişe —

başlangıcla yalnızca hastalan sağaltmama uygulanan, daha sonra başka

şeylere de yaygınlaştınlan bir serzeniş— şiddetle karşı cıkıyordu. Daha

cabuk ilerleyen başka birini biliyor mu acaba diye duşunuyordum. Benim

sağaltım yontemlerim bir yana bu tur rahatsızlıkların zaten iyilcşlirilemcdiğinin

ve yaşam boyu surduğunun ayırdında mıydı? Tum

bir yaşam suresi ile kıyaslandığında dört ya da beş yıl neydi ki; ozellikle

de sağaltım sırasında hastanın durumunun bu denli rahatladığı

gozonunc alındığında.

Bu duşteki sacmalık izleniminin buyuk kesimi duş duşuncelerinin

değişik parcalarından cumlelerin herhangi bir geciş olmaksızın bir

araya getirilmesiyle gercekleştirilmişti. Orneğin "yandaki odaya gittim"

v.b. cumlesi daha onceki cumlelerin uğraştığı ozneyi bir yana

bırakmış ve babamı ona danışmadan nişanlanmış olduğum konusunda

bilgilendirdiğim koşulları doğru bir bicimde yeniden uretmişu. Bu nedenle

bu cumle bana o olayda yaşlı adamın gosterdiği hayran olunası

clscvcrliği anımsatmış ve onu bir başkasının — ucuncu bir kişi— davranışıyla

kıyaslalmışıı. Gozlemlenmesi gereken nokta, duşun babamla

alay etmesine, onun, duş duşuncelerinde, koşulsuz bir hayranlıkla

başka insanlara ornek olarak sunulmuş olduğu icin izin verildiğidir. Bu

her sansurun, yasaklanan şeylerden, gerçek olanların soylenmesindense

gerçe kdışı olanların soylenmesine izin vermesi bicimindeki temel

doğasından ileri gelmektedir. Onun "bir kez sarhoş olduğunu ve gözlem

altına alındığını ya da kapatıldığını" anımsadığını anlatan bir sonraki

cumle artık gercekte babamla ilişkili hicbir şeyden soz etmemekteydi.

Burada yerine gectiği kişilik, derin bir saygıyla arkasından gittiğim

ve bana karşı davranışı, kısa bir beğeni doneminden sonra gizlenmemiş

bir duşmanlığa donuşmuş olan buyuk Meynerı’ten14 başkası

değildi. Duş onun bana gencliğinde bir ara kendini kloroformla sarhoş

etme alışkanlığı bulunduğunu ve bu yuzden bir bakımevine gitmek zorunda

kaldığını anlatmış olduğunu anımsattı. Ayrıca onunla olumunden

kısa sure once yaşadığımız bir başka olayı da anımsatmıştı. Onun14[

T h eo d o r Meyncrt (1 8 3 3 -1 8 9 2 ) Viyana U n iv e rs ite sin d e P s ik iy a tri P ro fe so ruydu.]

G. SACMA DUŞLER 167

la varlığını yadsıdığı erkek histerisi konusunda yazılı olarak tatsız bir

catışmamız olmuştu.15 Olumcul hastalığı sırasında kendisini ziyaret

ettiğim ve durumunu sorduğum zaman uzun uzun durumunu anlatmış

ve konuşmasını şu sozlerle bitirmişti: "Biliyorsunuz, ben her zaman

erkek histerisinin en acık orneklerinden biriydim." Boylece bu kadar

uzun suredir inalla yadsıdığı şeyi kabul ederek beni şaşırtmış ve de

hoşnut etmişti. Ama duşun bu sahnesinde babamı, Meyncrt icin bir

paravan olarak kullanabilmemin nedeni iki tip arasında gozlemlemiş

olduğum herhangi bir benzeşime dayanmıyordu. Sahne, duş duşunceleri

icindeki koşullu bir cumlenin kısa ama tumuyle uygun bir temsiliydi.

Cumlenin tumu şoyleydi: "Eğer ikinci kuşaktan olabilseydim,

bir profesorun ya da bir Hofral'ın oğlu olabilseydim kesinlikle daha

hızlı ilerlerdim." Duşte babamı bir Hofrat ve bir profesor yapmıştım.

Duşteki en bağırgan ve rahatsız edici sacmalık onun, sanki beş yıllık

fa rk ın hiçbir önemi yokmuşçasına bana 1856'dan farksızmış gibi gelen,

1851 tarihini ele alışında yatıyordu. Ama bu, lam da duş duşuncelerinin

ifade etmeye cabaladığı şeydi. Dört ya da beş yıl, bu cozumlemede

daha once sozunu ettiğim meslckdaşımın desteğinden hoşnutluk

duyduğum surenin uzunluğuydu; ama bu aynı zamanda benim evlenmek

icin nişanlımı beklettiğim sureydi; ayrıca da duş duşunceleri

tarafından canla başla somurulen bir rastlantıyla benim en uzun suren

hastamın lam bir iyileşmeyi elde etmesi icin beklettiğim surenin

uzunluğuydu. Duş duşunceleri "Beş yıl nedir ki?" diye sormuştu,

"bana göre zaman bile değil, sayılmaz bile. Onumde yeterince zamanım

var. Ve inanmayacaksınız ama sonucta onu başardığım gibi,

bunu da başarmış olacağım." Ancak bunlar bir yana, yuzyrl sayısı o lmaksızın

tek başına 51 sayısı bir başka, aslında zıt bir anlamda belirlenmişti;

bu da onun duşte bircok kez ortaya cıkmasının nedeniydi.

51, erkekler icin ozellikle tehlikeli gibi gorunen bir yaştı; bu yaşta

ansızın olmuş mcslckdaşlar biliyordum ve bunlardan biri, uzun gecikmelerden

sonra, olumunden yalnızca birkac gun once profesorluğe

atanmıştı.16

1 [Bu c a tışm a F reu d 'u n Ö zya şam ö y k ü se l Ça lışma'sınm (1 9 2 5 d) b irin c i bolumunde bira z ayrıntılı olarak bcLİmlenmişıir.]

16|Bu, hic kuşkusuz F u c ss’in d onemsellik kuramına b ir gonderme. 51 = 28 + 23,

s ırasıyla dişi ve erkek donemler. I. C ilt V. Bolum A Kesimi 2. d ip n o ta bkz. 51

sayısının bircok k ez ortaya cıkmasından s.237'dc so z ediliyor. Duşun c ozum leme si

aşağıda s. 177 v.s.nda suruyor.]

168 VI. DUŞ-IŞLEMI

V

işte sayılarla oynayan bir başka sacma duş daha. Tanışlarımdan

biri, Herr M . , bir denemede Goelhe'den başkası olmadığını hepimizin

bildiği biri tarafından haksız bir şiddetle saldırıya uğramış. Herr M.

doğal olarak saldırı nedeniyle perişan olmuş. Bundan bazı masa arkadaşlarına

acı acı yakınmış; ancak bu kişisel yaşantıdan Goelhe'ye olan

hayranlığı hiç etkilenmemiş. Ben, bana olanaksız gibi görünen bazı

zamandizinsel [kronolojik] verilere biraz ışık tutmaya çalıştım. Goethe

IS32'de ölmüştü. Onun Herr M.ye saldırısının doğal olarak bundan

daha önce yapılmış olması gerekliğinden o sırada Herr M. çok genç bir

adam olmalıydı. Onsekiz yaşında olmuş olması akla yakın gibi geliyor.

Ancak aslında hangi yılda olduğumuzdan tam da emin değildim;

bu yüzden benim tüm hesaplamalarım bir belirsizlik içinde eriyor. Bu

arada saldırı Goethe'nin "Doğa" üzerine ünlü denemesinde yer alıyor.

Bu duşteki anlamsızlığı haklı kılan aracları cabucak bulacağız. Bazı

masa arkadaşları arasında lammış olduğum Herr M. kısa sure once benden

genel felç belirtileri gosteren erkek kardeşini muayene etmemi istemişti.

Kuşku doğruydu; bu muayene sırasında garip bir durum ortaya

cıkmıştı, cunku konuşmasının akışı icinde ortada hicbir neden yokken

kardeşinin gençlik çılgınlıklarını anlatarak onu ele vermişti. Hastaya

doğum yılını sormuş ve bellek zayıflığını olcmek icin birkac kucuk

toplama yaptırmıştım — bu arada yine de testleri oldukca iyi yapabilmişti.

Duşte kendimin bir felcli gibi davrandığımı zaten gorebilmiştim.

( Hangi yılda olduğumuzdan tam da emin değildim.) Duş malzemesinin

bir başka kesimi bir başka yakın kaynaklan turemişti. Bir tıp

dergisinin arkadaşca ilişkilerimiz olan editoru Berlin'deki arkadaşım

Fl'in. [Fliess’in] son kitabı hakkında oldukca ters, "perişan edici", bir

eleştiri yayımlamıştı. Eleştiriyi dar goruşlu cok genc bir eleştirmen

yazmıştı. Araya girmeye ve editore catmaya hakkım olduğunu

duşundum. Eleştiriyi yayımlamış olduğu icin icten uzuntulerini, ama

bir duzeltme yapmayı ustlenemeyeceğini ifade etti. Bu nedenle dergiyle

ilişiğimi kestim ama istifa mektubumda kişisel ilişkilerimizin olaydan

etkilenmeyeceği umudunu dile gelirdim. Duşun ucuncu kaynağı, bir

kadın hastadan, erkek kardeşinin akıl hastalığı ve "Doğa! Doğa"

cığlıklarıyla nasıl da bir delilik nobetine girmiş olduğu hakkında

işittiklerimin bir ozetiydi. Doktorlar, bağırışının onun Goethe'nin konuyla

ilgili carpıcı denemesini okumuş olmasından geldiğine ve doğa

G. SACMA DUŞLER 169

felsefesi araştırmalarında aşırı calışmış olduğunu gosterdiğine inanmışlardı.

Bense sozcuğun burada cok daha az eğilimli kişilerin bile

kullandığı cinsel anlamını duşunmeyi yeğlemiştim. Benim duşuncem

talihsiz genc adamın sonradan kendi cinsel organını kesmesiyle hic

değilse curutulmemiş oluyordu. Bu taşkınlık sırasında adam onsekiz

yaşındaydı.

Arkadaşımın bu denli ağır bicimde eleştirilmiş olan (bir başka

eleştirmen "insan yazarın mı yoksa kendisinin mi cılgın olduğunu merak

ediyor" demişti) kitabının yaşamın zamandizinsel verileriyle ilgili

ve Goeıhe'nin yaşamının uzunluğunun biyolojide onemi olan pek cok

sayı [gun sayısı] icerdiğini gostermiş olduğunu ekleyebilirim. Boylcce

duşte kendimi arkadaşımın yerine koyduğum kolayca gorulebilir. (Zaman-

dizinsel verilere biraz ışık tutmaya çalıştım.) Ama bir felcli gibi

davranmıştım ve duş bir sacmalıklar kitlesiydi. Boylcce duş duşunceleri

alaycı bir bicimde şoyle diyorlardı: "Doğal olarak cılgın budala

o'dur [arkadaşım F .], dahi olanlar ve daha iyi bilenlerse s/Ysiniz

[eleştirmenler]. Hani rastlantısal olarak bunun tersi olamaz mı?" Duşte

bu tersine çevrilme' nin pek cok orneği vardı. Orneğin, Goclhc genc

adama saldırmıştı, ki bu sacmaydı, oysa oldukca genc bir adam icin

olumsuz olan Goeıhe'ye saldırmak cok daha kolaydı. Yine ben

GoeLhe'nin ölüm yılından hesap yapmıştım, oysa felcliye onun doğum

yılından hesap yaptırmıştım. [Bu duşun daha once sozunun edildiği s.

59'a bkz.]

Ama ben hicbir duşun bencil gu d u le r dışında bir guduyle

başlamadığını gostermeyi de ustlenmiştim. [I. Cilt, s. 316 v.s.na

bkz.] Bu nedenle bu duşte arkadaşımın sorununu kendimin kılıp kendimi

onun yerine koyduğumu acıklamam gerekir. Uyanıklık yaşamımda

eleştirel inancımın gucu buna neden olacak kadar buyuk değildi. Ancak

onsekiz yaşındaki hastanın oykusu ve onun "Doğa!" diye bağırışının

farklı yorumları, benim psikoncvrozların cinsel nedenine inancım yuzunden

kendimi coğu doktorlarla icinde bulduğum karşıtlığa yapılmış

anıştırmalardı. Kendime şoyle diyebilirdim: "Arkadaşına yoneltilen

eleştiri sana da yoneltilecektir — aslında bir olcude zaten yoneltilmişi/."

Bu yuzden duşteki "o", "biz" ile yer değiştirebilir: "Evet, siz

haklısınız, aptal olan biziz.” Duşte, Goeıhe'nin kısa ama nefis bicimde

yazılmış denemesine anıştırma yapan "mea res agitur" cok acık bir

anımsatıcı da vardı; cunku okul gunlerimin sonunda bir meslek secme

konusunda cekincelerim varken bana doğal bilimler uzerine calışma

kararını verdiren şey bu denemenin bir halk konferansında yuksek sesle

okunması olmuştu.'7

!7[Bu duş s. 176 v.s.nda daha fazla tartışılmışın-. — Peslalozzi'yc (1956) gore

170 VI. DUŞ-tŞLEMİ

VI

Bu kitabın başlarında benim kendi egomun ortaya cıkmadığı bir

başka duşun de aslında bencilce olduğunu gostermeyi ustlenmiştim. I.

Cilt s. 318'de Profesor M. nin bana: "Oğlum, Myoplar..." dediği kısa

bir duş bildirmiş ve duşun yalnızca bir giriş duşu, benim de rol

a ld ığ ım bir başkasının oncusu olduğunu acıklamıştım. İşle bir

acıklama gerektiren sacma ve anlamsız bir sozel bicimi tanıtan atlanmış

asıl duş.

Roma kentinde oluşan belirli olaylar nedeniyle çocukları güvenli

bir yere götürmek gerekli olmuş ve bu yapılmış. Sahne antik stilde

çift kanallı bir bahçe kapısının önü (düşün içinde de ayrımsadığım

üzere Siena'daki "Poria Romana"). Bir çeşmenin kenarında oturuyordum,

çok hüzünlüydüm, neredeyse ağlayacaktım. Bir kadın fig ü rü —

bir hizmetçi ya da rahibe— iki oğlan çocuğunu dışarı çıkarıyor ve babalarına

teslim ediyor; baba ben değildim, t ki çocuktan büyük olanı

kesinlikle benim en büyük oğlum; ötekinin yüzünü görmedim. Oğlanları

dışarı çıkaran kadın ondan bir hoşçakal öpücüğü istedi. Kadın

kırmızı burnuyla dikkati çekiyordu. Oğlan onu öpmeyi reddetti ama

vedalaşmak üzere elini uzattı ve ona "MJF GESERES" dedi sonra da ikimize

(ya da ikimizden birine) "AUF UNGESFRES" dedi. Bu son deyişin

bir yeğleme anlamına geldiği biçiminde bir düşüncem var.ıs

Bu duş, gormuş olduğum Das Neue Ghetlo adlı bir oyunun

kışkırttığı bir duşunceler yumağı uzerine kurulmuştu. Yahudi sorunu,

insanın kendilerine ait bir vatan veremediği cocuklarının geleceği

uzerine kaygıları, onları sınırlardan ozgurce gecebilecek bicimde

eğitmeye ilişkin kaygılar — tum bunlar ilgili duş duşunceleri arasında

kolayca ayırt cdilcbiliyorlardı.

"Babil'in sularının kıyısına oturduk ve ağladık." Sicna, Roma gibi

guzel ceşmeleriyle unluydu. Eğer Roma duşlerimden birinde ortaya

cıkmışsa onun icin bildiğim bazı yerlerden bir yerine-gecen bulmam

gerekiyordu. (l.Cill s. 242 v.s.na bkz.) Sicna'da Porıa Romana'nın

yakınlarında buyuk ve parlak ışıklı bir yapı gormuştuk. Onun Manico-

"F ragm e n t u b e r d ie N a tu r" d e n em e s i a slında İsv ic re li y a z a r G. C. T o b le r’indir; G oe the onu b ir be llek yan ılm a sıy la kendi calışmaları arasına kalmıştır.]

[Hicbiri Almanca olm ay an "Geseres" ve "Ungeseres" sozcukleri aşağıda ta rtış

ılm ış tır.]

G. SACMA DUŞLER 171

mio, akıl hastanesi olduğunu oğrendik. Duşu gormeden kısa sure once

benimle aynı dini inanclara sahip bir adamın bir Devlet akıl hastanesinde

guc bela elde ettiği konumundan istifa etmek zorunda bırakıldığını

işitmiştim.

İlgimiz "Auf Geseres" (duşteki durumun insanın "AufWidersehen"

beklemesine yol actığı bir noktada) ve aynı derecede anlamsız karşıtı

"Auf U ngeseres” deyişiyle uyarılıyor. Filologlardan aldığım bilgilere

gore "Geseres", "goiser" fiilinden turemiş ve en iyi "zorla cektirilen acı" ya da "felaket" diye cevirilebilen saf lbranice bir sozcuktur. Sozcuğun

argoda kullanılışı insanda onun "ağlama sızlama" anlamına geldiğini

varsayma eğilimi yaratmaktaydı. Ama duşun sonunda "Ungeseres"

in "Geseres"e, yeğlendiği anlamına gelen kısa soz cağrışımların

kapısını aclı; aynı zamanda da sozcuğe bir berraklık getirdi. Benzer bir

ilişki havyarla ilgili olarak da bulunmaktaydı; tuzlanmamış ["ungesalzen"]

havyar, tuzlanmış ["gesalzen"] havyardan daha değerli sayılır.

"Herkese havyar”19, aristokratlık iddiaları; bunun arkasında benim

evicimden benden genc olduğu icin gelecekte cocuklarıma bakacağını

umduğum bir uyeye esprili bir anıştırma yatmakladır. Bu, evicimin

bir başka uyesinin, mukemmel dadımızın, portresinin duşteki kadın

hizmetci ya da hemşirede apacık bir bicimde cizilmiş olmasına da

uyuyordu. Ancak hala "luzlanmış-tuzlanmamış " ile "Geseres- Ungeseres"

arasında hicbir geciş duşuncesi yoktu. Bunu "mayalı-mayasız"

[" gesâuert-ungesauert"\ sağladı. Mısır'dan kacışları sırasında tsrailoğullarının hamurlarının kabarmasını bekleyecek zamanları olmamıştı

ve bunun anısına Paskalya'da o gun mayalanmamış ekmek yerlerdi.

Cozumlemenin bu kesiminde ansızın aklıma gelen bir cağrışımı bu

noktaya yerleştirebilirim. Bir onceki Paskalyada Berlin'li arkadaşımla

birlikte yabancısı olduğumuz bir kent olan Breslau sokaklarında nasıl

da dolaştığımızı anımsadım. Kucuk bir kız bana belli bir caddenin yerini

sormuş ben de bilmediğimi itiraf etmek zorunda kalmıştım; arkadaşıma

şoyle demiştim: "Umarım bu kucuk kız buyuyunce kendisini

yonlendirmelerini isleyeceği insanları secerken daha ayırımcı olur." Az

sonra uzerinde "Dr. Hcrodcs. Muayene sa a tle ri..." yazan bir kapı tabelası

gozume ilişmişti. "Meslekdaşımızın" demiştim "cocuk doktoru

olmamasını dileyelim." Aynı anda arkadaşım bana iki yanlı simet rz'nin

biyolojik onemi konusundaki goruşlerini anlatıyordu ve "Cyc-

19[Turkcedeki "kel b a şa şimşir tarak” karşılığı bir deyim. — ç. ≪ ]

172 VL DUŞ-İŞLEMİ

lo p ’lar gibi aln ım ız ın ortasın d a bir gozum uz olsay d ı..." diye bir

cumleye başlamıştı. Bu, giriş duşunde P rofesorun sozune yoneltti,

"Oğlum, Myoplar..."20 ve şimdi "Geseres" in asıl kaynağına ulaşmış

oldum. Yıllar once, Profesor M'nin şimdi serbest bir duşunur olan bu

oğlu henuz okul sıralanndayken doktorun acıklamasına gore endişe nedeni

olan bir goz hastalığına yakalanmıştı. Doktor bir yanda kaldığı

surece hicbir onemi olmadığını ama diğer göze de atlarsa ciddi bir sorun

oluşturacağını acıklamıştı. Bir gozdeki hastalık tumuyle iyileşti

ama kısa sure sonra otekinin de hastalandığına ilişkin belirtiler ortaya

cıktı. Oğlanın annesi dehşete duşup hemen ulkenin kendilerine gore

uzak bir noktasında bulunan doktoru aradı. Ancak doktor şimdi de diğer

yana gitmişti. "Niye 'Geseres' edip duruyorsunuz?" diye bağırdı anneye

"eğer bir yan iyileştiyse diğeri de iyileşecektir." Haklı da cıktı.

Şimdi de tum bunların benimle ve benim ailemle ilişkisi uzerinde

durmamız gerekir. Profesor M.'nin oğlunun ilk bilgilerini edindiği

okul sırasını, annesi, duşte veda deyişlerini soylettiğim en buyuk

oğluma hediye etmişti. Bu aklarımın yaraluğı isteklerden birini tahmin

etmek kolaydır. Ama sıranın yapısı cocuğun görüşünü kapatmayı

ve tek yanlı olmasını onleyecek bicimde duzenlenmişti. Duşte "Myopla

r " ın (ve onun arkasında "C ycloplar"m) ortaya cıkmasının ve iki yanlılık'a yapılan gondermenin nedeni buydu. Tek yanlılıkla ilgimin

birden cok anlamı vardı: Yalnızca fiziksel tek yanlılığı değil zihinsel

gelişimde tek yanlılığı da ifade edebilmekteydi. Duşteki sahnenin en

cılgın bicimde celiştiği şey tam da bu ilgi olamaz mı? Cocuk bir yana

veda sozcukleri soylemek uzere dondukten sonra diğer yana sanki dengeyi

sağlamak islermiş gibi karşıtını soylemişti. Sanki iki yanlı simetriye

dikkat ederek davranıyor gibiydi!

O halde duşler cok sık olarak en cılgın gibi gorunduklerinde en derin

anlamlıdırlar. Tarihin her doneminde, soyleyecek bir şeyleri olup da

onlan korkusuzca soyleyememiş olanlar bir soyları sayılmayı hevesle

bcnimscmişlerdir.Yasaklanmış konuşmalarının hedeflediği insanlar,

eğer aynı zamanda gulebilir ve hoş karşılanmayan sozlerin acıkca anlamsız

olduğu duşuncesiyle avunabilirlerse o konuşmayı daha kolay

hoşgorebilirlcr. Bir delinin kılığına girmiş olan oyundaki Prens, tıpkı

duşlerin gercekte davrandıkları gibi davranıyordu; oyle ki, bizim duşler

20[A lm anc a "myop", "Zyklop" orneği uzerine oluşturulmuş b ir ad hoc bicimdir.]

G. SACMA DUŞLER 173

hakkında soyleyebildiklerimizi Hamlet gercek koşulları nukte ve

anlaşılmazlığın mantosuna sararak kendisi icin soylemişti: "Kuzcykuzeybatıdan

esliğinde ruzgar deliyimdir; ama guneylcdiğinde ayırırım

şahini atmacadan!"21

Boylcce duşlerdeki sacmalık sorununu, duş duşuncelerinin hicbir

zaman sacma olmadığını —sağlıklı insanların duşlerinde hicbir zaman

hicbir olayda— ve eğer duş duşunceleri icinde bulunabilen herhangi bir

eleştiri, alay ya da kucumsemeyi temsil etme gerekliliği ile yuzyuze

gelirse, duş-işlcminin, sacma duşler ya da tek lek sacma oğeler iceren

duşler urettiğini gostererek cozmuş oldum.22

Bundan sonraki gorevim, duş-işlcminin sozunu ettiğim uc etmenin

— ve henuz soz e tm ed iğ im bir d o rd u n cu n u n [bkz. s. 177]—

bileşiminden başka bir şey olmadığını;23 duş duşuncelerini, uyduğu

dort koşula uygun olarak cevirmekten başka bir işlevi olmadığını; ve

de duşlerde aklın tum zihinsel yetenekleriyle mi yoksa onların bir kısmıyla

mı calıştığı sorusunun yanlış olduğu ve gercekleri gozardı

ettiğini, gostermektir. Ancak iceriklerinde yargılamaların dile getirildiği,

eleştirilerin yapıldığı, değerlendirmelerin ifade edildiği, duşun belli

bazı oğelerine şa şırıldığı, acıklamalara girişild iğ i ve uzerine

tartışmalar yapıldığı pek cok duş bulunduğu icin bu turden bazı secilmiş

orneklerdeki olgulardan doğan karşı cıkışları ele alarak surdurmek

zorundayım.

Benim yanıtım (kısaca] şoyle olacaktır: Düşlerde sözde yargılama

işlevinin etkinliği olarak ortaya çıkan her şey düş-işleminin zihinsel

bir başarısı olarak değil, düş düşüncelerinin malzemesine ilişkin ve de

onlardan hazır bir yapı halinde düşün görünür içeriğine taşınmış olarak

kabul edilmelidir. Bu iddiayı daha da ileri goturebilirim. Anımsanmış

' [ H am le t, II. Pe rd e , 2. Sahne.] Bu duş aynı z amanda a y n ı ge ce o rta y a cıkan d u şlerin a y n a y n a n ım san sa lar da aynı d u şu n ce zemininden fışk ırd ık ları yolundaki genel g e c e r hakikale iyi b ir o rn ek o lu ştu rm ak lad ır. [Yukarıya s. 64 v.s.na b k z .] Bu arada, d u ş le benim cocuklarımı Roma kentinden guvenceli b ir y e re goc ettirmemin

k o ş u lla n benim k en d i c o cu k lu ğ um d a o lm u ş b e n z e r bir o la y la ilişk is i n e d en iy le c a rp ıtılm ış tı: Yıllar onc e co cu k ların ı başka bir ulkeye goc e ttirm e o lan ağ ı bulmuş

olan b a z ı akrabalarımı kıskanıyordum.

["S ıca n Adam" (1 9 0 9 d ) ve Sc h re b e r (1911c) olgu o y k u le rin d e b ir dipnotta, F rcu d , aynı m e k a n izm a n ın o b s e sy o n e l n e v ro z v e p a ra n o y ad a da k u llan ıld ığ ın a d eğ in ir. P.F.L. 9 , 98 ve 188.]

[Y a n i, y o ğ u n la ştırm a , y e rd e ğ iş iirm e ve temsil e d ile b ilirliğ i g o z o n u n e a lmak.]

174 VI. DUŞ-lŞLEMt

olan bir duş hakkında uyandıktan sonra varılan yargılar ve de boyle bir

duşun yeniden uretilmesinin bizde uyandırdığı duygular bile, buyuk

olcude, duşun gizli iceriğinin bir kesimini oluştururlar ve onun yorumuna

kaLilmaları gerekir.

I

Bunun carpıcı bir orneğini daha once vermiştim [s. 63 v.s.].24 Bir

kadın hasta, "yeterince berrak olmadığı" icin duşlerinden birini bana

anlatmayı reddetmişti. Duşunde birilcrini gormuşLu ama onun kocası

mı yoksa babası mı olduğunu bilmiyordu. Bunu, icinde bir cop tenekesinin

[Misttrügerl] ortaya cıktığı ikinci bir duş parcası izlemiş ve

bu, aşağıdaki anıyı ortaya cıkarmıştı. Evini ilk kurduğunda ziyarete gelen

genc bir akrabanın onunde bir ara ilk işinin yeni bir cop tenekesi

edinmek olacağını şaka yollu soylemişti. Ertesi sabah ona bir cop tenekesi

gelmişti ama zambaklarla doluydu. Bu duş parcası yaygın [Almanca]

"benim gubreliğimde yetişmemiş"25 deyişini temsil euneye yaramıştı.

Cozumleme tamamlandığında duş duşuncelerinin, duş gorenin

gencken işittiği ve bir kızın bebek sahibi olduğu ama aslında babanın

kim olduğunun belli olmadığı bir oykunun art etkileriyle ilgili olduğu

ortaya cıktı. O halde burada duş temsilleri uyanıklık duşuncelerine

taşmıştı: Duş duşuncelerinin oğelerinden biri duş hakkında bir butun

olarak varılan bir uyanıklık yargısında temsil bulmuştu.

II

İşte benzer bir olay. Hastalarımdan biri kendisine ilginc gelen bir

duş gormuş, uyandıktan hemen sonra kendi kendine: "Bunu doktora anlatmalıyım"

demişti. Duş cozumlendi ve sağaltım sırasında başlatmış

olduğu ve kendi kendine bana söylememeye karar verdiği bir ilişkiye,

cok acık anıştırmaları uretti.26

24 |Aynı pa rc ada , s. 62'dc, bir başka omek de verilmişti.]

25 [“Nicht a u f meinem eigenen Mist gewachsen" — "Bundan ben sorumlu değilim"

ya da 'bu benim işim değil" anlamına. Almanca "Misi' sozcuğu aslında gubre a n lamına g e lir am a argoda "copluk" k a rş ılığ ın d a k u lla n ılır ve cop tenekesi karşılığı Viyana deyiminde bu bicimde ortaya cıkar: "Misltrügerl".]

**[1909'da eklenen dipnot:] Ruhcozumsel sağaltım sırasında gorulen b ir duşun

gercek akışı icinde duş goren kendi kendine "Bunu doktora anlatmalıyım" derse, bu, d e ğ işm e z bicimde duşu itiraf etmeye karşı guclu bir direncin bulunduğunu gosterir —

ki sık ola rak bu yuzden duş unutulur.

G. SACMA DUŞLER 175

m

İşte benim kendi yaşantılarımdan ucuncu bir ornek. P. ile birlikle

evlerin ve bahçelerin bulunduğu bir yöreden geçerek hastaneye gidiyorum.

Aynı zamanda bu yöreyi daha önce düşlerimde sık olarak görmüş

olduğum biçiminde bir düşüncem var. Yolumu çok iyi bilmiyorum.

O21 bana köşeyi dönünce bir restorana ulaşan bir yol gösteriyor (kapalı,

bahçe değil). Orada Frau Doni'yi soruyorum ve bana arkada

üç çocukta birlikte küçük bir odada yaşadığı söyleniyor. Oraya doğru

gidiyorum ama varmadan iki küçük kızımla birlikle belirsiz bir

kişiyle karşılaşıyorum; bir süre onlarla birlikte ayakla durduktan sonra

onları da benimle birlikte götürüyorum. Onları orada bırakmış olduğu

için karıma yönelik bir tür serzeniş.

Uyandığımda buyuk bir hoşnutluk duygusu icindeydim; bunun nedenini,

kendime, bu cozumlemeden "Bu duşu daha once gormuşlum

" u n 28 anlamını keşfedec eğim bic iminde a c ıkladım. Ancak

cozumleme aslında hic de boyle bir şey oğretmedi; bana gosterdiği,

yalnızca hoşnutluğun duş hakkında bir yargıya değil, duşun gizli

iceriğine ilişkin olduğuydu. Hoşnutluğum, evliliğimin bana cocuklar

kazandırmasındandı. P., yaşamının gidişi bir sure benimkiyle yanyana

surmuş sonra benden hem maddi hem sosyal olarak uzaklaşmış bir

kişiydi ama evliliği cocuksuzdu. Duşe fırsat hazırlayan iki olay tam

bir cozumleme yerine duşun anlamını gostermeye yarayacaktı. Bir gun

once bir gazetede cocuk doğururken olen Frau Dona A...y'ın (ki duşte

"Doni"yc donuşturmuştum) olum ilanını okumuştum. Karım, olu

kadına, kendisine en kucuk iki cocuğumuzun doğumunda yardımcı

olmuş olan ebenin baktığını soylemişti. "Dona" adı beni carpmıştı;

cunku o ada ilk kez kısa sure once İngilizce bir romanda rastlamıştım.

Duş icin ikinci fırsatı, ortaya cıktığı tarih hazırlamıştı. Benim —bazı

şairce yetenekleri var gibi gorunen— en buyuk oğlumun doğum

gununden bir gece once gormuştum.

27

[Yani P. T urkce ucuncu tekil şahıs zamirleri c in siy et b e lirtm e d ik le ri icin her

ne k a d ar yo rum d a fazla bir onem taşımıyorsa da bilgi kaybım onlem ek ic in P. nin

erkek olduğunu be lirtm em iz gerekir. — ç n ]

^ [Y u k a r ıy a s. 129’a bkz.] Hu konunun genişletilmiş bir ta rtışm a sı Revue Philosophique'

ın son c iltle rin d e (1896-981 "D u ş le rd e P a ram n e z i'lc r" b a ş lığ ı altında işlenmiştir. — [Bu duşe s. 205 v .s.nda yeniden gonderme yapılıyor.]

1 76 VI. DUŞ-lŞLEMl

IV

Babamın, olumunden sonra Macarlar arasında politik bir rol oynadığı

sacma duşten uyandığım zaman da aynı hoşnutluk duygusunu

yaşamıştım; bu duygu icin gosterdiğim neden, onun, duşun son

parcasına eşlik eden bir duygunun devamı olduğu bicimindeydi [bkz.s.

155]. Ölüm döşeğinde Garibaldi'ye ne çok benzediğini anımsadım ve

onun yerine gelmiş olmasına sevindim... (Unutmuş olduğum bir d e vamı

vardı). Cozumleme duşteki bu boşluğu doldurmama olanak verdi.

Bu boşluk, cocukluğumda, ozellikle de Ingiltere'yi ziyaretimden beri

beni guclu bicimde etkilemiş olan buyuk bir tarihi kişiliğin [Cromwc!

l] ilk adını vermiş olduğum ikinci oğlumdan soz edilmesiydi.

Cocuğun doğumundan onceki yıl boyunca eğer oğlan olursa bu adı

kullanmaya karar vermiştim ve yeni doğan bebeği bu adla ve buyuk

bir hoşnutluk duygusuyla karşıladım. (Babalarda baskılanmış megalomaninin

duşuncelerinde cocuklarına nasıl da aktarıldığını gormek cok

kolaydır ve de bunun, bu duygunun, gercek yaşamda gerekli hale gelen

baskılanmasını gercekleştirmenin yollarından biri olması cok olası

gibi gorunmektedir.) Kucuk oğlanın bu duşun bağlamında ortaya

cıkma hakkı —gerek bir cocuk gerekse olmekte olan bir adam icin kolayca

bağışlanabilir olan— aynı kazaya, yatağını ıslatmaya, uğramış

olmasından ileri geliyordu. Bu bağlamda S lu h lrich ler ["yonetmen

yargıc", sozcuk olarak "iskemle" ya da "tabure-yargıc"] ile duşte temsil edilen, insanın cocuklarının gozunde "büyük" ve "kirlenmemiş" kalma isteğini karşılaştırın. [Yukarıya s. 158'e bkz]

V

Şimdi duşun icinde varılmış ama uyanıklık yaşamında surmemiş

ya da oraya taşınmamış yargı ifadelerinden soz etmeye donuyorum.

Bunlara ornekler ararken, eğer daha once başka amaclarla kaydetmiş

olduğum duşleri kullanırsam işim buyuk olcude kolaylaşacaktır.

G ocıhc’nin Hcrr M'ye saldırısı duşu [s. 168 v.s.] pek cok sayıda

yargılama eylemi iceriyor gibi gorunmektedir. "Ben, bana olanaksız

gibi görünen bazı zaman-dizinsel verilere biraz ışık tutmaya çalıştım."

G. SACMA DUŞLER 177

Bu, her yonuyle G octhc'nin tanışım olan genc adama edebi bir

sa ld ırıd a bulunmuş olabile ceği yolundaki sa cm a duşuncenin bir

eleştirisiydi. "Onsekiz yaşında olmuş olması akla yakın gibi geliyor."

Yine bu da her ne kadar aptalca bir hesap da olsa bir hesaplamamı

urunu gibi gorunmektedir. Son olarak "hangi yılda olduğumuzdan tam

da emin d eğ ild im " duşte bir k ara rsızlık ya da kuşku anı gibi

gorunuyor.

Boylecc tum bunlar ilk olarak duşte varılmış yargı eylemleri gibi

gorunmektedir. Ama cozumleme, sozcuklerinin başka bir bicimde, duş

yorumu icin vazgecilmez ama aynı zamanda sacmalığın en kucuk izini

bile yok eden bir bicimde ele alınabileceğini gostermiştir. Bazı zamandizinsel

verilere biraz ışık tutmaya çalıştım." cumlesi, beni,

yaşamın zamandizinsel verilerine ışık tutmaya calışan arkadaşımın

[Flicss] yerine koymuştu. Bu, cumleyi bir onceki cumlenin sacma-

?lığına karşı cıkan bir yargı olma anlamından yoksun bırakır. Araya

giren "bana olanaksız gibi görünen" cumleciği, bir sonraki "akla yakın gibi geliyor" cumleciğine ilişkindi. Bana erkek kardeşinin olgu

oykusunu anlatan hanıma hemen hemen aynı sozcukleri kullanmıştım.

"Onun 'Doğa! Doğa!' cığlıklarının Gocthc'ylc herhangi bir

ilişkisinin bulunması bana olanaksız gibi görünüyor; sozcuklerin bildiğiniz

cinsel anlamı taşıması bana çok daha akla yakın gibi geliyor."

Burada bir yargıya varıldığı doğru — ancak duşle değil gercekte varılmış

ve bir (irşatta duş duşunceleri tarafından anımsanıp kulanılmış bir

yargı. Duş iceriği bu yargıyı da duş duşuncelerinin herhangi bir başka

parc asını ele aldığı gibi almıştır. Duşteki yargının anlamsızc a

birleştirildiği "18" sayısı, yargının koparıldığı gercek bağlamın bir izini

taşımaktadır. Son olarak "hangi yılda olduğumuzdan lam da emin

değildim", yalnızca, muayenesi sırasında bu noktanın gercekten ortaya

cıkmış olduğu felcli hastayla benim ozdeşleşmemi daha ileriye

goturme amacındaydı.

Duşlerde sozde yargı eylemi olan şeylerin cozumu bu kitabın

başında [I. Cilt, s. 156 v.s.J yorum işlemini gercekleştirmek icin konmuş

olan kuralları bize anımsatmaya yarayabilir: Yani, bir duşun

bileşikleri arasında gorunur tutarlılıkları temelsiz bir yanılsama olarak

gozardı etmemiz ve oğelerinin herbirinin izini kendi kokenine doğru

izlememiz gerektiği. Bir duş, araştırma amacıyla bir kez daha parcalarına

ayrılması gereken bir kumedir. [Bkz. s. 148.] Ancak ote yandan,

duşlerde bu gorunuşteki bağlantılılığı yaratan yani duş-işlemi ta178

VI. DUŞ-lŞLEMt

rafından uretilen malzemeyi bir "ikincil duzeltme"ye uğratan bir ruhsal

gucun calıştığı gorulecektir. Bu bizi, duşlerin oluşumuyla ilişkili etmenlerden

dorduncusu olarak onemini daha sonra [s.215 v.s.]

değerlendireceğimiz bir gucle karşı karşıya getiriyor.

VI

işte daha once kaydetmiş olduğum bir duşte işleyen yargılama

surecine bir başka ornek. Kent meclisinden gelen yazışmayla ilgili

sacma duşte [s. 165 v.s.]: "hemen bundan sonra mı evlenmiştin?" diye

sormuştum. Kuşkusuz söz konusu yıldan hemen bir sonraki yılmış

gibi gelen 1856'da doğduğumu hesapladım. Bunların tumu bir dizi

mantıksal sonucun kılığına burunmuştu. Q.E.D.29 babam nobetinden

hemen sonra 1851 'de evlenmişti; ben de kuşkusuz ailenin en

buyuğuydum ve 1856’da doğmuştum. Bildiğimiz gibi bu yanlış sonuc

istek doyurmanın yararına oluşturulmuştu ve egemen duş duşuncesi

şoyleydi: "beş yıl nedir ki? zaman bile değil; sayılmaz." Bu mantıksal

sonuc cıkarma dizisinin her aşaması bicim ve icerik acısından ne denli

birbirine benzeseler de duş duşunceleri tarafından belirlenmiş olmalarıyla

bir başka bicimde acıklanabilirdi. Sağaltım biter bitmez evlenmeye

karar vermiş olan, uzun suren cozumlemesi meslekdaşımı

kızdırmış olan hasta idi. Duşte babamla goruşme tarzım bir sorgulama

ya da bir sınav gibiydi ve bana konferanslarına yazılan oğrencilere

bıktırıcı ayrıntılar sorup not etme alışkanlığında olan universitedeki

bir hocayı anımsattı: "Doğum tarihi?" — "1856" — "Patre?" Buna yanıt olarak kişi babasının ilk adını Latince bir sonckle vermişti; biz

oğrenciler Hofrat'ın babanın ilk adından oğrencininkinden cıkarılamayacak

sonuçlar çıkardığını varsayardık. Boylece duşteki sonuç çıkarma,

duş duşunceleri malzemesinin bir parcası gibi gorunen so n u ç

çıkarmanın bir yinelenmesinden başka bir şey değildi. Bundan yeni bir

şeyler ortaya cıkıyor. Eğer duş iceriğinde bir sonuc ortaya cıkıyorsa

onun duş duşuncelerinden turediği konusunda hic kuşku yoktur; ama o

ya anımsanmış bir malzeme parcası olarak bulunmaktadır ya da bir dizi

duş duşuncesini mantıksal bir zincir halinde birbirine bağlamaktadır.

29

[Latince quod eral demonstrandum un kısaltılmışı. "Kanıtlanması gerekirdi ki"

anlamına. — ç. n.\

G. SACMA DUŞLER 179

Ancak her durumda duşteki bir sonuc duş duşuncelerindeki bir sonucu

temsil eder.30

Bu noktada duşu cozumlememize donebiliriz. Profesorun sorgulaması

universite oğrencilerinin sicilinin (benim zamanımda Latince olarak

yazılırdı) anısına yoneltmişti. Sonra daha ileriye, benim akademik

calışmalarımın gidişine yoneltti. Tıp oğrencileri icin ongorulen

beş yıl bir kez daha benim icin cok azdı. Calışmalarımı daha bir cok

yıl sessizce surdurmuş, tanış cevremde tembel sayılmıştım ve bitirip

bitirmeyeceğimden kuşku duyulmuştu. Bunun uzerine ça b u c a k

sınavlara girmeye karar vermiş ve gecikmeye karşın h e p s in d e n

gecmiştim. Bu da eleştirmenlerimin karşısına curetkarca cıkardığım

duş duşunceleri icin yeni bir pekiştirmeydi: "zamanımı harcamış

olduğum icin inanmasanız da geçeceğim; tıp oğrenimimi bir sonuca

ulaştıracağını. Boyle şeyler daha once de sıkca oldu."

Aynı duşun acılış parcasında bir tartışma adına kolay kolay reddedilemeyecek

bazı cumleler vardı. Ayrıca bu tartışma sacma da değildi:

pekala uyanıklık duşuncelerinde de ortaya cıkmış olabilirdi: Düşte kent

meclisinin yazısına gülmüştüm; çiinkü bir kere I851'de henüz dünyada

değildim; ayrıca bu olayla ilişkisi olabilecek olan babam ölmüştü. Bu

cumlelerin her ikisi de yalnızca kendi iclerinde doğru olmayıp eğer

gercekten boyle bir yazı alsam ortaya atacağım gercek tartışmalara da

tamı tamına uymaktaydı. Duşu daha onceki cozumleyişim, onun, derinlemesine

acılaşmış ve alaycı duş duşuncelerinden cıktığını

gostermişti (bkz. s. 166-7). Eğer sansurun etkinliği icin guclu nedenlerin

var olduğunu varsayabilirsek duş-işleminin, duş duşuncelerinin

icerdiği model uzerinde saçma bir öneriye karşı mükemmel biçimde

geçerli bir yalanlama uretmek icin her tur guduye sahip olduğunu anlardık.

Ancak cozumleme, duş-işleminin bu paralelliği oluşturmak

icin ozgur olmadığını, bu amacla duş duşuncelerinin malzemesini kullanmak

zorunda olduğunu gosterdi. Sanki (sayılara ek olarak) artı ve

eksi imleri, usler ve kokler iceren bir cebirsel eşitlik varmış da birisi

anlamadan eşitliği kopya etmek zorundaymış, kopyasına tum işlemsel

simgeleri ve sayılan almış ama hepsini birbirine karıştırmış gibidir.

' Bu bulgular bazı bakımlardan yııkanda (s. 45-6) duşlerde mantıksal ilişkilerin temsili

h a k k ın d a so y lem iş o ld u k la rım ın b ir duzeltmesidir. Bu daha o nceki parca duşişleminin genel davranışını betimler ama işleyişinin daha ince v e daha kesin ayrıntılarını

hesaba katmaz.

180 VI. DUŞ-İŞLEMİ

TDuş iceriğindeki] iki uslamlamanın izi aşağıdaki malzemeye dek

surulebilir. Benim psikonevrozlar hakkındaki ruhbilimsel acıklamalarımın

altında yatan onermelerimin bazılarının ilk kez karşılaşıldıklarında

kuşkuculuk ve kahkahaya yol actığını duşunmek benim icin

rahatsız ediciydi. Orneğin yaşamın ikinci yılından hatta bazan birinci

yılından kalma izlenimlerin sonradan hastalığa duşen kişilerin coşkusal

yaşamında kalıcı bir iz bıraktığını: bu izlenimlerin —bellek tarafından

pek cok bakımdan carpıtılmasına ve abartılmasına karşın— histerik

belirtilerin ilk ve en derin temelini oluşturabildiğini varsaymaya

yoneltilmiştim. Uygun bir zamanda bunu acıkladığım hastalar, henüz

hayatta olmadıkları bir zamana ilişkin anılara da bakmaya hazır olduklarını

bildirerek bu yeni edinilmiş bilgiyle eğlenirlerdi. Kadın hastaların

en eski cinsel itkilerinde bahalarının oynadığı beklenmedik rolle

ilgili buluşumun da benzer bir bicimde karşılanması beklenebilirdi (I.

Cilt s. 306 v.s.ndaki tartışmaya bkz.). Yine de bu iki onermenin

gercek olduğu yolunda sağlam bir inancım vardı. Doğrulama yoluyla

babanın olumunun cocuk cok kucukken olduğu ve başka turlu anlaşılmaz

olan sonraki olayların cocuğun yine de bilincdışında yaşamdan

bu denli erken yok olmuş kişinin anılarını koruduğunu kanıtladığı

bazı ornekleri akla getirdim. Bu iki iddiamın, gecerliliklerine karşı

cıkılacak sonuç çıkarmalara dayandığının ayırdındaydım. Bu nedenle

tam da bu karşı çıkılmasından korktuğum sonuçların duş-işlemi tarafından

karşı çıkılması olanaksız sonuçlar cıkarmak icin kullanılması

bir istek doyurmanın gercekleşmesiydi.

vn

Şu ana dek şoylece bir değinip gectiğim (bkz. s. 142) bir duşun

başlangıcında, ortaya cıkıveıen konuya duyulan şaşkınlığın acık bir ifadesi

vardı. Yaşlı B ıü c k e bana bazı göre vle r vermiş olmalı;

GARİPTİR, görev benim kendi bedenimin alı kesimlerinde, kalçam ve

bacaklarımda bir açımlama ile ilişkiliydi, onları sanki açımlama

odasındaymışız gibi önümde görüyordum ama onların kendimdeki yokluğunu

aynnısamaksıztn ve de herhangi bir ürküntü duygusunun izi

bulunmaksızın. Louise N. yanımda ayakla duruyor ve çalışmayı b enimle

birlikte yapıyordu. Kalça boşluğundaki organlar çıkartılmıştı ve

kâh üst kâh alt yüzden görünüyor, ikisi birbirine karışıyordu. Kalın, et

G. SACMA DUŞLER 181

rengi kabartılar (ki düşün içinde de bana hemoroidleri düşündürmüştü)

görülebiliyordu. Onun üzerine serilmiş olan ve buruşturulmuş gümüş

kâğtdınail benzeyen bir şey de özenle çıkartılmıştı. O zaman yeniden

bacaklarıma sahip oluyorum ve kente doğru gidiyorum ama (yorulup)

bir arabaya biniyorum. Arabanın bir evin kapısından girdiğini görüp

şaşırıyorum, kapı açılıyor ve arabanın sonunda bir köşeyi dönen ve en

sonda da yeniden açık havaya açılan bir geçitten geçmesine olanak veriyor.

32 En sonunda eşyalarımı taşıyan Alp'i i bir rehberle birlikte

değişen görüntüler içinde bir yolculuk yapıyorum. Yolun bir kısmında

yorgun bacaklarımı düşünerek beni de taşıyor. Zemin bataklık;

kıyısından dolaşıyoruz; insanlar Kızılderililer ya da Çingeneler gibi

yere oturmuş — aralarında bir kız. Bundan önce kaygan zeminde kendim

ilerlemekteydim ve açımlamadan sonra bunu bu denli iyi

başarabildiğim için sürekli bir şaşkınlık duygusu içindeydim. Sonunda

bir ucunda açık bir penceresi olan tahtadan bir eve ulaşıyoruz. Orada

rehber beni indiriyor ve orada hazır duran iki tahtayı pencerenin

eşiğinden uzatıyor ve pencerenin dışında aşılması gereken hendeğin

üzerinde bir köprü yapıyor. Bu noktada gerçekten bacaklarım yüzünden

korkuya kapılıyorum ama beklenen geçiş yerine kulübenin duvarları

boyunca iki tahta kerevette yatan iki erişkin adam görüyorum; onların

yanında da iki çocuk uyuyor gibi geliyor. Sanki geçişi olanaklı

kılacak olan şey tahtalar değil de çocuklarmış gibi. Zihinsel bir korku

içinde uyanıyorum.

Duşlerdeki yoğunlaştırmanın boyutları hakkında en kucuk bir

duşunce edinmiş herhangi bir kişi bu duşun tam bir cozumlemesinin

kac sayfa dolduracağını kolayca imgeleyebilir. Ancak iyi ki buradaki

metinden ben yalnızca, "gariptir" in araya sokulmasıyla sergilenmiş

olan, duşlerdeki şaşkınlığa ornek oluşturacak bir noktayı almaya gereksiniyorum.

Louisc N., duşteki işimde bana yardım etmekte olan

hanım bana uğramıştı. "Bana okuyacak bir şeyler verin." demişti. Ona

Rider Haggard'ın O'sunu [kadın] onerdim. "Garip bir kitap ama gizli

anlamlarla dolu" diye acıklamaya başladım; "ebedi kadın, coşkularımızın

olumsuzluğu..." Burada sozumu kesti: "Onu biliyorum. Kendinize

ait bir şeyler yok mu?" — "Hayır benim olumsuz calışma31Slannius'un

balıklanıl sinir sistemi uzerine kitabına bir anıştırma olan stan

niol. (Bkz. s. 143.)

32Benim apartmanımın zemin kalında kiracıların cocuk arabalannı koydukları

yerdi; ama bircok başka yonden de aşın belirlenmişti.

182 VI. DUŞ-İŞLEMt

larım henuz yazılmadı." — "İyi de hic değilse okunabilir bulacağımıza

soz verdiğiniz şu en son acıklamalarınız denen şeyleri ne zamana dek

beklememiz gerekiyor." diye biraz alaycı bir dokundurmayla sordu. Bu

noktada onun ağzından bir başkasının bana oğut verdiğini gordum ve

sessiz kaldım. Duşler uzerine kitabımı bile topluma sunmanın bana ne

cok ozdisipline malolmakta olduğunu duşundum. Kitapta, kendi ozel

kişiliğimden ne kadar coğunu elevermek zorunda kalacaktım.

Das Beste was du wissen kannst,

33 Darfst du den Buben doch nicht sagen.

Duşte kendi bedenim uzerinde bir acımlama yapmam icin bana zorlanan

gorev boylece kendi duşlerimi de anlatmamla birleşen benim özçö

züm lem em d i,34 Yaşlı Brucke buraya uygun duşmuştu; bilimsel

calışmalarımın ilk yıllarında bile bir buluşumu ondan gelen enerjik bir

sitem beni yayımlamaya yoneltene dek nadasa yatırırdım. Louise N.

ile soyleşimden başlayan daha sonraki duşunceler bilincli hale gelemeyecek

kadar derinlere gitmişti. İcimde Rider Haggard'ın O 'sundan

so/.edilmcsiyle harekete gecen malzeme yonune sapmışlardı. "Gariptir"

yargısı geriye bu kitaba ve aynı yazarın bir başka kitabına, Dünyanın

Kalbi‘n&, gitmiş ve de duşun pek cok oğesi bu iki imgelemsel romandan

turemişti. İnsanların sırtta taşınarak uzerinden gecirilmesi gereken

bataklık zemin ve yanlarında getirdikleri tahtalarla aşmak zorunda oldukları

hendek D'dan alınmıştı; Kızılderililer, kız ve tahta ev ise

Dünyanın Kalbinden. Her iki romanda da rehber bir kadındır; her ikisi

de tehlikeli yolculuklarla ilgilidir. O ise keşfedilmemiş bir yoreye

goturen ve daha once pek de ayak basılmamış maceralı bir yolu betimler.

Duş hakkında tuttuğum bir nota gore bacaklarımdaki yorgunluk

duygusu gunduzun gercek bir duyumsamasıydı. Olasılıkla yorgun bir

ruh hali ve kuşkulu bir duşunceyle birlikteydi: "Bacaklarım beni daha

ne kadar taşıyacak?" O'daki maceranın sonunda rehber, kendisi ve

diğerleri icin olumsuzluğu bulacak yerde gizemli bir yeraltı ateşinde

yok olur. Bu tur bir korku, şaşmaz bir bicimde duş duşunceleri icinde

de etkindi. "Tahta ev" de, hic kuşkusuz bir tabut, yani bir mezardı.

33[I. Cilt s. 193 n. 6’ya bkz.]

34[Freud'un, bu kitabın yayımlanmasından onceki yıllardaki oz-cozumlemesi

Fliess'le yazışmalarının birinin ana konusudur. (Freud, 1950a).]

G. SACMA DUŞLER 183

Ama duş-işlemi tum bu duşuncelerin istenmezliğini bir istek doyurmada

temsil ederek bir başyapıt duzeyine ulaşmışu. Cunku daha once

bir mezarın icinde bulunmuştum; ama o Orvieto yakınında kazılmış

birEtrusk mezarıydı, duvarları boyunca uzerlerinde iki erişkin erkeğin

iskeleti yatan iki taş kerevet uzanan dar bir oda. Duşteki tahta evin ici

tastamam ona benziyordu; yalnız taş tahtayla yer değiştirmişti. Duş

şoyle diyor gibiydi: "Bir mezarda yatmak zorundaysan Etrusk mezarı

olsun." Boyle yapmakla da beklentilerin en kasvetlisini hayli arzu edilir

bir beklentiye donuşturmuştu.35 Ne yazık ki kısa sure sonra [s.188

v.s.] goreceğimiz gibi bir duş bir duygunun eşlik ettiği bir düşünceyi

karşıtına donuşturebilir ama her zaman duygunun kendisini donuşturemcz.

Bu yuzden de cocukların babalarının başaramadığını gercekleştirebildikleri

duşuncesinin —bir kişinin kimliğinin ikibin yıldan uzun

sure bircok kuşakla korunmasına ilişkin garip bir romana yeni bir

anıştırma— başarıyla ortaya cıkmasına karşın bir "zihinsel korku"

icinde uyanmıştım.36

Vffl

Duşlerimden bir başkasının icine onda yaşadığım bir şeye

şaşırmanın ifadesi girmişti; ama şaşkınlığa oylesine carpıcı, zorlanmış

ve neredeyse zekice bir acıklama cabası eşlik ediyordu ki, duşun ilgimizi

cekecek iki başka noktası bir yana salt bunun yuzunden tum duşu

cozumlemeye karşı duramazdım. Südbahn demiryolunda 18-19 Temmuz

gecesi yolculuk ediyordum ve uykumda: " Hollıhurn 37 on dakika"

diye seslenildiğini işittim. Hemen — bir doğal tarih müzesindeki—

llolothurianları (deniz salyangozları) düşündüm — b u y iğ it insanların

ülkelerinin yöneticisinin üstün gücüne karşı umutsuzca çarpıştıkları

noktaydı — evet Avusturya'daki reform karşıtı hareket— sanki Styria

ya da Tyrol'de bir kent gibiydi. Sonra belirsiz bir biçimde bir müze

gördüm; içinde bu adamların kalıntıları ya da eşyaları korunuyordu.

Çıkmak istemiş olmalıyım ama bunu yapmak için duraksadım. Peron35[

Bu ayrıntı Freud'un Bir Yanılsamanın G e lec e ğ i’nin (1927c) Dİ. bolumunde bir resimde kullanılmıştır.]

36[Bu duş aşağıda s. 204 v.s.nda daha fazla tartışılmıştır.]

37[Gercck bir yer adı değil.]

184 VI. DUŞ-IŞLEMt

da meyvelerle kadınlar vardı. Yerde gizlenm işle rdi ve sepetlerini

çağırıcı bir biçimde tutuyorlardı. Duraksadım çünkü zaman olup olmadığından

emin değildim ama hâlâ hareket etmiyorduk. Ansızın kendimi

bir başka kompartmanda buldum; döşeme ve koltuklar o denli

dardı ki insanın sırtı doğrudan vagonun arkasına basılıyordu.38Buna

şaşırdım ama VAGONU UYKU HALİNDEYKEN DEĞİŞTİRMİŞ

OLABİLECEĞİMİ düşündüm. Çeşitli insanlar vardı, aralarında bir

Ingiliz kız ve erkek kardeş de bulunuyordu; duvardaki bir rafla bir dizi

kitap açıkça görünüyordu. "Ulusların Zenginliği"ni ve "Madde ve D e vinim"

ı (Clerk Maxwell'in) gördüm; kalın ve kahverengi bez ciltli.

Adam kızkardeşine Schille r’in bir kitabını sordu, onu unutup unutmadığını.

Sanki kitaplar bazan benim bazan onlarındı. Bu noktada

kanıtlayım ve doğrulayıcı bir biçimde söyleşiye katılma eğilimi duyumsadım...

Ter icinde uyandım cunku tum pencereler kapalıydı. Tren

[Slyria'da] Marburg’dan geciyordu.

Duşu yazarken belleğimin atlamaya calıştığı yeni bir parca aklıma

geldi. Oğlan ve hzkardeşe [İngilizce olarak] belli bir yapıta gönderme

yaparak: "It isfrom..."] [o ...dandır] dedim ama kendi kendimi düzelttim:

" It is by ... "[o ... nındır] Adam kızkardeşine "evet" dedi "bunu doğru söyledi. "3‘}

Duş hic kuşkusuz beni kısmen uyandırmış olması gereken istasyonun

adıyla acılmıştı. Adını, Marburg’ u, Hollthurn ile değiştirmiştim.

"Marburg"u ilk scslcnildiğinde ya da daha sonra işitmiş olduğum,

Styria’daki değilse de Marburg’da doğmuş olan Schiller’dcn duşte soz

edilmesiyle kanıtlanmıştı.40 O defasında I. sınıfta yolculuk yaptığım

halde cok rahatsız koşullardaydım. Tren tıka-basa doluydu ve kompartmanımda

cok aristokrat gibi gorunen ama nezaketten yoksun ya da benim

gelişimden duydukları rahatsızlığı gizleme zahmetine girmeyen

bir hanımla bir bey bulmuştum. Nazik selamım hicbir yanıt almadı.

Adamla karısı yanyana (arkaları lokomotife doğru) oturdukları halde

38Bu betimleme benim icin bile anlamsızdı; ama bir duşu yazarken aklıma gelen

sozcuklerle bildirme temel kuralına uydum. Secilen sozcuklerin kendisi duşte temsil

edilen şeyin bir kısmıydı, [s. 23 8 ’c bkz.]

39[Bu duş parcasından s. 242 v.s.nda daha fazla soz edilmiştir.]

AO[1 9 0 9 ’da eklenen dıpno/.JSchiller Marburg'da doğmamıştı; her Alman okul

cocuğunun bildiği ve benim de bildiğim uzere Marbach'da doğmuştu. Bu başka bir

noktadaki kasıtlı bir sahteciliğin yerine-geceni olarak surcen ve Günlük Yaşamın

P s ik o p a to lo jis in d e [1 9 0 1 i, X. Bolum, N o I, P.F.L., 5, 276] acıklamaya calıştığım hatalardan bir tanesi dahaydı (yukarıya I. Cilt s. 245 n. 9'a bkz.]

G. SACMA DUŞLER 185

kadın yine de gozumun onunde karşısındaki pencere yanı koltuğu kapmak

icin cabucak oraya bir şemsiye koydu. Kapı hemen kapanmıştı ve

onlar pencereleri acma konusunda işaretleştiler. Belki de benim temiz

hava ozlemi icinde olduğumu gormuşlerdi. Sıcak bir geceydi ve

tumuyle kapalı kompartmanın icindeki hava kısa surede boğucu hale

gelmişti. Yolculuk deneyimlerim boyle insafsız ve ezici tutumların

bedava ya da indirimli biletle yolculuk eden insanların bir niteliği

olduğunu oğretmişti. Biletci gelip de ben o kadar paraya almış

olduğum bileti gosterince hanımın ağzından, kibirli ve neredeyse tehdit

edici bir tonda "Benim kocamın pasosu var." sozcukleri dokuldu.

Huzursuz yuz hatları olan buyurgan bir tipti. Kadın guzelliğinin azaldığı

cağdan pek de uzak olmayan bir yaşlaydı; adam tek bir sozcuk bile

soylemedi, kıpırdamadan olurdu. Uyumaya calıştım. Duşumde uyumsuz

yoldaşlarımdan korkunc bicimde oc aldım; duşun ilk yansının

kopuk parcalarının arkasında hangi saldırıların ve aşağılamaların gizlendiğinden

kimse kuşku duyamaz. Bu gereksinim doyurulduktan sonra

ikinci bir istek kendini duyurdu — komparimanı değiştirmek. Sahneler

duşte o denli sık ve en kucuk bir karşı cıkış olmaksızın değişir

ki, yolculuk arkadaşlarımı belleğimden turemiş daha kabul edilebilir

birileriylc hemen değiştirmemin şaşılacak hicbir yanı olmazdı. Ama

burada bir şeylerin sahncnin değişmesine icerlediği ve onu acıklamayı

gerekli gorduğu bir durum vardı. Nasıl ansızın başka bir kompartmanda

olabilirdim? Değiştirdiğimi hic anımsamıyordum. Yalnızca bir tek

acıklama olabilirdi: Uykulu bir durumdayken vagondan çıkmış olsam

gerekli. Nadir bir olay; ancak bir noropalalogun deneyimleri arasında

ornekleri bulunabilir. Alaca bilinc halinde tren yolculuklarına cıkan,

ansızın tumuyle kendilerine gelip de belleklerindeki boşluk nedeniyle

şaşkınlık icinde kalana dek anormal durumlarını hicbir belirtiyle ele

vermeyen insanlar biliyoruz. Buna gore duşun icinde kendimin de bu

"aulomatisme ambulatoire" olgularından biri olduğumu acıklıyordu.

Cozumleme başka bir cozum bulmaya olanak verdi. Duş-işlemine

yorma zorunluluğunu duyduğumda cok carpıcı gibi gelen acıklama

girişimi benim ozgun acıklamalarımdan biri değildi; onu hastalarımdan

birinin nevrozundan kopya etmiştim. Başka bir yerde [I. Cilt

s. 309] yuksek eğitimli ve gercek yaşamda yumuşak kalpli olan ama

ana-babasının olumunden sonra cinayet eğilimleri olmakla kendini

suclayan ve sonra da bir koruyucu olarak benimsemek zorunda olduğu

1 8 6 VI. DUŞ-IŞLEMl

o n lem le rin kurbanı h a lin e g elen b ir ad am d an soz etm iştim . Ağır

d u şu n c e ta k ın tıla rın a tam b ir icg o ru n u n eşlik ettiği bir olguydu.

B a şlan g ıc ta , karşılaştığı tek bir kişinin b ile gozden nerede kaybolduğundan

emin olma zorlanması yuzunden sokaklarda yurumek onun

icin bir yuk haline gelmişti; eğe r birisi ansızın onun izleyici gozunden

k ac ac ak olursa rahatsızlık duygusu ve belki de onu yok etmiş olabileceği

duşuncesi icinde kalıyordu. Bunun ardında yatan, başka şeylerin

arasında bir "Kabil"duşlcmiydi — cunku "butun insanlar kardeştir." Bu

g orevi yerine getirmenin olanaksızlığı yuzunden yuruyuşe cıkmaktan

vazgecti ve yaşamını kendi dort duvarı icinde hapsolmuş olarak gecirdi.

Ama dışarıda işlenmiş cinayet haberleri durmadan gazeteler aracılığıyla

o dasına getiriliyordu ve vicdanı ona bir kuşku biciminde aranan katilin

kendisi olabileceğini telkin ediyordu. Aslında evden dışarı cıkmadığının

kesin olması, haftalar boyunca onu bu suclardan korudu; ta ki

bir gun bilinçsiz bir durumdayken evden dışarı çıkmış olabileceği ve

b o y lc c c h ak k ın d a h icb ir şey b ilm ek siz in c in ay e t işley eb ilec eğ i

olasılığı aklına gelene dek. Bundan sonra on kapıyı kilitledi ve anahtarı

istese bile eline gecmemesi konusunda sıkı sıkı tembihlediği yaşlı

kahyasına verdi.

O zaman bu benim vagonları bilincsiz bir durumdayken değiştirmiş

o lduğum anlamına gelen acıklama girişimimin kokeniydi; duşe, duş

duşunceleri malzemesinden, hazır olarak taşınmıştı ve acık olarak duşte

beni bu hasla tipiyle ozdeşleştirme amacına hizmet etme niyetindeydi.

Onunla ilgili anım kolay bir cağrışımla uyanmıştı. Birkac hafta onceki

son gece yolculuğum tam da bu adamla birlikte gecmişti. İyileşmişti

ve benimle taşraya, beni cağıran akrabalarını ziyarete gidiyordu. Kendimize

ait bir kompartmanımız vardı; tum gece boyunca tum pencereleri

acık b ırak tık ve ben uyanık kaldığım su re c e 'c o k eğlenceli vakit

gecirdik. Hastalığının kokunun cocukluğuna dek uzanan ve cinsel bir

durumla ilgili olan babasına yonelik duşmanca itkiler olduğunu biliyordum.

Bu nedenle kendimi onunla ozdeşleştirdiğime gore buna benzer

bir şeyleri itiraf etmeye calışıyordum. Aslında duşun ikinci sahnesi

iki yaşlı yol arkadaşımın bana boylesine uzak davrandığı, cunku benim

gelişimin onların gece icin tasarladıkları tutkulu alış verişi onlemiş

olduğu biciminde bir olcude abartılı bir duşlemle bitmişti. Ancak bu

duşlem cocuğun olasılıkla cinsel merak tarafından yonelilerek anababasının

yatak odasına girmeye calıştığı ve babasının buyruğuyla kovalandığı

bir erken cocukluk sahnesine dek uzanıyordu.

G. SACMA DUŞLER 187

Sanırım daha fazla ornek toplamak gereksiz. Onlar olsa olsa alıntı

yapmış old u k la rım d an e ld e e ttik le rim iz i — bir duşteki yargının,

yalnızca duş-duşunccleri icindeki bazı prototiplerin yinelenmesinden

ibaret olduğunu— desteklerlerdi. Kural olarak, yineleme kotu uygulanmış

ve uygunsuz bir bağlama sokuşturulmuştur; ama bazan son

orneklerimizde olduğu gibi o denli incelikle kullanılmıştır ki, başlangıcta

duş icinde bağımsız bir zihinsel etkinlik izlenimi verebilir. Bu

noktadan dikkatimizi her ne kadar duşlerin bicimlenmesine değişmez

bicimde eşlik ediyor gibi gorunmese de ne zaman bunu yapacak olsa

ayrı kokenlerden gelen oğeleri anlamlı ve celişkisiz bir butun halinde

bir duşte birbiri icine geciren ruhsal etkinliğe yoneltebiliriz. Ancak bu

konuya yaklaşmadan once duşlerde ortaya cıkan duygu ifadelerinden

sozetmenin ve onları, cozumlemenin acığa cıkardığı duş duşunceleri

icindeki duygularla kıyaslamanın ivedi bir gereksinimi icindeyiz.

(H)

DÜŞLERDE DUYGULAR

Stricker'in [1879, 51J yaptığı akıllıca bir gozlem, duşlerde duygu ifadelerinin,

uyandıktan sonra iç e r iğ i bir yana bırakmak bicimindeki

alıştığımız kucumseyici tarzda ele alınamayacağına dikkatimizi cekmiştir.

"Eğer bir duşte haydutlardan korkarsam, evet haydutlar imgeseldir

— ama korku gercektir." [I. Cilt s. 125'e bkz.] Ve bu, eğer bir duşte

hoşnutluk duyarsam da aynı derecede doğrudur. Duygularımız, bir

duşte yaşanan bir duygunun uyanıklık yaşamında aynı yoğunlukta

yaşanan bir duygudan hicbir bicimde daha aşağı olmadığını soyler; ve

de duşler bizim gercek zihinsel yaşantılarımız arasına duygusal

icerikleriyle girme hakları uzerinde duşunsel icerikleri icin harcadıklarından

daha buyuk bir enerjiyle diretirler. Ancak uyanıklık durumumuza

aslında onları bu bicimde katamayız; cunku bir duygu

hakkında o bir duşunsel malzeme parcasıyla bağlantılı olmadıkca herhangi

bir değerlendirme yapamayız. Duyguyla duşunce, nitelikleri ve

yoğunlukları bakımından uyuşmaz ise uyanıklık yargılamamız ne yapacağını

şaşırır.

Duşlerde duşunsel iceriğe uyanıklık duşuncelerinde kacınılmaz

saydığımız duygusal sonucların eşlik etmemesi her zaman bir

şaşkınlık konusu olmuştur. Strumpell [1877, ,27 v.s.] duşlerde duşuncelerin

ruhsal değerlerinden soyunduklarını bildirmiştir. [I. Cilt s. 106

v.s.na bkz.] Ama duşlerde boyle bir anlatıma hic olanak sağlamayacak

H. DUŞLERDE DUYGULAR 189

gibi gorunen bir konuyla bağlantılı yoğun bir duygu anlatımının bulunduğu

tam zıt ornekler de yok değildir. Bir duşte, herhangi bir korku

ya da tiksinti duygusu olmaksızın korkunc, tehlikeli ve tiksindirici bir

durumda bulunabilirim; oysa bir başka zamanda tersine, zararsız bir

şeyden dehşete duşebilir ve cocukca bir şeylere sevinebilirim.

Duş yaşamının bu ozel bilmecesi, duşun gorunur iceriğinden gizli

iceriğine gecer gecmez daha cabuk olarak ve belki de başka şeylerden

cok daha tumuyle yok olur. Bilmeceyle uğraşmamıza gerek kalmaz;

cunku artık o yoktur. Cozumlemeler bize düşünsel malzemenin yer değiştirmelere

ve yerine-geçmelere uğradığını oysa duyguların değişmeden

kaldığını gosterir. Duş carpıtması tarafından değiştirilen duşunsel

malzemenin değişmeden kalan duyguyla aruk uyuşamaması pek de

şaşılacak bir şey değildir; cozumlemeden sonra onceki konumuna

doğru malzeme yerleştirildiğinde şaşılacak bir şey kalmaması da oyle.1

Direncin zorladığı sansurun etkisi altında kalan bir ruhsal bileşik

soz konusu olduğunda, duygular en az etkilenen bileşendir ve atlanmış

duşunceleri nasıl dolduracağımız konusunda tek başına bize bir

gosterge sağlayabilir. Bu, psikonevrozlarda duşlerdekinden cok daha

acık olarak gorulur. Onların duyguları, her ne kadar nevrotik dikkatin

ycrdcğiştirmelcrinc bağlı olarak yoğunluklarının artmış olduğunu hesaba

katmamız gerekirse de, hic değilse nitelik olarak uygundur. Eğer

bir histerik onemsiz bir şeyden o denli korkmuş olmasına ya da

duşunce takıntıları ceken bir adam bir hic icin kendini suclamaktan rahatsız

olmasına şaşırırsa yanlış yola sapmışlardır; cunku onlar temel

[19I9'da eklenen dipnot:] Buyuk olcude yanılmıyorsam, torunumdan, o bir yaş

sekiz aylıkken, derlediğim ilk duş, duş-işleminin duş duşunceleri m a lzem esi' ni değiştirmeyi başardığı, oysa onlara değgin olan duygunun uyku durumu boyunca

değişmeden kaldığı bir durumu ortaya koymuştur. Babasmın cepheye gitmek uzere

ayrılmak zorunda olduğu gunden onceki gece cocuk dehşetle: "Baba! baba! — bebek!”

diye hıckırmışlı. Bu olsa olsa babayla bebeğin birlikte kalmakla olduğu anlamına

gelebilirdi; oysa gozyaşları yaklaşmakta olan vedalaşmayı ayrımsıyordu. O

sırada cocuk ayrılık kavramını pekala ifade edebilmekteydi. İlk sozcuklerinden biri

"Fort"du ["gitmiş"] (cekilip uzatılmış ve garip bir bicimde vurgulanmış bir "o-o-oo"

ile yer değiştirmiş olarak) ve bu ilk duşten aylar once tum oyuncaklarıyla "gitmiş"

oynamıştı. Bu oyun erken yaşta edindiği ve annesinin kendisini bırakıp "gitmesine"

izin verdiği başarılı bir şekilde elde edilmiş oz-disipline dek uzanmaklaydı.

[Bu cocukla ilgili daha fazla değinme Haz ilkesinin Ötesinde'nin (Frcud, 1920g) II.

Bolumunde ortaya cıkmakladır.]

190 VI. DUŞ-lŞLEMt

olarak duşunsel iceriği —onemsizliği ya da hicliği— alırlar ve başarısız

bir savaşa girişirler cunku bu duşunsel iceriği duşunce etkinliklerinin

cıkış noktası olarak almışlardır. Ruhcozumlemesi tersine duygunun

haklı olduğunu tanıyarak ve ona ilişkin olan ama bastırılmış ve

bir ycrinc-geccnle yer değiştirmiş olan duşunceyi araştırarak onları

doğru yola yoneltebilir. Tum bunlar icin gerekli onerme, duygu boşalımı

ile duşunsel iceriğin onları ele alma alışkanlığında olduğumuz

gibi ayrışmaz bir organik butun oluşturmadığı; bu iki farklı şeyin yalnızca

birbirine lehimlenmiş olduğu, bu yuzden de cozumlemeyle birbirinden

ayrılabildiğidir. Duş yorumu durumun gerceklen boyle olduğunu

gosterir.

Duşunsel iceriğin boşalmasını gerektirdiği ama cozumlemenin

apacık duygu yokluğunu acıkladığı bir olguya bir ornek vererek

başlayacağım.

I

Kadın bir çölde üç aslan görmüş, bir tanesi gülüyormuş; ama onlardan

korkmamış. Ancak sonradan onlardan kaçmak zorunda kalmış;

çünkü bir ağaca tırmanmaya çalışıyormuş; ama bir Fransızca eğitmeni

olan kuzeni zaten yukarıdaymış, v.b.

Cozumleme aşağıdaki malzemeyi ortaya koydu. Duşun onemsiz

başlatıcı nedeni İngilizce kompozisyonundaki bir cumleydi: "Yele

aslanın susudur." Babasının yuzunu bir yele gibi saran bir sakalı vardı.

İngilizce eğitmeninin adı Miss Lyons'dı. [Lions = aslanlar ile okunuşu

aynı — ç. n.] Bir tanışı ona Locwe'nin |"Aslan"ın Almanca'sı] baladlarını

gondermişti. O halde uc aslan bunlardı; onlardan neden korksundu

ki? — Yoldaşlarını isyana kışkırtan bir zencinin av kopekleriyle

arandığı ve kendini kurtarmak icin bir ağaca tırmandığı bir oyku okumuştu.

Son derece keyifli olarak bircok boluk porcuk anı uretmeyi

surdurdu, orneğin Fliegende Blätter'de aslanların nasıl yakalanacağına

ilişkin oneri gibi: "Bir col alıp elekten gecirin aslanlar ustte kalacaktır."

Ve yine neden bolumunun şefini yuceltmek icin biraz daha

zahmete girmediği sorulan ve yapmaya calıştığı ama üstünün zaten yu karıda

olduğu yanıtını veren memurla ilgili cok eğlenceli ama pek de

yerinde olmayan oyku. Tum malzeme hanımın duş gunu kocasının

H. DUŞLERDE DUYGULAR 191

patronu tarafından ziyaret edilmiş olduğu ortaya cıkınca anlaşılır hale

geldi. Adam kadına cok nazik davranmış ve elini opmuştu ama o,

adamdan hiç korkmamıştr, hem de adam cok "kodaman" [Almanca'da

"grosses Tier" = "buyuk hayvan"] olduğu ve geldiği eyaletin başkentinde bir "toplumsal aslan" rolu oynadığı halde. O halde bu aslan Bir

Yazortası Gecesi Dızjır'ndcki marangoz Snug'ı gizleyen aslan gibiydi

ve duş gorenin korkmadığı tum duş aslanları icin de aynı şey gecerliydi.

v

II

İkinci orneğim olarak kızkardcşinin kucuk oğlunu tabutunda olu

yatarken goren [I. Cilt s. 203 v.s. ve 298] ama ne acı ne de uzuntu

d u y um s am a d ığ ın ı şimdi ek led iğ im k ız ın d uşunu a la b ilirim .

Cozumlemeden neden oyle olduğunu biliyoruz. Duş yalnızca aşık

olduğu adamı bir kez daha gorme isteğinin kılığını değiştirmişti ve de

kızın duygusu kılık değiştirmiş bicimle değil isteğiyle uyumlu olmak

zorundaydı. Uzuntuye hic gerek yoktu.

Bazı d uşle rde duygu, duygunun b aşlangıcta bağlı bulunduğu

duşunsel malzemenin yerine gecmiş olan duşunsel malzemeyle hic

değilse değinme halinde kalır. Diğerlerinde bileşimin ayrışması daha da

ileri gitmiştir. Duygu, gorunumunu, ilişkin olduğu duşunceden

tumuyle ayrılmış hale getirir ve duşe, duş oğelerinin yeni duzenlenmesi

icinde uyduğu başka bir noktadan girer. O zaman durum bizim

duşlerde yargı eylemleri olgularında bulmuş olduğumuza ]s. 173 v.s.]

benzer bir hal alır. Eğer duş duşunceleri icinde onemli bir sonuc

cıkarılmışsa duş de bir sonuc icerir ama duşteki sonuc cok farklı bir

malzemeyle yerdeğiştirmiş olabilir. Boyle bir yerdeğiştirme hic de seyrek

olmayarak karşısav ilkesine uyabilir.

Bu son olasılık en yorucu cozumlemeye uğratmış olduğum aşağıdaki

duşte orneklenmiştir.

m

Deniz kıyısında bir kale; sonradan arlık lam denizde değil de denize

uzanan dar bir kanalın üstünde. Vali lle r r P. diye biri. Onunla birlikte

ayakta duruyorum, büyük bir kabul salonundayız — önlerinde yükselen

192 VI. DUŞ-IŞLEMt

payandalarla mazgallara benzeyen üç penceresi var. Ben gönüllü deniz

subayı türünde bir şey olarak garnizona bağlıymışım. Düşman savaş

gemilerinin gelmesinden korkuyormuşuz çünkü savaş halindeymişiz.

Herr. P. gitmeye niyetleniyor ve bana eğer korktuğumuz olay olursa

yapılması gerekenler konusunda emirler veriyor. Hastalıklı karısı çocuklarıyla

birlikte tehdit altındaki kaledeymiş. Eğer bombardıman

başlarsa büyük salonun boşaltılması gerekiyormuş. Derin derin soluyup

gitmek için dönüyor; onu arkasından tutup gerekli olduğunda

kendisiyle nasıl iletişim kurmam gerekliğini soruyorum. Karşılık olarak

bir şeyler söylüyor ama hemen düşüp ölüyor. Hiç kuşkusuz sorularımla

ona gereksiz bir gerginlik yüklemiştim. Üzerimde başkaca bir

izlenim bırakmayan ölümünden sonra dul karısının kalede kalıp kalmadığını;

onun ölümünü üst Komutanlığa bildirmem gerekip gerekmediğini

ve rütbe sırasında ikinci durumda olduğum için kalenin komutasını

almam gerekip gerekmediğini merak ediyorum. Pencerenin

önünde duruyorum ve geçip giden gemileri gözlüyorum. Onlar k a ranlık

sulardan hızla geçen ticaret gemileri, bazılarının birçok bacası

var, bazılarının güverteleri şişkin (tıpkı burada kaydedilmemiş olan

giriş duşundeki istasyon binası gibi). Sonra erkek kardeşim yanımda

duruyor ve ikimiz pencereden kanala bakıyoruz. Bir geminin görüntüsüyle

korkuyor ve bağırıyoruz: "İşte savaş gemisi geliyor!" Ama

onun zaten dönmekte olduğunu bildiğim gemi olduğu ortaya çıkıyor.

Şimdi küçük bir gemi geliyor, gülünç bir biçimde ortasından kesilip

kısaltılmış. Güvertesinde fin ca n ya da kutu biçiminde bazı garip nesneler

görünüyor. Tek bir ses halinde bağırıyoruz: "Bu kahvaltı gemisi!"

Gemilerin hızlı devinimleri, suyun kopkoyu mavisi ve bacalardan

cıkan kahverengi dumanlar — bunların tumu gergin ve kotu bir izlenim

yaratmak uzere bileşmişler.

Duşteki yerler Adriatik'e (Miramare'a, Duino'ya, Venedik'e ve

Aquileia'ya)2 yaptığım ceşitli gezilerimden bir araya getirilmişlerdi.

Duşten birkac hafta once erkek kardeşimle birlikte Aquileia'ya

yaptığım bir Doğu gezisi belleğimde hala tazeydi. Duş, ayrıca Amerika'yla

İspanya arasındaki deniz ticareti savaşına, ve Amerika'daki akra-

2

[Birkac mil icerdeki Aquileia, uzerinde adalarından biri olan Gradonun

yerleştiği bir kanalla denizkulağına bağlanır. Adrialik'in kuzey ucundaki bu yerler

1918 den once Avusturya'nın bir parcasını oluştururlardı.]

H. DUŞLERDE DUYGULAR 193

balarımın geleceği hakkında duyduğum sıkıntıya da bir anıştırma

iceriyordu. Duşteki iki noktada duygular soz konusuydu. Bir noktada

umulan duygu yoklu: Valinin olumunun benim uzerimde hicbir izlenim

yaratmamış olmasına hemen dikkat cekilmişti. Savaş gemisini

gorduğumu sandığım ikinci noktada ise korkmuştum ve korkunun

tum duyumsamalarını duşumde yaşamıştım. Bu iyi bicimlenmiş duşte

duygular oyle bir bicimde dağılmıştı ki herhangi bir carpıcı celişkiden

kacınılmıştı. Valinin olumu uzerine korkmam icin hicbir neden yoklu

ve Kale Komutanı olarak bir savaş gemisinin gorunmesi uzerine korkmam

da oldukca akla yakındı. Ancak cozumleme Herr P.nin yalnızca

benim kendimin bir yerine-geceni olduğunu gosterdi (Duşte ben, onun

ycrinc-geceniydim.) Ansızın olen Vali .≫endim. Duş duşunceleri benim

erken olumumden sonra ailemin geleceğiyle uğraşmaktaydı. Duş

duşunceleri arasındaki tek rahatsız edici şey buydu ve korkunun

ayrıştırılıp duşte bir savaş gemisinin gorunmesiyle birleştirilmesinin

nedeni bu olsa gerekti. Ote yandan cozumleme, duş duşunceleri icinden

savaş gemisinin alınmış olduğu bolgenin en eğlenceli anılarla dolu

olduğunu gosterdi. Bir yıl once, Venedik'te, buyulu guzellikte bir gun

Riva degli Schiavoni'dcki odamızın penceresinin onunde duruyor ve o

gun alışılmışın dışında bir devinim bulunan mavi denizkulağına doğru

bakıyorduk. İngiliz gemileri bekleniyordu ve bir resmi kabul verilecekti.

Ansızın karım bir cocuk gibi neşeyle bağırdı: "işte Ingiliz savaş

gemisi geliyor!" Duşle aynı sozcuklerden korkmuştum. (Bir kez daha

duşlerdeki konuşmaların gercek yaşamdaki konuşmalardan turediğini

goruyoruz. [S. 147 v.s.na bkz.] Karımın sozlerindeki "İngiliz" oğesinin

de duş-işleminin elinden kurtulmadığını kısaca gostereceğim.) O

halde burada da duş duşuncelerini gorunur duş iceriğine değiştirme

surecinde neşeyi de korkuya donuşturmuştum ve bu donuşumun kendisinin

de gizli duş iceriğinin bir parcasına anlatım kazandırdığının

yalnızca cıtlatılmasına gereksinimim vardır. Ancak bu ornek, duşişleminin

bir duyguyu duş duşunceleri icindeki bağlantısından koparmakta

ve onu gorunur duşte sectiği herhangi bir noktaya sokmakta

ozgur olduğunu kanıtlar.

Duşte ortaya cıkması, o zamana değin ussal bir duzeyde tutulmuş

olan durumu oylesine anlamsız bir sonuca ulaştıran "kahvaltı gemisi"

nin biraz ayrıntılı bir cozumlemesini yapma olanağından yararlanacağım.

Sonradan duş nesnesini daha kesin olarak aklıma getirdiğimde,

siyah olması ve ortasında en geniş olduğu yerden kesilmiş olması

194 VL DUŞ-IŞLEMt

nedeniyle Etrusk kentlerindeki muzelerde ilgimizi cekmiş olan bir dizi

nesneye buyuk benzerlik gostermesi beni etkiledi. Bunlar, iki kulplu,

uzerinde bizim cağdaş kahvaltı takımlarımıza oldukca benzeyen kahve

ya da cay fincanı benzeri şeyler duran siyah toprak tepsilerdi. Soruşturmamıza

yanıt olarak bunun, uzerindeki kozmetik ve pudra kaplarıyla

bir Etrusk hanımının "toiletıe''i [tuvalet takımı] olduğunu oğrenmiş ve

evin hanımı icin bir tanesini birlikte eve goturmenin iyi bir duşunce

olduğunu soyleyerek şakalaşmıştık. Buna gore duşteki nesne siyah bir

"toilettc" yani yas giysisi anlamına geliyor ve bir olume doğrudan bir

gonderme oluşturuyordu. Duş nesnesinin diğer ucu bana eski zamanlarda

olu bedenlerin icine yerleştirildiği ve gomulmek uzere denize

bırakıldığı cenaze kayıklarını3 anımsattı. Bu da duşte gemilerin neden

geriye döndüğünü acıklayan noktaya goturdu:

Siiil, auf gerettetem Boot, trcibt in den Hafcn der Greis.4

Bir gemi kazasından [" Schiffhruch" , sozcuk olarak "gemi kırılması"]

geri donuyorlardı. Kahvaltı gemisi ortasından kırılmıştı, iyi de "kahvaltı"

gemisi adının kokeni neydi? işte burada savaş gemilerinden aruı

kalmış "Ingiliz" [Almanca "Englischcr" aynı zamanda Ingiliz ve

İngilizce demektir. — ç.n.] sozcuğu geliyor. İngilizce "breakfast" [kahvaltı]

sozcuğu "breaking fast" [orucu kırmak] anlamınadır. "Brcaking"

ise bir kez daha gemi kazasıyla ["gemi kırılması"] ilişkilidir; oruc tutmak

ise siyah giysi ya da toiletle ile bağlantılıdır.

Ama duş tarafından yeni olarak kurulan tek şey kahvaltı gemisinin

adı idi. Şey vardı ve bana son yolculuğumun en eğlenceli parcalarından

birini anımsatmıştı. Aquileia'da bize sağlanacak yiyeceklere guvenmeyerek

Gorizia’dan bir şeyler edinmiş, Aquilcia'dan da bir şişe mukemmel

Istria şarabı almıştık. Kucuk posta vapuru "Canale delle

Mee" den yavaşca Grado'daki boş denizkulağına doğru ilerlerken tek

yolcu olan biz kahvaltımızı guvertede buyuk bir neşe icinde yemiştik

ve de bundan lezzetlisini pek az yemiş bulunuyorduk. O halde "kahvaltı

gemisi" buydu ve de duşun bilinmeyen ve tekinsiz bir geleceğe

ilişkin en karanlık duygularının ardında gizlenen şey kesinlikle bu en

neşeli joie de vivre' in [yaşam sevinci — ç. n.} anisiydi.5

3

[Alınanca} "Nachen”, filolog b ir arkadaşımın bana soylediğine g o re "vex'UC

(cesei} kokunden gelmekledir.

“[Gemisinde guven icinde yaşlı adam sakince limana girdi.

(Yaşam ve olume ilişkin b ir alegorinin b ir kesimi)

Schiller, Nachträge zu den Xenien, "Erwartung und Erfullung".]

[Bu duşten s. 269'da yeniden soz ediliyor.]

H. DUŞLERDE DUYGULAR 195

Duyguların onları doğuran duşunsel icerikten ay rılm ası, o n la ra

duşlerin oluşumu sırasında olan en carpıcı şeydir; ama bu onların duş

duşuncelerinden gorunur duşe giden yolda uğradıkları ne tek ne de en

temel d eğ işim d ir. E ğ e r duş d u şu n c e le rin in d u y g u su ile d u şu n

icindekileri karşılaştıracak olursak bir şey hemen berraklaşır. Ne z a man

bir duşte bir duygu bulunsa, onun, duş duşunceleri icinde de bulunması

gerekir, Ama bunun tersi doğru değildir. Bir duş genellikle,

işlenmesinden doğduğu ruhsal malzemeye gore, duygu acısından daha

fakirdir. Duş duşuncelerini yeniden kurduğumda onların icinde kendilerini

duyumsatmaya cabalayan ve bir kural olarak kendileriyle keskince

zıtlaşan başka itkilerle savaşan en yoğun ruhsal itkilere rastlamaya

alışmışımdır. Eğer o zaman duşe geri donecek olursam pek de seyrek

olmayarak duş renksiz ve buyuk yoğunlukta herhangi bir coşkusal

tondan yoksun gorunur. Duş-işlemi, duşuncelerimin yalnızca iceriğini

değil sıklıkla coşkusal tonunu da bir kayıtsızlık duzeyine in d irg e miştir.

Duş-işlcminin, duygulara baskdama uyguladığı soylenebilir.

Orneğin botanik makalesi duşunu [I. Cilt, s. 218 v.s.l alalım. Ona

denk duşen duşunceler, davranmayı sectiğim bicimde davranma ve

yaşamımı, bana, y aln ızc a bana do ğ ru g e len b ic im d e y o n e tm e

ozgurluğum adına tutkulu bir bicimde cırpınan bir dilekten oluşmuştu.

Onlardan doğan duşun ise onunla ilgili kayıtsız bir cemberi vardı: "Bir

makale yazmıştım; onumde duruyor; renkli levhaları var; her kopyaya

kurutulmuş bitkiler iliştirilmiş." Bu, insana her yana cesetler sacılmış

bir savaş alanına inmiş barışı duşunduruyor; uzerinde surup giden

savaşımdan geriye hicbir iz kalmamış.

Her şey başka turlu de olabilir: canlı duygu gosterileri duşun icine

girmenin yolunu bulabilirler. Ancak şu an icin, bilinen, cok sayıda

duşun kayıtsız gorunmesi, oysa d e rin lem e sin e bir etk ilenm e o lmaksızın

duş duşuncelerine girmenin olanaksız olması olgusuyla ilgileneceğim.

Burada, duş-işlcminin gidişi icinde bu duygu b a sk ılanm asın a

ilişkin butunlenmiş hicbir kuramsal acıklama verilemez. Ondan once

duygu kuramı ve bastırma mekanizması uzerine en yorucu a ra ştırmanın

gelmesi gerekir. IS. 320 v.s.na bkz.] Kendime yalnızca iki

noktaya gonderme yapma izni vereceğim. Duyguların serbest kalışını

bedenin icine doğru merkezkacsal vc de devinimsel ve salgısal sinir'lenmeye6

benzer bir surec olarak resimlendirmeye —başka neden-

6 [Duyguların scrbesl kalması (bedenin icine y on e lik olmasına karşın) z ih in 196

VI. DUŞ-lŞLEMt

lcrle— zorlanıyorum. Şimdi tıpkı uyku sırasında dış dunyaya devinimscl

itkiler gonderilmesinin askıya alınmış gorunmesi gibi, bilincdışı

duşuncenin mcrkezkacsal duygu seslenişleri de uykuda daha zor bir hale

geliyor olabilir. Bu durumda duş duşuncelerinin gidişi sırasında ortaya

cıkan duygusal itkiler, doğaları gereği zay ıf itkiler olurlardı; bunun

sonucunda da duşe girmenin yolunu bulanlar hic de zayıf olmazlardı. O

zaman "duyguların baskılanması", bu acıdan hicbir bicimde duşişlcminin

değil; uyku durumunun sonucu olurdu. Bu doğru .olabilir

ama tum hakikat bu olamaz. Oldukca karmaşık herhangi bir duşun

ruhsal gucler arasındaki calışmanın urettiği bir uzlaşma olduğunu da

aklımızda luunamız gerekir. Bir kere isteği bicimlendiren duşunceler,

sansur koyan bir ajanın karşıtlığıyla savaşmak zorundadırlar; ayrıca

sıklıkla bilincdışı duşuncenin kendisinde her duşunce katarının, kendisiyle

celişen karşıtıyla yanyana bulunduğunu gormuşuzdur. Tum bu

duşunce katarları bir duygu taşıma yeteneğinde oldukları icin eğer duygu

baskılanmasını bu karşıtların birbirine ve de sansurun baskılamış

olduğu itkilere uyguladığı kclvurınaların sonucu sayarsak genel cercevede

pek de yanılmış olmayız. Öyleyse duyguya ketvurulması, düş

sansürünün ikinci sonucu olarak görülmelidir; tıpkı düş çarpıtmasının

onun birinci sonucu olması gibi.

Burada, duş iceriğinin kayıtsız duygu tonunun, duş duşunceleri

arasındaki karşısavla acıklanabildiği bir duşu ornek olarak vereceğim.

Her okuru tiksintiyle dolduracak kısa bir duş bu.

IV

Bir tepe, üzerinde bir açıkhava tuvaleti gibi bir şey var: Çok uzun

bir peyke ve bir ucunda büyük bir delik. Arka ucu her büyüklük ve

tazelik derecesinde küçük dışkı yığınlarıyla kalınca örtülmüş. Peykenin

arkasında çalılar var. Peykenin üzerine işiyorum; uzun bir idrar dereciği

her şeyi yıkayıp temizliyor; dışkı kümeleri kolayca geliyor ve açıklıktan

aşağı düşüyor. Sanki sonda hâlâ biraz kalmış gibi.

Neden bu duşte hic tiksinti duymadım?

Cunku cozumlemenin gosterdiğine gore duşun ortaya cıkmasına en

sel aygıl acısından "mcrkezkacsal” olarak bclimlcnmişlir. Aşağıya s. 30 1 ’e de bkz.

— I-'reud'un "sinir'lenme" terimini kullanımı icin s. 260'daki dipnota bkz.)

[lnncrvation: bedenin bir bolgesine yayılan sinir ağı demektir. Hunun karşılığında

kullanılabilecek "sinirlenme" sozcuğu gunluk kullanımda daha cok duygusal bir anlam taşıdığı icin "sinirlenme" biciminde verilmesi yeğlendi. — ç.n.]

H. DUŞLERDE DUYGULAR 197

kabul ed ileb ilir ve en doyurucu duşunceler k atk ıd a bulunmuştu.

Cozumlemede hemen aklıma gelen şey, Herakles'in temizlediği Augias'ın

ahırları oldu. Bu Heraklcs bendim. Tepe ve calılıklar, o sırada

cocuklarımın durduğu Aussee'den geliyordu. Nevrozların bebeksi nedenbilimini

keşfetmiş ve boylece kendi cocuklarımı hastalığa yakalanmaktan

korumuştum. Peyke, (kuşkusuz deliği dışında) minnettar birkadın

hasta tarafından armağan olarak bana verilmiş olan bir mobilya

parcasının tam bir kopyasıydı. Boylcce hastalarımın beni ne denli

onurlandırdıklarını anımsalmışiı. Aslında insan dışkısı muzesine bile

yureğimi sevindirecek bir yorum verilebilirdi. Gercekte ondan ne denli

tiksinebilecek de olsam, o, duşte, kucuk kasabalarında tuvaletlerin taslamam

bu bicimde doşenmiş olduğu guzel ulke İtalya'nın bir anımsalıcısıydı.

Her şeyi temizleyen idrar deresi buyukluğun şaşmaz bir

işaretiydi. Bu G u lliv e r'ın L illiput'daki buyuk yangını sonduruş

bicimiydi — her ne kadar bu minik kralicesinin gozunden duşmesine

neden olmuşsa da. Ama Rabclais'nin ustun insanı Gargantua da Parisli'lerden

ocunu, Notre Dame’ın tepesine ala biner gibi oturup idrar deresini

kentin uzerine cevirerek aynı bicimde almıştı. Hemen uykuya

yatmadan onceki akşam Garnier'nin Rabclais icin yaptığı resimlere

goz atmıştım. Ve gariptir burada da ustun insanın ben olduğuma

ilişkin bir başka kanıt vardı. Notre Damc'ın platformu Paris'te benim

gozde gezinti yerlerimden biriydi; her boş oğleden sonrayı orada kilisenin

kuleleri uzerinde canavarlar ve şeytanlar arasında tırmanarak

gecirirdim. Tum dışkıların derenin altında o denli cabuk yitmeleri, bir

gun histerinin sağaltımına ilişkin bir bolumun başına koymaya niyetlendiğim

şu yazıtı anımsaLtı: "Afflavit el dissipaii suni" [Bkz. I. Cilt

s. 262 ve n. 45.]7

Ve şimdi de duşun gercek heyecan verici nedeni. Sıcak bir yaz

oğleden sonrasıydı; akşam boyunca histeri ile sapıklıklar arasındaki

bağlantı uzerine konferansımı vermiştim ve soylemek zorunda kalmış

olduğum her şey beni şiddetle hoşnutsuz etmiş ve de bana tumuyle

değerden yoksunmuş gibi gorunmuştu. Yorgundum, zorlu calışmamdan

hicbir hoşnutluk duyumsamıyordum; insan pisliği icindeki bu

eşinmelerden uzaklaşmayı ve cocuklarıma kavuşmayı, sonra da

İtalya'nın guzelliklerini ziyaret edebilmeyi cok isliyordum. Bu hava

--------------------- I

7["Tanrı u fle d i ve onlar dağıldılar.” Yazıt I. Cill'lcki aklarılışta "flaviı el dissipati sunt" o la ra k ve rilmiş ancak anlamı cok da d eğ iştirm e y en bu farka ilişkin bir

not yok. — ç. n .]

198 VI. DUŞ-tŞLEMt

icinde konferans salonundan, hic iştahım olmadığı icin hafif bir şeyler

atıştırdığım bir cafe'ye gittim. Ancak dinleyicilerimden biri benimle

birlikte oraya geldi ve kahvemi icip ay coreğimi tıkınırken benim

yanımda oturmasına izin vermemi rica etti. Bana dalkavukluk etmeye

başladı: Benden ne kadar cok şey oğrenmiş olduğunu, her şeye nasıl da

yeni bir gozle baktığını, benim nevrozlar kuramımla yanılgıların ve

onyargıların Augias ahırlarını nasıl da temizlemiş olduğumu soyledi.

Kısaca bana benim cok buyuk bir adam olduğumu anlattı. Mizacım bu

ovgu şarkılarına uygun değildi; tiksinti duygumla savaştım; ondan

kurtulmak icin eve erken gittim; uyumadan once Rabelais'nin sayfalarını

karıştırdım ve Conrad Ferdinand Meycr'in kısa oykulerinden birini,

"Die Leiden eines Knaben"'\ ["Bir Oğlanın Uzuntuleri"] okudum.

Duşun doğduğu malzeme boyle şeylerdi. Meyer'in kısa oykusu

ayrıca cocukluğumun sahnelerinden bir anıyı da getirmişti. (K o n t'

Thun'a ilişkin duşun son sahnesine bkz. [I. Cilt, s. 264 v.s.].)

Gunduzun ansızın değişen mizacı ve tiksintisi, duşle, neredeyse

gorunur iceriğin tumunu oluşturacak kadar diretmişti. Ama geceleyin

guclu hatta abartılı bir oz-iddialılık biciminde karşıt bir ruh hali ortaya

cıkmış ve ilkinin yerine gecmişli. Duşun iceriği hem aşağılık sanrılarını

hem de megalomaniyi aynı malzemeyle ifade edecek bir malzeme

bulmak zorundaydı. Onların arasındaki uzlaşma, cifte anlamlı bir duş

iceriği uretmiş ama bu zıt itkilerin karşılıklı kctvurmaları yuzunden

kayıtsız bir duygu tonuna neden olmuştu.

istek doyurma kuramına gore, eğer tiksinti duygusuna ek olarak

(baskılanmış ama hoşnutluk yaratıcı bir tonu bulunan) karşısavsal

megalomanik duşunce katarı ortaya cıkmasaydı bu duş gercekleşemezdi.

Cunku rahatsız edici şeyler bir duşle temsil edilmeyebilir; duş

duşuncelerimiz icindeki hicbir şey aynı zamanda bir isteğin doyurulması

icin bir kılık değiştirme sağlamadıkca duşe giriş yolunu zorlayamaz.

[S. 277 v.s.na bkz.]

Duş-işlcminin, duş duşunceleri icindeki duyguların gecmesine izin

vermek ya da onları hice indirgemeye ek olarak onları bir başka ele alış

bicimi daha vardır. Onları karşıtlarna dönüştürebilir. Bir duşteki her

oğenin yorum amaclarıyla kendi yerinde olduğu kadar kolaylıkla

karşıtının yerine de gecebildiği bicimindeki yorumsal kuralı daha once

tanımıştık. [S. 5 l'e bkz.] O oğenin kendi yerinde mi yoksa karşılının

yerinde mi olduğunu onceden hicbir zaman bilemeyiz; bunu ancak

H. DUŞLERDE DUYGULAR 199

bağlam belirleyebilir. Bu hakikatin bir izi acık olarak toplum bilincinde

yer bulmuştur: "duş kitapları", duşleri yorumlayışlannda cok sık

olarak karşıtlık ilkesini benimserler. Bu, bir şeyi kendi karşıtına donuşturme,

duşuncelerimizde bir şeyin duşuncesiyle karşıtını birleştiren

yakın cağrışımsal zincirle olası kılınır. Başka tur yerdeğiştirmeler gibi

bu da sansurun amaclarına hizmet edebilir; ama ayrıca sık olarak istek

doyurmanın bir urunudur; cunku istek doyurma, kabul edilemeyen bir

şeyin yerine karşıtının gecmesinden başka bir şey değildir. Tıpkı

şeylerin duşuncelerinin duşlerde gorunumlerini karşıtlarına donuşmuş

hale getirebilmeleri gibi duş duşuncelerine ilişkin duygular da aynı

şeyi yaparlar; ve de duygunun bu tersine cevrilmesinin duş sansuru tarafından

sık olarak yapılması cok olası gorunmektedir. Bize duş

sansuruyle tanıdık bir benzeşim sağlamış olan sosyal yaşamda da duyguyu

baskılamayı ve tersine cevirmeyi coğunlukla gizleme amacıyla

kullanırız Eğer kendisine duşmanca bir şeyler soylemeyi isterken

ozenli davranmak zorunda olduğum biriyle konuşuyorsam, ondan duygumun

herhangi bir dışavurumunu saklama zorunluluğum neredeyse

duşuncelerimin sozel bicimini hafifletme zorunluluğumdan daha

onemlidir. Eğer ona nazik olmayan sozlerle hitap etsem ama onlara

nefret ya da aşağılama gorunumu ya da jesti eşlik etse onun uzerinde

yaratacağım etki aşağılamamı acık olarak yuzune fırlattığım zaman

oluşacak etkiden farksız olurdu. Bunun gibi sansur her şeyden once

beni duygularımı baskılamaya zorlar ve eğer ben bir gizleme ustasıysam

zıt duyguyu ustlenirim — kızgınken gulumser ve yok etmeyi

isterken sevecen gorunurum.

Duş sansuru adına bir duşte gercekleştirilmiş bu turden bir duygu

ters cevrilmesinin mukemmel bir orneğiyle daha once karşılaşmıştık.

"Sarı sakallı amcam" duşunde [I.Cilt, s. 188 v.s.] duş duşunceleri onu

bir saf olarak nitelerken ve de bu yuzden arkadaşım R.ye en buyuk

sevecenliği duyumsamıştım. Bir duş sansurunun varlığına ilişkin ilk

ipucumuzu bu duygu ters cevrilmesi orneğinden turetmiştik. Bu tur

olgularda bile duş-işleminin boylesi zıt duygulan yoktan yarattığını

varsaymamız gerekmez; kural olarak onları duş duşunceleri icinde elinin

altında bulur ve yalnızca bir savunma gudusunden doğan ruhsal bir

gucle duş oluşumu amacı icin belirgin hale gelene dek şiddetlendirir.

Az once soz ettiğim amcam duşunde, karşısrfvsal, sevecen duygu

olasılıkla (duşun daha sonraki kesimince telkin edildiği gibi) bebeksi

bir kaynaktan doğmuştur, cunku amca yeğen ilişkisi, cocukluğumun

200 VI. DUŞ-IŞLEMt

en erken yaşantılarının garip doğası nedeniyle (s. 153 v.s.ndaki

cozumlemeye bkz. [ve aşağıya s. 209 v.s.na]) benim tum arkadaşlıklarımın

ve tum nefretlerimin kaynağı haline gelmişti.

Bu turden bir duygu ters cevrilmesinin mukemmel bir orneği, Ferenczi'nin

(1916) kaydettiği bir duşte bulunacaktır:8 "Yaşlı bir beyefendi

bir gece uykusunda yuksek sesle ve durmak bilmez bir bicimde

gulmesi yuzunden endişelenen karısı tarafından uyandırılmıştı. Sonradan

adam aşağıdaki duşu gorduğunu bildirdi: Yatakla yatıyordum ve

bildiğim bir beyefendi odaya girdi; ışığı yakmaya çalıştım ama yakamadım:

Tekrar tekrar uğraştım ama boşuna. Bunun üzerine karım bana

yardım etmek için yataktan kalktı ama o da beceremedi. Ama beyefendinin

önünde 'en négligé’ [Ozensiz — ç. n.] olmayı garipsediği için sonunda

vaz geçti ve yatağa döndü. Tüm bunlar o denli gülünçtü ki kahkahalarla

gülmemi engelleyemedim. Karım: 'Neden gülüyorsun? Neden

gülüyorsun?' dedi ama ben uyanana dek gülmeyi sürdürdüm. Ertesi gun

beyefendi cok cokuntu halindeydi ve başı ağrıyordu: O kadar cok

gulmenin kendisini alt ust ettiğini duşunuyordu.

"Cozumsel olarak ele alındığında duş daha az gulunc gibi gelmektedir.

Odaya giren 'bildiği beyefendi' gizli duş duşuncelerinde, 'buyuk Bilinmeyen'

olan Olumun resmiydi — bir onceki gun aklına gelmiş olan

bir resim. Artcriosklerozu olan yaşlı beyefendinin bir gun once olumu

duşunmek icin haklı bir nedeni vardı. Durdurulamayan gulme olmek

zorunda olduğu duşuncesi uzerine hıckırıp ağlamasının yerini almıştı.

Artık yakamadığı ışık, yaşam ışığıydı. Bu karanlık duşunce kısa sure

once giriştiği, ama karısının en négligé yardımına karşın başarısız

olduğu ciftleşme girişimiyle bağlantılı olabilirdi. Tepe aşağı gitmekte

olduğunun ayırdına varmıştı. Duş-işlemi, karanlık, iktidarsızlık ve

olum duşuncesini gulunc bir sahneye ve hıckırıkları kahkahaya donuşturmeyi

başarmıştı."

"ikiyuzlu" diye betimlenmeyi ozellikle hak eden ve istek doyurma

kuramını zorlu bir sınavdan geciren bir duş sınıfı vardır.9 Dikkatim onlara,

Frau Dr. M. Hilferding, Peter Rosegger’in bir duşunun aşağıdaki

kaydını. Viyana Ruhcozumsel Topluluğu'na tartışma icin getirince

cekildi.

Rosegger "Fremdgemaclu!"waâlı oykusunde şoyle yazıyor: "Gen8[

Bu ve bundan sonraki paragraf 1919'da eklenmiştir.]

[Bu paragraf ve bunu izleyen Rosegger'den yapılan alıntı, onun tartışmasıyla birlikte

1911 'de eklenmiştir. Rosegger (1843-1918) cok alcakgonullu, koylu başlangıctan

sonra une kavuşmuş tanınmış bir Avusturya l I yazardı.]

’''[''Kovuldun!"] Waldlıeimatın ikinci cildinde, s. 303.

H. DUŞLERDE DUYGULAR 201

ellikle uykum derindir ama coğu gece huzurum kacmıştır — cunku bir

edebiyat oğrencisi ve bir edebiyat adamı olarak alcakgonullu kariyerimin

yanında yıllarca kendimi bir turlu kurtaramadığım bir hayalet gibi

bir terzinin yaşamının golgesini cevremde suruklemişimdir.

"Gunduzun gecmişim uzerinde cok sık ya da cok derinlemesine

duşunmemişimdir. Bir Filistinli olmakla bağlarını koparmış ve Dunyayı

ve Cenneti ele gecirmeye cabalayan birinin yapacak daha başka

şeyleri vardı. Atılgan genc bir adamken gece duşlerimi şoylece bir duşunmekten

fazlasını yapmazdım. Ancak sonraları, her şey uzerinde

duşunme alışkanlığı kazandıktan sonra ya da icimdeki Filistinli bir

şeyleri kurcalamaya başladığımda neden ne zaman duş gorsem hep bir

terzi kalfası olduğumu ve patronumla bu bicimde o kadar uzun zaman

gecirip onun dukkanında neden ucretsiz calıştığımı kendi kendime sordum.

Onun yanında boyle oturup dikiş diker ve utu yaparken yerimin

artık orası olmadığını ve bir kasabalı olarak beni meşgul edecek başka

şeylerim de olduğunu pekala biliyordum. Ama ben her zaman tatildeydim,

her zaman yaz tatilinde olurdum boylece de patronumun yanında

onun yardımcısı olarak otururdum. Sıklıkla bıkkınlık verirdi bana ve

yapacak pekala daha iyi, daha yararlı şeyler bulabileceğim zamanın yitimi

yuzunden uzuntu duyardım. Arasıra bir şeyler ters gittiğinde patronumun

azarına katlanmak zorunda kalırdım ama ucretler konusunda

hicbir konuşma gecmezdi. Sıklıkla, karanlık dukkanda iki buklum otururken

haber verip ayrılmayı duşunurdum. Bir keresinde yaptım da;

ama patronum onemsemedi ve ben hemen onun yanma oturup yeniden

dikiş dikmeye başladım.

"Boylesi sıkıcı saatlerden sonra uyanmak ne keyifti! Ve eğer bu

inatcı duş bir daha gelirse onu zorla kendimden uzaklaştırmaya ve

yuksek sesle: 'Bu yalnızca hokkabazlık, yatakta yatıyorum ve uyumak

istiyorum...' diye bağırmaya karar verirdim. Ama ertesi gece bir kez

daha terzi dukkanında oturuyor olurdum.

"Ve bu boylece tekinsiz bir duzenlilikle yıllarca surdu. Şirridi bir

kez daha patronum ve ben Alpelhofer’in (ilk cırak olduğumda evinde

calıştığım koylu) evinde calışıyorduk ve patronum, ozellikle benim

calışmamdan hoşnut olmadığını gosterdi. Bana 'Senin bu salaklığın

nereden geliyor bilsem’ dedi ve kotu kotu baktı. Yapılacak en ussal

şeyin ayağa kalkıp yalnızca onu hoşnut etmek icin yanında olduğumu

bağırmak ve cıkıp gitmek olduğunu duşundum. Ama oyle yapmadım.

Patronum bir cırak tutup bana onun icin tezgahta bir yer acmamı

202 VL DUŞ-IŞLEMİ

soylediğinde hic karşı cıkmadım. Koşeye cekildim ve dikiş diktim.

Aynı gun bir başka kalfa da alındı; ağzı bozuk bir ikiyuzlu — Bohemya'lıydı—

ondokuz yıl once bizim yerimizde calışmış ve b ir keresinde

handan donerken dereye duşmuştu. Oturacak yer aradığında hic yer kalmadığını

gordu. Sorarcasına patronuma dondum ve o da bana: 'Sende

terzilik yeteneği yok, gidebilirsin! Kovuldun!' dedi. Bunun uzerine

duyduğum korku o denli gucluydu ki uyandım.

"Sabahın gri ışıkları tanıdık evimin perdesiz pencerelerinden

ışıldıyordu. Cevremi sanat yapıdan sarmıştı; guzel kitaplığımda ebedi

Homeros, dev Dante, eşsiz Shakespeare, şanlı Goethe —tum gorkemli

olumsuzler— duruyordu. Yandaki odadan uyanan cocuklann anneleriyle

şakalaşırken cıkardıkları berrak genc sesleri cınlıyordu. Bu denli

sık olarak ve bu denli derinlemesine yuceltici bir insan mutluluğu yakaladığım

bu saf ve tatlı, bu barışcıl, şiirsel, ruhsal yaşamı yeniden

bulmuştum. Patronuma ayrılmak istediğimi baştan soylememiş ve

onun tarafından kovulmuş olmak hala canımı sıkıyordu.

"Ve ne kadar şaşırmıştım! Patronumun beni kovduğu o geceden

sonra barışın tadını cıkardım; o denli uzak gecmişimde kalan —o denli

keyifli bir alcakgonulluluğu olan ama sonraki yıllarıma bu denli uzun

bir golge duşurmuş olan— terz ilik gunlerimi bir daha duşumde

gormedim."

Gencliğinde terzi kalfalığı yapmış olan bir yazarın gormuş olduğu

bu duşler dizisinden istek doyurmanın egemenliğini ayırt etmek zordur.

Duş gorenin tum keyfi gunduz yaşantısında yer almaktaydı; oysa

duşlerinde en sonunda kacmış olduğu mutsuz bir yaşam tarafından hala

kovalanıyordu. Benzer turde kendi bazı duşlerim konuya biraz ışık tutmama

olanak verdi. Genc bir doktor olarak uzun bir sure Kimya Enstitusunde

bu bilimin gerektirdiği becerilerde yetenekli hale gelmeksizin

calışmıştım ve bu nedenle uyanıklık yaşamımda cıraklığımın bu corak

ve aslında aşağılayıcı donemi uzerinde hicbir zaman duşunmedim. Ote

yandan laboratuarda calışmaya, cozumlemeler yapmaya ve orada

değişik deneyimler kazanmaya ilişkin duzenli bir bicimde yineleyen

duşler gorurdum. Bu duşler sınav duşleriyle aynı bicimde benimsenemez

şeylerdi ve hicbir zaman cok kesin değillerdi. Onlardan birini yorumlarken

sonunda dikkatimi onların anlamı icin bana bir anahtar veren

"çözümleme" sozcuğu cekti. O gunlerden bu yana ben bir "cozumleyici"

haline gelmiştim ve şimdi, her ne kadar "rn/ı-cozumlemeleri"

olsalar da, uzerinde cok konuşulan "cozumlemeler" yapıyordum. Şimdi

H. DUŞLERDE DUYGULAR 2 0 3

benim icin konu ap a cık tı: Eğer g u n d u z y aşamımd a bu turden

cozumlemeler gercekleştirdiğim icin gurura kapılmış ve ne denli

başarılı bir hale geldiğimle ovunme eğilimi duymuşsam duşlerim bana

gece boyunca oteki, gurur duymak icin hicbir nedenim bulunmayan

başarısız cozumlemeleri anımsatıyordu. Onlar bir parvenu'nun [sonradan

gorme — ç. /ı.] ceza duşleriydi; unlu bir yazar haline gelmiş terzi

kalfasının duşleri gibi. Ama nasıl oluyordu da bir parvenu'nun gururu

ile onun ozeleştirisinin catışması arasında kalmış bir duş İkincinin

yanını tutuyor ve yasadışı bir istek doyurma yerine icerik olarak ussal

bir uyarıyı seciyordu? Daha once soylediğim gibi bu sorunun yanıtı

guclukler doğurur. Duşun temelinin, ilk ağızda abartılı bir duşlem tarafından

bicimlendirildiği; ama duşlemin uzerine soğuk su doken

aşağılayıcı duşuncelerin onun yerine duşe girmenin yolunu bulduğu

sonucunu cıkarabiliriz. Aklın icinde bu turden bir tersine cevirmeden

sorumlu olabilecek mazoşistik itkiler bulunduğu anımsanabilir. Bu

duş sınıfının, "ceza duşleri" adı altında "istek doyurma duşleri"nden

ayırt edilmesine hicbir karşı cıkışım olmaması gerekir. Bunu şu ana

dek o n ay a koyduğum duşler kuramının bir niteliği olarak kabul e tmem

gerekmiyor; bu zıtların b irleşmesini garip bulanların gu cluklerini

gidermeye yarayacak lenguistik bir careden başka bir şey

değildir.11 Ama bu duşlerin bazılarının daha yakından incelenmesi biraz

daha fazla şeye ışık tutar. Benim laboratuar duşlerimden birinin geri

planının belirsiz bir kesiminde beni tıbbi kariyerimin tam da en kasvetli

ve en başarısız yılına yerleştiren bir yaştaydım. Hala bir yere

atanmamışum ve nasıl gecineceğim konusunda hicbir duşuncem yoktu;

ama aynı zamanda evlenebileceğim bircok kadın arasında onume

bir secenek cıktığını ansızın keşfetmiştim! Boylece bir kez daha

genctim ve her şeyden onemlisi o — tum bu guc yılları benimle paylaşmış

olan kadın— da bir kez daha gencli. Boylece duşun bilincdışı

kışkırtıcısının, yaşlanmakta olan bir erkeğin durmadan icini kemiren

isteklerden biri olduğu ortaya cıktı. Aklın başka duzeylerinde kibirlilik

ile ozeleştiri arasında surup giden catışma duşun iceriğini belirlemişti,

doğru; ama bu catışmanın bir duş olarak gorunmesini olası kılmış

olan da yalnızca daha derinlere kok salmış olan genclik isteğiydi.

Uyanıkken bile bazan kendi kendimize şunları soyleriz: "Bugun her

şey yolunda, eskiden işler zordu; ama olsun yine de guzeldi — henuz

genctim"12

11 [Son iki cumle 1919'da eklenmiştir.]

l2[1930'dn eklenen dipnot:] Ruhcozumlemesi, kişiliği ego ve superego diye ayır2

0 4 VL DUŞ-İŞLEMI

Kendimde sık rastladığım ve ikiyuzluce diye tanımladığım bir

başka duş grubunun iceriği, arkadaşca ilişkilerin uzun suredir kesildiği

kişilerle bir barışmadır.13 Bu olgularda cozumleme, genellikle bu eski

arkadaşlara karşı son saygı kırıntılarını terketmeme ve onları yabancı

ya da duşman olarak ele almama yol acan bazı olayları ortaya cıkarmıştır.

Ancak duş, k a rşıt ilişkiyi resimlemiştir. [I.Cilt s. 196 n.a

bkz.]

Imgelemci bir yazar tarafından kaydedilmiş duşler uzerine bir yargı

oluştururken onun temel olmayan ya d a dik k a t dağıtıcı saydığı

ayrınuları kendi bildiğine atlamış olduğunu varsaymak akla yakındır.

Bu durumda onun duşleri, iceriği tam olarak bildirilmiş olsa kolayca

cozulecek sorunlar cıkaracaktır.

Otto Rank, Grimm'lerin "Kucuk Terzi ya da Bir Vuruşta Yedi

Tane" masalının tumuyle benzer bir p a r v en u duşu icerdiğini bana

gostermişti. Bir kahraman ve Kral'ın damadı haline gelen terzi, bir

gece karısı Prenses'in yanında yatarken eski el sanatını duşunde gorur.

Kız, kuşkulanıp duş gorenin sozlerini dinlemek ve onu yakalamak

uzere ertesi gece yanına silahlı gardiyanlar yerleştirir. Ama kucuk terzi

uyarılmıştır ve duşunun doğrulandığını anlar.

Aracılıklarıyla duş duşunceleri icindeki duyguların duşlerdeki duygulara

donuştuğu karmaşık eleme, azaltma ve ters cevirme surecleri

tumuyle cozumlenmiş olan duşlerin uygun bireşimlerinde doyurucu

bicimde izlenebilir. Saymış olduğum olasılıkların gercekleştiğinin

goruleceği duşlerdeki duygulara ilişkin birkac ornek daha vereceğim.

V

Eğer yaşlı Brucke'nin bana verdiği kendi kalcamda acımlama yapmam

bicimindeki garip gorev duşune donecek olursak [s. 180] duşun

icinde de uygun urkuntu duygusunu ["Grauen"] bulamamış olduğum

anımsanacaktır. Şimdi bu birden cok anlamda bir istek doyurmaydı.

dığından beri (Freud, 1921c [ve 1923b]) bu ceza duşlerinin superego'nun isteklerini

doyurduğunu ayırt etmek kolaylaşmıştır. [Aşağıya s. 279 v.s.na bkz.]

13[Bu paragraf 1919'da eklenmiştir ve yanlışlıkla bu noktaya yerleştirilmiş gibi

gorunmektedir. Olasılıkla sonraki iki paragraftan sonra gelmesi gerekirdi. Onların tarihi acık olarak ilişkili oldukları Rosegger tartışması gibi 191 l'dir. Onları iz le y en

paragraf ise yeniden 1900'e donmektedir. — ikiyuzlu duşler uzerine daha ileri

değinmeler Freud'un bir kadın e şcinselliği olgusu uzerine makalesinin III. Kesiminin

sonlarına doğru bulunacaktır. (1920a).]

H. DUŞLERDE DUYGULAR 205

Acımlama, bir bakıma duşler uzerine bu kitabın yayımlanmasıyla

—gercekte bitmiş elyazmasını yayımlamayı bir yıldan fazla sure ertelememe

neden olacak kadar bana huzursuzluk vermiş olan bir surec—

gercekleştirdiğim oz-cozumleme anlamına geliyordu. Sonra bu isteksizliğin

ustesinden gelebileceğime ilişkin bir istek uyandı; bu yuzden

duşte hicbir urkuntu ["Grauen"] duygum yoktu. Ama ayrıca saclarıma

kır —sozcuğun diğer anlamında "Grauen"— duşmemiş olmasından

cok hoşnut olmuş olsam gerek. Zaten saclarıma kır duşmuştu ve

saclarımın kırlaşması artık gecikmemem gerektiğine ilişkin bir başka

anımsatıcıydı. Ve de gormuş olduğumuz gibi zor yolculuğumun

ereğine ulaşmasını cocuklarıma bırakmam gerektiği duşuncesi duşun

sonunda temsil edilmek icin yolunu zorlamıştı.

Bundan sonra b ir doyum ifadesinin, uyanmadan sonraki ana

taşındığı iki duşten soz edelim. Bir olguda doyum icin one surulen

neden "Bu duşu daha once gormuştum" ile kastedilen şeyi artık bulacağım

yolunda bir beklentiydi: oysa aslında doyum ilk cocuklarımın

doğumuna bir gonderme yapıyordu [s. 175 v.s.]. Diğer olguda sozde

neden "ongorulmuş" olan bir şeyin şimdi gercekleşmesi ile benim

onaylanmış olmamdı; oysa gercek gonderme b ir onceki duştekine benziyordu:

İkinci oğlumun doğumunu karşılamamın doyumuydu [s. 175

v.s.J. Burada duş duşuncelerine egemen olan duygular duşlerde diretmiştir;

hiçbir duşte işlerin bu kadar basit olmadığını soylemek daha

guvenlidir. Eğer iki cozumlemede de biraz daha derinleşecek olursak

sansurden kacmış olan bu doyumun başka bir kaynaktan da katkı

almış olduğunu goruruz. Bu diğer kaynağın sansurden korkmak icin

haklı nedenleri vardır ve eğer kendini izin verilen kaynaktan doğan

benzer, yasal doyum duygusu ile ortmez ve bir bakıma onun kanatları

altına sokulmazsa, onun duygusunun, karşıtlık yaratacağında hic

kuşku yoktur.

Ne yazık ki bunu gercek duş olgularında gosteremiyorum ama

yaşamın başka bir bolumunden alınmış bir ornek, anlatmak istediğime

acıklık kazandıracaktır. Aşağıdaki durumu varsayalım. Nefret ettiğim

bir komşum var; oyle ki onun başına b ir şey gelecek olursa hoşnut

olma eğilimi taşıyorum. Ama doğamın ahlak yanı bu itkiye izin vermiyor.

Onun şanssız olmasına ilişkin bir isteği ifade etmeye cesaret

edemiyorum ve eğer hak edilmemiş bir şanssızlığa uğrarsa doyumumu

baskılıyor ve kendimi keder belirtileri ve duşuncelerine zorluyorum.

206 VI. DUŞ-İŞLEMI

Herkes şu ya da bu zamanda kendini boyle bir durumda bulmuştur. Ancak

bu kez olan şey bu nefret edilen kişinin, biraz da kendi yanlış tutumuyla

kendini hak edilmiş bir hoşnutsuzluğun icinde bulmasıdır;

boyle bir şey olduğu zaman onun haklı bir cezayla karşılaşmasından

duyduğum doyumun dizginlerini salıveririm ve bu noktada kendimi tarafsız

coğu başka kimseyle duşunce birliği icinde bulurum. Yine de

doyumumun bu başka insanlarmkinden daha yoğun gorunduğunu

gozlemleyebilirim; o zamana dek etkisini gostermesi engellenmiş,

ama değişen koşullarda artık onunde bir engel kalmamış olan nefretimin

kaynağından bir katkı almıştır. Sosyal yaşamda, bu, genelde, sevilmeyen

insanlar ya da tutulmayan azınlıklar yanlış bir şey yaptıkları

zaman ortaya cıkar. Onların cezalandırılmaları, coğunlukla hatalarına

değil hataları artı daha once herhangi bir sonuc yaratmamış olan, onlara

yonelik kotu duygulara denk duşer. Burada cezayı verenlerin bir

haksızlık yaptığı hic kuşkusuz doğrudur: ama onlar kendi iclerinde

uzun suredir surdurulmuş olan baskılamanın kalkmasından doğan doyum

yuzunden bunu algılayamazlar. Boylesi durumlarda duyguyu lıaklı

kılan onun niceliği değil niteliği'du: ve de bir nokta uzerinde duran

ozeleştiri diğerini incelemeyi ihmal etmeye cok yatkındır. Bir kapı bir

kez acıldığında başlangıcta iceriye alınması duşunulenden cok daha fazla

insanın iceriye dalması cok kolayda.

Nevrotik kişiliklerdeki carpıcı bir ozellik —bir duyguyu serbest

bırakma yeteneği bulunan bir nedenin onlarda nitelik olarak akla yakın

ama nicelik olarak aşırı bir sonuc uretmeye yatkın olması— herhangi

bir ruhsal acıklamaya izin verdiği surece aynı duşunce cizgisi icinde

acıklanmalıdır. Aşırılık, onceden bilincdışı ve baskılanmış olarak

kalmış kaynakların duygusundan doğar. Bu kaynaklar, gerçek serbest

bırakıcı nedenlerle bir cağrışım bağlantısı kurmayı başarmış ve kendi

duygularının serbest kalması icin arzu edilen yol karşı cıkılmaz ve yasal

olan diğer duygu kaynağı tarafından acılmıştır. Boylece baskılanmış

ve baskılayan ajanları goz onune alırken, onların ilişkisini salt

karşılıklı ketvurma turunden bir ilişki saymamamız gerektiğine dikkatimiz

cekilmiş olur. Tıpkı iki ajanın yanyana calışıp birbirlerinin etkilerini

şiddetlendirerek patolojik bir etkiyi ortaya koyduğu durumlara da

daha fazla dikkat etmemiz gerekmesi gibi.

Şimdi ruhsal mekanizmalara ilişkin bu ipuclarını düşlerde duyguların

ifadelerini anlamak icin uygulayalım. Bir duşte sergilenen ve

kuşkusuz hemen duş duşunceleri icindeki uygun yerine gonderme

H. DUŞLERDE DUYGULAR 2 0 7

yapılabilen bir doyum her zaman yalnızca bu gonderme ile tumuyle

aydınlatılamaz. Coğunlukla duş duşunceleri icinde onun başka bir kaynağını,

sansurun basıncı altında olan bir kaynağı aramak gerekir. Bu

basıncın bir sonucu olarak bu kaynak normalde doyum değil karşıt bir

duygu uretmiştir. Ancak ilk duygu kaynağının varlığı sayesinde ikinci

kaynak, doyum duygusunu, bastırmadan kurtarabilmiş ve onun ilk

kaynaktan gelen doyumda bir şiddetlenme gibi davranmasına izin vermiştir.

Boylece duşlerdeki duygular değişik kaynakların birleşmesiyle

beslenmiş ve duş duşunceleri malzemesi acısından aşırı belirlenmiş

olarak ortaya cıkmaktadırlar. Düş-işlemi sırasında, aynı duyguyu

üretme yeteneğindeki kaynaklar onu yaratmak için biraraya gelirler }A

Bu karışıklıklar icin "Non vixit" sozcuklerinin merkez noktasını

oluşturduğu guzel duş orneğinden biraz icgoru kazanabiliriz. (S. 150

v.s.na bkz.) O duşte gorunur iceriğin iki noktasında değişik nitelikte

duygu gosterileri bir araya getirilmişti. Duşmanca ve rahatsız edici

duygular —duşun icinde kullanılan sozcukler "garip duygulara yenik

duşerek" idi.— karşıtım ve arkadaşımı iki sozcukle yok ettiğim noktaya

dek yığılmıştı. Ve yine duşun sonunda hayli hoşnuttum ve uyanıklık

yaşamında sacma olduğunu bildiğim, yalnızca bir istekle yok

edilebilen hayaletlerin var olma olasılığını onaylamayı surdurdum.

Duşun harekete gecirici nedeninden henuz soz etmedim. Cok

onemliydi ve duşun derinlemesine anlaşılmasına yol acıyordu. "Fİ"

[yani Fliess] diye soz ettiğim Berlin'deki arkadaşımdan bir ameliyat

gecireceğini ve durumu hakkında daha fazla haberi onun Viyana'daki

bazı akrabalarından alabileceğimi işitmişıim. Ameliyattan sonra

aldığım ilk bilgiler guven verici değildi ve bana sıkıntı vermişti. Ona

kendim gitmeyi cok daha yeğlerdim ama lam o sırada her tur devinimi

benim icin işkence haline getiren sancılı bir yakınmanın kurbanıydım.

Duş duşunceleri şimdi beni arkadaşımın yaşamı icin korktuğum konusunda

bilgilendiriyor. Hic tanımadığım tek kızkardeşinin gencliğinin

başlangıcında cok kısa bir hastalıktan sonra olduğunu biliyordum.

(Duşte Fl. kızkardeşi hakkında konuşmuş ve onun üç çeyrek saat

içinde ölmüş olacağını söylemişti.) Onun yapısının kızkardeşinden da l

i [1909'da eklenen d ip n o t:] Kasıtlı esprilerin olağandışı guclu haz verici etkisi icin benzer bir acıklama yapmıştım. [Freud, 1905c IV. Bolumun sonlarına doğm.]

2 0 8 V I DUŞ-IŞLEMI

ha direncli olmadığını ve ondan bazı daha kotu haberler aldıktan sonra

yine de yolculuğu yapmak zorunda kalacağımı —ve de kendimi

suclamaktan hic kurtulamayacağım bicimde çok geç ulaşacağımı—

imgelemiş olsam gerek.15 Bu cok gec gelme suclaması, duşun merkez

noktası haline gelmiş ama oğrencilik yıllarımın saygın hocası Brucke'nin

bu suclamayı mavi gozlerinin korkunc bir bakışıyla bana

doğrulttuğu bir sahneyle temsil edilmişti. Durumu [Fl.e gore] bu

cizgiye değiştirenin ne olduğu hemen ortaya cıkacaktır. [Brucke ile

gecen] sahnenin kendisi duş tarafından benim onu yaşadığım bicimde

yeniden uretilemezdi. Duşteki diğer tipin mavi gozleri korumasına izin

verilmişti ama yok edici rol bana verilmişti — acık olarak istek doyurma

işlemi tarafından gercekleştirilen bir ters cevirme. Arkadaşımın

iyileşmesi konusundaki anksiyetem, onu gormeye gitmediğim icin

kendimi suclamalarım, bu yuzden duyduğum utanc — "Habersizce"

(beni gormek icin) Viyana'ya gelmişti— hastalığım nedeniyle ozurlu

olduğumdan soz etmeye duyduğum gereksinim — bunların tumu uykumda

acıkca algılanmış ve duş duşuncelerinin bu bolgesinde şiddetlenmiş

olan coşkusal fırtınayı uretmek uzere birleşmişlerdi.

Ama duşun harekete getirici nedeninde benim uzerimde tam karşıt

bir etkisi olan başka bir şeyler vardı. Ameliyattan sonraki ilk birkac

gunde gelen olumsuz bilgilerin yanında konuyu hic kimseyle

tartışmamam konusunda bir de uyarı almıştım. Bununla kendimi

saldırıya uğramış gibi duyumsamıştım cunku benim temkinliliğime

yonelik gereksiz bir guvensizliği anıştırıyordu. Bu yonergelerin arkadaşımdan

cıkmadığının, aracıların duşuncesizliğinin ya da aşırı anksiyetesinin

sonucu olduğunun pekala ayırdındaydım ama ustu kapalı

suclamadan —tumuyle haksız olmamasından— cok ters bicimde etkilendim.

Hepimizin bildiği gibi iclerinde "yerine oturan" bir şeyler bulunan

suclamalar, yalnızca onlar bizi altust eder. Aklımda olan şey

doğrusu bu arkadaşımla değil yaşamımın cok daha erken bir donemiyle

ilişkiliydi. O zamanlar hic gereksiz yere bir soyleşi sırasında birine

diğerinin kendisi hakkında soylediğini anlattığım iki arkadaş (ki onlar

da beni bu sıfatla onurlandırmayı secmişlerdi) arasında bir soruna neden

olmuştum. O zaman da suclamalar bana doğrultulmuştu ve onlar hala

1 "Non vecit"in yerine inatla "Non vivit" i isteyen , bilincdışı duş duşuncelerinin bir kesimini oluşturan bu duşlemdi: "Cok gec geldin, o artık yaşamıyor." s.

150-2'de acıkladığım gibi " Non vivit"e. duşteki gorunur durumun da gereksinmesi vardı.

H. DUŞLERDE DUYGULAR 2 0 9

bclleğimdeydi. Soz konusu iki arkadaştan biri Profesor Fleischl'dı;

diğerini ilk adı olan " Jo s e f’le —ki duşte arkadaşım ve karşıtım olan

P.ninki de oyleydi— tanımlayabilirim.16

Bir şeyleri kendime saklayamamam suclaması, duşte, "habersizce"

oğesi ve Fl.'ın onun işlerinden P.'ye ne kadar söz ettiğim sorusuyla

acıkca o rtay a konmuştu. Ama bana yoneltilen cok gec kalma

suclamasını şimdiki zamandan Brucke'nin laboratuarında calıştığım zamana

taşıyan şey [benim eski boşboğazlığım ve sonuclarına ilişkin]

anının araya karışmasıydı. Ve de duşteki yok etme sahnesindeki ikinci

kişiyi Joscf diye birine cevirmekle, sahneye, yalnızca cok gec geldiğim

icin bana yoneltilen suclamayı değil; bir gizi koruyamayacağıma

ilişkin cok daha gucluce bastırılmış suclamayı da temsil ettirmiştim.

Burada duşle işleyen yoğunlaştırma ve yerdeğiştirme surecleri

ve de onların nedenleri carpıcı bicimde gorunmektedir.

[Fl.'in hastalığına ilişkin] hicbir şey soylememem konusunda bana

yapılmış olan uyarıya karşı yalnızca hafif olan o gunku ofkem, aklımın

derinliklerindeki kaynaklardan pekiştirmeler almış ve boylccc

gercekte bağlı olduğum kişilere yonelik duşmanca duyguları kabartmıştı.

Bu pekiştirmenin kaynağı cocukluğumdan geliyordu. Cağdaşlarımla

duşmanlıklarım kadar sıcak dostluklarımın da nasıl cocukluğumda

benden bir yaş buyuk bir yeğenle ilişkilerime dek uzandığını;

onun bana nasıl da ustun olduğunu, nasıl da erkenden kendimi ona

karşı korumayı oğrendiğimi, nasıl da ayrılmaz arkadaşlar olduğumuzu

ve buyuklerimizin tanıklıklarına gore nasıl da bazan birbirimizle

dovuştuğumuzu ve onlara birbirimizden yakındığımızı daha once

[s. 153 v.s.] gostermiştim. Tum arkadaşlarım bir anlamda "fruh sich

einst dem truben Blick gezeigt"17 bu ilk figurun yeniden doğuşlarıy-

16|Daha sonra gelenler Bemfeld'in (1944) bir makalesinden tureyen bazı o lgu larla

daha anlaşılır kılınabilir. Ercud, Viyana Fizyoloji Enstiıusu'ndc ("Brucke'nin

Laboratuarı") 1876'dan 1882 y e dek calıştı. Emst Brucke, (1 8 1 9 -9 2 ) enstitunun

başıydı; Ereud'un zamanındaki iki asistanı, Sigmund Exncr (1 8 4 6 -1 9 2 5 ) ve Emst

Flcischl von Marxow (1 8 4 6 -9 1 ), her ikisi de Freud'dan on yaş kadar buyuktuler.

Flcischl, yaşamının sonraki yaşlarında cok ağır bir fizik sel derde yakalanmıştı.

Ereud'un Histeri Üzerine Ça lışm a la r daki (1895d) cokca kıdemli calışma arkadaşı ve bu cozumlemedeki ikinci Josef yani Joscf Brcucr (1 8 4 2 -1 9 2 5 ) ile tanıştığı yer bu

Fizyoloji Enstitusu'ydu. İlk Josef — Freud'un erken olen “arkadaşı ve karşıtı P." —

Enstitude Freud'un konumuna ulaşmış olan J o sef Panelh'di (1 857-90). — Ayrıca

Emest Joncs'un Freud'un yaşamoykusunun birinci cildine bakınız (1953).]

17[ "... denli bakışlanmın onunde uzun sureden beri gorunen"

(Goelhe, Faust, Sunuş).]

210 VL DUŞ-IŞLEMt

di: Onlar hayaletlerdi. Yeğenimin kendisi de cocukluğumda yeniden

ortaya cıkmıştı ve o zaman birlikte Sezar ve Brutus rollerini oynamıştık.

Coşkusal yaşamım her zaman yakın bir arkadaşım ve nefret ettiğim

bir duşmanım olması gerektiğinde diretmişti. Her zaman her ikisini

de kendime yeniden sağlayabilmiştim ve de cocukluğun ideal konumunun,

dostla duşmanın aynı kişide bir araya gelmesinin, —kuşkusuz

her ne kadar erken cocuklukta olduğu gibi her ikisi de aynı anda ya da

surekli salınım halinde olmasa da— aynen yinelendiği durumlar da

seyrek değildi.

Bu noktada bunun gibi durumlarda bir duygunun doğması icin yeni

bir olanağın bebeksi bir duruma nasıl geri donduğunu ve en azından

duygunun uretimi soz konusu olduğunda o durumla yer değiştirdiğini

tartışmayı onermiyorum. [Bkz. s. 268.] Bu soru bilincdışı duşuncenin

bir kesimini oluşturur ve uygun yeri nevrozların ruhbilimsel bir tanımlaması

olurdu. Duş yorumu amacları icin aşağıdaki gibi bir iceriği

olan bir cocukluk anısının canlandığını ya da duşlemde oluşturulduğunu

varsayalım. İki cocuk bazı nesneler hakkında kavga etmişlerdir.

(Her ne kadar bellekle ya da yalancı bellekte cok ozgul bir goruntu

varsa da nesnenin ne olduğu acık bir soru olarak kalabilir.) Her biri

oraya diğerinden önce geldiğini, bu yuzden de daha cok hakkı olduğunu

one surmuştur. Kavga etmiş ve haklarını savunmuşlardır. Duşun

kanıtladığı gibi hatalı olduğumu ayrımsamış olabilirim. (" Hatâyı kendim

ayrımsadım"). Ancak bu kez daha guclu olan bendim ve alanın sahibi

olarak kalmıştım. Yenilen yan buyukbabasına — babama—

koşmuş ve benden yakınmıştı; ben de kendimi babamın sozlerinden

anımsadığım sozcuklerle savunmuştum: "Ona vurdum cunku o bana

vurdu". Duşu cozumlerken aklıma gelen bu anı ya da daha buyuk

olasılıkla duşlem —nasıl olduğunu kendimin de bilmediği bicimde

başkaca kanıt olmaksızın18- duş duşunceleri icinde savaşan coşkuları,

bir kuyunun, icine akan suları toplaması gibi bir araya getiren, bir ara

oğe oluşturmuştur. Bu noktadan sonra duş duşunceleri şoyle bir yol izlemiştir:

"Eğer bana izin vermek zorunda kalsaydm hak etmiş olurdun.

Neden beni bir yana atmaya calıştın? Sana gereksinmem yok, oynayacak

başka birini kolayca bulabilirim" v.b. Bu duşunceler şimdi onların

duşte temsil edilmesine yoneltecek yollara girmişlerdir. Arkadaşım Jos

e fi [P.] bu turden bir tutum nedeniyle sucladığım bir zaman olmuştu:

18[Bu nokta aşağıda s. 23 7 ’de tartışılıyor.]

H. DUŞLERDE DUYGULAR 211

"ôte-toi que je m'y mette!" Brucke'nin laboratuarında uygulamacı olarak

benim arkamdan gelmişti ama orada yukselme yavaş ve sıkıcıydı.

Brucke'nin iki asistanından hicbiri onun yolundan kımıldamak niyetinde

değildi ve genclik sabırsızdı. Uzun yaşama umudu olmadığını bilen

ve hemen ustundeki kişiye hicbir ictenlik bağı bulunmayan arkadaşım,

bazan sabırsızlığını yuksek sesle dile geurirdi ve ustu [Fleischl]

ağır hasta olduğu icin P.’nin onun yolundan cekilmesini istemesi insanın

salt yukselme umudundan daha cirkin bir anlam kazanabilirdi.

Doğal olarak birkac yıl once kendim de boş bir yere atanma biciminde

daha da canlı bir istek beslemiştim. Nerede b ir rutbe ve yukselme olsa

baskılanması gereken isteklere de bir yol acılır. Shakespeare'in Prens

Hal'i babasının hasta yatağı başında bile tacı deneme eğilimine direnememişti.

19 Ama beklenmesi gerektiği uzere duş, bu katı istek yuzunden

beni değil, arkadaşımı cezalandırmıştı.20

"Hırslı olduğu icin onu oldurdum."21 Bir başka adamın ortadan

kalkmasını bekleyemediği icin kendisi ortadan kaldırılmıştı. Bunlar

universitedeki anma torenine —onun değil oteki adamın— cağırıldıktan

hemen sonra duşunduklerimdi. Boylece duşte duyumsadığım doyumun

bir kısmı şoyle yorumlanabilirdi: "Haklı bir ceza! Hak ettin!"

Arkadaşımın [P.'nin] cenazesinde, genc bir adam cenaze soylevini

veren kişinin bu bir kişinin yokluğuyla dunyanın sonunun geldiğini

anıştırdığı anlamına yersiz bir şeyler soylemişti. Adam acısına abartma

karışmış birinin durust duygularını ifade ediyordu. Ama gencin bu

sozleri aşağıdaki duş duşuncelerinin başlangıc noktası olmuştu: "Kimsenin

yeri doldurulmaz olmadığı cok doğru. Şimdiye dek kac kişiyi

gomdum! Ama ben hala yaşıyorum. Hepsinden uzun omurluyum; meydan

bana kaldı." Yanına gitmiş olsam arkadaşımı [Fİ.] sağ bulamayabileceğimden

korktuğum bir anda aklıma gelen bu tur bir duşunce bir

kez daha birinden uzun omurlu olduğum, olen ben değil de o olduğu,

cocukluğumun duşlemlenmiş sahnesindeki gibi meydan bana kaldığı

icin sevinmemle acıklanabilirdi. Meydanın sahibi olmaktan duyulan

bu, kokende bebeksi doyum, duşte ortaya cıkan duygunun buyuk kesi19[

IV. Henry 2. Bolum, IV. Perde, S. Sahne.]

20Josef adının benim duşlerimde buyuk bir rol oynadığı ayırt edilecektir (amcama

ilişkin duşe bkz. [I. Cilt s. 189 v. s.]). Kendi egom kendini bu adın arkasına g iz lemeyi

cok kolay bulmuştur, cunku Joseph, Incil'de bir duş yorumcusu olarak unlu

bir adamın adıydı.

21[Bratus’un sozleri, Julius Caesar, IH. Perde, 2. Sahne.]

2 1 2 VL DUŞ-tŞLEMt

mini oluşturmuştu. Sağ kalmaktan hoşnuttum ve hoşnutluğumu

eşlerden birinin otekine: "ikimizden biri olurse ben Paris'e yerleşeceğim,"

dediği oykudeki naif bencillikle dile getirmiştim. Olecek olanın

ben olmayacağım benim icin o kadar acıktı ki.

insanın duşlerini yorumlama ve kaydetmenin ileri derecede oz disiplin

gerektirdiği yadsınamaz, insan yaşamını paylaşan bir suru soylu

kişilik arasında tek hain olarak ortaya cıkmak zorunda kalabilir. Hayale

tle r' in, insanın istediği surece ortaya cıkmaları ve bir istekle yok

edilebilmeleri gerektiği bana cok doğal gorunuyor. Arkadaşım Jo se f in

ne yuzunden cezalandırıldığını gormuştuk. Ama hayaletler cocukluk arkadaşımın

bir dizi yeniden doğuşuydu. Bu nedenle benim icin bu

figurun birbirini izleyen yerine-gecenlerini bulabilmem de ayrı bir doyum

kaynağıydı; şimdi de yitirme noktasında olduğum arkadaşım icin

bir yerine-gecen bulmam gerektiğini duyumsuyordum: Hic kimse yeri

doldurulmaz değildir.

iyi de duş sansurune ne olmuştu? Bu bas bas bağıran bencilce duşunce

katarına karşı neden en enerjik karşı cıkışları ortaya cıkarmamıştı?

Ve neden bu duşunce katarına ilişkin doyumu derin bir hoşnutsuzluğa

donuşturmemişti? Sanırım bunun acıklaması, aynı insanla

bağlantılı oteki, karşı cıkılmayacak duşunce katarlarının eşzamanlı

doyum bulmaları ve kendi duygularını yasaklanmış bebeksi kaynaktan

doğan duyguyla sergilemiş olmalarıydı. Duşuncelerimin başka bir katmanında,

anma toreni sırasında, şoyle duşunmuştum: "ne kadar cok

değerli arkadaş yitirdim; bazıları oldu, bazılarıyla arkadaşlığımız bozuldu!

Onlar icin bir yerine-gecen hem de benim icin diğerlerinin ifade etmediği

kadar cok şey ifade eden birini bulduğum ve de yaşamın yeni

arkadaşlıkların kolayca kurulamadığı bir zamanında onunkini hic yitirmeyeceğim

icin ne şanslıyım.” Bu yitik arkadaşlar icin bir yerine-gecen

bulmuş olmaktan duyduğum doyumun bir girişim olmaksızın duşe

girmesine izin verilebilirdi; ama oraya onunla birlikte bebeksi kaynaktan

tureyen duşmanca doyum da giriverdi. Bebeksi sevecenliğin benim

guncel ve akla yakın sevecenliğimi pekiştirdiği hic kuşkusuz doğrudur.

Ama bebeksi nefret de kendini temsil ettirmeyi başarmıştı.

Ancak buna ek olarak duş, yasal olarak doyuma goturebilecek başka

bir duşunce katarına da acık bir anıştırmada bulunuyordu. Kısa bir

sure once, uzun bir bekleyişten sonra arkadaşımın [Fİ.] bir kızı doğmuştu.

O denli erken yitirdiği kızkardeşi icin ne derin bir yasa gomulH.

DUŞLERDE DUYGULAR 213

duğunu biliyordum ve ona yazıp kızkardeşine duyduğu sevgiyi cocuğa

aktaracağından ve sonunda bebeğin, onarılmaz yitiğini unutmasını

sağlayacağından emin olduğumu anlatmıştım.

Boylece bu duşunce grubu bir kez daha duşun gizli iceriğinde, cağrışımsal

yolların zıt yonlere uzaklaşuğı ara duşunceyle bağlantılıydı:

"Hic kimse yeri doldurulmaz değildir!" "Hayaletler den başka hicbir şey

yoktur: Tum yitirdiklerimiz geri gelir!” Ve şimdi de duş duşuncelerinin

celişik oğeleri arasındaki cağrışım bağlantıları, arkadaşımın bebeğinin,

cocukken oynadığım, benim yaşımda ve en eski dostum ve duşmanımın

kızkardcşi olan kucuk kızla aynı adı taşıması rastlantısıyla

birbirine yaklaşıyordu. Bebeğe "Paulinc" adının verildiğini duyduğumda

bu bana buyuk bir doyum vermişti. Ve bu rastlantıya bir anıştırma

olarak duşle bir Joscf in yerine otekini gecirmiş vc "Fleischl" ile

"Fİ." adlarının başlangıc harfleri arasındaki benzerliği baskılamayı olanaksız

bulmuştum. Buradan, duşuncelerim, kendi cocuklarımın adları

konusuna uzandı. Onların adlarının o sıradaki modaya gore değil de

bağlı olduğum insanların anısına gore secilmesi konusunda diretmiştim.

Adları, cocukları hayaletlere donuşturmuştu. Vc duşundum ki

her şeyin otesinde cocuk sahibi olmak olumsuzluk icin tek yolumuz

değil miydi?

Duşlerdeki duygular konusuna başka bir goruş acısından ekleyecek

yalnızca birkac sozum var: Bir uyuyanın aklında egemen bir oğe, "ruh

hali" —ya da bazı duygulara eğilim— diye adlandırdığımız şey ta rafından

oluşturulabilir vc o zaman bu kişinin duşleri uzerinde belirleyici

bir etkiye sahip olabilir. Bu tur bir ruh hali bir onceki gunun

yaşantılarından ya da duşuncelerinden doğabilir veya kaynakları bedensel

olabilir. [I. Cilt s. 286 v.s.na bkz.] Her durumda da kendisine uygun

duşunce katarları ona eşlik edecektir. Bazan olduğu gibi duş

duşuncelerinin bu duşunsel iceriğinin birincil olarak ruh halini mi belirlediği

yoksa duş gorenin bedensel bir temelde acıklanabilecek coşkusal

yatkınlığı tarafından ikincil olarak mı doğdukları duş oluşumu acısından

onemsiz bir konudur. Her durumda duşlerin oluşumu, onun

yalnızca bir isteğin doyurulması olan bir şeyi temsil edebileceği ve

ruhsal guducu gucunu yalnızca isteklerden turetebileceği koşuluna

bağlıdır. O an icin etkin bir ruh hali uyku sırasında gozardı edilebilen

ya da bir istek doyurma anlamında yeni bir yorum kazandırılan bir

duyumun ortaya cıkması ve o an icin etkin bir hal almasının ele

2 1 4 VI. DUŞ-IŞLEMI

alındığı bicimde ele alınır. (I. Cilt s. 284'e bkz.) Uyku sırasında huzursuz

edici ruh halleri duşun doyuracağı ongorulen enerjik isteklerin

uyandırılmasıyla bir duşun guducu gucu haline gelebilir. Ruh hallerinin

iliştirildiği malzeme, bir isteğin doyurulmasını ifade etmek uzere

kullanılabilinceye dek işlemlenir. Duş duşunceleri icinde huzursuz edici

ruh hali ne denli yoğun ve egemen bir rol oynuyorsa en guclu

bicimde baskılanmış istekli itkilerin temsil edilmeyi sağlama fırsatını

kullanacakları o denli kesindir. Cunku başka turlu kendilerinin

uretmek zorunda oldukları hazsızlık, zaten var olduğu icin gorevlerinin

zor kısmını —temsil yollarını zorlama gorevi— kendileri icin zaten

tamamlanmış olarak hazır bulurlar. Burada bir kez daha anksiyete

duşleriyle karşı karşıya getiriliyoruz; bunlar ise, goreceğimiz uzere,

duş gorme işleminin uc bir durumunu oluştururlar. [Bkz. s.299.v.s.]

İKİNCİL DÜZELTME

Ve şimdi de sonunda duşlerin oluşumuyla ilgili etmenlerin dorduncusune

donebiliriz. Eğer duşlerin iceriğini araştırmamızı başladığımız

gibi —yani duş iceriğinde goze carpan olayları onların duş duşunceleri

icindeki kaynaklarıyla karşılaştırarak— izleyecek olursak acıklamaları

tumuyle yeni bir varsayım gerektiren oğelere rastlarız. Aklımda olan

şey, duş gorenin duş icinden, hatta duşun bir parcası yuzunden

şaşırdığı, rahatsız olduğu ya da iğrendiği durumlardır. [Bir onceki k e simde]

bircok ornekte gostermiş olduğum gibi duşlerdeki bu eleştirel

duyguların coğunun aslında duşun iceriğine yonelik olmayıp uygun

bir sona taşınıp kullanılmış duş duşunceleri parcaları olduğu ortaya

cıkmıştır. Ama bu turden bazı malzeme bu acıklamaya uygun duşmez;

duş duşuncelerinin hicbir yerinde ona uyan bir şey bulunmaz. Orneğin

duşlerde bu denli sık rastlanan "bu yalnızca bir duş" [bkz. s. 69]

bicimindeki eleştirel sozun anlamı nedir? Burada duşe yonelik olarak

uyanıklık yaşamında yapılabilecek kadar saf bir eleştiri parcası vardır.

Oldukca sık olarak bu aslında uyanmaya bir giriş sozudur; cok daha

sık olarak kendisinden once, durumun duş gorme olduğunun aynmsanmasıyla

giderilen bazı rahatsız edici duygular gelmiştir. Bir duşte

"bu yalnızca bir duş" duşuncesi ortaya cıktığı zaman, onun amacı, Offenbach'ın

aynı addaki gulunc operasında sahnede la belle Heler\e tarafından

soylendiği zamanki amaca hizmet eder;1 O anda yaşanmış olan

şeyin onemini azaltmayı ve olacaklara katlanmayı olası kılmayı amac1

[Sonunda Mcnelaos tarafından şaşırtıldıktan ikinci perdede Paris ile Helen'in

aşk duetinde.]

216 VI. DUŞ-IŞLEMt

lar. O anda kımıldanıp duşun —ya da operadaki sahnenin— surmesini

yasaklamak icin her tur nedeni bulunan bir uyku ajanını yatıştırmaya

yarar. Ancak uyumayı surdurup duşe katlanmak cok daha rahattır;

cunku her şeyin otesinde "o yalnızca bir düştür." Benim goruşume

gore kucumseyici "bu yalnızca bir duş" eleştirel yargısı, bir duşte, hicbir

zaman tam olarak uyumayan sansur, gecmesine izin verilmiş bir

duş tarafından gafil avlandığını duyumsadığı zaman ortaya cıkar. Onu

baskılamak icin cok gectir ve bu yuzden sansur duşun uyardığı anksiycteyi

ya da rahatsız edici duyguları karşılayabilmek icin bu sozleri

kullanır. Cumlecik ruhsal sansur kesiminde bir esprit d'escalier orneğidir.

Ancak bu ornek bize bir duşte icerilen her şeyin duş duşuncelerinden

turemediğinin ama onun iceriğine uyanıklık duşuncelerimizden

ayırt edilemeyen bir ruhsal işlev tarafından katkıda bulunulabildiğinin

kanıtını sağlar. Şimdi ortaya cıkan soru, bunun yalnızca istisnai durumlarda

olup olmadığı ya da başka zaman yalnızca bir sansur olarak

işleyen ruhsal ajanın duşlerin oluşumunda alışılmış bir rol oynayıp

oynamadığıdır.

İkinci secenek lehine karar vermede hic duraksamayabiliriz. Şu ana

dek etkisini yalnızca duş iceriğinin kısıtlanması ve atlanması olarak

tanıdığımız sansur ajanının duşe bir şeyler sokuşturma ve eklemekten

de sorumlu, olduğu konusunda hicbir kuşku yoktur. Sokuşturmaları

ayırt etmek kolaydır. Sıklıkla duraksamayla ve başına bir "sanki" getirilerek

bildirilirler; ozel olarak canlı değildirler ve her zaman duş iceriğinin

iki parcası arasında bağlantı kurmaya hizmet edecekleri ya da

duşun iki kesimi arasındaki boşluğu dolduracaktan bir noktaya yerleştirilirler.

Bunlar bellekte duş duşuncelerinin saf turevlerinden daha kolayca

saklanırlar; eğer duşun unutulması gerekiyorsa onun ilk yok olan

kesimidirler ve benim pek cok duş gorup buyuk kısmını unutmak ve

yalnızca saklanmış parcaları [s. 13] anımsamak bicimindeki yaygın

yakınmanın tam da bu birleştirici duşuncelerin yok olmasına dayandığı

yolunda guclu bir kuşkum var. Tam bir cozumlemede bu sokuşturmalar

bazan duş duşunceleri icinde onlarla bağlantılı hicbir malzemenin

bulunmamasıyla ele verilirler. Ama dikkatli inceleme beni bunları

daha seyrek bir olgu saymaya yoneltiyor; coğunlukla birleştirici

duşunceler yine de duş duşuncelerindeki malzemeye dek gotururler; ama

duşte ister kendi başına isterse aşırı belirlenme nedeniyle hicbir benimsenme

iddiası olmayan malzemeye. Gorunen o ki yalnızca uc olgularI.

IKINCIL DUZELTME 21 7

da, duş oluşumunda, soz etmekte olduğumuz ruhsal işlev, yeni yaratışlar

yapmak uzere ileri gidebilir. Elinden geldiğince duş duşunceleri

malzemesi icinde bulabildiği her uygun şeyi kullanır.

Duş-işleminin bu kesimini2 ayırt ettiren ve aynı zamanda ortaya

cıkaran şey onun amacı’ dır. Bu işlev, şairin kotu niyetle duşunurlere

yakıştırdığı bicimde davranır: duş yapısındaki boşlukları şeritler ve yamalarla

doldurur.3 Cabalarının bir sonucu olarak duş, sacmalık ve

bağlantısızlık gorunumunu yitirir ve akla yakın bir yaşantıya yakınlaşır.

Ama cabalan her zaman başarıyla taclanmaz. Yuzeysel bir acıdan

hatasız bicimde mantıklı ve akla yakın gibi gorunebilen duşler ortaya

cıkabilir; olası bir durumdan başlarlar, onu ısrarlı bir değişimler zinciri

boyunca taşırlar ve — cok daha az sık olmakla birlikte— hicbir şaşkınlığa

yol acmayan bir sonuca ulaştırırlar. Bu turden olan duşler bu ruhsal

işlev tarafından uyanıklık duşuncesine benzer bir duzeltmeye

uğramışlardır; bir anlamları varmış gibi gorunur ama bu anlam gercek

anlamlarından olabildiğince uzağa taşınmışur. Eğer onları cozumlersek

ikincil duzeltmenin en ozgur olarak malzemeyle oynadığı ve bu malzeme

icinde bulunan ilişkileri en az olcude koruduğu duşlerin bunlar

olduğu konusunda kendimizi inandırabiliriz. Bunlar uyanıklık yorumuna

uğratılmadan once zaten bir kez yorumlanmış olduğu soylenebilecek

duşlerdir.4 Başka duşlerde bu kasıtlı duzeltme kısmen başarılı

olmuştur; tutarlılık bir yere kadar etkili olmuş ama sonra duş anlamsız

ya da karmaşık hale gelmiştir; oysa daha sonraki gidişi icinde ikinci

bir kez ussallık gorunumu sunabilir. Daha başka duşlerde duzeltme

tumden başarısız olmuştur; kendimizi umarsızca anlamsız bir boluk

porcuk malzeme yığını karşısında buluruz.

Duş oluşumunda bu dorduncu gucu —ki az sonra onun eski bir

tanış olduğunu ayrımsayacağız; cunku aslında o, yalnızca bizim başka

bağlamlarda tanışmış olduğumuz dortten biridir— ulamsal (kategorik)

olarak yadsımak istemiyorum, bu dorduncu etmenin duşlere yeni

katkılar yaratma yeteneğini yadsımak istemiyorum. Ancak diğerleri

gibi, onun da etkisini, temel olarak, yeğlemeleri ve secimleriyle, daha

2

[Başka bir yerde, Freud, "ikincil duzeltme"nin duş-işleminin gercek anlamda

bir kesimi olmadığını soyler ]

[Heine'nin "Die Hcimketflit'indeki (LVIII) bazı dizelere bir anıştırma. Tum

parca, Freud tarafından Yeni G iriş Konferansları nın (1 9 3 3 a ) sonuncusunun başlangıcı yakınlarına alınmıştır. P. F. L. , 2, 196.]

[Orneğin s. 22 0 ve 30 2 ’de kaydedilmiş olan duşlere bkz.]

2 1 8 VL DUŞ-IŞLEMİ

once zaten bicimlenmiş olan, duş duşuncelerindeki ruhsal malzeme

uzerinde kullandığı kesindir. Şimdi duş icin bir cephe inşa etme işinden

buyuk olcude korunulmuş tek bir durum vardır — yani boyle bir

oluşumun duş duşunceleri icinde zaten var olduğu, kullanıma hazır

olduğu durum. Aklımda duş duşunceleri icinde bulunan bir oğeyi "duşlem"

5 diye betimleme alışkanlığındayım. Uyanıklık yaşamında ona

benzer bir şey olarak "gunduz duşu"ndcn soz etsem belki de yanlış

anlaşılmadan kacınmış olurdum.6 Her ne kadar M. Bencdikt bu yonde

bana cok vaat edici gibi gorunen bir başlangıc yapmış da olsa bu

yapıların zihinsel yaşamımızda oynadığı rol henuz tumuyle tanınmış

ve aydınlatılmış değildir.7 Gunduz duşlerinin onemi imgclcmci yazarların

yanılmaz gozunden kacmış değildir; orneğin Alphonse Daudct'nin

Le Nabcıb'm&â. oykunun kucuk kişilerinden birinin gunduz duşleri

uzerine unlu bir ozetlemesi vardır. [Bkz. s. 258] Psikoncvrozların incelenmesi

bu duşlemlerin ya da gunduz duşlerinin, histerik belirtilerin ya

da hic değilse pek coğunun cok yakın habercisi olduğu biciminde

şaşırtıcı bir buluşa ulaştırır. Histerik belirliler gercek anılara değil,

anıların uzerine dikilmiş duşlemlere bağlanmıştır. Bilincli gunduz

duşlemleri bu yapıları bilgimize getirir; ama tıpkı bilincli olan bu tur

d uşlemle r bulunduğu gibi icerikleri ve bastırılmış malzemedeki

kokenleri gereği bilincdışı kalması gereken cok fazla sayıda bilincdışı

duşlem de vardır. Bu gunduz duşlemlerinin niteliklerinin yakından incelenmesi

bu oluşumların duşuncemizin geceki urunlerine verdiğimiz

adı —yani "duşler" adını— taşımasının ne denli doğru olduğunu gosterir.

Bunlar ozelliklerinin pek coğunu gece duşleriyle paylaşırlar ve

araştırılmaları aslında gece duşlerinin anlaşılması icin en kısa ve en iyi

yaklaşım hizmetini gormuştur.

Duşler gibi istek doyurmadırlar; duşler gibi buyuk olcude bebeksi

yaşantıların izlenimlerine dayanırlar; duşler gibi belli bir derecede

sansurun gevşemesinden yararlanırlar. Eğer yapılarını incelersek on Y'Phanlasie".

Bu Almanca sozcuk onceleri yalnızca "imgelem” anlamında kullanılırdı;

Burada "Vkaniasiebildung" ("imgelemse! bicimlendirme”) anlamında kullanılmıştır.]

"Reve" "pelit roman", — "gunduz duşu", "(surekli) oyku". [Bu son sozcukler ozgun metinde İngilizcedir. Yukarıdaki metinde kullanılan "Taglraum" , Alman okurlar icin yabancıdır v e acıklama gerektirir.

7[Freud'un kendisi de sonradan gunduz duşleri konusuna iki makale ayırmıştır:

1 9 0 8 a v e 19086. 1921'dc J. Varendonck tarafından Freud'un (1921 b ) bir giriş

hazırladığı Gündüz Düşlerinin Ruhbilimi yayımlanmıştır.

I. İKİNCİL DUZELTME 21 9

ların uretiminde işleyen istekli amacın oluştukları malzemeyi nasıl

k arıştırdığını onu nasıl yeniden duzenlediğini ve n asıl yeni bir

butunluk icinde bicimlendirdiğini algılarız. Turedikleri cocukluk anılarıyla

ilişkileri, Roma'nın Barok saraylarının bazılarının, kaldırımları

ve sutunları yeni yapılara malzeme sağlamış olan antik yıkıntılarla

ilişkisi gibidir.

Duşlerin iceriğinin bicimlenmesiyle ilgili etmenlerin dorduncusune

verdiğimiz "ikincil duzeltme" işlevi, gunduz duşlerinin yaratılışında

herhangi bir başka etki olmaksızın ozgur bir cıkış bulabilen e tk in liğini

bize bir kez daha calışma halinde gosterir. Bu bizim dorduncu etmenimizin

kendisine sunulan malzemeyi gunduz duşune benzer bir

kalıba doktuğunu soyleyerek konuyu basitleşlircbiliriz. Ancak eğer

boyle bir gunduz duşu, duş duşuncelerinin bağlan arasında zaten oluşmuşsa

duş-işlcmindcki bu dorduncu etmen, bu hazır gunduz duşunu sahiplenmeyi

ve onu duş iceriğine sokmaya calışmayı yeğler. Belki de

bilincdışı kalmış olabilen bir gunduz duşleminin yalnızca yinelenmesinden

ibaret olan bazı duşler vardır: Orneğin, bir oğlan cocuğunun

Truva Savaşı'nın kahramanlarıyla bir savaş arabası surduğu duş gibi

[l.Cilt s .181 v.s.]. Benim "Autodidasker" duşumde [s. 32 v. s.] ikinci

kesim, tum olaylarıyla, benim Prof. N. ile bir soyleşiye ilişkin, kendi

icinde masum bir gunduz duşlemimin sadık bir tıpkıbasımıdır. Bir

duşun, varolduğunda doyurmak zorunda olduğu karmaşık koşullar

acısından, hazır bir duşlemin duşun yalnızca bir parçası'nı oluşturması

ya da duşlemin yalnızca bir p a rça sın ın duşe giriş yollarını zorlaması

cok daha sık olarak ortaya cıkar. Bundan sonra duşlem, her ne kadar

sıklıkla tanınabilir bir varlık olarak kalsa da, genelde gizli malzemenin

herhangi bir başka parcası gibi ele alınır. Sıklıkla duşlerimin geri k alan

kesimlerinden farklı bir izlenim yaratıyormuş gibi duran kesimleri

vardır. Onlar beni aynı duşun oteki kesimlerinden daha akıcı, daha

bağlantılı ve aynı zamanda daha ucucu olmalarıyla etkilerler. Bunların

duşun dokusuna g irmenin yolunu bulmuş bilincdışı d u şlem le r

olduğunu bilirim; ama bu turden bir duşlemi tam olarak tanımlamayı

hicbir zaman başaramadım. Bundan başka bu duşlemler, duş duşuncelerinin

diğer oğeleri gibi, sıkıştırılır, yoğunlaştırılır, birbiri uzerine

bindirilir v.b. Ancak onların duşun iceriğini (ya da hic değilse cephesini)

değişmeden oluşturdukları durumlarla, karşıt uctaki, duş iceriğinde

yalnızca oğelerinden biri ya da uzak bir anıştırma tarafından temsil

edildikleri durumlar arasında geciş durumları da vardır. Duş duşunceleri

220 VI. DUŞ-IŞLEMt

icinde bulunan duşlemlere ne olduğunu acık olarak sansurun beklentilerine

ve yoğunlaştırma zorlamasına sunmak zorunda oldukları avantajlar

da belirler.

Duş yorumu ornekleri secerken bilincdışı duşlemlerin belirgin bir

rol oynadığı duşlerden olabildiğince kacınmıştım; cunku bu ozel ruhsal

oğenin ortaya getirilmesi bilincdışı duşuncenin ruhbilimi uzerine uzun

tartışmaları gerektirecekti. Bununla birlikte bu bağlamda duşlemlerden

soz etmekten tumuyle kacamam; cunku onlar sıklıkla tam olarak duşe

girmenin yolunu bulurlar ve daha sık olarak da duşun arkasında onların

a cık pırıltıları gorulebilir. Bu nedenle b irbirleriyle birkac noktada

cakışan ve biri yuzeysel, diğeri ise onun yorumu olan iki ayrı ve zıt

duşlemden oluşmuş gibi gorunen bir duşten daha alıntı yapacağım.

[Yukarıya s. 216'ya bkz.]8

Duş —ozenli notlara sahip olmadığım tek duş— kabaca şoyleydi.

Duş goren, genc bekar bir adam, genellikle gittiği ve duşte gercekci bir

bicimde sunulmuş olan bir restoranda oturuyormuş. Sonra onu alıp

goturmek uzere bircok insan ortaya cıkmış ve aralarından biri onu alıp

goturmek uzere tutuklamak istemiş. Masadaki arkadaşlarına: "Ben sonra

oderim' demiş "geri doneceğim." Ama onlar alaycı gulumsemelerle

şoyle demişler: "bunları biliriz; hep boyle soylerler!" Konuklardan biri

arkasından seslenmiş: "İşte biri daha gidiyor!" Sonra icinde bir cocuğu

kucağında taşıyan genc bir kadının bulunduğu dar bir odaya goturulmuş.

Yanındaki insanlardan biri: "Bu Hcrr Muller" demiş. Bir polis

mufettişi ya da buna benzer bir memur bir tomar kartı ya da kağıdı karıştırıyormuş

ve bunu yaparken "Muller , Muller, Muller." diye yinelemiş.

Sonunda duş gorene, onun "Yapacağım" diye yanıtladığı bir

soru sormuş. Sonra kadına bakmak icin donmuş ve şimdi onun buyuk

bir sakalı olduğunu gormuş.

Burada iki bileşeni ayırmada hicbir gucluk yoktur. Yuzeysel olanı,

sanki duş-işlemi tarafından yeni bicimlendirilmiş gibi gorunen tutuk 8

\I9 0 9 'd a eklenen dipnot:} Benim "Bir Histeri Olgusunun Cozumlemesinden Parca"mda (1905c (I. Kesim]), ustuste binmiş bircok duşlemden oluşmuş bu Lurden

iy i bir duş orneğini cozumlemiştim. Sırası g e lm işken, genelde tartışmalara ve

duşunce catışmalarına ve oldukca nadir olarak da gunduz duşlerine dayanan kendi

duşlerim uzerinde calıştığım surece bu duşlemlerin duşlerin oluşumundaki rollerinin

onemini azım sam iştim. Başka insanların olgulannda gece duşleri ile gunduz duşleri

arasındaki tam benzerliği gostermek sıklıkla cok daha kolaydır. Histerik hastalarda,

bir histerik nobet sıklıkla bir duşle yer değiştirebilir, ve de o zaman bu ruhsal

yapıların her ikisinin de en yakın habercisinin bir gunduz duşu duşlemi olduğu konusunda insan kendini kolayca inandırabilir.

I. tKlNCIL DUZELTME 221

lanma düşlemi' dir. Ama onun arkasında duş-işlemi tarafından yalnızca

hafifce yeniden bicimlendirilmiş olan bazı malzeme gorunmektedir:

B ir evlilik düşlemi. Her iki duşlemde de ortak olan oze llikler Galton'un

bileşik fotoğraflarında olduğu gibi ozel bir ac ık lık la ortaya

cıkmıştır. Genc adam (ki o ana dek bekardı) tarafından verilen geri

doneceği ve masadaki yemek arkadaşlarına katılacağı sozu, eğlence a rkadaşlarının

(ki yaşantı daha iyisini oğretmişti) kuşkuculuğu, "işte

biri daha (evlenmeye) gidiyor" sozu, — tum bu ozellikler diğer yorum

seceneğine kolayca uymaktaydı. Memurun sorusuna verdiği "yapacağım"

yanıtı da oyle. Aynı adın durmadan yinelenerek kağıt tomarının

karıştırılması, evlenme torenlerinin daha az onemli ama ayrımsanabilir

ozelliğine yani tumunde de aynı adları taşıyan adresler bulunan

tebrik telgrafı tomarının okunmasına denk duşmekteydi. Evlilik

duşlemi, aslında gelinin duşte kişisel gorunumuyle ortucu tutuklanma

duşlemine karşı bir yengi kazanmıştı. Bir sorgulama sonucu —duş

cozumlenmemişti— gelinin sonda neden sakallı gorunduğunu ortaya

cıkarabildim. Bir onceki gun duş goren evlilik konusunda kendisi gibi

cekingen bir arkadaşıyla sokakla yuruyormuş ve arkadaşının dikkatini

yanlarından gecen koyu renk saclı bir guzele cekmiş. "Evet" demiş arkadaşı

"keşke boyle kadınların birkac yıl icinde babaları gibi sakalı

cıkmasa." Bu duşte kuşkusuz duş carpıtmasının derinlere dek uygulandığı

oğeler yok değildir. Orneğin, "ben sonra odeyeceğim" sozcukleri,

pekala kayınpederinin drahoma konusunda soyleyebileceğinden

korktuğu sozlere gonderme yapıyor olabilir. Aslında her turden ikircik

evlilik duşlemine kendini keyifle bırakmaktan duş goreni acıkca

onluyordu. Bu ikirciklerden biri, evliliğin onun ozgurluğune malolacağı

korkusu, bir tutuklanma sahnesinin icine yerleşurilmişti.

Bir an icin duş-işleminin, duş duşunceleri malzemesi icinden bir

duşlemi kurmak yerine hazır bir duşlemi kullanmaktan hoşnut olduğu

noktasına geri donecek olursak, kendimizi belki de duşlere ilişkin en

ilginc bilmecelerden birini cozme konumunda bulabiliriz. I. Cilt s.

80 v.s.nda Maury'nin nasıl da uykusunda ensesine bir tahta parcasının

carpmasıyla Fransız Devrimi gunlerinde gecmiş uzun bir oykuye benzeyen

bir duşten uyandığına ilişkin unlu bir oykuyu anlatmıştım. Bildirildiği

uzere, duş, tutarlı bir duş olduğu ve tumuyle kendisini uyandıran

uyarana bir acıklama getirmeye calışan bir gozle planlandığı ve

de ortaya cıkışını Maury kolaylaştırmış olamayacağı icin, olası tek

222 VI. DUŞ-IŞLEMİ

hipotez, tum incelikli duşun, duzenlenmiş ve tahtanın Maury'nin boyun

omurlarına değdiği anla, onun, bunu izleyen uyanışı arasındaki

kısa sure icinde yer almış olduğu bicimindeydi. Uyanıklık yaşamında

duşunce etkinliğine boylesi bir hız yuklemeye cesaret edemez ve bu

yuzden de duş-işleminin bizim duşunce sureclerimizi belirgin bir dereceye

dek hızlandırma avantajına sahip olduğu sonucunu cıkarmaya

yoneltilmek zorunda kalırdık.

Bazı daha yeni yazarlar (Le Lorrain, 1894 ve 1895, Egger, 1895 ve

diğerleri) tarafından cabucak guclu bir sonuc haline gelmiş olan şeye

guclu karşı cıkışlar yapılmıştır. Bir yandan Maury'nin duşunu aktarışının

doğruluğuna kuşku duymuşlar, ote yandan da uyanıklık d u şuncemizin

işlem hızının, abartmalar bir yana bırakılırsa bu duştekindcn

hic de daha az olmadığını gostermeye calışmışlardır. Tartışma,

bana hemen cozulebilirmiş gibi gorunmeyen ilke sorunlarını ortaya

cıkarmıştır. Ama itira f etmeliyim ki ozellikle Maury'nin giyotin

duşune karşı (orneğin, Egger tarafından) ortaya atılan tartışmalar beni

pek inandıramamıştır. Ben bu duş icin aşağıdaki acıklamayı one

surerdim. Maury'nin duşu, onun belleğinde hazır olarak yıllardır saklanmış

ve kendisini uyandıran uyaranın ayırdına vardığı anda uyarılmış

—ya da "değinilmiş" demeyi yeğlerim— bir duşlemi temsil ediyor olamaz

mı? Eğer boyle olsaydı boyle uzun bir oykunun, nasıl olup da duş

gorenin emrindeki son derece kısa zaman aralığında tum ayrıntılarıyla

duzenlendiğini anlamadaki tum gucluklerden kurtulmuş olurduk —

cunku oyku zaten duzenlenmiş olurdu. Eğer tahta parcası Maury'nin

ensesine, o uyanıkken carpmış olsaydı, şu turden bazı duşunceler icin

bir olanak doğmuş olurdu: "Tıpkı giyotinle kafanın kesilmesi gibi."

Ama tahta uykusunda carptığı icin, duşişlemi, etkileyici uyaranı hızla

bir istek doyurma uretmek icin kullandırmıştır; sanki şoyle duşunmuş

gibidir (bu tumuyle mecazi olarak alınmalıdır): "işte şu şu zamanda,

okurken bicimlenmiş istekli bir duşlemi gercekleştirmek icin iyi bir

olanak." Sanırım, duş oykusunun, guclu bicimde heyecan verici izlenimlerin

etkisi altındaki genc bir adam tarafından bicimlendirilmesi

cok olası bir oyku olduğuna karşı cıkmak cok zordur. Aristokrasinin,

toplumun en iyi kesiminin, erkek ve kadınlarının, keyifli bir halde

olebildiklerini ve tam da oldurucu karar anında nuktelerinin canlılığını

ve davranışlarının inceliğini koruyabildiklerini gosterdikleri Teror

Donemi oykulerine kapılmaktan —en azından Fransız ya da uygarlık

tarihi oğrencisi olan— kim kendini koruyabilir ki? Genc bir adam icin

I. tKINCIL DUZELTME 223

tum bu imgeleme dalmak ne cekicidir — kendini bir hanımla vedalaşırken

gormek, onun elini opmek ve korkusuzca sehpaya tırmanmak!

Ya da eğer duşlemin onde gelen gudusu hırssa, yalnızca duşuncelerinin

ve ateşli soylevlerinin gucuyle o gunlerde insanlığın yureğinin

gumburdediği kentleri yoneten heybetli tiplerden birinin yerine

gecmek ne cekicidir — kendi kanılarıyla binlerce insanı olume gonderen

ve Avrupa'nın değişiminin yollarını doşeyen, bu arada her zaman

kelleleri koltukta ve bir gun giyotinin bıcağının a ltın a duşmeye

yazgılı insanların yerine — kendini Girondine'lerden biri, belki de kahraman

Danton olarak gormek ne cekicidir! Maury'nin duşunun anısında

duşleminin boyle hırslı turden b ir duşlem olduğunu duşunduren tek

ozellik onun "infaz yerine buyuk bir kalabalıkla sarılmış olarak

goturulmesi"dir.

Bu uzun uzun hazırlanmış duşlemin uyku sırasında tumuyle tamamlanması

gerekmez. Şunu demek istiyorum. Birkac muzik olcusu

calınır da birisi onun Mozart'ın Fıgaro'sundan olduğunu soylerse (Don

Giovanni icin de oyle) bende hemen bircok anı uyanır ama hicbiri ilk

anda tek başına bilincime giremez. Anahtar cumlecik, tum şebekenin

eşzamanlı olarak uyarılma durumuna gecirildiği bir giriş kapısı olarak

hizmet eder. Bilincdışı duşunme icin de aynı şey pekala gecerli olabilir.

Uyandırıcı uyaran tum giyotin duşleminin gecişine olanak veren

ruhsal giriş kapısını uyarmıştır. Ama duşlem uyku sırasında değil uyuyanın

belleğinde uyandıktan sonra tumuyle gozden gecirilmiştir.

Uyandıktan sonra duşunde harekele gecirilmiş olan duşlemin tum ayrıntılarını

anımsamıştır. insan boyle bir durumda kendi kendine duşunde

gormuş olduğu şeyleri gercekten anımsadığı konusunda hic de guvenemez.

Aynı acıklama —bunun uyandırıcı uyaran tarafından bir butun

olarak uyarılan hazır bir duşlem sorunu olduğu— uyandırıcı bir uyaranda

odaklanan başka duşlere de uygulanabilir; orneğin, saatli bombanın

patlamasından once Napoleon'un gorduğu savaş duşune. [I Cilt

s. 79 ve 282.]

Justine Toboıvolska'nın9 duşlerde gorunurdeki zaman parcası

uzerine tezinde derlenen duşler arasında bana en oğretici gibi geleni

Macario (1857[46]) tarafından bir dram yazarı, Casimir Bonjour tarafından

gorulduğu bildirilen duştur.10 Bir akşam, Bonjour oyunlarından

birinin ilk sahneye konuşunu izlemek istemiş; ama oyle yor9

' [Bu paragraf ilk basımda bulunan son cumle dışında 1914'de eklenmiştir.]

10Bkz. Tobowolska [1900], 53.

224 VI. DUŞ-IŞLEMİ

gunmuş ki, sahne arkasında otururken tam perdenin acıldığı anda uyuklamış.

Uykusunda oyunun tum beş perdesini gormuş ve değişik sahnelerde

izleyicilerin ceşitli coşku belirtilerini gozlemlemiş. Oyunun sonunda

en canlı beğeni gosterileriyle adının cağırıldığını işitip hoşnut

olmuş. Ansızın uyanmış. Gozlerine ve kulaklarına inanamamış; cunku

oyun daha ilk sahnenin ilk birkac satırından oteye gitmemişmiş; iki

dakikadan fazla uyumuş olamazmış. Bu duş olgusunda duş gorenin,

oyunun tum beş perdesini izlemesinin ve değişik parcalara toplumun

tulumunu gozlemlemesinin, malzemenin uyku sırasında yeniden uretilmiş

olmasını gerektirmediğini; ama onceden tamamlanmış (betimlediğim

anlamda) bir duşlem etkinliği parcasından yeniden uretilmiş

olabileceğini varsaymak kesinlikle fazla acelecilik olmayacakur. Oteki

yazarlar gibi Tobowolska da hızlandırılmış bir duşunce parcası iceren

duşlerin başka duşlere pek de benzemeyen bicimde ozellikle tutarlı olmak

gibi bir ortak ozellikleri olduğunu ve onların anısının cok daha

ayrıntılı olanın ozeti olduğunu vurgulamıştır. Bu, her ne kadar yazarlar

bu sonucu cıkarmamışlarsa da, gerceklen duş-işleminin değinip gectiği

bu tur hazır duşlemlerin sahip olmak zorunda oldukları bir niteliği olsa

gerektir. Ancak tüm uyandırılma duşlerinin bu acıklamaya izin verdiğini

ya da duşlerde hızlandırılmış duşunce parcaları sorununun bu

bicimde tumuyle ortadan kaldırılabileceğini one surmuyorum.

Bu noktada duşlerin iceriğinin bu ikincil duzeltmesi ile duşişleminin

oteki etmenleri arasındaki ilişkiden soz etmekten kacınmak

olanaksızdır. Olup biten şeyin, ilk ağızda duş oluşturucu etmenlerin

— yoğunlaştırmaya eğilim, sansurden sıyrılma gereksinimi ve duşlere

acık olan ruhsal araclarca temsil edilebilirliğin goz onune alınması—

sağlanan malzemeden ongorulen bir duş iceriğini bir araya geurmesi ve

bu iceriğin sonradan ikinci bir ajanın istemlerine olabildiğince uymak

uzere yeni bir kalıba sokulması olduğunu mu varsaymamız gerekiyor?

Bu pek de olası değildir. Daha cok bu ikinci etmenin, la en baştan,

duşun uyması gereken koşullardan birini oluşturduğunu ve bu koşulun,

tıpkı yoğunlaştırmanın, direncin zorladığı sansurun ve temsil edilebilirliğin

yapuğı gibi duş duşunceleri icinde bulunan malzeme kitlesi

uzerinde ortaya cıkarıcı ve secici bir bicimde eşzamanlı olarak calıştığını

varsaymalıyız. Ancak her durumda duşlerin oluşumunun dort

koşulundan en son tanımış olduğumuz, istemleri duşler uzerinde en az

inandırıcı etkiye sahip gibi gorunendir.

LIKlNCtL DUZELTME 2 2 5

Aşağıdaki goruş, duşlerin iceriğinin ikincil duzeltmesi olarak betimlediğimiz

şeyi gercekleştiren ruhsal işlevin bizim uyanıklık duşuncemizin

etkinliği ile ozdeşleştirilmesi gereğini cok olası kılacaktır. Bizim

uyanıklık (bilinconcesi11) duşuncemiz, herhangi bir algısal malzemeye,

tıpkı soz etmekte olduğumuz işlevin duşlerin iceriğine davrandığı

gibi davranır. Bu tur malzemede bir sıra oluşturmak, ilişkileri

kurmak ve onu bizim anlaşılabilir bir butun beklentimize uydurmak

uyanıklık duşuncemizin doğasıdır. [Bkz. I. Cilt s. 81-2 ve 97 v.s.]

Aslında bu doğrultuda cok ileri gideriz. Bir el-cabukluğu ustası bizim

bu zihinsel alışkanlığımıza guvenerek bizi kandırabilir. Bize sunulan

duyu iz lenimlerinden akla yakın bir orunlu oluşturma cabalarımız

icinde sıklıkla en garip hatalara duşer, hatta onumuzdeki malzemeye

ilişkin hakikati bozarız.

Bunun k an ıtla rı o denli evrensel olarak bilinmekledir ki onun

uzerinde daha fazla durmaya hic gerek yoktur. Okurken anlamı bozan

dizgi yanlışlarını atlar ve doğru okuduğumuz yanılsamasına duşeriz.

Unlu bir Fransız dergisinin editoru, uzun' bir makalenin her cumlesine

matbaacının "onunde" ya da "arkasında" sozcuklerini yerleştireceği ve

okurlarından bir tekinin bile bunu ayrımsamayacağı konusunda bahse

girmişti. Bahsi kazandı. Yıllar once bir gazetede yanlış bir bağlanunın

gulunc bir orneğini okumuştum. Fransız Meclisinin bir oturumu

sırasında bir anarşistin attığı bomba Meclisin icinde patlamış ve Dupuy

bunun uzerine cıkan paniği yureklice sozlerle yatıştırmış: "La

séance continue". Balkondaki ziyaretcilere saldırının tanıkları olarak izlenimleri sorulmuş. Aralarında kırsal yoreden gelmiş iki kişi varmış.

Bunlardan biri gercekten konuşmalardan birinin bitiminde bir patlama

işittiğini ama bunu her konuşmacı yerine oturduğunda top atışı

yapılması biciminde bir parlamento geleneği sandığını soylemiş.

Olasılıkla on ced en ç e ş itli konuşmalar işitmiş olan İkincisi, top

atışının yalnızca ozellikle başarılı bir konuşma icin kutlama amacıyla

yapıldığını varsaymak dışında, aynı sonucu cıkarmış.

O halde duşlerin iceriğine akla yakın olmaları istemiyle yaklaşan,

onu ilk yoruma uğratan ve bunun sonucunda ona ilişkin tam bir

yanlış anlama yaratan ajanın bizim normal duşuncemiz olduğunda

hicbir kuşku yoktur. [Bkz. s.216.] Bizim yorumumuzun amacları icin

^[Freud'un, terimi yayımlanmış olarak ilk kullanışı s. 69da ortaya cıkmış g ib idir;

aşağıda s.263'de acıklanmıştır.]

2 2 6 V I DUŞ-IŞLEMI

bir duşte kokeni kuşkulu herhangi bir sozde surekliliği, değişmez

bicimde bir yana bırakmak ve duşun kendisi ister berrak ister karmaşık

olsun malzemeyi duş duşuncelerine doğru aynı yoldan izlemek temel

kural olarak kalmaktadır.

Bu arada şimdi, s. 62 v.s.nda tartışılan, bulanıklıkla berraklık arasındaki

duşlerin nitelik yelpazesinin neye bağlı olduğunu algılıyoruz.

Duşun, ikincil duzeltmenin bazı etkiler yaratabildiği kesimleri acıktır;

oysa onun cabalarının başarısız olduğu kesimler bulanıktır. Bir duşun

bulanık kesimleri cok sık olarak en az canlı kesimleri olduğunda ikincil

duş-işleminin farklı duş oğelerinin plastik yoğunluğuna katkıda bulunmaktan

da sorumlu tutulması gerektiği sonucunu cıkarabiliriz.

Eğer bir duşe normal duşunce de katkılarını yaptıktan sonra onun

ulaştığı son bicimi kıyaslamak icin bir şeyler arayacak olursam Fliegende

B lätter'in bu kadar uzun suredir okurlarım eğlendirdiği bilmecemsi

yazıtlarından daha iyisini bulamam. Onlar okuru belli bir cumlenin

—karşıtlık adına belli bir lehcede ve olabildiğince kufurlu bir

cumle— bir Latin yazıtı olduğuna inandırmayı amaclarlar. Bu amacla

sozcuklerin harfleri, bileşimlerinden koparılıp hecelere bolunur ve yeni

bir sıra icinde duzenlenir. Şurada burada gercek bir Latince sozcuk ortaya

cıkar; başka noktalarda karşımızda Latince sozcuklerin kısalunalarını

gormuş gibi oluruz; yazıtın daha başka yerlerinde de bozulmuş

ya da boşluklu gibi gorunen yazıt parcalarının tek tek harflerin anlamsızlığım

gormezden gelmemiz icin bizi kandırmasına izin veririz.

Eğer esprinin bizi kandırmasından kacınmak istersek, onun bir yazıta

benzettiği her şeyi gozardı etmemiz, inatla harflere bakmamız, onların

sozde duzenlenişine hic dikkat etmememiz, boylece de onları kendi ana

dilimize ilişkin sozcukler halinde birleştirmemiz gerekirdi.12

İkincil duzeltme, duş-işlemi icinde konuyla ilgili yazarların coğunluğunca

gozlemlenmiş ve onemi kavranmış tek etmendir.13 Havelock

[İkincil duzeltmenin bir masaldaki işleyişi orneği I. Cilt s. 292'de; O ed ip u s

/. e ld e k i işleyişi ise I. Cilt s. 314'de verilmiştir. Obsesyonlara ve fobilere uygulanışından

[. Cilt s. 293'de; paranoyaya uygulanışından ise Freud’un Giriş Konferans

ta n ' mn (1 9 1 6 -1 7 ) 24. sunde soz edilm iştir. Bir telgraf yanlışındaki ikincil duzeltme orneği Günlük Yaşamın P sik o p a to lo jisin in (19016) VI. Bolumunde (Xo.

19) bildirilmiştir. (Bkz. P. F. L„ I, 429 ve 5, 178-9.) Duşlerdeki ikincil duzeltme ile duşunce "sislemleri"nin oluşumu arasındaki benzerlik, bir olcude, Totem ve Tabu'nnn

(19 1 2 -1 3 ) Ol. Bolum, 4. Kesiminde tartışılmıştır.]

13[Bu bolumun geri kalan kısmı, ilk basımda yer alan son paragraf dışında,

1914'de eklenmiştir.]

I. İKİNCİL DUZELTME 22 7

Ellis (1911, 10-11) onun işleyişi hakkında eğlenceli bir ozet vermiştir:

"uyku bilincliliğinin şoyle dediğini imgeleyebiliriz: 'İşte

patronumuz, akla, mantığa ve benzerlerine o ulu anlamını kazandıran

Uyanıklık Bilincliliği geliyor. Cabuk! O gelip de her şeyi ele gecirmeden

once her şeyi toparlayın, sıraya sokun — nasıl bir sıra olursa olsun.'

"

Bu calışma yonteminin uyanıklık duşuncesi ile ozdeşliği belirgin

bir acıklıkla Delacroix (1904,926) tarafından ortaya konmuştur: "Cette

fonction d'interpretation n'est pas particuliere au reve; c'est le meme

travail de coordination logique que nous faisons sur nos sensations

pendant la veille."14 James Sully [1893, 355-6] de aynı goruştedir. Tobowolska

(1900,93) da oyle: "Sur ces successions incoherentes d'hallucinations,

l’esprit s'efforce de faire le meme travail de coordination

logique qu'il fait pendant la veille sur les sensations. Il relie entre elles

par un lien imaginaire toutes ces images decousues et bouche les ecarts

trop grands qui se trouvaient entre elles."15

Bazı yazarlara gore bu duzenleme ve yorumlama sureci duşun

icinde başlar ve uyandıktan sonra da surer. Orneğin Paulhan (1894,

546) "Cependant j'ai souvent pense qu'il pouvait y avoir une certaine

deformation, ou plutot reformation, du reve dans le souvenir.... La

tendence systematisante de l'imagination pourrait fort bien achever

apres le reveil ce qu'elle a ebauche pendant le sommeil. De la sorte, la

rapidite reelle de la pensee serait augmentee en apparence par les perfectionnements

dus a l'imagination eveillee."16 Bernard-Leroy ve Tobowolska

(1901, 592): "Dans le reve, au contraire, l'interpretation et

la coordination se font non seulement a l'aide des donnees du reve,

mais encore a l'aide de celles de la veille..."17 diye yazarlar.

Bu nedenle duşlerin oluşumunda bu ayrımsanmış tek etmenin

14["Bu yorumsal işlev duşlere ozgu değildir. Uyanıkken duyumlarımız uzerine

uyguladığımız mantıksal eşgudum calışmasının aynısıdır."]

1S[”Akıl, bu tutarsız varsanılar kalan uzerine, gunduzun duyumlara uyguladığı

mantıksal eşgudum işleminin aynısını uygulamaya cabalar. Tum bu bağlantısız imgeleri

imgesel bir bağlantıyla birleştirir ve aralarındaki herhangi bir aşın boşluğu

doldurur.”]

16["Ancak sıklıkla duşlerin bellekle bir olcude bicim sizleştiğini ya da daha

doğrusu yeniden bicimlendirildiğini duşunmuşumdur... imgelemin sislemlileştirme

eğilimi uykuda başlamış olduğu şeyi pekala uyandıktan sonra tamamlayabilirdi. Bu

şekilde duşuncenin gercek hızına uyanıklık imgelemine bağlı olan gelişmeler tarafından

gorunur bir artış sağlanmış olurdu."]

17["Tersine bir duşte, yorum ve eşgudum yalnızca duşte sunulan verilerin

yardımıyla değil uyanıklık yaşamında elde edilen verilerle de gercekleştirilir..."]

2 2 8 VL DUŞ-IŞLEMI

onemi kacınılmaz bicimde abartılmış; duşlerin yaratılışının tum başarısı

ona yuklenmiştir. Goblot'nun (1896, 288 v.s.) ve de Foucault’nun

(1906) varsaydığı uzere bu yaratış eylemi uyanma anında gercekleştirilir;

cunku bu iki yazar, uyanıklık duşuncesine uyku sırasında ortaya

cıkan duşuncelerden bir duş oluşturma yeteneği yuklerler. Bemard-

Leroy ve Tobowolska (1901) bu konuda şunları soylerler: "On a cru

pouvoir placer le reve au moment du reveil, et ils ont attribue a la pensee

de la veille la fonction de construire le reve avec les images presentes

dans la pensee du sommeil.'"8

Bu ikincil duzeltme tartışmasından, son zamanlarda Herbert Silberer'in

yaptığı bazı ince algısal gozlemlerle ışığa cıkarılan bir başka

duş-işleminden soz etmeye gececeğim. Daha once (s. 75 v.s.) değindiğim

gibi, Silbcrer, bir yorgunluk ya da uyuklama durumundayken kendini

zihinsel bir etkinliğe zorlayarak duşunceleri imgelere donuşturen

sureci sucustunde yakalamışu. Boyle anlarda uzerinde uğraştığı duşunce

silinmiş ve yerine kural olarak soyut olan duşuncenin bir yerincgeccni

olduğu ortaya cıkan bir goruntu gecmişti. (Az once gonderme

yapılan parcadaki orneklere bkz.) Şimdi bu deneyler sırasında ortaya

cıkan ve bir duşun bir oğesiyle kıyaslanabilecek olan imge bazan

uzerinde durulan duşunceden başka bir şeyi temsil etmişti — yani yorgunluğun

kendisini, calışmanın icerdiği gucluğu ve hoşnutsuzluğu.

Demek istediğim, imge, kişinin oznel durumunu ve cabalarının nesnesi

yerine caba harcarkenki calışma bicimini temsil etmiştir. Silbcrer

kendisinde cok sık olan bu olayları beklenen "maddi gorungu"nun tersine

"işlevsel gorungu" diye adlandırmıştır.

Orneğin: "Bir akşam son derece uykum olduğunu duyumsayarak sedirimde

yatıyordum; yine de kendimi felsefi bir sorun uzerinde duşunmeye

zorladım. Kant ile Schopenhauer'in Zaman uzerine goruşlerini

kıyaslamak istiyordum. Uyuklamamın bir sonucu olarak kıyaslamayı

yapabilmek icin gerekli olan her ikisinin de kanıtlarını aklıma getirmeyi

başaramadım. Bir dizi başarısız girişimden sonra bir kez daha

Kant'ın cıkarımlarını, onları Schopenhauer'in sorunu ortaya koyuşuna

uygulamak uzere aklıma getirdim. Sonra dikkatimi İkinciye yonelttim;

ama yeniden Kant'a donmeye calıştığımda onun kanıtının bir kez daha

benden kactığını ayrımsadım ve bir kez daha onu yakalamak icin

["Duşleri uyanıklık anına yerleştirmenin olası olduğu duşunulmuş ve [bu yazarlar]

uyanıklık duşuncesine uyku duşuncesinde var olan imgelerden duşleri

oluşturma işlevini yuklemişlerdir.’’)

LtKlNCtL DUZELTME 2 2 9

boşuna uğraştım. Kafamın bir yerlerinde depolanmış olan bu Kant

dosya'sını acmak icin yaptığım bu boşuna caba ansızın kapalı gozlerimin

onunde sanki bir duş resmiymiş gibi somut ve plastik bir simge

halinde temsil edildi: Yazı masasına eğilmiş ve benim ısrarlı istemim

üzerine işini bırakmayı reddeden nezaketsiz bir sekreterden bilgi istiyordum.

Yarı doğruluyor ve bana hoşnutsuz ve onaylamaz bir

bakışla bakıyor. "(Silberer, 1909, 513 v.s. [İtalikler Freud'un].)

İşte uykuyla uyanıklık arasında salınımla bağlantılı bazı başka

ornekler:

"Ornek No. 2 — Koşullar: Sabah, uyandığımda. Uykunun belirli

bir derinliğindeyken (bir alaca bilinc durumunda) ve onceki bir duşu

duşunup bir bicimde onu surdururken kendimin uyanıklık bilincliliğine

yaklaştığımı duyumsadım ama alaca bilinc durumunda kalmayı

istedim.

"Sahne: Bir derenin karşısına adımımı atıyorum ama hemen bu yakada

kalmak niyetiyle ayağımı geri çekiyorum." (Silberer, 1912,625.)

"Ornek No. 6. — Koşullar (yatakta aşırı uyumaksızın biraz daha

yatmak istediği) 4. ornekte olduğu gibi. "Uykuya biraz daha izin vermek

istiyorum.

"Sahne: Birisine hoşçakal diyorum ve onu kısa süre sonra yine

görmek üzere sözleşiyorum." ( A.g.e., 627.)

"İşlevsel" gorungu, "bir nesne yerine bir durumun temsili" Silberer

tarafından temelde iki koşulda, uykuya dalarken ve uyanırken gozlemlenmişti.

Duş yorumunun yalnızca ikinci durum icin soz konusu olduğu

acıktır. Silberer, coğu duşte, gorunur iceriğin, hemen uyanmanın

izlediği son parcalarının bir uyanma niyeti ya da uyanma surecinden

başka bir şeyi temsil etmediğini inandırıcı bicimde gosteren ornekler

vermiştir. Temsil, bir eşiği aşma ("eşik simgeciliği"), bir odadan cıkıp

diğerine girme, yolculuğa cıkma, eve donme, bir arkadaştan ayrılma,

suya dalma v.b. imgeleri biciminde olabilir. Ancak, gerek kendi duşlerimde

gerekse cozumlemiş olduğum kişilerin duşlerinde eşik simgeciliği

ile ilişki kurulabilecek duş oğelerine, Silberer'in yazılarının insanda

yarattığı beklentiden cok daha seyrek olarak rastlamış olduğumu

soylemekten kendimi alıkoyamıyorum.

Bu eşik simgeciliğinin, duşun dokusunun ortasındaki —orneğin,

uyku derinliğinde bir salınım sorunu ve duşu kesmeye bir eğilim olduğu

yerlerde— bazı oğelere ışık tutabilmesi hic de anlaşılmaz ya da olanaksız

değildir, ancak bunu kanıtlayıcı ornekler şimdiye dek uretile2

3 0 VI. DUŞ-IŞLEMt

m em iş tir.19 Cok daha sık ortaya cıkıyor gibi gorunen şey, maddi

iceriğini duş duşunceleri bağlarından uretmiş olan bir duş parcasının ek

olarak bir zihinsel etkinlik durumunu da temsil etmekte kullanıldığı

aşırı belirlenme olgularıdır.

Silberer’in bu cok ilginc işlevsel gorungusu, bulucusunun hicbir

kusuru olmaksızın pek cok kotuye kullanıma yol acmıştır; cunku

duşlere soyut ve simgesel yorumlar getiren eski eğilimi desteklediği

varsayılmıştır. Bazı insanlar "işlevsel ulam [kategori]"ı yeğlemeyi o

denli ileri goturmuşlerdir ki bu tur malzemenin bir duşun icine onceki

gunun kalıntıları olarak girme hakkı başka malzemelerden ne eksik ne

de fazla olmadığı halde duş duşuncelerinde ne zaman zihinsel etkinlikler

ya da coşkusal surecler ortaya cıksa işlevsel gorungulerden soz etmişlerdir.

[Bkz. I. Cilt s. 263 n. 47.]

Silberer'in gorungulerinin, her ne kadar daha az duzenli olarak ortaya

cıksa ve "ikincil duzeltme" adı altında tanıtılmış olan ilkinden

daha az onemli olsa da uyanıklık duşuncelerinin duşlerin bicimlenmesine

!kinci bir katkı oluşturduğunu kabul etmeye hazırız. Gun boyunca

işleyen bir dikkat kesiminin uyku durumunda duşlere yoneltilmiş olarak

surduğu; onları kontrol ettiği, eleştirdiği ve onları kesintiye

uğratma gucunu saklı tuttuğu gosterilmiştir. Boyle uyanık kalan zihinsel

ajan icinde duşler tarafından alınan bicim uzerinde o denli guclu

bir kısıtlayıcı etkiyi yuklediğimiz sansurcuyu20 ayrımsamamız akla

yakın gorunmektedir. Silberer'in gozlemlerinin buna eklediği şey, belli

koşullarda bir tur oz-gozlemin burada rol aldığı ve duşun iceriğine

katkıda bulunduğudur. Felsefi akıllarda ozellikle belirgin olan bu ozgozlemci

ajanın ruhici algılama, gozetlenme san rılan , vicdan ve

duşlerdeki sansurcuyle ilişkisi başka bir yerde daha uygun bicimde ele

alınabilir.21

Şimdi duş-işlemi uzerine bu uzun incelemeyi toparlamaya calışacağım.

Aklın duş oluşumunda ayrımsız tum yeteneklerini mi yoksa

yalnızca onların işlevsel olarak kısıtlı bir parcasını mı kullandığı soru19

[Yine de Freud'un aşağıda s. 281'deki bir sozune bakınız.]

^[Freud hemen her zaman Almanca "Zensur" ("sansur") suzcuğunu kutlanır; ama burada ve birkac satır aşağıda da kişileştirilmiş bicim olan "Zensor" ("sansurcu") yu kullanmıştır.]

2 l[I914'de eklenen dipnot:] "Narsisizm uzerine" (Freud, 1914c [III. Kesim]). —

Bir sonraki paragraf ilk basımdandır.]

I. İKİNCİL DUZELTME 231

suyla karşı karşıya kalmıştık. Araştırmalarımız bizi koşullara uygunsuzluğu

nedeniyle sorunun cercevelendiği bicimi tumuyle reddetmeye

yoneltti. Ancak eğer soruya ortaya koyduğu terimler temelinde yanıt

vermemiz gerekseydi karşılıklı olarak birbirlerini d ışta lıy o r gibi

gorunseler de her iki seceneğe de olumlu yanıt vermek zorunda kalırdık.

Bir duşun oluşumu sırasında zihinsel etkinlikte iki ayrı işlev ayrımsanabilir:

duş duşuncelerinin uretimi ve onların duş iceriğine donuşturulmeleri.

Duş duşunceleri tumuyle ussaldır ve elimizdeki tum

ruhsal enerjinin harcanmasıyla oluşurlar. Bilincli hale gelmemiş duşunce

surecleri —bazı uyarlamalarla bilincli duşuncemizin de doğduğu

surecler— arasında yer alırlar. Duş duşunceleri ne denli ilginc ve

şaşırtıcı sorular icerirse icersin her şeyin otesinde bu soruların duşlerle

ozel bir ilişkisi yoktur ve duş sorunları arasında ele alınmayı gerektirmezler.

22 Ote yandan duş oluşumu sırasındaki ikinci zihinsel etkinlik,

bilincdışı duşuncelerin duş iceriğine donuşturulmesi, duş yaşamına

ozgudur ve onun ozelliğidir. Bu asıl duş-işlemi, bizim uyanıklık

duşuncesi resmimizden, duşlerin oluşumu sırasındaki ruhsal işleyişin

en onde gelen kucumseyicilerinin varsaydığından bile fazla uzaklaşır.

Duş-işlemi, uyanıklık duşuncesinden yalnızca daha ozensiz, daha

usdışı, daha unutkan ve daha eksik değil ondan niteliksel olarak da

tumden farklıdır ve bu nedenle onunla doğrudan doğruya kıyaslanamaz.

Hicbir bicimde duşunmez, hesaplamaz ya da yargılamaz; kendini

şeylere yeni bir bicim vermekle kısıtlar. Sonuclarını uretirken uymak

zorunda olduğu bir koşullar yığını tarafından tum ayrıntılarıyla belir22

[1925'de eklenen d ip n o t:] Bir ara okurları duşlerin gorunur icerikleri ile gizli duş duşunceleri arasındaki aynma alıştırmayı olağanustu zor bulurdum. Bellekte saklanmış

olduğu bicimiyle bazı yonımlanmamış duşlere dayanan tartışmalar ve karşı

cıkışlar tekrar tekrar getirilir ve onları yorumlama gereksinimi gozardı edilirdi.

Ama şimdi cozumleyicilerin en azından gorunur duşun yerine yorumun sağladığı

duşunceleri gecirme konusunda uzlaştıkları şu anda coğu e şit bir inatcılıkla

yapıştıkları bir başka kargaşaya duşmekle suclu hale geldiler. Duşlerin ozunu on ların

g iz li icerik lerin de aramaya calışıy o rla r ama bunu yaparken g iz li duş

duşunceleri ile du ş-işlemi arasındaki ayrımı gormezden geliyorlar. Aslında duşler

uyku durumu koşullarının olanak verdiği ozel bir duşunme b içimi nden başka bir şey değildir. Bu bicimi yaratan d ü ş -iş lem id 'n v e duş gormenin ozu — onun garip doğasının acıklaması— yalnızca odur. Bunu, duşlerin unlu "geleceğe yonelik

amacı"nın değerini kavramaya olanak vermek icin soyluyorum. [Aşağıya s. 298

v.s.na bkz.] Duşlerin z ihin sel yaşamımızın karşılaştığı sorunları cozme girişimiyle

kendilerini gorevlendirmesi bilincli uyanıklık yaşamımızın bunu yapmasından

daha garip değildir; bunun otesinde bu b iz e yalnızca bu etkinliğin de bilinc

oncesinde gercekleştirilebildiğini anlatır — ki bunu zaten biliyorduk.

232 VL DUŞ-tŞLEMI

lenmiştir. Bu urun, yani duş, her şeyden once sansurden kurtulmak zorundadır

ve bunu goz onunde bulundurarak duş-işlemi, tum ruhsal

değerlerde bir karşılıklı değer aktarımı olana dek ruhsal yoğunluklarda

bir yerdeğiştirme'yi kullandırır. Duşuncelerin yalnızca ya da egemen

olarak gorsel ya da işitsel bellek izleri halinde yeniden uretilmesi gerekmektedir

ve bu gereklilik duş-işlemini temsil edilebilirliği göz önüne

almaya zorlar; bu da yeni yerdeğiştirmelerle gercekleştirilir. Duş duşunceleri

icinde bulunabilecek olandan daha buyuk yoğunlukların geceleyin

uretilmesi gerekebilir ve bu amaca duş duşuncelerinin bileşenleri

arasında gercekleştirilen yaygın yoğunlaştırma ile ulaşılır. Duşunceler

arasındaki manuksal bağlantıya cok az dikkat edilir; bu ilişkilere en

sonda duşlerin belirli biçimsel ozellikleri icinde kılık değiştirmiş bir

temsil sağlanır. Duş duşuncelerine bağlı herhangi bir duygu, duşunsel

icerikten daha az değişime uğrar. Bu duygular coğunlukla baskılanmıştır;

saklanırken kendilerine uyan asıl duşuncelerden ayrılırlar ve

benzer ozellikteki duygular biraraya getirilir. Duş-işleminin yalnızca

bir tek parcası ve de duzensiz calışan bir parcası, kısmen uyarılmış

uyanıklık duşuncelerinin malzeme uzerinde calışması, bir olcude başka

yazarların tum duş oluşumu etkinliğine uygulamaya calıştıkla rı

goruşle cakışır.23

23[Bu noktada dorduncu, beşinci, altıncı v e y edinc i basımlarda (1914'den

1922 ye dek) Ouo Rank'uı "Duşler ve Yaratıcı Yazarlık" (1914u) ve "Duşler ve Mitler"

(1914ib) adlı iki bağımsız denemesi gelmekledir. Bunlar Gcsammelıe Schriften

(1925) basımından sonra cıkarılmıştır. Editorun Girişi I. Cilt s. 35 ve 36'ya b k z ]

v n . BOLUM

DÜŞ SÜREÇLERİNİN RUHBİLİMİ1

Başka insanlar tarafından bana bildirilen duşler arasında bir tanesi bu

noktada dikkatimizi ozel olarak cekmektedir. Onu bana kendisi de

duşler uzerine bir konferansta işitmiş olan bir kadın hastam anlatmıştı:

Asıl kaynağım hala bilmiyorum. Ancak iceriği hanımın uzerinde bir

izlenim yaratmış ve onu "yeniden gorme"yi surdurmuştu; yani onun

bazı oğelerini kendisinin bir duşunde yinelemişti; oyle ki onu boyle

yonetimine almakla belli bir noktada onunla uzlaşmasını ifade edebiliyordu.

Bu omek duşun on hazırlıkları şoyleydi: Bir baba cocuğunun hasta

yalağı başında gunler ve geceler boyu sonuna dek beklemekteymiş.

Cocuk oldukten sonra baba yandaki odaya uzanmaya gitmiş ama yatak

odasından cocuğun cesedinin cevresinde uzun mumlarla yatmakta

olduğu odayı gorebilsin diye kapıyı acık bırakmış. Olunun başında

beklesin diye yaşlı bir adam tutulmuşmuş ve cesedin yanında dualar

mırıldanarak oturmuş. Birkac saatlik uykudan sonra baba çocuğun,

yatağının başında durduğu, kolunu yakaladığı ve serzenişle "Baba, görmüyor

musun yanıyorum" diye fısıldadığı bir duş gormuş. Uyanmış

ve yan odadan gelen bir ışık parıltısı gorerek oraya koşmuş ve yaşlı

adamın uyuya kaldığını, ortulerin ve sevgili cocuğunun bir kolunun da

uzerlerine duşen yanan bir mum yuzunden yanmış olduğunu gormuş.

[Bu bolumun sonraki kesimlerinde ortaya cıkan bazı zorluklara Freud'un W ilhelm

Fliess'le ilk yazışmalarında (Freud, 1 9 5 0 a ) biraz ışık tutulmuştur. Editorun

Girişine bkz. (I. Cut s. 38 v. s.).]

234 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Bu dokunaklı duşun acıklaması yeterince basitti ve hastamın bana

anlattığına gore konferanscı tarafından doğru olarak yapılmıştı. Parlayan

ışık parıltısı acık kapıdan uyuyan adamın gozune gelmiş ve onun

uyanık olsaydı cıkaracağı sonucu cıkarmasına yol acmıştı; yani bir

mumun duşmuş olduğu ve cesedin yakınlarında bir şeyleri tutuşturduğu

sonucunu. Yatmaya giderken yaşlı adamın gorevini yerine getirmede

yeterli olup olmadığı konusunda biraz kaygı duymuş olması da

olasıdır.

Bu yoruma duş iceriğinin a ş ın belirlenmiş ve cocuk tarafından

soylenen sozlerin onun yaşamı boyunca soylenmiş sozcuklerden

oluşmuş olması gerektiğini ve babanın aklındaki onemli olaylarla

bağlantılı olduğunu eklemek dışında bir değişiklik onerecek değilim.

Orneğin "Yanıyorum" cocuğun son hastalığındaki ateş sırasında soylenmiş

olabilir, "Baba, görmüyor musun?" ise bilmediğimiz hayli

coşkusal bir başka durumdan turemiş olabilir.

Ama duşun, bir anlamı olan bir surec olduğunun ve onun duş

gorenin ruhsal yaşantılarının zincirine yerleştirilebileceğinin ayırdında

olarak, olası en hızlı uyanmanın istendiği boyle durumlarda neden bir

duşun ortaya cıkuğını hala merak edebiliriz. Ve burada bu duşun de bir

isteğin doyurulmasını icerdiğini gozlemleyeceğiz. Olu cocuk duşte

canlıymış gibi davranmıştı: Babasını kendisi uyarmış, belki de tıpkı

duşte cocuğun sozcuklerinin ilk kesiminin turediği anıda olduğu gibi

yatağının yanma gelmiş, onun kolunu yakalamıştı. Bu isteğin doyurulması

adına, baba, uykusunu bir an daha uzatmıştı. Duş, uyanıklık

duşuncesine yeğlenmişti cunku cocuğu bir kez daha canlı olarak

gosterebilmişti. Eğer baba once uyansa ve sonra kendisini yandaki

odaya goturen cıkarımı yapsaydı cocuğunun omrunu bu zaman parcası

kadar kısaltmış olacaktı.

ilgimizi bu kısa duşe ceken garip ozelliğin ne olduğu konusunda

hicbir kuşku olamaz. Buraya dek temel olarak duşlerin gizli anlamıyla,

onu bulup cıkarma yontemiyle ve duş-işleminin onu gizleme

araclarıyla ilgilendik. Duş yorumu sorunları buraya dek resmin merkezini

işgal etti. Ve şimdi hicbir yorum sorunu yaratmayan ve anlamı

apacık olan ama gorduğumuz gibi duşleri uyanıklık yaşamından bu

denli carpıcı bicimde ayırt eden temel ozellikleri koruyan, bu yuzden de

acıklama gerektiren bir duşle karşılaşıyoruz. Ancak yorum işiyle ilgili

her şeyi kullandıktan sonra duş ruhbilimimizin tamamlanmamış

olduğunu ayrımsamaya başlayabiliyoruz.

VII. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ 235

Ama bu yola girmeden once durup bu noktaya kadarki yolculuğumuz

sırasında onemli bir şeyi gozden kacırmış olup olmadığımızı

anlamak icin bakınmamız iyi olur. Cunku kolayca anlaşılabileceği

uzere yolculuğumuzun kolay ve hoş kesimi arkamızda kalmıştır. Eğer

cok buyuk bir yanılgı icinde değilsem şu ana dek uzerinde yolculuk

ettiğimiz tum yollar bizi ışığa cıkarmıştır — aydınlanmaya ve kap samlı

bir kavrayışa. Ama duş gormeyle ilgili zihinsel sureclere daha

derinlemesine girmeye kalkışır kalkışmaz her yol karanlığın icinde

sonlanacaktır. Duşleri bir ruhsal surec olarak açıklamanın hicbir

olasılığı yoktur; cunku bir şeyi acıklamak, onun izini onceden bilinen

bir şeye dek surmek demektir; oysa şu an icin duşlerin ruhbilimsel incelemesinin

onları acıklamak icin bir temel saymamıza olanak verdiği

şeyleri kapsamına sokabileceğimiz hicbir yerleşik ruhbilim bilgisi

yoktur. Tersine, akıl aygıtının yapısına ve onun icinde işleyen

guclerin rollerine deneme kabilinden değinen bir dizi yeni hipotez

geliştirmek zorunda kalacağız. Ancak bu hipotezleri ilk mantıksal halkalarından

cok uzaklara dek izlememe konusunda ozen gostermemiz

gerekir yoksa değerleri belirsizlik icinde yitecektir. Hicbir yanlış

cıkarım yapmasak ve tum mantıksal olasılıkları hesaba katsak bile

ongorulerimizin olası eksiklikleri hesabımızı tumden boşa cıkarmakla

tehdit edecektir. Duşler ya da başka herhangi bir zihinsel işlev uzerine

en ozenli calışma bile yalıtılmış olarak yapıldığında bundan zihinsel

aygıtın yapısı ve calışma yontemleri uzerine hicbir sonuc cıkarılamaz

ya da hic değilse tam olarak kanıtlanamaz. Bu sonuca ulaşmak icin bu

turden işlevlerin tumunde yapılmış karşılaştırmalı bir calışmadan

turemiş tum sonuclarla karşılıklı ilişki kurulması gerekir. Bu nedenle

duş sureclerinin cozumlemesiyle yoneldiğimiz ruhbilim hipotezleri,

aynı sorunun ozune bir başka acıdan yaklaşmaya cabalayan başka sorgulamaların

bulgularıyla ilişki kurulabilene dek, deyim yerindeyse,

askıya alınmalıdır.

(A)

DÜŞLERİN UNUTULMASI

Bu durumda, once buraya dek soz edilmemiş olan ama yine de duşleri

yorumlamak icin tum cabalarımızı boşa cıkarma yeteneği bulunan bir

gucluğu doğuran bir konuya donmemizi oneriyorum. Yorumlamaya

kalkıştığımız duşlerle ilgili aslında hicbir bilgimizin olmadığı ya da

daha doğru bir deyişle onları aslında ortaya cıktıkları bicimde bildiğimiz

konusunda hicbir guvencemizin olmadığı karşı cıkışı bircok

kez yapılmıştır. (Bkz. I. Cilt s. 98 v.s.)

ilk planda bir duşten ne anımsadığımız ve yorumsal sanatımızı

neye uyguladığımız, bir duşu korumakta ozellikle yeteneksiz gorunen

ve pekala onun iceriğinin tam da en onemli kesimlerini yitirebilen

belleğimizin guvenilmezliği tarafından gudukleştirilmiştir. Dikkatimizi

duşlerimizden birine yoneltmeye cabaladığımızda, duşumuzde cok

daha fazlasını gormuş olmamıza karşın, tek bir parca dışında hicbir

şeyi anımsayamamamız, o parcayı da garip bir belirsizlik icinde

anımsayabilmemiz nedeniyle kendimize kızmamız oldukca sık olarak

başımıza gelen bir şeydir.

ikinci olarak duşlere ilişkin belleğimizin yalnızca parcalı değil kesinlikle

yetersiz ve yanılgı icinde olduğundan kuşkulanmak icin pek

cok neden vardır. Bir yandan gormuş olduğumuz duşun ona ilişkin

anımız kadar bağlantısız ve sisli olup olmadığından kuşku duyulabilir;

ote yandan bir duşun aslında bizim onu ozetleyişimizdeki kadar tutarlı

olup olmadığından, onu yeniden uretmeye girişirken aslında onda hic

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 237

bulunmayan bir şeyi sokuşturup sokuşturmadığımızdan ya da unutulmuş

olanın yerine yeni ve keyfi olarak secilmiş malzemeyi gecirip

gecirmediğimizden, ona susler ve duzenlemeler ekleyip ozgun iceriğinin

ne olduğuna karar vermeyi olanaksız kılacak derecede onu yuvarlayıp

yuvarlamadığımızdan da kuşkulanılabilir. Hatta bir yazar, Spitta

(1882, [338]),1 bir duş herhangi bir tur duzen ya da tutarlılık gosterdiği

surece bu niteliklerin ona ancak biz onu aklımıza getirmeye calışırken

eklendiğini one surecek kadar ileri gitmiştir. [Bkz. I. Cilt s. 98.] Bu

nedenle tam da değerini ortaya koymayı ustlendiğimiz şeyin tumuyle

parmaklarımızın arasından kayıp gitmesi tehlikesi var gibi gorunmektedir.

Duşleri yorumlamada buraya değin bu tur uyarıları gozardı etmiştik.

Tersine, duşlerin iceriğinin en kucuk, en az dikkati ceken ve en

belirsiz bileşenlerini yorumlamanın, cn berrak ve kesin bicimde korunmuş

olanları yorumlamak kadar onemli olduğunu benimsemiştik.

Irma'nın enjeksiyonu duşu "Hemen Dr. M. yi cağırdım" cumleciğini

iceriyordu, [I.Cilt s. 164] ve biz bu ayrıntının bile ozel bir kokeni olmadıkca

duşe girmenin yolunu bulamaya cağını varsaymıştık .

Yatağının başına "hemen" yaşlı meslekdaşımı cağırdığım şanssız hastanın

oykusunu de boylece bulmuştuk. 51 ile 56 arasındaki farkı

onemsiz bir nicelik olarak ele alan gorunurde sacma duşte 51 sayısından

bircok kez soz edilmişti. [Bkz. s. 165.] Bunu sozun gelişi ya da

onemsiz bir şey saymak yerine bundan duşun gizli iceriğinde 51

sayısına yonelten ik inci bir duşunce cizgisi bulunduğu sonucunu

cıkarmış ve bu yolu izleyerek, duşun, uzun bir yaşama ilişkin ovunmeler

bakımından cok zengin olan asıl duşunce katarına parlak bir

zıtlık oluşturan, benim 51 yaşın yaşamın sınırı olduğu bicimindeki

korkularıma ulaşmıştık. "Non vixil" duşunde, [s. 150 v.s.] benim ilk

anda atladığım, goze carpmayan bir sokuşturma vardı: "P. onu anlamadığı

için Fl. bana sordu" v.b. Yorum tıkandığında bu sozcuklere

geri donmuştum ve beni duş duşunceleri icinde bir ara duğum noktası

olduğu ortaya cıkan cocukluk duşlemine geri goturen de bu sozcukler

olmuştu. [Bkz. s. 209 v.s.] Bu noktaya şu dizelerle varılmıştı.

l [1914'de eklenen:] Foucault [1906, 141 v.s.] ve Tannery [1898] de oyle.

238 VH. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Selten habt ihr mich verstanden,

Selten auch vestand ich Euch,

Nur wenn wir im Kot uns fanden,

So verstanden wir uns gleich.

Her cozumlemede bir duşun kesinlikle en onemsiz oğelerinin bile

onun yorumu icin vazgecilmez olduğuna ve eğer cok gec olmadan bu

oğelere dikkat yoneltilmezse eldeki calışmanın tıkanacağına ilişkin

o rnekle r bulunabilir. Duşleri yorumlarken onların bize aktarıldığı

sozcuklerin her farklı bicimine hic de daha az onem vermemişizdir.

Hatta duşun metni, elde ettiğimiz bicimiyle anlamsız ya da yetersiz

bile olsa —sanki doğru bir ozetini verme cabası başarısız olmuş

gibi— bu eksikliği de hesaba katmışızdır. Kısaca daha onceki yazarların

o andaki şaşkınlıkla alelacele birbirine eklenmiş gelişiguzel bir

doğaclama saydıkları şeyi bir Kutsal Metin olarak ele almışızdır. Bu

celişki biraz acıklamayı gereksiniyor.

Acıklama, diğer yazarları yanlış cıkarmamakla birlikte bizim lehimizedir.

Duşlerin kokeni konusunda yeni kazanılmış kavrayışımızın

ışığında celişki tumuyle ortadan kalkmaktadır. Duşleri yeniden

uretmeye calışırken onları carpıttığımız doğrudur; burada bir kez daha

normal duşunceyi gercekleştiren ajan tarafından duşun ikincil (sıklıkla

da kotu tasarlanmış) duzeltilmesi diye tanımladığımız surecin işlediğini

goruyoruz [s. 215 v.s.J. Ama bu carpıtmanın kendisi de duş

sansurunun bir sonucu olarak duş duşuncelerinin duzenli bicimde

uğradığı duzeltmenin bir parcasından başka bir şey değildir. Diğer yazarlar

bu noktada acık olarak calışan duş carpıtmasını ayrımsamışlar ya

da ondan kuşkulanmalardır; biz daha az ilgileniyoruz; cunku daha az

belirgin olmasına karşın cok daha kapsamlı bir carpıtma surecinin zaten

gizli duş duşuncelerinden duşu geliştirmiş olduğunu biliyoruz.

Daha onceki yazarların tek hatası duşun anımsanma ve sozcuğe

dokulme sureci sırasında değiştirilmesinin keyfi olduğunu bu yuzden

de bize duş hakkında yanıltıcı bir tablo vermeyi hesaplamış olduğunu

varsaymalarındadır. Ruhsal olayların belirlenişinin kapsamını azımsamışlardır.

Onlarda hicbir keyfilik yoktur. Eğer bir oğe bir duşunce ka-

2|Sozcuk olarak "Beni nadiren an la d ın , ben de seni nadiren anladım. İkimiz de kendimizi çamurun icinde bulmadan birbirimizi hemen anlayalım." Heine, Buch der

Lieder, "Die Heimkehr", LXXVm.]

a . düşlerin unutulmasi 23 9

tan tarafından belirlenmeden kalmışsa onu hemen bir İkincinin belirlediği

cok genel olarak gosterilebilir. Orneğin bir sayıyı keyfi olarak

duşunmeye calışabilirim. Ama bu olanaksızdır: aklıma gelen sayı, kesinlikle

ve kacınılmaz bicimde benim o andaki niyetimden uzak da olsalar

benim duşuncelerim ta rafından b e lirlen e c e k tir.3 Uyanıklık

yaşamının editorluğunde duşlerin uğradıkları değişim de aynı olcude

keyfidir. Yerlerini aldıkları malzemeye cağrışımsal olarak bağlıdırlar

ve bize kendisi de başka bir şeyin yerine-gcceni olabilen o malzemeye

giden yolu gostermeye yararlar.

Hastalarımın duşlerini cozumlerken bazan bu iddiayı beni hic

yanıltmayan aşağıdaki sınamaya sokarım. Eğer hastanın bana verdiği

ilk ozetin izlenmesi cok zorsa ondan yinelemesini islerim. Bunu yaparken

nadiren aynı sozcukleri kullanır. Ama farklı sozlerle betimlediği

duş kesimleri duşun kılık değiştirmesindeki zayıf noktaları bana

acıklamış olurlar: onlar benim amacıma tıpkı Siegfried'in pelerinine

işlenmiş markanın Hagen'in amacına hizmet ettiği gibi hizmet ederler.

4 O, duşun yorumunun başlayabileceği noktadır. Hastadan duşu

ozetleyişini yinelemesini istemem, onu, benim duşu cozmek icin ozel

zahmetlere katlanacağım konusunda uyarır; bu nedenle, direncin baskısı

altında, duşun anlamını ele verecek herhangi bir ifadenin yerine daha

az ele verici birini gecirerek kılık değiştirmedeki zayıf noktayı cabucak

orter. Bu yolla benim dikkatimi atmış olduğu ifadeye ceker. Duş

gorenin duşun cozumunu onlemek icin cektiği sıkıntı onun pelerininin

dokusundaki ozeni tahmin etmem icin bana bir temel sağlar.

Onceki yazarlar, yargılamamızın duşlerin ozetlemelerini kabul

edişindeki kuşkuya bu denli fazla yer ayırırken pek de haklı değillerdi.

Cunku bu kuşkunun hicbir zihinsel guvencesi yoktur. Genelde belleğimizin

doğruluğunun hicbir guvencesi yoktur; ama onun verilerine

nesnel olarak hak ettiğinden cok daha fazla inanc bağlarız. Bir duşun

ya da onun belirli ayrıntılarının doğru olarak bildirilip bildirilmediği

hakkındaki kuşku da yine duş sansurunun, duş duşuncelerinin bilinc-

[1909'da eklenen d ip n o t.] Benim Günlük Yaşamın P s ik o p a to lo jis in e bkz.

[1901b, XII.(A) Bolum No:2'den 7'ye. — No: 2 Frcud'un bu cildin duzeltmelerini yaparken

Eliess'e yazdığı bir mektupla ilişkilidir; orada kitabın 2467 dizgi yanİışı

olacağı kehanetinde bulunmuştur. {P. F. 5, 303 v. s. ayrıca aşağıya s. 254 n. 23'e bkz.)]

[Siegfried'in bedeninde yaralanabileceği tek bir nokta vardı. Bir hile ile Hagen,

o noktayı bilen tek kişi olan Kriemhild'i Siegfried'in pelerininde yaşamsal noktaya

kucuk bir hac işlem ey e kandırdı. Sonradan Hagen'in Siegfried’i bıcakladığı

nokta orasıydı. ( N ib e lung enlied , XV ve XVI.)]

240 vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBIUMI

liliğe girmesine karşı direncin bir turevidir.5 Bu direnc, ortaya konan

ycrdcğiştirmeler ve yerine-gecenlere karşın tukenmemiştir; gecmesine

izin verilen malzemeye yonelik bir kuşku biciminde surmektedir.

Duşun daha yoğun oğelerine hic saldırmayıp daha zayıf ve belirsiz

olanları sectiği icin bu kuşkuyu yanlış anlamaya eğilimliyizdir. Ancak

daha onceden bildiğimiz gibi fs. 62] duş duşunceleri ile duş arasında

tum ruhsal değerlerde bir karşılıklı değer aktarımı olmuştur. Carpılma

ancak bir ruhsal değerin geri cekilmesi ile olasıdır; alışılmış olarak

kendini bu yolla dışavurur ve bazan daha fazlasına da gereksinmez. O

halde bir duş iceriğinin belirsiz bir oğesi fazladan kuşkunun saldırısına

uğramışsa yasaklanmış bir duş duşuncesinin oldukca doğrudan bir

tureviyle uğraşmakla olduğumuza ilişkin kesin bir gostergemiz var demektir.

Durum antik cağ ya da Ronesans cumhuriyetlerinden birinde

kapsamlı bir devrimden sonra olanlar gibidir. Daha once sahneye egemen

olan soylu ve guclu aileler surgune gonderilmiş ve tum yuksek

memuriyetler yeni gelenlerce doldurulmuştur. Yalnızca yenilmiş ailelerin

en fakir ve gucsuz uyelerinin ya da onların uzak hizmetcilerinin

kentte kalmasına izin verilmiştir; ama bu durumda bile onlar tum yurttaşlık

haklarından yararlanamamışlar ve kendilerine guvensiz gozlerle

bakılmışur. Bu bcnzeunedeki guvensizlik bizim soz. etliğimiz olgudaki

kuşkuya denk duşmektedir. Bir duşu cozumlerken tum kesinlik hesapları

sıralamasının terk edilmesi ve şu ya da bu turden herhangi bir

şeyin duşte ortaya cıkabilmesinin en kucuk olasılığının bile lam kesinlik

olarak ele alınması gerektiği konusunda diretmemin nedeni budur.

Bir duşun herhangi bir oğesinin izini surerken bu tutum sıkıca benimsenmedikce

cozumlemenin durakladığı gorulecektir. Sozkonusu

oğenin değeri uzerine herhangi bir kuşku duşurulecek olursa bunun

hastadaki ruhsal sonucu bu oğenin altında yatan istencdışı duşuncelerden

hicbirinin aklına gelmemesi olur. Bu kanıtı kendinden bir

sonuc değildir. Birisi şoyle deseydi hic de anlamsız olmazdı: "Şoyle

şoyle bir şeyin duşte olup olmadığından emin değilim ama işte onunla

bağlantılı olarak aklıma gelenler." Ama aslında kimse boyle bir şey

soylemez ve de bir cozumleme uzerinde, ruhsal direncin bir turevi ve

aracı olarak ortaya konan bu kesintiye uğratıcı etkiyi yaratan şey kesinlikle

kuşkudur. Ruhcozumlcmesi haklı olarak kuşkucudur. Onun

kurallarından biri de çözümsel bir çalışmanın gelişimini kesintiye

uğratan her şeyin direnç olduğu dur.6

5[1 Iisıeri olgularında aynı kuşku mekanizması icin "Dora" olgu oykusunun I.

Kesimine bkz. (1905e ), P. F. L. , 8, 45-7 ve 47 n ]

6 [I 9 2 5 'd e ek len en d ip n o t:) Bu kesin terimlerle ortaya atılan onerme —

"cozumsel bir calışmanın gelişimini kesintiye uğratan her şey direnctir.”— ko

layca yanlış anlamaya yol acabilir. Kuşkusuz o yalnızca teknik bir kural olarak,

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 241

Duşlerin unutulması da ruhsal sansurun gucu hesaba katılmazsa

anlaşılmaz olarak kalır. Pek cok olguda gece boyunca pek cok duş

gorulmuş olduğu ama yalnızca pek azının akılda kalmış olduğu duygusunun,

duş-işleminin tum gece boyunca algılanabilir bicimde calıştığı

ama arkasında yalnızca kısa bir duş bıraktığı gibi başka bir anlamı

olsa gerektir. [S. 13 v.s., 216 ve 295'e bkz.] Uyandıktan sonra zaman

gectikce duşleri giderek daha cok unuttuğumuz doğrudur; sıklıkla onları

anımsamak icin en yoğun cabalara karşın unuturuz. Ama bu unutmanın

kapsamının kural olarak buyutulduğu goruşundeyim; benzer bir

buyutme bir duşteki boşlukların bizim onunla ilgili bilgimizde yaratacağı

kısıtlama icin de yapılmaktadır. Cozumleme aracılığıyla sıklıkla

duş iceriğinden unutmayla yitmiş olanları yerine koymak olasıdır; en

azından epeyce olguda insanın tek bir parcadan bir duşun tumunu —ki

hicbir zaman onemli değildir— değilse de tum duş duşuncelerini yeniden

kurabildiği doğrudur. Bu, cozumlemeyi gercekleştirirken belli bir

miktar dikkat ve oz-disiplin gerektirir; işte bu kadar — ama bu bir

duşun unutulmasında duşmanca [orn. direnc] bir amacın bulunmadığı

anlamına gelmez.7

cozumleyiciler icin bir uyarı olarak ele alınmalıdır. Bir cozumlemenin gidişi icinde

sorumlulukları haşlanın niyetlerinin uzerine atılamayacak c eşitli şeylerin onaya

c ık a b ile c e ğ i tartışılamaz. Babası, kendisi onu oldurmeden o leb ilir , ya da

cozumlemeyi sona erdiren bir savaş cıkabilir. Ama apacık abartmasının arkasında

onerme hem gercek hem de yeni olan bir şeyleri one surmektedir. Kesintiye uğratıcı

olay gercek ve hastadan bağımsız da olsa ne olcude bir kesintiye yol acacağı genellikle

hastaya bağlıdır ve direnc şaşmaz bicimde bu turden bir şeyin onaya cıkışını

onun benimsemeye hazır oluşunda ya da onu abartılı bir bicimde kullanmasında kendini

gosterir.

1 1919'da eklenen d ipn o t:] Aşağıdaki duşu benim Giriş K onfe ransla rı' ndan

[Freud, 1916-17, 7. Konferans, P. F. L. , I, 149 v. s.] bir duşle kuşku ve belirsizliğin anlamına ve de aynı zamanda iceriğinin tek bir oğeye buzuşmesine bir ornek

olarak alabilirim; buna karşın duş kısa bir g e cikm ed en sonra başarıyla

cozumlenebilmişli:

"Kuşkucu bir kadın hasta gidişi icinde bazı insanların ona benim esprilere

ilişkin kitabımı anlattıkları v e hayli ovdukleri uzunca bir duş gormuştu. Sonra bir

"kunu/'a ilişkin bir şeyler geldi; belki de bir kanaldan sö z eden başka bir kitaptı, ya

da bir kanal hakkında başka b ir şey .... bilmiyordu.... çok belirsizdi.

"İlic kuşkusuz 'kanal' oğesini, bu denli belirsiz olduğu icııı, yoruma uğratılamaz

saymaya eğilimli olacaksınız. Bir guclukten kuşkulanmakla haklısınız; ama gucluk

belirsizlikten doğmakta değildir; hem gucluk hem de belirsizlik başka bir nedenden

ileri gelmekledir. Duş gorenin aklına 'kanal'la ilişkili olarak hicbir şey gelmedi ve

ben de kuşkusuz ona hicbir ışık tutamadım. Az sonra — işin doğrusu ertesi gundu—

kadın bana kanalla ilgili o la b ile c ek bir şeyler duşunduğunu anlattı. O da bir espriydi

— işilmiş olduğu bir espri. Dover ile Calais arasındaki buharlı gemide unlu bir yazar

bir in g ilizle soyleşiye dalmış. İngiliz bir ara şu deyişi kullanma olanağı bulmuş:

'Du sublime au ridicule il n'y a qu'un pas. [En yuceyle sacma arasında yalnızca bir

basamak vardır.]'Evet diye yanıtlamış yazar 'le Pas de Calais [Calais Basamağı]'

— Fransa'yı en yuce, İngiltere'yi sacma bulduğunu soylemek istemiş. Ama Pas de

242 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Duşleri unutmanın kasıtlı olduğu ve direncin amaclarına8 hizmet

ettiğine ilişkin inandırıcı kanıtlar, cozumlemelerde bir on unutma evresi

gozlemleme olanağı bulunduğunda sağlanır. Yorum calışmasının o rtasında

atlanmış bir kesimin ışığa cıkması ve o ana dek unutulmuş

olduğunun belirtilmesi hic de seyrek değildir. Şimdi unutulmadan bu

bicimde kurtulmuş duş parcası değişmez bicimde en onemli parcadır;

her zaman duşun cozumune giden en kısa yolda bulunur ve bu nedenle

başka herhangi bir parcadan daha fazla dirence uğramıştır. Bu kitaba

serpiştirilmiş ornek duşler arasında iceriğinin bir parcası boyle bir arlduşunce

olarak eklenmiş bir tane vardır.9 İki hoş olmayan yol arkadaşından

oc aldığım ve kabaca yakışıksızlığı yuzunden hemen hemen

yorumlanmamış olarak bırakmak zorunda kaldığım yolculuk duşu.

[Bkz. s. 183 v.s.] Atlanmış parca şoyleydi. "Oğlan ve kızkardeşe Schiller'in

bir çalışmasına gönderme yaparak: 'It is from....' [o ...dandır] dedim

ama hatamı ayrımsayıp kendi kendimi düzelttim: 'It is by ...' [o

...nındır] Adam kızkardeşine 'evet'dedi 'bunu doğru söyledi.' " 10

Bazı y azarlara bu denli o lağandışı gelen duşle rde kendini

duzeltmelerin dikkatimizi meşgul etmesine gerek yok. Bunun yerine

bu duşteki sozel yanlışıma ornek oluşturan anıyı gostereceğim. Ondo-

Calais bir kanaldır — İngiliz Kanalı [ya da daha doğrusu Dover Boğazı], Bunun duşle herhangi bir ilg isi bulunduğunu duşunup duşunmediğimi soracaksınız. Kesinlikle

boyle duşunuyorum ve o, duşun bilmecemsi oğesine cozum sağlıyor. Bu esprinin duş

ortaya cıkmadan once "kanal" oğesinin arkasındaki bilincdışı duşunce olarak zalen

var olduğundan kuşku duyabilir misiniz? Onun sonradan bulunmuş bir şey olarak

g e lir ildiğ in i varsayabilir misiniz? Cağrışım, haşlanın sozde hayranlığının arkasında

gizlenmiş yalan kuşkuculuğu ele vermişti ve onun bunu ortaya cıkarmaya

karşı direnci hic kuşkusuz hem onun cağrışımı uretmedeki gecikmesinin hem de soz

konusu duş oğesinin belirsizliğinin ortak nedeniydi. Duş oğe siyle onun bilincdışı

geri planı arasındaki ilişkiyi gozonune alınız: o sanki bu geri planın bir parcasıydı,

ona bir anıştırmaydı ama soyutlanarak oldukca anlaşılmaz kılınmıştı."

8Genel olarak unutmanın amaclan konusunda benim unutmanın ruhsal mekanizması

uzerine kısa makaleme bakınız (Freud, 18986). [1909'da eklenen:] Sonradan

[değiştirilerek] benim Günlük Yaşamın P s ik o p a to lo jisin e (Freud, 19016) birinci bolum olarak eklenmiştir.

9[Bir başka ornek I. Cilt s. 2 05’de bulunabilir. Bir diğeri de Dora’ntn ikinci

duşunun cozumlemesinde bulunmaktadır (Freud, 1905e, III. Kesim).]

10[1914'de eklenen dipnot:] Yabancı dillerin kullanımında boyle duzeltmeler

duşlerde seyrek değildir ama daha sık olarak başka insanlara yakıştırılır. Maury

(1878, 143) İngilizce oğrendiği sırada duşunde birine bir gun once kendisini z iyaret

ettiğini anlatırken "I called for you yeslerday" sozcuklerini kullandığını

gormuş. Bunun uzerine diğeri duzelterek yanıtlamış: " ’I called on you yesterday’ de men gerekirdi."

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 243

kuz yaşımdayken ilk kez İngiltere'yi ziyaret ettim ve İrlanda Denizi

kıyısında bir butun gun gecirdim. Doğal olarak deniz cekilmesinin geride

bıraktığı deniz hayvanlarını toplama fırsatıyla eğlendim ve guzel

bir kız cocuğu bana yaklaşıp: "Is it a starfish? Is it alive?" diye sorduğunda

bir deniz yıldızıyla — duşun başlangıcında ortaya cıkan "Hollthurn"

ve "hololhurians" [deniz salyangozları] sozcukleri— uğraşıyordum.

"Yes" diye yanıtladım, "he is alive" ve hemen yanlışımdan utandım

ve cumleyi doğru olarak yineledim. Duş, benim o zaman yapmış

olduğum sozel yanlışın yerine bir Alman'm kolayca duşebileceği bir

başka yanlışı yerleştirmişti. "Das Buch ist von Schiller", "from" ile değil "by" ile cevrilmeliydi. Duş-işleminin amacları ve onlara ulaşma

yontemlerini pervasızca secişi konusunda tum işittiklerimizden sonra

bu yerdeğiştirmenin İngilizce "from" sozcuğuyle Almanca "fromm"

["dindar”] sıfatının ses aynılığının olanak verdiği gorkemli bir yoğunlaştırma

parcası yuzunden gercekleştiğini işitmek bizi şaşırtmayacaktır.

iyi de benim deniz kıyısına ilişkin masum anım nasıl olup

da duşe girmişti? Cins ya da cinsiyet gosteren bir sozcuğu yanlış yerde

kullanışımın —ait olmadığı bir yere cinsiyeti ("he" sozcuğu) getirişimin—

olası en masum orneği olarak işe yaramıştı. Bu, rastlantısal

olarak duşun cozumu icin anahtarlardan da biriydi. Clerk Maxwell'in

"Matter and Motion"ının [duşte soz edilmişti, s. 184] başlığına yakıştırılan

kokeni bilen herhangi bir kişi, boşlukları doldurmada gucluk

cekmeyecektir: Moliere'in "Le Malade Imaginaire"i — "La matiere

est-e lle laudable?"11 — A motion of the bowels.12

Ayrıca duşleri unutmanın buyuk olcude direncin bir urunu olduğu

konusunda, goze ilişkin bir gosteri sunma konumundayım. Hastalarımdan

biri bana bir duş gormuş olduğunu ama onun tum izlerini unuttuğunu

soyleyecek olsun: Bu nedenle sanki hic duş gormemiş gibi

olmuştur. Calışmamızı surdururuz. Bir direncle karşılaşırım; bu nedenle

hastaya bazı şeyler acıklarım, ona yureklendirmeyle yardımcı olur

ve bazı uygunsuz duşuncelerle karşılaşma konusunda zorlarım. Benim

bunu başarmam, onun: "Şimdi gorduğum duşu anımsadım," demesin-

11 ["Madde sıhhatli mi?" — "Dışkı sağlıklı mı?” karşılığı eski tıbbi deyim. —

Bir sonraki cumlecik ozgun metinde İngilizce.]

12["Barsaklann devinimi" — Bu son cumledeki Ma ve Mo heceleriyle surdurulen

cağrışım zinciri ile c in siy e t belirten sozcukler arasındaki ilinti belirsiz. Ancak

ozgun metinde yalnızca bu hecelerin italik olarak verilmiş olması hecelerin c in siyetle

ilişkisini duşunduruyor. — ç.n ]

2 44 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLIMt

den daha zordur. O gun calışmamızı bozan aynı direnc ona duşu unutturmuştur.

Bu direnci yenmekle duşu belleğine geri getirmiş olurum.

Aynı yolla bir hasta, calışmasında belli bir noktaya ulaştığında uc,

dort ya da daha cok gun once gorduğu ve o ana dek unutulmuş olarak

kalmış bir duşu anımsayabilir.13

Ruhcozumsel deneyim,14 duşleri unutmanın otoritelerin vurguladığı

gibi (I. Cilt s. 97 v.s.) uyanıklık ve uyku durumlarının birbirine yabancı

olmasından cok dirence bağlı olduğuna ilişkin bir başka kanıt

sağlamıştır. Başka cozumleyiciler ve hastalarda olduğu gibi benim de

başıma pek de seyrek olmayarak bir duş tarafından uyandırılmak denen

şey gelir; hemen arkasından ve tum zihinsel guclerime sahip olarak

onu yorumlamaya dururum. Bu gibi durumlarda sıklıkla duşu tam olarak

anlayana dek uğraşırım; ancak sonunda sabah uyandığımda bir duş

gormuş ve onu yorumlamış olduğumu bilmeme karşın yorumlama e tkinliğimi

de duşun iceriğini de unutmuş olduğumu bazan yaşamışımda.

Duşun, benim yorumsal etkinliğimin bulgularını da kendisiyle

birlikte unutmanın icine cekmesi, zihinsel etkinliğimin duşu belleğimde

tutmayı başarmasından cok daha sık olarak ortaya cıkar. Yorumsal

etkinliğimle uyanıklık duşuncelerim arasında, otoritelerin duşlerin

unutulmasından sorumlu olduğunu varsaydıkları bir ruhsal ayrılık bulunmamaktadır.

Morton Prince (1910 [141]) benim duşlerin unutulması acıklamama,

bu unutmanın yalnızca cozuk zihinsel durumlara ilişkin ozel

bir bellek yitimi (amnezi) olgusu olduğu, bu ozel bellek yitimini

acıklayışımın diğer turlere genişletilmesinin olanaksız olduğu ve bunun

sonucunda acıklamamın kendi amacı icin bile değerini yitirdiğini

soyleyerek karşı cıkmıştı. Bu yuzden onun okurları bu cozuk durumları

betimlemesinin tum akışı icinde bu gorungulerin dinamik bir

acıklamasını bulmaya hic kalkışmadığını anımsarlar. Eğer bunu yapsaydı

hem cozulmelerin hem de onların ruhsal iceriklerine ilişkin bellek

yitiminin nedeninin bastırma (ya da daha kesin olarak onun yaratuğı

direnc) olduğunu kacınılmaz bicimde bulurdu.

13 [1 9 1 4 ’d e eklenen dipnot:) Emest Jones [19126] sık sık ortaya cıkan benzer bir olgu betimlemiştir: bir duş cozumlendiğinde hasta aynı ge ce gorulmuş ama

varlığından kuşku bile edilmemiş ikinci bir duşu anımsayabilir.

14[ B u ve bundan sonraki paragraf 191 l ’de eklenmiştir.]

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 24 5

Bu metni hazırlarken yapabildiğim bir gozlem bana duşlerin oteki

zihinsel eylemlerden hic de daha cok unutulmadığını ve bellekte korunmaları

acısından diğer zihinsel işlevlerle (hic de dezavantajlı olmaksızın)

kıyaslanabileceklerini gostermişti. Şu ya da bu nedenle o sırada

tumuyle yorumlayamadığım ya da tumden yorumlanmamış olarak

bıraktığım cok buyuk sayıda kendi duşumun kayıtlarını tutmuştum.

Şimdi ise, bir yıl sonrasıyla iki yıl sonrası arasında, goruşlerimi

goruntulemek amacıyla onlardan bazılarını yorumlamaya kalkıştım.

Bu girişimler her defasında başarılı oldu; aslında yorumun bu uzun aradan

sonra, duşun henuz yeni bir yaşantı olduğu zamana gore cok daha

kolay ilerlediği soylenebilir. Bunun olası bir acıklaması aradan gecen

zaman icinde onceden beni engellemiş olan bazı icsel direnclerin ustesinden

gelmiş olmam olabilir. Bu sonraki yorumlan yaparken duşu

gorduğum sıradaki duş duşuncelerini genellikle cok daha bol olan

şimdikilerle kıyaslamış ve her zaman eskilerin yeniler icinde bulunduğunu

gormuştum. Buna duyduğum şaşkınlık bazan bana cok eski

yıllara ilişkin duşler anlatan hastalarımın duşlerini —aynı yontem ve

aynı başarıyla— sanki bir gece once gorulmuşler gibi yorumlama

alışkanlığında olduğumu duşununce ortadan kalktı. Anksiyctc duşlerini

tartışmama sıra geldiğinde bunlar gibi iki ertelenmiş yorum orneği vereceğim.

[Bkz. s. 302 v.s.] Bu turden ilk deneyimi yapmaya, duşlerin

başka yonlerden olduğu gibi bu acıdan da nevrotik belirtiler gibi davranacağı

yolunda haklı bir beklentiyle yoneltilmiştim. Bir psikonevrotiği

—diyelim bir histeriği— ruhcozumlemesi ile sağaltırken, onu benim

sağaltımıma getiren nedenden hic de daha seyrek olmayarak onun

hastalığının en eski ve o zamandan bu yana kaybolmuş belirtisinin

acıklamasına ulaşmak zorunda kalırım ve de daha eski sorunun cozumunun

o andakine gore daha kolay olduğunu gorurum. Daha 1895'de

Histeri Üzerine Çalışmalar' da15 kırk yaşın uzerinde bir kadının onbeş

yaşındayken gecirdiği ilk histeri nobetinin bir acıklamasını yapabilmiştim.

16

15|Brcucr ve Frcud, 1895. Hasta, V. Olgu Oykusunde sozu edilen Frau Cacilie M.

idi. P. F. L. , 3, 248 v. s.]

l6[ l 9 l 9 ’da eklenen:] Cocukluğun en erken yıllarında ortaya cıkan ve duzinelerce y ıl boyunca bellekte sıklıkla tam bir duyusal canlılıkla saklı kalan duşler, hemen

her zaman oznenin zihinsel gelişiminin ve nevrozunun tarihini anlamamıza olanak

vermek bakımından cok onemlidir. Bu tur duşlerin cozumlemesi hekimi başka

246 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Ve burada duşlerin yorumu uzerine biraz bağlantısız bazı başka noktalardan

soz edeceğim; bunlar belki de okurlara kendi duşleri uzerine

daha sonraki calışmalarla benim sozlerimi sınamak icin duyumsayabilecekleri

eğilimlere yon verme konusunda yardımcı olur.

Hic kimse duşlerinin yorumunun gokten duşen kutsal ekmek gibi

kucağına duşeceğini ummamalıdır. Normalde dikkatimizin geri cekilmiş

olduğu (ki boylesi algılara karşı savaşan hicbir ruhsal guc yokken

bile durum boyledir) ic-gorsel gorunguleri ya da diğer duyumsamaları

algılamak icin bile deneyim gerekir, "istenc dışı duşunceler'! yakalamak

kesinlikle cok daha zordur. Bunu yapmaya calışan herhangi bir

kişi bu kitapla ortaya konan beklentilerle tanışmak ve getirilen kurallara

uygun olarak calışma sırasında herhangi bir eleştiriden, herhangi

bir parti p ris'den [onyargı — ç. n.] ve herhangi bir duygusal ya da zihinsel

yan tutmadan kacınmaya cabalamak zorundadır. Claude Berııard'ın17

bir fizyoloji laboratuarındaki deneycilere verdiği oğudu aklında

tutmalıdır: "travailler comme une bete" — yani bir hayvanın direngenliğiyle

ve sonuclara onun kadar aldırış etmeksizin calışmalıdır. Eğer bu

oğude uyulursa gorev artık zor olmayacaktır.

Bir duşun yorumu her zaman bir olurumda tamamlanamaz. Bir

cağrışımlar dizisini izlediğimizde pek de seyrek olmayarak yeteneğimizin

tukendiğini duyumsayabiliriz; o gun duşten daha fazla bir şey

oğrenilemez. En akıllıca yol bırakmak ve bir başka gun calışmamıza

yeniden donmektir: o zaman duş iceriğinin bir başka parcası dikkatimizi

cekebilir ve bizi duş duşuncelerinin bir başka katmanına ulaşurabilir.

Bu yontem "bolumlu" duş yorumu diye tanımlanabilir.

Duşleri yorumlama işine yeni başlayan icin belki de en buyuk

guclukle inanılabilecek tek şey ellerinde tam bir yorum —duş iceriğinin

her oğesini anlamlı kılan, tutarlı ve her oğeye ışık tutan bir yorum—

bulunduğunda gorevinin bitmemiş olmasıdır. Aynı duş icin

belki de bir başka yorum da vardır, gozunden kacmış olan bir "aşırı yorum".

Aklımızda etkin olarak bulunan ve tumu de anlatım bulmaya

cabalayan bilincdışı duşunce katarları yığınından bir kavram oluşturmak

kolay değildir. Duş-işleminin ceşitli anlamlar taşıyan anlatım

bicimlerini denk getirmedeki becerisine —masaldaki bir vuruşta yedi

şeylerle bir arada kuramsal karmaşaya yoneltebilecek hatalardan ve belirsizliklerden

korur. [Hic kuşkusuz Freud'un aklında ozellikle "Kurt Adam"'m duşu orneği vardı

(1 9 1 8 * ).]

17[Fransız fizy o lo g (1813-78).]

a . d ü ş l e r in u n u t u l m a s i 247

sineği olduren Kucuk Terzi gibi— ulaşmak da kolay değildir. Okurlarım

her zaman yorumlarımın icine gereksiz miktarda huner kattığım

icin beni bağışlama eğiliminde olacaklardır; ama gercek deneyim onlara

daha iyisini oğretecektir. [S. 31 v.s.na bkz.]

Ote yandan18 ilk kez Silberer [orn. 1914, II. Kısım, 5. Kesim] tarafından

ortaya atılan tum duşlerin (ya da coğu duşlerin ya da belli

sınıftan duşlerin) birbiriyle sabit bir ilişkisi olduğu bile gosterilmemiş

olan iki ayrı yoruma gereksindiği goruşunu destekleyemem. Bu yorumlardan

Silberer'in "ruhcozumsel" diye adlandırdığı birinin duşe genellikle

bebeksi cinsellik turunden şoyle ya da boyle bir anlam verdiği

soylenir; "anagogic" adını verdiği diğer ve daha onemli yorumun, duşişleminin

malzeme olarak almış olduğu sıklıkla derin bir onemi olan

cok daha ciddi duşunceleri sağladığı soylenir. Silberer iki yonde

cozumlenmiş bir dizi duş bildirip bu goruşu destekleyen kanıtlar vermemiştir.

Ve ben one surulen olgunun varolmadığını soyleyerek karşı

cıkmak zorundayım. Soylediklerine karşın, duşlerin coğunluğu bir

"aşırı yorumlama" gerektirmez ve daha ozel olarak da bir anagogic yoruma

duyarsızdır. Son yıllarda one surulen bircok kuramda olduğu gibi

Silberer'in goruşlerinin de bir olcude duşlerin bicimlendiği temel koşulların

kılığını değiştirmeye ve ilgiyi onların icgudusel koklerinden

uzaklaştırmaya cabalayan bir amactan etkilendiği gormezden gelinemez.

Bircok olguda Silberer'in onermelerini destekleyebilmişimdir.

Cozumleme, bu gibi durumlarda duş-işleminin uyanıklık yaşamının

doğrudan temsil edilme yeteneği olmayan bir dizi ileri derecede soyut

duşuncesini bir duşe donuşturme sorunuyla karşı karşıya bulunduğunu

gostermiştir. Sorunu, soyut duşuncelerle biraz gevşek bir ilişkisi olan

ve aynı zamanda daha az guclukle (sıklıkla "alegorik” diye tanımlanabilen

bir bicimde) temsil edilme olanağı bulunan başka bir zihinsel

malzeme grubunu yakalayarak cozmeye kalkışır. Bu bicimde oluşan

bir duşun soyut yorumu duş goren tarafından herhangi bir gucluk olmaksızın

verilebilir; birbiri icine girmiş malzemenin doğru yorumu

ise artık tanış olduğumuz teknik yontemlerle aranmalıdır.

Her duşun yorumlanmasının olası olup olmadığı sorusu olumsuz

olarak yanıtlanmalıdır. Bir duşu yorumlarken onun carpıtılmasından

sorumlu ruhsal guclerin bize karşı cıktıkları unutulmamalıdır. Bu ne-

18[Bu paragraf 1919'da eklenmiştir.]

248 v ıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b îü m î

denle sorun, bizim zihinsel ilgimizin, oz-disiplin yeteneğimizin, ruhbilim

bilgimizin ve duşleri yorumlamadaki pratiğimizin icsel d irenclerimizi

yenmeye olanak verecek kadar goreceli bir gucu bulunup

bulunmadığı sorunudur. Biraz yol almak her zaman olasıdır: her durumda

bir duşun anlamı olan bir yapı olduğuna inanmamıza ve kural

olarak anlamının ne olduğunu şoyle bir gormemize yetecek kadar bir

yol. Oldukca sık olarak hemen arkasından gelen bir duş onun onculu

icin gecici olarak benimsemiş olduğumuz yorumu destekler ve onu

daha otelere goturmemize olanak verir. Haftalar ya da aylar suren bir

sure boyunca devam eden bir dizi duş sıklıkla aynı temele dayanır ve

bu nedenle birbiriyle bağlantılı olarak yorumlanmaları gerekir. [Bkz. I.

Cilt s. 242 ve II. Cilt s. 93.] Birbirini izleyen iki duş olgusunda

sıklıkla birinin merkezi noktasını oluşturan şeyin diğerinin kıyılarında

yeraldığı ya da bunun tersi gozlemlenir; oyle ki onların yorumları da

karşılıklı olarak birbirini tamamlar. Aynı gece gorulen farklı duşlerin

yorumlanırken oldukca genel bir kural olarak tek bir butun halinde ele

alınması gerektiğine ilişkin ornekleri daha once vermiştim. [Bkz. s. 65

v.s.]

En geniş bicimde yorumlanmış duşte bile sıklıkla karanlık kalması

gereken bir parca vardır: bunun nedeni yorum calışması sırasında bu

noktada cozulemeyen ve duşun iceriğine ilişkin bilgimize hicbir şey

eklemeyen bir karışıklığın bulunduğunu ayırt etmemizdir. Bu duşun

gobeğidir, alttaki bilinmeyene ulaştığı noktadır. [Bkz. I. Cilt s. 163 n.

18.] Yorumun bizi yonlendirdiği duş duşuncelerinin, eşyanın doğası

gereği belirli bir sonu yoktur; onlar duşunce dunyamızın karışık

şebekesi icinde her yone dallanmak zorundadırlar. Bu karışık ağın

ozellikle yakın olduğu bir yerlerde duş-isteği bir mantarın mycelium'larından

buyumesi gibi gelişir.

Ama duşlerin unutulmasına ilişkin olgulara donmek zorundayız:

cunku onlardan onemli bir sonuc cıkaramamıştık. Uyanıklık yaşamının

gece boyunca bicimlenmiş herhangi bir duşu —ister uyandıktan

sonra bir butun halinde doğrudan doğruya, isterse gunun akışı

icinde azar azar— unutma eğiliminde olduğunu gormuştuk; bu unutmadan

sorumlu olan şeyin ise gece boyunca elinden geleni yapmış

olan duşe karşı zihinsel direnc olduğunu ayırt etmiştik. Ama eğer tum

bunlar doğruysa bu dirence karşın nasıl olup da bir duşun ortaya cıktığı

sorusu doğuyor. Uyanıklık yaşamının bir duşu sanki hic ortaya cıkmamışcasına

yok ettiği en uc durumu ele alalım. Bu olguda ruhsal guclerin

etkileşiminin gozonune alınması, bizi, eğer direnc gece de gunduz

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 24 9

olduğu kadar guclu olsaydı duşun gercekten hic ortaya cıkmayacağı

sonucuna yoneltmelidir. Direncin geceleyin gucunun tumunu değilse

de bir kısmını yitirdiği sonucuna varmamız gerekir; cunku onun carpıtıcı

bir ajan olarak duşlerin oluşumunda rol oynadığını gostermiştik.

Ama onun gucunun geceleyin azaldığı ve bunun da duşlerin oluşumuna

olanak verdiğini varsaymaya yoneltiliriz. Bu, uyanma anında,

tum gucunu yeniden kazanarak kendisi zayıfken izin verilen şeyi yok

etmeyi nasıl da surdurduğunu anlamayı kolaylaştırır. Betimleyici ruhbilim

bize duşlerin oluşumunun temel sine qua non'unun [(Lat.) mutlaka

aranan koşul — ç. n .] aklın uyku durumunda olması olduğunu

soyler; ve biz artık bu olguyu acıklayabiliyoruz: Uyku durumu

düşlerin oluşumunu olası kılar; çünkü ruhiçi sansürün gücünü azaltır.

Bunu duşlerin unutulmasından cıkarılabilecek olası tek sonuc saymak

ve bu sonucu uyuma ve uyanıklık sırasında egemen olan enerji

durumları hakkındaki daha ileri sonuclara bir temel yapmak hic

kuşkusuz cok cekicidir. Ancak şimdilik bu noktada duracağız. Duşlerin

ruhbilimine biraz daha derinlemesine girdiğimiz zaman duşlerin

oluşumunu olası kılan etmenlerin bir başka bicimde de ortaya konabileceğini

goreceğiz. Duş duşuncelerine karşı direncin bilincli hale gelmesinden,

gucunde herhangi bir azalma olmadan da kacınılabilir.

Duşlerin oluşumunu kolaylaştıran etmenlerin her ikisinin de —direncin

azalması ve ondan k ac ınılması— uyku durumu tarafından

eşzamanlı olarak olası kılınması ak la yakın bir duşunce gibi

gorunmektedir. Birazdan [bkz. s. 293 v.s.] tartışmayı tekrar ele alacak

olmama karşın burada keseceğim.

Bizim duşleri yorumlama yontemimize şimdi ilgilenmemiz gereken

bir başka karşı cıkış kumesi vardır. Yontemimiz normalde

duşuncelerimize egemen olan tum amaclı duşunceleri terk etmek, dikkatimizi

duşun tek bir oğesinde odaklamak ve sonra onunla ilişkili olarak

aklımıza gelebilecek tum istencdışı duşunceleri not etmekten

oluşmaktadır. Sonra duşun bir sonraki parcasını alır ve sureci onunla

yineleriz. Bizi ta şıdığı ve bir şeyden otekine suruklediği yone

aldırmaksızın duşuncelerimizin bizi yoneltmesine izin veririz. Ama

sonunda bizim herhangi bir etkin girişimimiz olmaksızın duşun

kokenini aldığı duş duşuncelerine ulaşacağımıza ilişkin sağlam bir inancı

da saklı tutarız.

250 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Eleştirmenlerimiz buna aşağıdaki dizi icinde karşı cıkarlar. Tek bir

duş oğesinin bizi bir yerlere yoneltmesinde olağanustu hicbir şey yoktur;

her duşunce bir şeylerle bağlantılı olabilir. Dikkate değer olan

boylesi amacsız ve keyfi bir duşunce katarının bizi duş duşuncelerine

goturmesi olurdu. Kendimizi kandırma olasılığımız vardır. Bir oğeden

başlayan bir cağrışım zincirini şu ya da bu nedenle kesintiye uğramış

gibi gorunene dek izlemekteyizdir. Eğer bundan sonra bir ikinci oğeyi

ele alırsak beklenmesi gereken tek şey başlangıcta sınırsız olan

cağrışımlarımızın daralmasından başka bir şey olamaz. Cunku henuz

bir onceki duşunce zinciri belleğimizdedir ve bu nedenle ikinci duş

duşuncesini cozumlerken ilk zincirdeki cağrışımlarla ortak bir şeyleri

olan cağrışımlara rastlamamız cok olasıdır. O zaman duşun iki oğesi

arasında bir bağlantı noktası olan bir duşunceyi keşfettiğimizi sanarak

kendimizi kandırırız. Duşunceleri istediğimiz gibi birleştirme konusunda

kendimize tam bir ozgurluk verdiğimiz ve de bizim dıştaladığımız

bir duşunceden otekine gecişler aslında normal duşuncede işleyenler

olduğu icin uzun erimde pek cok "ara duşunce"den —duş duşuncelerinin

ne olduğu konusunda başka hicbir bilgimiz olmadığı icin

hicbir guvencesi olmamasına karşın— duş duşunceleri diye tanımladığımız

ve duş icin ruhsal bir yerine-gecen olduğunu one surduğumuz

bir şeyleri bir araya getirmede hic gucluk cekmeyeceğizdir. Ama her

şey tumuyle keyfidir; biz yalnızca rastlantısal bağlantıları zekice izlenimi

veren bir bicimde somurmekteyizdir. Bu yolla bu yararsız

sıkıntıları goze alan herhangi bir kişi herhangi bir duşten istediği yorumu

cıkarabilir.

Eğer gercekten boyle karşı cıkışlarla karşılaşsaydık kendimizi yorumlarımızın

yarattığı izlenime, duşun diğer oğeleriyle bizim duşun

tek bir oğesini izlememizin gidişi icinde ortaya cıkan şa şırtıc ı

bağlantılara ve duşun bu denli kapsamlı bir ozetini veren herhangi bir

şeye onceden kurulmuş ruhsal bağlantıları izlemek dışında ulaşılabilmesinin

olasılık dışılığına başvurarak savunurduk. Savunmamızda

ayrıca duşleri yorumlamadaki yontemimizin, histerik belirtileri cozduğumuz

yontemin aynısı olduğunu, belirtirdik; orada yontemimizin

doğruluğu belirtilerin birbirine denk duşen ortaya cıkış ve kayboluşlarıyla

guvence altına alınmıştır ya da bir benzetme yapacak olursak

metinde one surulenler eşlik eden resimlerle desteklenmiştir. Ama keyfi

ve amacsız bir duşunce zincirinin suruklemesini izleyerek onceden

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 251

var olan bir amaca ulaşmanın nasıl mumkun olduğu sorunundan

kacınmamız icin hicbir neden yoktur; cunku sorunu cozemesek bile

kanıtlarını tumuyle curutebiliriz.

Bir duşu yorumlama surecinde duşunmeyi terk edip istencdışı duşuncelerin

ortaya cıkmasına izin verdiğimiz zaman amacsız bir duşunce

akışı boyunca suruklendiğimizin doğru olmadığı gosterilebilir.

Kovabildiğimiz tek şeyin bizim tarafımızdan bilinen amaclı duşunceler

olduğu ve biz bunu yapar yapmaz bilinmeyen —ya da yanlış olarak

soylediğimiz gibi "bilincdışı"— amaclı duşuncelerden yonetimi ele

aldığı ve sonra da istencdışı duşuncelerin akışını belirlediği gosterilebilir.

Zihinsel sureclerimizle ilişkiye sokabileceğimiz hicbir etki,

amaclı duşunceler olmaksızın duşunmemize olanak vermez; ben de

bunu yapabilen hicbir ruhsal karmaşa bilmiyorum.19 Ruh hekimleri

bu acıdan ruhsal sureclerin bağlanulılığına inanclarını terk etmeye pek

hazır olmuşlardır. Amaclı duşunceler olmaksızın duşunce katarlarının

l9[1914'de eklenen dipnot:] Kısa sure sonra ruhbilimin bu onemli konusunda Eduard von Martmann'ın aynı goruşu benimsediği dikkatimi cekti: ’’Sanatsal yaratmada

b ilin c d ış ın ın rolunu ta rtış ırk e n Hduard von Ila nm a n n (1 8 9 0 , I, B. K esimi,V.

B o lum ) d u ş u n c e le rin c a ğ r ış ım ın ın b ilin c d ış ı am a c lı d u ş u n c e le r ta ra fın d a n y o n e tilm e s in in y a s a s ın ı, yasanın,- am a cın d an h a b e r s iz o lm a s ın a ka rşın acık b ir b ic im d e d ile g e tirm işti. 'Duyulara! ilişkin h e r sunum b ile ş im in in tumden ra stlan tıy a b ırak ılm ad ığ ı ama belirli b ir sona y one ltildiği zaman B ilin cd ışım n y a rd ım ın a g e re k s in d iğ in i’ [ a . g . e I. 245; İngilizce ceviri, 1884, I, 283] ve b ilinc li ilg ile rin o y nadığı, rolun bilin cd ışm ı olası sayısız duşunce a ra sından en uygununu secmek icin

uyarmak o ld u ğ u n u kan ıtlam a y a k a lk ışm ıştı. İlg ilen ilen şeyin amacına en uygun

s e c im i y a p tırta n b ilin c d ış ıy d ı ve bu ’s o y u t d u ş u n c e s ır a s ın d a k i d u ş u n c e cağ rışım ın d a, du y g u sal imgeleme ve sanatsal b ile şim d e olduğu kadar e tk iliy d i’ ve e sp rile rin u re tim in d e de o y le [a.g.e .j I, 247; İn g iliz c e c ev iri, I, 285 v. s.]. Bu n e den le he y ec a n la n d ırıc ı bir du şu n cey i c ağ rıştıran d u şu n c e le rd e ve de (sa f cağrışım ru h b ilim i anlamında) h a re k e le gecirilmiş b ir d u şu n c e d e k ıs ıtlam a kabul edilem ez .

B o y le b ir kıs ıtlam a 'e ğ e r in s an yaşamında in s a n ın y a ln ız c a h e r b ilin c li am a c ta n değ il h e r b ilin c d ış ı ilgiden h e r g e lip ge cici ruh h a lin d e n de so y u tlan d ığ ı k o şu lla r bu lunsaydı' h ak lı o la b ilird i. 'A n c ak boyle b ir k o şu lu n o rta y a c ıkm a sı cok zordur; c u n k u in san g o ru n u rd e d u ş u n c e katarını ra s tla n tıla ra da b ırak sa ya da k en d in i tum u y le o lağ an d ışılık lan n istencsiz duşlerine de te rk e tse y in e de b ir zamanki başka y o n len d iric i ilgiler, eg em en d u y g u la r ve ruh h a lle ri ba şka b ir z am andakinden daha fazla uste cıkarlar ve b u n la r h e r zaman duşuncelerin c ağrışım ları uzerinde etkili o lu rlar’

(a .g .e ., I, 24 6 [İngiliz ce c eviri, I, 284 1.] 'Y a n b ilin c li d u şlerd e her zaman y a ln ız ca o andaki asıl [bilincdışı] ilgiye denk duşen d u şu n c e le r o n a y a cık a r’ ( anılan

y e r ). Duşuncelerin o zg u r akışı u z erine duyguların ve ruh h a lle rin in e tk isin e yapılan b u v u rg u H a rtm a n n ’ın ru h b ilim in in g o ru ş a c ıs ın d a n ru h c o z um lem e s in in yOntembilimsel ta rz ın ı d o ğ ru lam a y ı o la sı k ıla r." (P o h o rille s , 1913) — Du P rel (1885, 107), b ir adı an ım sam ak icin boşuna c ab a la d ık ta n sonra herhangi b ir u y a n

o lm a k s ız ın a n sız ın ak lım ız a g e lmesine g o n d e rm e y apar. Buradan b ilin cd ış ı ama y in e de amaclı b ir duşu n cen in bulunduğu ve onu n sonucunun ansız ın bilince girdiği

sonucunu cıkarır.

252 VH. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

histeri ve paranoyada duşlerin oluşumu ve cozumu sırasındakinden hic

de daha fazla ortaya cıkmadığını biliyorum. Herhangi bir ickaynaklı

(endojen) ruhsal bozuldukta da ortaya cıkmayabilirler. Eğer Leuret'nin

[1834, 131] yalnızca iclerinde boşluklar olduğu icin bize anlamsız

gorundukleri bicimindeki zekice onerisini benimseyecek olursak akıl

karmaşıklığı durumlarındaki sabuklamaların bile bir anlamı olabilir.

Onları gozlemleme olanağı buld u ğ um d a ben de aynı goruşu

oluşturmuştum. Sabuklamalar, artık işleyişini gizleme zahmetine katlanmayan

bir sansurun işidir; karşı cıkılmaz bir yeni anlatım bicimi

uretmede işbirliği yapacak yerde onaylamadığı her şeyi acımadan silip

atar; oyle ki geriye kalanlar oldukca bağlantısız bir hale gelir. Bu

sansur tıpkı Rus cephesinde yabancı gazetelerin ancak bircok parcası

karalandıktan sonra ellerine gecmesine izin vererek okurları korumakla

gorevli gazete sansuru gibi calışır.

Rastlantısal bir cağrışım zinciriyle duşuncelerle ozgurce oynanması

yıkıcı organsal beyin olaylarında gorulebilir; psikonevrozlarda buna

benzetilen şey her zaman kendisi gizli kalan amaclı duşunceler tarafından

on plana ittirilen bir duşunce katarı uzerinde sansurun etkisiyle

acıklanabilir.20 Eğer soz konusu cağrışımlar (ya da imgeler)

"yuzeysel" diye tanımlanan bir bicimde —ses benzerliği, sozel cift anlamlılık,

anlam bağlantısı olmaksızın zamansal olarak denk duşme ya

da esprilerde veya sozcuk oyunlarında izin verdiğimiz herhangi bir

cağrışım turu ile— karşılıklı ilişki icinde gibi gorunuyorlarsa, bu, bir

cağrışımın amaclı duşunceler tarafından etkilenmemiş olduğunun

şaşmaz bir belirtisi sayılmıştır. Bu nitelik bir duşun oğelerinden ara

duşuncelere oradan da asıl duş duşuncelerine goturen duşunce zincirlerinde

vardır; pek cok duş cozumlemesinde bunun orneklerini —şaşkınlık

duymaktan kendimizi alamayarak— gormuştuk. Bir duşunce2

0 • ı [1909'da eklenen dipnot:] Bu iddia C. G. Jung'un dementia praecox o lg u la

rın d a k i c o zum lem e le riy le c a rp ıc ı b icimde d e ste k le nm iş tir. (Jung, 1907). jO z a m a n la r dementia pra e cox = erken b u n am a d iy e adlandırılan skizofreni bunama kavramına

uygun olarak organsal bir b o zu k lu k s ay ılıy o r d aha doğrusu sonunda beyin

hucrelerinin yıkıma uğradığı b ir surec olarak goruluyordu. Gunumuzde skizofreninin

o rg a n s a l b ir h a sta lık olup olmadığı ta rtışm a lı olmakla b irlik te metinde kastedilen b ey in dokusu yıkımı bulunmadığı da kesindir. Ancak skizofreninin ego işlevlerinde

b ir yıkım sonucu olduğu duşu n u lec ek olursa c ağrışımların uzerindeki sansurun o rta dan

k a lk tığ ı, bilincdışı m a lz em e n in d u şu n ce akışına ra s tg e le ve o zg u rc e k a rıştığ ı b ir cağrışım b o zukluğu olarak bu cum len in ilk ke sim in e iyi bir omek oluşturabilir.

—ç-n-T

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 25 3

den diğerine kopru gorevi gormede hicbir bağlantı gereğinden fazla

gevşek, hicbir espri gereğinden fazla kotu değildi. Ama bu her şeyin

yolunda gitmesinin gercek acıklaması hemen bulundu. Ne zaman bir

ruhsal öğe bir diğeriyle karşı çıkılsa ya da yüzeysel bir çağrışımla

bağlansa onlar arasında sansürün direncine21 hedef olan daha derin ve

haklı bir bağlantı da bulunur.

Yuzeysel cağrışımların gorulme sıklığının gercek nedeni amaclı

duşuncelerin terk edilmesi değil sansurun basıncıdır. Yuzeysel cağrışımlar

eğer sansur normal bağlantı yollarını gecilmez kılarsa derin

olanların yerine gecerler. Benzetme olsun diye bir dağlık bolgeyi

gozumuzun onune getirebiliriz; genel bir trafik kesintisi (orneğin sel

yuzunden) buyuk, ana yolları tıkamıştır ama iletişim normalde

yalnızca avcıların kullandığı elverişsiz, dik patikalar aracılığıyla hala

surdurulmektedir.

Burada ozde aynı olmalarına karşın iki olgu birbirinden ayırt edilmelidir.

Bunlardan birincisinde, sansur, yalnızca ayrı ayrı karşı

cıkılmaz olan iki duşunce arasındaki bağ la n tıya yoneliktir. Boyle

olduğunda iki duşunce bilince ardarda girerler; aralarındaki bağlantı gizli

kalacaktır ama onun yerine onların arasında başka zaman hic

duşunmemiş olduğumuz yuzeysel bir bağlantı aklımıza gelecektir. Bu

bağlantı genellikle duşunceler karışımının, baskılanmış temel bağlantısının

dayandığından başka bir kesimine iliştirilmiştir, ikinci olgu

iki duşuncenin kendilerinin, icerikleri yuzunden sansure uğramasıdır.

Boyle olduğunda hicbiri gercek bicimiyle gorunmez; yalnızca onların

yerine gecen değiştirilmiş bir bicimle ortaya cıkarlar ve yerlerini alan

iki duşunce o bicimde secilir ki aralarında, yerlerini aldıkları duşunceleri

birbirine bağlayan asıl bağlantıyı yineleyen yuzeysel bir bağlantı

vardır. Bu olguların her ikisinde de sansürün basıncı normal ve ciddi

bir çağrışımın yüzeysel ve görünürde saçma bir bağlantıya yerdeğiştirmesi

sonucunu yaratmıştır.

Bu tur yerdeğiştirmelerin ortaya cıktığının farkında olduğumuz icin

duşleri yorumlarken yuzeysel cağrışımlara da diğerleri kadar guvenme

konusunda hicbir duraksamamız olmaz.22

21 [Bu calışmanın başka her yerinde Freud, "direncin sansuru'nden soz eder. "Direnc”

ve "sansur" kavramları arasındaki ilişkinin daha sonraki bir acıklaması Yeni

G iriş Konferanslart'mn (1933u) 29. Konferansında bulunacaktır. P. F. L. , 2, 43 v. s.

ve 47 v. s.J

22A ynı goruşle r k u şk u su z yuz ey se l cağrışımların duş ic e riğ in d e acık olarak o rtay a c ık tığ ı durumlara da uyar; o rn eğ in I. Cilt s. 11 l ’de alıntı y apılan Maury'nin iki

d uşunde olduğu gibi (Pèlerinage — Pelletier — pelle; kilomètre — kilogramme —

2 5 4 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİİİMİ

Nevrozların ruhcozumlemesinde bu iki onerme —yani bilincli

amaclı duşunceler terk edildiğinde gizli amaclı duşuncelerin o andaki

duşunceleri kontrol etmeye başladığı ve yuzeysel cağrışımların

yalnızca baskılanmış daha derin cağrışımların yerdeğiştirme yoluyla

yerine-gecenleri olduğu onermeleri— en geniş kullanımını bulur.

Gerceklen bu onermeler ruhcozumsel tekniğin ana sutunları haline gelmişlerdir.

Bir hastaya her tur akıl yurutmeyi bir yana bırakıp aklına

gelen her şeyi bana soylemesini onerdiğim zaman sağaltımın doğasında

bulunan amaclı duşunceleri terk edemeyeeğine sıkıca guveniyorumdur

ve onun bana soylediği en masum ve en rastgele gibi gorunen

şeylerin aslında hastalığıyla ilişkili olduğu sonucunu cıkardığımda

kendimi doğrulanmış duyumsarım. Hastanın kuşkulanmadığı bir başka

amaclı duşunce vardır — benimle ilgili olan. Bu iki onermenin oneminin

tam olarak kavranması ve de onlara ilişkin daha ayrıntılı bilgiler

ruhcozumlemesi tekniğinin ozetlenmesi alanına girer. O halde burada

programımıza uygun olarak duş yorumu konusunu bırakmamız gereken

bir sınır karakoluna ulaşmış bulunuyoruz.23

Bu karşı cıkışlardan ayıklayabileceğimiz bir tek gercek sonuc

vardır; yani yorum calışması sırasında ortaya cıkan her cağrışımın geceki

duş-işleminde bir yerinin bulunduğunu varsaymak zorunda olmadığımız

sonucu. [Bkz. s. 15 ve 45.] Uyanıklık durumunda yorumu

gercekleştirirken duş oğelerinden duş duşuncelerine doğru goturen bir

yolu izlediğimiz, duş-işleminin ise bu yolu ters yonde izlediği

doğrudur. Ama bu yolların her iki yonde de gecilebilir olması oldukca

olasılık dışıdır. Daha cok gunduzun yeni duşunce zincirleri boyunca

koridorlar oluşturuyoruz ve bu koridorlar ara duşuncelerle değinme

G ilo lo— L o b e lia— Lope z — lotto). Nevrotik hastalarla calışmala-nm bunun tutulan bir temsil yontemi olduğu anıların doğasını oğretmiştir. Onlar kişinin c insel

bulmacaların y anıtla r ını o ğ r enm e a c lığ ın ı doyurmak icin (tıpkı e r in liğ in

soruşturmacı donemindeki coğu insanda olduğu gibi) ansiklopedilerin ya da

sozluklerin sayfalannı karıştırdığı fırsatlardır. — lBunun bir orneği "Dora"mn ikinci duşunun cozumlemesinde bulunacaktır. (Freud, 1905e UL Kesim) P. F. L. , 8, 139

v- S-L [1909'da eklenen dipnot:] Ortaya atıldıklarında cok anlamsız gibi gorunen bu iki onerme o zamandan bu yana Jung ve oğrencileri tarafından sozcuk cağrışımı

calışmaları sırasında deneysel olarak kullanılmış ve desteklenmiştir. [Jung, 1906,

1909. — "Rastlantısal olarak" secilen sayılardan başlayan cağrışım zincirlerinin

(yukarıya s. 238 v.s.na bkz.) gecerliğine ilişkin buna yakın bir konu uzerine en il ginc

kanıtlama Freud tarafından Günlük Yaşamın Psik o p a to lo jisin in (1901 &) XII.

Bolumune 1920'de eklenen uzun dipnotta getirilmiştir. P. k . L., 5, 312-14.]

A. DUŞLERİN UNUTULMASI 255

icinde bulunuyor, duş duşunceleri de kah bir noktada kah otekinde yer

alıyor gibi gorunmektedir. Bu bicimde gunduzun taze malzemesinin

kendini yorumsal zincir icine nasıl yerleştirdiğini anlayabiliriz. Ayrıca

geceden beri var olan direncte bir artışın yeni ve daha dolambaclı yolculukları

gerekli kılması da olasıdır. Gunduzun bu bicimde d o landığımız

yan yolların [bkz. s. 45 n. 2] doğası ve sayısının, bizi aradığımız

duş duşuncelerine ulaştırdıkları surece, hicbir ruhbilimsel

onemi yoktur.

(B)

GERİLEME

Şimdi bize yoneltilmiş olan karşı cıkışları puskurtmuş ya da en

azından savunma silahlarımızın nerede bulunduğunu gostermiş olarak

bu kadar uzun suredir donanımımızı hazırladığımız ruhbilimsel

araştırmaya girişme gorevini artık daha fazla ertelemememiz gerekir.

Sorgulama larımızın g idişi icinde bulduğumuz temel bulguları

ozetleyelim. Duşler herhangi bir başka ruhsal eylem kadar onemli ruhsal

eylemlerdir; her durumda itici gucleri doyum arayan bir istektir; istek

olarak ayrımsanamamaları ve coğu gariplik ve sacmalıkları, oluşum

surecleri boyunca maruz kaldıkları ruhsal sansurun etkisi yuzundendir;

bu sansurden kacınmanın gerekliliği bir yana oluşumlarına

katkıda bulunan diğer etmenler de ruhsal malzemelerinin yoğunlaştırılması,

duyusal imgeler halinde temsil edilme olasılığının gozonunde

bulundurulması ve —değişmez bir bicimde olmasa da— duş yapısının

bir manuğı ve anlamlı bir dış yuzu olması istemi icin bir gerekliliktir.

Bu onermelerin her biri yeni ruhbilimsel postulatlara ve spekulasyonlara

yol acar; duşun itici gucu olan istekle duşun oluşumunun maruz

kaldığı dort koşul arasındaki karşılıklı ilişkinin ve de o koşulların

ic ilişkilerinin araştırılması gerekir ve de duşlerin zihinsel yaşam

şebekesindeki yerinin belirlenmesi zorunludur.

Benim bu bolumu bir duş ozetlemesiyle acmış olmam bize henuz

cozulmemiş sorunları anımsatma goruşuyle idi. Bizim anladığımız anB.

GERİLEME 257

lamda yorumu tam olarak verilmemesine karşın o duşu — yanan cocuk

duşu— yorumlamanın hicbir gucluğu yoktu. Duş gorenin uyanmak

yerine neden duş gorduğu sorusunu ortaya atmış ve onun gudulerinden

birinin cocuğunu hala canlı olarak temsil etme arzusu olduğunu

ayrımsamıştım. Daha ileri tartışmalarımız bir başka isteğin de rol oynamış

olduğunu bize gosterecektir. [Aşağıya s. 290-91'e bkz.] Boylece

ilk ornekte uyku sırasında bir duşunce surecinin bir duşe donuşturulmesi

bir isteği doyurma uğrunaydı.

Eğer istek doyurmayı ortadan kaldırırsak iki ruhsal olay bicimini

birbirinden ayırt etmek icin geriye tek bir ozelliğin kaldığını

goreceğiz. Duş duşuncesi şu bicimde olacaktı: "Olu bedenin yattığı odadan

gelen bir parıltı goruyorum. Belki bir mum devrildi ve benim

cocuğum yanıyor olabilir." Duş, bu duşunceleri değiştirmeden yinelemişti

ama onları gerceklen var olan ve duyular aracılığıyla bir

uyanıklık yaşantısı gibi algılanabilecek bir ortamda temsil etmişti.

Burada duş gormenin en genel ve en carpıcı ruhbilimsel ozelliğini

goruyoruz: Bir duşunce, kural olarak da arzu edilen bir şeyin duşuncesi,

duşte nesnelleştirilir, bir sahne olarak temsil edilir ya da —bize

oyle gelir ki— yaşanır.

O halde duş-işleminin bu dikkat cekici garipliğini nasıl acıklamalıyız

ya da sorunu daha yalın olarak koyacak olursak ona ruhsal

surecler şebekesi icinde nasıl bir yer bulmamız gerekir?

Konuya daha yakından bakacak olursak hemen hemen bağımsız iki

ozelliğin bu duş tarafından alman bicimin ozelliği olarak belirginleştiğini

gozlemleriz. Biri duşuncenin "belki" atlanarak en yakındaki

ortamda temsil edilmiş olması; diğeri ise duşuncenin gorsel imgelere

ve konuşmalara donuşturulmesi.

Bu ozel duşte duşuncelerde onların ifade ettiği beklentileri şimdiki

zamana donuşturerek yapılan değişim ozellikle carpıcı gelmeyebilir.

Bunun nedeni bu duşte ancak istek doyurma tarafından oynanan

olağandışı yardımcı rol olarak tanımlanabilecek şeydir. Bunun yerine

b a şk a b irin i, duş isteğ in in uykuya ta şınm ış olan uy an ık lık

duşuncelerinden ayrılmamış olan birini —orneğin Irma'nm enjeksiyonu

duşunu [I. Cilt s. 158 v.s.]— goz onune alalım. Orada temsil edilen

duş duşuncesi: "Keşke Irma'nın hastalığından Otto sorumlu o lsaydı!"

dileğiydi. Duş, dileği bastırmış ve onun yerine doğrudan bir

sunuş gecirmişti: "Evet, Irma'nın hastalığından Otto sorumludur." O

halde bu, carpıtmasız bir duşte bile duş duşunceleri tarafından ortaya

konan ilk donuşturmelerdir. Duşlerin bu ilk garipliği uzerinde uzun

sure oyalanmamız gerekmiyor. Onunla, dikkati duşunsel iceriklerini

tıpatıp aynı bicimde ele alan bilincli duşlemlere —gunduz duşlerine—

258 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

cekerek uğraşabiliriz. Daudct'nin Mosyo Joyeuse'u1 (kızları onun bir

işi olduğuna ve bir buroda oturduğuna inandıkları halde) işsiz gucsuz

Paris caddelerinde dolaşırken gelişmelerin kendisine etkili bir yardım

getirmesini ve iş bulmasına yol acmasını duşluyordu — ve şimdiki zaman

olarak duşluyordu. Duşler de boyle şimdiki zamanı gunduz

duşleriyle aynı bicimde ve aynı hakla kullanır. Şimdiki zaman, isteklerin

doyurulmuş olarak temsil edildikleri zamandır.

Ama duşler gunduz duşlerinden ikinci nitelikleriyle ayrılırlar: Yani,

duşunsel iceriklerinin duşuncelerden inancın iliştirildiği ve yaşanmış

gibi gorunen duyusal imgelere donuşturulmuş olmasıyla. Yalnızca

duşuncelerden oluşmuş ama bu yuzden duşlerin temel doğası yadsınamayacak

duşler de vardır. Benim " Aulodidasker" duşum —"Profesor

N. ile gunduz duşlemi"— [s. 32 v.s.] bu turdendi; eğer onu gunduz

duşunmuş olsaydım icerecek olduğu duyusal oğelerden pek de daha fazlasını

icermiyordu. Ve dikkate değer uzunlukta her duşle geri kalanlar

gibi duyusal bir bicim verilmemiş ama uyanıklık yaşamında bir şeyleri

duşunmeye ya da bilmeye alışık olduğumuz tarzda basitce duşunulmuş

ya da bilinmiş oğeler vardır. Ayrıca burada duşuncelerin bu

duyusal imgelere donuşturulmesinin yalnızca duşlerde ortaya cıkmadığı

anımsanmalıdır: varsanılarda ve sağlıklılıkta bağımsız olaylar ya da

psikoncvrozlarda belirliler olarak ortaya cıkabilen hayallerde de bulunurlar.

Kısaca şu anda incelemekte olduğumuz ilişki hicbir bakımdan

istisnai bir ilişki değildir. Yine de duşlerin bu niteliği, var olduğunda

en kayda değer nitelik olmasıyla bizi etkiler, oyle ki duş dunyasını onlarsız

duşunmemiz bizim icin olanaksızdır. Ama bunu kavrayabilmemiz

icin bizi konudan uzaklaştıracak bir tartışmaya girişmemiz gerekmektedir.

Sorgulamamız icin cıkış noktası olarak konu uzerine yazı yazanların

duş kuramı hakkında soylediklerinden birini ele almak isterim.

Duşler konusundaki kısa bir tartışmanın gidişi icinde buyuk Fcchner

(1889, 2, 520-21) düşlerin eylem sahnesinin uyanıklık yaşamından

fa rk lı olduğu duşuncesini one surmuştur. [I. Cilt s. 100'c bkz.J Bu,

duşlerin ozel garipliklerini anlaşılır kılan tek onermedir.

l [Le Nabab'da (bkz. s. 632). Freud'un bu adı ilk yazışında yaptığı bir dil surcmesi

Günlük Yaşamın Psikopalolojisi'n ûc (1901u) tartışılmıştır. VII. Bolum P F. L., 5, 200-201.]

B. GERİLEME 25 9

' Bu sozcuklerde bize sunulan şey ruhsal mekan duşuncesidir. Burada

ilgilendiğimiz zihinsel aygıtın aynı zamanda bizim tarafımızdan anatomik

bir yapı olarak bilinmesi olgusunu tumuyle gozardı edecek ve

ruhsal mekanı herhangi bir anatomik bicimde tanımlama eğiliminden

ozenle kacınacağım. Ruhbilimscl zeminde kalacak ve basil olarak bizim

zihinsel işlevlerimizi gercekleştiren aygıtı bir bileşik mikroskop

ya da bir fotoğraf aygıtı veya buna benzer bir şeye benzetmemizi

onereceğim. Bu temel uzerinde ruhsal mekan, aygıtın icinde bir imgenin

on evrelerinden birinin oluştuğu bir noktaya denk duşecektir. Mikroskop

ve teleskopla bu noktalar, bildiğimiz gibi, aygıtın elle tutulur

herhangi bir parcasının yerleşmediği zahiri noktalardadır. Bu ya da buna

benzer bir imgelemin mukemmel olmaması nedeniyle ozur dileme

gereğini duymuyorum. Bu tur benzetmelerin amacı yalnızca zihinsel

işleyişin karmaşıklıklarını, işlevi acımlayarak ve onun farklı bileşenlerini

aygıtın değişik parcalarına paylaştırarak anlaşılır kılmada bize

yardımcı olmalarıdır. Bildiğim kadarıyla zihinsel aygıtın biraraya geliş

bicimini araştırmak icin bu acımlama yontemini kullanma deneyi

bugune dek yapılmamıştır ve ben bunda hicbir sakınca gormuyorum.

Benim goruşume gore yargımızın egemenliğini koruduğumuz ve binayla

cephedeki iskeleyi birbirine karıştırmadığımız surece spekulasyonlarımızın

dizginlerini başıboş bırakmakta haklıyız. Bilinmeyen bir

şeye ilk yaklaşımda gereksindiğimiz tek şey gecici duşuncelerin

yardımı olduğu icin ilk planda en ham onermelere ve en somut betimlemelere

oncelik tanıyacağım.

Bu nedenle zihinsel aygıtı, oğelerine "ajanlar"2 ya da (daha acık olsun

diye) "sistemler" diyeceğimiz bileşik bir aygıt olarak betimleyeceğiz.

İkinci sırada bu sistemlerin tıpkı bir teleskopta ceşitli mercek

sistemlerinin birbiri ardına dizilmesi gibi birbirleriyle duzenli bir mekansal

ilişki icinde bulundukları onceden belirtilmelidir. Kesin olarak

konuşacak olursak ruhsal sistemlerin bir m e k â n sa l dizi icinde

yerleştikleri biciminde bir onermeye hic gerek yoktur. Belli bir ruhsal

surecte uyarılmanın sistemlerden belli bir zamansal dizi icinde

gecmesinden oluşan sabit bir sıranın kurulmuş olması yetcrlidir.

Başka sureclerde dizi farklı olabilir; bu acık bırakmamız gereken bir

olasılıktır. Kısaltma olsun diye gelecekte aygıtın oğelerinden "vf'-

sistcmleri" diye soz edeceğiz.

["In.slanz.en" sozcuk olarak "talepler."]

2

260 v ıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b il im i

Bizi ilk etkileyen şey vF-sistemlerinden oluşan bu aygıtın bir karar

yetisi ya da yonu olmasıdır. Tum ruhsal etkinliklerimiz (ister icsel isterse

dış) uyaranlardan başlar ve siııir'lenmelerde3 [bkz. s. 196 n. 6

— f./z.] sonlanır. Bu nedenle aygıtın bir duyusal bir de hareket ucu

olduğunu duşuneceğiz. Duyusal ucta algıları alan bir sistem bulunmaktadır:

hareket ucunda ise hareket etkinliğine kapıları acan bir diğer

sistem bulunur. Ruhsal surecler genelde algısal uctan hareket ucuna

doğru ilerler. Boylece ruhsal aygıtın en genel şematik cizimi şoyle

temsil edilebilir. (Şekil 1):

A/gı l!

Ancak bu uzun suredir tanıdığımız bir gereksinimin, yani ruhsal

aygıtın bir refleks aygıtı olarak kurulması gerekliliğinin karşılanmasından

başka bir şey değildir. Refleks surecler her ruhsal işlevin

modeli olarak kalır.

Bundan sonra duyusal ucta ilk farklılaşmaları getirmek icin artık temellerimiz

bulunmaktadır. Bizim ruhsaİ aygıtımızda uzerine yağan

algılardan bir iz kalır. Bunu bir "bellek izi" diye tanımlayabiliriz; bununla

ilişkili işleve de "bellek" adını veririz. Eğer ruhsal surecleri sistemlerle

birleştirme planımızda cok gercekci olacak olursak bellek izleri

ancak sistemlerin oğelerinde kalıcı değişikliklerden oluşabilirler.

["Sinir'lenme" cok belirsiz bir terimdir. Cok sık olarak bazı organizmalarda ya da

beden b olge sinde sinirlerin dağılımını anla tmak icin yapısal b ir anlamda kullanılır.

Freud (değişmez b icimde olmasa da) daha sık olarak onu, b ir sinirler sistemine ya da (buradaki ornekte olduğu g ib i) ozgul olarak yaptırıcı (efferent) b ir sisteme enerjinin

taşınması anlamında — yani deşarja eğilimli b ir sureci gostermek icin— kullanır.]

B. GERİLEME 261

Ama başka bir yerde4 değinilmiş olduğu gibi tek ve aynı sistemin hem

oğelerindeki değişimleri koruduğunu hem de yeni değişim olanaklarına

surekli olarak acık olduğunu varsaymada apacık guclukler bulunmaktadır.

5 Bu nedenle deneyimimize egemen olan ilkeye uygun olarak bu

iki işlevi değişik sistemlere dağıtacağız. Aygıtın en onunde algısal uyaranları

alan ama onlara ilişkin hicbir izi saklamayan bir sistem;

onun arkasında ise ilk sistemin anlık uyarılmalarını kalıcı izlere

donuşturen ikinci bir sistem varsayacağız. Bizim ruhsal aygıtımızın

şematik resmi o zaman aşağıdaki gibi olacaktır. (Şekil 2):

Algı Mnem Mnem Mnem B.

Algı sistemine saldıran algıların yalın içeriklerinden biraz daha fazlasını

kalıcı olarak sakladığımız bilinen bir olgudur. Algılarımız

belleğimizde birbirlerine bağlanırlar — her şeyden once eşzamanlı olarak

ortaya cıkmalarına gore. Bu olgudan "cağrışım" diye soz ederiz. O

halde eğer Algı sisteminin belleği yoksa herhangi bir cağrışımsal izi

de saklayamayacağı acıktır; eğer daha onceki bir bağlantının kalıntıları

yeni bir algı uzerine etki uygulasaydı ayrı Algı oğeleri işlevlerini yapmada

katlanılmaz bicimde tıkanırlardı. Bu nedenle cağrışımın temelle’

[B reu c r, Histeri Üzerine Ç alışmalar'a (B re u e r ve Freud 1895) k u ram sal

katkısının I. Kesiminde bir d ip n o tta diğer şeyler arasında şoyle yazar; "Aynalı bir

teleskopun aynası aynı z amanda bir fotoğraf plağı olamaz." (P. F. L., 3, 263n.)J

5[B u g u n b e y in d e k i s in a p tik b a ğ la n tıla rın z e n g in liğ i ve hiicre k im y a s ı h a k k ın d a k i b ilg ile r bu v a rs a y ım ın d o ğ ru lu ğ u n u g o s te re b ilm e k te d ir. A y rıc a b ir o n c ek i d ip n o tta Breu er'in o la n a k sız ded iğ i optik kurgu g u n um u z te k n o lo jis i icinde pekala olasıdır. — c.n.]

rinin mnemik6 sistemlerde yattığını varsaymakzorurKıayIz. Boylece

cağrışım, direnclerde bir azalma ve k o lay la şın c ı yolların ortaya

cıkması sonucu, uyarılmanın belirli bir M n tm oğesinden diğer

M nem. oğesine başka birinden daha kolayca gecrıesjnden ibarettir.

Daha yakından bir inceleme, Algı oğelerin(en gCıen lek ve aynı

uyarılmanın cok değişik kalıcı kayıtlar bıraktığı boyle bir değil birden

cok Mnem. oğesinin bulunduğunu varsaymayı gerekli kılacaktır.

Bu Mnem. sistemlerinin birincisi doğal oIjrak zaman içindeki

eşzamanlılığa gore cağrışım kaydını icerir; aynıaig,saı malzeme daha

sonraki sistemlerde başka tur rastlaşmalara gore^uj-enicneccktir, oyle

ki bu sonraki sistemlerden biri orneğin benzeşip ilişkilerini diğerleri

de başkalarını kaydedecektir. Kuşkusuz boyk bir sistemin ruhsal

onemini sozcuklere dokmeye calışmak zaman savurganlığı olurdu.

Niteliği ham bellek malzemesinin farklı elemsnıannın ince ayrıntılarında

bulunur; yani —eğer cok daha koktenci bir kurama gonderme

yapacak olursak— bu elemanlardan gelen uyaı,jmanın gecişine gosterilen

iletim direnci derecesinde.

Bu noktada belki de onemli cıkarımlara yo! acabilccck genel bir

değinmeyi araya sokmak istiyorum. Duyu?aj nite lik lerin tum

coğulluğu icinde bilincliliğimizi sağlayan şey, d(.ğjşimıeri saklama yeteneği,

dolayısıyla da belleği bulunmayan Algı Sistemidir. Ote yandan

anılarımız —akıllarımıza en derinlemesine k a z u ^ u ş olanlar da icinde

olmak uzere— bilincdışıdır. Bilincli hale getirilebilirler ama bilincdışı

bir durumdayken de etkilerini u re teb ile c ek le rin in hic kuşku duyulamaz.

"Karakter"imiz diye betimlediğimiz şey izlenimlerimizin anı izlerine

dayanır; dahası, uzerimizde en buyuk etkisi 0lan izlenimler —en

erken cocukluğumuza ilişkin olanlar— kesiniikjc pCk <jc bilincli hale

gelemeyenlerdir. Ama eğer anılar bir kez daha bilincli hale gelirlerse

algılara kıyasla hicbir duyusal nitelik gostcrmcz|er ya cja pek hafif bir

duyusal nitelikleri olur.

Eğer -sistemlerinde bellek ile bilinçliliği belirleyen niteliğin

karşılıklı olarak birbirini dıştaladığı kanıtlanabilseydi noronlardaki

uyarılmanın koşullarına en umut verici ışık tutuımuş olurdu.7

>62 VIL DUŞ SURECLERİNİN' R U IİB tL ^

|Bellek anlamına Yunanca sozcukten turetilen bu sc*,cuk metinde bellek birimleri

karşılığında kullanılmakladır, genel olarak bellek işleviyle karıştırılmaması

icin bu bicimi korundu. — ç. n.j

[1925'de eklenen d ipn o t:] O zamandan beri b ilinc liliğ;n am izlerinin yerine ortaya cıktığım telkin etmişimdir. Benim " 'Mistik Not I )efie rv uzerine Notlar”ima

bkz. (1925a). !Ayrıca Haz ilkesinin Otesın den in (\t)20g) aynı noktaya

B. GERİLEME 263

Ruhsal aygıun duyusal ucunun yapısıyla ilişkili olarak buraya dek

one surduğumuz varsayımlar duşlere ya da onlardan cıkardığımız ruhbilimsel

bilgilere dayanmamaktadır. Ancak duşlerden sağlanan kanıtlar,

aygıtın bir başka kesimini anlamamıza yardımcı olacaktır. Duşlerin

oluşumunu ancak biri diğerinin etkinliğini onu bilincten dışlalamayı

da iceren bir eleştiriye uğratan iki ruhsal ajan bulunduğu onermesini

benimsemeyi goze alırsak acıklayabileceğimizi daha once [bkz. I.Cilt

s. 194 v.s.] gormuştuk. Eleştirel ajanın bilince eleştirilen ajandan daha

yakın olduğu sonucunu cıkarmıştık: bu, ikinci ile bilinc arasında bir

paravan gib i d u rmaktadır. Dahası, e le ş tire l ajanın uyanıklık

yaşamımızı yoneten ve istencli, bilincli eylemlerimizi belirleyen ajanla

ozdeşleştirilmesi icin gecerli nedenler bulmuştuk [s. 216]. Eğer varsayımımıza

uygun olarak bu ajanların yerine sistemleri gecirecek olursak

son vardığımız sonuc eleştirel sistemi aygıtın hareket ucuna

yerleştirmemizi zorunlu kılar. Şimdi şematik cizimimize iki sistemi

ekleyecek ve onlara bilincle ilişkilerini ifade eden adlar vereceğiz.

(Şekil 3):

Hareket ucundaki son sistemi, belli başka koşulların sağlanması

(orneğin belli bir yoğunluğa ulaşmaları, yalnızca "dikkat" diye alandırılabilecek

bir işlevin belli bir bicimde dağılmış olması [bkz. s. 311]

değinilen IV. Bolumune bkz. — Bellek uzerine buradaki tum tartışma Freud'un sonraki

yazılannda bulunan bu iki parcanın incelenmesiyle daha iy i anlaşılabilir. Ama

konu uzerine daha eski bazı duşuncelerinin tuttuğu ışık Fliess'le yazışmalarda

(Freud, 1950a) ortaya konmuştur. Orneğin "Bilimsel Bir Ruhbilim Projesi'nin

(1895 guzunde yazılmış) I. Kısım, 3. Kesimine ve 52. Mektuba (6 Aralık 1896'da

yazılmış) bkz.]

264 VIL DUŞ SURECLERMN RUHHtl.tMt

v.b.) koşuluyla kendisinde oluşan uyarıcı sureclerin bilince girmesinde

başka engel bulunmadığını gostermek icin "bilinconcesi" diye tanımlayacağız.

Bu aynı zamanda istencli devinimlerin anahtarını elinde tutan

sistemdir. Onun gerisinde yer alan sistemi "bilincdışı" diye tanımlayacağız;

cunku icinden gecerken uyarılma surecinin değişimlere

uğramak zorunda olduğu bilinçöncesi yolu dışında bilince hicbir ulaşımı

yoktur.8

O halde duşlerin oluşumunun hızlandırılmasını bu sistemlerden

hangisine yerleştirmemiz gerekir? Basitlik adına Bd. sistemine,

ilerideki tartışmamız sırasında bunun tumuyle doğru olmadığını ve

duşlerin oluşum surecinin kendini bilinconcesi sistemine ilişkin duş

duşuncelerine iliştirmek zorunda olduğunu goreceğiz [s. 283], Ama duş

isteğini goz onune aldığımızda duşleri uretmenin itici gucunun Bd. tarafından

sağlandığını gorecek [s. 282] ve bu ikinci etmen yuzunden bilincdışı

sistemini duş oluşumu icin başlangıc noktası olarak alacağız.

Tum diğer duşunce yapıları gibi, bu duş kışkırtıcısı da Bö.'ne doğru

ilerlemeye oradan da bilince girmeye calışacaktır.

Deneyimler, bilinconcesinden bilince goturen bu yolun, gunduzun,

direncin zorladığı sansur tarafından duş duşuncelerine kapatıldığını bize

gosterir. Geceleyin bilince giriş sağlayabilirler ama bunu nasıl ve hangi

d eğ işik lik ler sayesinde yaptıkları sorusu ortaya cıkar. Duş

duşuncelerinin bunu gercekleştirmesini sağlayan şey geceleyin bilincdışı

ile bilinconcesi arasındaki cepheyi koruyan direncte bir azalma

olsaydı, duşunce doğasında olan ve şu an icin ilgilendiğimiz varsanısal

niteliği taşımayan duşler gorurduk. Oyleyse iki sistem, yani Bd. ile

B ö . a ra sındaki sansurun azalması ancak "Autodidasker" gibi

bicimlenmiş duşleri acıklayabilir; araştırmalarımıza başlangıc noktası

olarak aldığımız yanan cocuk duşu gibi duşleri değil.

Varsanısal duşlerde olup bitenleri betimleyebileceğimiz tek yol

uyarılmanın gerileyici bir yonde hareket ettiğini soylemektir. Aygıtın

hareket ucuna doğru taşınacak yerde duyusal uca doğru devinir ve so8[

1919'da eklenen dipnot:] Eğer sistemlerin doğrusal b ir dizi icinde yerleştiği bu

şematik cizimi biraz daha ilerlclscydik Bö sisteminden hemen sonra gelen sistemin b ilin c lilik ten sorumlu tu tu lm a sı g e rek en o la c ağ ım — b ir başka d ey işle Algı = B.

o ld u ğ u n u— kabul etmek zorunda k a la cak tık . [A şağ ıy a s. 330 v. s.na bkz. Bunun

daha k apsamlı bir ta rtışm a sı icin Freud, 1917ti'ye bkz. — Freud'un ilk k e z Ego ve

¡ dm (1 9 2 3 b ) II. B olumunde verilen ve Yeni G iriş Konferanslarında (1933 a ) 31.

K o n fe ra n s 'ıa P . F . L. , 2 , 111 (b a z ı d e ğ iş ik lik le rle ) y in e le n en daha so n ra k i

' şematik" aku cizimi y apıdan cok işleve vurgu yapar.)

B. GERİLEME 265

nunda algı sistemine ulaşır. Eğer uyanıklık yaşamında bilincdışından

doğan ruhsal sureclerin aldığı yonu "ilerleyici" diye tanımlarsak

duşlerin "gerilemeci" bir nitelikte olduğundan soz edebiliriz.9

O halde bu gerileme, duş gorme surecinin hic kuşkusuz ruhbilimsel

niteliklerinden biridir ama onun yalnızca duşlerde ortaya cıkmadığını

anımsamalıyız. Istencli anımsama ve normal duşuncemizin

diğer secici surecleri de ruhsal aygıtta bileşik bir duşunsel eylemden

geriye, onun altında yatan bellek izlerinin ham malzemesine doğru

gerileyici bir devinimi icerirler. Ancak uyanıklık durumunda bu geriye

doğru devinim hicbir zaman mnemik imgelerin otesine uzanmaz;

a lg ıs a l imgelerin v arsanısal olarak yeniden canlandırılma sını

başaramaz. Neden duşlerde başka turlu olur? Duşlerde yoğunlaştırma

işleminden soz ederken duşuncelere ilişik yoğunlukların duş-işlemi tarafından

tumuyle bir duşunceden otekine taşınabileceğini varsaymaya

yoneltilmiştik [s. 62], A lg ı sistemindeki boşalımın ters yonde,

duşuncelerden başlayıp tam duyusal canlılığın en yuksek noktasına

doğru olmasını sağlayan belki de normal ruhsal işleyişteki bu sapmadır.

Bu goruşlerin onemini abartmak icin kendimizi aldatmamız gerekmez.

Acıklanamaz bir gorunguye bir ad vermekten başka bir şey yapmadık.

Bir duşte bir duşunce başlangıcta doğduğu duyusal imgeye geri

donduğu zaman ona "gerileme" diyoruz. Ama bu basamağın da

doğrulanması gerekmektedir. Eğer bize yeni bir şey oğretmiyorsa bu

yeni adlandırmanın amacı nedir? "Gerileme" adının, onceden bildiğimiz

bir olguyu, zihinsel aygıtın belirli bir amaca ya da yone sahip olduğu

şematik resmimizle birleştirirse bize yardımcı olacağına inanıyorum.

9 , [1914'de eklenen dipnot.] Gerileme etmenine ilk değinme Albertus Magnus

[onucuncu yuzyıl Skolastik yazarı] kadar eskilerde bulunabilir. Bize "Imaginatio' '

nun [imgelem — ç n \ duşleri, duyusal nesnelerin depolanmış imgelerinden

oluşturduğunu ama surecin uyanıklık yaşamına gore tersine bir yond e

gercekleştirildiğini soyler. (Diepgen tarafından alıntı y ap ılm ış, 1912, 14.) —

Ilobbcs, Leviathan da (1651, I. kısım 2. Bolum) şoyle yazar: "Kısaca, duşlerimiz uyanıklık imgelemlerimizin tersinedir; devinim biz uyanıkken bir uctadır; duş

gorurken ise diğer ucta." (Havelock Ellis tarafından alıntı yapılmış, 1911, 109) —

[Breuer, Histeri Üzerine Çalışmalar'm (Breuer ve Freud, 1895) III. Bolumunun I. Kesiminde (varsanılarla iliş k ili olarak) "bellek organından cıkıp du şun celer

aracılığıyla algı aygıtını etkileyen gerileyici’ bir uyarılmadan" soz eder. (Bkz. P .

F. L. , 3, 264).]

266 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Ve bu noktada o cizim kendisini oluşturmuş olmamızın zahmetine

değer hale gelir. Cunku onun incelenmesi daha fazla duşunmeye gerek

kalmaksızın duş oluşumunun bir başka niteliğini ortaya koyar. Eğer

duş gorme surecini bizim varsayımsal zihinsel aygıtımızda ortaya

cıkan bir gerileme sayarsak duş duşuncelerine ilişkin tum mantıksal

bağlantıların duş etkinliği sırasında ortadan kalktığı ya da ancak

guclukle ifade edilebildiği yolundaki ampirik yaklaşımımızın [s. 45]

bir ac ıklama sına ulaşırız. Bizim şematik cizimimize go re bu

bağlantılar ilk Mnem. sistemlerinde değil sonrakilerde bulunmaktadır

ve gerileme durumunda kacınılmaz olarak algısal imgeler dışında

her anlatım aracını yitireceklerdir. Gerilemede düş düşüncelerinin dokuması

ham malzemesine doğru çözülür.

Gunduzun ortaya cıkamayan bir gerilemeyi olası kılan değişim nedir?

Bu noktada bazı tahminlerle yetinmek zorundayız. Bu hic

kuşkusuz değişik sistemlere bağlı enerji yuklerinde değişimlere ilişkin

bir sorundur; o sistemlerin uyarılma surecinden gecme kolaylığını

arttıran ya da azaltan değişimler. Ama bu turden herhangi bir aygıtta

uyarılmaların gecişiyle ilg ili aynı sonuclar birden cok yoldan

uretilebilir. Doğal olarak ilk duşuncelerimiz uyku durumları ve onun

aygıtın duyusal ucundaki yuklerde ortaya cıkardığı değişiklikle ilgili

olacaktır. Gunduzun Algı VP-sisteminden hareket etkinliği doğrultusunda

akan surekli bir akım vardır; ama bu akım geceleyin kesilir ve

artık zıt yonde bir uyarılma akımına bir engel oluşturamaz. Burada bazı

otoritelerin duşlerin ruhbilimsel niteliklerinin kuramsal acıklaması

saydıkları (bkz. I. Cilt s. 103) "dış dunyaya kapanma" ile karşılaşmış

gibi gorunuyoruz.

Ancak duşlerdeki gerilemeyi acıklarken patolojik uyanıklık durumlarında

da ortaya cıkan gerilemeyi aklımızda tutmamız gerekir; işte burada

az once yaptığımız acıklama bizi boşlukta bırakmaktadır. Cunku

bu olgularda ileriye doğru bir akımın kesintisiz olarak surmesine

karşın gerileme ortaya cıkmaktadır. Benim histeri ve paranoyadaki varsanılara

ve de zihinsel olarak normal kişilerdeki goruntulere ilişkin

acıklamam bunların aslında gerilemeler — yani imgelere donuşmuş

duşunceler— olduğu; ama bu donuşume uğrayan duşuncelerin yalnızca

bastırılmış ya da bilincdışı kalmış olan anılarla yakından bağlantılı

olanlar olduğu bicimindedir.

Orneğin benim en genc histerik hastalarımdan biri, oniki yaşında

bir oğlan, kendisini dehşete duşuren "kırmızı gözlü yeşil yü zler"

B. GERİLEME 267

yuzunden uyuyamıyordu. Bu gorungunun kaynağı dort yıl once sık sık

gorduğu bir oğlana ilişkin, bir zamanlar bilincli olmasına karşın

baskılanmış bir anıydı. Bu oğlan kendisine cocuklardaki (aralarında

masturbasyonun da bulunduğu) kotu alışkanlıkların —şimdi hastamın

geriye bakarak kendini sucladığı bir alışkanlık— sonuclarına ilişkin

korkutucu bir resim olarak sunulmuştu. O zaman annesi kotu huylu

cocuğun yeşilimtrak b ir yüzü ve kırmızı gözleri (yani cevresi kızarmış)

olduğunu gostermişti. İşte tek amacı ona annesinin bir başka

ongorusunu —bu turden cocukların aptallaştıkları, okulda hicbir şey

oğrenemedikleri ve erken oldukleri— anımsatmak olan canavarın kokeni.

Kucuk hastam kehanetin bir kesimini gercekleştirmişti; cunku

okulda hic ilerleme gostermiyordu ve ak lın a gelen istencdışı

duşuncelere ilişkin ozeuemesinin de gosterdiği gibi ikinci kesiminden

korkmaktaydı. Kısa sure sonra sağaltımın onun uyuyabilmesi, sinirliliğinin

ortadan kalkması ve ders yılı sonunda bir başarı belgesiyle

odullendirilmesi sonucunu verdiğini ekleyebilirim.

Aynı bağlamda bana bir başka histerik hastam (kırk yaşında bir

kadın) tarafından betimlenen ve o hastalanmadan once oluşan bir

goruntunun acıklamasını vereceğim. Bir sabah gozlerini acmış ve erkek

kardeşinin odada olduğunu gormuş; oysa onun bir akıl hastanesinde

olduğunu biliyormuş. Kucuk oğlu yandaki yatakta uyuyormuş.

Amcasını gorunce korkmasını ve kasılmalar geçirmesini onlemek icin

örtüyü onun yuzune cekmiş ve bunun uzerine hayalet yok olmuş. Bu

goruntu hanımın cocukluğundan bir anının değiştirilmiş bir bicimiydi

ve de bilincli olmasına karşın o anı onun aklındaki tum bilincdışı

malzemeyle yakından ilişkiliydi. Dadısı ona annesinin (hastam daha

onsekiz aylıkken cok genc yaşta olmuştu) oğlan kardeşinin (hastamın

am ca sın ın ) başına bir örtü orterek bir hayalet kılığına girip ona

gorunmesinin neden olduğu bir korkuya dayanan epileptik ya da histerik

kasılmaları olduğunu anlatmıştı. Boylece goruntu anıyla aynı

oğeleri iceriyordu: oğlan kardeşin ortaya cıkması, ortu, korku ve onun

sonucları. Ama oğeler farklı bir bağlamda duzenlenmiş ve başka

figurlere aktarılmıştı. Goruntunun ya da onun yerine gectiği duşuncelerin

acık gudusu kucuk oğlunun fiziksel olarak cok benzediği amcasının

yolundan gitmesinden duyduğu kaygıydı.

Alıntı yaptığım iki ornekten hicbiri uyku durumuyla tumden

ilişkisiz değildir ve bu nedenle kanıtlamalarını istediğim şey icin iyi

bir secim olmayabilirler. Bu nedenle, duşuncelerin gerileyici değişi268

vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

minin bu orneklerinde coğu cocukluktan gelen baskılanmış ya da bilincdışı

kalmış anıların etkisini gozardı etmememiz gerektiğinin

kanıtları icin okurun varsanısal paranoyası olan bir kadına ilişkin

cozumlememe (Freud, 18966 [III. Kesim]) ve de psikonevrozların ruhbilimi

uzerine henuz yayımlanmamış10 calışmalarımdaki bulgulara

başvurmasını oneririm. Bu tur bir anıyla bağlantılı ve ifadesi sansur

tarafından yasaklanmış olan duşunceler, sanki anı tarafından anının

kendisinin gizlendiği temsil bicimi olan gerilemeye cekilmektedir.

Ayrıca Histeri Üzerine Çalışmalar' da [Brcucr ve Freud, 1895 — orn.

Breuer’in ilk olgu oykusu] varılan ilk sonuclardan birinin, bebeksi sahneleri

(ister anı isterse duşlem olsunlar) bilince getirmek mumkun

olduğunda onların varsanılar gibi gorulmesi ve bu niteliklerini ancak

bildirme sureci icinde yitirmeleri olduğunu anımsatabilirim. Dahası,

bellekleri normalde gorsel turden olmayanlarda bile cocukluğun en eski

anılarının yaşamın ileri donemlerine duyusal canlılık niteliği korunmuş

olarak taşındığı bilinen bir gozlemdir.

Eğer şimdi bebeksi yaşantıların ya da onlara dayanan duşlemlerin

duş duşuncelerinde ne kadar buyuk bir rol oynadığını, onların

parcalarının duş iceriğinde ne denli sık olarak yeniden ortaya cıktığını

ve duş isteklerinin ne denli sık olarak onlardan turediklerini aklımızda

tutarsak duşlerde de duşuncelerin gorsel imgelere donuşmesinin,

kısmen gorsel bicimde gizlenen ve yeniden canlanmaya can atan

anıların bilincten koparılan ve ifade bulmaya cabalayan duşunceler

uzerine uyguladığı çekim sonucu olabilme olasılığını duşunmezlik edemeyiz.

Bu acıdan bir duş, yeni bir yaşantıya aktarılmakla değiştirilmiş

bebeksi bir sahnenin bir yerine-geçenidir diye tanımlanabilir. Bebeksi

sahne kendi canlanışını ortaya getiremez ve bir duşe donuşmeyle

yetinmek zorundadır.

Bebeksi sahnelerin (ya da onların duşlemler bicimindeki kopyalarının)

bir anlamda duşlerin iceriği icin model işlevi gorme biciminin

gosterilmesi, Scherner ve izleyicileri tarafından one surulmuş olan

icsel uyarılma kaynaklarıyla ilgili onermelerinden birinin gerekliliğini

ortadan kaldırır. Scherner [1861], duşler ozellikle canlı ya da ozel olarak

bol gorsel oğe sergilediklerinde bir "gorsel uyarılma" durumunun,

yani gorme organında icsel bir uyarılma durumunun bulunduğunu varsayar.

[Bkz. I.Cilt s. 276.] Bu onermeye karşı cıkmamız gerekmez

l0[Bu ad alımda hicbir zaman yayımlanmamıştır.]

B. GERİLEME 2 6 9

ama bu uyarılma durumunun yalnızca gorme organının ruhsal algı

sisteminde olduğunu varsaymakla yetinebiliriz; ancak uyarılma durumunun

bir anı tarafından harekete gec irilmiş olduğunu, bunun

başlangıcta anında olan gorsel bir uyarılmanın yeniden canlanması

olduğunu ekleyebiliriz; Bu tur bir sonuc yaralan bir bebeksi anı icin

kendi deneyimlerimden iyi bir ornek urelemem. Benim duşlerim, genelde,

duyusal oğeler bakımından, başka insanlannkinin olduğunu sanmaya

yoneltildiğimden daha az zengindir. Ama benim son birkac yılın

en canlı ve en guzel duşumde, duş iceriğinin varsanısal berraklığının

izini, yakın ya da oldukca yakın izlenimlerin duyusal niteliğine dek

kolayca izlcyebilmişimdir. S. 159 v. s.nda suyun koyu mavi renginin,

gemi bacalarından cıkan dumanın kahverengisinin ve binaların koyu

kahverengi ve kırmızısının uzerimde derin bir izlenim bıraktığı bir duş

kaydetmiştim. Bu duş, eğer varsa bir gorsel uyarana dek izlcncbilmeliydi.

Benim gorsel organımı bu uyarılma durumuna getiren şey neydi?

Kendisini daha eski bircoklarına bağlayan yakın bir izlenim.

Gorduğum renkler ilk planda duşten bir gun once cocuklarımın guzel

bir bina kurdukları ve beğenmem icin bana gosteriş yaptıkları bir kulu

oyuncak tuğlanın renkleriydi. Buyuk tuğlalar aynı koyu kırmızı ve

kahverengi, kucukler ise aynı mavi ve kahverengiydi. Bu benim son

İtalya yolculuklarımdan renkli izlenimlerle ilişkiliydi: Isonzo'nun ve

dcnizkulaklarının guzel mavisi ve Carso'nun11 kahverengisi. Duşteki

renklerin guzelliği yalnızca benim belleğimde gorulmuş bir şeyin yinelenmesiydi.

Duşlerin duşunsel iceriklerini duyusal imgeler halinde yeniden kurmaya

ozel eğilimleri hakkında bulduklarımızı bir araya getirelim. Duşişlcminin

bu ozelliğini acıklamadık, onun izini herhangi bir bilinen

ruhbilim yasasına dek surmedik; daha cok onu bilinmeyen sonuclar

telkin eden bir şey olarak ayırdık ve "gerileyici" sozcuğuyle niteledik.

Bu gerilemenin, her olasılıkta, nerede ortaya cıkarsa cıksın, bir duşuncenin

bilince doğru normal yol boyunca ilerlemesine karşı cıkan bir

direncin ve buyuk duyusal gucu olan anıların varlığının duşunce

uzerine uyguladığı eşzamanlı cekimin etkisiyle olduğu goruşunu one

surduk.12 Duşler olgusunda gerileme, gunduzun duyu organlarından

11[T ricsle'nin arkasındaki kirectaşı yayla.]

12| !914'de eklenen dipnof.] Bastırma kuramına ilişkin ne so y len irse soylensin

bir d u şu n c e n in k e n d isin e e tk i ed en iki e tm e n in b ile ş ik e tk is in in sonucunda 270 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

akan ilerleyici akımın kesintiye uğramışıyla daha da kolaylaşıyor olabilir;

oteki gerileme turlerinde bu yardımcı etmenin yokluğu gerileme

icin başka gudulerin daha buyuk yoğunluğuyla gideriliyor olsa gerek.

Bu patolojik gerileme olgularında da, duşlerde de enerji aktarımı

surecinin, normal zihinsel yaşam sırasındaki gerilemelerden farklı

olduğunu unutmamamız gerekir cunku ilk iki durumda surec, algısal

sistemlerde lam bir varsanısal yuklenmeyi olası kılmaktadır. Duşişlemini

cozumlerken "temsil edilebilirliği gozonunc alma" diye

tanımladığımız şey, duş duşuncelerinin değindiği gorsel olarak

anımsanan sahnelerin uyguladığı seçici çekim ile birbirine bağlanabilir.

Gerilemenin nevrolik belirtilerin oluşumu kuramında oynadığı

rolun duşler kuramında oynadığından hic de daha az olmadığı da belirtilmelidir.

13 Boylcce uc tur gerilemenin ayırt edilmesi gerekmektedir:

(a) yerel (lopografik) gerileme; yukarıda acıkladığımız ^-sistemlerinin

şematik cizimi anlamında; (b) zamansal gerileme; soz konusu şeyin

daha eski ruhsal yapılara geri cağrılması ve (c) biçimsel gerileme; ilkel

anlatım ve temsil yontemlerinin alışılmış olanların yerini aldığı gerileme.

Ancak tum bu uc gerileme turu aslında tektir ve kural olarak bir

arada bulunur; cunku zamansal olarak eski olan aynı zamanda bicim

olarak daha ilkel ve ruhsal yerleşim bakımından algısal uca daha

yakındır. [Bkz. bu cumlenin acıklandığı Freud, 1917tfyc.]

Duşlerde gerileme konusunu, daha once bircok kez etkilendiğimiz

ve psikonevrozların incelenmesine daha derinlemesine girdiğimizde

yeni bir yoğunlukla yeniden ortaya cıkacak bir kavramı sozcuklere

dokmeden terk edemeyiz: yani duşlerin tum olarak duş gorenin en eski

durumuna bir gerileme, cocukluğunun ve ona egemen olan icgudusel

itkilerin ve de o zamanlar kendisinin sağlayabildiği anlatım yontemlerinin

yeniden canlanması olduğunu.14 Bireyin bu cocukluğunun arkasında

bize filogenelik bir cocukluğun resmi —bireyin gelişiminin

aslında yaşamın rastlantı koşulları tarafından kısaltılmış bir ozeti

olduğu, insan turunun gelişiminin bir resmi— vaat edilir. Nietzsche'

bastırıldığım ortaya koymak gerekir. Bir yandan itilir (B.in sansuru tarafından)

diğer yandan da cekilir ( B d . tarafından); tıpkı insanların Buyuk Piramid in tepesine taşınmalarında olduğu gibi. \I 9 l9 'd a eklenen:] Benim bastırma uzerine makaleme

[başlangıc sayfalarına] bkz. (Freud, 1915d).

13[Bu paragraf 1914'de eklenmiştir.]

14[Bu paragraf 1919'da eklenmiştir.]

B. GERİLEME 271

nin duşlerde "insanlığın arlık doğrudan bir yolla pek de ulaşamayacağımız

bazı kadim kalıntılarının işlemekte olduğu" yolundaki iddiasının

ne denli doğru olduğunu tahmin edebiliriz; ve de duşlerin

cozumlemesinin bizi insanın arkaik mirasına, ruhsal olarak doğuştan

icinde taşıdığı şeye gotureceğini umabiliriz. Duşler ve nevrozlar bizim

imgelcycbileceğimizdcn cok daha fazla zihinsel antikiteyi korumuş

gibidirler; oyle ki ruhcozumlemesi inşan turunun başlangıcına ilişkin

en eski ve en karanlık donemleri yeniden bicimlendirmeyle ilgili bilimler

arasında yuksek bir yeri hak edebilir.

Bizim duşlerin ruhbilimsel incelememizin bu ilk kesimi bizi pekala

bir doyumsuzluk duygusu icinde bırakmış olabilir. Ama yolumuzu

karanlığın icinde inşa etmek zorunda olduğumuz duşuncesiyle kendimizi

avutabiliriz. Tumden yanılgı icinde değilsek oteki yaklaşım yolları

da zorunlu olarak bizi aynı bolgeye ulaştıracak ve kendimizi bu

bolgede daha rahat, evimizdeymiş gibi hissetmemizin zamanı o zaman

gelebilecektir.

(C)

İSTEK DOYURMA

Bu bolumun başındaki yanan cocuk duşu bize istek doyurma kuramının

karşılaştığı gucluklerden soz etmek icin hoş bir olanak

sağlamıştı. Duşlerin isteklerin doyurulmasından başka hicbir şey olmadığı

soylendiğinde hepimizin şaşırmış olduğunda hic kuşku yoktur,

hem de yalnızca anksiyete duşlerinin sunduğu celişki yuzunden değil.

Cozumleme bize ilk kez duşlerin arkasında bir anlam ve bir ruhsal

değerin yattığını gosterdiği zaman hic kuşkusuz bu anlamın boylesi

tekduze bir niteliğinin bulunduğunu gormeye hazırlıksızdık. Aristoteles'in

doğru ama yalın tanımına gore bir duş uyku durumunda da (biz

uykuda olduğumuz surece) inat eden bir duşuncedir. [Bkz. I. Cilt s. 56

v. s.] O zaman bizim gunduz duşuncelerimiz boylesine değişik turde

ruhsal eylemler — yargılar, cıkarımlar, yadsımalar, beklentiler, niyetler

v. b.— urettiği halde neden geceleyin kendini yalnızca isteklerin

uretimiyle kısıtlamak zorunda olsun? Tersine bize duş bicimine

donuşturulmuş başka tur ruhsal eylemler —orneğin endişeler—

gosteren pek cok duş yok mudur? Bu bolume başladığımız duş (cok

ozel bicimde saydam bir duş) tam da bu turden bir duş değil midir? Işık

parıltısı uyuyan babanın gozune duştuğu zaman yanan bir mumun devrildiği

ve olu bedeni tutuşturduğu biciminde endişe verici bir sonuc

cıkarmıştı. Bu sonuca duyusal bir konum ve şimdiki zaman giydirerek

onu bir duşe donuşturmuştu. Bunun hangi kesiminden istek doyurma

c . is t e k d o y u r m a 27 3

rol oynamıştır? Onun icinde uyanıklık yaşamında inat eden ya da yeni

bir duyu izlenimi tarafından uyarılan bir duşuncenin egemen etkisini

gormezden gelebilir miyiz? Bunların tumu oldukca doğrudur ve bizi

duşlerde istek doyurmanın oynadığı role ve uykuda inat eden uyanıklık

duşuncelerinin onemine daha yakından girmeye zorlar.

İstek doyurmanın kendisi tarafından duşleri iki gruba bolmeye zaten

yoneltilmiştik. Acıkca istek doyurma olarak gorunen bazı duşler

ve istek doyurmanın ayırt edilemediği ve sıklıkla olası her aracla gizlendiği

başka duşler bulmuştuk. İkincilerde duş sansurunun işlediğini

algılamıştık. Her ne kadar kısa, acıkca istekli duşler erişkinlerde de ortaya

cıkıyor g ib i görünüyorsa da (bu niteliklerin uzerine vurgu

yapıyorum) carpıtılmamış istekli duşleri ilke olarak cocuklarda bulmuştuk.

İkinci olarak duşlerde gercekleşen isteklerin kokeninin nerede olduğunu

sorabiliriz. Aklımızda bu soruyu ortaya atarken ne gibi zıt

olasılıklar ya da hangi secenekler bulunmaktadır? Sanırım bu bilincli

olarak algılanan gunduz yaşamı ile bilincdışı kalmayı surduren ve ancak

geceleyin ayrımsanabilen bir ruhsal etkinlik arasındaki zıtlıktır.

Boyle bir istek icin olası uc koken ayırt edebilirim. (1) Gunduzun uyarılmış

ve dış nedenler yuzunden doyurulmamış olabilir; bu durumda

geceye ilgilenilmemiş ama ayrımsanmış bir istek kalır. (2) Gunduzun

ortaya cıkmış ama benimsenmemiş olabilir; bu durumda geriye kalan

ilgilenilmemiş ama baskılanmış bir istektir. (3) Gunduz yaşamı ile

hicbir ilişkisi olmayabilir ve yalnızca aklın baskılanmış kesiminden

doğabilen ve icimizde geceleyin etkin hale gelen isteklerden biri olabilir.

Ruhsal aygıtın şematik cizimine donecek olursak birinci turden istekleri

Bö. sistemine yerleştireceğiz; ikinci turden isteklerin Bö. sisteminden,

var olmayı surdurecekleri Bd. sistemine surulmuş olduklarını

varsayacağız; ucuncu turden istekli itkilerin ise Bd. sisteminden oteye

gecme yeteneğinden butun butune yoksun oldukları sonucunu cıkaracağız.

O zaman ortaya bu değişik kaynaklardan tureyen isteklerin

duşler icin eşit onemde olup olmadıkları ve duşleri kışkırtmak icin

guclerinin eşit olup olmadığı sorusu cıkıyor.

Bu soruyu yanıtlamak icin elimizin altında bulunan duşlere

aklımızı verecek olursak hemen duş istekleri icin dorduncu bir kaynağı,

yani geceleyin ortaya cıkan istekli itkileri (orn. susama ya da

cinsel gereksinimler tarafından uyarılanları) eklememiz gerektiği bize

anımsatılacakur. Bunun arkasından bir duş isteğinin kokeninin yerinin

onun duşleri kışkırtma yeteneği uzerinde belki de hic etkisi olmadığı

goruşunu oluşturacağız. Gol uzerinde gunduzun kesintiye uğratılmış

gezisini uzatan kucuk kızın duşunu ve de oteki cocukların kaydetmiş

olduğum [bkz. I. Cilt s. 179 v.s.] duşlerini anımsayabilirim. Onlar bir

2 7 4 vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

onceki gunun doyurulmamış ama baskılanmamış isteklerine bağlı oldukları

biciminde acıklanmıştı. Gunduzun baskılanmış bir isteğin bir

duşe girmenin yolunu bulmasının ornekleri son derece fazladır. Bu

sınıfa cok basit bir ornek daha ekleyeceğim. Duş goren, insanları

eğlendirmeye oldukca duşkun bir hanımdı ve arkadaştanndan biri, kendisinden

daha genc olan bir hanım, yeni nişanlanmıştı. Gun boyunca

tanışları ona genc adamı tanıyıp tanımadığını ve onun hakkında ne

duşunduğunu sormuştu. O da gercek yargısını susturan ovgulerden

başka hicbir şey soylememişti; cunku hakikati yani onun bir "Dutzendmensch"

[sozcuk olarak "duzine adam", cok sıradan bir kişi —

onun gibi insanlar "düzine"\ctlcd\r] olduğunu soylemek islerdi. O gece

duşunde kendisine aynı sorunun sorulduğunu ve şu formulle yanıt verdiğini

gormuştu: "Emirleri yinelerken sadece sayısını vermek yelerlidir."

Son olarak pek cok cozumlemeden, ne zaman bir duş carpıtmaya

uğrasa isteğin b ilincdışından doğmuş olduğunu ve gunduzun

algılanamadığını oğrenmiştik. Boylece ilk bakışta sanki duşlerdeki

tum istekler eşit onem ve gucteymiş gibi gorunmektedir.

Burada hakikatin yine de başka turlu olduğuna ilişkin hicbir kanıt

sunamam; ama duş isteklerinin cok daha katı bir bicimde belirlenmiş

olduğunu varsaymaya cok eğilimli olduğumu soyleyebilirim. Cocukların

duşlerinin her turlu kuşkudan otede gunduzun ilgilenilmemiş bir

isteğin bir duş kışkırtıcısı olarak davranabileceğini kanıtladığı doğrudur.

Ama bunun bir çocuğun isteği, gucu cocuklara ozgu istekli bir itki

olduğu unutulmamalıdır. Bir erişkin sozkonusu olduğunda gunduzun

doyurulmamış bir isteğin bir duş uretmek icin yeterince guclu

olup olmayacağı konusunun hayli kuşkulu olduğunu sanıyorum. Tersine,

bana oyle geliyor ki duşunce etkinliğimiz tarafından icgudusel

yaşantımız uzerine uygulanan ilerleyici kontrol ile cocukların tanıdığı

boylesi yoğun istekleri bicimlendirme ya da biriktirmeyi giderek daha

yararsız sayma eğilimi kazanıyoruz. Bu acıdan bireysel farklılıklar bulunması

ve bazı insanların bebeksi tipte bir zihinsel sureci diğerlerinden

daha uzun sure koruması olasıdır; tıpkı erken yaşlarda cok

canlı olan gorsel imgelemin yok olması acısından da benzer farklılıklar

bulunması gibi. Ama genelde bir gun oncesinden doyurulmamış bir

isteğin bir erişkinde bir duşu uretmek icin yetersiz kalacağını sanıyorum.

Bilincten koken alan istekli bir itkinin bir duşu kışkırtmaya

katkıda bulunacağını benimsemeye hazırım ama o itki bundan fazla bir

şey yapmayacaktır. Duşun gercekleşmesi icin bilinconcesi istek bir

takviye almalıdır başka bir yerlerden.

c . is t e k d o y u r m a 2 7 5

Aslında bilincdışından. Benim varsayımım, bilinçli bir isteğin ancak

aynı doğrultuda bir bilinçdışı isteği uyandırmayı ve ondan takviye

almayı başardığında bir düş kışkırtıcısı haline gelebildiği biçimindedir.

Nevrozların ruhcozumlemesinden tureyen gostergelerden bu bilincdışı

isteklerin her zaman hazırolda, k endilerini bilincten bir itkiyle

birleştirme ve kendi buyuk yoğunluklarını onun daha az yoğunluğuna

aktarma olanağı doğduğunda her an anlatım yolu bulmaya hazır olduğunu

duşunuyorum.1 O zaman sanki yalnızca bilincli istek duşte

gercekleşmiş gibi görünecektir, yalnız duşun yapısındaki kucuk bir

gariplik bizi bilincdışındaki guclu yandaşın izi uzerine yerleştirecek bir

parmak işareti gorevi gorecektir. Bilincdışımızdaki her zaman uyanık

ve denebilir ki olumsuz olan bu istekler, insana cok eski cağlardan beri

bir zamanlar utkulu tanrılar tarafından uzerlerine fırlatılmış ve hala

zaman zaman kol ve bacaklarının kasılmalarıyla titreyen kocaman dağ

kitleleri altında iki buklum duran soylencesel Titanları anımsatırlar.

Ama bastırma altında tutulan bu istekler, nevrozlar uzerine ruhbilimscl

araştırmalardan oğrendiğimiz gibi kokende bebeksidirler. Bu nedenle

duş isteklerinin koken aldıkları yerin onemsiz olduğu biciminde az

once one surduğum [s. 273] iddiayı bir yana bırakacak ve onun yerine

aşağıdaki bicimde soylenebilecek bir başkasını gecireceğim: bir düşte

temsil edilen bir isteğin bebeksi bir istek olması gerekir. Erişkinlerde

Bd. ndan koken alırlar; Bö. ile Bd. arasında henuz hicbir ayrım ya da sansur bulunmayan ya da bu ayrım yalnızca giderek kurulmakta olan

cocuklarda ise uyanıklık yaşamının doyurulmamış, bastırılmamış bir

isteğidir. Bu iddianın evrensel olarak gecerli olduğunun kanıtlanamayacağının

ayırdındayım; ama kuşkulanılmayan olgularda bile

sıklıkla gecerli olduğu kanıtlanabilir ve genel bir onerme olarak karşı

çıkılamaz.

Bu yok edilmezlik niteliğini gerçeklen bilinçdışı olan yani yalnızca Bd. sistemine

değgin olan öteki zihinsel eylemlerle paylaşırlar. Bunlar ilk ve son kez kurulmuş

ve hiçbir zaman kullanılmaz hale gelmeyen ve de ne zaman bir bilinçdışı uyarılma

onlan yeniden yüklesc uyarılma sürecini deşarja yöneltmeye her zaman hazır

olan yollardır. Bir benzetme kullanacak olursam onların tek yeteneği Odysseia'dakı

yeraltı hayaletleriyle —kan tadar tatmaz yeni bir yaşama uyanan hayaletler— aynı

anlamda bir yok etmedir. Bilinçöncesi sistemine bağımlı süreçler oldukça farklı bir

biçimde tahrip edilirler. Nevrozların ruhsal sağaltımı bu aynma dayanır. [Aşağıya s.

297 v.s.na bkz.)

276 VD. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Bu nedenle benim goruşume gore bilincli uyanıklık yaşamından

kalan istekli itkiler duşlerin oluşumu acısından ikincil bir konuma

atılmalıdır. Duş iceriğine katkıda bulunanlar olarak orneğin uykuda o

an icin etkin hale gelen duyumsamaların malzemesinin oynadığı rolden

başka bir rol oynadıklarını benimseyemem. (Bkz. I. Cilt s. 277-78.)

Şimdi duş gormenin, uyanıklık yaşamından arta kalan ve isteklerden

başka şeyler olan ruhsal kışkırtıcılarından soz etmeye donduğumde

aynı duşunce cizgisini izleyeceğim. Uyumaya karar verdiğimizde gecici

olarak uyanıklık duşuncelerimize ilişik enerji yuklerini sona erdirmeyi

başarabiliriz. Bunu kolayca yapabilenler iyi uyuyuculardır; birinci Napolcon

bu sınıfın bir modeli olmuş gibidir. Ama her zaman bunu yapmayı

başaramayız ya da her zaman tam olarak yapamayız. Cozulmemiş

sorunlar, işkence eden endişeler, taşkın izlenimler tumu de

duşunce etkinliğini uykuya taşır ve bilinconccsi diye adlandırdığımız

sistemdeki zihinsel surecleri surdurur. Eğer uykuda inat eden duşunce

itkilerini sınıflandırmak istersek onları aşağıdaki gruplara ayırabiliriz:

(1) bazı rastlantısal engeller yuzunden gunduzun bir sonuca ulaştırılmamış

olanlar; (2) bizim zihinsel gucumuzun yetersizliği yuzunden

ilgilenilmemiş olanlar — cozulmemiş olanlar; (3) gunduzun reddedilmiş

ve baskılanmış olanlar. Bunlara (4) gunun akışı icinde bilinconccsinin

etkinliğiyle Bd. mızda eyleme başlayanlardan oluşan

guclu bir grubu ve son olarak da (5) onemsiz olan ve bu nedenle de ilgilenilmemiş

olan gunduz izlenimlerini eklememiz gerekir.

Bu gunduz kalıntıları, ozellikle de cozulmemiş sorunlar grubunda

olanlar tarafından uyku durumu icine getirilen ruhsal yoğunlukların

onemini azımsamaya hic gerek yok. Bu uyarımların anlatım bulmak

icin geceleyin de savaşım vermeyi surdurduğu kesindir ve aynı kesinlikle

uyku durumunun uyarılma sureci icin bilinconcesindeki alışılmış

tarzı izlemeyi ve bilincli hale gelerek bir sona ulaşmayı olanaksız

kıldığını varsayabiliriz. Geceleyin duşunce sureclerimiz normal yoldan

bilincli hale geldiği surece basil olarak uyumuyoruzdur. Uyku durumu

tarafından Bö. sisteminde ne gibi değişimlerin ortaya cıkarıldığını

soyleyemem;2 ama uykunun ruhsal niteliklerinin temel olarak bu ozel

sistemin —aynı zamanda uykuda felc olan devinim gucune ulaşmayı

1\I9 I9 'd a eklenen d ip n o t.] "Düşler kuramına Metapsikolojik bir Ekleme"

(I-reud, \9 \ ld \ başlıklı makalede uyku sırasında egemen olan şeylerin durumunun ve

varsanıların belirleyici koşullarının kavranmasına daha derinlemesine girmeye

çalıştım.

C. ISTEK DOYURMA 27 7

da kontrol eden bir sistem— yuk değişimlerinde aranması gerekliğinde

hic kuşku yoktur. Ote yandan duşlerin ruhbiliminde hicbir şey, bana,

Bd. sisteminde egemen olan şeylerin durumu uzerinde uykunun, ikincil

duzeyde değişiklikler dışında herhangi bir değişiklik urettiğini varsaymam

icin bir neden gosteremez. O halde, Bö. nde geceleyin ortaya

cıkan uyarılmalardan Bd. ndan doğan istekli uyarılmaları izleyenler

dışındakilere hicbir yol acılamaz; bilinconcesi uyarılmalar -Bd. ndan

takviye almak ve dolambaclı yolları boyunca bilincdışı uyarılmalara

eşlik etmek zorundadırlar. İyi de bir onceki gunun bilinconcesi

kalıntılarının düşlerle ilişkisi nedir? Onların buyuk miktarlarda duşe

girme yolu bulduklarında ve duşlerin iceriğini geceleyin bile olsa bilince

sızmak icin kullandıklarında hic kuşku yoktur. Gercekten bazan

bir duşun iceriğine egemen olurla r ve onu gunduz etkinliğini

gercekleştirmek icin zorlarlar. Gunduz kalıntılarının istekler kadar kolaylıkla

başka nitelikte olabileceği de kesindir; ama bir duşe kabul

edilmeleri icin uymaları gereken koşullan gozlemlemek, bu bağlamda

hayli oğrcuci ve istek doyurma kuramı acısından son derece onemlidir.

Daha once kaydetmiş olduğum duşlerden birini alalım, — orneğin

arkadaşım Otto'nun Graves hastalığı belirtileriyle gorunduğu duşu.

(Bkz. I. Cilt s. 318 v.s.) Bir gun once Otto'nun gorunumunden endişelcnmiştim

ve onunla ilgili başka her şeyde olduğu gibi bu endişe

beni derinlemesine clkilcmişu. Ve beni uykumda da izlemiş okluğunu

varsayabilirim. Belki de onda kotu giden şeyin ne olabileceğini bulmuş

olmaktan anksiyete duymuştum. Bu endişe geceleyin betimlemiş

okluğum ve iceriği ilk planda sacma ikinci planda ise hicbir bakımdan

bir isteğin doyurulması olmayan duşte anlatım bulmuştu. Sonra

gunduz yaşadığım endişenin bu uygunsuz anlatımının kokenini

araştırmaya başlamış ve cozumleme yardımıyla arkadaşımı belli bir

Baron L., kendimi de Profesor R. ile ozdeşleştirmiş olmamdan gelen

bir bağlantı bulmuştum. Gunduz duşum icin bu ozel yerinc-gcceni

secmek zorunda olmamın tek bir acıklaması vardı. Bd. mda her zaman

kendimi Profesor R. ile ozdeşleştirmeye hazırlanmış olsam gerekli;

cunku bu ozdeşleşme aracılığıyla cocukluğun olumsuz isteklerinden

biri —megalomanik istek— doyurulmuştu. Gunduzun, kabul edilmemiş

oldukları kesin olan, arkadaşıma yonelik cirkin duşmanlık

duşunceleri, istekle birlikte sızma fırsatını yakalamış ve kendilerini

duşte temsil ettirmişlerdi; ama gunduz endişem de duş iceriğinde bir

yerine-gecen aracılığıyla bir tur anlatım bulmuştu. [I. Cilt s. 316'ya

278 vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

bkz.] Kendisi bir istek değil tersine bir endişe olan gunduz duşuncesi,

şimdi bilincdışı ve baskılanmış olan bebeksi bir istekle şu ya da bu

bicimde bir bağlantı kurmak ve onun bilincle —doğrusu uygun

bicimde pişirilmiş olarak— ortaya çıkmasına olanak vermek zorundaydı.

Endişe ne denli egemense o denli zorlanmış bir bağlantı kurulabilirdi;

isteğin iceriği olan şeyle endişeninki arasında herhangi bir

bağlantı bulunması gerekmiyordu, gercekten de orneğimizde boyle bir

bağlantı bulunmamaktaydı.

Aynı sorunu incelememizi,3 bir duşun, duş duşunceleri ona bir

isteğin tam karşıtı olan malzemeyi —haklı endişeler, zahmetli

duşunceler, rahatsız edici edimler— sunduğu zaman nasıl dav randığından

soz ederek surdurmemiz yararlı olabilir. Olası pek cok sonuc

aşağıdaki iki grupta toplanabilir. (A) Duş-işlemi, tum rahatsız edici

duşunceleri karşıtlarıyla değiştirmeyi ve onlara bağlı hoşnutsuzluk

verici duyguları baskılamayı başarabilir. Sonuc, doğrudan bir doyum

duşu, elle tutulur bir "istek doyurma" duşu olacaktır; ki bunun

hakkında başka bir şey soylenmesi gerekmiyor gibi gorunmektedir. (B)

Rahatsız edici duşunceler az ya da cok değişmiş olarak ama yine de oldukca

ayırt edilir bicimde duşun gorunur iceriğine gireceklerdir.

Duşlerin istek kuramının gecerliğine kuşku duşuren ve daha ileri

araştırmayı gerektiren de bu durumdur. Bu turden rahatsız edici bir

iceriği olan duşler ya tam bir kayıtsızlıkla yaşanır; ya duşunsel

iceriklerinin gerektirdiği duygu tam olarak onlara eşlik eder; ya da hatta

anksiyete gelişmesine ve uyanmaya yol acarlar.

Cozumleme, bu hoşnutsuzluk veren duşlerin istek doyurma konusunda

diğerlerinden hic de geri kalmadığını gosterebilir. Doyurulmasını

duş gorenin egosunun rahatsız edici bir şey olarak yaşamaması olası

olmayan bilincdışı ve bastırılmış bir istek, kendisine bir onceki gunun

rahatsız edici kalıntılarının inatcı yuku tarafından sunulan fırsatı yakalamış;

onlara kendi desteğini vermiş ve bu yolla duşe girme olanağı

kazanmıştır. Ama A grubunda bilincdışı istek bilincli olanla denk

duşerken B grubunda bilincdışı ile bilinc (bastırılmış olanla ego)

arasındaki ucurum ortaya cıkar ve perinin karı kocaya vaadettiği uc dilek

masalındaki durum gercekleşir. (Aşağıya s. 300, n. 3'e bkz.)

Bastırılmış isteğin doyurulmasındaki doyum o denli buyuk bir hale ge3[

Bu ve bundan sonraki beş paragraf 1919'da eklenmiştir.]

C. İSTEK DOYURMA 279

lebilir ki gun kalıntılarına ilişik rahatsız edici duyguları dengeleyebilir

[bkz. s. 198]; bu durumda duş bir yanda bir isteğin ote yanda ise bir

korkunun doyurulması olduğu halde duşun duygu tonu kayıtsızlık

olabilir. Ya da uyuyan ego duşun oluşumunda cok daha buyuk bir pay

edinebilir; bastırılmış isteğin doyurulmasına şiddetli bir tepkiyle yanıt

verebilir ve bir anksiyete patlamasıyla duşu kendisi sona erdirebilir.

Dolayısıyla, hoşnutsuzluk ve anksiyete duşlerinin bizim kuramımız

acısından doğrudan doyum duşleri kadar istek doyurma olduğunu anlamakta

hicbir gucluk yoktur.

Hoşnutsuzluk duşleri "ceza duşleri" de olabilir. [Bkz. s. 200 v.s.]

Onların ayırt edilmesinin belli bir anlamda duşler kuramına yeni bir

ekleme anlamına geldiği kabul edilmelidir. Onlarda doyurulan şey aynı

derecede bilincdışı olan bir istektir; yani duş gorenin bastırılmış ya da

yasaklanmış istekli bir itki yuzunden c e z a lan d ırab ile c eğ i bir istek.

Bu kapsamda bu tur duşler burada ortaya alılmış olan bir duşu

oluşturmak icin itici gucun bilindışına ilişkin bir istekten sağlanması

gerektiği koşuluna uyarlar. Ancak daha yakın bir cozumleme onların

oteki istekli duşlerden nasıl ayrıldıklarını gosterir. B grubunu

oluşturan olgularda duş oluşturucu istek, bilincdışıdır ve bastırılmış

olana ilişkindir; oysa ecza duşlerinde, aynı derecede bilincdışı olmasına

karşın isteğin bastırılmış olana değil "ego"ya ilişkin olduğunun hesaba

katılması gerekir. Boylecc ceza duşleri, duşlerin oluşumunda egonun

umulandan fazla bir payı bulunabilme olasılığını belirtir. Eğer

"bilincli" ile "bilincdışı" arasındaki k arşıtlık yerine "ego" ile

"bastırılmış" arasındaki karşıtlıktan soz etseydik duş oluşumu mekanizması

genelde buyuk olcude acıklık kazanırdı. Ancak psikonevrozların

altında yatan surecleri hesaba katmaksızın bu yapılamaz; bu nedenle

de elinizdeki ca lışmada uygulanmamıştır. Yalnızca ceza

duşlerinin genelde gunduz kalıntılarının rahatsız edici turden olması

koşuluna uymadıklarını ekleyeceğim. Tersine onlar, en kolay olarak

bunun tersi —gunduz kalıntılarının doyurucu turden duşunceler olması

ama ifade ettikleri doyumun yasaklanmış bulunması— sozkonusu olduğu

zaman ortaya cıkarlar. Bu duşuncelerin gorunur duşle ortaya

cıkan tek izi tam karşıtlarıdır; tıpkı A grubuna ilişkin duşlerde olduğu

gibi. Ceza duşlerinin temel niteliği onlarda duşu oluşturan isteğin

bastırılmış olandan ( B d . sisteminden) tureyen bilincdışı bir istek olmayıp

bastırılmış olana tepki veren ve egoya ilişkin olan aynı zamanda

da bilincsiz (yani bilinconcesi) bir cezalandırıcı istek olmasıdır.4

* [!9 3 0 ’da eklenen dipnot ] Burası ruhçözümlemesinin daha sonraki bulgularından

biri olan "supcrcgo"ya gönderme yapmak için uygun bir nokıa olurdu.

[Bkz. s. 203, n. 12 —"İşlek kuramı”na bir istisna oluşturan bir düş sınıfı (ırauma280

v n . d ü ş sü r e ç l e r in in r uh b il im i

Az once soylediklerimi ve ozellikle de duş-işleminin bir onceki

gunun rahatsız edici beklentilerinin bir kalıntısını nasıl ele aldığını

goruntulemek icin bir duşumu bildireceğim.

"Belirsiz başlangıc. Karıma ona bazı haberlerim olduğunu

söylüyorum, oldukça özel, bir şeyler. İrkiliyor ve dinlemeyi reddediyor.

Ona tersine işitmekten çok hoşlanacağı bir şeyler olduğu yolunda

güvence veriyorum ve oğlumuzun subay klübünün toplu bir para yollamış

olduğunu anlatmaya başlıyorum (5000 Kron?) ....nişanla

...dağıtımla ilgili bir şeyler... Bu arada onunla birlikte küçük bir

odaya, sandık odası gibi bir odaya bir şey aramaya gidiyorum. Ansızın

oğlumun ortaya çıktığını görüyorum. Üniformalı değil, üzerine sıkıca

oturmuş spor giysiler içinde (bir ayıbalığı gibi?) bir de küçük kepi var.

Bir dolabın yanında duran bir sepetin üstüne tırmanmış sanki dolaba

bir şey koymak istiyormuş gibi. Ona sesleniyorum: yanıt yok. Yüzü

ya da alnı sargılıymış gibi geliyor bana. Ağzına bir şey ter yerleştiriyor

içine bir şeyler ittiriyor. Saçları da yer yer kırlaşmış, 'bu kadar

tükenmiş olabilir mi? Dişleri de takma mı?' diye düşünüyorum. Ona

yeniden seslenemeden uyandım; hicbir anksiyete duyumsamadım ama

kalbim hızla carpıyordu. Başucu saatim iki otuzu gosteriyordu."

Bir kez daha tam bir cozumleme sunmak benim icin olanaksız.

Kendimi dikkati ceken birkac noktayı ortaya getirmekle kısıtlamak zorundayım.

Duşu doğuran şeyler bir onceki gunun rahatsız edici beklentileriydi:

bir kez daha cephedeki oğlumuzdan bir haftadır habersiz

kalmıştık. Duşun iceriğinin onun yaralanmış ya da olmuş olduğu

kanısını anlattığını gormek cok kolay. Duşun başlangıcında rahatsız

edici duşunceleri karşıtlarıyla değiştirmek icin enerjik cabalar acıkca

gosterilmişti. Konuşacak hayli kabul edilesi haberlerim vardı — gonderilmiş

paraya ilişkin bir şeyler... nişan... dağıum. (Toplu para b enim

tıbbi uygulamamdan benimsenebilir bir olaydan turemişti; konudan

tumden uzaklaşmak icin bir girişimdi.) Ama bu cabalar başarısız

olmuştu. Karım korkunc bir şeylerden kuşkulanmış ve beni dinlemeyi

reddetmişti. Kılık değiştirmeler cok inceydi ve bastırılmaya cabalanan

şeylere gondermeler her yerde kendini gosteriyordu. Eğer oğlum

oldurulseydi arkadaşları onun eşyalarını geri gondereceklerdi ve ben ondan

kalanları oğlan ve kızkardeşlerine ve diğer insanlara dağılacaktım.

lik nevrozlarda görülenler) Haz ilkesinin Ölesinde’nin (1920#) II. Bölümünde ve Yeni Giriş Konferanslarında (1933a) 29. Konferansın son sayfalarında tartışılmıştır.]

C. İSTEK DOYURMA 281

Bir "nişan" sıklıkla savaşta şehit duşen bir subaya verilen bir şeydi.

Boylece duş ilk planda yadsınmaya calışılan şeye doğrudan bir anlaum

kazandırmak uzere kurulmuştu; istek doyurmaya yonelik eğilimler ise

kendisini c a rp ıtm a la rd a goste riyordu. (Duş sırasındaki mekan

değişikliği hic kuşkusuz Silberer'in [1912] "eşik simgecilik" diye

tanımladığı şeydir. [Yukarıya s. 229 v. s. na bkz.]) Doğrusu duşe benim

rahatsız edici duşuncelerime boylece anlatım kazandırmak icin itici

guc sağlayan şeyin ne olduğunu soyleyemeyiz. Oğlum "duşen" biri

olarak değil "tırmanan" biri olarak ortaya cıkmıştı. Aslında o iyi bir

dağcıydı. Uniformalı değildi spor giysiler icindeydi; bu, benim şimdi

korktuğum kazanın yerini daha eski bir spor kazasının almış olduğu

anlamına geliyordu; cunku bir kayak yolculuğu sırasında duşmuş ve

bacağını kırmıştı. Ote yandan onu bir ayıbalığına benzeten giyiniş

bicimi hemen daha genc birini —bizim gulunc torunumuzu—

anımsatıyordu; kır saclar ise bana bu İkincinin babasını, savaşla ağır

yaralanmış olan damadımızı, anımsatmıştı. Bu ne anlama gelebilirdi?

...ama onun hakkında yeterince şey soyledim. —Bir sandık odasındaki

mekan ve onun icinden bir şey almak islediği (duşte "icine bir şey

koymak istediği") dolap— bu imalar bana şaşmaz bir bicimde kendime

ilişkin ve iki yaşından buyuk ama uc yaşından da kucukken başıma

gelmiş bir kazayı anımsattı.5 Sandık odasında bir dolabın ya da masanın

uzerinde duran guzel bir şeyi almak icin bir tabureye

tırmanmıştım. Tabure devrilmiş ve koşesi alt cenemin arkasına

carpmıştı; kolayca tum dişlerim dokulebilirdi diye duşundum. Anıya

bir uyarı duşuncesi eşlik ediyordu: "bunu hak ettin"; bu ise sanki cesur

askere yonelik duşmanca bir ilkiydi. Daha derin cozumleme, sonunda

bana oğlumun korkunc kazasında doyum bulabilecek olan gizli itkinin

ne olduğunu bulma olanağı verdi:-o, yaşlanmış olanların genclere duyduğu

ama tumuyle sondurduklerine inandıkları kıskanclıktı. Ve de bu

duygunun biraz avuntu bulmak icin bu turden bastırılmış bir istek

doyurma aramasının nedeninin k esin lik le boyle bir ta lihsizlik

gercekten oluştuğunda ortaya cıkacak olan acı verici duygunun gücü

olduğunda hic kuşku yoktur.

Şimdi bilincdışı isteğin duşlerde oynadığı rolun kesin bir toparlamasını

yapabilecek bir konumdayım. Kışkırtılmalarının temelde ya da

hatta yalnızca gunduz yaşamının kalıntılarından doğduğu tum bir duş

sınıfı bulunduğunu benimsemeye hazırım; hatta eğer bir onceki gun-

5|I. Cilt s. 71'deki dipnota bkz. Burada düşten uyanma saatine ilişkin olası bir

çağrışım vardır.]

282 VH. DUŞ SURECLERİNİN RUHBILtMI

den arkadaşımın sağlığıyla ilgili endişem inat etmemiş olsaydı [I. Cilt

s. 320] en sonunda Extraordinarius Profesor olabilme isteğimin gece

boyunca huzur icinde Uyumama izin verebileceğini duşunurum. Ama

tek başına endişe bir duş yaratamazdı. Duşun gereksindiği itici güç bir

istekten sağlanmalıydı; bir isteği duşun itici gucu olarak kullanmak

uzere yakalamak endişenin goreviydi.

Durum bir benzetmeyle acıklanabilir. Bir gunduz duşuncesi bir duş

icin pekala bir entrepreneur [girişimci —c.≪.] rolu oynayabilir; ama

duşunceye ve onu gercekleştirecek girişimciliğe sahip olduğu soylenen

entrepreneur, kapital olmaksızın hicbir şey yapamaz; harcamaları

karşılayacak bir kapitalist'e gereksinmesi vardır; ve de duş icin ruhsal

harcamaları sağlayacak kapitalist, bir onceki gunun duşunceleri ne

olursa olsun, değişmez ve yadsınmaz bir bicimde bilinçdışmdan bir iste

k tir 6

Bazan kapitalistin kendisi entrepreneur' dur ve aslında duş olgularında

bu daha yaygın bir durumdur: bilincdışı bir istek gunduz etkinliği

tarafından harekete gecirilir ve bir duşun oluşumuna yol acar. Benzetme

olarak aldığım ekonomik ortamın başka olasılıkları da duş

sureclerinde paralellikler bulabilir. Entrepreneur un kendisi kapitale

kucuk bir katkıda bulunabilir; ceşitli entrepreneur’ 1er aynı kapitaliste

calışabilir; ceşitli kapitalistler entrepreneur icin gerekli olanı ortaya

koymak uzere birleşebilirler. Aynı bicimde birden cok duş isteği tarafından

desteklenen duşlerle karşılaşırız; ve de kolayca gozden

gecirilebile cek ama bizi pek de ilgilendirmeyen başka benzer

olasılıklarla. Duş isteği icin soylenebilecek kalan şeyleri daha sonraya

saklamamız gerekiyor.

Az once kullandığım benzetmedeki tertium comparationis [ucuncu

kıyas oğesi] — enlrepreneur'ü n emrine uygun miktarda verilen nicelik7:—

duşlerin yapısını aydınlatma amacıyla daha da ayrıntılı olarak

uygulanabilir. Coğu duşlerde s. 39'da [ve s. 61 v.s.nda] gostermiş olduğum

gibi, ozel duyusal yoğunlukla belirlenmiş merkezi bir nokta

saptamak olasıdır. Bu merkezi nokta, kural olarak istek doyurmanın

doğrudan temsilidir; cunku, eğer duş-işlemi tarafından gercekleştirilen

(’| Bu son iki paragraf, Freud tarafından, onların doğruluğunun lam bir kanıtı olduğunu

söylediği Dora'nın ilk düşünün çözümlemesinin sonuna tümüyle alınmıştır.

(1905e, P. F. L., 8, 125).]

7[Benzetmede kapitalin miktarı, düş olgusunda ise ruhsal enerji miktarı.]

c . İs t e k d o y u r m a 283

yerdeğiştirmeleri iptal edecek olursak duş duşunceleri icindeki oğelerin

ruhsal yoğunluğunun yerine asıl duşun iceriğindeki oğelerin duyusal

yoğunluğunun gecmiş olduğunu goruruz. İstek doyurmanın komşusu

olan oğelerin sıklıkla onun anlamıyla bir ilişkisi yoktur; ama isteğe

ters duşen rahatsız edici duşuncelerin turevleri oldukları ortaya cıkar.

Ama sıklıkla merkezi oğeyle yapay olarak kurulan bir bağlantı icinde

olmaları sayesinde duşte temsil edilmelerine yetecek bir yoğunluk kazanmışlardır.

Boylece istek doyurmanın temsili ortaya cıkarma gucu,

icinde tum oğelerin —kendi başlarına hicbir olanakları bulunmayanlar

da dahil olmak uzere— temsil kazanmak uzere guclendikleri, onu

cevreleyen belirli bir evrene yayılmış olur. Çeşitli istekler tarafından

gercekleştirilen duşler olgusunda değişik istek doyurmaların evrenlerinin

sınırlarını belirlemek kolaydır; ve de duşteki boşluklar coğunlukla

bu evrenler arasındaki sınır bolgeleri olarak anlaşılabilir.

Yukarıda soz edilenler duşlerde gun kalıntılarının rolunun onemini

azaltmış olmasına karşın onlara biraz daha dikkat yoneltmeğe değer.

Onlar duşlerin oluşumunda temel bileşenler olsa gerek; cunku deneyimler,

her duşun iceriğinde —sıklıkla da en onemsiz turden— yakın

bii' gunduz izlenimiyle bir bağlantı bulunması gerektiğini ortaya koymuştur.

Buraya dek bir duşu oluşturan karışıma bu ekin gereğini

acıklayamamıştık (bkz. I. Cilt s. 229-30). Bunu yapmanın tek yolu da

bilincdışı isteğin oynadığı rolu iyice aklımızda tutmak ve nevrozların

ruhbiliminden bilgi edinmeye calışmaktır. Bu İkinciden, bilincdışı bir

duşuncenin bilinconcesine pek de giremediğini ve orada yalnızca daha

onceden bilinconcesine ilişkin bir duşunceyle bağlantı kurarak,

yoğunluğunu ona aktararak ve kendini onunla "orterek" etkili olabileceğini

oğreniyoruz. Burada elimizde nevrotiklerin zihinsel yaşamlarındaki

pek cok carpıcı gorunguye bir acıklama sağlayan "aktarım"8

olgusu bulunuyor. Boylece hak edilmemiş derecede bir yoğunluk kazanan

bilinconcesi duşunce, ya aktarım tarafından değişmemiş olarak

[Daha sonraki yazılarında Freud. aynı "aktarım" ("Übertragımg") sözcüğünü, ilk kez kendisi tarafından ruhçözümsel sağaltımın gidişi içinde ortaya çıktığı keşfedilmiş biraz

farklı ama ilişkili bir ruhbilimsel süreci —yani, güncel bir nesneye, başlangıçta bebeksi

bir nesneye uygulanmış olan ve hâlâ bilinçdışı olarak uygulanan duygulan "aktarma"

sürecini— betimlemek için kullanmıştır. Sözcük bu diğer anlamıyla bu çalışmada da

—öm. I. Cilt s. 232 ve 248'de— ortaya çıkmıştır.]

284 VII. DUŞ SURECLERİNİN RUHBtLİMİ

kalacaktır ya da aktarımı etkileyen duşuncenin iceriğinden tureyen ve

onun uzerinde bir zorlama uygulayan bir değişime uğrayacaktır.

Umarım gunluk yaşamdan benzetmeler yapmam bağışlanıyordur ama

bastırılmış bir duşuncenin durumunu bir Amerikalı diş hekiminin bu

ulkedeki durumuna benzeteceğim: kendisine siper alacağı ve yasaların

gozunden kendisini saklamak icin bir "ortu" gorevi gorecek yasal olarak

kabul edilmiş bir pratisyen doktor bulmadığı surece mesleğini uygulamasına

izin verilmeyecektir. Nasıl diş hekimleriyle bu turden anlaşmalar

yapaiılar en unlu hekimler değilse, aynı bicimde daha onceden

bilinconcesinde işleyen dikkatten yeterli miktarda cekmiş bilinconcesi

ya da bilincli duşunceler de bastırılmış bir duşunce icin ortu olarak

secilmeyenler olacaktır. Bilincdışı, bağlantılarını ya onemsiz bu

yuzden de dikkat yoneltilmemiş, ya da reddedilmiş boylece de dikkat

kendilerinden hemen geri cekilmiş bilinconcesi izlenimler ve duşunceler

cevresinde ormeyi yeğler. Bir yonde cok derin bir bağlantı kurmuş

olan bir duşuncenin tum yeni bağlantı gruplarını sanki reddetmesi,

cağrışım doktrininde bilinen ve deneyimle tumuyle desteklenmiş

bir konudur. Bir zamanlar bu onerme uzerine bir histerik felcler kuramı

oturtmaya calışmıştım.9

Nevrozları cozumlerken keşfettiğimiz, bastırılmış duşuncelerin aktarım

gereksiniminin duşlerde de işlediğini varsayacak olursak bir vuruşta

iki duş bilmecesi birden cozulecektir: yani bir duşun her cozumlemesinin

onun dokusu icine orulmuş yakın gecmişe ilişkin izlenimleri

gostermesi ve de bu yakın gecmiş oğesinin sıklıkla en onemsiz

turden olmasını [I. Cill s. 229], Bu yakın ve onemsiz oğelerin tum

duş duşuncelerinin en eskisinin yerine-geceni olarak duşlere girmenin

yolunu bu denli sık bulmalarının nedeninin (daha once [I. Cilt s.226-

271 bulmuş olduğumuz uzere) onların direncin zorladığı sansurden en

az korkması gerektiği olduğunu ekleyebilirim. Ama önemsiz oğelerin

yeğlenmesi sansurden kurtulmuş olmalarıyla acıklanırken y e ııi

oğelerin boylesine duzenli olarak ortaya cıkmaları bir aktarını gereksiniminin

varlığını gosterir. Her iki izlenim grubu da, bastırılmışın

henuz cağrışımlar bakımından temiz olan malzeme istemini karşılar —

onemsiz olanlar pek cok bağlantı kurma olanağı kendilerine verilmediği

icin; yeni olanlar da henuz boyle bağlar kurmaya zaman bulamadıkları

icin.

9[Freud 1893c'nin IV. Kesimine bkz.]

C. İSTEK DOYURMA 285

O halde onemsiz izlenimleri şimdi aralarına katabildiğimiz gunduz

kalıntıları bir duşun oluşumunda pay elde etmeyi başardıklarında Bd.'-

ııdan yalnızca bir şeyler —yani bastırılmış isteğin emrinde bulunan

icgudusel gucu— ödünç almakla kalmazlar, bilincdışına cok gerekli

bir şeyi de sunarlar — yani bir aktarım icin gerekli bağlantı noktasını.

Eğer bu noktada aklın sureclerine daha derinlemesine girmeyi istersek

bilinconcesiyle bilincdışı arasındaki uyarılmaların etkileşimine daha

fazla ışık tutmamız gerekir — psikonevrozlar uzerine calışmaların bizi

yonelttiği ama rastlantısal olarak duşlerin hic yardımcı olmadığı bir

konu.

Gunduz kalıntıları hakkında ekleyecek tek bir şeyim daha var. Uykunun

gercek bozucularının duşler değil —tersine uykuyu korumaları

soz konusudur— gunduz kalıntıları olduğunda hic kuşku yoktur. Bu

konuya daha sonra yeniden doneceğim. [Bkz. s.297 v. s.]

Buraya dek duş isteklerini inceliyorduk: onların izlerini Bd.

bolgesindeki kokenlerinden izledik ve istekler ya da bazı başka tur ruhsal

itkiler veya basitce taze izlenimler olabilen gunduz kalıntılarıyla

ilişkilerini cozumledik. Bu yolla cok ceşitli uyanıklık duşunce etkinliklerinden

herhangi birinin duşleri oluşturma surecinde oynadıkları

rolun onemi lehine ortaya atabileceği her iddiaya yer actık. Hatta bizim

toparlamamızın bir duşun gunduz etkinliklerini izleyerek uyanıklık

yaşamında cozulmemiş bazı sorunlara mutlu cozumler getirdiği

uc ornekler icin bile bir acıklama getirebilmesi olanaksız değildir. [I.

Cilt s. 116 v. s. na bkz.] Tek gereksindiğimiz şey, cozumleyebilmemiz

ve katkısı kaydedilmiş ve bilinconcesi etkinliğin cabalarını

boylesi bir başarıyla pekiştirmiş bebeksi ya da bastırılmış isteklerin

kaynağını izleyebilmemiz icin bu turden bir ornektir. Ama tum bunlar

bizi neden bilincdışınm uyku sırasında bir isteğin doyurulmasından

başka sunacağı hicbir şeyi olmadığı bilmecesinin cozumune bir adım

daha yaklaştırmadı. Bu sorunun yanıtı, isteklerin ruhsal doğasına bir

ışık tutsa gerekti ve ben yanıtı, bizim ruhsal aygıtuı şematik resmine

gonderme yaparak vermeyi oneriyorum.

O aygıtın şu andaki mukemmelliğine ancak uzun bir gelişim

doneminden sonra ulaşmış olduğu konusunda hic kuşku yoktur. Onu

işleyiş kapasitesinin daha erken bir evresine taşımaya calışalım.

Haklılıkları başka yonlerde aranması gereken onermeler bize ilk once

aygıtın cabalarının kendini olabildiğince uyaranlardan korumaya yone286

vıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b il im i

lik olduğunu soylemektedir;10 bunun sonucunda ilk yapısı bir refleks

aygıtının planına uyar, oyle ki uzerine saldıran herhangi bir duyusal

uyarılma hemen hareket yolu boyunca deşarj olabilir. Ama yaşamın

gerekleri bu basit işlevi bozar ve de aygıt daha ileri gelişiminin hızını

buna borcludur. Yaşam gerekleri onunla ilk olarak ana bedensel gereksinmeler

halinde karşılaşır. İcsel gereksinmelerin urettiği uyarılmalar

bir "icsel değişim" ya da bir "duygu anlatımı" diye tanımlanabilecek

devinimde deşarj arar. Ac bir bebek ağlar ya da umarsızca tekmeler atar.

Ama durum değişmeden kalır; cunku icsel bir gereksinimden doğan uyarılma

ansal bir etki ureten bir guce değil surekli işleyen bir guce

bağlıdır. Bir değişiklik ancak şu ya da bu yoldan (bebek orneğinde dış

yardımla) icsel uyaranı sonlandıran bir "doyum yaşaııtısı"na ulaşılırsa

gercekleşebilir. Bu doyum yaşantısının temel bir bileşeni, mnemik

imgesi o andan sonra gereksinimin yarattığı uyarılmanın bellek iziyle

bağlantılı olarak kalan ozel bir algılamadır (bizim orneğimizde beslenmenin

algılanması). Bu şekilde kurulan bağlantının bir sonucu olarak

bir dahaki kez bu gereksinim doğduğunda hemen algının mnemik imgesini

yeniden yukleyecek ve algının kendisini yeniden uyaracak yani

ozgun doyum ortamını yeniden kuracak bir ruhsal itki ortaya cıkar. Bu

tur bir itki bizim istek dediğimiz şeydir; algının yeniden ortaya

cıkması isteğin doyurulması, isteğin doyurulmasına giden en kısa yol

ise gerek sin imin u re ttiğ i uyarılmadan doğrudan algının tam

yuklenmesine goturen yoldur. Ruhsal aygıtın bu yolun gercekten

gecildiği yani istemenin varsanılamayla sonlandığı ilkel bir evresi bulunduğunu

varsaymaktan bizi hicbir şey alıkoyamaz. Boylece bu ilk

ruhsal etkinliğin hedefi bir "algısal ozdeşlik"11 uretmektir — gereksinimin

doyumuyla bağlantılı algının yinelenmesi.

Acı yaşam deneyimi bu ilkel duşunce etkinliğini daha uygun ikincil

bir etkinliğe değiştirmiş olsa gerek. Algısal bir ozdeşliğin aygıt

icinde kısa gerileme yolu boyunca kurulması aklın başka herhangi bir

yerinde aynı algının dışarıdan yuklenmesiyle aynı sonucu vermez. Arkadan

doyum gelmez; gereksinim diretir, icsel bir yuk ancak dış yuk

tum ruhsal etkinliklerini isteklerinin nesnesine sarılmakla tuketen

' [Bu, "Sabitlik tikesi" denen şeydir ve Haz ilkesinin Ötesinde'nin (1920ı;) açılış

sayfalarında tartışılmıştır. Ama Freud'un daha eski ruhbilimsel yazılarında da temel bir

varsayımdı. Bkz. Editörün Girişi s. 38 v. s.]

u [Yani "doyum yaşantısı"yla algısal olarak özdeş bir şey.]

C.ISTEK DOYURMA 28 7

varsanısal psikozlarda ve aclık duşlemlerinde ortaya cıktığı gibi kesintisiz

olarak surseydi onunla aynı değerde olabilirdi. Daha etkin bir ruhsal

guc harcaması elde etmek icin gerilemeyi tamamlanmadan once

durdurmak gerekir; oyle ki mnemik imgenin otesine ilerlemesin ve sonunda

arzulanan algısal ozdeşliğin dış dunyanın yonetilmesiyle gercekleşmesine

yonelten başka yollar arayabilsin.12 Gerilemeye bu ketvurulması

ve bunun sonucunda uyarılmanın saptırılması, istencli devinimleri

kontrol eden —yani ilk kez olarak devinimi onceden anımsanan

amaclar icin kullanan— ikinci bir sistemin işi haline gelir. Ama mnemik

imgeden fırlayan tum bu karmaşık duşunce etkinliği, algısal

ozdeşliğin dış dunya tarafından kurulduğu ana kadar tum bu duşunce etkinliği

yalnızca deneyimin gerekli kdmış olduğu istek doyurma icin

dolambaclı bir yol oluşturur.13 Her şeyin otesinde duşunce varsanısal

bir isteğin yerine-geceninden başka bir şey değildir ve duşlerin istek

doyurma olmalarının gerektiği ap a c ık tır cunku bizim zihinsel

aygıtımızı bir istekten başka hicbir şey calıştıramaz. İsteklerini kısa

gerileme yolu boyunca doyuran duşler bu acıdan bizim icin yalnızca

ruhsal aygıtın birincil işleyiş yonteminin, etkisiz olduğu icin terk

edilmiş bir yontemin, bir orneğini korumuştur. Akıl henuz genc ve

acemiyken bir zamanlar uyanıklık yaşamına egemen olan şey şimdi

geceye surgun edilmiş gibidir —tıpkı ilkel silahların, erişkin adamların

terk ettiği oklar ve yayların, bebek odasında bir kez daha ortaya

cıkması gibi. Düş görme, yerine başka bir şey konarak iptal edilmiş

bebeksi bir zihinsel yaşam parçasıdır. Ruhsal aygıt kesiminde uyamklık

saatlerinde normal olarak baskılanmış olan bu işleyiş

yontemleri psikozda bir kez daha guncel hale gelir ve sonra dış

dunyayla ilgili gereksinimlerimizi doyurmadaki yetersizliklerini ortaya

koyarlar.14

X2[19)9'da eklenen dipnol:] Başka bir deyişle bir "gerçeklik sınaması" [yani

şeylerin gerçek mi yoksa değil mi olduğunun sınanması] aracı olması gerektiği ortaya

çıkar.

^Düşlerin istek doyurucu etkinliği, ondan, "sans fatigue sérieuse, sans être obligé

de recourir â cette lutte opiniâtre et longue qui use et corrode les juissances poursuivies

[hiçbir ciddi yorgunluğa uğramayan ve peşine düşülmesi gereken hoşnutluğu

tüketen ve yozlaştıran uzun ve inatçı bir savaşıma girmek zorunda olmayan]"diye

söz eden Le Lorrain [1895] tarafından haklı olarak övülmüştür.

lA[1914'de eklenen dipnot:] Başka bir yerde bu düşünce katarını zihinsel

işleyişin iki ilkesi —onlara verdiğim adlarla haz ilkesi ve gerçeklik ilkesi—

üzerine bir makalede (Freud, 1911b) daha ileri götürmüştüm. [Aslında tartışma

aşağıda s. 315 v.s.nda daha geliştirilmiştir.]

2 8 8 VH. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

Bilincdışı istekli itkiler acık olarak kendilerini gunduzun de etkin

kılmaya calışırlar ve psikozlar kadar aktarım olgusu da bize onların bilinconcesi

sistemden bilince doğru yollarını zorlamaya ve devinim

gucunun kontrolunu sağlamaya cabaladıklarını gosterir. Boylece

varlığını kabul etmeye duşlerin belirgin olarak bizi zorladığı Bd. ile

Bö. arasındaki sansur, akıl sağlığımızın bekcisi olarak tanınmayı ve

saygı duyulmayı hak eder. Ancak bu bekcinin geceleyin etkinliklerini

gevşetmesini, Bd. ndaki baskılanmış itkilerin anlatım bulmasına izin

vermesini ve varsanısal gerilemenin ortaya cıkışına bir kez daha olanak

vermesini bir dikkatsizlik eylemi olarak saymalı mıyız? Sanırım

hayır. Cunku bu eleştirel bekci dinlenmeye bile gitse —ki elimizde

uykusunun derin olmadığına ilişkin kanıtlar var— devinim gucu

uzerindeki kapıyı da kapaur. Normalde ketvurulmuş B d .ndan hangi itkiler

sahneye atlarsa atlasın telaş etmemize gerek yoktur; zararsız olarak

kalırlar, cunku dış dunyayı değiştirebilecekleri tek aygıt olan harek

e t aygıtını calıştıramazlar. Uyku durumu savunulması gereken

kalenin guvenliğini guvence altına almıştır. Guclerin yerdeğiştirmesini

ortaya cıkaran şey eleştirel sansurun guc cıkışında geceleri oluşan

gevşeme değil de bilinconcesi hala yuklu ve devinim gucunun kapısı

acık dururken bu [sansurun elindeki] gucte patolojik bir azalma ya da

bilincdışı uyarılmalarda patolojik bir şiddetlenme olduğunda konum daha

zararlıdır. Boyle olduğunda bekcinin gucu aşılır, bilincdışı uyarılmalar

Bö. ni kapsarlar ve bundan sonra bizim konuşma ve eylemlerimizi

kontrol ederler ya da zorla varsanısal gerilemeyi ortaya cıkarırlar

ve algılar tarafından ruhsal enerjimizin dağılımına uygulanan cekim

nedeniyle (onların kullanımı icin tasarlanmamış olan) aygıtın gidişini

yonetirler. Bu duruma psikoz adını veriyoruz.

Şimdi Bd. ve Bö. sistemlerini yerleştirme noktasında durmuş olduğumuz

ruhbilimsel iskeleyi kurmayı surdurmemizin tam zamanı.

Ama duşlerin oluşumunun tek ruhsal itici gucu olarak isteklerden soz

etmemizi biraz daha surdurmek icin nedenler var. Duşlerin değişmez

bicimde istek doyurmalar olmasının, onların, etkinliği isteklerin doyurulmasından

başka hicbir hedef tanımayan ve emrinde istekli itkiler

dışında hicbir guc bulunmayan Bd. sisteminin urunu olmalarından ileri

geldiği duşuncesini benimsemiştik. Boyle kapsamlı ruhbilimsel

spekulasyonları duşlerin yorumuna dayandırma hakkımızda bir an daha

diretecek olursak bu spekulasyonların duşleri diğer ruhsal yapılan da

C. İSTEK DOYURMA 2 8 9

icerebilecek bir şebeke icine yerleştirmemize olanak verdiğini kanıtlamak

zorunlu gorevimiz olacaktır. Boyle bir Bd. sistemi (ya da tartışmamızın

amacı icin ona benzer bir şeyler) varsa, duşler onun tek

gorunumu olamaz; her duş bir istek doyurma olabilir ama duşlerin d ışında

başka tur anormal istek doyurmaların da olması gerekir. Ve de

tum psikonevrotik belirtileri yoneten kuramın onların da bilinçdışı isteklerin

doyurulması sayılması gerektiği biciminde tek bir onermede

doruğuna ulaştığı da bir olgudur.15 Acıklamamız, duşu, ruh hekimleri

icin en buyuk onemi taşıyan ve anlaşılması ruh hekimliğinin sorununun

salt ruhbilimsel yanının cozumu demek olan bir sınıfın ilk uyesi

kılar.16

Ancak bu istek doyurma sınıfının diğer uyeleri —orneğin histerik

belirliler— duşlerde keşfedemediğim temel bir niteliğe sahiptirler. Bu

calışmanın akışı icinde o denli sık olarak değindiğim araştırmalardan

bir histerik belirtinin oluşumunun gercekleşmesi icin aklımızın her

iki akımının birbirine yaklaşması gerektiğini oğrendim. Bir belirti

yalnızca gercekleşmiş bir bilincdışı isteğin ifadesi değildir; aynı belirti

tarafından doyurulan bilinconcesindcn bir isteğin de aynı zamanda bulunması

gerekir. Oyle ki belirtinin, her biri catışmada yer alan sistemlerden

birinden doğan, en az iki belirleyicisi olsun. Duş olgularında olduğu

gibi var olabilecek başka belirleyiciler icin —belirtilerin "aşırı

belirlenmesi" icin— hicbir kısıtlama yoktur. Bd. ndan doğmayan belirleyici,

bildiğim kadarıyla, b ilincdışı isteğe tepki gosteren bir

duşunce katandır — orneğin bir kendini cezalandırma. O halde bir

histerik belirtinin yalnızca her biri değişik bir ruhsal sistemden doğan

zıtlaşan iki isteğin tek bir anlatımda birleşmesiyle geliştiği iddiasında

bulunabilirim. (Bu bağlamda histerik belirtilerin kokeni uzerine benim

en yeni formulasyonlarımı h iste rik duşlemler ve ciftcinse llikle

ilişkileri uzerine makalemde inceleyiniz. [Frcud, 1908a].17) Ornekler

burada amaca pek az hizmet edecektir; cunku işin icine giren karmaşıklıkların

ozenli bir aydınlatılmasından başka hicbir şey inandırıcı

olamaz. Bu nedenle iddiamı bir yana bırakıp kanıuama icin değil de

l i [19l4'de eklenen dipnot:] Ya da daha doğru olarak belirtinin bir kesimi bilinçdışı

işlek doyurmaya diğer kesimi ise işleğe karşı tepki veren zihinsel yapıya

denk düşer.

]6[1914'de eklenen dipnot:] Hughlings Jackson’un dediği gibi: "Düşler hakkında

her şeyi ortaya koyun akıl hastalığı hakkında her şeyi bulmuş olursunuz." [Bunu

Hughlings Jackson'un kendisinden işitmiş olan Emest Jones'un alıntısı (1911).]

17[Parantez içindeki bu cümle 1909'da eklenmiştir.]

2 9 0 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

yalnızca konuya acıklık getirmek icin bir ornek vereceğim. Benim

kadın hastalarımdan birindeki histerik kusmanın, bir yanda onun erinliğine

dek uzanan bilincdışı bir duşlemin doyurulması —yani surekli

olarak gebe olabileceği ve sayısız cocuğu olduğu biciminde bir istekle,

sonradan eklenen ve onları olabildiğince cok erkekten yaptığı

biciminde başka bir isteğin doyurulması— olduğu ortaya cıkmıştı. Bu

başıboş isteğe karşı guclu bir savunucu istek fırladı. Ve hasta kusmasının

sonucu olarak bicimini ve guzel gorunumunu yitirebileceği

ve boylece herhangi biri icin cekici olması sona ereceği icin belirti

aynı zamanda cezalandırıcı duşunce katannea da benimsenebiliyordu ve

de her iki yan tarafından izin verildiğinden bir gerceklik haline gelebilmişti.

Bu, Roma triumviri Crassus'a karşı Part kralicesinin benimsediği

bir istek doyurmayı ele alma yonteminin aynısıydı. Adamın altın

aşkıyla sefere cıktığı inancıyla kadın onun boğazından iceriye olunceye

dek erimiş altın akıtılmasını emretmişti: "Şimdi" demişti "islediğini

elde ediyorsun." Ama buraya dek duşler hakkında tek bildiğimiz onların

bilincdışından bir isteğin doyumunu ifade ettikleriydi; sanki egemen

bilinconccsi sistemi belli sayıda carpılmada ısrar ettikten sonra

bunu kabul ediyor gibidir. Bir genel kural olarak duş isteğiyle zıtlaşan

ve karşılı gibi duşte gercekleşen bir duşunce katarı bulmak da olanaksızdır.

Yalnızca duş cozumlemelerinde şurada burada tepkisel yaratmaların

belirtilerine rastlarız, orneğin [san sakallı] amcam duşunde arkadaşım

R. ye yonelik sevecenlik duygularım gibi. (Bkz. I. Cilt s.

191 v. s.) Ama biz yitik bileşeni bilinconccsi icinde başka bir yerde

bulabiliriz. Bd. ndan gelen istek, her tur carpıtmaya uğradıktan sonra

duşte anlatım bulabilirken egemen sistem bir uyuma isteği icine

cekilir, ruhsal aygıt icindeki yuklerde uretebileceği değişiklikleri ortaya

cıkararak bu isteği gercekleştirir ve tum uyku boyunca bu istekte diretir.

18

Bilinconcesi kesiminde uyumaya yonelik bu belirlenmiş istek,

duşlerin oluşumu uzerinde genel olarak kolaylaştırıcı bir etki yaratır.

Yandaki odadan gelen ışık parıltısından cocuğunun cesedinin yanıyor

olabileceği sonucunu cıkarmaya yoneltilen adamın duşunu anımsatayım

[s. 233 v.s.]. Baba parıltıyla uyanmasına izin verecek yerde

cıkan bu sonucu bir duşe cekmiş ve biz bu sonuctan sorumlu ruhsal

18Bu duşunceyi modem cağlarda hipnotizma uzerine araştırmaların yeniden c anla

nm a sın ı bo rc lu o ld u ğ um u z L ie b a u lt (1889) ta ra fın d a n o n a y a a tılan uyk u ku-

? ramından odunc almıştım.

C. İSTEK DOYURMA 291

guclerden birinin duşunde resimlediği cocuğunun yaşamını o bir an

boyu uzatma isteği olduğunu one surmuştuk. Bastırılmıştan koken

alan diğer istekleri belki de kacırmıştık, cunku bu duşu cozumleyememiştik.

Ama duşun uretiminde bir başka itici gucun babanın uyuma

gereksinimi olduğunu varsayabiliriz; uykusu, cocuğun yaşamı gibi,

duş tarafından bir an boyu uzatılmıştı. Gudusu "Duş devam etsin

yoksa uyanmak zorunda kalacağım." olsa gerek. Başka her duşte upkı

bunun gibi uyuma isteği bilincdışı isteğe destek verir. I. Cilt s. 177

v. s. nda acıkca rahatlama duşleri olarak ortaya cıkan bazı duşler betimlemiştim.

Ama aslında tum duşler aynı tanımlamada hak iddia

edebilirler. Uykuyu surdurme isteğinin işleyişi, en kolay olarak, dış

duyusal uyaranları uykunun surdurulmesiyle uyumlu olacak bicimde

değiştiren uyarılma duşlerinde gorulebilir; onlar dış uyaranları dış

dunyanın anımsaucısı olarak davranmalarına hicbir olasılık bırakmayacak

bicimde bir duşun icine orerler. Ancak bu aynı isteğin, her ne

kadar ozneyi sarsıp uyandırmayla tehdit eden uyaranlar onun içinden de

gelse, tum diğer duşlerin de ortaya cıkışında eşit bir rolu olsa gerek.

Bazı olgularda bir duş bir şeyleri cok ileri goturduğunde Bö. bilince

"Boş ver! Uyumaya devam et! Ne de olsa bu yalnızca bir duş!" der.

[Bkz. s. 215 v.s. ] Ama bu acıkca ifade edilmemiş de olsa bizim egemen

zihinse l etkinliğimiz in genelde duşlere yonelik tutumunu

tanımlar. Tüm uyku durumumuz boyunca uyumakta olduğumuzu bildiğimiz

gibi kesinlikte düş görmekte olduğumuzu da biliriz sonucunu

cıkarmaya yoneltiliyorum. Bilincimizin ilk bilgi parcasını hicbir zaman

uygulamadığı, yalnızca ikinci kısmını, o da sansur sanki kendini

savunması duşmuş duyumsadığı zaman belli olaylarda uyguladığı yolundaki

karşıt onermeye cok fazla dikkat yoneltmememiz gerekiyor.

Ote yandan,19 gece boyunca uyuyor ve duş goruyor olduklarının

acıkca ayırdında olan ve boylece duşlerini bilincli olarak yonetme yeteneğine

sahipmiş gibi gorunen insanlar vardır. Boyle bir duş goren

eğer bir duşun aldığı yonden hoşnutsuz kalırsa uyanmadan onu kesintiye

uğratabilir ve bir başka yonde ona yeniden başlayabilir — tıpkı

unlu bir oyun yazarının baskı altında oyununu daha mutlu bir sona

ulaşurması gibi. Ya da başka bir zamanda eğer duşu onu cinsel olarak

uyarıcı bir konuma getirecek olursa kendi kendine şoyle duşunebilir:

i9[Bu paragraf 1909'da eklenmiştir.]

2 9 2 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

"bu duşu daha fazla surdurup bir boşalma ile kendimi yormayacağım;

onu gercek bir duruma saklayacağım."

Marquis d'Hervey de Saint-Denys [1867, 268 v .s. j20 Vaschide'in

(1911, 139) alınlısına gore duşlerinin gidişini istediği gibi hızlandırma

ve onlara sectiği yonu verme gucunu kazandığını iddia eder. Onun durumunda

sanki uyuma isteği yerini bir başka bilinconcesi isteğe, yani

duşlerini gozlemleme ve onlarla eğlenmeye bırakmış gibidir. Uyku

boyle bir istekle de tıpkı eğer belli koşullar yerine getirilirse uyanmak

bicimindeki zihinsel temkinlilikle (orn. emzikli bir anne ya da sut annenin

durumundaki gibi) [I. Cilt s. 273 v. s.] olduğu kadar uyumludur.

Dahası duşlerle ilgilenen herhangi bir kişinin uyandıktan sonra onlardan

belirgin olcude fazlasını anımsadığı da bilinen bir olgudur.

Ferenczi (1911), duşleri yonlendirme uzerine bazı başka gozlemler

konulu bir tartışmanın gidişi icinde şuna değinir; "Duşler, o anda

akılda yer alan duşunceler uzerinde her yonden calışırlar; eğer bir

isteğin doyurulmasının başarısını tehdit edecek olursa bir duş imgesini

atacak ve yeni bir cozum deneyecektir; ta ki sonunda aklın her iki

ajanını da uzlaşma icinde doyuracak bir istek doyurmayı bicimlendirene

dek."

[Bu son iki pa ragra f 1914'de eklenmiştir.] 20

(D)

DÜŞLER TARAFINDAN UYARILMAK

DÜŞLERİN İŞLEVİ

ANKSİYETE DÜŞLERİ

Şimdi tum gece boyunca bilinconcesinin, uyuma isteği uzerine yoğunlaştığım

bildiğimizden, duş gorme sureci anlayışımızı bir donem

oteye taşıma konumundayız. Ama once buraya dek oğrendiklerimizi

ozetleyelim.

Konum şu. Ya bir onceki gunun kalıntıları uyanıklık yaşamı etkinliğinden

arta kalmış ve tum enerji yukunu onlardan geri cekmek olanaksız

olmuştur; ya gunun gidişi icinde uyanıklık yaşamının etkinliği

bilincdışı bir isteğin harekete gecmesine yol acmıştır, ya da bu iki

olay bir arada olmuştur. (Bu bağlamda değişik olasılıkları tartışmış

bulunuyoruz.) Bilincdışı istek, kendini gunduz kalıntılarına bağlar ve

onlara bir aktarım uygular; bu ya gunun gidişi icinde olur ya da bir

uyku durumu oluşuncaya kadar olmaz. Şimdi taze malzemeye aktarılmış

bir istek doğar; ya da baskılanmış yeni bir istek bilincdışından

takviye alarak yeniden yaşam kazanır. Bu istek, duşunce sureclerinin

izlediği normal yol boyunca Bo.'nden (ki aslında kısmen ona aittir) bilince

doğru yolunu zorlar. Ama hala calışmakta olan ve şimdi etkisine

boyun eğeceği sansure rastlar. Bu noktada isteğin taze malzemeye aktarımıyla

hazırlığı yapılmış olan carpıtma oluşur. Bir bakıma bir takıntılı

duşunce ya da bir sanrı veya bu tur bir şey — yani aktarımla

şiddetlendirilmiş ve anlatımı sansur tarafından carpıtılmış bir düşün2

9 4 vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

ce— haline gelme yolundadır. Ancak daha fazla ilerlemesi bilinconcesinin

uyku durumu tarafından engellenir. (Olasılıkla bu sistem

kendi uyarılmalarım azaltarak kendini istiladan korumuştur.) Bunun

sonucunda duş sureci kendini kesinlikle uyku durumunun garip doğası

yuzunden acık tutan gerileyici bir yola girer ve bu yol boyunca anı

gruplan tarafından kendisine uygulanan cekimle yonetilir; bu anılann

bazılan daha sonraki sistemlerin terminolojisinin cevirileri halinde

değil yalnızca gorsel yukler halinde var olurlar. [Bkz. s. 268] Gerileyici

yol boyunca duş sureci temsil edilebilirlik niteliği kazanır. (Sıkışma

sorunuyla daha sonra [s. 312] ilgileneceğim.) Şimdi zigzag yolculuğunun

ikinci kısmını tamamlamıştır, ilk kısım bilincdışı sahneler

ya da duşlemlerden bilinconcesine doğru ilerleyici bir yolculuktu; ikinci

kısım sansur cephesinden geriye yeniden algılara doğrudur. Ama duş

surecinin iceriği algısal hale geldiğinde sansurun ve Bö. nin yoluna

cıkardığı engelden kacınmanın yolunu bulur. [Bkz. s. 249] Kendine

dikkat cekmeyi ve bilinc tarafından farkedilmeyi başarır.

Cunku ruhsal niteliklerin kavranması icin bir duyu organı olarak

gorduğumuz bilinc, uyanıklık yaşamında iki yonden uyarılmaları alabilir.

İlk planda tum aygıtın cevresinden, algı sisteminden gelenleri;

buna ek olarak aygıtın icinde enerji yerdeğiştirmelerine bağlanan hemen

hemen tek ruhsal nitelik olduğu kanıtlanan haz ve hazsızlık uyarılmaları

alabilir. Bö. de aralarında olmak uzere‘P-sistemlerindeki tum

diğer surecler, herhangi bir ruhsal nitelikten yoksundurlar ve bu yuzden

algıya haz ya da hazsızlığı getirmedikce bilincin nesnesi olamazlar.

Boylece bu haz ya da hazsızlığın ortaya çıkışının otomatik olarak yük

süreçlerini düzenlediği sonucunu cıkarmaya yoneltiliyoruz. Ama cok

daha titizce uyarlanmış edimlere olanak vermek icin sonradan

duşuncelerin gidişini hazsızlığın bulunup bulunmamasından bağımsız

kılmak gerekli hale gelmiştir. Bu amacla Bö. sisteminin bilinci etkileyecek

kendi niteliklerine sahip olması gerekir; bunu sağlamak icin de

bilinconcesi sureclerin konuşma gostergelerinin mnemik sistemi ile,

niteliksiz olmayan bir sistemle, bağlanmış olması cok olasıdır. [Bkz.

s. 326 ve 332] Bu sistemin nitelikleri aracılığıyla o ana dek yalnızca

algıların duyu organı olan bilinc, aynı zamanda bizim duşunce

sureclerimizin bir kesiminin de bir duyu organı haline gelir. O halde

şimdi sanki biri algıya, diğeri bilinconcesi duşunce sureclerine

yonelmiş iki duyusal yuzey var gibidir.

Uyku durumunun, bilincin Bo ne yonelik yuzeyini, uyarılmaya

D. DUŞLERİN İŞLE Vt 2 9 5

karşı, Algı sistemlerine yonelik yuzeyden cok daha duyarsız hale getirdiğini

varsaymak zorundayım. Dahası, geceleyin duşunce sureclerine

ilginin bu terk edilişinin bir amacı vardır: Duşunce kesintiye uğratılır

cunku Bö. uyumaya gereksinmektedir. Ancak bir kez bir duş bir algı

haline geldiğinde artık kazandığı niteliklerle bilinci uyarma konumundadır.

Bu duyusal uyarılma, temel işlevi olan şeyi gercekleştirmeyi

surdurur: B ö .nde elde edilebilen yuk enerjisinin bir kısmını uyarılmaya

neden olan şeye dikkate yoneltir. [Bkz. s. 311] Bu nedenle her

duşun fio.nin hareketsiz bulunan gucunun bir kısmını harekete geciren

uyarıcı bir etkisinin bulunduğu kabul edilmelidir. Daha sonra duş bu

gucun etkisiyle olayların ardarda dizilmesi ve akla uygunluk acısından

ikincil duzeltme dediğimiz etkiye uğrar. Yani duş onun tarafından

başka herhangi bir algısal icerik gibi ele alınır; konusu elverdiği

olcude aynı beklentisel duşuncelerle karşılaşır [s. 224]. Duş surecinin

bu ucuncu kısmının yonune gelince o da yine ilerleyici yondedir.

Yanlış anlamalardan kacınmak icin bu duş sureclerinin zaman dizinsel

ilişkileri uzerine birkac soz soylemek yersiz kacmayacaktır.

Cok cekici bir tahmin, hic kuşkusuz Maury'nin giyotin duşunun [I.

Cilt s. 80 v. s.] bilmecesinin telkiniyle Goblot [1896, 289 v. s.] tarafından

ortaya atılmıştır. O, bir duşun uykuyla uyanma arasındaki geciş

suresinden daha fazla bir zaman kapsamadığını gostermeye calışır. Uyanma

sureci belli bir miktar zaman alır ve bu zaman sırasında duş ortaya

cıkar. Biz son duş imgesinin bizi uyanmaya zorlayacak kadar

guclu olduğunu sanırız; oysa aslında o anda biz uyanma noktasında olduğumuz

icin o bu denli gucludur. "Un reve c’est un reveil qui commence."

1

Goblot'nun, savını genel olarak one surmeden once, coğu olguyu

gozardı etmiş olması gerektiği daha once Dugas [1897b] tarafından

gosterilmişti. Uyanmadığımız duşler de vardır — orneğin duşumuzde,

duş gormekte olduğumuzu gorduğumuz duşler gibi. Duş-işlemi

uzerine bilgilerimizden duşun yalnızca uyanma evresini kapladığını benimsememize

olanak yoktur. Tersine duş-işleminin ilk kısmının bilinconcesinin

kontrolu alunda gunduzun zaten başlamış olması cok daha

olasıdır. İkinci kısmının —sansurun zorladığı değişiklik, bilincdışı

sahnelerin uyguladığı cekim ve algıya doğru yolunu zorlaması— hic

kuşkusuz tum gece boyunca surer; ve de bu acıdan ne gorduğumuzu

’ ["Bir duş başlamakta olan bir uyanmadır."]

2 9 6 vn . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

soyleyemediğimiz halde tum gece boyunca duş gorduğumuz duygusunu

ifade ettiğimizde belki de her zaman haklıyızdır. [Bkz. s. 241]

Ama duş sureclerinin betimlemiş olduğum zamandizinsel sırayı bilincli

hale gelme anına dek gercekten surdurduğunu varsaymak bana

gereksiz gibi geliyor: ilk ortaya cıkan şeyin aktarılmış duş isteği olması,

bunu sansurun carpılmasının izlemesi, sonra gerileyici yon

değişimi v.b. Betimlememde bu şuayı benimsemek zorundaydım; ama

aslında olan şey hic kuşkusuz bir yolun ve bir başkasının eşzamanlı

olarak keşfedilmesidir; sonunda en uygun yonde yığılıncaya ve belli

bir gruplanma kalıcı grup haline gelinceye dek uyarılmanın kah bir

yolda kah diğer yolda salınmasıdır. Bazı kendi kişisel deneyimlerim,

duş-işleminin, sonuca ulaşmak icin sıklıkla bir gun ve bir geceden daha

cok zamana gereksindiğinden kuşkulanmama yol acıyor; ve eğer bu

doğruysa duşun yapısının gosterdiği olağanustu incelik karşısında artık

şaşkınlık duymamız gerekmez. Benim goruşume gore hatta duşun bir

algı olayı olarak akla uygun hale getirilmesi istemi bile etkisini duş,

bilinci kendisine cekmeden once gosterebilir. Ancak ondan sonra tempo

hızlandırılır cunku o noktada bir duş algılanan başka herhangi bir

şey gibi ele alınır. Bir ateş gibidir; hazırlaması saatler surer ama bir

anda parlar.

Duş sureci şimdiye dek ya duş-işlemi aracılığıyla bilinci kendisine

cekmek ve uykunun zamanı ve derinliğinden bağımsız olarak bilinconcesini

uyarmak icin yeterli yoğunluğu elde etmiştir; ya da

yoğunluğu bunu gercekleştirmeye yetmez, ve uyanmadan hemen once

dikkat daha devingen bir hale gelip kendisine rastlayana dek hazır durumda

beklemek zorundadır. Duşlerin coğunluğu oldukca duşuk

yoğunlukta calışıyor gibi gorunmektedir; cunku coğunlukla uyanma

anma dek beklerler. Ama bu aynı zamanda eğer derin uykudan ansızın

uyandırılacak olursak genellikle duşumuzde bir şeyler gorduğumuzu

algılamamızı acıklar. Bu gibi durumlarda tıpkı kendiliğimizden uyandığımızdaki

gibi ilk gorduğumuz şey duş-işlemi tarafından bicimlendirilen

algısal iceriktir ve hemen ondan sonra kendimizin dışından bize

sunulan algısal iceriği goruruz.

Ancak bizi uykumuzun ortasında uyandıran duşlere daha buyuk kuramsal

ilgi yoneltilir. Başka her yerde kural olan yararlan akılda tutarak

bir duşe, yani bilincdışı bir isteğe neden uykuyu, yani bilinconcesi

isteğin doyumunu bozma gucu verildiğini sorabiliriz. Acıklama hic

kuşkusuz hic bilgi sahibi olmadığımız enerji ilişkilerinde bulunmakD.

DUŞLERİN İŞLEVİ 29 7

tadır. Eğer boyle bilgilerimiz olsaydı olasılıkla duşun kendi gidişini

izlemesine izin vermenin ve ona belli miktarda az ya da cok

bağlantısız dikkat yoneltmenin bilincdışını geceleyin de gunduzun olduğu

kadar sıkı bir kontrol altında tutmaya gore bir enerji tasarrufu olduğunu

gorurduk. [Bkz. s. 297 v.s.] Deneyimler duş gormenin, geceleyin

uykuyu bircok kez kesintiye de uğratsa, uykuyla uyumlu olduğunu

gosterir. İnsan bir an icin u y an a ve sonra yeniden uykuya dalar.

İnsanın uykusunda bir sineği kovmasına benzer: uyanmaya ozgu bir

durum. Eğer kişi yeniden uykuya dalarsa kesinti aradan cıkarılmış

olur. Emzikli annenin ya da sut annenin uykusu gibi tanıdık orneklerde

gosterildiği gibi [I. Cilt s. 273 v.s.] uyuma isteğinin doyurulması

belirli bir yonde belli miktarda dikkat harcama ile oldukca uyumludur.

Bu noktada, bilincdışı surecler uzerine daha iyi bir bilgiye dayanan

bir karşı cıkış doğar. Bilincdışı isteklerin her zaman etkin olduklarını

ben kendim one surmuştum. Ama buna karşın onlar kendilerini

gunduzun algılanır kılacak kadar guclu değilmiş gibi gorunmektedirler.

Ancak, eğer bir uyku durumu egemen olduğunda bilincdışı bir istek

kendini bir duşu oluşturacak kadar guclu gostermişse neden bu guc duş

bilindikten sonra zayıflasın? Tıpkı sinirlendirici sineğin kovulduktan

sonra geri gelmesi gibi, duşun de durmadan yeniden ortaya cıkması gerekmez

miydi? Duşlerin uykunun bozulmasını giderdiğini one

surmeye ne hakkımız var?

Bilincdışı isteklerin her zaman etkin kaldıkları kesinlikle doğrudur.

Onlar ne zaman bir uyarılma niceliği kullanacak olsa her zaman hazır

olan yolları temsil ederler. [Bkz. s. 275 n .l] Aslında bilincdışı sureclerin

tahrip edilemez olmaları onların belirgin bir ozelliğidir. Bilincdışında

hicbir şey sonlandırılamaz, hicbir şey gecmiş ya da unutulmuş

değildir. Bu en canlı olarak nevrozları, ozellikle de histeriyi incelerken

anlaşılır. Bir histerik nobette deşarj olmaya yonelten bilincdışı duşunce

yolu yeterince uyarılma biriktiğinde bir kez daha gecilebilir hale

gelir. Otuz yıl once yaşanmış bir utanc, heyecanın bilincdışı kaynaklarına

gecit bulur bulmaz otuz yıl boyunca taze bir yaşantıymış gibi

davranır. Anısına dokunulur dokunulmaz yeniden yaşama gecer ve bir

nobette devinimsel deşarj bulan bir uyarılmayla yuklenmiş olarak kendini

gosterir. Ruh sağaltımının girişimde bulunması gereken nokta

tam da burasıdır. Ruh sağaltımının gorevi, bilincdışı sureclerle son olarak

uğraşılmasını ve unutulmalarını olası kılmaktır. Bizim apacık

2 9 8 VB. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

saymaya ve zamanın zihinsel anı izleri uzerindeki birincil etkisiyle

acıklamaya eğilimli olduğumuz, anıların silikleşmesi ve artık yeni o lmayan

iz len im le rin duygusal zayıflıkları gercekte anc ak zahmetli

calışmalar sonunda gercekleştirilebilen ikincil değişikliklerdir. Bu işi

başaran bilin co n c esid ir ve ruh sağaltımı Bd.nı Bö.nin egemenliği

altına sokmaktan başka hiçbir yol izleyemez. [Bkz. s. 275 n. 1 ]

Boylece herhangi bir belirli bilincdışı uyancı surec icin olası iki

sonuc bulunur. Ya kendi başına kalabilir ki bu durumda sonunda bir

noktadan kendi yolunu zorlayıp bu tek yoldan uyarılması icin devinimde

bir deşarj bulabilir; ya da bilinconcesinin etkisi altına girebilir ve

deşarj olma yerine bilinconcesi tarafından bağlanabilir. Düş görme

sürecinde ortaya çıkan şey bu ikinci seçenektir. [Bkz. s.318 n.] Algısal

hale geldikten sonra duşle buluşmak uzere yolun yansını gecen ve bilincteki

uyarılma tarafından duşe yoneltilmiş olan Bö. yuk, duşun bilincdışı

uyarılmasını bağlar ve bir bozukluk olarak davranmasını en gelleyecek

bic imde onu gucsuz bırakır. Duş gorenin b ir an icin

uyandığı doğruysa gercekten az once uykusunu bozmakla tehdit eden

sineği kovalamış olduğu icindir. Bilincdışı isteğin gidişini izlemesine

izin vermenin, bir duş oluşturabilsin diye gerileme yolunu ona acık

bırakmanın ve sonra da duşu bağlayıp ona kucuk bir bilinconcesi

işlem harcaması yapmanın — tum uyku boyunca bilincdışının dizginlerini

sımsıkı tutmaktan— daha uygun ve ekonomik olduğunu sezmeye

başlıyoruz. [Bkz. s. 297] Kokende yararlı bir amacı bulunmayan

bir surec bile olsa duş gormenin zihinsel gucler arasındaki etkileşim

icinde kendine bir işlev edinmiş olabileceği gercekten bekleniyordu.

Şimdi ise bu işlevin ne olduğunu biliyoruz. Duş gorme, Bd. nın ozgur

kalmış olan uyarılmasını yeniden bilinconcesinin kontrolu altına alma

gorevini yerine getirmektedir; bunu yaparken Bd. uyarılmayı deşarj eder,

ona bir emniyet supabı olarak hizmet eder ve aynı zamanda uyanıklık

etkinliğinin kucuk bir harcaması karşılığı bilinconcesinin uykusunu

korur. Boylece dizisinin bir uyesi olduğu tum oteki ruhsal

yapılar gibi bir uzlaşma oluşturur; her iki sistemin de hizmetindedir;

cunku bırbiriyle uyumlu oldukları surece iki isteği de doyurur. Eğer

Robert [1864] tarafından one surulen ve I. Cilt s. 130 v.s.nda

acıklamış olduğum duşlerin "boşaltım kuramı"na donecek olursak her

ne kadar onermeleri ve duş surecinin kendisine ilişkin bakış acısı

bakımından ondan ayrılıyorsak da ilk bakışta kuramın temelinde Robert’in,

duşlerin işlevi hakkmdaki ozetlemesini kabul etmemiz gerektiğini

goreceğiz. [Bkz. I. Cilt s. 226 v. s. ]2

\ l9 1 4 'd e eklenen dipnot:] Duşlere yuklenebilecek tek işlev bu mudur? Başka birini bilmiyorum. Maeder'in [1912] duşlerin başka "ikincil", işlevleri bulunduğunu

g oste rm eye c a lıştığ ı doğrudur. B azı duşlerin calışmaları co zm e girişimleri,

D. DUŞLERİN İŞLEVİ 2 9 9

"iki istek birbiriyle uyumlu olduğu surece" nitelemesi duş gormenin

işlev in in b a ş ın ın b e lay a g ire b ile c e ğ i o la sı b ir d u rum a

değinmektedir. Duş surecinin bilincdışı bir isteğin doyurulması olarak

başlamasına izin verilir; ama eğer b u n a kalkışılacak olursa istek d o yurma

bilinconcesini oylesine şiddetle sa rsa r ki uyumayı surdurmek

olanaksız olur, o zaman duş, uzlaşmada bir gedik acmış ve gorevinin

ikinci yarısını başaramamış olur. Bu durumda duş hemen kesilir ve yerini

tam bir uyanıklık durumuna bırakır. Burada da duşun normal uyku

bekçisi rolunde değil de uyku bozucusu rolunde gorunmesi onun hatası

değildir; bu olgunun bizde duşun yararlı bir amacı bulunmadığına

ilişkin bir onyargı oluşturması gerekmez. Bu, organizmada normal olarak

yararlı bir duzenin ona yol acan koşullar bir bicimde değişir

değişmez yararsız ve rahatsız edici hale geldiği tek ornek değildir; bozu

k lu k sa hic değilse değişime d ik k a ti cekm e ve org an izman ın

duzenleyici makinesini ona karşı harekete gecmeye hazırlama amacına

hizmet eder. Kuşkusuz aklımda olan şey anksiyete duşleridir ve benim

hakkımda istek doyurma k u ram ın a karşı bu k an ıtla ne zaman

karşılaşsam ondan kactığım duşunulmesin diye her halde onların

acıklaması icin bazı ipucları vereceğim.

Artık bizim icin anksiyete geliştiren herhangi bir ruhsal surecin

yine de bir isteğin doyurulması olabileceği kavramında celişkili hicbir

şey yok. Bunun, isteğin bir sisteme, B d . na, ilişkin olduğu, oysa onun

diğer sistem, B ö . tarafından reddedildiği ve baskılandığı biciminde

sonradan gercekliğe taşman ve boylece sanki uyanıklık eylemlerinin onemsiz uygulamalarıymış

gibi davranan girişimleri icerdiği yolunda doğru bir gozlemden yola

cıkmıştır. Bu nedenle du şlerle hayvanların ve cocukların, doğuştan icgudulerin

işleyiş uygulaması ve daha sonraki ciddi etkinliğin hazırlığı sayılabilecek oyunları

arasında bir paralellik kurar ve duşlerin bir "fonelion ludique"i [oyun işlevi] bulunduğu savını one surer. Maeder'den kısa sure once Alfrcd Adler [1911, 215 n.] de

duşlerin bir "ileriyi duşunme" iş le v i bulunduğunda diretmiştir. (1 9 0 5 'd e

yayımladığım bir cozumlemede ["Bir Hisleri Olgusunun Cozumlemesinden Parca",

II. Kesim (1 9 0 5 e )], yalnızca bir n iye tin ifad esi sa y ılab ile c ek bir duş, niyet

gercekleşene dek her ge ce yinelenmişti. [I. Cilt s. 239'a da bkz.])

Ancak biraz uzerinde durunca duşlerin bu "ikincil" işlevinin duş yorumunun bir

parcası olarak goz onune alınmayı hic de hak etmediğini goruruz. İleriyi duşunme,

niyetler oluşturma, cozum girişimlerini c erceveleme ve başka coğu benzer şeylerin

tumu de aklın bilincdışı ve bilinconcesi etkinliğinin urunleridir; uyku durumunda

"gunduz kalınlılan" olarak ısrar edecekler ve bir duşu oluşturmak icin bilincdışı bir istekle birleşeceklerdir (bkz.s.272 v .s.). B o y lc c e duşun "ileriyi duşunme" işlevi, daha cok urunleri bize duşlerin ya da diğer gorungulerin cozumlemesiyle sağlanan

b ilin c on c e si uyanıklık duşuncesinin bir işlev id ir . Uzun sure duşleri gorunur

icerik leriyle ozdeş saymak alışkanlık olmuştu; ama şimdi de duşleri g iz li duş

duşunceleriyle karıştırma yanılgısına karşı uyanık olmalıyız. [Yukarıya s. 231 n.

2 2 'ye bkz.]

3 0 0 VH. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

acıklanabileceğini biliyoruz.3 Ruhsal sağlık mukemmel olduğunda bile

Bd. nın Bö. nin buyruğunda olması lam değildir; baskılamanın miktarı,

ruhsal normalliğimizin derecesinin gostergesidir. Nevrotik belirtiler,

iki sistemin birbiriyle catışma icinde olduğunu gosterir; onlar

catışmayı o an icin sona erdiren bir uzlaşmanın urunudurler. Bir yandan

Bd. na uyarılmasının deşarjı icin bir cıkış sağlarlar ve orayı bir

cıkış kapısıyla guvence altına alırlar; ote yandan da Bö. nin bir olcude

Bd. nı kontrol etmesini olası kılarlar. Orneğin bir histerik fobi ya da

bir agorafobinin anlamından soz etmek oğretici olacaktır. Varsayalım

ki bir nevrotik hasla caddenin bir yanından diğer yanma tek başına

gecememektedir — haklı olarak bir "belirti" sayabileceğimiz bir d u rum.

Eğer onu yapamayacağına inandığı eylemi yapmaya zorlayarak

bu belirtiyi giderecek olursak, sonuc bir anksiyete nobeti olacaktır ve

aslında caddede bir anksiyete nobetinin ortaya cıkması sıklıkla bir

agorafobinin başlangıcının tetikleyici nedenidir. O halde belirtinin, bir

anksiyetenin patlamasını onlemek icin oluşturulduğunu goruyoruz; fobi,

anksiyeteye karşı bir cephe barikatı gibi kurulmuştur.

Bu sureclerde duyguların oynadığı rolu incelemedikce tartışmamız

daha ileriye gidemez; ama bunu şu andaki bağlamda ancak yetersiz ola3 [

1919'da eklenen d ip n o t:] "Cok daha onemli ve kapsamlı ve de meslekten o lmayanlar tarafından aynı derecede atlanmış bir ikinci etmen şudur. Bir istek doyurmanın

haz vermesi gerekliğinde hic kuşku yoktur; ama sonra şu soru onaya cıkar:

"Kime?". Kuşkusuz isteği duyan kişiye. Ama bildiğimiz gibi bir duş gorenin istekleriyle ilişkisi oldukca garip bir ilişkidir. Onları reddeder ve sansure uğratır — kısaca

onlan sevmez. Oyle ki onlann doyurulması ona hic haz vermez, tam tersi; ve de de neyimler

bu karşıtın anksiyete biciminde onaya cıktığını gostermiştir — hala

acıklanması gereken bir durum. B o y le ce bir duş gorenin duşleriyle ilişkisi, yalnızca

guclu bir ortak o ğ e y le birbirine bağlanmış iki ayrı k işin in k a r ışım ıy la

k ıyaslanabilir. Bunu g en işle tm ek ye rin e icinde aynı durumun y in e len d iğ in i

g o r e c e ğ in iz b ilin en bir m a sa lı s iz e anımsatacağım (yukarıda s. 2 78'de

değinilmişti], İyi bir peri fakir bir evli cifte ilk uc isteklerini yerine getirmeyi vaat

elmiş. Onlar sevinmişler ve uc isteği ozenle secmek icin akıllarını yoklamışlar.

Ama yandaki kulubede kızartılan sosislerin kokusu kadını kendileri icin de bir cift

sosis istemeye yoneltmiş. Bir anda sosisler ortaya cıkmış ve bu ilk isteğin doyurulm

a sıym ış. Ama adam kızmış v e o o fk e icinde sosislerin karısının burnuna

y a p ışm a s ın ı is tem iş. Bu da g e r c e k le şm iş v e so sis le r y e n i y e rlerind en cıkartılamamış. Bu da ikinci isteğin doyurulmasıymış; ama istek adamınkiymiş ve

onun doyurulması kansı icin en istenmeyecek şeymiş. Oykunun geri kalanını biliyorsunuz.

Her şeye karşın onlar tek — karı-koca— olduklan icin ucuncu isteğin so sislerin

kadının burnundan ayrılması olması kacınılmazmış. Bu masal pek cok

başka bağlamda kullanılabilir, ama burada yalnızca iki insan birbiriyle birlik o lmazsa

onlardan birinin isteğinin diğerine hazsızlıklan başka bir şey getirmeyeceğini

goruntulemeye hizmet etmektedir." (Ruhçözümlemesine G iriş Konferansları

[I-reud, 1916-17], 14. Konferans, P. F. L. , I, 253 v. s.)

d . d ü ş l e r in İş l e v i 301

rak yapabiliriz. O zaman Bd. nın baskılanmasının her şeyin otesinde

eğer Bd. ndaki duşunceler kendi gidişlerine bırakılsaydı başlangıcta haz

niteliğinde olan ama "bastırma" sureci ortaya cıktıktan sonra hazsızlık

haline donen bir duygu doğacağı icin gerekli olduğunu varsayalım.

Baskılamanın amacı ve de sonucu bu hazsızlığın ortaya cıkışının

onlenmesidir. Baskılama, Bd. nın duşunsel iceriğine yayılır; cunku

hazsızlığın ortaya cıkışı bu icerikten başlayabilmektedir. Bu, duygunun

doğuşunun doğası hakkında oldukca ozgul bir varsayımı ongorur.4

Duygu, sinir'lenmesinin anahtarı Bd. ndaki duşuncelerde yer alan devinimsel

ya da salgısal bir işlev olarak gorulur. Bö. tarafından kurulan

eg em en lik sayesinde sanki bu d u şu n c ele r boğulur ve duyguyu

doğuracak itkiler gondermelerine ketvurulur. Bu nedenle eğer Bö. nin

yuku kesintiye uğrayacak olursa bilincdışı uyarılmaların, (onceden var

olan bastırmanın bir sonucu olarak) yalnızca hazsızlık, anksiyete olarak

yaşanabilecekleri turden bir duygunun ortaya cıkması tehlikesi

vardır.

Eğer duş surecinin gidişini izlemesine izin verilecek olursa bu tehlike

gercekleşir. Onun gercekleşmesini belirleyen koşullar, bastırmaların

oluşmuş olması ve baskılanmış istekli itkilerin yeterince guc kazanabilmeleridir.

Bu belirleyiciler bu nedenle duş oluşumunun ruhbilimsel

cercevesinin oldukca dışındadırlar. Eğer konumuz anksiyetenin

doğuşu konusuyla tek etmenle, uyku sırasında Bd .nın ozgurleşmesiyle

bağlantılı olmasaydı anksiyete duşleri uzerine herhangi bir tartışmayı

bir yana bırakabilir ve bu sayfalarda onları cevreleyen tum belirsizliklerin

icine giıme gerekliliğinden kacınabilirdim.

Daha once yineleyerek belirttiğim gibi anksiyete duşleri kuramı,

nevrozların ruhbiliminin bir kesimini oluşturur. Bir kez onun duş

sureciyle değinme noktasını gosterdikten sonra yapacak başka şeyimiz

kalmamıştı.Yapabileceğim yalnızca bir şey daha var. Nevrotik anksiyetenin

cinsel kaynaklardan doğduğunu one surmuş olduğumdan,

bazı anksiyete duşlerini duş duşuncelerinde bulunan cinsel malzemeyi

gostermek icin cozumleyebilirim.5

Bu tartışmada benim nevrotik hastalarımın sağladığı pek cok

orneği bir yana bırakmak ve genc insanların gorduğu bazı anksiyete

duşlerinden alıntı yapmak icin iyi nedenlerim var.

4[Bu varsayım icin s. 196'ya ve dipnot 6’ya bkz.]

[Bundan sonra gelen bazı sozlerin Freud'un anksiyeteye ilişkin daha sonraki

goruşleri ışığında duzeltilmesi gerekmektedir.Aynca I. Cilt s. 210 v.s., 285 ve II. Cilt

s. 69'a da bkz.]

302 VII. DUŞ SURECLERİNİN RUHBlLIMl

Gercek bir anksiyete duşu gorduğumden bu yana duzinelerle yıl

gecti. Ama otuz yıl kadar sonra cozumlediğim ve yedi ya da sekiz

yaşındayken gorduğum bir tanesini anımsıyorum. Cok canlı bir duştu

ve sevgili annemi yüz hatlarında garip biçimde huzurlu bir uyku ifadesiyle

kuş g agalan olan iki (ya da üç) insan tarafından odaya taşınıp ya lağa

yatırılırken gormuştum. Gozyaşları ve cığlıklar icinde uyandım ve

e b ev ey n im in uykusunu kac ırdım. Garip bicimde ortunmuş ve

olağandışı uzun kuş gagalı figurler Philippson'un Incil'indeki resimlerden

geliyordu.6 Onların eski bir Mısır mezar kabartmasındaki şahin

başlı tan rıla r olması gerektiğini hayal etmiştim. Bunun yanında

cozumleme, aklıma evin onundeki cimenlerde bizimle oynayan ve

adının Philipp olduğunu duşunme eğiliminde olduğum kotu huylu bir

kapıcı cocuğunu getirdi. Bana oyle geliyor ki eğitimli insanların cinsel

ilişkiye ilişkin olarak her zaman kullandıkları Latince "ciftleşme"

sozcuğu yerine kaba deyimi ilk işittiğim kişi bu oğlandı ve şahin

başlarının secimi de acıkca bunu gosteriyordu.7 Sozcuğun cinsel anlamını

yaşamın gerceklerini iyi bilen genc hocamın yuzunden tahmin

elmiş olsam gerek. Duşte annemin yuz hatlarıııdaki ifade buyukbabam

olmeden birkac gun once koma icinde horlarken gorduğum goruntuden

kopya edilmişti. Duş icinde "ikincil duzeltme"nin [s.216] gercekleştirmiş

olduğu yorum bu nedenle annemin olmekte olduğu olmuş olsa gerek;

mezar kabartması buna uyuyor. Anababamı uyandırana dek kesilmeyen

bir anksiyete icinde uyanmıştım. Annemin yuzunu gorunce

ansızın sakinleştiğimi anımsıyorum; sanki onun olmemiş olduğu konusunda

guvenceye gereksinimim vardı. Ama duşun bu "ikincil" yorumu

da gelişmiş olan anksiyetenin etkisi altında yapılmıştı. Annemin

olmekte olduğunu gorduğum icin anksiyeteli değildim ama duşu bilinconcesi

duzeltmemde boyle yorumlamıştım cunku zaten anksiyete

etkisi altındaydım. Bastırma hesaba katıldığında anksiyete, geriye,

duşun gorsel iceriğinde uygun anlatım bulan karanlık ve acıkca cinsel

bir ozleme dek izlenebilir.

Bir yıldır ağır hasta olan yirmiyedi yaşında bir adam, onbir ile onuc

yaşı arasındayken duşunde defalarca (şiddetli bir anksiyeteyle birlikte)

[Die Israelitische Bibel, Tevrat'ın tbraııice ve Almanca bir basımı, Leipzig, 1839-54 (ikinci basım 1858). İkinci Yasa'nın dorduncu bolumunun bir dipnotu coğu kuş kafalı

bircok Mısır tannsının gravurunu gosterir.]

7[Sozu edilen Almanca argo sozcuk "vögeln" olup "kuş" anlamına sıradan "Vogel"

sozcuğunden gelir.]

d . d ü ş l e r in îş l e v î 3 0 3

baltalı bir adamın kendisini izlediğini, kendisinin kaçmaya çabaladığını

ama felce uğramış gibi olduğunu ve bulunduğu noktadan kıpırdayamadığını

gorduğunu bildirmişti. Bu cok yaygın turden ve cinsel

olduğundan hicbir zaman k u şk u la n ılm ay a c ak bir anksiyete duşunun

iyi bir orneğidir. Cozumlemede, duş gorenin aklına once amcasının

anlattığı (duşten daha sonraki bir tarihe ilişkin) bir gece sokakta nasıl

da kuşkulu gorunumlu birinin saldırısına uğradığına ilişkin bir oyku

geldi; duş goren bu cağrışımdan duşu gorduğu zamanda benzer bir sahne

işitmiş olabileceği sonucunu cıkardı. Baltayla ilişkili olarak yaklaşık

o şualarda odun keserken bir baltayla elini yaralamış olduğunu

anımsadı. Hemen sonra kucuk oğlan kardeşiyle ilişkilerine gecti.

Kardeşine kotu davranır ve onu yere sererdi; ozellikle de bir kezinde

başına botuyla tekme atmış olduğunu ve kan cıkardığını ve de annesinin,

"Korkarım bir gun onu oldurecek" dediğini anımsadı. Hala şiddet

konusuyla uğraşıyor gibiyken ansızın dokuz yaşına ilişkin bir anı

aklına geldi. Anababası eve gec gelmiş ve o uyuyormuş gibi yaparken

yatmaya gitmişlerdi; az sonra kendisine tekinsiz gelen soluma sesleri

ve başka sesler işitmiş ve onların yataktaki durumlarıyla bağlantı kurabilmişti.

Daha ileri duşunceler anababası arasındaki bu ilişkiyle kendisinin

kucuk oğlan kardeşiyle ilişkisi arasında bir benzerlik kurmuştu.

Anababası arasında gecenleri şiddet ve savaşım kavramı icine

almıştı ve annesinin yatağında sıklıkla kan fark etmiş olmasını bu

goruş lehine bir kanıt saymıştı.

Erişkinler arasındaki cinsel ilişkinin onu tekinsiz bir şey olarak

gozlemleyen cocukları etkilemesinin ve onlarda anksiyete yara tmasının

gundelik bir deneyim olduğunu soyleyebilirim. Bu anksiyeteyi

ele aldığımız şeyin onların kavrayışının başa cıkamayacağı ve hic

kuşkusuz anababalan işin icine girdiği icin reddettikleri ve bu nedenle

de anksiyeteye donuşen cinsel uyarılma olduğunu one surerek

acıklamışum. Yaşamın daha erken bir doneminde karşı cinsten anababaya

yonelik cinsel uyarılmalar henuz bastırmayla karşılaşmamışur ve

gormuş olduğumuz gibi ozgurce ifade edilirler. (Bkz. I. Cilt s. 305

v.s.)

Aynı acıklamayı cocuklarda cok sık gorulen ve varsanıların eşlik

ettiği gece dehşeti nobetleri (pavor noelurnus) icin yapmakta hicbir duraksamam

olmayacaktr. Bu durumda da yalnızca anlaşılamamış ve reddedilmiş

cinsel itk iler sorunu bulu n ab ilir. Araştırma belki de

nobetlerin ortaya cıkışında bir donemsellik gosterecektir; cunku cinsel

304 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

libidoda bir artış, yalnızca rastlantısal uyarıcı izlenimlerle değil aynı

zamanda kendiliğinden gelişimsel sureclerin ardarda gelen dalgalarıyla

da ortaya cıkabilir.

Bu acıklamayı destekleyebileceğim gozleme dayalı malzemede bir

yetersizlik icindeyim.8

Ote yandan cocuk hekimleri tum bu gorunguler sınıfını, ister bedensel

isterse ruhsal yonden anlaşılabilir kılabilecek tek yaklaşım

cizgisinden yoksun gibi gorunmektedirler. Tıbbi mitolojinin at

gozluklerinin, dar sınırlarıyla, bir gozlemcinin boyle olguların kavranışını

gozden k ac ırmasına neden olabileceğinin eğlenceli bir

orneğinden alıntı yapmaktan kendimi alamayacağım. Orneğim, Debackcr'in

pavor noeturnus uzerine tezinden (1881, 66) alınmıştır:

Onuc yaşında sağlığı zayıf bir oğlan cocuğu endişeli ve dalgın olmaya

başlamış. Uykusu bozulmuş ve hemen hemen haftada bir kez

varsanıların eşlik etliğ i ağır bir anksiyete nobetiyle kesintiye

uğruyormuş. Her zaman bu duşleri cok net olarak anımsamaktaymış.

Şeytanın kendisine: "Şimdi seni yakaladık, şimdi seni yakaladık!" diye

bağırdığım soyluyormuş. Sonra bir kukurt ve katran kokusu ortaya

cıkıyor ve derisinin alevler icinde yandığını goruyormuş. Duşten

dehşet icinde uyanıyor ama once bağıramıyormuş. Sesi cıkmaya

başladığında acıkca: "Hayır, hayır, ben değil; ben hicbir şey yapmadım!"

ya da "Lutfen yapmayın! Bir daha yapmayacağım!” ya da bazan

"Albert bunu hicbir zaman yapmadı!” dediğini işitmekteymiş. Daha

sonra soyunmayı reddetmeye başlamış "cunku alevler onu ancak

soyunukken sarmaktaymış." Sağlığını tehdit eden bu şeytan duşlerini

gormeyi surdururken koye gonderilmiş. Orada onsekiz ayda iyileşmiş

ve onbeş yaşındayken bir keresinde şunları itiraf etmiş: "Je n'osais pas

l'avouer, mais j'eprouvais continuellement des picotements e t des surexcitations

aux p a r tie s 9; a la fin, cela m'enervait tant que plusieurs

fois j'ai pense me jeter par la fenetre du dortoir."10

Şu sonuclan cıkarmak gercekten hic de guc değil: (1) oğlanın daha

kucukken masturbasyon yapmış olduğu, olasılıkla onu yadsıdığı ve

[1919'da eklenen dipnot:] Bunu yazdığımdan bu yana ruhcozumsel literaturde bu

turden buyuk miktarda m a lz em e ortaya atılmıştır.

9Bu sozcuğu ita lik olarak ben yazdım ama onu yanlış anlamak olası değil.

10["K ab u l e tm e y e c e s a re t ed em iy o rd um ama su re k li o la ra k o ra la rım d a b ir k an ııc a la nm a ve a ş ın u y a n lm a duyumsuyordum; sonunda o y le s in irlen iy o rd um ki sıklıkla yatakhanenin pen ce re sin d en atlamayı duşunuyordum."]

D. DUŞLERİN İŞLEVİ 305

kotu alışkanlığı yuzunden ağır bir cezayla tehdit edilmiş olduğu (itirafı:

"Je ne le ferais plus" ve yadsıması: "Albert n'a jamais fait ca");

(2) erinliğin başlamasıyla birlikte masturbasyon eğiliminin cinsel organlarındaki

gıdıklanmayla yeniden canlandığı; ama (3) icinde,

bastırmayla, libidosunu baskılayan ve onu anksiyeteye donuşturen bir

savaşımın ortaya cıktığı ve anksiyetenin daha onceleri tehdit edilmiş

olduğu cezaların yerini aldığı.

Şimdi de yazarımızın cıkardığı sonucları gorelim ( a.g.e., 69) : "Bu

gozlemden aşağıdaki sonuclar cıkarılabilir:

" (1) Zayıf sağlıklı bir oğlan cocuğunda erinliğin etkisi buyuk bir

zayıflık durumuna yol acabilir ve önemli ölçüde beyin kansızlığına"

neden olabilir.

"(2) Bu beyin kansızlığı kişilik değişiklikleri, şeytan varsamlan ve

cok şiddetli gece (belki gunduz de) anksiyete durumları uretir.

" (3) Oğlanın şeytan takıntısı ve kendini suclaması, onu cocukken

etkilemiş olan dinsel eğitiminin etkilerine dek uzanır.

" (4) Tum belirliler koye, biraz uzatılmış bir geziyle, fiziksel ekzersiz

ve erinliğin gecmesiyle yeniden guc kazanma sonucunda yok olmuştur.

" (5) Cocuğun beyin sorunu uzerinde yatkınlaştırıcı bir etki belki

kalıtıma ve babasının gecirilmiş frengi hastalığına bağlanabilir."

Ve işte son sonuc: "Nous avons fait entrer cette observation dans

le cadre des delires apyretiques d'inanition, car c'est a l'ischemie cerebrale

que nous rattachons cet etat particulier."12

11 Bu !talikler bana ait.

p'

[ "B u olguyu ateşsiz zayıflık humması olarak sınıflandırdık: cunku bu ozel durumu

beyin kansızlığına bağladık."]

(E)

BİRİNCİL VE İKİNCİL SÜREÇLER

BASTIRMA

Duş sureclerinin ruhbilimine daha derinlemesine girme girişimini goze

aldığım zaman guc bir işi uzerime almıştım; hem de anlatım gucumun

hic de denk olmadığı bir iş. Bu karmaşık butunun aslında eşzamanlı

olan oğeleri benim onları betimlememde ancak birbiri ardından temsil

edilebilirlerdi; oysa her noktayı one surerken onun dayandığı temelleri

cabuklaştırıyor gibi gorunmekten kacınmam gerekiyordu: bu gibi

guclukler benim egemen olma gucumun otesindeydi. Tum bu olayda

duş ruhbilimini toparlamam sırasında kendi goruşlerimin tarihsel gelişimini

izleyemememin cezasını oduyordum. Duşler konusuna yaklaşım

cizgimin benim nevrozların ruhbilimi uzerine daha onceki

calışmam tarafından belirlenmiş olmasına karşın, bu calışmayı elinizdeki

calışma icin bir başvuru kaynağı olarak kullanmaya niyetlenmemiştim.

Yine de istediğim gibi ters yonde ilerleyip duşleri nevrozların

ruhbilimine bir yaklaşım aracı olarak kullanacak yerde durmadan bunu

yapmaya yoneltildim. Okurlarımın bu yuzden icine duştukleri tum

sıkıntının bilincindeyim ama bundan kacınmanın bir yolunu bulamadım.

[Bkz.I.Cilt s. 157 n .ll.]

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 307

İşlerin bu durumda oluşundan duyduğum doyumsuzluğun icinde

cabalarıma daha fazla değer katacak gibi gorunen bir başka konu

uzerinde biraz durmaktan hoşnutum. Kendimi, ilk bolumde gostermiş

olduğum gibi otoritelerin goruşlerinin en keskin celişkilerle belirlendiği

bir konuyla karşı karşıya bulmuştum. Duşler sorununu ele alışım

bu celişkili goruşlerin buyuk coğunluğuna yer bulmuştu. Yalnızca iki

tanesini —duş gormenin anlamsız bir surec olduğu goruşu [I. Cilt s.

107 v.s.] ve bedensel bir surec olduğu goruşu [I. Cilt s. 129 v.s.]—

kategorik olarak yadsıma gereksinimi duymuştum. Tum bu karşılıklı

olarak birbirleriyle zıtlaşan goruşleri karmaşık savımın şu ya da bu

noktasında doğrulayabilmiş ve hakikatin bir kesimine ışık tutmuş olduklarını

gosterebilmiştim.

Duşlerin uyanıklık yaşamının uğraşlarını ve ilgilerini surdurdukleri

goruşu [ I. Cilt s. 61 v. s. ] gizli düş düşüncelerinin keşfedilmesiyle

tumden doğrulanmıştı. Bunlar yalnızca bize onemli gelen ve bizi

buyuk olcude ilgilendiren şeylerle ilgilidir. Duşler asla kucuk

ayrıntılarla uğraşmazlar. Ama bunun karşıtı olan goruşu, duşlerin bir

onceki gunun onemsiz supruntulerini de topladıklarını [ I. Cilt s. 71

v. s.] ve bir olcude uyanıklık etkinliğinden yoksun kalmadıkca herhangi

bir temel gunduz ilgisini kontrol edemediklerini de [ I. Cilt s. 71 ]

benimsemek icin nedenler bulduk. Bunun, duş duşuncelerine carpıtma

ile değiştirilmiş bir bicimde anlatım veren duş içeriği icin vazgecilmez

olduğunu bulduk. Gorduğumuz gibi cağrışım mekanizmasıyla ilişkili

nedenlerle, duş sureci, uyanıklık duşunce etkinliği tarafından henuz istenmemiş

olan yeni ve onemsiz malzemeyi kontrol etmeyi daha kolay

bulur ve de sansur nedenleriyle ruhsal yoğunluğu, onemli ama karşı

cıkılabilir olandan onemsiz olana aktarır.

Duşlerin hipermnezik olduğu [ I. Cilt s. 65 v. s. ] ve cocukluktan

gelen malzemeye gecit verdikleri [ I.Cilt s. 69 v. s. ] oğretimizin koşe

taşlarından birini oluşturmuştur. Duş kuramımız, bebeklikten koken

alan istekleri duşlerin oluşumunun vazgecilmez itici gucu sayar.

Uyku sıra s ın d ak i dış duyusal uyaranların deneyse l olarak

gosterilmiş olan onemine doğal olarak hic kuşku duymadık [ I. Cilt s.

76 v. s. ] ama bu malzemenin, duş isteğiyle, gunduz etkinliğinden artan

duşunce kalıntılarının aynısı bir ilişki icinde bulunduğunu

gosterdik. Duşlerin nesnel duyusal uyaranları tıpkı yanılsamalar gibi

yorumladığı goruşunu [ I. Cilt s. 81 v. s. ] reddetmek icin de hicbir

neden gormedik; ama bu yorum icin, başka yazarlar tarafından belir308

v ıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b il im i

lenmemiş olarak bırakılmış bir neden sağlayan guduyu bulduk. Yorum,

algılanan nesnenin uykuyu kesintiye uğratmayacağı ve istek doyurmanın

amaclan icin kullanılabileceği bir bicimde gercekleşir. Duyu

organlarında, varlıkları Trumbull Ladd [1 8 9 2 :1. Cilt s. 85 v.s.na bkz.]

tarafından kanıtlanmış olan, uyku sırasındaki oznel uyarılma durumlarına

gelince, onları duşlerin ozel b ir kaynağı olarak benimsemediğimiz

doğrudur: ama onları duşlerin gerisinde işlemekte olan anıların

gerileyici canlanmasının bir sonucu olarak acıkladık.

Yaygın olarak duş gorme acıklamalarında temel bir nokta olarak

alınmış olan [I. Cilt s. 86 v. s. ] içsel organsal duyumsamalar bizim

kuramımızda yerini (ama daha alcakgonullu bir y e r i ) korumuştur. Bu

tur duyumsama lar —orneğin duşmeyi duyumsama, ya da havada

yuzmeyi ya da ketvurulmayı— herhangi bir anda ulaşılabilen ve duşişleminin

gerektiğinde duş duşuncelerini ifade etmek icin kullandığı bir

malzeme sağlar.

Duş surecinin hızlı ya da ani olduğu goruşu [ I. Cilt s. 116 ] bizim

goruşumuze gore onceden bicimlendirilmiş duş iceriğinin algılanması

acısından doğrudur; duş surecinin onceki kesimlerinin yavaş ve dalgalanmak

bir akışı olması olasıdır. En kısa zaman parcasına sıkıştırılmış

buyuk miktarda malzeme iceren duşler bilmecesinin cozumune bir

katkıda bulunabildik; bunun bu gibi durumlarda akılda zaten var olan

hazır malzemenin kullanılması olduğunu one surduk.

Duşlerin bellek tarafından carpıtılıp bazı kısımlarının atılması olgusu

[ I.Cilt s. 97-98 ] bizim tarafımızdan benimsendi ama bizim

goruşumuzde hicbir engel oluşturmadı; cunku duş oluşumunun ta

başından beri işlemekte olan carpıtıcı bir etkinliğin son ve gorunur

kesiminden başka bir şey değildi.

Aklın geceleyin uyuduğu mu [I. Cilt s. 106 v.s.] yoksa tum yeteneklerini

gunduz olduğu gibi emrinde mi tutttuğu [I. Cilt s .112 v.s.]

yolundaki tepki uyandırıcı ve gorunurde uzlaşmaz tartışmaya gelince

her iki yanın da haklı olduğunu ama hicbirinin tumuyle haklı olmadığını

bulduk. Duş duşunceleri icinde, akıl aygıtının hemen tum

kaynaklarını işleyen hayli karmaşık bir zihinsel işlevin kanıtlarını bulduk.

Yine de bu duş duşuncelerinin gunduzden koken aldığı reddedilemezdi

ve aklın uyku durumu diye bir şeyin var olduğunu varsaymak da

zorunluydu. Boylece uyku durumunu belirleyen şeyin zihinsel bağların

cozulmesi değil, gunduzun egemen olan ruhsal sistemin uyku isteği

uzerine yoğunlaşması olduğunu gostermiş olmamıza karşın kısmi

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 309

uyku kuramı [I. Cilt s. 128] da değerini o rtay a koymuş oldu. Dış

dunyadan so y u tlanm a etmeni [I. Cilt s. 61 v.s.] bizim şemamızda

onemini korur; tek belirleyici olmamakla birlikte duşlerde temsilin

gerileyici nite liğini olası kılmaya yardım eder. Duşunce akışının istencli

yonetiminin terk edildiği [I. Cilt s. 101 v. s.J reddedilemez; ama

bu zihinsel yaşamı tum amaclarından yoksun bırakmaz, cunku nasıl

olduğunu gorduğumuz uzere istencIi amaclı duşunceler terk edildikten

sonra isten c d ışı o la n la r yonetimi ele alır. Duşle rde cağrışımsal

bağlantıların gevşediğini [I. Cilt s. 110] benimsemekle kalmadık; onun

sanılandan co k daha ileriye uzandığım gosterdik; ancak bu gevşek

bağlantıların yalnızca gecerli ve onemli olanlar icin zorunlu yerineg

e c en lc r o ld u ğ u n u b u ld u k . Duşleri sa cm a o la rak b e tim lem iş

olduğumuz oldukca doğrudur ama ornekler bize bir duşun sacma gibi

gorunduğu zarnan bile ne denli anlamlı olabileceğini gosterdi.

Duşlere yakıştırılan işlevler konusunda hicbir goruş ayrılığımız olmadı.

Duşlerin akıl icin bir guvenlik supabı gibi davrandığı goruşu [I.

Cilt s. 130] ve Robert'ın [1886, 10 v.s.] sozcukleriyle her turden zedeleyici

şeyin duşte temsil edilmekle zararsız hale getirildiği bizim

d uşle rde o rtay a cıkan cift istek doyurma kuramımızla tastamam

cakışmakla kalmamakta, dile getiriliş bicimi bize Robert'ın kendisine

geldiğinden daha anlamlı gelmektedir. Duşlerde, aklın işleyişinin

başıboş bırakıldığı goruşu [I. Cilt s. 134] bizim kuramımızda duşlerin

akışına izin veren bilinconccsi etkinlik olgusuyla temsil edilir. "Aklın

duşlerde embriyonik [dolutsel — ç. n. ] bir bakış acısına geri donduğu"

biciminde cumlecikler ya da Havelock Ellis'iıı [ 1899, 721] duşleri betimlemek

icin kullandığı sozcukler — "kapsamlı duyguların ve eksik

d u şu n c e le rin ark a ik bir d u n y a s ı"— [I. Cilt s. 112] duşle rin

o lu şum u n d a gunduzun bask ılanmış ilkel e tk in lik b ic im le rin in

sozkonusu olduğu bicimindeki kendi varsayımımızın mutlu onculeri

olarak bizi etkiler. Sully'nin [1893, 362] yazmış olduklarını tumuyle

kendimizin olarak benimseyebilmiştik: "Duşlerimiz bu birbirini izleyen

[daha eski] kişilikleri koruma aracıdır. Uyuduğumuzda nesnelere

bakış ve onlardan duygulanışın daha eski bicimlerine, cok onceleri

bize egemen olmuş itkilere ve etkinliklere geri doneriz." [I. Cilt s.

112 ]' "Baskılanmış" [1. Cilt s. 133] olanın "duşun itici gucu" haline

gelmesi Delage [ 1891] icin ne kadar gecerliyse bizim icin de o kadar

geceri idir.

'[S on iki cumle 1914'de eklenmiştir.]

310 v ıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b il im i

Schemer [1861] tarafından "duş imgelemi"ne verilen onemi tam o larak

değerlendirdik; Scherner'iıı kendi yorumlarını da; [I. Cilt s. 134 v.

s.] ama onları sorunun icinde farklı bir konuma taşımak zorundaydık.

Konu duşlerin imgelemi yarattığı değil, daha cok imgelemin bilincdışı

etkinliğinin duş duşuncelerinin yapılanmasında daha buyuk bir payı

bulunduğuydu. Duş duşuncelerinin kaynağını gostermiş olduğu icin

Scherner'e borclu kaldık ama onun duş-işlemine yuklediği hemen her

şey aslında bilincdışının, duşler icin kışkırtıcı ajan oluşu nevrotik belirtiler

icin oluşundan daha az olmayan, gunduz etkinliğine yorulabilirdi.

"Duş-işlemi"ni oldukca farklı bir şey olarak ve cok daha dar anlamda

ayırt etmek zorundaydık.

Son olarak duşlerle akıl hastalıkları arasındaki ilişkiyi [I. Cilt s.

141 v.s.] hicbir bicimde terk etmedik ama onu yeni bir zeminde daha

sağlam bir bicimde kurduk.

Boylece onları daha ust duzeyde bir birlikte birleştiren duş kuramımızın

yeniliği sayesinde kendi yapımız icinde daha onceki yazarların

cok değişik ve celişkili bulgularına yer bulabildik. Bu bulgulardan

bazılarına başka kullanımlar getirdik ama pek azını tumden

reddettik. Yine de binamız henuz tamamlanmamıştır. Ruhbilimin karanlıklarına

doğru yolumuzu acmada uğraştığımız pek cok şaşırtıcı sorunun

dışında yeni bir celişkiyle başımız dertte gibi gorunuyor. Bir

yandan duş duşuncelerinin tumuyle normal bir zihinsel etkinlikten

doğduğunu varsaydık; ama ote yandan duş duşunceleri arasında duş

iceriğine dek uzanan ve sonra duş yorumumuzun gidişi icinde yinelediğimiz

oldukca anormal bircok duşunce sureci keşfettik. "Duş-işlemi"

diye betimlediğimiz her şey ussal duşunce surecleri diye tanıdığımız

şeyden o denli ayrılıyordu ki daha onceki yazarların duşlerdeki duşuk

duzeyde ruhsal işleyişe getirdikleri en ağır eleştiriler tumden haklı

cıkmış gibi gorunuyordu.

Bu gucluğe karşı aydınlanma ve yardımı ancak araştırmamızı biraz

daha ileriye goturerek sağlayabiliriz. Ben de bir duşun oluşumuna

yoneltebilecek bağlantılardan birinin daha yakından incelenmesini toparlayarak

başlayacağım.

Keşfetmiş olduğumuz uzere bir duş gunluk yaşamımızdan tureyen

ve tumuyle mantıksal bir dizi oluşturan bircok duşuncenin yerini alır.

O halde bu duşuncelerin bizim normal zihinsel yaşamımızdan koken

aldığından kuşku duyamayız. Duşunce katarlarımıza yakıştırdığımız

E. B lR tN C IL VE IKlNCtL SURECLER 311

tum yuksek değerlerin ve onları ust duzeyde k a rm a şık b a ş a rıla r o la rak

nitelememizin bir kez daha duş duşunceleri icinde bulu nm a sı gerekir.

Ancak bu duşunce etkinliğinin uyku sırasında g erc ekle ştiğini varsaymaya

hic gerek yok — b u ray a kadar bizim yerleşik uyku d u rumu tab lomuzu

ağır bicimde k arıştıracak b ir ola sılık. T ersin e , bu d u şu n c e le r

p e k a la b ir o n c e k i g u n d e n k o k en a lm ış , b ilin c im iz ta ra fın d a n

başlan g ıctan beri g o zlemlenmemiş o la rak ile rlem iş ve d e u y k u n u n

başlangıcında zaten tamamlanmış olabilirler. Bundan cıkarabileceğimiz

tek sonuc bunun düşüncenin en karmaşık b aşarılarının bilincin y a r dımı

olmaksızın olası olduğunu kanıtladığıdır — histeri ya da takıntılı

duşunc ele ri olan her h astanın ru h co zum lem e sin d en o ğ renm em iz in

olası olmadığı bir olgu. Bu duş duşunceleri k esin lik le b ilin ce kabul

edilemez değildir; gunduzun bilincli hale gelmemelerinin pek co k n e deni

olabilir. Bilincli hale gelme ozel bir ruhsal işlevin, [s. 263] yani

dikkatin, — yalnızca ozel bir miktarda sağlanabiliyor gibi gorunen bir

işlev— uygulanmasıyla bağlantılıdır ve bu sozkonusu d u şu n c e k a tarından

başka bazı amaclara sapmış o lab ilir.2 Bu tur d u şu n c e k a ta rlarının

bilincten geri cek ild ik leri b a şk a bir yol d a vardır. B ilin c li

duşunmemizin gidişi dikkat uygulamada ozel b ir yolu iz led iğ im iz i

bize g o ste rir. Eğer bu yolu izlerken e le ştiri k a ld ıram a y a c a k bir

duşunceye rastlarsak dururuz: dikkat yukunu duşururuz. Şimdi boyle

başlatılan ve durdurulan duşunce katarı dikkat yeniden uze rine donmeksiziıı

şu ya da bu noktada dikkati zorlayacak ozellikle yuksek derecede

bir yoğunluğa ulaşana dek kendini surdurebilir. Boylece, eğe r bir

duşunce k a ta rı yanlış ya d a o andaki zihinsel amac icin y a ra rsız

olduğuna ilişkin bir yargı tarafından başlangıcta ( belki de bilincli olarak)

red d e d ilm iş se , so n u c , duşunce k a ta rın ın , b ilin c ta ra fın d an

gozlemlenmeden, uykunun başlangıcına dek ilerlemesi olabilir.

Toparlayalım: boyle bir duşunce katarını "bilinconcesi" diye b e timliyoruz;

onu tumuyle ussal sayıyor ve ya basitce ihmal edilmiş ya

da durdurulmuş ve baskılanmış olduğuna inanıyoruz. Bir duşunce k a tarının

ortaya cıkışını nasıl canlandırdığımıza ilişkin apacık bir eklenti

yapalım. Amaclı bir duşunceden ba ş lay a rak "y u k lem e ene rjisi"

dediğimiz belli miktarda bir uyarılmanın o amaclı duşunce tarafından

“["Dikkat" kavramı Freud'un daha sonraki yazılarında pek kucuk bir rol oynar. Ote

yandan "Bilimsel Bir Ruhbilim Projesi"nde (Freud, 1950a) belirgin olarak cizilir. Ayrıca s. 295 v e 330'a da bkz.]

312 v ıı. d ü ş sü r e ç l e r in in r u h b il im i

secilmiş cağrışım yolu boyunca yer değiştirdiğine inanıyoruz, "ihmal

edilmiş" bir duşunce kalan bu yuku almamış bir katardır: "baskılanmış"

ya da "reddedilmiş" bir duşunce katarı bu yuku geri çekilmiş bir

katardır. Her iki durumda da kendi uyarılmalarına bırakılırlar. Belirli

koşullarda amacsal yuku olan bir duşunce katan bilincin dikkatini kendine

cekebilir ve bu durumda bilinc ajanı aracılığıyla bir "aşırı-yuk"

alır. Birazdan bilincin doğası ve işlevi hakkındaki bizim goruşumuzu

acıklamak zorunda olacağız. [Bkz. s. 330 v.s.]

Bilinconcesi icinde bu bicimde gitmeye ayarlanmış bir duşunce katarı

ya kendiliğinden kesintiye uğrar ya diretir. Bu sonuclardan birincisini

katara ilişik enerjinin ondan yayılan tum cağrışımsal yollar boyunca

yayıldığı biciminde betimliyoruz: bu enerji tum bir duşunceler

şebekesini belirli bir sure suren ve sonra, deşarj arayan uyarılma bir

dinlenme yukune donuşurken, yavaş yavaş sonen bir uyarılma durumuna

getirir. Eğer bu ilk sonuc izlenirse surecin duş oluşumu sozkonusu

olduğu surece artık bir onemi yoktur. Ancak bilinconccmizde pusuya

yatan bilincdışımızdaki kaynaklardan ve her zaman lıazırolda bulunan

isteklerden tureyen başka amaclı duşuncelerde vardır. Kendi araclarına

bırakılmış olan duşunceler grubuna ilişik uyarılmanın kontrolunu ele

gecirebilir: onunla biliııcdışı bir istek arasında bir bağlantı kurabilir ve

biliııcdışı isteğe ilişkin enerjiyi ona "aktarma" yapabilirler. Bundan

sonra ihmal edilmiş ya da baskılanmış duşunce katarı, aldığı takviyenin

ona bilince girmek icin hicbir hak vermemesine karşın bir diretme

konumundadır. Bunu, o ana dek bilinconcesi bir duşunce katarı olan

şeyin şimdi "bilincdışına cekilmiş" olduğunu soyleyerek ifade edebiliriz.

Bir duşun oluşumuna yoneltebilecek başka bağlantılarda vardır. Bilinconcesi

duşunce katarı biliııcdışı isteğe en baştan bağlanmış ve bu

nedenle egemen amaclı yuk tarafından reddedilmiş olabilir: ya da bir bi-

1 incdışı istek başka nedenlerle (belki de bedensel nedenlerle) etkin hale

gelmiş ve Bö. tarafından yuksuzleştirilmiş ruhsal kalıntılara, onlar

kendisiyle buluşmak icin yarı yolu gecmeden, bir aktarım yapmaya

uğraşıyor olabilir. Ama her uc durum da aynı sona ulaşır: bilinconcesi

yuku olmayan ama biliııcdışı bir istekten bir yuk almış olan ve bilinconcesine

kabul edilen bir duşunce katan.

Bu noktadan sonra duşunce katarı artık normal ruhsal surecler olarak

kabul edemeyeceğimiz ve bizi şaşırtan bir sonuca —psikopatolojik

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 313

bir yapıya— yonelten b ir dizi değişime uğrar. Bu surecleri sayacak ve

onları sınıflandıracağım.

(1) Tek tek duşuncelerin yoğunluğu en bloc [kitle halinde — c.n.]

deşarj olanağı k a z a n ır ve buyuk y o ğ u n lu k la r b a ğ la nm ış b e lirli

duşunceleri bicimlendirmek uzere bir duşunceden diğerine gecer. [Bkz.

s. 62.] Bu surec bircok kez yinelendiği icin tum bir duşunce katarının

yoğunluğu, sonunda tek bir duşunsel oğe uzerinde yoğunlaşır. Burada

duş-işlemiııden tanıştığımız "sıkıştırma" ya da "yoğunlaştırma" olg u suyla

karşılaşıyoruz. Duşlerin bizim uzerimizde yarattığı şaşırtıcı e tkiden

asıl sorumlu olan budur: cunku zihinsel yaşamda normal olup da

bilince ulaşabilen buna benzer başka hicbir şey bilm iyoruz. Normal

zihinsel yaşamda da tum bir duşunceler zincirinin duğum noktası ya da

son urunu olarak yuksek derecede ruhsal bir onem kazanan duşunceler

buluruz: ama o n la rın onemi icsel a lg ılam ay a a c ık c a d u y u s a l bir

bicimde ifade edilmezler: algısal sunumları hicbir bakımdan ruhsal

onemlerinden daha yoğun değildir. Ote yandan yoğunlaştırma surecinde

her ruhsal ic ilişki onun duşunsel ic eriğinde bir ş id d e tle n m e y e

donuşur. Bir kitabı baskıya hazırlarken metni anlamada ozel onemi

olan bazı sozcukleri aralıklı ya da italik yazdığımda ya da konuşmada

aynı sozcuğu daha yuksek sesle, daha yavaş ve ozel bir vurgulamayla

soylediğimde de durum aynıdır. Bu iki benzetmeden birincisi bize hemen

duş-işlcminin kendisinin sağladığı bir orneği anımsatır: Irma'nın

enjeksiyonu duşunde "trimeıilamin" sozcuğu [I. Cilt s. 168], Sanat ta rihcileri en eski tarihsel heykeltraşların benzer bir ilkeye uyduklarına

dikkatimizi cekerler: kişilerin rutbelerini buyuklukleriyle temsil ederek

anlatırlar. Bir kral, tebasmdan ya da yenilmiş duşmanlarından iki ya da

uc kez buyuk temsil edilir. Roma doneminden bir heykeltraş aynı sonucu

uretmek icin daha incelikli yontemler kullanırdı. İmparatorun

heykeli ortada ayakta ve ozenle bicimlendirilir duşmanları ise ayaklarının

dibine serilirdi: ama artık cuceler arasında bir dev olmazdı.

Gunumuzde astların ustlerini selamlarkenki eğilmesi aynı eski temsil

ilkesinin bir yansımasıdır.

Duşlerdeki yoğunlaştırmanın ilerleyeceği yon, bir yandan mantıksal

bilinconcesi ilişkiler, ote yandan da bilincdışındaki gorsel anıların

uyguladığı cekim tarafından belirlenir, Yoğunlaştırma etkinliğinin so nucu

algısal sisteme doğru bir yolu zorlamak icin gerekli yoğunluklara

ulaşılmasıdır.

(2) Yine yoğu n lu k la rın a k ta rıla b ilm e o zg u rlu ğ u say e sin d e .

314 v ıı. d ü ş sü r e ç l e r in in r u h b il im i

yoğunlaştırmanın etkisi altında, uzlaşmalara benzeyen "ara duşunceler"

oluşturulur. (Bkz. buna ilişkin verdiğim pek cok orneğe [orn. s. 27 v.

s.].) Bu da yine asıl vurgunun "doğru" duşunsel oğenin secimi uzerine

yapıldığı normal duşunce zincirlerinde işitilmemiş bir şeydir. Ote yandan

bilinconcesi duşunceleri konuşmada ifade etmeye calıştığımızda

bileşik yapılar ve uzlaşmalar dikkate değer sıklıkta ortaya cıkar. O zaman

onlar "dil surcmeleri" turunden sayılırlar.

(3) Yoğunluklarını birbirine aktaran duşunceler en gevsek karşılıklı

ilişki icinde bulunurlar. Normal duşuncemiz tarafından kucumsenen ve

esprilerin kullanımına surulen turden cağrışımlarla bağlanmışlardır.

Ozelde eşseslere ve sozel benz erliklere dayanan c ağrışımların

diğerleriyle eşit değerde sayıldığını goruruz.

(4) Karşılıklı olarak zıtlaşan duşunceler birbirini ortadan kaldırmak

icin hicbir girişimde bulunmaz, yanyana direnirler. Sıklıkla sanki aralarında

hiçbir çelişki yokmuş gibi yoğunlaştırmalar oluşturmak uzere

birleşirler ya da bilincli duşuncelerimizin hicbir zaman kaldıramayacağı

ama eylemlerimizde sıklıkla izin verilenler gibi uzlaşmalara varırlar.

Bunlar onceden mantıksal cizgilerde oluşturulan duş duşuncelerinin

duş-işleminin gidişi icinde uğradıkları en carpıcı anormal sureclerden

bazılarıdır. Bu sureclerin temel niteliğinin, yukleyici enerjiyi hareketli

ve deşarj yeteneğinde kılmasına yapılan vurgu olduğu gorulecektir;

yuklerin bağlandığı ruhsal oğelerin icerik ve anlamlarının onemleri azmış

gibi ele alınmışlardır. Yoğunlaştırma ve uzlaşmalar oluşturmanın

yalnızca gerilemeyi kolaylaştırmak adına gercekleştirildiği yani duşunceleri

imgelere donuşturme sorunu ortaya cıktığında oluştuğu varsay

ılabilirdi. Ama imgelere boylesi gerilemelerin bulunmadığı —orn.

"Autodidasker” duşu; Profesor N. ile soyleşi duşu [s. 32 v.s.]—

duşlerin cozumlemesi —ayrıca bireşimi de— diğerleriyle aynı

yerdeğiştirme ve yoğunlaştırma sureclerini sergiler.

Boylece duşlerin oluşumunda temelden farklı iki ruhsal surecin

sozkonusu olduğu sonucunu cıkarmaya yoneltiliyoruz. Bunlardan biri

normal duşunceden hic de daha az gecerli olmayan son derece ussal duş

duşunceleri uretir; diğeri ise bu duşunceleri en ust derecede şaşırtıcı ve

usdışı olan bir bicimde ele alır. Daha once VI. Bolumde bu ikinci ruhsal

sureci asıl duş-işlemi olarak ayırmıştık. Şimdi onun kokenine nasıl

bir ışık tutabiliriz?

Eğer nevrozların, ozellikle de histerinin ruhbilimi uzerine calışmaE.

BİRİNCİL VE tKtNCIL SURECLER 315

da biraz ilerlememiş olsaydık bizim icin bu soruyu yanıtlamak o la naksız

o lurdu. Aynı usdışı ruhsal su re c le rin ve b e lirlem ed iğ im iz

başkalarının histerik belirtile rin uretimine egemen old u k la rın ı b u lmuştuk.

Histeride de bir dizi son derece ussal, gecerlik bakımından bilincli

duşuncelerimize eşit duşunceyle karşılaşırız; ama başlangıcta onların

bu bicimdeki varoluşları hakkında hicbir şey bilmeyiz ve onları

ancak sonradan yeniden kurabiliriz. Herhangi b ir noktada dikkatimizi

cekecek olurlarsa uretilmiş olan b elirtiy i cozumleyerek bu normal

duşuncelerin anormal bir işleme uğratıldığını keşfederiz: yo ğ u n la ştırma

ve uzlaşma oluşumu aracılığıyla, yüzey sel çağrışımlar ve çelişkilerin

gözardı edilmesiyle ve belki de gerileme yolu boyunca belirliye

dönüştürülmüşlerdir. Duş işleminin belirgin ozellikleri ile psikonevrotik

belirtileri ortaya cıkaran ruhsal etkinlik arasındaki tam ozde şlik

acısından histeriden cıkardığımız sonucları duşle re taşımakta haklı

olduğumuzu duyumsuyoruz.

Buna gore histeri kuramından aşağıdaki savı odunc alıyoruz; n o rmal

bir düşünce katarı yalnızca üzerine bebeklikten türeyen ve bir

bastırma durumunda bulunan bilinçdışı bir istek aktarılmışsa betimlemiş

olduğumuz türden anormal ruhsal bir işleme uğrar. Bu sava uygun

olarak duş kuramımızı, itici gucu sağlayan duş isteğinin değişmez

bicimde bilincdışından koken aldığı varsayımı uzerine kurduk — oyle

bir varsayım ki her ne kada r cu ru tu lem e z se de gene lde gec erli

olduğunun kanıtlanamayacağını benimsemeye kendim d e hazırım.

Ama daha once pek cok kez rol verdiğimiz "bastırma" ile ne denmek

istendiğini acıklamak icin ruhbilimsel iskelemizde bir basamak daha

ileri gitmemiz gerekir.

Daha once [s. 285 v.s.] ilkel bir ruhsal aygıt kurgusunu incelemiş

ve etkinliklerinin bir uyarılma birikiminden kacınmak ve kendini olabildiğince

uyarılmasız olarak surdurmek cabası tarafından duzenlendiğini

gormuştuk. Bu nedenle, bir refleks aygıtının planı uzerine

kurulmuştur. İlk planda bedeni icinde icsel değişimler meydana getirme

aracı olan devinim gucu, bir deşarj yolu olarak emrindedir. Bir

"doyum yaşantısı"nın ruhsal sonuclarını ta rtışarak su rd u rd u k ; bu

bağlamda da (bizi ilgilendirmesi gerekmeyen değişik yollardan ortaya

cıkan) uyarılmanın birikmesinin hazsızlık olarak duyumsandığını ve

bunun uyarılmada bir azalmayı kapsayan ve haz olarak duyumsanan

doyum yaşantısını yineleme goruşuyle aygıtı harekete gecirdiğini ifade

316 v ıı. d ü ş s ü r e ç l e r in in r u h b il im i

eden ikinci bir onerme ekleyebildik. Aygıt icinde hazsızlıktan başlayıp

hazzı hedefleyen boyle bir akıma "istek" adını verdik ve yalnızca bir

isteğin aygıtı harekete gecirebileceğini ve aygıt icinde uyarılmanın

gidişinin haz ve hazsızlık duygula rı tarafından otomatik olarak

duzenlendiğini one surduk, ilk istek duyma doyumun anısının varsanısal

bir bicimde yuklenmesi gibi gorunmekteydi. Ancak eğer

tukenme noktasına dek surdurulmeseler bu varsanılarm isteğin kesilmesini

ya da doyuma ilişkin hazzın ortaya cıkmasını sağlamaya yelmeyecekleri

kanıtlanmıştır.

Mncmik yuklerin algıya kadar ve oradan ruhsal guclere bağlanmak

uzere ilerlemesine izin vermeyecek ikinci bir etkinlik —ya da bizim

deyişimizle ikinci bir sistemin etkinliği— gerekli hale gelmiştir: o,

gereksinimden doğan uyarılmayı, en sonunda istencli devinimler yoluyla,

doyum nesnesinin gercek bir algısına ulaşmayı olası kılmak

uzere dış dunyayı değiştiren dolambaclı bir yoııc saptırır. Ruhsal

aygıtın şematik resmini bu noktaya dek daha once ozetlemiştik: iki

sistem, tam gelişmiş aygıtta Bd. ve Bö. diye tanımladığımız şeylerin

tohumlarıydı.

Devinim gucunu dış dunyada etkin olacak değişimler yapmak uzere

kullanabilmek icin mııemik sistemlerde pek cok yaşantının birikmesi

ve bu mncmik malzemedeki pek cok kalıcı cağrışımsal kaydın değişik

amaclı duşunce tarafından cağrılması gerekir. [Bkz. s. 262.J Şimdi

onermelerimizi bir adım daha oteye goturebiliriz. Surekli olarak yolunu

duyumsayan ve donuşumlu olarak yukler gonderip onları geri ceken

bu ikinci sistem, bir yandan tum bellek malzemesini ozgurce emrinde

bulundurmaya gereksinir: oysa ote yandan da eğer değişik duşunce yolları

boyunca buyuk miktarlarda yuk gonderse ve onların hic yararsız

amaclarda tukenmesine, boylece de dış dunyayı değiştirmek icin

sağlanabilecek niteliğin azalmasına neden olsa bu gereksiz bir enerji

harcaması olurdu. Bu nedenle etkinlik adına bu ikinci sistemin enerji

yuklerinin buyuk bir kısmını bir dinlenme durumunda sakladığını ve

yalnızca kucuk bir kesimini yerdeğiştirmede kullandığını ongordum.

Bu sureclerin mekanizmasını pek de bilmiyorum; bu duşunceleri ciddiye

almak isteyen herhangi bir kişi onlara fiziksel benzeşimler aramak

ve noronların uyarılmasına eşlik eden devinimleri resimlemek icin bir

yol bulmak zorundadır. Tek direttiğim şey ilk 'P -sistem in in etkinliğinin

uyarılma niceliklerinin özgür deşarjını guvence altına almaya

yonelik olduğu: ikinci sistemin ise kendisinden doğan yukler aracılıE.

BIRINCIL VE İKİNCİL SURECLER 3 1 7

ğıyla bu deşarja ketvurmayı ve hic kuşkusuz eşzamanlı olarak onun

duzeyini de y u k se lte rek , yuku, d in lenm e yukune donuşturmeyi

başardığı duşuncesidir. Bu nedenle ikinci sistemin egemenliği alunda

uyarılmanın deşarjının, ilk sistemin egemenliği altında hukum suren

mekanik koşullardan cok farklı koşullar tarafından yonetildiğini varsayıyorum.

ikinci sistem, araştırıcı duşunce etkinliğine bir kez ulaşınca

uyarılmalara ketvurmayı ve baraj kurmayı bırakır ve onların kendilerini

devinimde deşarj etmelerine izin verir.

Eğer ikinci sistemin deşarj uzerine uyguladığı bu kelvurma ile

hazsızlık ilkesinin3 etkilediği duzenleme arasındaki ilişkileri gozonune

alacak olursak bazı ilginc duşunceler gelecektir. Birincil doyum

yaşantısının karşısavını —yani bir dış tehdit yaşantısını— inceleyelim.

Varsayalım ki ilkel aygıt acı verici bir uyarılma kaynağı olan

algısal bir uyaranın saldırısına uğramış olsun. Bunun arkasından bir

tanesi aygıtı uyarandan ve aynı zamanda da acıdan geri cekene dek

eşgudumlenmemiş devinimsel gosteriler gelecektir. Eğer algı yeniden

ortaya cıkarsa, algı bir kez daha ortadan kalkana dek devinim (belki de

bir kacma devinimi) hemen yinelenecektir. Bu durumda acı kaynağının

algısını, ister varsanısal isterse başka bir bicimde yeniden yuklemek

icin hicbir eğilim kalmayacaktır. Tersine, eğer onu yeniden c an landıracak

herhangi bir şey olursa ilkel aygıtta rahatsız edici mnemik

imgeyi hemen atmak icin bir eğilim olacaktır; bunun da tek nedeni

eğer onun uyarılması algıyı taşkına uğratacak olursa hazsızlığı harekele

gecirecek (ya da daha doğru bir deyişle harekete gecirmeye

başlayacak) olmasıdır. Daha onceki algıdan kacmanın bir yinelenmesinden

başka bir şey olmayan anıdan kacınma, belleğin, algıya benzemeyen

bir bicimde bilinci uyarmaya boylece de kendine yeni yuk

cekmeye yeterli bir niteliği bulunmamasıyla da kolaylaştırılır. Bir kez

rahatsızlık vermiş herhangi bir şeyin ruhsal bellek surecinden bu

duzenli ve cabasız kacınma, bize, ruhsal bastırma'nın prototipini ve

ilk orneğini sağlar. Rahatsızlık verici olandan bu kacınmanın —bu devekuşu

p o litik a s ın ın— co ğ u n u n e rişk in le rin normal z ih in se l

yaşamlarında hala gorulebildiği bilinen bir olgudur.

O halde hazsızlık ilkesinin bir sonucu olarak ilk ^ - s i s t e m i

uzlaşılmaz herhangi bir şeyi duşuncelerinin bağlamına yerleştirme yeteneğinden

tumuyle yoksundur, istek dışında hicbir şey yapamaz.

3[Daha sonraki çalışmalarında Freud bundan "haz ilkesi" diye söz eder.]

3 1 8 vn. DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

işle r bu noktada kalsaydı ikinci sistemin duşunce etkinliği tıkanırdı;

cunku o yaşantının ortaya cıkardığı tüm anılara ozgurce ulaşabilmeyi

gereksinir. Şimdi iki olasılık ortaya cıkar. Ya ikinci sistemin etkinliği

kendini haz sız lık ilkesinden tumuyle bağımsız kılacak ve anıların

hazsızlığına aldırmadan ilerleyecektir; ya da hazsızlık yaratıcı anıları

hazsızlığın ortaya cıkmasını onlemeye olanak verecek bir bicimde yuklemenin

bir yolunu bulacaktır. Bu olasılıklardan birincisini bir yana

bırakabiliriz; cunku hazsızlık ilkesi, uyarılmanın gidişini ikinci sistemde

de birinci sistemde olduğu kadar acık olarak duzenler. Sonucta

elimizde ikinci sistemin, bir hazsızlığın gelişimi yonundeki (bir devinimsel

sinir'lenmenin deşarjıyla kıyaslanabilecek) deşarj da aralarında

bulunmak uzere, deşarjla rına ketvuracak bicimde anıları yuklediği

bicimindeki diğer olasılık kalır. Boylece ikinci sistemin yuklenmesinin

uyarılmanın deşarjında eşzamanlı bir ketvurmayı duşundurduğu

onermesine iki yonden yoneltilmiş olduk: hazsızlık bakımından ve de

[son paragrafta gosterildiği gibi] sinir'lenmede en az harcama ilkesi

acısından. Bunu iyice aklımızda tutalım, cunku bu tum bastırma kuramının

anahtarıdır: ikinci sistem bir düşünceyi yalnızca eğer o kendisinden

doğabilecek herhangi bir hazsızlık gelişimine ketvurabilecek bir

konumdaysa yükleyebilir. Bu ketvurmadan kacınabilecek herhangi bir

şeye birinci olduğu kadar ikinci sistem de ulaşamaz; cunku hazsızlık

ilkesine uygun olarak hemen terkedilecektir. Ancak hazsızlığa ketvurulmasının

lam olması gerekmez: onun başlangıcına izin verilebilir

cunku bu, ikinci sistemi soz konusu anının doğası ve duşunce

surecinin goz onunde bulundurduğu amaca olası uygunsuzluğu konusunda

bilgilendiren şeydir.

Yalnızca ilk sistemin benimsediği ruhsal sureci "birincil surec";

ikinci sistem tarafından zorlanan ketvurma sonucundaki sureci de

"ikincil surec" diye tanımlamayı oneriyorum.4

[Birincil ve ikincil sistemler arasındaki fark ve onlann içinde ruhsal işleyişin

farklı olduğu önermesi Freud un kavramlarının en temel olanları arasındadır. Bunlar

(s.316 v.s.nda ve bir sonraki Kesim in başlangıcında gösterildiği gibi) ruhsal enerjinin

iki biçimde ortaya çıktığı kuramıyla ilişkilidirler: "özgür" ya da "devingen"

(Bd. sisteminde ortaya çıktığı gibi) ve "bağlı" ya da "dinlenmede" {Bö. sisteminde olduğu gibi). Freud bu konuyu tartıştığı sonraki yazılarında (örn. "Bilinçdışı"

üzerine makalesi, 1915c, V. Kesimin sonu ve Haz ilkesinin Ötesinde, 1920#, IV.

Bolüm) bu ikinci ayrımı Breuer tarafından ortak çalışmaları H iste ri Üzerine

Çalışmalar'da (1895) ifade edilen bazı düşüncelere bağlar.]

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 3 1 9

İkinci sistemin birincil sureci duzeltmek zorunda olduğu b ir başka

neden bulunduğunu gosterebilirim. Birincil surec, birikmiş uyarılma

miktarının y a rd ım ıy la b ir "algısal ozdeşlik" [doyum y a ş an tısıy la

ozdeşlik (bkz. s.286-7)] kurabilsin diye bir uyarılma deşarjını ortaya

cıkarmaya kalkışır. Ancak ikincil surec, bu niyeti terketmiş, onun yerine

bir başkasını — [o yaşantıyla] bir "duşunce ozdeşliği"nin kurulmasını—

gecirmiştir. Tum duşunme, bir doyumun anısından (amaclı

bir duşunce olarak benimsenmiş bir anıdan) başlayıp bir devinimsel

yaşantılar ara doneminden gecerek yeniden ulaşılması umulan aynı

anının ozdeş bir yuklenmesine dek uzanan dolambaclı bir yoldan başka

bir şey değildir. Duşunme o duşuncelerin yo ğ u n lu k la r ı tara fından

baştan cıkanlmaksızın duşunceler arasındaki birleştirici yollarla ilgili

kalmak zorundadır. Ama ara ya da uzlaştırıcı yapılar kadar duşuncelerin

yoğunlaştırılmasının da hedeflenen ozdeşliğe ulaşılmasını engellemesi

gerektiği acıktır. Bir duşuncenin yerine bir diğerini gecirdikleri icin ilk

duşuncenin yonelttiği yoldan sapmaya neden olacaklardır. Bu nedenle

ikincil duşunme bu tur sureclerden titizlikle kacınır. Başka yonlerden

duşunce surecini en onemli işaret direkleriyle besleyen hazsızlık ilkesinin

"duşunce ozdeşliği”nin gelişme yoluna guclukler cıkardığını da anlamak

cok kolaydır. Buna uygun olarak duşunme, kendini hazsızlık ilkesinin

dıştalayıcı duzenlemesinden giderek daha cok ozgurleştirmeyi

ve duşunce etkinliğinde duygu gelişimini bir sinyal olarak davranmaya

yetecek en az duzeyle kısıtlamayı hedeflemelidir.5 İşleyişteki bu ileri

derecede inceliğin gercekleştirilmesi, bilincin ortaya cıkardığı daha fazla

bir aşırı-yukleme aracılığıyla hedeflenir. [Aşağıya s. 330 v.s.na

bkz.] Ancak iyi bildiğimiz gibi normal zihinsel yaşamda b ile bu hedefe

seyrek olarak ulaşılır ve duşunmemiz her zaman hazsızlık ilkesinin

karışmasıyla bozulmaya acıktır.

Ancak bu zihinsel aygıtımızın işlevsel yeterliğinde, kendilerini

ikincil duşunce etkinliğinin urunleri olarak temsil eden duşuncelerin,

birincil ruhsal sureclere — duşlere ve histerik belirtilere yol acan etkinliği

artık betimleyebildiğimiz formuldeki gibi sureclere— hedef olmalarına

olanak veren bir boşluk değildir. Yetersizlik bizim gelişimsel

tarihimizden tureyen iki etmenin birbirinden uzaklaşmasından doğar.

5[Çok daha büyük miktarların ortaya çıkmasını engellemek için "sinyal" olarak

davranan bu küçük miktarda hazsızlık düşüncesi Freud tarafından yıllar sonra ele

alınmış ve anksiyete sorununa uygulanmıştır. Bkz. Ketvurmalar, Belirtiler ve Anksiyete

(1926 d) Bölüm X I (A) (b), P. F. L., Î0, 320 v. s.]

3 2 0 V E DUŞ SURECLERİNİN RUHBIIİMt

Bu etmenlerden biri tumuyle zihinsel aygıtımıza gecmiştir ve iki sistem

arasındaki ilişkide belirleyici bir etkisi vardır; diğeri ise kendini

değişken derecelerde duyumsatır ve organik kokenli icgudusel gucleri

zihinsel yaşama sokar. Her ikisi de cocuklukta ortaya cıkarlar ve bebekliğimizden

beri zihinsel ve bedensel organizmamız tarafından

oluşturulan değişimlerin bir cokeltisidirler.

Zihinsel aygıt icinde ortaya cıkan ruhsal sureclerden birini "birincil"

bir surec olarak betimlerken aklımda olan şey yalnızca gorece onem

ve etkinlik duşunceleri değildi; aynı zamanda kronolojik oncelliğini de

gosteren bir ad secmeye niyetlenmiştim. Bildiğimiz kadarıyla yalnızca

birincil bir sureci bulunan hicbir ruhsal aygıt bulunmadığı ve bu kapsamda

bir ruhsal aygıtın kuramsal bir kurgu olduğu doğrudur. Ama şu

da bir olgudur: birincil surecler zihinsel aygıtta başlangıctan beri

vardır; oysa ikincil surecler ancak yaşamın gidişi icinde acılır ve birincil

surece ketvurup onu orterler; hatta onların tam egemenliğinin

yaşamın olgunluk donemine dek gercekleşmemesi de olasıdır. İkincil

sureclerin gecikmiş olarak ortaya cıkmasının sonucunda, bilincdışı istekli

itkilerden ibaret olan varlığımızın ozu, bilinconcesinin kavrama

ve ketvurması icin erişilmez olarak kalır; bu İkincinin oynadığı rol ilk

ve son kez bilincdışmdan doğan istekli itkileri en uygun yollara

yoneltmekle sınırlanır. Bu bilincdışı istekler, sonraki tum zihinsel

eğilimler uzerinde zorlayıcı bir guc uygularlar; oyle bir guc ki bu

eğilimler ona boyun eğmek zorunda kalırlar ya da onu saptırıp daha

yuksek hedeflere yonelimeye cabalayabilirler, ikincil surecin gecikmiş

olarak ortaya cıkışının daha başka bir sonucu geniş bir mnemik malzeme

evreninin bilinconcesi yuklere ulaşamaz olmasıdır.

Bebeklikten tureyen ve ne yok edilebilen ne de ketvurulabilen bu

istekli itkiler arasında doyurulmaları ikincil duşunmenin amaclı

duşunceleriyle celişebilecek olanlar vardır. Bu isteklerin doyurulması

artık bir haz duygusu değil hazsızlık duygusu yara tır ve bizim

"bastırma" dediğimiz şeyin temelini kesinlikle bu duygu değişimi

oluşturur. Bastırma sorunu bu değişimin nasıl ve hangi itici guc sayesinde

olduğu sorusunda yatar; ama bu, burada yalnızca değinip

gecmemiz gereken bir sorundur.6 Bizim icin boyle bir değişimin geli-

[Konu Freud tarafından daha sonra "Bastırma" hakkındaki makalesinde (1915d)

çok daha geni; olarak tartışılmıştır; konuya ilişkin daha sonraki görüşleri Y en i

Giriş Konferanstan nda (1933a) 32. Konferansla verilmiştir.]

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 321

şimin akışı icinde ortaya cıktığının —bir kere tiksinti yok olduktan

sonra yalnızca onun cocuklukta ortaya cıkış bicimini anımsamak zorundayızdır—

ve ikincil sistemin etkinliğiyle ilişkili olduğunun bilinmesi

yeterlidir. Bilincdışı isteğin duygu salıverilmesini dayandırdığı

anılar Bö. ne hicbir zaman ulaşamaz ve bunun sonucunda bu anılara

ilişik duyguların salıverilmesine ket de vurulamaz. Bu duygu oluşumu

bu duşuncelere ulaşılamaz olmasının asıl nedenidir —hatta istekli

guclerini uzerlerine aktarmış oldukları bilinconcesi duşunceler yoluyla

bile. Tersine hazsızlık ilkesi yonetimi ele alır ve Bö. nin aktarım

duşuncelerinden uzaklaşmasına neden olur. Onlar kendi başlarına

bırakılırlar —"bastırılırlar"— ve boylece başlangıcta Bo.nden geri

cekilmiş bir bebeksi anılar deposunun varlığı, bastırma icin bir sine

qua non [vazgecilmez koşul — ç.n.] haline gelir.

En uygun olgularda Bo.ndeki aktarım duşuncelerinden yukun geri

cekilmesiyle birlikte hazsızlık duygusunun oluşumu da durur ve bu

sonuc, hazsızlık ilkesinin araya girmesinin yararlı bir amaca hizmet

etmiş olduğunu gosterir. Ama bastırılmış bilincdışı istek, onun ak larım

duşuncelerine gecen organik bir pekişıirme-aldığı zaman durum

farklıdır; bu yolla aktarım duşuncelerini, Bo.nden gelen yuklerini yitirmiş

de olsalar uyarılmalarıyla yollarını zorlama girişiminde bulunacakları

bir konuma getirebilir. Bunu bir savunma savaşımı izler —

cunku bu kez Bö. bastırılmış duşuncelere karşıtlığını pekiştirir (yani

bir "karşıt yuk" oluşturur)7 — bundan sonra da bilincdışı isteğin taşıtı

olan aktarım duşunceleri, yollarını bir belirlinin oluşmasıyla ulaşılan

bir tur uzlaşma uzerinden zorlarlar. Ama bastırılmış duşuncelerin bilincdışı

istekli itkiler tarafından guclu bir bicimde yuklendiği ve ote

yandan bilinconcesi yukun terkedildiği andan başlayarak onlar birincil

ruhsal surecin etkisine girerler ve tek hedefleri devinimsel deşarj ya da

eğer yol acıksa arzulanan algısal ozdeşliğin varsamsal olarak yeniden

canlandırılması haline gelir. D aha once betimlediğim iz usdışı

sureclerin yalnızca basurma alundaki duşuncelerde gercekleştiğini ampirik

olarak bulmuştuk. Şimdi tum konuma doğru olan yolumuzun

biraz daha ilerisini gorebiliyoruz. Ruhsal aygıtta oluşan usdışı surecler

birincil sureclerdir. Onlar, duşunceler bilinconcesi yukler tarafından

lerkcdildikleri, kendi başlarına bırakıldıkları ve bilincdışında cıkış yolu

bulmaya calışan ketvurulmamış enerjiyle dolabildiklerinde ortaya cı7|

Hu parantez 1919'da eklenmiştir.]

3 2 2 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

karlar. Bazı başka gozlemler usdışı diye tanımlanan bu sureclerin

aslında normal sureclerdeki yanılmalar — zihinsel hatalar— olmadığı,

bir ketvurmadan kurtulmuş bir ruhsal aygıtın etkinlik bicimi olduğu

goruşunu desteklemekledir. Orneğin bilinconcesi uyarılmadan d ev inime

gecişi aynı sureclerin yonettiğini ve bilinconcesi duşunceleri

sozcuklere bağlamanın sonradan dikkatsizliğe yorulan aynı yerdeğiştirmeler

ve karmaşıklıkları kolayca sergileyebileceğini goruruz. Son

olarak bu birincil işleyiş bicimlerine ketvurulduğunda gerekli hale g e len

etkinlik artışının kanıtı eğer bu düşünüş biçimlerinin bilince doğru

yollarını zorlamalarına izin verirsek bir g ü lü n ç etki, yani gü lm e ile

deşarj edilmesi gereken bir enerji fazlası uretmemiz olgusunda bulunabilir.

Psikonevrozlar kuramı, reddedilmez ve değişmez bir olgu olarak

yalnızca gelişimsel cocukluk donemi sırasında bastırmaya (yani duygularında

bir değişime) uğramış bebekliğin istekli cinsel itkilerinin daha

sonraki gelişimsel donemlerde yeniden canlandığını (ister oznenin bir

başlangıc cifteinselliğinden turemiş cinsel yapısının sonucu olarak, isterse

cinsel yaşamının gidişi uzerinde etki yapan uygunsuz etkilerin

sonucu olarak) ve boylece her turden psikonevrotik belirtinin oluşumu

icin itici gucu donatabildiğim one surer.8 Bastırma kuramında hala bulunan

boşlukları ancak bu cinsel guclere gonderme yaparak doldurabiliriz.

Bu cinsel ve bebeksi etmenlerin duşler kuramında da aynı derecede

gerekli olup olmadığını acık bir soru olarak bırakacağım: o kuramı bu

noktada tamamlanmamış olarak bırakacağım; cunku zaten duş isteklerinin

değişmez bicimde bilincdışından turediklerini varsayarken

gosterilebilecek olandan bir adım oteye giuniştim.9 Ruhsal guclerin

duşlerin ve histerik belirtilerin oluşumunda oynadıkları roller arasında8[

Bu cümlenin konusu Freud tarafından Cinsellik Kuramı Üzerine Üç D e neme

sinde (1905d) irdelenmiştir ]

9Burada ya da başka yerlerde konumu ele alışımda bilerek boşluklar bıraktım;

çünkü onları doldurmak bir yandan çok fazla çaba gerektiriyordu, öte yandan da kendimi

düşler konusuna yabancı malzemeye yaslamamı içeriyordu. Örneğin,

"baskılanmış" ve "bastırılmış" sözcüklerine farklı anlamlar yükleyip

yüklemediğimi belirtmeyi atladım. Ancak İkincinin birinciye göre bilinçdışıııa

bağlı olmaya daha fazla vurgu yaptığının açık olması gerekir. Düş düşüncelerinin

bilince doğru olan ilerleyici yolu terkedip gerileyici yolu seçtiklerinde bile neden

sansürün çarpıtmasına uğradıktan yolunda açık bir soruna da girmedim. Buna benzer

birçok allamalar vardır. Hepsinden çok yapmaktan sıkıntı duyduğum şey düşişleminin

daha ileri çözümlemesinin, bu daha ileri çözümlemenin temasa geçireceği

başka konular için bir ipucu vermesi gerektiği izlenimi yaratmaktı. Bu betimleme

çizgisini izlemeyi terkelmem gereken nokta konusunda karar vermem

E. BİRİNCİL VE İKİNCİL SURECLER 3 23

ki ayrımı daha fazla sorgulamayı da onermem: iki kıyas nesnesinden

biri hakkında hala yeterince kesin bilgilerimiz yoktur.

Ancak onem verdiğim bir başka nokta var ve burada iki ruhsal sistem,

onların işleyiş bicimleri ve bastırma uzerine tum b u tartışmalara

girişmemin onun yuzunden olduğunu itiraf etmeliyim. Uzerinde durduğumuz

ruhbilim sel etmenlerle ilgili do ğ ru b ir goruş oluşturup

oluşturmadığımız ya da onlara ilişkin tablomun carpık ve eksik olup

olmadığı (ki boyle zor konularda oldukca o la sıdır) şu anda sorun

değildir. Ruhsal sansur, duş iceriğinin mantığı ve yapılan anormal

değişimler konusundaki anlayışımızda ne denli cok değişiklik yapılırsa

yapılsın bu tur sureclerin duşlerin oluşumunda işledikleri ve temelde

histerik belirtilerin oluşumunda gozlemlenebilen sureclerle en yakın

benzerliği taşıdıkları bir hakikat olarak kalmaktadır. Ancak bir duş patolojik

bir gorungu değildir; ruhsal dengede hicbir bozukluk yaptığı

duşunulmez; arkasında hicbir verim yitimi bırakmaz. Normal insanların

duşleri icin benim ya da hastalarımın duşlerinden hicbir sonuc

cıkarılamayacağı one surulebilir; ama sanırım bu kolayca gozardı edilebilecek

bir karşı cıkıştır. O halde gorungulerden geriye, onların itici

gucune doğru akıl yurutecek olursak nevrozlar tarafından kullanılan

ruhsal mekanizmanın patolojik bir bozukluğun akıl uzerindeki etkisiyle

yaratılmadığını, zihinsel aygıtın normal yapısı icinde zaten bulunduğunu

kabul etmemiz gerekir. İki ruhsal sistem, birinden otekine

geciş uzerindeki sansur, ketvurma ve bir etkinliğin diğerini ortmesi,

her ikisinin de bilincle ilişkisi —ya da gozlemlenen olguların yerine

ne gibi daha doğru yorumların getirildiği— bunların tumu zihinsel

aygıumızın normal yapısının bir kesimini oluştururlar ve duşler, onun

yapısını kavramaya goturecek yollardan birini gosterirler. Eğer kendiher

zaman kolay olmadı. —Düşlerde cinsel düşünceler dünyasının oynadığı rolü

ayrıntılı olarak ele almamış ve açıkça cinsel içerikli düşleri çözümlemekten

kaçınmış olmamın, okurların sandıklan gibi olmayabilecek belli nedenleri vardır.

Gerek kendi görüşlerimden gerekse nöropatolojide benimsediğim kuramsal

görüşlerden, hiçbir şey (bir hekim ya da bir bilimsel araştırmacı için sÖzkonusu olmayacak

olan) cinsel yaşamı utanılacak bir şey saymak kadar uzak olamazdı. Dahası,

Daldis’li Artemidorus'un O ne ir oc r it ic a'sının çevirmeninin, kendisine okurlarının

bilgisini cinsel düşlerle ilgili bölümden yoksun bırakma hakkı

tanımasındaki ahlâki saygısızlık bana gülünesi gelir. Karanmı yöneten şey, ba-sit

olarak, cinsel düşleri açıklamanın beni henüz çözümlenmemiş sapıklık ve

çifteinsellik sorununa derinlemesine çekecek olmasıydı. [O n e iro c r itic a nın

çevirmeni F. S. Krauss'un, sonradan, atlanmış bölümü dergisi A nlhropophyleia da

yayımladığı, Freud'un da yukanda oradan (s. 87 n. 11) alıntı yaptığı eklenebilir.]

324 VD. DUŞ SURECLERİNİN RUHB lUMl

mizi kesin olarak yerleşmiş yeni bilgilerin en azıyla sınırlayacak olursak

duşler hakkında yine de şunu soyleyebiliriz: onlar baskılanmış

olanların normal insanlarda da anormal insanlarda olduğu gibi var olmayı

sürdürdüklerini ve ruhsal işleyiş yeteneğine sahip olarak

kaldıklarını kanıtlar. Duşler bu baskılanmış malzemenin gorunumleri

arasındadır; bu kuramsal olarak tum olgularda boyledir, ampirik olarak

hic değilse olguların buyuk coğunluğunda, duş yaşamının carpıcı g arip

lik le rin i en acık o la rak se rg iley e n o lg u la rd a ise k e s in lik le

gozlemlenebilir. Uyanıklık yaşamında aklın baskılanmış malzemesinin

ifade bulması en g e llen ir ve içinde bulunan çelişkilerin, biri

diğerinin emrine girecek biçimde giderilmesi say e sin d e ic sel

algılamadan koparılır; ama geceleyin uzlaşmalar oluşturulması yolundaki

zorlamanın etkisiyle bu baskılanmış malzeme bilince doğru yolunu

zorlayacak yontemler ve araclar bulur.

Elcctcrc si ncquco superos, Acheronla movebo.10

Düşlerin yorumu, aklın bilinçdışı etkinliklerine götüren bir kral

yoludur.

Duşleri cozumleyerek tum aygıtların en mukemmel ve en gizemlisinin

bileşimini kavramaya doğru bir adım atabiliriz. Hic kuşkusuz

yalnızca kucuk bir adım; ama bir başlangıc. Ve bu başlangıc onun

cozumlenmesiyle, p ato lo jik diye adlandırılm ası gereken başka

yapıların temelinde ilerlememize olanak verecektir. Hastalıklar icin —

hic değilse "işlevsel" diye doğru olarak adlandırılanlar icin— aygıtın

dağıldığını ya da icinde yeni yarıklar oluştuğunu varsaymıyoruz. O nların

dinamik bir temele gore — işlevler normalken etkilerinin pek

coğu gozden gizli olan guclerin etkileşimindeki ceşitli oğelerin

guclenmesi ve zayıflamasıyla— acıklanması gerekir. Aygıtın iki ajandan

oluşmasının da onlardan yalnızca birinden ibaret olmasına gore ne

denli daha incelikli işlemesine olanak verdiğini başka bir yerde

gostermeyi umuyorum.11

IO[”Üslesindcn gelinmezse yolumuz cehennemdir." Freud Gesammelte Schriften,

3 (1925), 169'daki bir noua "Vergilius'un \A e n e id , VIT, 312J bu dizesinin bastırılmış içgüdüsel itkilerin çabalarını betimlemeye çalıştığını" söyler. Aynı dizeyi

tüm kitap için bir yazıt olarak kullanmıştır. — Bir sonraki cümle 1909 da eklenmiştir.)

n Ruhbilimde psikopatoloji için bir temel bulma açısından düşler tek göriingü

değildir. Henüz tamamlanmamış kısa bir dizi makalede (1898b ve 1899<z) günlük

yaşamın birçok görüngüsünü aynı sonuçlar lehinde kanıtlar olarak yorumlamaya

çalıştım. [1909'da eklenen.] Unutma, dil sürçmeleri, beceriksizce eylemler v. b.

üzerine daha başka makalelerle birlikle bunlar o zamandan beri Günlük Yaşamın P s ikopatolojisi

(Freud, 1901b) başlığı altında derlenmiştir.

(F)

BİLİNÇDIŞI VE BİLİNÇ

GERÇEKLİK

Daha yakından incelendiğinde bir onceki kesimde yapılan ruhbilimsel

tartışmanın bizi varsaymaya cağırdığı şeyin aygıtın hareket ucunda iki

s is tem in bulunması değil iki tur u ya r ılm a sü r e c in in ya da d e şa r j b iç im in in olması o ld u ğ u gorulec ektir. Bizim icin ikisi de birdir;

cunku eğer bilinmeyen gercekliğe daha yaklaşık bir şeyle değiştirebileceğimiz

bir konumda olduğumuzu duyumsarsak kavramsal yapı iskelemizi

ıcrkctmcyc her zaman hazır olmak zorundayız. Oyleyse iki sistemi

zihinsel aygıtla iki yer olarak alan en soz.cukscl ve en ek sik a n lamda

bak tığ ım ız surec e yanıltıcı o la b ile c e k bazı k av ram la rı —

"bastırma" ve "dışarıya doğru yolunu zorlama" ifadelerinde iz bırakan

kavramları— duzeltelim. Boyicce bilincdışı bir duşuncenin, sonradan

bilince doğru y o lu n u zorlayabilmek icin kendini b ilin c o n c c s in e

taşımaya calıştığından soz edebiliriz. Burada aklımızda bulunan şey,

ozgunuyle yanyana duran bir kopya gibi yeni bir yere yerleşen ikinci

bir duşunce değildir; bilince doğru yolunu zorlamak ise bir mekan

değiştirme d u şu n c e sin d en dikka tle so y u tlanm a lıd ır.Y in c b iz bilinconcesi

bir duşuncenin bastırıldığından ya da kovulduğundan ve bilincdışının

yonetimine girdiğinden soz. edebiliriz. Bir parca toprak icin

savaşımla ilişkili bir duşunceler dizisinden turemiş bu imgeler bizi bir

mekandaki zihinsel bir gruplaşmanın sona erdirildiği ve yerine başka

bir mekandaki yeni bir gruplaşmanın gectiğinin harfi harfine doğru

olduğunu varsaymaya yoneltebilir. Bu eğretilemelerin yerine olayların

3 2 6 v n . DUŞ SURECLERİNİN R uHBlLtMl

gercek durumuna daha cok uyuyor gibi gorunen bir şeyler gecirelim ve

Lazı belirli zihinsel gruplaşmaların kendilerine ilişik bir enerji yuku

bulund u ğ u n u ya d a ondan yoksun old u ğ u n u oyle ki soz konusu

y apının belli bir ajanın yonetimine girdiğini ya da ondan yoksun

kaldığını soyleyelim. Burada yapmakta olduğumuz şey bir kez daha

olayları yerel (lopografik) temsil biciminin yerine dinamik bir temsil

bicimini gecirmektir. Hareketli saydığımız şey, ruhsal yapı değil onun

sinirlenmesidir.1

Yine de iki sistemin mecazi imgesini kullanmayı surdurmeyi uygun

ve haklı buluyorum. Duşunceler ve gene lde ruhsal yapıların,

hicbir zaman sinir sisteminin yerleşik organik oğeleri icinde değil,

daha cok onların arasında, direncler ve kolaylaştırmaların [ Bahnungen]

uygun etkileşimi sağladığı bir yerde bulunduğunu anımsamakla, bu

temsil yontemi, olası herhangi bir kotuye kullanımdan korunabilir.

Bizim icsel algımızın nesnesi olabilen her şey hakiki' dir, tıpkı bir teleskopun

icinde ışık ışınlarının kesişmesiyle oluşan goruntu gibi.

Ama biz teleskopun icinde imgeyi bicimlendiren mercekler gibi (kendileri

hicbir bicimde ruhsal birimler olmayan ve ruhsal algılamamıza

hicbir zaman ulaşamayacak) sistemler bulunduğunu varsaymakta

haklıyız. Eğer bu benzetmeyi surdurecek olursak iki sistem arasındaki

sansurun etkisini, bir ışık ışını yeni bir ortama gectiğinde oluşan

kırılmayla kıyaslayabiliriz.

Buraya dek kendi adımıza ortaya attığımız ruhbilimsel savlar uzerinde

durduk. Cimdi gunumuz ruhbilimine egemen olan kuramsal goruşleri

goz onune almanın ve onların bizim onermelerimizle ilişkisini

irdelemenin zamanı. Ruhbilim icinde bilincdışı sorunu, Lipps'in zorlayıcı

sozleriyle, ruhbilimin bir sorunu olmaktan daha az ruhsal bir sorundur.

Ruhbilim, "ruhsal" sozcuğunun "bilincli" anlamına geldiği ve

"bilincdışı ruhsal surecler" demenin anlamsızlaştığı bir sozel anlatımla

sorunu ele aldığı surece hekimler tarafından anormal zihinsel durumlar

uzerine yapılan gozlemlerin herhangi bir ruhbilimsel değerlendirmesi

1 1925'de eklenen dipnot:] Bilin co n ce si bir duşuncenin temel o z elliğinin onun

sozel sunumların ka lıntılarıyla bağlantılı olması olduğunun a y nm sanm a sm d an sonra

bu goruşu ayrıntıJandırmak ve duzeltmek gerekli hale gelmiştir. Bkz. "Bilincdışı"

(1 9 1 5 e, [VII. Kesim]). [Ancak orada değinildiği uzere bu elinizdeki calışmanın ilk

b asım ında zaten g o sterilm iştir. (Bkz. s. 295 ve 332) — ’’S in irle nm e " sozcuğunun

k ullanım ı icin s. 260 n. 3'e bkz.J

F. BtUNCDIŞI VE BtLtNC 327

sozkonusu olmayacaktır. Hekim ile duşunur, ancak her ikisi de "bilincdışı

zihinsel surecler" terimini "kesin olarak belirlenmiş bir olgunun

uygun ve haklı anlatımı" sayarlarsa bir araya geleceklerdir. Hekim,

kendisine "bilinc, ruhsal olan şeylerin vazgecilmez niteliğidir"

dendiğinde ancak omuz silkebilir ya da eğer duşunurlerin soylediklerine

hala yeterince saygı besliyorsa onların aynı şeyle uğraşmadıklarını ya

da aynı bilim uzerinde calışmadıklarını varsayabilir. Cunku b ir nevrotiğin

zihinsel yaşamının tek bir anlayışlı gozlemi ya da bir duşun tek

bir cozumlemesinin b ile ruhsal surec ler adını almaları k e s in lik le

yadsmamayacak en karmaşık ve en ussal zihinsel duşunce sureclerinin

oznenin bilincini uyarmaksızın ortaya cıkabildiği konusunda sarsılmaz

b ir inanc oluşturması gerekir.2 Bilinc uzerinde iletilebilecek ya da

gozlemlenebilecek bir etki yaratmadıkları surece bu bilincdışı surecler

hakkında hekimlerin bir şey oğrenemeyecekleri doğrudur. Ama bu b ilincli

etki bilincdışı surecinkinden oldukca farklı bir ruhsal nitelik

gosterebilir; oyle ki icsel algı olasılıkla birini diğerinin yerine-geceni

olarak goremez. Hekim, bilincli etkiden, bilincdışı ruhsal surece

çıkarsama ile ulaşma konusunda ozgur olduğunu duyumsamalıdır.

Boylece bilincli etkinin bilincdışı surecin yalnızca uzak bir ruhsal sonucu

olduğunu ve İkincinin bu yolla bilincli hale gelmemiş olduğunu,

ayrıca da onun, varlığını hicbir bicimde bilince belli etmeden var

olduğunu ve işlediğini oğrenir.

Zihinsel olan şeyin kokeni konusunda doğru bir goruş oluşturmadan

once bilincli olma oze lliğ in e aşırı değer verilmesinden vaz

gecilmesi temeldir. Lipps'in [1897, 146 v. s.] sozleriyle, bilincdışının

ruhsal yaşamın genel temeli olduğunun varsayılması gerekir. Bilincdışı

daha buyuk evren olup daha kucuk olan bilinclilik evrenini kapsar.

Bilincli olan her şeyin, bilincdışı bir on evresi vardır; bilincli olan

ise sahnede kalabilir ve yine de bir ruhsal surecin tum değerine sahip

olduğunun kabul edilmesi gerektiğini iddia edebilir. Bilincdışı, asıl

ruhsal gercekliktir; en derin doğası bakımından bizim için dış dünya2

[1914'de eklenen dipnot:] Düşlerin çözümlemesinden bilinçli ve bilinçdışı etkinlik

arasındaki ilişki hakkında benim çıkardığım sonuçların aynısını çıkarmış

olan bir yazar gösterebilmekten mutluyum. Du Prel (1885, 47) şöyle yazıyor:

"Aklın doğası sorunu, açık olarak bilinçle aklın özdeş olup olmadıkları konusunda

bir ön araştırmayı gerektiriyor. Bu temel som, bir gök cisminin çekim gücünün parlaklığından

öteye uzanması gibi akıl kavramının bilinç kavramından daha geniş

olduğunu gösteren düşler tarafmdan olumsuz olarak yanıtlanmıştır." Ve yine (a.g.e.,

306 [Maudsley, 1868, 15’den alıntı]): "Bilincin akılla eşkapsamlı olmadığı, çok

net olarak düşünülemeyen bir hakikattir."

3 2 8 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

nın gerçekliği kadar bilinmezdir ve de bilincin verileri tarafından, dış

dünyanın, duyu organlarımızın iletişimiyle temsil edildiği kadar eksik

olarak temsil edilir.

Şimdi bilincli yaşamla duş yaşamı arasındaki eski celişki bilincdışı

ruhsal gercekliğin oluşturulmasıyla doğru bir orana indirgendiğinden

d ah a onceki yaz arla rın derinlemesine ilgilendiği coğu duş sorunu

onemini yitirmiş olmaktadır. Boylece duşlerde başarılı olarak sergilenmeleri

şaşkınlık yaratan bazı etkinlikler artık duşlere değil gunduzun

geceden hic de daha az etkin olmayan bilincdışı duşunmeye yorulmalıdır.

Eğer Schemer'in [1861, 114 v. s.] dediği gibi, duşler bedeni

simgesel olarak temsil ettirmekle uğraşmak icin ortaya cıkıyorlarsa [I.

Cilt s. 136] şimdi bu temsillerin yalnızca duşlerde değil histerik fobilerde

ve diğer belirtilerde de anlaum bulan (olasılıkla cinsel itkilerden

tureyen) belirli bilincdışı duşlemlerin urunu olduğunu biliyoruz. Eğer

bir duş, gunun etkinliklerini surdurur ve tamamlar hatta değerli yeni

du şu n c ele ri ışığ a cık arırsa yapmamız gereken tek şey, onu, duşişleminin

urunu ve aklın derinliklerindeki karanlık guclerin yardım

işareti olan (bkz. Tartini'nin sonat duşundeki Şeytan'a3) duş kılığından

soymamızdır; zihinsel başarı gunduzun benzer sonuclan ureten zihinsel

gucun aynısıdır. Belki de zihinsel ve sanatsal uretimin bilincli niteliğine

buyuk olcude aşırı değer yukleme eğilimindeyiz. Goethe ve

Helmholtz gibi en ust derecede uretken kişiler tarafından yapılan

a c ık lam a la r onla rın y a ra lıla rın d a temel ve yeni olan şey lerin ,

akıllarına, bir on tasarlama olmaksızın, neredeyse hazır bir butun halinde

geldiğini gostermektedir. Tum zihinsel yeteneğin yoğunlaşmasının

gerekli olduğu başka durumlarda bilincli etkinliğin de kendi

payıyla katkıda bulunmasında hicbir gariplik yoktur. Ama ne zaman

bir rolu olsa bilincli etkinliğin, tum diğer etkinlikleri gozlerimizden

gizlemesi en kotuye kullanılmış ayrıcalıktır.4

[Besteci ve kemancı Tartini’nin (1692-1770) düşünde ruhunu Şeytana saltığı,

bunun üzerine şeytanın bir keman kapıp mükemmel bir beceriyle enfes bir sonat

çaldığı söylenir. Besteci uyanınca hemen sonattan anımsadıklarını yazmış ve sonuç

onun ünlü "Trillo del Diavolo"su olmuş.]

4[Bir satranç ya da matematik problemi gibi yoğun bilinçli dikkat kutlanılan durumlarda

çözüm bulunamadığında, kişi uğraşmayı bırakır dikkatini tümüyle başka

bir etkinlikte yoğunlaştırır ya da uyursa tekrar probleme döndüğünde çoğu kez

çözüme çok hızlı olarak ulaşır. Bu da bilinçli dikkat ve çözümleme çabasıyla

eşzamanlı olarak daha derinde (en azından bilinçöncesindc) bir işlemleme olduğunu

ve bilinçli uğraş askıya alındığında bile bu geri plandaki işlemlemenin sürerek bilinçli

yargıya katkıda bulunduğunu gösterir. Bilimsel ve sanatsal yaratıda bilinçdışı

hazırlık Aldo May tarafından Yaratma Cesaretinde ele alınır. — ç .«.]

F. BİLİNCDIŞI VE BİLİNC 3 2 9

D u şle rin ta rih se l o n em in i ayrı b ir konu o la ra k e le a lm ak ,

cektiğimiz zahmete pek değmeyecektir. Bir duş bazı onderleri başarısı

tarihi değiştirmiş bir g irişim e atılmaya zorlamış o lab ilir. Ama bu

yalnızca bir duş, aklın daha bilinen guclerinin tersine, yabancı bir guc

sayıldığı zaman yeni bir sorun ortaya cıkarır; bir duş, gunduzun direncin

basıncı altında bulunan ama geceleyin daha derin uyarılma kaynaklarından

takviye alabilen itkilerin bir anlatım biçimi olarak kabul edildiği

zaman boyle bir sorun kalmaz.5 Ancak antik donemlerde duşlere

gosterilen saygı, doğru bir ruhbilimsel icgoruyc dayanmaktaydı ve insan

aklındaki kontrolsuz ve yok edilemez guclere, duş isteğini ureten

ve b ilin cd ışım ızd a işlediğini bulduğumuz "şeytansal" guce saygı

gosterilmiştir.

"Bizim" bilincdışımız demem amacsız değildir. Cunku bu bicimde

betimlediğim şey duşunurlerin, hatta Lipps'in bilincdışı ile aynı şey

değildir. Onlar terimi yalnızca bilinc karşıtı olarak kullanmışlardır: bu

denli ateşli bir bicimde yadsıdıkları ve bu denli enerjik bir bicimde savunma

yap tık la rı sav bilinclilikten ayrı o la rak bilincdışı ruhsal

sureclerin de bulunduğu savıydı. Lipps işi ruhsal olan her şeyin b ilincdışı

olarak varolduğunu ve onun bir kesiminin bilincli olarak da

bulunduğunu one surmeye dek vardırmışu. Ama biz duş gorungulerini

ve histerik belirti oluşumunu bu savı oluşturmak icin toparlamadık;

normal uyanıklık yaşamının kendisini gozlemlemek de onu hic

kuşkuya yer bırakmayacak bicimde kanıtlamaya yeterdi. Psikopatolojik

yapılardan ve bu sınıfın ilk uyesinden —d u şten— oğrenmiş

olduğumuz yeni buluş, bilincdışının (yani ruhsal olanın) iki ayrı sistemin

fonksiyonu o ld u ğ u ve bunun normal yaşamda da patolojik

yaşamdaki gibi gecerli bulunduğuydu. Boylece henuz ruhbilimciler tarafından

ayırt edilmemiş iki tür b ilin çd ışı vardır. Ruhbilimin k u llandığı

anlamda her ikisi de bilincdışıdır; ama bizim anlayışımıza gore

onlardan bizim Bd. dediğimiz aynı zamanda bilince kabul edilemez

olandır; diğerine Bö. diyoruz cunku onun uyarılmaları —belli kuralları

gozettikten ve belki ancak Bd. na ilişkin olmayan yeni bir sansurden

gectikten sonra— bilince ulaşabilir. Uyarılmaların bilince ulaşmak

icin sabit bir a jan la r hiyerarşisi dizisinden (ki bize v arlıklarını,

iclerinde sansurun oluşturduğu değişimlerle gosterirler) gecmek zorunda

olması, bizim mekansal bir benzetme kurmamıza olanak vermiştir.

5| I9 1 1 'd e e k lenen dipnot:] Bu bağlamda Büyük İskender'in Tyre seferi

sırasındaki düşüne bkz. (ca-TOgo;). (Bkz. I. Cilt s. 152 n. 4.)

3 3 0 v n . DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

İki sistemin birbiriyle ve bilincle ilişkisini, Bö. sisteminin, Bd. sistemi

ile bilinc arasında bir paravan gibi durduğunu soyleyerek betimlemiştik.

Bö. sistemi yalnızca bilince ulaşmayı engellemekle kalmaz,

istencli devinimlerin gucune ulaşmayı da kontrol eder ve bir kısmını

dikkat biciminde tanıdığımız hareketli bir yukleyici enerjiyi, dağıtım

icin emrinde bulundurur.6 [Bkz. s. 311.]

Psikoncvrozlar uzerine daha yakınlardaki literaturde cok tutulan "bilincustu"

ile "bilincaltı" arasındaki ayırımdan da kacınmamız gerekir;

cunku boyle bir ayırımın kesinlikle ruhsal olanla bilincli olanın

eşdeğerliliğine vurgu yapması hesaplanmış gibi gorunmektedir.

iyi de bir zamanlar bu denli her şeye gucu yeter olan ve başka her

şeyi gozden gizlemiş bulunan bilincin oynadığı rol olarak bizim

şemamızda ne kalmıştır? Yalnızca ruhsal niteliklerin algılanması için

bir duyu organı olduğu. Bizim şematik bir tablo oluşturma girişimimizin

altında yatan duşuncelere uygun olarak yalnızca bilincli algılamayı

ozel bir sistemin asıl işlevi sayabiliriz ve bu sistem icin B.

kısaltması uygun gibi gorunmektedir. Mekanik ozellikleri bakımından

bu sistemin Algı sistemine benzediğini kabul etmiştik: nitelikler tarafından

uyarılmaya yatkın, ama değişimlerin izlerini koruyamayan —

yani hicbir belleği olmayan. Algı sistemleri adlı duyu organıyla dış

dunyaya donmuş olan ruhsal aygıtın kendisi de fi.e ilişkin duyu organıyla

ilişki acısından dış dunyadır ki fi.in amacsal haklılığı bu

koşulda yalar. Burada bir kez daha aygıtın yapısına egemen olan ajanların

hiyerarşisi ilkesiyle karşılaşıyoruz. Uyarıcı malzeme fi. duyu org

an ın a iki yonden akmaktadır: n ite lik ler tarafından belirlenen

uyarılması olasılıkla bilincli hale gelmeden once yeni bir duzeltmeye

uğratılan Algı sisteminden ve de niceliksel surecleri belirli değişimlere

uğrayarak bilince doğru yollarını bulurken niteliksel olarak duyumsanan

aygıtın kendi icinden.

Ussal ve hayli karmaşık duşunce yapılarının, bilinc onlarda herhangi

bir rol oynamaksızın da olası olduğunun ayırdına varmış olan

duşunurler, bilince herhangi bir işlev yuklemekte zorluk cekmişlerdir;

\ l 9 l 4 'd e eklenen dipnot.] Benim İngilizce'de ilk kez Ruhsal Araştırma Topluluğunun Proceedings dergisi sayı 26'da [312] yayımlanan ve hayli çift anlamlı "bilinçdışı"

sözcüğünün belimleyici, dinamik ve sislematik anlamlarını ayırt ettiğim

ruhçözümlemesinde bilinçdışı kavramı üzerine sözlerime bkz. (Freud, 1912 g) [Konunun

tümü Freud'un daha sonraki görüşlerinin ışığında Ego ve id in (1923 b) I.

Bölümünde tartışılmıştır.]

F. BİLINCDIŞI VE BİLİNC 331

bilinc onlara tamamlanmış bir ruhsal surecin gereksiz yansımış bir

resminden başka bir şey olamazmış gibi gelmiştir. Ote yandan biz bu

sıkıntıdan bizim B. sistemimizle algısal sistemler arasındaki benzerlik

tarafından kurtarılmışızdır. Duyu organlarımızla algılamanın, gelen

duyusa l u y arılm an ın yayıldığı y o lla r b o y u n c a b ir d ik k a t yuku

yoneltmeye yol actığını biliyoruz: A lg ı sisteminin nitel uyarılması,

ruhsal aygıt icinde hareketli niceliğin deşarjı icin bir duzenleyici gibi

davranır. Aynı işlevi B. sisteminin k ap lay an duyu o rg an ın a da

yakıştırabiliriz. Yeni nitelikleri algılayarak hareketli yuk niceliklerini

yonlendirme ve onları uygun bir bicimde dağıtmada yeni bir katkıda

bulunur. Hazzı ve hazsızlığı algılamasının yardımıyla aksi halde niceliklerin

yerdeğiştirmesiyle calışan bilincdışı bir aygıt olan şeydeki

yuklerin d e ş a rjın ı etkile r. İlk b ak ışta h a z sız lık ilk e si, yukle rin

yerdeğiştirmesini otomatik olarak duzenliyor gibi gorunur. Ama bu

niteliklerin bilincinin, ek olarak, hatta birinciyle zıtlaşabilen ve ozgun

planıyla celişik olarak hazsızlığın ortaya cıkmasıyla ilişkili şeyleri

bile yukleyip işlemesine olanak vererek aygıtın etkililiğini mukemmelleştiren,

ikinci ve daha ayırımcı bir duzenleme getirmesi cok

olasıdır. Nevrozların ruhbiliminden, duyu organlarının bu niteliksel

uyarılmasıyla gercekleştirilen duzenleme sureclerinin, aygıtın işlevsel

etkinliğinde buyuk bir rol oynadığını oğreniyoruz. Birincil hazsızlık

ilkesinin otomatik egemenliği ve bunun sonucundaki etkinliğe uygulanan

kısıtlama, kendileri de otoma tik olarak davranan duyusal

duzenleme surecleri ile kesintiye uğrar. Gerilemenin (ki başlangıcta

yararlı bir amaca hizmet etmesine karşın en sonunda ketvurmalarda ve

zihinsel kontrolde yıkıcı bir yitime yol acar) anılan algılardan bu denli

cok etkilemesinin nedeninin birincilerin ruhsal duyu organlarının

uyarılmasından hicbir fazladan yuk alamamalan olduğunu goruruz. Bir

yandan sakınılması gereken bir duşuncenin bilincli hale gelemediği

cunku bastırmaya uğramış olduğu doğrudur; ama ote yandan bazan bu

tur bir duşuncenin yalnızca başka nedenlerle bilincli algıdan yoksun

kaldığı icin bastırıldığı da olur. İşte sağalum yontemimizde daha once

etkili olmuş bastırmaları iptal etmede yararlandığımız bazı ipucları.

B .in duyu organının duzenleyici etkisiyle hareketli niceliklerde

oluşan aşırı-yukun değerini, amacsal yonden, bir dizi yeni nitelikler ve

bunun sonucunda insanın hayvanlar uzerindeki ustunluğunu oluşturan

yeni bir duzenleme sureci yaratmasından daha iyi hicbir şey betimleyemez.

Duşunce sureclerinin, onlara eşlik eden ve duşunme uzerindeki

3 3 2 V E DUŞ SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

olası bozucu eikileri acısından sınırlı tutulması gereken haz ya da

hazsızlık verici uyarılmalar dışında bir nitelikleri yoktur. Duşunce

sureclerinin nitelik kazanabilmeleri icin insanlarda nitelik kalıntıları

bilincin dikkatini uzerlerine cekmeye ve duşunme surecine bilincten

yeni b ir hareketli yuk bağışlatmaya yeten sozel anılarla ilişkilendirilmişlerdir.

[Bkz. s. 295 ve 326 n. 1.]

B ilin c sorunları yığınının tumu, yalnızc a histerideki duşunce

surec lerinin bir cozumlemesiyle kavranabilir. Bunlar insana bilinconcesi

bir yukten bilincli bir yuke gecişin Bd. ile Bö. arasındakine

benzer bir sansur tarafından belirlendiği izlenimini verir.7 Bu sansur de

belli b ir nicel sınırın uzerinde etkili hale gelir; oyle ki duşuk

yoğunlukta duşunce yapıları ondan kurtulur. Bir duşuncenin bilincten

nasıl geri cekilebildiğine ya da belli kısıtlamalar icinde bilince doğru

yolunu zorlayabildiğine ilişkin olası her ceşitlemenin ornekleri psikonevrotik

gorungulerin cercevesine katılmış olarak bulunacaktır; bunların

tumu de sansurle bilinc arasında sıkı ve karşılıklı ilişkileri

gosterirler. Bu ruhbilimsel duşunceleri bu turden iki ornekle sonlandıracağım.

Gecen yıl zeki ve utanmaz gorunumlu bir kızı muayene etmek

uzere bir konsultasyona cağırıldım. Cok şaşırtıcı bir bicimde giyinmişti.

Cunku kural olarak bir kadının giysileri en son ayrıntıya dek

gozden gecirildiği halde onun coraplarından biri duşuktu ve bluzunun

duğmelerinden iki tanesi de acıktı. Bacağında ağrı olduğundan yakındı

ve kendisinden istenmeden baldırını actı. Ama asıl yakınması, kendi

sozleri kullanılacak olursa, bedeninin icine sanki "ileri geri hareket

eden bir şeyin saplandığı" ve onu durmadan "sarstığı" biciminde duyumsamalardı:

bazan tum bedenini "kaskatı" duyumsuyordu. Muayenede

bulunan iıp meslekdaşım bana baktı; kızın yakınmalarının anlamını

kavramakta hicbir gucluk cekmemişti. Ama ikimize de

olağandışı gelen şey —kendisinin de kendini cocuğunun anlattığı durumda

sıklıkla bulmuş olması gereken— anne icin bunun hicbir anlam

taşı mamasıydı. Kızın, sozlerinin anlamı hakkında hicbir bilgisi yoktu;

cunku eğer olsaydı onları asla dile getirmezdi. Bu olguda sansurun,

normal olarak masum bir yakınma kılığında bilincte ortaya cıkmak

uzere bilinconcesinde tutulacak bir duşleme izin vermek uzere aldatılması

mumkun olmuştu.

7[Bö. ile /i arasındaki sansür, Freud'un sonraki yazılarında nadiren ortaya çıkar.

Ancak bu "Bilinçdışı" hakkuıdaki makalesinin (1915e) VI. Kesiminde derinlemesine

tartışılmıştır.]

F. BİLİNCDIŞI VE BİLİNC 3 3 3

işte başka bir ornek. O n d o rt yaşında bir oğlan tic co n v u ls if, h isterik

kusma, başağrısı v. b. nden y akınarak ru h co zum sel sağ altım icin

bana gelmişti. Sağaltıma eğ e r gozlerini k ap a rsa re sim le r g o re c eğ i ya

da aklına duşunceler geleceği sonra da onları b an a ile tebileceği ko n u sunda

guvence vererek başladım. Resimlerle yanıt verdi. Bana g e lm e den

onceki son izlenimi belleğ in d e gorsel o la rak y en id en can lan d ı.

Amcasıyla dama oynuyordu ve tahtayı onunde gordu. Lehte ve aleyhte

değişik pozisyonları ve yapılmaması gereken hamleleri duşundu. Sonra

tahtanın uzerinde b ir k am a — baba sına ait olan am a imge leminin

tahtanın uzerine yerleştirdiği bir nesne— gordu. S o n ra tah tan ın uzerinde

ve bir tırpanın yanında bir orak o rtay a cıktı. Şimdi de yaşlı bir

koylunun hastanın uzaktaki evinin onundeki o tla rı b ir tırpanla bictiği

bir resim belirdi. Birkac gun sonra bu resim lerin anlamını keşfettim.

Oğlan mutsuz bir aile ortamı nedeniyle a lt u st olmuştu. S ert, ofke

patlamalarına eğilimli, hastanın annesiyle mutsuz b ir ev lilik yapmış

ve eğitim yontemleri korkutmadan ibaret olan b ir babası vardı. Babası

narin ve duygulu bir kadın olan annesinden boşanmış, yeniden evlenmiş

ve bir gun eve oğlanın yeni annesi olan genc bir kadın getirmişti.

Ondort yaşındaki oğlanın hastalığının başlam ası bundan so n rak i ilk

birkac gun icindeydi. A n laşılab ilir im a la rıy la bu re sim le r d iz isin i

oluşturan şey onun babasına yonelik baskılanmış ofkesiydi. Onların

malzemesi mitolojiden bir anı tarafından sağlanmıştı. Orak Zeus'un

babasını iğdiş etmek icin kullandığı o rak tı; tırpan ve yaşlı koylu

resmi, Kronos'u, cocuklarını yutan ve Zeus'un oylesine evlada yakışmaz

bir oc aldığı vahşi yaşlı adamı temsil ediyordu. [Bkz. I. C ilt s. 305.]

Babasının evliliği oğlana uzun sure o n ce cinsel organıyla o yn a d ığ ı

icin babasından işitmiş olduğu azarlar ve tehditlerin karşılığını verme

olanağı vermişu. (Dama oynama; yasak hamleler; oldurmek icin kullan

ılab ile c ek kam a ile k a rş ıla ş tırın .) Bu o lg u d a u zu n su re d ir

bastırılmış ve bilincdışı olarak kalmış anılar ve onların turevleri d o lambaclı

bir yoldan görünürde anlamsız resimler b ic iminde b ilin ce

sızmıştı.

Duşleri incelemenin ruhbilimsel bilgiye yaptığı katkının ve psikonevrozlar

sorununa tuttuğu on ışığın ku ram sa l değerini arayacaktım.

Zihinsel aygıtın yapı ve işlevlerinin tam o la rak an la şılm a s ın d an

sağlanabilecek sonuclan kim tahmin edebilir; cunku bilgimizin şu andaki

durumu bile p sikonevroz lann iy ile ştirileb ilir turleri u ze rin d e

334 vn. D U Ş SURECLERİNİN RUHBİLİMİ

o lum lu b ir sağ a ltım sa l etk iy i sağ lam am ız a olanak vermektedir. —

S o ru n u n sorulduğunu işitir g ibiyim.— iyi de aklı anlamaya, tek tek

in san la rın gizli nite liklerini o rtay a cıkarmaya yonelik bir arac olarak

bu calışmanın pra tik değeri nedir? Duşlerin ortaya cıkardığı itkilerin z ihinsel

yaşamda gercek gucler olarak değeri yok mudur? Baskılanmış isteklerin

— tıpkı duşle re yol actıkları gibi bir gun başka şeylere de yol

acabilecek isteklerin— ahlaksal onemlerine aldırış edilmemeli midir?

Kendimde bu soruları yanıtlama hakkını bulmuyorum. Duşler soru

n u n u n bu yonu n u d ah a faz la goz onune almadım. Ancak Roma

İm p a ra to ru n u n d u şu n d e imparatoru oldurduğunu gorduğu icin tebasın

d an birini idam ettirm ek te haklı olmadığını duşunuyorum. [I.

C ilt s. 118'e bkz.] Duşun ne an lam a geldiğini bulup cık arm ay a

c a lışm ak la başlamalıydı; duşun anlamının gorunduğu gibi olmaması

cok olasıdır. Hatta başka icerikte b ir duş de bu lèse majesté eylemini

icerse b ile Platon'un, erdemli insanın, gunahkarın yaptığını düşünde

g ö rm ek le yetindiği bicimindeki ozdeyişini akılda tutmak daha doğru

olmaz mı? [I. Cilt s. 118.] Bu nedenle sanırım en iyisi duşleri aklamaktır.

Bilincdışı isteklere gerceklik yakıştırmamız gerekip gerekmediğini

soyleyemem. Kuşkusuz bu herhangi bir geciş duşuncesinden ya

da ara duşunceden de esirgenmelidir. Eğer bilincdışı isteklere en temel

ve en ge rc ek b ic im le riy le b ak a cak olursak hic kuşkusuz ruhsal

gercekliğin ozel bir varoluş bicimi olduğu maddi gerceklikle karıştırılmaması

gerektiği sonucunu cıkarırdık.8 Boylece insanların duşlerindeki

ahlaksızlığın sorumluluğunu almayı reddetmelerinin hicbir haklılığı

k a lm am a k ta d ır. Z ih in s e l a y g ıtın iş ley iş bic imi do ğ ru o la rak

değerlendirildiği ve bilincle bilincdışı arasındaki ilişki anlaşıldığında

d u ş le rim iz d e ve duşlem y a ş am la rım ız d a ah lak sa l olarak karşı

cık ıla b ile c ek şeylerin buyuk olcude ortadan kalktığı gorulecektir.

Hanns Sachs'm [1912, 569] sozleriyle: "Eğer bir duşte guncel (gercek)

bir durum hakkında bize soylenmiş olan bir şeye bilincimizle bakacak

olursak cozumlemenin buyuteci alunda gorduğumuz canavarın minik

bir tek hucreli olduğunun ortaya cıkması bizim icin şaşırtıcı olmamalıdır."

8 [Bu cümle "maddi" sözcüğü yerine "edimsel" sozcuğunun kullanılması dışında buradaki haliyle ilk kez 19l4'de ortaya çıkmıştır. "Maddi" sözcüğü 1919’da kullanılmıştır.

— Bu paragrafın kalan kısmı 1914'de eklenmiştir.]

F. BILINCDIŞI VE BILtNC 33 5

Kural olarak eylemler ve bilincli olarak ifade edilmiş goruşler insanların

karakteri hakkında karar vermede yeterlidir. Eylemler ilk ve en

başta gelen olmayı hak ederler; cunku bilince doğru yollarını zorlayan

coğu itk i, dav ran ışla r b ic im in d e o lgunla şamadan once zihinsel

yaşamın gercek gucleri tarafından bir hic haline getirilir. Aslında bu

tur itkiler sıklıkla gelişmelerinde hicbir ruhsal engelle karşılaşmazlar;

bunun tek nedeni bilincdışının onların başka bir evrede durdurulacaklarından

emin olmasıdır. Her durumda me ziyetlerimizin gururla

fışkırdığı cok ciğnenmiş toprağı tanımak oğreticidir. Cok nadir olarak

dinamik gucler tarafından şuraya buraya cekiştirilmiş bir insan karakterinin

karmaşıklığı, basit secenekler arasında bizim modası gecmiş

ahlaksallığımızın inanmamızı isteyeceği kararı vermeye boyun eğebilir.

Ya duşlerin bize gelecekten bilgi vermedeki değerleri? Kuşkusuz bu

konuda hicbir sorun yoktur.9 [Bkz. I. Cilt s.58 n. 9.] Bunun yerine

onların bize gecmiş hakkında bilgi verdiklerini soylemek daha doğru

olurdu. Cunku duşler her anlamda gecmişten turerler. Yine de duşlerin

geleceği haber verdiği bicimindeki eski inanc tumuyle hakikatten yoksun

değildir. Her şey bir yana duşler isteklerimizi gercekleşmiş olarak

goruntuleyerek bizi geleceğe yonlendirirler. Ama duş gorenin şimdiki

zaman olarak resimlediği bu gelecek, onun gecmişe mukemmel bir

benzeyiş doğrultusundaki yıkılmaz isteği tarafından bicimlendirilmiştir.

[Yalnızca 1911 basımında bu noktada aşağıdaki dipnot bulunmaktadır: "Viyana'dan

Profesor Emst Oppenheim folklorden alınmış kanıtlarla bana kehanet anlamının

halk inancında bile terk edildiği ve son derece doğru bir bicimde uykuda ortaya

cıkan isteklere ve gereksinimlere dek izlerinin surulduğu bir duş sınıfı

bulunduğunu gostermiştir. Yakında kural olarak gulunc oykuler biciminde anlatılmış

bu duşlerin ayrıntılı bir derlemesini yayımlamış olacaktır.” — Bkz. Freud

ve Oppenheim'|in (1957a [1911]) Standard Ed., 12, 177'de birlikte yazdıklan folklorde duşler uzerine makaleye.]

EK

FREUD'UN

GENEL OLARAK YA DA BUYUK OLCUDE

DUŞLERLE İLGtLİ YAZILARININ

LİSTESİ

[Frcud’un yazılarının coğunluğunda duşlerden

soz edildiğini soylemek pek de abartı olmaz. Aşağıdaki

(değişik onem duzeylerindeki) calışma listesi

yine de pratik bir yarar sağlayabilir, ile r maddenin

başındaki tarih, soz konusu calışmanın yazıldığı

tarihtir. Sonundaki tarih yayım tarihidir ve calışmanın

daha ayrıntılı kunyesi Genel Kaynakca’da bu

tarih altında bulunabilir. Koşeli parantez icindeki

maddeler olumunden sonra yayımlanmıştır.]

"Bilimsel BirRuhbilim Projesi" (I. Kısım'ın 19, 2 0 ve 21. kesimleri) (1950a)]

Düşlerin Yorumu (1900a)

"Bir Haberci Duşun Tamamlanması" (1941c)]

Düşler Üzerine (1901a)

"Bir Hisleri Olgusunun Cozumlemesinden Parca" [Ozgun başlık: "Duşler ve

Hisleri"] (1905e)

Hsprilcr ve Biliııcdışıyla ilişkileri (VI. Bolum) (1905c)

Jensen'in "Gradiva"sında Sanrılar ve D ü ş le r (1 907a)

"Tipik Bir Kılık Değiştirmiş Oedipus Duşu Orneği" (1910/)

"DuşlerimYorumuna EkJer" (1911a)

Duş Yorumunun Ruh Cozumlemesinde Ele Almışı" (1911e)

"Folklorda Duşler" (Emst Oppenheim'la birlikle) (1957a)

"Kanılsal Bir Duş" (1913a)

"Duşlerde Masal Malzemelerinin Ortaya Cıkışı" (1913J)

"Cozumsel Uygulamadan Gozlemler ve Ornekler" (1913/ı)

338 EK

1914 "Bir Duşle 'Buyuk Başatının Temsili" (1914c)

1914 "Bebeksi Bir Nevrozun Oykusunden" (IV. Kesim) (19186)

1916 RuhçözümJemesine Giriş Konferansları (II. Kısım) (1916-17)

1917 "Duşler Kuramına Metapsikolojik Bir Ekleme" ( \ 9 \ l d )

1920 "Duşler Kuramına Eklemeler" (1920 f)

1922 "Duşler ve Telepati” (1922 a )

1923 "Duş Yorumu Kuramı ve Uygulaması uzerine Değinmeler" (1923c)

1923 "Josef Popper-Lynkeus ve Duşler Kuramı" (1923/)

1925 "Bir Butun Olarak Duş Yorumuna Bazı Ek Notlar" (1925ı)

1929 "Descarıes'ın Bir Duşu Uzerine Maxime Leroy'a Mektup" (19296)

1932 "Josef Popper-Lynkeus’la Temasım" (1932c)

1932 Ruhcozumlemesine Yeni Giriş Konferansları (29. ve 30. Konferans) (1933a)

[1938 Ruhcozumlemesinin Bir Ozeti (V.Bolum) (1940a)]

KAYNAKÇA

Kitapların ve dergilerin başlıkları italikle basılmıştır;

makale başlıkları tırnak icinde verilmiştir.

Kısaltmalar World List o f Scientific Pe rio d ic a ls'a

[Dunya Bilimsel Dergiler Listesi] (Londra, 1963-5)

goredir. Bu kitapla kullanılan daha başka kısaltmalar

Kaynakcanın sonundaki listede bulunabilir

Siyah harflerle basılmış sayılar ciltlere, diğerleri

sayfalara ilişkindir. Yıldızla belirtilmiş maddelere

bu kitapta gonderme yapılmamıştır. (I.Cilt s.36’da

Editorun Girişi ne bkz.) Teknik olmayan yazarlar ve

ozel bir calışmasından soz edilmemiş teknik yazarlar

icin Sozcuk Dizinine bkz. [Kaynaklan elde

etmek isteyecek okurlar icin ozgun başlıkların

gerekli olacağı, bu başlıklann cevirisi ise kitabın

hacmini gereksiz yere buyuteceği icin başlıklar c ev rilmemiştir.

— ç.n.]

A

METİNDE GONDERME YAPILMIŞ YAZARLAR DiZİNI

VE

CALIŞMALARIN LtSTESl

Her maddenin sonunda yuvarlak parantez icinde verilen sayılar bu kitapta soz konusu

calışmaya değinilen sayfa ya da sayfalan gosterir. Freud maddelerinde yalnızca İngilizce

ceviriler verilmiştir. Baştaki tarihler Almanca ya da başka ozgun basım tarihleridir.

(Yazılma tarihi basım tarihinden farklı olduğu durumlarda koşeli parantez icinde

eklenmiştir.) Basım tarihlerine eklenen harfler Standard Edilion'\x\ 24. Cildindeki

y,o KAYNAKCA A

Ereud'un yazılarının lam kaynakcasındaki maddelere uygundur, o z g u n basımın ayrıntıları,

ozgun başlık da icinde olmak uzere Freud Kitaplığındaki her ciltle Fditorun

Girişi nde verilmiştir.

ABHL, K. (1884) Ü be r d en Gegensinn d e r U rworte, Leipzig. (52)

ABRAHAM, K. (1909) Traum undMylhüs, Viyana, (83, 132)

ICcv.: "Drcams and Mylhs: A Study in Folk-Psychology" Clinical Papers and

P.ssays on Psycho-Analys'ıs, Londra vc New York, 1955,111. Kısım: I. Deneme.]

(1965) FR Hl.'D'la birlikte Bkz. FKELD, S. (1965a)

ADLHR, A. (1910) "Der psychische Ilermaphrodiusmus im Leben und in der Neurose",

Portsc.hr. Med., 28, 486. (127-1)

(1911) "Beitrag zur Ixhrc vom Widerstand", Zentbl. Psychoanal., I, 214. (299) ALLISON, A. (1868) "Nocturnal Insanily", Med. Time & Gaz., 947, 210. (1/140) AL.MOLI, S. Bkz., SALOMON AI-MOLI

AMRAM, N. (1901) Sephcr pilhron chalömölh, Kudus. (1/58)

ANDRHAS-SALOMH, L., vc FREUD, S. (1966) Bkz. FREUD, S. (1966a)

ARİSTOTELES De somniis vc D e divinatione p e r somnum. (1/56-7,1/86,1/151; 53, 272)

[Ccv.: W.S.Ilcrt (l-ocb Classical Library'dc "On die Soul" cildinde) Londra ve

New York, 1935]

ARTEMIDORUS, DALDtS'li Oneirocrilica, (1/57, 1/58, I/)151; 60, 85, 323)

| Almanca ccv.: Symbolik der Träume F.S.Krauss, Viyana, 1881 vc "Erotische Traume und ihre Symbolik" Anthropophyleia, 9 (1912), 316 1 lans Licht ]

llng.Ccv. (karşılaşnnnalı): The Interpretation ofDream s, R.Wood, Londra, 1644]

ART1GUES, R. (1884) lissa i sur la valeur séméiologique du reve (Tez), Paris. (1/87) BENINI, V. (1898) "La memoria c la durale dei sogni”, Riv. ital. filo s., 13a, 149. (1/97, 1/ 122)

BHRNARD-LHROY, E. vc TOBOWOLSKA, J. (1901) "Mecanismo intcllcciucl du

reve" Rev. phil., 51, 570. (227)

BERNFELD, S. (1944) "Freud s Earlicst Thcorics and the School af Hclmholiz", Psychoanal.

Quart., 13, 341. (1/38, 209)

BERNSTEIN, 1. vc SEGEL, B.W. (1908) Jüdische Sprichwörter und R edensarten, Varşova.

(1/183)

BETLIIEIM, S. vc HARTMANN, II. (1924) "Uber Fchlrcaklioncn des Gedachtnisses

bei der Korsakoffschcn Psychose." Arch. Psychiat. Nerv. Krank., 72, 278. (115) BIANCI1IERI, F. (1912) "I Sogni dai bambini di cinque anni", Riv. Psicol. norm. Pato!,

appl., 8 ,3 2 5 . (1/182)

Ayrıca bkz. DOGI.IA vc BIANCHIERI.

BINZ, C (1878) Über d en Traum, Bonn. (1/72-3, 1/108,1/128-9,1/138)

BLEULER, E. (1910) "Die Psychoanlysc Freuds", Jb. psychoanalyl. psychopath.

Forsch., 2, 623. (83)

BONATHLLI, F. (1880) "Del sogno" La filosofía delle scuole italiane, Şubat, 16. (1/97-8) BORNER, J. (1 S55)Da.v Alpdrücken, seine Begründung und Verhütung, Wurzburg. (1/87)

*BOTTl.NGER (1795) C.P.J. SPRENGEL'in Beiträge zur Geschichte d e r Medizin,

2 's in J o ın a k a l c . (1 /S 7 )

BOI.Ci M M.i a'I i;RCQ,A.(l8 7 9 -8 2 ) // istoirede ladiv inaliondans I antiquilé, Paris. (1/87) KAYNAKCA A 341

BREUER, J„ ve FREUD, S. (1895) Bkz.. FREUD, S. (1895d) (1940 [1892]) Bkz.

FREUD, S. (1940d)

BUCHSENSCHUTZ, B. (1868) Traum und Traumdeutung im Altertum, Berlin, (1/56,

1/150, 1/183)

BURDAC11, K.F. (1838) Die Physiologie als E rfahrungswissenschaft, 2. Basımın 3.cildi, 1832-40 (1. hasım 1826-32) (1 /6 1-2,1/76,1/102,1/104-5,1/129-30,1/134,1/273)

BUSEMANN, A. (1909) "Traumleben der Schulkinder" Z. p ä d . Psychol., 10, 294.

(1/182) (1910) "Psychologie der kindlichen Traumcrlcbnissc" Z. päd. Psychol.,

1 1 ,3 2 0 . (1/182)

CABANIS, P.J.G. (1802) Rapports du physique et du moral de l'homme,

Paris; Oeuvres complètes, Cilt. III, 153, Paris, 1824. (1/141)

CAI.KINS, M.W. (1893) "Slalislics of Drcams", Am. J. Psychol., 5, 311. (1/73, 1/74, 1/96, 1/270)

CARENA, CAESARE (1631) Tractalus de Officio Sanclissimae Inquisitionis ... Crcmona; Lyons, 1659. (1/121)

CIIABANEIX, P. (1897) Physiologie cérébrale: le subconscient chez le s artistes, les

savants, et les écrivains, Paris, (1/96,1/116)

CICERO De divinatione. 0 /6 3 ,1 /1 0 7 )

ICcv.: W. A. Falconcr (l.ocb Classical Library'), Londra vc New York, 1922]

Cl.APAREDE, F.. (1905) "Esquisse du ne theorie biologique du sommeil" Arch. p s y chol..

4, 245. (1/105)

CORIAT, 1.11. (1913) "Zwei sexual-symbolische Beispiele von Zahnarzt-Traumen"

Zentbl. Psychoanal., 3, 440. (118)

DAT1NHR, B. (1913) "Gold und Kot", Int. Z. ärztl. Psychoanal., I, 495 (133) DAVIDSON, WOLF' (1799) Versuch über den, Schlaf, Berlin. 2. Basım (1. Basım

1 7 9 5 )0 /1 1 3 )

DEBACKER, F. (1881), Des hallucinations et terreurs nocturnes chez les enfants

(Tez), Paris, (1/186,304)

DELACROIX, 11. (1904) "Sur la structure logique du reve", Rev. mêlaphys., 12, 921

(226)

DELACE, Y. (1891) "Essai sur la theorie du reve", Rev. industr., 2, 40. (1/72, 1/132, 1/228, 309)

DELBOEUF, J.R.I.. (1885) Le sommeil et lez rêve s, Paris. (1/66, 1/74, 1/103-4, 1/110, 1/112,1/158,1/228,1/232)

DIEPGEN, P. (1912) Traum und Traumdeutung a ls mcdizinischnaturwissenschaftliches

Problem im Mitlelaller, Berlin. (1/58, 265)

DOGLIA, S. ve B1ANC11IERI, F. (1910-11) "1 sogni dei bambini di Ire anni" Conlrti.

psicol., 1 ,9. (1/182)

DOI.LINGER, J. (1857) lleidenlhum und Judenthum, Regensburg. (1/87)

DREXL, F.X. (1909) Achmels Traumbuch: Einleitung und Probe eines kritischen Textes

(Tez) Munih. 0 /5 8 )

DUGAS, L. (1897a) "Ix sommeil et la cerehration inconsicnıc duranı le sommeil" Rev.

Phil., 4 } , 410. (1/107,1/111)

(1897 b) "Ix souvenir du reve", Rev. phil., 44, 220. (295) 342 KAYNAKCA A

DU PREL, C. (1885) Die Philosophie d e r Mystik, Leipzig. (1/115, 1/183, 1/185; 114, 2 5 1 ,3 2 7 )

EDER, M.D. (1913) "Augenlraume” Int. Z. ärzll. Psychoanal., I, 157. (128) EGGER, V. (1895) "La duree apparente des rcvcs", Rev. phil., 40, 41. (1/80,1/116; 221-2) (1898) "Le souvenirdans le revc", Rev. phil., 46, 154. (1/98)

ELL1S, HAVELOCK (1899) "The Stuff that Dreams are made o f Popular Science

Monthly, 54, 721, (1/72,1/112; 309)

(1911) The World o f Dreams, Londra (1/116,1/216,1/231; 84, 104, 1 3 3 ,2 2 6 ,2 6 5 ) ERDMANN, J.E. (1852) Psychologische Briefe (Brief VI), Leipzig. (1/122)

PECIINER, G.T. (1860) Elemente d e r Psychophysik (2 cilt), Leipzig. (2. Basım, Leipzig, 1889) (1/100-1,1/107, 258)

FEDERN, P. (1914) "Uber zwei typische Taumsensationcn" Jh. Psychoanalyse, 6, 89.

(124)

FERU, C. (1886) "Note sur un cas de paralysie hysterique consecutive a un revc”, Soc.

biolog., 41 (Kasım 20). (1/140)

(1887) "A Conlribution to the Pathology o f Dreams and o f Hysterical Paralysis",

Brain, 9, 488. (1/139)

EERENC/.l, S. (1910) "Die Psychoanalyse der Traume" Psychiat. — nt'urol Wschr.,

12, 102, 114 vc 125. (1/152, 1/183,1/294; 58)

ICcv.: "The Psychological Analysis o f Dreams", First Contribution to Psycho-

Analysis, Londra, 1952, ID. Bolum.]

(1911) "Uber lenkbare Traume" Zentbl. Psychoanal., 2, 31. (292)

[Ccv.: "Dirigible Dreams", Final Contributions to the Problems an d Methods o f

Psycho-Analysis, Londra ve New York, 1955, XXVII. Bolum]

(1912) "Symbolische Darstellung des Lust-und Rcalitatsprinzips im Odipus-

Mythos”, Imago, I, 276 (1/294)

[Ccv.: Itie Symbolic representation o f the Pleasure and Reality Principles in the

Oedipus Myth" First Contributions to Psycho-Analysis, Londra, 1952, X.Bolum (i).]

(1913) "Zur Augensymbolik" Int. Z. ärzll. Psychoanal., I, 161. (128) ICcv.: "On Eye Symbolism", First Contributions to Psycho-Analysis, Londra, 1 9 5 2 .X. Bolum (ii).J

(1916) "Affcktvcnauschung im Traume” Int. Z. ärzll. Psychoanal, 4, 112. (200) ICcv.: "Interchange of Affect in Dreams" Further C ontributions to the Theory and

Technique o f Psycho-Anlaysis, Dindra, 1926, LV. Bolum.]

(1917) "Traume der Ahnungslosen", Int. Z. ärzll. Psychoanal, 4, 208. (108)

[Ccv.: "Dreams of the Unsuspecting" Further Contributions to the Theory and

Technique o f Psycho-Analysis, Londra, 1926, LVI. Bolum.]

FICHTE, I.II. (1864) Psychologie: die Lehre vom bewussten Geiste des Menschen (2

cut), Leipzig. (1/61,1/115,1/122)

FISCHER, K.P. (1850) Grundzüge des Systems d e r Anthropologie, Erlangen,

(Grandzüge des Systems der Philosophie nm 2. Cilt, I. Kısmında.) (1/118)

FLIESS, W. (1906) Der Ablauf des Lebens , Viyana. (1/146,1/216)

KAYNAKCA A 343

FORSTER, M. (1910) "Das lalcinisch-altenglische pseudo-Danielsche Traumbuch in

Tiberius A. III." Archiv Stud, neueren Sprachen und L iteraturen, 125, 39. (1/58) (1911) "Ein miltelenglisches Vers-Traumbuch des 13. Jahrhunderts", Archiv Stud,

neueren Sprachen und L iteraturen, 127, 31. G/58)

I-'OSTER, M. vc SHERRINGTON, C.S. (1897) "The Central Nervous System", A Textbook

o f Physiology, III. Kısım, 7. basım, Londra. (1/39)

FOUCAULT, M. (1906) Le rêve: études et observations., Paris. (227, 237)

FREUD, M. (1957) Glory Reflected, Londra, G/24)

FREUD, S. (1877<2) "Uber den Ursprung der hinteren Ncrvcnwur/eln im Ruckenmark

von Ammococtcs (Pclromyzon Planeri)”, S B. Akad U m . Wien (Math.-Nalurwiss.

Kl.),IH. Abt. 7 5 ,1 5 .(1 4 3 )

(1884≪) "On Coca", S. Freud'un The Cocaine P apers'm dz, Viyana ve Zurih, 1963.

(1/219)

(1891b) On Aphasia, Londra vc New York, 1953. G /1 8 ,1/28)

(1893c) "Some Points for a Comparative Study o f Organic and Hysterical Motor

Paralyses" Standard E d., I, 157. (284)

(1894a) "The Neuro-Psychoses o f Defence" Stan dard E d., 3, 43 Q.1280) (1895b [1894]) "On the Grounds for Detaching a Particular Syndrome from Neurasthenia

under the Description 'Anxiety Neurosis' ", Standard Ed., 3, 87; P .F L ., 10, 3 1 .G /2 0 6 ,1/211)

(1895d) BREUER, J. ile, Studies on Hysteria, Londra, 1956: Standard Ed., 2;

P E L., 3. (1/28,1 /3 7 -8 ,1 /1 3 1 ,1 /1 5 3 ,1 /1 5 9 ,1 /2 2 8 ; 2 0 9 ,2 4 5 ,2 6 1 ,2 6 4 ,2 6 8 ,3 1 8 ) (1896b) "Further Remarks on the Neuro-Psychoses of Defence", Standard Ed., 3, 159. G/280, 268)

(1898b) "The Psychical Mechanism o f Forgetfulness" Standard Ed., 3, 289. G/219; 242, 324)

(1899a) "Screen Memories" Standard Ed., 3, 301. (324)

(1900a) Düşlerin Yorumu, Londra ve New York, 1955; Standard Ed ., 4-5; P .F L .,

4. (1/24,1/29,1/312; 120-3, 1 2 7 ,1 4 0 ,3 3 7 )

(1901a) On Dreams, Londra ve New York, 1951; Standard Ed., 5, 633. (337) (1901b) The Psychopathology o f Everyday Life, Standard Ed., 6, P.F.L. 5; (1/24,1/

2 9 ,1 /1 7 0 ,1 /2 1 9 ,1 /2 4 5 ,1 /2 6 0 ,1 /2 9 7 ,1 /3 0 6 ; 2 9 , 129, 184, 2 2 6 ,2 3 9 , 242, 2 5 8 ,3 2 4 ) (1905c) Jokes an d their Relation to the Unconscious, Standard Ed., 8 ; P .F L ., 6 .

( 3 2 ,7 2 ,8 8 ,2 0 7 ,3 3 7 )

(1905d) Three Essays on the Theory o f Sexuality, l-ondra, 1962; Standard Ed., 7, 125; P.F.L., 7 ,3 1 . G /2 9 ,1 /3 4 ,1/47,1/182,1/294,1/321-2; 85, 126 ,3 2 2 ) (1905e 11901]) "Fragment o f an Anlaysis o f a Case of Hysteria”, Standard Ed., 1, 3;

P.F L ., 8 ,2 9 . (239; 4 5 ,7 2 , 85, 118, 1 2 6 ,2 2 0 , 240, 2 4 2 ,2 5 4 , 2 8 2 ,2 9 9 ,3 3 7 ) (1906a) "My Views on the Part played by Sexuality in the Aetiology of the Neuroses"

Standard Ed., 7, 271; P .F L., 10, 71. (23)

(1907a) Delusions and Dreams in Jensen's "Gradiva", Standard Ed., 9. 3; P.F,L,

14. G/150,103, 337)

(1908a) "Hysterical Phantasies and their Relation to Bisexuality", Standard Ed., 9, 157; P.F L ., 1 0 .8 3 .(2 1 8 ,2 8 9 )

344 KAYNAKCA A

(19086) "Character and Anal Erotism", Standard Ed., 9, 169; P.F.L., 7, 205. (133) (1908c) "On the Sexual Theories o f Children", Standard Ed., 9, 207; P .F L ., 7, 183.

a/299)

(1908c [1907]) "Creative Writers and Day-Dreaming”, Standard Ed., 9, 143; P.F.L.,

14.(2 1 8 )

(19096) "Analysis o f a Phobia in a Five-Year-Old Boy", Standard Ed., 10, 3; P.F.L.,

8 , 165. a / 2 9 , 1/182,1/299,1/301,1/302)

(1909 d) "Notes upon a Case o f Obsessional Neurosis", Standard Ed., 10, 155;

P.F .L .,9 , 31. (3 8 ,7 2 , 173)

(1910c 11909]) Five Lectures on Psycho-Analysis, Standard E d., 11,211; Two Short

Accounts o f Pyscho-Analytic'de, Penguin Books, Hammondsworth, 1962. (1/19,

1/29,1/53)

(1910c/)" The Future Prospects o f Psycho-Analytic Therapy", Standard Ed. II, 141, (8 6 ,9 6 , 101, 133)

(1910c) "The Antithetical Meaning o f Primal Words", Standard Ed., II, 155 (52) (19106) "A Special Type o f Choice o f Object made by Men”, Standard Ed., II, 165;

P.F.L., 7 ,2 2 7 .(1 3 3 )

(1910/) "A Typical Example o f a Disguised Oedipus Dream"; Düşlerin Yorumum

katılmış, Standard Ed., 5, 398; P.F.L., 4, 523. a/1 9 5 , 128-30, 337) (191 la ) "Additions to the Interpretation o f Dreams" (Tumuyle Düşlerin Yorumu'yla

birleştirilmiştir) Standard Ed., 5, 360 v.s. ve 408-9; P.F L ., 4, 478 ve 573. (91-2, 9 6 ,1 3 8 ,3 3 7 ).

(19116) "Formulations on the Two Principles o f Mental Functioning", Standard Ed.,

12,215; P.F.L., II. (1 6 0 ,2 8 7 )

(191 lc [1910]) "Psycho-Analytic Notes on an Autobiographical Account o f a Case

o f Paranoia (Dementia Paranoides )", Standard Ed., 13, 3 ; P.F.L., 9, 129. (1/29,173) (1911c) " Die Handling o f Dream-Inlerpretalion in Psycho-Analysis", Standard Ed.

1 2 ,9 1 .(3 3 7 )

(1912g) "A Note on the Unconscious in Psycho-Analysis" [İngilizce], Standard Ed.,

12, 257; P.F.L., II. (330)

(1912-13) Totem an d Taboo, Londra, 1950; Standard E d., 13, I; P.F.L., 13. a/29, 1/

304,1/306,1/312, 140,226)

(1913a) "An Evidential Dream" Standard Ed., 12, 269. (82, 337)

(1913 d) " The Occurence in Dreams o f Material from Fairy Tales", Standard Ed., 12, 2 8 1 .(3 3 7 )

(1913/) "The Theme of the Three Caskets", Standard Ed., 12, 2 9 /; P.F L ., 14.

a/304)

(19136) "Observations and Examples from Analytic Practice", Standard Ed., 13, 193 (tumuyle). Ayrıca kısmen Düşlerin Yorumum (Standard Ed., 4, 232 ve 5,

409 f.) katılmıştır; P.F.L., 4, 328 ve 535. (1/281; 139, 337)

(1914c) "On Narcissism: an Introduction", Standard Ed., 14, 69; P.F.L., II. (230) (1914 d) "On the History o f the Psycho-Analytic Movement", Standard F.d., 14, 3;

P.F.L., 15. (1/29,1/40, 79)

KAYNAKCA A 345

(1914e) "The Representation in a Dream of a 'Great Achievement' Düşlerin

Yorumuna katılmış, Standard E d., 5, 412; P F .L ., 4 , (1 4 2 ,3 3 8 ) (19156) "Thoughts for the Times on War and Death", Standard Ed., 1 4 ,2 7 5 ; P.F.L.,

12. (1/304)

(1915d) "Repression" Standard E d., 14, 143; P.F.L., II. (270, 320) (1 9 15e) "The Unconscious" Standard Ed., 14, 161; P.F.L., II. (318, 326, 332) (1916.7) "Some Characler-Types Met with in Psycho-Analytic Work", Standard Ed.,

14, 311; P./LL., 14,(1/315)

(1916-17 [1915-17] Introductory Lessons on Psycho-Analysis, New York, 1966;

Londra, 1971; Standard Ed., 15-16; PF.L., I. (1/2 9 ,1 /5 0 ,1 /7 1 ,1 /1 8 4 ,1 /1 9 4 ,1 /2 0 4 , 1/281; 3 2 ,9 0 ,9 4 , 1 3 5 ,1 3 9 ,1 4 3 , 1 4 5 ,2 2 6 ,3 0 0 -1 , 338 )

(19176) "A Childhood Recollection from Dichtung und Wahrheit", Standard Ed.,

17,147; P.F.L., 14. (129)

(1917d [1915]) "A Metapsychological Supplement to the Theory of Dreams”, Stand

ard Ed., 14,219; P.F.L., II. (1/ 8 7 ,2 6 4 ,2 7 0 ,2 7 6 ,3 3 7 ) (19186) [1914]) "From the History o f an Intfantile Neurosis", Standard Ed., 17, 3;

P.F.L., 9 ,2 2 5 . a/29,1/233, 45, 1 0 3 ,2 4 6 ,3 3 7 )

(19196) "The 'Uncanny' ", Standard Ed., 17, 219; P.F.L., 14. (8 8 ,1 4 3 ) (1920a) "The Psychogenesis o f a Case o f Female Homosexuality”, Standard Ed.,

18,147; PF .L ., 9, 3 6 7 .(2 0 4 )

(1920 1) "Supplements to the Theory o f Dreams", Standard E d., 18, 4. (337) (1920g) Beyond the Pleasure Principle, 1 .ondra, 1961; Standard Ed., 18, 7; P.F.L.,

II. a/29, 1 /2 9 4 ,1 /3 1 7 ,1 8 9 ,2 6 3 , 8 0 ,3 1 8 )

(19216) Varendonck’a Giriş [İngilizce],. 77ie Psychology o f Day-Dreams, Londra

Standard Ed., 18, 271. (218)

(1921c) Group Psychology and the Analysis o f the Ego, Londra ve New York, 1959;

Standard Ed., 18, 69; P F .L ., 12. a /3 0 ,1/201, 203)

(1922a) "Dreams and Telepathy", Standard Ed., 18, 197. (337)

(19226) "Some Neurotic Mechanisms in Jealousy, Paranoia and Homosexuality",

Standard Ed., 18, 223; P.F.L., 1 0 ,1 9 5 . (1/141)

(19236) The Ego and the Id, Londra ve New York, 1962; Standard Ed., 19, 3;

P.F.L., II. a/30, 1/2 1 . 1 , 203,264, 330)

(1923c [1922]) "Remarks on the Theory and Practice of Dream-Interpretation",

Standard Ed., 19, 109. (337)

(1923d) "A Seventeenth-Century Dcmonological Neurosis”, Standard Ed., 19, 69;

P.F.L., 14. (89)

(1923/) "Josef Popper-Lynkeus and the Theory o f Dreams", Standard Ed., 19, 261.

(1/147,42,337)

(1924c) "The F.conomic Problem of Masochism", Standard Ed., 19, 157; P.F.L., II.

a /208)

(1925a [1924]) "A Note upon the ’Mystic Writing-Pad’ ", Standard Ed., 19, 227; P F .L , II. (262)

(1925d [1924]) An Autobiographical Study, Standard Ed., 20, 3; P.F.L., 15. a /1 6 , 167)

346 KAYNAKCA A

(1925ı) "Some Additional Notes upon Dream lntcrprclalion as a Whole", Standard

Ed., 19, 125. (337)

(1925/) "Some Psychical Consequences o f the Anatomical Distinction between the

Sexes", Standard Ed., 19, 243; P.F.L., 7, 323. (1/30,1/306) (1 9 2M [1925]) Inhibitions, Symptoms and Anxiety, Londra, 1960; Standard Ed., 20, 77; P.F.L., 1 0 , 227. a /3 0 ,1 /2 1 1 ,6 9 ,1 3 1 ,7 6 2 )

(1927a) "The Question o f Lay A nalysis’t Eklenti", Standard Ed., 20, 251; P.F.L., 15.

a/i6)

(1927c) The Future o f an Illusion, Londra, 1962; Standard Ed., 21, 3; P.F.L., 12.

(1/30, 183)

(19296) "A letter (Fransızca) to Maxime Leroy an some Dreams of Descartes", Stand

a rd Ed., 21, 199. (337)

(1930a) Civilization and its Discontents, New York, 1961; Londra, 1963; Standard

Ed., 2 1 , 59; P.F.L., 1 2 . a /3 0 , 1/129)

(1930c) Address delivered in the Goethe House at Frankfurt, Standard Ed., 21, 208;

P.F.L., 14. a/193,1/315)

(19316) "Female Sexuality", Standard E d., 21, 223; P.F.L., 7 367. (1/306) (1932c) "My Contact with Josef Popper-Lynkeus" Standard Ed., 22, 219 (1/147, 42, 337)

(1932c [1931]) Diiylerin Yorumunun İngilizce ucuncu (gozden gecirilmiş) Basımına onsoz [lngilizccl, Londra ve New York; Standard Ed., 4 xxxii; P.F.L., 4, 56.

a/41, 1/53)

(1933a [1932]) New York Introductory Lectures on Psycho-Analysis, New York,

1966; Londra, 1971; Standard Ed., 22, 3; P.F.L., 2. a/58, 1/144, 65, 216, 253, 264, 280, 320, 337)

(1933c [1932]) Andre Breton'a Uc Mektup |Fransızca ceviri), Le surréalisme au s e r vice

de la révolution (No.5), 10. Biri Almanca orjinalinin kopyasıdır. (1/35)

(1935a) An Autobiographical Sludy'mn yeni basımına eklenti (1935), Londra ve

New York; Standard Ed., 20, 71; P.F.L., 15. (1/16)

(1939a [1934-8]) Moses and M onotheism, Standard Ed., 23, 3; P.F.L., 13. a/30) (1940a [1938]) An Outline o f Psycho-Analysis, New York, 1968; Londra, 1969;

Standard Ed., 23, 141; P F L ., 15. (1/30, 337)

(1940ri [1892]) BREUER, J. ile, "On the Theory of Hysterical Attacks”, Standard

Ed., I, 151. (1/38)

(1941c [18991) "A Premonitory Dream Fulfilled", Standard Ed., 5, 623. (336) (1942a [1905-6]) "Psychopathic Characters o f the Stage”, Standard Ed., 5, 623

(336)

(1950a [1887-1902]) The Origins o f Psycho-Analysis, Londra ve New York, 1954.

(Kısmen Standard Ed., I, 175'de "A Project for a Scientific Psychology "ye katılmıştır.) a/19, 1/26, 1/28, 1/37, 1/38, 1/41, 1/46, 1/146, 1/169, 1/173, 1/174, 1/253,

1/280, 1/312)

(1957a [1911]) OPPENHEIM, D.E. ile Dreams and Folklore, New York, 1958, 1.

Bolum; Standard Ed., 12, 177. (336)

(1960a) Letters 1873-1939 (ed. E.L. Freud) (cev. T. ve J. Stem), New York, 1960; Londra, 1961. (1125,1/26)

KAYNAKCA A 347

(1963a [1909-39]) Psycho-Analysis and Faiih. The Letters o f Sigmund Freud and

Oskar Pfister (ed. H. Meng v e E.L. Freud) (cev. E. Mosbacher), Londra ve New

York, 1963. (1/26)

(1965a [1907-26]) A Psycho-Analytic Dialogue. The Leiters o f Sigmund Freud and

Karl Abraham (ed. H.C. Abraham ve E.L. Freud) (cev. B. Marsh ve U.C. Abraham), Londra ve New York, 1965. (1/26)

(1966a [1912-36]) Sigmund Freud and Lou Andreas-Salome: Letters (ed. E. Pfeiffer) (cev. W.ve E. Robson-Scott), l.ondra ve New York, 1972. (1/26)

(1968a [1927-39]) The Letters o f Sigmund Freud and Arnold Zweig (ed. E.L.

Freud) (cev. W. ve E. Robson Scott), Londra ve New Yoik, 1970. (1/26)

(1970a [1919-35]) Sigmund Freud as a Consultant. Recollections o f a Pioneer in

Psychoanalysis (Freud'dan Edoardo Weiss'a makluplar, arasında Onsoz ve

Giriş'ini Manin Groljhan'm yazdığı bir Anılar ve Acıklamalar da var), New York,

1970. (1/26)

(1974a [1906-23]) The Freud / Jung Leiters (ed. W. McGuire) (cev. R. Manheim ve R.F.C. Hull), Londra ve Princeton, N.J., 1974. (1/26)

FUCHS, E. (1909-12) Illustrierte Sittengeschichte (Erganzungsbande) Munih. (77) GALION, F. (1907) Inquiries into Human F aculty and its Development, 2. basım, Everyman's Basımı, Uındra. (1. basım, 1883.) (1/190,27, 220)

GARNIER, A. (1872) Traité des facultés de ¡'âme, contenant l'histoire d e s p rincipales

théories p sychologiques, (3 cilt), Paris. (1. basım, ! 852) (1/79,1/282)

GIESSLER, C M. (1888) Beiträge zur Phänomenologie des Traumlebens, Halle. (139) (1890) Aus den Tiefen des Traumlebens, Halle. (1/139)

(1896) Die physiologischen Beziehungen der Traumvorgänge, Halle. (1/139)

GffiOU DE BOUZAREINGES, C. ve G1ROU DE BOUZAREINGES, L. (1848) Physiologie:

essai sur le mécanisme des sensations, d e s idées et des sentiments, Paris.

(1/78)

GOBLOT, E. (1896) "Sur le souvenir des reves" Rev. Phil., 42, 288. (227, 295) GOMPERZ, T. (1866) Traumdeutung und Tauberei, Viyana. (1/151 )

GOTTHARDT, O. (1912) Die Traumbücher des Mittelalters, Eisleben. (1/58)

GRIESINGER, W. (1845) Pathologie und Therapie der psychischen Krankheiten,

Stuttgart. (1/185)

(1861) aynı calışma, 2.basım, (Radestock'un alıntı yaptığı). (1/142-3,1/280)

GRUPPE, P.O. (1906) Griechische Mythologie und Religionsgeschichte, Munih. (I.E.P.

von Muller in Handbuch der klassischen Altertums-Wissenschaft'\, 5, 2'de.) (1/57) GUISLAIN, J. (1833) Leçons orales sur les phrénopalhies (3 cilt), Bruksel. (140)

[Metindeki alınlı Almanca çeviriden: Abhandlungen über die Phrenopathıen,

Nurenberg, 1838 ]

HAFENER, P. (1887) "Schlafen und Traumen", Sammlung zeilgemässer Broschüren

226, Frankfurt. (1/58,1/104,1/115,1/118,1/120)

HAGEN, F.W. (1846) "Psychologie und Psychiatrie", Wagner's Handwörterbuch der

Physiologie, 2, 692, Brunswick. (1/141)

HALLAM, F. ve WEED, S. (1896) "A study o f Dream Consciousness", Am. J Psychol.,

7, 4 0 5 .(1 /7 2 ,1 /1 8 6 ,1 /2 1 2 )

348 KAYNAKCA A

HARTMANN, E. VON (1890) Philosophie des Unbewussten, 10. basım, Leipzig.

(1.basım, Berlin, 1869) a /1 8 5 , 251)

[Ceviri: Philosophy o f the Unconscious, W.C. Coupland, Londra, 1884.)

HARTMANN, II. Bkz. BETLHEIM ve HARTMANN.

HENNINGS, J.C. (1784) Von den Träumen und Nachtwandlern, Weimar. (1/67,1/77)

HERB ART', J.F. (1892) Psychologie a ls Wissenschaft neu gegründet au f Erfahrung,

Metaphysik und Mathematik. ( Zweiter, analytischer Teil); Herbart' in Säntliche

Werke’sinde (ed. K. Kchrbach) 6 . Cill, Langensalza. (1. basım Konigsberg, 1825) 0 /1 2 8 )

HERMANN, K.F. (1858) Lehrbuch d e r gottesdienstlichen Alterthümer der Griechen, 2.

basım, I Icidclbcrg. ( Lehrbuch der griechischen Antiquitäten de 11. Kısım) a /8 7 ) (1882) Lehrbuch der griechischen Privatallerlhümer, 3. basım, Freiburg. ( Lehrbuch

der griechischen Antiquitäten d e IV. Kısım)

HERODOTOS, Uistory. (128)

[Ccv.: A.D: Godlcy, TU. Cill (Loeb Classical Library), Londra ve New York,

1922.)

IIERVEY DE SAINT-DENYS, MARQUIS D' (1867) Les reves et ¡es moyens de les

d irig e r, Paris. (Anonim Yayın.) a /6 7 , 1/79,1/112-3, 291)

HILDEBRANDT, F.W. (1875) Der Traum und seine Verwenhung f ü r s Leben, Leipzig (1/63-4, 1 /6 9 ,1 /7 2 ,1/79,1/80-1,1/108,1/114-6, 1/118-24,1/212-3)

1IIPPOCRATES ( Ancient Medicine ve Regimen. (1/57, 1/86, 133)

|Ccv.: W.H.S. Jones, I. ve IV. cilller (Loeb Classical Library), Londra ve New

York, 1923 ve 1931.)

HITSCHMANN, E. (1913) "Goeihc als Vatersymbol'', Int. Z. ärzll. Psychoanal., I, 569.

(85)

llOBBES, T. ( \ 6 5 \ ) L eviathan, Londra. (265)

HOFF BAUER, J.C. (1796) Naturlehre der Seele, Halle, a /7 7 )

≫HOIINBAUM (1830) C.F. NASSE: Jb. Anthrop., I’de. (1/140)

HUG-HELLMUTH, II. VON (1911) "Analyse eines Traumes eines 5' - Jahngen Knaben",

Zentbl. Psychoanal., 2, 122. (1/182)

(1913) "Kindertraume", Int. Z. ärzll. Psychoanal., I, 470.

(1915)" Ein Traum der sich sclbsl dculel," Int Z .ä r ztl. Psychoanal., 3 ,3 3 . (1/193-4) IDELER, K.W. (1853) "Uber die Enslchung des Wahnsinns aus Traumen", Annalen des

Charite-Krankenhauses, Berlin, 3 (2), 284. a /1 3 9 )

IWAYA, S. (1902) "Traumdeutung in Japan", Ost-Asien, 5, 302 a /5 8 ) JEKEI.S, L. (1917) "Shakespeares Macbeth", Imago, S, 170. (1/315)

JESSEN, P. (1855) Versuch einer wissenschaftlichen Begründung der Psychologie, Berlin a /6 2 ,1/67,1/77 8 ,1 /98,1/117,1/123-4)

JODL, F. (1896) Lehrbuch der Psychologie, Stuttgart. (1/109)

JONES, E. (1910a) "'Die Oedipus Complex as an Explanation of Hamlet's Mystery”,

Am. J. Psychol., 21, 72. a/315)

KAYNAKCA A 349

(1910ft) "Freud's Theory o f Dreams”, Am. J. Psychol., 21, 283; P a p e rs on Psycho-

Analysis (bkz. 1913). (131)

(1911) "The Relationship between Dreams and Psychoneurotic Symptoms", Am. J.

Insanity, 6 8 , 57; 1913'de (289)

(1912a) "Unbewusste Zahlenbchandlung", Zenibl. Psychoanal., 2, 241. (147) {İngilizce

metin: "Dream Manipulation o f Numbers", 1913'de, yalnızca 2. basımda.]

(1912ft) "A Forgotten Dream" J. abnorm. Psychol., 7, 5; 1913'de. (244) (1913) P a p e rs on Psycho-Analysis, Londra vc New York. (2.basim 1918 ve 3.basim 1923; Londra vc New York; 4. basım 1938 v e 5.basim 1948, Urndra ve Baltimore.)

(1914a) "Frau und Zimmer", Int. Z. ärztl. Psychoanal., 2, 380. (85)

(1914ft) "Zahnziehen und Geburt", Int. Z. ärztl. Psychoanal., 2, 380. (118) (1916) "The lheory o f Symbolism", Bril. J. Psychol., 9, 181. (83)

(1949) Hamlet an d Oedipus (1910ah in gozden gecirilmiş ve genişletilmiş basımı), Londra ve N ew York. (1/315)

(1953) Sigmund F reud: Life and Work, 1 .Cilt, Londra. (1/26,1/164,1/219)

(1955) Sigmund F reud: Life and Work, 2-Cilt, Londra ve New York. (1/26)

(1957) Sigmund F reud: Life and Work, 3.Cilt, Londra ve New York. (1/26)

JOSFPHUS, FLAVIUS Aruiquilates Judaicae. (65)

[Cev.: Ancient History o f the Jews, W. Whitson, Iarndra, 1874]

JUNG, C.G. (1906, 1909) (cd.) Diagnostische Assoziationsstudien (2 eilt), Leipzig.

(254)

ICev.: Studies in Word Association. Londra, 1918; New York, 1919.]

(1907) Über die Psychologie de Dementia Praecox, Ilalle. (252)

[Cev.: The P sych ology o f Dementia Praecox, New York, 1909.]

(1910a) "Uber Konflikte der kindlichen Seele", Jb psychanalyt. psychopath.

Forsch., 2 33. (1/182).

(1910fc) "Ein Beitrag zur Psychologie des Geruchtes" Zenibl. Psychoanal 1, 81

(66)

(1911) "Ein Beitrag zur Kenntnis des Zahlenlraumcs", Zenibl. Psycoanal., I 567.

(147)

(1974) FREUD, S. ile Bkz. FREUD, S. (1974a)

KANT, I. (1764) Versuch über die Krankheiten des Kopfes, Konigsberg. (1/141)

(1798) Anthropologie in p ragmatischer Hinsicht abgefasst, Konigsberg. (1/122) KARPENSKA, L. VON (1914) "Ein Beitrag zur Analyse 'sinnloser' Worte in Traume”

Int. Z. ärztl. Psychoanal., 2, 164. (37)

KAZOWSKY, A. D. (1901) "Zur Frage nach dem Zusammenhange von Traumen und ,

Wahnvorstellungen”, Neurol. Zentbl., 2 0 , 4 4 0 ve 508. (1/139)

K1RCIIGRABER, F. (1912) "Der Hut als Symbol des Genitales", Zentbl. Psychoanal.,

3 , 95. (93)

KLEINPAUL, R. (1898) Die Lebendigen und die Toten in Volksglauben, Religion und

Sage, Leipzig. (83 not.)

KRAUSS, A. (18 5 8 -9 ) "Der Sinn im Wahnsinn", Allg. Z. Psychial., 15, 617 ve 16, 10, 222.(1 /8 9 -9 0 ,1 /1 4 0 -1 ,1 /1 4 3 )

KRAUSS, E S. Bkz. ARTEMIDORUS.

350 KAYNAKCA A

LADD, G.T. (1892) "Contribution to the Psychology o f Visual Dreams", Mind (Yeni Dizi), 1, 299, a/85,308)

LANDAUER, K. (1918) "Handlungen des Schlafenden", Z. ges. Neurol. Psychiat., 3 9

329. (1/273)

LASEGUE, C. (1881) "Le delire alcoolique n'est pas un delire, mais un reve", Archs.

gén. Méd., 2, 513. a/139)

LAUER, C. (1913) "Das Wesen des Traumes in der Beurteilung der talmudischen und

rabbinischen Literatur", Int. Z. ärztl. Psychoanal., I, 459. Cf/58)

LEHMANN, A. (1908) Aberglaube und Zauberei von den ältesten Zeiten bis in die

Gegenwart (Alm. cev.: Petersen), Stuttgart. (1/187)

LE LORRAIN, J. (1894) "La duree du temps dans les rcves", Rev. phil., 38, 275. (1/80,

' 1/116; 2 2 1 )

(1895) " U reve", Rev. phil., 40, 59. (2 2 1 ,7 2 1 )

LELUT, L.-F. (1852) "Memoire sur le sommeil, les songes et le sonnambulisme", Ann.

méd. -psychol. [2. Dizi], 4 ,3 3 1 . (1/141)

LEMOINE, A. (1855) Du sommeil au point de vue physiologique et psychologique,

Paris. (1/107)

LEROY. Bkz. BERNARD-LEROY.

LEURET, F. (1834) ¡'ragmens psychologiques sur la fo lie , Paris. (252)

LIEBEAULT, A.A. (1889) Le sommeil provoqué et les états analogues, Paris, (290) LIPPS, T. (1883) Grandtatsachen des Seelenlebens, Bonn. (1/272-3)

(1897) "Der Begriff des Unbewussten in der Psychologie", Records o f the Third Int.

Congr. Psychol., Miinih (326-7, 329)

*LLOYD, W. (1877) Magnetism and Mesmerism in Antiquity. Londra. (1/87)

♦LOWINGER (1908) "Der Traum in der judischen Literatur”, Mill. jiid.V olksk., 10.

a/58)

LUCRETIUS De rerum natura. (1/63)

[Cev.; W.H.D. Rouse (Loeb Classical Library), Londra ve New York, 1924.]

"LYNKEUS" [J. POPPER] (1899) Phantasien eines Realisten, Dresden. (2.basim, Viyana, 1900.) a/147, 42-3)

MA ASS, J.G.E. (1805) Versuch über d ie Leidenschaften, Halle, a /6 2 )

MACARIO, M.M.A. (1847) "Des reves, consideres sous le rapport physiologique et

pathologique", H. Kis. Ann. méd.-psychol., [I. Dizi], 9, 27. Kitap halinde, Paris, 1847. a/141)

(1857) Du sommeil, d e s rêves et du sonnambulisme dans l'étal de santé e t d e maladie,

Paris ve Lyons. (223)

MACNISH, R. (1830) Philosophy o f Sleep, Glasgow, a /7 8 )

[Alm. cev.: Der Schlaf in allen seinen Gestalten, Leipzig, 1835]

MAEDER, A. (1908) "Die Symbolik in den I-egenden, Marchen, Gebrauchen, und

Traumen”, Psychial.-neurol. Wschr., 10. 55. (83)

(1912) "Uber die Funktion des Traumes”, Jb. psychoanalyt. psychopath. Forsch.,

4 ,6 9 2 . (299)

MAINE DE BIRAN, M.F.P. (1834) Nouvelles considérations sur les rapports du physigue

et du moral de l'homme (ed. V. Cousin), Paris. (1/141)

KAYNAKCA A 351

MARCINOWSKI, J. (1911) "Eine kleine Mitteilung", Zent bl. Psychoanal., I, 575. (36) (1912a) "Gezeichnete Traume", Zentbl. Psychoanal., 2, 490 (87)

(1912h) "Drei Romane in Zahlen", Zentbl. Psychoanal., 2, 619. (147)

MAUDSLEY, H. (1868) Physiology and P athology o f Mind, 2. basım, Londra (I.basım, 1867) (327)

MAURY, L.F.A. (1853) "Nouvelles observations sur les analogies des phenomenes du

reve ed de l'alienation mentale”, H. Kıs., Ann. méd-psychol. [2. Dizi], 5 ,4 0 4 . (1/80) (1878) Le sommeil et les rêves, Paris, (I.basım, 1861.) (1/62,1/67,1/70, 1/78, 1/79 1/

80, 1/84-5, 1/87,1/107, 1/108-9,1/111,1/113, 1/124-5, 1/128, 1/139,1/141,1/143,

1/238; 2 2 1 -2 ,2 5 3 -4 ,2 9 5 )

MAXWELL, J.CLERK (1876) Matter and M otion, Londra, (184, 243)

*MEIER, G.F. (1758) Versuch einer Erklärung des Nachtwandeins, Halle. (1/77)

MEYNERT, T. (1892) Sammlung von populärwissenschaftlichen Vorträgen über den

Bau und die Leistungen des Gehirns, Viyana. (1/272,1/299-300)

MIURA, K. (1906) "Uber Japanische Traumdeuterei", Mill. dis. Ges. Naturk. Oslasiens,

1 0 ,2 9 1 . (1/58)

MOREAU, J. (1855) "De l'identite de l'etal de reve et de folie”, Ann. méd-psychol. (3.

Dizi), 1 ,3 6 1 . (1/141)

MULLER, J. (1826) Über die phantastischen Gesichtserscheinungen, Coblenz. (1/84) MYERS, F.W.H. (1892) "Hypermnesic Dreams”, Proc. Soc. Psych. Res., 8 , 362. (1/68) NACKE, P.* (1903) "Uber sexuelle Traume", Arch. Krim. Anthropol., 307. (126) (1905) "Der Traum als feinles Reagens f. d. Art d. sexuellen Empfidens”, Mschr.

Krim. -Psychol., 2, 500. (126)

(1907) "Kontrasttraume und spezielle sexuelle Konirasttraume", Arch. Krim.

Anthropol., 2 4 ,1 . (126)

(1908) "Beitrage zu den sexuellen Traumen", Arch. Krim. Anthropol., 2 9 ,3 6 3 . (126)

*(1911) "Die diagnostische und prognostische Brauchbarkeit der sexuellen

Traume", Arztl. Sachv.-Ztg., No. 2. (126)

NEGELE1N, J. VON (1912) "Der Traumschlussel des Jaggadeva", R elig. Gesch. Vers.,

II , 4. (1/58)

NELSON, J. (1888) ”A Study of Dreams", Am. J. Psychol., I, 367. (1/71)

NORDENSKJOLD, O., ve diğerleri. (1904) Anartic. Zwei Jahre in Schnee und E is am

Südpol, (2 eilt), Berlin. (1/182-3)

[ing. cev. (kısaltılmış): Antarctica, Londra, 1905.]

OPPENHEIM, D. E. ve FREUD, S. (1957) Bkz. FREUD, S.'(1957 a)

PACHANTONI, D. (1909) "Der Traum als Ursprung von Wahnideen bei Alkoholdelirianten",

Zentbl. Nervenheilk., 3 2 ,7 9 6 . (1/139)

PAULHAN, F. (1894) "A Propos de l'activite de l'esprit dans le reve"; Rev. phil., 38, 546’da "Correspondence" bolumunde. (227)

PEISSE, L. (1857) La médecine et les médecins, Paris. (1/143)

PESTALOZZI, R. (1956) "Sigmund Freuds Breufswahl", Neue Züricher Zeitung, Temmuz 1, Frenausgabe, 179, Bl. 5. (169-70)

352 KAYNAKCA A

PFAFF, E. R. (1868) Da s Traumleben und seine Deutung nach den Prinzipien d e r Araber,

Perser, Griechen, Inder und Ägypter, Leipzig. (1)118)

PFISTER, O. (1909) "Ein Fall von psychoanalytischer Seelsorge und Seelenheilung",

Evangelische Freiheit, Tubingen, (Yeni Dizi), 9, 108. (133)

(1911 -2) "Die psychologische Entratselung der religiosen Glossolalie und der automatischen Kryptographie", Jb. psychoanalyl. psychopath. Forsch., 3, 427 ve 730.

(87)

(1913) "Kryptolalie Kryptographie und unbewusstes Vexierbild bei Normalen", Jb.

psychoanalyl. psychopath. Forsch., 5, 115. (87)

(1963) FREUD, S. ilc. Bkz. FREUD, S. (1963a)

PICIION, A.E. (1896) Contribution a l'élude d e s délires oniriques ou délires de rêve,

Bordeaux. (1/139)

PILCZ, A. (1899) "Uber eme gewisse Gesetzmassigkeit in den Traumen", Yazann

ozeti, Mschr. Psychiat. Neurol., 5, 231, Berlin. (1/74)

PLATO Republic. (1/118, 334)

[Cev.: B.Jowett, Dialogues, u . Cilt, Oxford, 1871.]

POHORILLES, N.E. (1913) "Eduard von Hartmanns Gesetz der von unbewussten Zielvorstcllungen geleiteten Assoziationen", Int Z.. ärztl. Psychoanal., 1,6 0 5 (251)

POTZL, O. (1917) "Experimentell erregte Traumbilder in ihren Beziehungen zum indirekten

Sehen", Z. ges. Neurol. Psychiat. 37, 278. (1/229-30)

PRINCE, MORTON (1910) "The Mechanism and Interpretation of Drcams", J.

abnorm. Psychol., 5, 139. (244)

PURKINJE, J. E. (1846) "Wachen, Schlaf, Traum und verwandte Zustande", R.

Wagner'in Handwörterbuch d e r Physiologie mit Rücksicht au f physiologische

Patholog., 3, 412'de, Brunswick. (1/134,1/185)

PUTNAM, J.J. (1912) "Ein charakteristischer Kindertraum", Zenlbl. Psychoanal., 2,

328. (1/182)

*RAALTE, F. VAN (1912) "Kinderdroomen”, Hel Kind, Ocak. (1/182)

RADESTOCK, P. (1879) Schlaf und Traum, Leipzig. (1/62,1/87,1/96-8,1/107-9, 1/117, 1/122,1/139-43,1/185)

RANK, O. (1909) Der Mythus von der Geburt des Helden, Leipzig ve Viyana. (1/306, 130)

[Cev.: The Myth o f the Birth o f the lle ro , New York, 1914]

(1910) "Ein Traum der sich selbst deutet”, Jb. psychoanalyl. psychopath. Forsch., 2

465. 0 /2 1 0 ,1 /2 8 7 ,4 5 ,6 6 ,7 9 , 128)

(1911a) "Beispiel eines verkappten Odipustraumes", 'Zenlbl. Psychoanal., I, 167.

(137)

(19116) "Belege zur Retlungsphaniasie", Zenlbl. Psychoanal., 1,331. (133) (191 le ) "Zum Thema der Zahnreizträume", Zenlbl. P sy ch oanal., I, 408. (119-23) (1912a) "Die Symbolschichiung im Wecktraum und ihre Wiederkehr im mythischen

Denken", Jb. psychoanalyl. psychopath. Forsch., 4, 51. (1/268, 1/287 , 83, 98, 132-3)

(19126) "Aktuelle Sexualrcgungen als Traumanlasse", Zenlbl Psychoanal., 2, 596.

a/287)

KAYNAKCA A 353

(1912c) Das Inzest-Motiv in Dichtung und Sage, Leipzig ve Viyana. (1/306)

(1913) "Eine noch nicht beschriebene Form des Odipus-Traumes”, Int. Z. ärztl. Psychoanal.,

I, 151. (128)

(1914a) "Traum und Dichtung" S. Freud'un Düşlerin Yorumunda [4-7. basımlara katılmışl. (1/35,1/36,1/49,1/52; 232) ,

(1914b) "Traum und Mythus" S. Freud'un Düşlerin Yorumunda [4-7. basımlara katılmış], G /3 5 ,1/36,1/49,1/52, 232)

(1914c) "Die 'Gcbuns-Rettungsphanlasie' in Traum und Dichtung", Int. Z. ärstl.

Psychoanal., 2, 43. (133)

RANK, O. ve SACHS, u . (1913) Die Bedeutung der Psychoanalyse fü r die Geisteswissenschaflen,

Wiesbaden. (83)

ICcv.: The Significance o f Psychoanalys'is fo r the Mental Sciences, New York, 1915.1

REGIS, E. (1894) "Les hallucinations oniriques ou du sommeil des degeneres mys

tiques". Compte rendu Congrès Méd. Alién., Paris, 1895,260. (1/139)

REIK, T. (1911) "Zur Rettungssymbolik", Zenlbl. Psychoanal., I, 499. (133) (1915) "Gold und Kot", Int. Z. ärztl. Psychoanal., 3 ,1 8 3 . (133) REITLER, R. (1913a) "Zur Augensymbolik ", Int. Z. ärztl Psychoanal, I, 159. (128) (1913b) "Zur Genital-und Sekret-Symbolik", Int. Z. ärztl. Psychoanal, 1, 492. (90) ROBERT, W. (1886) Der Traum als Naturnotwendigkeit erklärt, Hamburg. (1/71,

1/130-2,1/212,1/213,1/226-7,1/238; 298, 309)

ROBITSEK, A. (1912) "Zur Frage der Symbolik in dem Traumen Gesunder", Zenlbl

Psychoanal., 2, 340. (104-8)

ROFFENSTELN, G. (1923) "Experimentelle Symboltraume", Z. ges. Neurol. Psychiat.,

8 7 ,3 6 2 .(1 1 5 )

R[ORSCHACH], H. (1912) "Zur Symbolik der Schlange und der Kravatte”, Zenlbl.

Psychoanal., 2, 675. (87) ■

SACHS, H. (1911) "Zur Darstellungs-Technik des Traumes", Zenlbl. Psychoanal., I, 413. (140-1)

(1912) "Traumdeutung und Menchenkenntnis”, Jb. psychoanalyt. psychopath.

Forsch., 3, 568. (334)

(1913) "Ein Traum Bismarcks", Int. Z. ärztl. Psychoanal., I, 80. (109-12) (1914) "Das Zimmer als Traumdarstellung des Weibes", Int. Z. ärztl. Psychoanal, 2, 3 5 .(8 5 )

RANK ve SACHS'a da bkz.

SALOMON ALMOLI BEN JACOB (1637) Pithrôn Chalômôth, Amsterdam. G/58)

SANCTIS, SANTE DE (1896) / sogni e il sonno nell' isterismo e mella epilepsia,

Roma. (1/140)

(1897a) “I x s maladies mentales et les reves", extrait des Ann. Soc. Méd. de Gand.

7 6 ,1 7 7 . G/140)

*(1897b) "Sui rapporti d'idcnlita, di somiglianza, di analogia e di equivalenza fra

sogno e pazzia", Riv. quindicinale psicol. psichiat. neuropatol.. Kasım. 15. G/140) (1898a) "Psychoses et reves, Rapport du Congrès de neurol. et d'hypnologie de

Bruxelles 1897; Comptes rendus, 1, 137. (1/140)

354 KAYNAKCA A

(1 8 9 8 i) "I sogııi dei neuropatici e dei pazzi", Arch. psichiat. antrop. crim., 19, 342.

G/HO)

(1899 )I s o g n i, Torino (1/140,1/146)

[Alm. cev.: O. Schmidt, Die Träume, Halle, 1901.]

SCHERNER, K.A. (1861) Das Leben des Traumes, Berlin. 0/8 9 -9 0 , 1/134-8, 1/183-4, 1/274; 6 6 ,7 7 , 8 4 ,9 0 , 113, 268, 310, 328)

SCHLEIERMACHER, I-'.E.D. (1862) Psychologie (Collected Works, ed. L. George, 6 .

Cilt, 3. Kesim’de.), Berlin. (1/101,1/122,1/155)

SCHOLZ, I;. (1887) Schlaf und Traum, Ixipzig. (1/73,1/109,1/118,1/186)

[Cev.: Sleep and D reams U.M. Jewett, New York, 1893.)

SCHOPENHAUER, A. (1862) "Versuch uber das Geisterselicn und was damit zusammenhangt",

Parerga und Paralipomena (V. deneme), I, 213, 2. basım, Berlin. 0-

basım, Leipzig, 1851.) Sämtliche Werke' de, (ed. Hubscher), 2. basım, 5, 239,

Wiesbaden, 1946. (1/89,1/118,1/141)

SCI IR OTTUR, K. (1912) "Experimentelle Traume”, Zentbl. Psychoanal., 2, 638. (115) SCHUBERT, G.I1. VON (1814) Die Symbolik d es Traumes, Bamberg. (1/115,1/83)

SCHWARZ, E. (1 y 13) "Traum und 'Traumdeutung nach 'Abdalgani an Nabulusi’ ", Z.

deutsch, morgenl. Ges., 67, 473. (1/58)

SECKIİR, E. (1910) "Chinesische Ansichten uber den Traum", Neue metaphysische

Rndschau., 17, 101. (1/58)

SEGEL, B.W. vc BERNSTEIN, I. (1908) Bkz. BERNSTEIN, I. vc SEGEL, B.W.

(1908)

SİIERRINGTON, C.S., ve FOSTER, M. (1897) Bkz. FOSTER, M., vc SHERRLNGTON,

C.S.

SİEBECK, II. (1877) "Das Traumleben der Seele", Sammlung gemeinverständlicher

Vorträge, Berlin, (1/109)

SILBERER, H. (1909). "Bericht uber eine Methode, gewisse symbolische Halluzinations-

Erscheinungen heivorzurufen und zu beobachten", Jb. psychoanalyt. psychopath.

Forsch., I, 513. (1/101,1/155, 75-6, 109-10, 228-30)

(1910) "Phantasie und Mythos" Jb. psychoanalyt. psychopalh. Forsch., 2, 541.

0 /1 5 5 ,1 /2 6 3 )

(1912) "Symbolik des Erwachens und Schwellensymbolik uberhaupt", Jb. p sychoanalyt

. psychopalh. Forsch., 3, 621. a/155, 228-30, 281)

(1914) Probleme der Mystik und ihrer Symbolik, Viyana ve Leipzig. (247)

[Cev.: Problems o f Mysticism and ils Symbolism, New York. 1917.]

SIMON, P.M. (1888) Les monde des rêves, Paris, a /8 2 ,1/87,1/91,1/185)

SPERBER, H. (1912) "Uber den Einfluss sexueller Momente auf Entstehung und

Entwicklung der Sprache", Imago, I, 405. (83)

SPIELREIN, S. (1913) "Traum von ’Pater Freudenreich"', Int. Z. ärztl. Psychhoanal., I, 484. (1/182)

SPITT A, H. (1882) Die Schlaf- und Traumzuslände der menschlichen Seele, Tubingen, u. basım, 1878) a /8 7 ,1 /9 9 ,1 /1 0 2,1/109-10,1/111,1/115,1/118,1/121,1/123,1/139,

1/141-2,1/271,237)

SP1TTELER, C. (1914) Meine frühesten Erlebnisse, Jena, a /2 1 0 ,1/301)

KAYNAKCA A 355

STANNIUS, H. (1849) Das peripherische Nervensystem der Fische, anatomisch und

physiologisch untersucht, Rostock. (143, 181)

STARCKE, A. (1911) "Ein Traum der das Gegenteil einer Wunscherfullung zu verwirklichen

schien", Z entbl. Psychoanal., 2, 8 6 . (1/208)

STARCKE, J. (1913) "Neue Traumexperimente in Zusammenhang mit alteren und neueren

Traumtheoricn", Jb. psychoanalyt. psychopalh. Forsch., 5, 233.(1/113-4,

1/183-4)

STEKEL, W. (1909) "Beitrage zur Traumdeutung", Jb. psychoanalyt. psychopalh.

Forsch., 1, 458. (1/325, 69, 79, 87-9, 93, 111 )

(1911) Die Sprache des Traumes, Wiesbaden. (2. basım, 1922) (82, 87-90, 127,

141)

STRICKER, S. (1879) Studien über d a s Bewusstsein, Viyana. (1/109,1/125, 188) STRUMPELL, A. VON (1883-4) Lehrbuch d e r speciellen Pathologie und Therapie der

inneren Krankheiten, Leipzig. (1/76)

[Ccv.: Text-book o f Medicine (2 eilt), 4. Amer, basımı, New York, 1912.]

STRUMPELL, L. (1887) Die Natur und F.nstehung d e r Träume, Leipzig. (1/61,1/69-70,1/72, 1/74,1 /8 1 -2 ,1 /8 6 ,1 /9 0 , 1/95-9 ,1 /1 0 3 ,1 /1 0 6 ,1 /1 0 9 -1 0 ,1 /1 2 9 ,1 /2 1 2 ,1 /2 3 0 , 1/271-3,1/275-6,1/283; 188)

STUMPF, E.J.G. (1899) De r Traum und seine Deutung, Leipzig, (1/153)

SULLY, J. (1893) "The Drcam as a revelation", Forinightly Rev., 53, 354, (1/112,1/

186; 2 2 7 ,3 0 9 )

SWOBODA, 11. (1904) Die Perioden des Menschlichen Organismus in ihrer psychologischen

und biologischen Bedeutung, Leipzig ve Viyana. (1/146,1/216, 115)

TANNER Y, M.P. (1898) "Sur la memoire dans le reve”, Rev. Phil., 45, 637. (237) TAUSK, V. (1913) "Zur Psychologie der Kindersexualital", Int. Z. ärztl. Psychoanal.,

I, 444. (1/182,37)

(1914) "Kleider und Farben im Dienste der Traumdarstellung", Int. Z. ärztl. Psychoan

a l.,2 , 464. (141)

TFINKDJI, J. (1913) "Essai sur les songes et l'art de les interpreter (onirocritie) en

Mesopotamie", Anlhropos, 8 , 505. (1/58,1/151)

TFIOMAYER, S. (1897) "La signification de quelques reves", derleyen; V. Simerka,

Rev. neurol., 5, 98 (1/140)

TISSIE, P. (1898) Les rêves, physiologie et pathologie, Paris. (I. basım, 1870). (1/87, 1/88,1/93,1/97,1/139-41,1/185)

TOBOWOLSKA, J. (1900) F,tuile sur les illusions de temps dans les rêves du sommeil

normal (Tez), Paris. (1/116,223, 227)

BERNARD-LEROY, E. ve TOBOWOLSKA, J.'ye de bkz.

VARENDONCK, J. (1921) The Psychology o f Day-Dreams, Londra. (218)

VASCHIDE, N. (1911) Le sommeil et les rêves, Paris. (1/65,1/67,1/113, 292)

VESPA, B. (1897) "Il sonno e i sogni nei neuro-e psicopatici", Boll. Soc. Lancisiana

Osp., 17, 193. (1/139)

356 KAYNAKCA A

VOLD, J. MOURLY (1896) "Experiences sur les reves el en particulier sur ceux

d'origine musculaire el optique" (tanıtma yazısı), Rev. phil., 42, 542. (1/91) (1910-2) Über den Traum (2 cul) (Ed. O. Klemm), Leipzig. (1/91,1/272, 125)

VOLKELT, J. (1875) Die Traum-Phaniasie, Stuttgart. (1 /7 0,1/79,1/89,1/93, 1/107, 1/110,1/117-8,1/122,1/135-8,1/185-6,1/274-6; 77)

WALDEYER, W. (1891) "Uber einige neuere Forschungen im Gebiete der Anatomie

des Centralnervensysiems”, Berl. Klin. Wschr., 28, 691. (1/39)

WEED, S. Bkz. HALLAM, F.. ve WEED, S.

WEISS. E. ve FREUD, S. (1970) Bkz. FREUD, S. (1970a)

WEYGANDT, W. (1893) Entstehung der Träume, Leipzig. (1/62, 1/79, 1/87,1/93,

1/110,1/176)

WHITON CALKINS. Bkz. CALKINS, M.W.

WIGGAM, A. (1909) "A Contribution to the Data of Dream Psychology", Ped Sem. J.

Genet Psychol., 16, 250. (1/182)

WINTERS'IEIN, A. VON (1912) "Zwei Belege fur die Wunscherfullung im Traume",

7,entbl. Psychoanal., 2, 292. (1/62)

WITTELS, F. (1924) Sigmund Freud: der Mann, die Lehre, die Schule, Viyana. (1/262, 152)

ICcv.: Sigmund Freud: his Personality, his Teaching and his School, Eden vc

Cedar Paul, Londra, 1924.)

WUNDT, W. (1874) Grundzüge der physiologischen Psychologie, Leipzig. (1/81, 1/83, 1/93-4,1/109-10,1/141,1/271-3,1/283)

ZELLER, A. (1818) "Irre", J.S. Ersch ve LG. Grubcr'in Allgemeine Encyclopédie d e r

Wissenschaften und Künste sinde, 24, 120(1/121)

ZWEIG, A. ve FREUD, S. (1968) Bkz. FREUD, S. (1968a)

B

DUŞLER UZERİNE

1900 YILINDAN ONCE YAYIMLANMIŞ

DİĞER CALIŞMALARIN LİSTESİ

Bu calışmalar Freud’un Kaynakca sına katılmış

ama metinde kendilerine gonderme yapılmamıştır.

AHMAD IBN SIRİN Achmelisf. Seirim Oneirocriticae, ed. N. Rigaltius, Paris, 1603.

‘ ALBERTI, MICHAEL (1744) Diss. d insomniorum influxi in sanilatem el morbos.

Resp. Titius Haale M.

KAYNAKCA B 357

Al TY (1883) "Les reves", Rev. Sei. Induslr. (3. Dizi), 6 , 554.

*ANON (1890) "Reves ei l'hypnotisme", Le Monde, Ağustos. 25.

*(1890) "Science o f Dreams", The Lyceum, s. 28., Dublin.

(1893) "The Utility o f Dreams",/. Comp. Neurol., 3, 17, Granville.

BACCI, DOMENICO (1857) Sui sogni e sul sonnambul'ismo, pensiero fisiologicomelafisici,

Venedik.

BALL, B. (1885) La morphinomoanie, les rêves p rolongés, Paris.

BENEZE, EMIL (1897) "Das Traummotiv in der mittelhochdeutschen Dichtung bis

1250 und in alten deutschen Volksliedern", Bcncze: Sageng. und lit, kist. Unters.,

1, Das Traumrnotiv, Halle.

* BENIN], V. (1898) "Ncl moneto dei sogni", II Pensiero nuovo. Nisan.

♦BIRKMAIER, 111ERON (1715) Licht im Finsterniss der nächtlichen Gesichte und

Träume, Nuremberg.

BISLAND, E. (1896) "Dreams and their Mysteries'', N. Am. Rev., Bd. 162, S. 716.

BRADLEY, F.II. (1894) "On the Failure o f Movement in Dreams", Mind (Yeni Dizi), 3, 373, Londra.

BRANDER, R. (1884) Der Schlaf und das Traumleben, Leipzig.

BREMER, L. (1893) "Traum und Krankheit", N ew York med. / . , 5, 281.

‘ BUSSOLA, SERAIT NO (1834) De somnus (Tez), T icini Reg.

CAETAN1 LOVATELL1, E. (1889) "I sogni e l'ipnolismo nel mondo antico", Nuova

Antologia, 24, 111. Dizi 1 Aralık.

CANE, FRANCIS E. (1889) "The physiology of Dreams", The Lancet, 67, (II), 1330

(28 Aralık)

CARDANO, GIROLAMO (1562) Somniorum synesiorum, omnis generis insomnia

explicantes libri IV. Bale.

(2. basım, Opera omnia Cardani 5, 593'de, Lyons, 1663)

CARR1ERO, ALESSANDRO (1575) De somniis deque divinalione p e r somnia, Padua.

CARPENTER (1849-52) "Dreaming” ("Sleep” başlığı alımda), Cyclop, o f Anal, and

Physiol., 4, 687, Londra.

CLAVIERE (1897) "La rapidite de la pensee dans le reve", Rev phil., 43, 507.

COUTTS, G.A. (1896) "Nihgl-terrors". Am. J. med. Sei.

D.L. (1895) "A propos de l'appreciation du temps dans le reve", Rev. Phil., 40, 69.

DOGONET, 11. (1889) "Du reve cl du delire alcoolique", Ann. med.- psychol. (7. Dizi), 10, 193.

DANDOLO, G. (1889) La conscienza nel sogno, Padua.

DECHAMBRE, A. (1880) "Cauchemar", Diel, encycl. sc. med., 2, 48.

♦DIETRICH, J.D. (1726) An ea, quae hominibus in somno et somnio accidunt, iisdem

possinl impulari? resp. Gava. Wiuembcrg.

♦DOCHMASA, A.M. (1890) Dreams an d their Significance as Forebodings o f D ise ase,

Kazan.

DREHER, E. (1890) "Sinneswahmehmung und Traumbild", Reichsmed. Anzeiger, 15, N. 2 0 ,2 1 , 22, 2 3 ,2 4 ; 16, N o .3 , 8 , Leipzig.

358 KAYNAKCA B

DUCOSTE, M. (1899) "Les songes d'altaques des epileptiques", Journ. Méd. Bordeaux,

2 6 Kasım ve 3. Aralık.

*DU PREL, C. (1869) "Oneirokritikon: der Traum vom Standpunkte des transcend.

Idealismus", Deutsche Vierleljahrschrift, 2, Stuttgart.

(1880) Psychologie d e r Lyrik, Ixip/.ig.

*(1889) "Kunstliche Traume", Sphinx, Temmuz.

EGGER, V. (1888) "Ix sommeil et la certitude, le sommeil et la memoire", Critique

Phios., I ,3 4 1 , Paris.

H1.I.1S, HAVELOCK (1895) "On Dreaming o f the Dead”, Psychol. Rev. 2, 458.

(1897) "A Note on hypnagogic Paramnesia", Mind, 6 , 283.

ERDMANN, J.It. (1855) "Das Traumen”, Ernste Spiele, 12. Bolum, Berlin.

ERK, VINZ VON (1874) Über den Unterschied von Traum und Wachen, Prag.

*ESCANDE DE MESSIERES (1895) "Les reves chez les hysteriques" (Tez), Bordeaux.

EAURE (1876) "Etudes sur les reves morbides. Rcves persistants", Arch, génér. Méd.

(6 . Dizi), 27, 550.

♦FEN1ZIA (1896) "L'azione suggestiva delia cause esleme nci sogni", Arch, p e r

l'Antrop., 26.

*I;E rE , C. (1897) "Les reves d'acces chez les epileptiques", Méd. mod., 8 Aralık.

FISCHER, JOIL (1899) A d artis veterum onirocrilicae historiam symbola (Tcz), Jena FLORENTIN, V. (1899) "Das Traumleben: Plauderei", Alte und neue Welt, 33, 725.

FORNASCHON, 11. (1897) "Die Geschichte eines”, Traumes als Betrag der Transcendcnialpsychologic",

Psychische Studien, 24, 274.

FRENSBERG (1885) "Schlaf und Traum", Sammlung gemeinversl. wiss. Vortr., Virchow-IIollzcndorff, 20. Dizi, 466.

FRERICIIS, J.I1. (1866) D e r Mensch: Traum, Herz, Verstand, Norden.

GALEN De praecognilione, ad Epigenem, Lyons, 1540.

♦GIRGENSOHN, L. (1845) Der Traum: p sych o l.-physiol. Versuch.

•GLEICHEN-RUSSWURM, A. VON (1899) "Traum in der Dichtung", Nat. Z., No.

553-559.

*GLEY, E. (1898) "Appreciation du temps pendant le sommeil", L'intermédiaire des

Biologistes, 10, 228.

GORTON, D. A. (1896) "Psychology of the Unconscious", Am. med. Times, 24, 33 vc 37.

GOULD, G.M. (1889) "Dreams, Sleep, and Consciousness", The Open Court (Chicago), 2, 1433-6 vc 1444-7.

*GRABENER, G.C. (1710) Ex antiquitate judaica de menûdim bachalôm sive excommunicatis

p e r insomnia exerc. resp. Klebius, Witlemberg.

GRAFFUNDER, P.C. (1894) "Traum und Traumdeutung", Sammlung gemeinverständlicher

wiss. Vorträge, 197.

GREENWOOD, F. (1894) Imaginations in Dreams and their Study, Londra.

♦GROT, N. (1878) Dreams, a Subject o f Scientific Analysis (Rusca), Kiev.

KAYNAKCA B 359

GUARDIA, J.M. (1892) "La personnalite dans les reves ",Rev. Ph il., 3 4 , 225.

GUTFELDT, I. (1899) "Ein Traum", Psychol. Studien, 26, 491.

HAMPE, T. (1896) "Uber Hans Sachsens Traumgedichte", Z. Deutsch. Unterricht, 10, 616.

UEERWAGEN (1889) "Statist. Untersuch. Uber Traume u. S c h la f , Philos. Stud., 5, 301.

1ULLER, G. (1899) "Traum, Ein Kapitel zu den zw o lf Nachten”, Leipz. Tagbl. und

Anz., No. 657, Zusatz I.

I11TSC11MANN, F. (1894) "Uber das Traumleben der Blinden”, Z. Psychol., 7, 387.

JASTROW, J. (1888) "The Drcams of the Blind", N ew Princeton Rev., 5, 18.

JENSEN, J. (1871) "Traumen und Denken", Samml. gemeinv. wiss. Vortr., Virchow-Holtzcndorff, 6 . u iz i, 134.

KINGSFORD, A. (1888) Dreams and Dream-Stories (cd. E. Mailland) (2.basım), Londra.

KLOEPFF.l., F. (1899) "Traumerei und Traum: Allerlei aus unserem Traumleben",

Universum, 15, 2469 vc 2607.

♦KRAMAR, OUDR1C11 (1882) O spdnku a snu, Prager Akad. Gymn.

KRASN1CKI, E. VON (1897) "Karls IV. Wahrtraum", Psych. Stud., 24, 697.

KUCERA, E. (1895) "Aus dem traumlcbcn", Mähr-Weisskirchen, Gymn.

LAISTNER, E. (1889) Das Rätsel d e r Sphinx (2 eilt), Berlin.

*LANDAU, M. (1892) "Aus dem Traumleben", Münchner Neueste Nachrichten, 9

Ocak.

LAUPTS (1895) "Le fonctionnement cerebral pendant le reve et pendant le sommeil

hypnotique", Ann. méd. -psychol. (8 . Dizi), 2, 354.

≫LIEDESDORF, M. (1880) "Das Traumlcbcn", Sammlung der "Aima Mater", Viyana.

≫LIiRCII, M F'. (1883-84) "Das Traumleben und seine Bedeutung", Gymn. Progr.,

Komotau.

≫LİBERALİ, FRANCESCO (1834) D e iso g n i (Tcz), Padua.

LIEBEAULT, A. (1893) "A travers les etats passifs, le sommeil et les reves", Rev. hypnot.,

8 , 41, 65 ve 106.

LUKSCH, L. (1894) Wunderbare 'iraumerfüllung a ls Inhalt des wirklichen Lebens,

Leipzig.

MACARIO, M.M.A. (1846) "Des reves, consideres sous le rapport physiologique et

pathologique", I., IL, III. Kısım, Ann. méd-psychol. 11 .Dizi], 8 , 170, 180 vc 184.

(1889) "Des reves morbides”, Gaz. méd de Paris, S, 1, 85, 97, 109 vc 121.

MASF'ARLAXE, A.W. (1890) "Drcaming", lidin b. med. J., 36, 499.

MAINE DE BRAIN, M.F.P. (1792) "Nouvelles considerations sur le sommeil, les

songes, et le somnambulisme", Oeuvres Philosophiques, 209 (ed. V. Cousin), Paris, 1841.

MAURY, L.F'.A. (1857) "De certaines faits observes dans les reves", Ann. méd-psychol.

(3. Dizi), 3, 157.

360 KAYNAKCA B

*MEISEL, JOS. (takma ad) (1783) Naturlich-gottliche und teuflische Traume, Sieghartstein.

MELINAND, M.C. (1898) "Dream and Reality", Popular Science Monthly, 5 4 ,9 6 . ß

MELZENTLN, C. (1899) "Uber wissenschaftliche Traumdeutung”, Gegenwart, No.jO, Leipzig.

MENTZ, R. (1888) Die Träume in den allframösichen Karls- und Artursepen, Marburg.

MONROE, W.S. (1899) "A study o f laste-drcams", Am .J . Psychol, 10, 326.

MOREAU DE LA SART11E, J.L. (1820) Reve", Diet. sc. med., 48, 245.

MOTET (1829-36) "Cauchemar", Diet. méd. chir. pratiques, Paris.

MURRAY, J.C. (1894) "Do we ever dream o f tasting? Proc. Am. psychol. Ass., 20.

♦NAGELE, A. (1889) "Der Traum in der epischen Dichtung", Programm d e r Realschule,

Marburg.

NEWBOLD, W.R. (1896) "Sub-conscious Reasoning", Proc. Soc. psychic. Res., 12, 11, Londra.

PASS AVANTI, J. (1891) Libro d e i sogni, Roma.

PAULHAN, F. (1894) "A propos de l'activite de l'esprit dans le reve", Rev. Phil., 38, 546.

PICK, A. (1896) "Uber pathologische Traumerei und ihre Beziehungen zur Hysterie",

Jb. Psychiat, 14, 280.

♦RAMM, K. (1889) D'iss. p ertractans somnia, Viyana.

♦REGIS, E. (1890) "Les reves Bordeaux", La Gironde (Varietes), 31 Mayis.

RICHARD, JEROME (1766) La théorie des songes, Paris,

RICHARDSON, B.W. (1892) "The Physiology o f Dreams", Asclep., 9, 129.

R1CHIER, E. (1816) Onéirologie ou dissertation sur les songes, considérés dans l'état

de maladie (Tez), Paris.

♦RICHTER, J.P. [JEAN PAUL] (1813) "Blicke in die Traumwelt”, Museum, 2, (aynca

Werke, 44, 128'de, ed. Hempel).

♦ "Uber Wahl- und Halbtraume", Werke, 44, 142.

(1826-33) Wahrheit aus Jean Pauls Leben.

ROBINSON, L. (1893) "What Dreams are made o f , N. Am. Rev, 157, 687.

ROUSSET, C. (1876) Contribution à l'étude du cauchemar (Tez), Paris.

ROUX, J. (1898) "Le reve et les delires oniriques”, Province méd. Lyon, 12, 212.

♦RYFF, W.IL (1554) Traumbüchlein, Strasburg.

♦SANTEL, A. (1874) "Poskus raz kladbe neklerih pomentjivih prokazni spanja in sanj",

Progr. Gymn., Gorz.

SARLO, F. DE (1887) I Sogni. Saggio psicológico, Napoli.

SCH. FR. (1897) "Etwas uber Traume", Psych. Studien, 24, 6 8 6 .

SCHLEICH. K.L. (1899) "Schlaf und Traum”, Zukunft, 29, 14 ve 54.

SCHW ARTZKOPFF, P. (1887) Das Leben im Traum: eine Studie, Leipzig.

STEVENSON, R.L. (1892) "A Chapter on Dreams", Across the Plain.

STRYK, M. VON (1899) "Der Traum und die Wirklichkeit" (C. Melinand'i izleyerek).

Baltische Mschr., 189, Riga.

KAYNAKCA B 361

SULLY, 3. (1881) Illusions, a Psychological Study, Londra.

(1882) "Etudes sur les reves”, Revue scient. Paris (3. Dizi), 3, 385

(1892) The Human Mind (2 cilt), Londra.

(1875-89) "Dreams", Ene. Bril. (9. Basım)

SUMMERS, T.O. (1895) "The Physiology o f Dreaming", St Louis Clin., 8 , 401.

SURBLED, G. (1895) Origine des reves", Rev. quest, scient.

(1898) Le rêve, Paris.

SYNESIUS, SYRENE’li Liber d e insomniis.

[Aim. cev.: F.S.Kraus: Oneiromanlik, Viyana, 1888].

TANNERY, M.P. (1894) "Sur l'activite de l'esprit dans le r cve",Rev. phil., 38, 630.

(1898) "Sur la paramnesie dans les reves", Rev. p hil., 4 6 ,4 2 0

THIERY, A. (1896) "Aristote et la psychologie phsiologique du reve", Rev. neo-scol.,

3, 260.

*THOMAYER, S. (1897) "Beitrage zur Pathologie der Traume" (Cek'ce), Poliklinik

der tschechischen Universität, Prag.

TISSIE, P. (1896) "Les reves; reves pathogenes et therapeutiques; reves photographies",

Journ. méd. Bordeaux, 36, 2 9 3 ,3 0 8 ve 320.

TITCHENER, E.B. (1895) "Taste Dreams”, Am. J. Psychol., 6 , 505.

TONNINI, S. (1887) "Suggeslione e sogni". Arch, psichiatr. anlrop. crim., 8 , 264.

♦TONSOR, J.11. (1627) Disp. de vigilia, somno et somniis, prop. Lucas, Marburg.

TUKE, D.H. (1892) "Dreaming", Diet, o f Psychol. Med. (ed. Hack Tuke), Londra.

ULLRICH, M.W. (1896) D e r Schlaf und das Traumleben, Geisteskraft und Geistesschwäche

(3. basım), Berlin.

UNGER, F. (1898) Die Magie des Traumes a ls Unslerbilchkeitsbeweis. Nebst e. Vorwort:

Okkultismus und Sozialismus von C. du P re l (2. basım), Munster.

VIGNOL1, T. (1879) Milo e scienza: Saggio, Milano.

[Cev.: Myth and S cience: An Essay, Londra, 1882 (VIII.Bolum).]

♦VISCHER, F.T. (1876) "Studien uber den Traum", Beilaga allg. Z., 105.

VOLD, J. MOURLY (1897) "Einige Experimente uber Gesichlsbilder im Traume",

Bericht über d. 3. Psych. Kongr., Munih ve Z. Psychol. Physiol. Sinnesorgane,

1 3 ,6 6 .

*VYKOUKAL, F.V. (1898) Über Träume und Traumdeutungen (Cek’ce), Prag.

WEDEL, R. (1899) "Untersuchungen auslandischer Gelehrter uber gewisser, Traumphanomene",

Beilr. zur Grenzwissenschaft, 24.

* WEHR, 11. (1887) "Das Unbewusste in menschlichen Denken ", Programm d e r Oberrealschule,

Klagenfurt.

WEILL, A. (1872) Qu’est-ce que le rêve? Paris.

*WENTD, K. (1858) Kriemhilds Traum (Tez), Rostock.

WILKS, S. (1893-94) "On the Nature o f Dreams", Med. Meg., 2, 597, Londra.

WILLIAMS, U.S. (1891-92) "The Dream Stale and its Pyschic Correlatives", Am. J.

Insanity, 48, 445.

WOODWORTH, R.S. (1897) "Note on the Rapidity o f Dreams", Psychol. Rev., 4, 524.

*(1886) "Ce qu'on peut rever en cinq secondes", Rev. sei. (3. Dizi), II, 572.

ZUCCARELLt (1894-95) "PoLluzioni nottume ed epilepsia", L'anomalo, I, 2 ve 3.

KISALTMALAR LİSTESİ

Gesammelte Schriften

Gesammelte Werke

Standart Edition

Standart Ed.

P.F.L.

= Freud, Gesammelte Schriften (12 cilt), Viyana, 1924-34

= Freud, Gesammelte Werke (18 eilt) 1-17. ciltler, I^ondra,

1940-52; 18. eilt, Frankfurt am Main, 1968. 1960'dan başlayarak

tum basım Frankfurt am Main'da S.Fischer Verlag ta rafından

basılmıştır.

= Ehe Standart Edition o f the Complete Psychological Works

o f Sigmund Freud (24 cill) Hogarth Press vc The Institute of

Psycho-Anlysis, Londra, 1953-74.

= Pelican Freud Library (15 cilt), Penguin Books, Hannondsw

o n h , 1973'den başlayarak.

DÜŞLER DİZİNİ

A

FREUD'UN GORDUĞU

Acık hava tuvaleti, 196

Anne ve kızı, 1/215

Arşimed heykeli, 1/217 n

Ata binme (Cıban), 1/278-81

" Auiodidasker”, 33-6, 219, 258, 264, 314

1851 ve 1856 (Kent Meclisinden Yazışma), 165-8, 1 78-80,237

Bir arkadaşla barışma, 1/195zı.; 204

Bir hanımı bekletmek, 1/214

Botanik makalesi duşu, 1/214,1/218-25,1/229 1/240; 16-8, 39, 195

Bocklin modasındaki tepe, 1/215

Cephedeki oğuldan haberler, 280-2

Deniz kıyısındaki kale, 191 -4 ,2 6 9

Devrimci duş (Kont Thun), 1/257-67,1/282; 161, 198

Etrusk olu kulu kasesi, 1/176

Frau Doni ve uc cocuk, 175, 205

Garibaldi gibi olum doşeğindeki baba, 157-9, 176, 205

Genc doktorun verdiği cenaze soylevi, 1/228,1/229≪.

Goeıhe'nin HerrM.'ye saldırısı, 59, 6 8 ≪., 168-9, 176-7

"Gozlerini kapa, ” 51

"Hearsing," 32

"HoUıhum," 183-6, 2 4 3

Irma’nın enjeksiyonu, 1/158-73, 1/175, 1/176, 1/191, 1/212, 1/214, 1/222, 1/229 ≪., 1/

320≪., 2 7 ,4 0 , 4 4 ,4 7 ,5 0 ,5 5 ,7 2 ,2 3 7 ,2 5 7 , 313

Kendi kalcamda acımlama, 142-3, 180-3,204-5

Kont Thun (devrimci duş), 1/257-67,1/282; 160-4, 198

Kuş gagalı figurler, 2 1 7 ≪., 302

Makinelerle dolu sa lon , 67-8, 72

364 DUŞLER DİZİNİ

"Non vuıV," 1 5 0 -4 ,2 0 0 , 207-13, 237

"Oğlum, Myoplar," 1/318; 170-3

Otlo hasta gorunumunde, 1/318-25; 277, 282

Padua'da Restoran bahcesi, 1/69

Papa oldu, 1/281

Profesor Oser'ın dieti, 1/218 n.

Roma'da bir sokağın koşesi (Roma serisi), 1/243-4

San sakallı amca, 1 /188-95,1/214,1/229 n., 1/240; 27, 40, 55, 19 9 ,2 1 İn., 290

Savonarola'nın profili, 1/216n.

Sosyal Demokratlardan yazışma, 1/215

Soyunuk olarak merdivenlerden yukan koşma, 1/287-9,1/2%

Tek gozlu doktor ve oğretmen, 1/71,1/324

Tiber goruntusu (Roma serisi), 1/243-4

Unutulmuş kilise kulesi, 1/68-9

Uykuda duşlemler, 63

Uc Yazgı Tanrıcası, 1/252-7,1/282

Unlu konuşmacılar (Dr. Lecher), 1/318

Villa Secemo, 50

2 0 florinlik dergi, 1/215

B

BAŞKA KİŞİLERİN

GORDUĞU

(Parantez içindeki açıklama ya da adlar düşü görene ilişkin olup

sonraki a d la r düşü bildirenindir.)

Adet gorme (Arkadaşının kansı — Arkadaşı), 1/178

Albume kupur yapıştırma (Sachs — Sachs), 141

Alı ve ust (Guzel duş) ( Sappho) (Erkek hasla — Freud), 19-23, 39, 59

Araba kazası (Universitede meslekdaş — Delboeuf), 1/74

Asplenium ve kertenkeleler (Delboeuf — Delboeuf), 1/66, 8 8

Aşil ve Diomcde ( 8 yaşında oğul — Freud), 1/181, 219

"Aşk hizmetleri" (Yaşlı hanım — Hug-IIellmuth), I/193-4n.

Aussee golu uzerinde gezinti (3 1/4 yaşında kızı — Freud), 1/181, 273

Avukatın yitirdiği davalar (Erkek arkadaş — Freud), 1/202

Azarlayan baba (Genc erkek hasta — Freud), 60-1

Baba olmuş ama bilmiyor (Erkek — Freud), 159-60

Başmı tabakla taşıyan baba (3 yaş 5 aylık oğlan — Freud), 97

DUŞLER DIZtNI 365

"Bebeğin babası kim?” (Kadın hasta — Freud), 6 3 -4 ,1 7 4

B eşi ceyrek g e ce (Erkek — Freud), 139

Beyaz giysili kız (Erkek — Freud), 141

Bicimsiz kafatası olan cocuk (Kadın — Freud), 136

1848 devrimi (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

"1882'de doğmuşum" (Erkek hasla — Freud), 146

1 fi. 50 kr. a uc tiyatro bileti (Kadın hasla — Freud), 144-5

Bir şeyler icin 3 fi. 65 kr. odeme (Kadın hasla — Freud), 143-4

Bismarck'ın duşu (Bismarck — Bismarck/Sachs), 109-12

Brutus'un duşu (Bruıus — Lıvy/Kank), 128≪.

"Buyuk başarı” (Erkek hasta — Freud), 142

Buyuk insanlar (Kadın hasla — Freud), 138

Buyuk tabak ve buyuk but (Kucuk oğlan — Fliess), 1/317

Buyuk İskender'in duşu (İskender — Anemidorus), 1/152≪.; 329≪.

Buyukannenin yemek duşu (Annesi — Freud), 1/181 n.

Chauffeurs (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

Cinsel organ olarak şapka (Agorafobik kadın hasla — Freud), 91-2

Cenede ağrı (Soğulma aygıtı) (Kadın hasta — Freud), 1/177,1/282

Ciceklerin dili (Kadın hasla — Freud), 48-9, 52, 57, 7 8 -8 0 ,9 6

Ciceklerle suslenmiş masa (Normal k ız— Robitsck), 105-8

Cift armuı (4 yaşında oğlan — Freud), 103-4

Cilek sepeti (22 aylık yeğen — Freud), 1/182

Cilekler (10 yaşındaki kızı — Freud), 1/181; 1/317

Cocuk oldurme sucuyla tutuklanma (Erkek arkadaş — Freud), 1/205-7

Colde uc aslan (Kadın — Freud), 190

Cukulatalar (8 1 /2 yaşında kızı — Freud), 1/180

Dachsteuı (5 ’ /4 yaşında oğlu — Freud), 1/179

Daha once iki kez gorulmuş evi ziyaret etme (Erkek hasta — Freud), 129

Daraus, Varaus ya da Zaraus (Ilavclock Ellis — Havelock Ellis), 1/216

Daudel v.b. ile parti (Genc kadın — Freud), 1/178

Derenin karşısına gecmede duraksama (İşlevsel gorungu) (Silberer — Silberer), 229

Diş sokme (Erkek — Rank), 119-23

"Doktora soylemeliyim" (Erkek hasla — Freud), 174

Dordognc'da Mussidan (Maury — Maury), 1/67

" Dutzendmensch" (Kaduı hasla — Freud), 274

Duşun silinip gitmesi (Erkek — Freud), 64

Eğri tuylu şapka (Erkek — Sıekel), 93≪.

Erkek kardeşin lasfiye ettiği iş (Mazohistik duş), (Genc erkek — Freud), 1/209

"Erzefılisch" (Marcinowski — Marcinowski), 36

"Fidelio” temsili (Genc erkek — Freud), 116-7

Filin trompe u (Erkek — Freud), 142

Fransız bakıcı ve işeyen cocuk (Dergi resimleri — Ferenczi), 98-9

36 6 DUŞLER DİZİNİ

Frengi erken belirtisi (Hekim — Starcke), 1/208

Gecelik giymiş doktor v e at (Kadın hasta — Fcrenczi), 58

Gen-Italien (Hasta — Frcud), 1/281

Geniş goruntu (Krkck — Frcud), 137

Gezginin ev e donuşu (Keller — Keller), V 2 95-6

Gezginlerin duşleri (Nordcnskjold; Mungo Park; Georgc Back) 1/182-3≪.

Gezici terzi (Roscggcr — Roscggcr), 201 -3

Giyotin (Maury — Maury), 1 /7 9 -8 0 ,1/116; 221 -3. 295

Giyside sut lekeleri (Arkadaşının karısı — Arkadaşı), 1/178

Gole dalma (Kadın hasla — Frcud), 130

Grabcn'dc duşme (Yaşlı kadın hasla — Frcud), 1/250-1

Guzel duş (Alt ve ust) ( Sapph o) (Erkek hasla — Frcud), 19-23, 39, 59

Ilardal yakısı (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

Havada yuzme (Kadın hasla — Freud), 124

Havyarla kaplı bacaklar (K ı z— Frcud), 58

Hilmlcich'da nemli hava (Hasta — Frcud), 136

Ilippias'ın duşu (llippias — Hcrodotos/Rank), 128≪.

Husiatyn (Genc dava vekili — Frcud), 1/282

"1 callcd for you" (Maury — Maury), 242≪.

İki dizi oğlan (Diş uyaranı) (Schcmcr — Schcmcr), 1/276

İki kucuk kızla yuruyuş (Kadın — Frcud), 139

İki saray arasındaki kucuk ev (Erkek — Frcud), 127-8

İki sıra cekmece (Diş uyaranı) (Volkclt — Volkclt), 1/276

imparatorun karşısında oturma (Erkek — Frcud), 139

Jul Sczar’ın diişu (Sczar — Raıık), 128≪.

Kadını yatağın arkasından cıkarma (Erkek — Frcud), 139

Kadının kopardığı kafa ( 6 yaşında oğlan — Frcud), 98

Kağıttan şapka giymiş Tanrı (Kucuk kız — Frcud), 143

Kahirc'dc dukkan (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

Kanal (İngiliz) (Kadın hasla — Frcud), 2 4 1 -2 ≪ .

Kanalda fırtına (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

Kanatlan cıkan cocuklar (Kadın hasta — Frcud), 1/302-3

Kapaklan gelen ayıbalığına benzer yaratık (Kadın — Abraham), 132

Karıştırılmış otel odası numarası (Genc erkek — Frcud), 64

"Kalcgorilcştirmek" (Oğlan — Tausk), 37

Kayınvalide ile yaz tatili (Kadın hasta — Frcud), 1/201-2

Kırık tabaklar (Calar saat), 1/81,1/271

Kınlan bacağı sağaltmak (Erkek — Frcud), 139

Kışlık palto (Genc erkek hasla — Frcud), 1/235

Kızak canlan (Calar saat) (Ilildcbrandl — Ilildcbrandl), 1/81,1/271

Kilise canlan (Calar saat) (Ilildcbrandt — Ilildcbrandl), 1/80-1,1/271

Kilise vc manzara (Polisin kansı — Dallncr), 97

DUŞLER DİZINİ

Kilometreler (Maury — Maury), 1/111

Kitap dolu kutu (Genc kadtn hasla — Freud), 1/236

Kontuszöwka likoru (Frkek hasla — Frcud), 1/68

Koşan ufaklık (Agorafobik kadın hasta — Frcud), 9 2-4

Kuduse hac (Maury — Maury), 1/111,1/254; 253-4≪.

"Kuss in Âhren' (Kız — Rank), 137

Kulu icinde olu kız (Kadın hasta — Frcud), 1 /204,1/236,1/298

Kutudaki oğlan kardeş (Erkek — Frcud), 137

Kucuk oğlanı suda izleme (Kadın — Jones), 131

"Maislollmülz" (Kadın hasla — Frcud), 30

Market duşu (Genc kadın hasla — Frcud), 1/232; 147, 149

Masada devler (Simon — Simon), 1/82

Mayıs boceği duşu (Yaşlı kadın hasla — Frcud), 23 -6 , 39

Merdivenlerden aşağı koşma ve kucuk kızla ciftleşme (Erkek — Rank), 100-2

Mısır (Kazlar v.b. — Atasozu), 1/183

Monıbrison'daki cocukluk (Monsicur F. — Maury), 1/70,1/238

Muayene odası ve eğlence yeri (Erkek hasta — Freud), 57-8

Mum ve şamdan (Genc kadın hasta — Frcud), 1/235-6

Muthiş telaş (Yaşlı kadın hasla — Frcud), 1/247, 1/250-1

Nanseriin siyatiği (Genc erkek hekim — Frcud), 1/239-40

Napoleon ve şarap tuccarı (Erkek — Ilildcbrandl), 1/64

Napolcon'un duşu (Patlama; (Napoleon — Gamıcr), 1/79,1/283; 223

Nezaketsiz sekreter (İşlevsel gorungu) (Silbcrer — Silberer), 228

"Norekdal" (Hekim — Frcud), 30

Oğlanların kavgası (Erkek — Frcud), 1/249, 1/265

Ocdipus duşu (kılık değiştirmiş) (Erkek — Frcud), 129≪.

Ortopedi enstitusu (Kadın hasta — Frcud), 1/248-9

Orvicıo şarabı (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

Otel odasının numarası ve hizmetci (Erkek hasta — Jones), 85≪.

Otomobilde opuşme (Erkek — Frcud), 138-9

Oyun sahneleme (Casimir Ilonjour — Macano), 223

Oğretmenle dadı yatakla (Erkek oğrenci — Frcud), 1/239

"Para konusunda kolaylık yok” (Kız hasta — Freud), 1/208

Pencereli kuyu (Genc erkek — Frcud), 130

Penis ameliyatı (Genc erkek — Frcud), 117-8

Phcnyl magnesium bromidc (Kimyacı — Frcud), 113-4

Piyano, tiksindirici eski kutu (Genc kadın hasla — l rcud), 1/234

Plaj kulubesi, acık hava tuvaleti ve tavanarası (Kadın hasla — Frcud), 57

Polis mufettişi 2262 (Ev sahibi — Datuıcr), 146-7

Pomie'li hanım (Ilervcy de Sı Deniş — Vasehide), 1/67

Pralcr'dc yuruyuş (Genc erkek hasta — Frcud), 79 ≪, 94-6

Pursilah aktor (Hanım — Tausk), 141

368 DUŞLER DİZİNt

Restoranda tutuklanma (Genc erkek — Freud), 220-1

Rohrer Hulle ve Hameau (Arkadaşının 8 yaşmdaki kızı — Arkadaşı), 1/181,1/238

Sappho (Guzel duş) (Alt ve ust) (Erkek hasta — Freud), 19-22, 39, 59

San aslan (Genc erkek hekim — Freud), 1/239

Savsaklanmış piyano calışması (Erkek hasta — Freud), 102-3

Scaligcr v e Bnıgnolus (Scaliger — H cnnings/Jcsscn), 1/67

Siyah deri giysi (Erkek — Tausk), 141 *

Soğulma aygıtı (Cenede ağn) (Kadın hasta — Freud), 1/177,1/282

1 ≪ T upoc (Buyuk İskender— Arıcmidorus), 1/152 n.\ 329

Suikasıe uğrayan Roma İmparatoru (Roma vatandaşı — Scholz), 1/118; 334

"Svinftnum elvı” (Karpinska — Karpinska), 37

Şempanze ve goril-kedi (Kadın — Freud), 136

Tabutunun icinde kucuk Kari (Kız hasta — Freud), 1/202-4,1/238,1/297-8; 191

Tagliamenıo gecidi (Patlama) (Napoleon -— Gamicr), 1/79,1/282; 223

Tahta bir kulubenin yanma define gomme (Kadın — Rank), 133

Tıp oğrencisi ve hastane (Rudi Kaufman — Freud), 1/177,1/282

Tren yolu kazasındaki baba (Erkek hasla — Freud), 155-6

Trene doğru devinen peron (Erkek — Freud), 138

Trilporı’da cocukluk (Mauıy — Maury), 1/70

"Tutelrein" (Genc erkek — Freud), 31

Tutsulenmiş som balığı ziyafeti (Kadın hasta — Freud), 1/197-201,1/204 n., 1/223-4

Unutulmuş ad (Erkek — Freud), 138

Unutulmuş ezgi (Hervey de St Denys — Vasclıide), 1/68

Vaşak ya da luki (Kadın — Freud), 1/308-9

Vedalaşma (İşlevsel gorungu) (Silberer — Silbcrcr), 229

Volksgarten Restoran da randevu (Erkek — Freud), 64-5

Wagner operası (Hanım arkadaş — Freud), 73-5, 164

"Yalnızca bayanlar" (Kadın — Schrotler), 115

Yanan cocuk (Tanınmayan baba — Freud'un hastası), 2 3 3 -5 ,2 5 6 -7 , 2 6 4 ,2 7 2 , 290-1

Yanan olu bedenler (Erkek — Freud), 149-50

Yangın alarmı (Besleci — Volkelt), 1/79

Yanlış gelir vergisi beyannamesi (Genc doktor— Freud), 1/207

Yalak odasına giren yabancı (Yaşlı adam — Ferenczi), 200

Yalakla ustunu acan oğrenci (Erkek hasla — Freud), 1/246-7

Yedi inek (Firavun — İncil), 1/149; 65-6

Yulaf tarlasında yuvarlanan at (Keller— Keller), 138

Ziftten maske (Deneysel duş) (Maury — Maury), 1/78

SÖZCÜK DİZİNİ

Bu dizin teknik olmayan yazarların adlanm icermektedir. Ayrıca teknik

yazarlardan metinde ozel bir calışmasına gonderme yapılmamış

olanlar da burada yer almaktadır. Ozel teknik calışmalar icin Kaynakca

A ya başvurulmalıdır.

Abartma, duşlerde, 1/135,1/142,1/317≪.

Abranles Düşesi, 1/78

Aclık

— duşlemleri, 287

duş kışkırtıcısı olarak — 1/85, 1/

183 ≪ .,1 /1 8 5 ,1 /2 1 0 ≪ ., 1/252-6,

1/282,1/317; 127

Adam Rede, 24

Adet gorme, 5 2 ,7 8 ≪ .

Adler, 1/., 1/261≪, 1/263

Adonis, 131

Adriyatik, 192-4

Aeneid, 324≪.

Aesculapius, 1/86≪,

Agalhe (W e b e r in D e r Freischütz'ünde),

148≪.

Agorafobi, 91, 92, 301

A ğn, duş kışkırtıcısı olarak, 1 /7 7 -8 0 ,1/

137, 1/178, 1/273-4, 1/278-83;

221-3

Ahlak duygusu

— ve duşler, 1/106, 1/110, 1/117-

25 ,1/141,1/293

— ve Oedıpus karmaşası, 1/312

— cocuklarda, 1/299-300

Ahlaksal sorumluluk, duşlerden, 1/119

-21

Ahnfrau, Die (Grillparzer), 1/311

Ajan, ruhsal iki (Birincil Surec ve İkincil

Surec'e de bkz.), 1/38,1/40,

1/195-6,1/225-6,1/284-6,1/309;

4 1 -2 ,2 0 6 -7 ,3 1 5 -2 6

Akıl hastalığı (Dementia praecox;

Mani; Melankoli ve Paranoy

a y a da bkz.)

— ile duşler arasındaki ilişki, 1/

1 3 9 -4 4 ,2 8 9 ≪ ., 310

— nedenbilimi, 1 / 8 8

— nda gerileyici işleyiş, 288

Akı] karmaşası durumları, 1/127,1/308-

9; 115, 252

Akrabalar, duş simgesi olarak, 8 8

Akrobatik gosteriler

— ve cinsel birleşmenin bilincdışı

anılan, 1/321≪.

— ve histerik nobetler, 1/321; 123

•— ve ucma ya da duşme duşleri,

1/321-2; 123

Aktarım

cozumleyiciye — 1/248; 283≪.

bastınlmış isteğin — ı, 1/230≪., 1/

232-3; 274, 283-4, 288, 295,

3 0 7 ,3 1 2 -4 ,3 1 5 ,3 2 1

Aktarma, bedenin alt kesimlerinden ust

kesimlerine, 118, 1 2 1

Alay, duş duşuncelerinde, duş iceri370

SOZCUK DİZİNİ

ğinde sacmalıkla ifade edilen,

159, 163, 1 73,179

"Albert” {pavor nociur/iui olgusu) 304-5

Albertus Magnus, 265n.

"Alegorik" duş yorumu, 247

Aletler, duş simgesi olarak, 87, 130

Algı sistemleri (Algı), 260-6, 268-9,

270, 2 8 5 -9 ,2 9 5 -8 ,3 1 2 -3 ,3 1 6 -

8 ,3 2 1 ,3 2 9 -3 1

"Algısal ozdeşlik," 286-7, 317-8

Alkolizm, 1/140

Alma viva, Koni (Noıze di F ígaro' da), 1/

257

Alpelkofer, 201

Alplcr, 1/246; 109-10

Amaclı duşunceler, 251-4, 309, 311-2,

316,320-1

Amcnore, 64≪.

Amerika, 1/19,1/29

Amnezi, 244-5

Anababalar ve cocuklar

— arasındaki ilişkiler, 1/305-14;

180, 186

duş simgelerinde temsil edilmiş

— 84, 139

Anagogic duş yorumu, 247

"Anahtar sozcukler" (Sozel koprulere

de bkz.), 72 n. 140

Anahtarlar ve kilitler, duş simgesi olarak,

85

Anal doğum kuramlan, 85-6, 130

Andersen, Hans, 1/292

Aníbal, 1/244-6

Anksiycte duşleri (Rahatsız edici duşle

r e de bkz.), bedensel uyaranlar

ve — 1/86-7, 1/285-8, 1/316;

132-3

istek doyurma ve — 1/186-7, 1/

210-1, 1/285, 1/315-6; 213,

272, 299-300

—ndc duygu, 1/285-6, 1/315-6;

116, 131 n., 278-9, 300-1

— nin cinsel temeli, 1/2 1 0 - 1 , I/

285-6;23, 6 9 ,9 2 ,3 0 1 -5

—nin kaynağı olarak bebeksi iz le nimler,

1/239≪.

tipik — 1/320-4; 116, 129, 132-3,

123-5

— ve psikoz, 1/139-41

Anksiyetc nobetleri, 300, 303

Anlamsız sozcukler, duşlerde,

29-3 4 ,3 6 -8 , 8 6 , 170-3

Antarktika, 1/182-3 n.

Antik cağ (Bkz. Klasik antik cağ)

Antisemilizm (Yahudiler'e de bkz.), 1/

187≪., 1/190,1/244-5,1/261

Apollo, 1/86 n., 1/236; 164≪.

Aquileia, 192, 194

Ara duşunceler, 1/277, 1/284; 39, 45,

70, 216, 250, 252-3, 255, 314,

3 1 9 ,3 3 4

— e ornekler, 15-6, 27, 29, 153,

1 6 3 ,2 1 1 ,2 1 2 -3 ,2 3 7 -8

Araplarda duş yorumu, 1/58≪., 1/152≪.

Arcole, 1/248

Ardışık duşler (Aynı gecenin duşleri ve

Duş dizilerine de bkz.), 248

Arislanzter, 1/173≪.

Arkaik nitelik (duşlerin), 1/112, 271,

• 309

Armada, 1/262-4

Arşımed, 1/217≪.

Artabanus, 1/62

Asal sahne, 130, 303

Aşağılık sannlan, 198

Aşın belirlenme

duş iceriğinin — si, 1/199,1/268≪.;

1 7 -8 ,4 0 -3 ,6 2 ,2 1 6 ,2 3 0 ;

ornekleri, 25-7, 29, 146, 181≪.,

234

duygunun — si, 206

histerik belirtilerin — si, 289

Aşın yorumlama, 1/199,1/268, 1/297≪.,

1/312≪., 1/315; 8 4 ,1 2 6 , 246-7

SOZCUK DİZİNİ 371

Aşın-yuk, 312, 3 1 9 ,3 3 1

Aşil, 1/181

Atasozleri, duşlere kıyasla, 76, 82

Aıhena, 1/236

Atina, 28, 4 7 ,1 2 8 ≪ .

Atina Okulu (Raphaël), 47

Alina'lı Timon, 1/314

Alreus, 148≪.

Augias ahırlan, 196-8

Aussee, 1/179, 1/181, 1/243, 1/256, 1/

266; 197

"Automatisme ambulatoire", 185

A vebury.L ord (Sır John Lubbock), 1/56

Aygıt, ruhsal (Bkz. Ruhsal aygıt)

Aynı gecenin duşleri (Dizi duşlere de

bkz.), 1/67; 47-50, 64-6, 77-9,

133, 1 7 0 -3 ,2 4 4 , 248

B. (Bilinc sistemi ve Bilinc'e de bkz.),

330

Bacchus, 131

Back, George, 1/183≪.

Bagajlar, duş simgesi olarak, 8 8

Bahceler, duş simgesi olarak, 7 7, 78-80

Balık, duş simgesi olarak, 8 8

Balon, duş simgesi olarak, 94-5

B a sedow ,J., 1/318-20

Baskılama (Bastırmaya da bkz.), 1/284-

6 ; 322≪.

duygulan — 190, 195-6, 199,

2 3 2 ,2 7 7 -8

Bastırılmış istekler (Bilincdışı istekler'e

de bkz.), 1/210, 1/284-5, 1/311-3;

126, 273-301, 312, 315, 320-

2, 333-5

Bastırma (Sansur ve Baskılama'ya da

bkz.), 1/285-6; 245, 269-70≪., 315-

25,331

— v e amnezi, 244-5

cinsel — 1 1 7 ,1 2 1 ,1 2 7 ,1 4 0 , 302-5

duyguyu — 189, 195-7, 199, 232,

278, 301

gosterimci duşlerde — 1/292-6

olum isteğini — 1/298, 1/315-6;

60, 159

yasaksevisel istekleri — 1/311-4;

303

Bd. (Bkz. Bilincdışı sistemi),

Beaumarchais, 1/257

Bebek Evi, Bir (Ibsen), 30

Bebeksi (Cocukluk izlenimleri ve

Cocukluk'a da bkz.)

— cinsel kuramlar, 85-6, 93-4

— cinsel yaralanma, 2 2 ≪.

— cinsellik, 1/182≪., 1/2 1 0 - 1 ≪., 1/

293-5,1/306-7,1/311-3; 101-2,

107-9,247

— duşler, erişkinlerde, 1/182-3≪.,

1/184≪., 1/239

— goslerimcilik, 1/247,1/293-4

Bebeksi istekler, 1/40, 1/239-40, 1/268,

1/293-6; 275, 277, 307, 315,

320-2

otoeroıik, — 1 1 1

rakibiri olmesine yonelik — 1/298-

312

yasaksevisel — 1/305-7,1/310-13;

180, 303

Bebeksi zihinsel yaşamın bir kesimi

olarak duş gorme, 287

Bechterew, 32

Bedensel uyaranlar (Bkz. Duyusal uyaranlar)

Beethoven, 116-7

Bekaret duşlerde,

simgeleştirilmiş, 105-8

Belirsizliği, duşlerin,

(Tutarsızlık, duşlerde ve Duyusal

yoğunluk’a da bkz.)

ikincil duzeltme ve — 225

—nin bastırmayla ilişkisi, 241-2≪.

— nuı onemi, 1/55; 61-6, 96, 174,

236, 240 ,2 4 1 -2 ≪

Belirtiler

372 SOZCUK DlZINt

histerik — (Bkz. Histerik belirtiler)

ncvroıik — (Bkz. Ncvrotik belirtiler)

Belle Helene, La (Offenbach), 215

Belleğin işlevi, 2 6 0 -3 ,2 6 5 , 2 8 6 , 29 3 -4 ,

2 9 7 -8 ,3 1 6 -2 1 ,3 3 2

Bellek (Unutma ve Mnemik sisıemler'e

de bkz.)

— izleri, I/40; 1/277; 2 3 1 -2 , 2 61-

2 ,2 6 2 -3 ≪., 2 8 6 ,2 9 7 -8

duş kaynağı olarak — 1/267-8

duşlerde — 1/40, 1/65-74, 1/82, 1/

1 0 9 ,1 /1 1 6 ,1 /1 1 9 ,1 /1 4 0 , U212-

3 ,1 /2 6 6 -8 ; 307

duşlere ilişkin — 1/95-99; 2 3 6 ,

2 4 1 -5 ,2 4 5 - n.

uyanıklık yaşamında — 1/65, 1/

109,1/213; 2 5 İn.

Bellevue (Viyana yakınlarında), 1/161,

1/173≪.

Bencil niteliği, duşlerin, 1/316-20; 55-

6 , 1 6 9 ,2 1 2

Bencillik, cocuklarda, 1/299,1/316

Benedikt, M., 218

Benzerlik

— ğin duşlerde temsili, 53-4

— algısı, 262

Benzetme

"ab" ve "a” "b" — si, 1/296; 48

Amerikalı dişci — si, 284

Barok ve eski Roma — si, 218

bekci — si, 288

Buyuk Piramit — si, 270≪.

Fliegende Blätter dcWi "Latince''

yazıtlara — ler, 226

girişimci ve kapitalist — si, 282

gobek — si, 1/186≪.; 248

hiyeroglif yazısı — si, 5 4 ,7 2

kapanmış ana yollar — si, 253

kal kal yazdı parşomen — si, 1/

187n.

kaya kutleleri — si, 148

kokuyla tanı koyma — si, 82

Kral Yolu — si, 32 4

K re zü s ile Part Kralicesi — si, 2 9 0

mantar ve mycelium — si, 24 8

mikroskop alımdaki tek hucreli

— si, 334

oyun odasındaki yaylar v e oklar

— si, 287

odunc alınmış caydanlık — si, I/

1 7 2 ,1 /1 7 5

Pazar binicisi (Itzig) — si, 1/280

ve n.

Piyano ıuşlan uzerindeki on parmak

— si, 1 /1 2 9 ,1 /1 7 4 ,1 /2 7 2

resim olarak ifade edilmiş konuşma

— si, 45-8

resimli bilmece — si, 1 2

Roma heykeli — si, 24 0

Ronesans devrimi — si, 240

saat kadranı — si, 1/272

sanatcı ve onyx parcası — si, 1/286

savaş alanındaki barış — si, 195

Siegfriedin pelerini — si, 239

sinek kovalama — si, 297

Titanlar— si, 275

tutulmayan yonetici — si, 1/195

uyaklı ş iir— si, 71

üç istek — si, 278, 300≪.

yeraltı dunyasındaki hayaletler

— si, 1/298, 275≪.

İtalyan kilisesi cephesi — si, 1/260

Berger, Hans, 1/241

Berlin, 1/220,1/221,1/244; 28, 32, 168,

17 1 ,2 0 7

Bernard, Claude, 246

Bemburg Dukalığı, 1/108

Bernheim, II., 1/16,1/198

Bicimi, bir duşun konusunu temsil

ediş, 61, 64

Bicimsel gerileme, 270

Bilbao, 1/216

SOZCUK DİZİNİ 3 7 3

B ile şik yapılar, 2 6 -9 , 5 3 -8 , 1 6 1 -4 , 2 0 9 ,

3 1 4

B ilim on c e si duş kuramları, 1/55-8

B ilinc

duş literaturunde — 1 /1 0 9 -1 0

— e kabul edilebilirlik (Sansur ve

Bastırmaya da bk z.), 1 /194-5,

1/226, 1/285; 2 6 2 -3 , 2 6 9 , 3 1 1 ,

3 2 9 -3 0

— in Algı ile o z el ilişkisi 2 9 4 -5 ,

330-1

— in asıl d o ğası, 1/195; 3 1 2 , 3 3 0

— in işlev i , 3 3 0 -1 ,3 3 1 -2

— in vy-sistemleriylc, ilişk isi, 2 6 2 -

5, 2 6 9 , 2 7 5 -7 , 2 9 5 -6 , 3 1 7 -8 ,

3 2 0 , 3 2 1 ,3 2 4

ruhsal niteliklerin duyu organı

olarak — 33 0

— ve bilincdışı bir isteğin do yu rulması,

2 7 4 -8 0 , 2 8 3 -4 , 28 7 -8 ,

2 9 1 ,2 9 3

Bilinc sistemi (Bilinc'c de bkz.), 3 3 0 -2

"Bilincaltı” v e "bilincuslu", 3 3 0

Bilincdışı ( B d .) sistemi, 2 6 3 -5 , 2 69-

7 0 ≪ ., 2 7 3 -3 0 1 , 3 0 9 -1 0 , 311-3,

31 5 -6 , 3 2 0 -2 ,3 2 5

duşlerde simgeleştirilen — 140

iki tur — 329-30

— kavramının gelişmesi, 1/19-22,

1/24

—-ndc anksiycle kaynağı, 69

— nin varlığı, 1/19-20

yasaksevisel istekler ve — 1/312≪.

Bilincdışı

— amac, 1/218,1/295; 251 n.

— duşlemler, 130 ≪., 21 8 -2 0 , 294

— istekler (Bastırılmış isteklere

de bkz.), 1/40, 1/284-5, 1/311-

3; 126-7, 273 -3 0 1 , 3 1 2 , 315,

320-2, 333-4

— simgecilik, 91≪.

Bilinconccsi (Bkz. Bilinconccsi sistemi)

B ilin c o n c e si s istem i (B ö .), 1/320≪.; 6 9 ,

2 2 4 , 2 3 1 ≪ ., 2 6 3 -5 , 2 9 4 - 7 ,3 1 0 ,

3 1 1 -4 , 3 2 5 ,3 2 9 - 3 0

— ile B . arasında sansur, 3 3 0 , 3 3 2

— ile B d. arasında sansur, 2 7 5 ,

33 2

ruhsal sağaltım B d .nı — nin e g e men

liğ i altına sokar, 2 9 8 -3 0 1

— v e bastırılmış istekler, 2 7 3 ,

2 7 4 - 7 ,2 7 9 - 8 4 ,2 8 8 ,2 9 2 - 3

— ve birincil v e ikincil surecler,

3 1 6 , 3 1 8 ≪ .,3 2 0 - 2 , 32 5

—■ ve uyku arzusu, 2 9 0 -3 , 2 9 5 ,

2 9 6 -7 , 29 9

B ilm e c ele r , duşlerde, 1/272≪.

B ir Y a ıo rta s ı G e c e s i Düşü, 190-1

Bireşimi, duşlerin, 4 4 -5 , 3 1 4 -5

Birincil surec (Ruhsal ajanlar v e ik in c il

surec'e de bkz.)

1 /2 0 -2 1 ,1 /2 4 ,1 /3 8 ,1 /1 9 6 , 1/284-5,

1/309; 4 1 -2 ,3 1 0 -2 6

B ısm a rck , 108-13

B la se l, 141

B leu le r, ￡ .,1 /1 9

Bomba patlamasının neden olduğu

duşu, Napoleon'un, 1/79,1/282;

223

B onjour, C a sim ir, 2 23-4

B o rg ia , Lucrezia, 1/266 ≪.

Boru, duş simgesi olarak, 77

Boşalma (Ercksiyon; Orgazm ve Cinsel

icerikli du şle r e de bkz.)

duşlerde simgeleştirilm iş— 133≪.

duşle bilincli olarak alıkonmuş —

291

— ile sonlanan duşler, 1/287≪.;

4 9 ,6 6 , 100-2, 119, 125, 132-3

Boşaltım gereksinimleri, duş kışkırtıcısı

olarak, 1/137, 1/211≪., I/

258-9, 1/261-2, 1/266, 1/268≪.,

1/270,1/276, 1/282,1/287≪, 98,

1 3 2 -4 ,1 4 1

374 SOZCUK DİZİNİ

"Boşaltım" kuramı, duşlerin (Robert),

1 /130-1,1/226-7; 298

Boşluklar, duşlerde, 63 -5 , 6 6 , 1 7 6 ,2 1 6 ,

2 4 1 ,2 8 3

Bourgel, Paul, 1/178

Bö. (Bkz. Bilinconccsi sistemi)

Böcklin, 1/215

"Bolumlu" duş yorumu, 246

Bolunmuş kişilik, 1/143

Brandes, G eorg, 1/314

Bräsig (Ut mine Strömtid'dc), 1/165

Breslau, 33-5, 171

Breton, André, 1/35

Breuer, Josef, (Ayrıca Kaynakca A'ya

bkz.), 1/16-7, 1/19, 1/25-6, 1/

153; 209 ≪ .,2 1 3

Brill, Dr. A. A., 1/49,1/53,1/15≪.

Brugnolus, 1/67

Brücke, Ernst, 1/16, 1/38, 1/254-5; 142-

3, 150-2, 180, 204, 208-9,

210-1

Buch d e r L ieder (Heine), 2 16 n., 238

Butlar

— ve bedensel yer değiştirme,

118

— ve duş simgeciliği, 85-6, 8 8 ,

9 5 ,1 2 8 . 130, 142

"Burger" Kabinesi, 1/241-2

Büyük İskender, 1/152≪., 329≪.

Cain, 186

Calais, 241-2≪.

Callot, Jacques, 157≪.

Campagna, 1/244

Carso, 269

Caliaro, 1/256

Ceza duşleri, 200-3, 278-81

Charcot, J. -M., 1/17,1/27

Charles XII, 1/108

Chaucer, 1/186≪.

Cinaslar (Espriler ve Sozcuk oyunlarına

da bkz.)

duşlerde — 1/152≪., 31 -2≪., 138

uyanıklık yaşamında — 1/152≪.,

1/225, 162-3

Cinsel birleşme

akrobatik gosteriler ve bilincdışı

— anılan, 1/321≪. cocuklarda anksiyclc

nedeni olarak erişkinler

arasında — 303

duşlerde simgeleştirilmiş — 8 6 ,

93-6, 100-3, 107-8, 115, 118,

129, 133, 199-200

masturbasyondan — ye ge ciş, 1 2 2

Cinsel duygular, duş kışkınıcısı olarak,

1/77,1/87,1/89,1/137,1/270,1/

287≪.; 49, 101-2,274

Cinsel icerikli duşler, 1/117, 1/132, 1/

137, 1/246-7; 100-2, 126-7,

128, 323≪.

Cinsel merak, cocuklukla, 1/21, 58, 77,

85-6,95,186

Cinsel nedenbilimi, nevrozların, 1/47,1/

233-4≪., 1/285,1/306,1/309; 34

Cinsel organlar

duşlerde sozel araclarla ima edilen

— 1/204,1/281; 37

— ın, duş simgeciliğinde bedenin

ust kesimine taşınması, 117-8,

121, 140

Cinsel simgecilik, duşlerde (Simgeye

de bkz.), 1/34-5, 1/204, 1/233-

7,1/254-5; 52-3,57-8, 77-134

Cinsel temel

anksiycle duşlerinin — i, 1/210, 1/

285-6; 23,69, 92,301-5

duşlerin — i 1/210 ≪., 1/211,1/231 -

7, 1/250-7, 1/282-8, 1/293-4;

77-134, 140, 141-2, 149-50,

168-9, 177,322

gece korkularının — i, 303

sınav duşlerinin — i, 1/324-5

Cinsel yaralanma

SOZCUK DIZtNt 375

aslında duşlem olan acık — 2 2 ≪.

duşlerde yinelenen — 1/233-4≪.,

1/247

Clark Universitesi, Worcester, 1/53

Clemenli, 102

Coenaesthesia, 1/88-90, 1/97, 1/142, 1/

1 4 3 ,1 /2 7 2 ,1 /2 8 6

C o itu s a tergo, 128

C o itus inlerruplus, 1/205-7

C omédie Française, 1/257

Cromwell, Oliver, 176

Cağrışımlar, derindekinin yerine gecen

yuzey sel, 1/226-31; 2 5 2 -3 ,2 5 4

"Cağrışımsal duşler", 1/93,1/270-1

Calar saat duşleri (Uyarılma duşlerine

de bkz.), 1/78-82,1/271

Canla, duş simgesi olarak, 1/137,1/274;

8 8 , 115

Carpılma

— aracı olarak sozel cift anlamlılık,

72

— aracı olarak ters cevirme, 59-

6 0 '

— duş isteğine kılık değiştiriri, 1/

185-96, 1/231-2, 1/267; 41,

1 1 2 ,2 7 4 , 2 8 0 -1 ,2 9 0 , 307

— ve d u y g u ,189-90

— ve ikincil duzeltme, 238-9, 308

"masum" duşlerde — 1/231-7

cocukların duşlerinde — 1/317

goslerimci duşlerde — 1/291-2

nevrozda — 104-5, 148n.

— ruhsal değerlerin geri cekilmesini

icerir, 240

sansurun bir işlevi olarak — 1/

192-4, 1/209, 1/223-7, 1/315-6;

41-2, 2 4 8 ,2 9 3 ,2 9 5 , 322≪.

sevilen insanların olumu duşlerinde

— 1/298

uyanıklık yaşamında — 1/192-3

Celişki

gizli duş duşuncelerinde — 51-3,

58 -9 , 6 7 -9 , 163, 195-6, 213,

314

gorunur duş iceriğinde — (Duşlerde

tutarsızlığa da bkz.), 1/

104≪., 1/106-9, 1/128, 1/292;

47, 161-2

Cıplaklık ya da soyunma duşleri, 1/77,

1/90, 1/287-8, 1/291-6, 1/313;

19, 67

Cicekler, duş simgesi olarak, 1/218-25;

1 6 -8 ,5 2 ,5 7 ,7 8 -9 ,1 0 5 -8

Cifıcinsellik, 8 9 ,1 2 6 -7 ,2 8 9 , 3 2 2 ,3 2 3 ≪ .

duş simgelerinde — 89

Ciftleşme

akrobatik golcrilcr v e — 1/321≪.

cocuklarda anksiycıe kaynağı olarak

erişkinler arasında — 303

duşlerde simgeleştirilmiş — 8 6 ,

92 -6 , 100-3, 106-7, 115, 117-

8 , 127-9, 133≪., 200

masturbasyondan — ye geciş, 113,

122

Cinlilerde duş yonımu, 1/58≪.

Cocuklar

duş simgeleri olarak — 87, 92-4,

136

— ın gosterimciliği, 1/247,1/293-5

— ın kardeşleriyle ilişkileri (B e beksi

cinsel kuram; bebeksi

cinsellik ve Bebeksi istekler'e

de bkz..), 1/299-305

— ın lenguistik hileleri, 37

— la anababalan arasındaki ilişki,

1/305-14; 180, 186

Cocuklarda anksiycıe (P a v o r noclurnus

a da bkz.)

— erişkinlerin ciftleşmesinin neden

olduğu, 303

— masturbasyonun bastırılmasının

neden olduğu, 304-5

Cocukların duşleri

376 SOZCUK DİZİNİ

— anksiyete duşleri, 1/186

— iğdiş edilme duşleri, 97

— sevilen kişilerin olumune iliş kin,

1/308-9

— yineleyen, 1/239

— ve isıck doyurma, 1/179-82, 1/

184 ≪., I /I 8 6 ; 274-5

— ve nevroz, 245-6≪.

— ne ornekler, 1/179-82, 1/308, II

317; 97, 102-4, 143

Cocukluk izlenimleri

— ve masturbasyon, 1 2 1

— ve bastırma, 268-9, 290, 320

duşlerdeki duygunun — ylc ilişkisi,

209-10, 211-13

duşlerin kaynağı olarak — 1/69-

70, 1/83≪., 1/213, 1/232, 1/238-

9,1/277; 1 3 8 -9 ,2 6 8 -9 , 307

duşlerin gizli iceriği ile bağlantılı

olarak — 1/266-7

dıişmc ve ucma duşlerinin kaynağı

olarak — 1/319-22; 123-4,

124-6

Frcud'un — 1/281; 1 99,210-3

goslcrimci duşlerin kaynağı olarak

— 1/293-5,1/296

gunduz duşlemlerinin kaynağı olarak—

218-9

histerik varsanılann kaynağı olarak

— 267-9

merdiven duşlerinin kaynağı olarak

— 1 0 0 - 2

yangın duşlerinin kaynağı olarak

— 125

yuzme duşlerinin kaynağı olarak

— 125

Coğul belirlenme

duş iceriğinin —si, 1/199-200, 1/

268≪.; 17 -8 ,4 1 -2 , 42≪.

duş iceriğinin — si ornekleri, 25-

7 ,2 8 , 146, 181≪., 234

Cozulme, 244

Cozumlemenin kesintiye uğraması, 240

Dachstein, 1/179

Dahn, Felix, 1/265 n.

Dal, duş simgesi olarak, 5 2 ,5 7 , 78-9

Dame aux Camélias, La (Dumas), 52,

78≪.

Dante, 202

Danton, 222

Dar yerler, duş simgesi olarak, 1/137;

127-8, 129-30, 132

Daıtner, D r. D., 97, 146

Daudet, Alphonse, 1/178; 19-23 ,59-60,

218, 258

Dav'ıd, J J ., 33

Değer aktarımı, ruhsal değerlerin (Ycrdeğiştirme

ve Ruhsal yoğunluk'a

da bkz.), 6 2 ,7 0 ,2 3 1 , 240,

265

Değer, ruhsal (Bkz. Yerdcğişlimıe; Ruhsal

yoğunluk; Değer aklarımı, nıhsal

değerlerin)

Déjà vu, duşlerde, 129, 175, 205

Délire, 1/111

Dementia praecox, 82, 252 ≪.

Deneysel olarak uretilmiş duşler, 1/78,

1/82-7, 1/91 1/94, 1/129, 1/175-

6 , 1/230≪., 1/269-70; 1 1 5 ,2 2 8 ,

307

Depresyon, 1/140; 64≪.

Dev figurler, duş simgesi olarak, 1/82,

138

Dcvrimleri, 1848,1/260

Dış dunya (Gcrceklik'e bkz.)

Dış duyusal uyaranlar

— tarafından uyarılma, 1/104-5,1/

128,1/131; 223, 291

duş kışkırtıcıları olarak — 1/76-

83, 1/92, I/1I0, 1/131, 1/269-

84,1/286-7; 222-3

Dışkı (Dışkılamaya da bkz.)

para ve — 133

SOZCUK DtZINl 377

Dışkılama

duş kışkırtıcısı olarak — gereksinimi,

1/21 İn., 1/262; 132-4,

141

duşlerde ima edilen — (D ışk ıy a

d a b k z .), 1/249,1/262; 64, 133,

158, 176, 196 -7 ,2 4 3

"Dışkılık kuramı", 85-6

Diable ile du, 1/215

Dikkat

— in uyanıklık yaşamından geri

cekilmesi, 1 / 1 0 0

ara duşunceleri oluşturmada —

ycrdcğişıirmcsi, 28-9

bedensel uyaranlar ve — 1/284

duşlerde unutma ve — 1/97

hipnagojik varsanılarda — g e v şe mesi,

1/84

V|/-sistcmleri ve — 246, 284, 295-

7 ,3 1 1 -2 ,3 3 0

psikoııcvro/.larda — 189

ruhco/.umsel teknik ve — 1/154-

6 ; 246, 249

uykuda suren — 230

Dil (Sozcl'c de bkz.)

— surcmeleri (Halalara da bkz.),

1/23; 3 1 3 ,3 2 4 ≪ .

— ve bilinconccsi, 294-5

duşlerin — lc ilişkisi, I/152n.; 70-

3 ,7 5 -8 ,8 3 - 4 , 8 6 ≪., 137-8

Dıomede, 1/181

Direnc

cozumlemeye karşı — 1/22-3, 1/

192, 1/207-8; 95, 174-5n,

239-46, 248

gerileme ve — 261 -2 ,2 6 4 -5 ,2 6 9 -

70

sansure bağlı — 253n.

sansurun zorladığı — 43, 53, 54,

224, 264, 284

unutma ve — 240-5, 247-8, 254-5

Dişler (Diş uyaranları, duş kışkırtıcısı

olarak'a da bkz.)

Duş simgesi olarak — 1/90,1/137,

1/274-6,1/322; 87, 116-23

— in yitirilmesi duşleri, 1/90, 1/

1 3 7 ,1 /2 7 4 ,1 /2 7 6 ; 117-23

Diş uyaranları, duş kışkırtıcısı olarak

(Dişler, duş simgesi olarak'a

v e Dişlerin yitirilmesi duşleri

ne de bkz.), 1/90, 1/137, 1/

274-6; 116-23

Dizi duşler (Ardışık duşler ve Aynı

gecenin duşlerine de bkz.), 1/

2 4 2 -5 ,1 /2 9 6 ; 93, 248

Doğa fe lsefesi, I/58n., 1/94

Doğaustu kokeni, duşlerin, 1/56-9,1/75,

1/126,1/184≪.

Doğu duş kitapları, 1/151-3≪.

Doğum

— duşleri, 105-8, 118≪., 121 ,1 2 9 -

34

— eylemi, ilk anksiyete deneyimi,

131≪.

— a ilişkin bebeksi kuramlar, 85-

6 , 130

Doğurma duşleri, 105-8, 118≪., 122,

129-34

Dokunsa! uyaranlar, duş kışkırtıcısı

olarak, 1/77, 1/78, 1/90, 1/273,

1/322; 124

Don Giovanni (Mozart), 223

"Dora", 1/239 ≪.; 72≪., 85, 118≪., 126,

240≪., 242≪., 282≪.

Dordogne, 1/67

Dombach, 1/180; 161

"Doubles entendres", duşlere kıyasla

(Sozel cift anlamlılık'a da

bkz.), 1/234

Dover, 241-2≪.

Doyum yaşantısı, 286-7, 315-6, 318-9

Donemsellik kuramı (Fliess ve Swoboda),

1/146,1/216-7; 167≪.

Donukluk (lişcinsellik ve Lesbiyen

deneyimlere de bkz.), 1/209;

22, 5 9 ,8 8 , 115-8, 122, 126-7

378 SOZCUK DİZİNİ

Drakon yasası, 1/304≪.

Dramatizasyon, duşlerde, 1/102

Dreyfus, 1/215

Dro il du Seigneur, 1/257

Duino, 160

Dumas, A. (fıls), 5 2 ,7 8 ≪ .

Dupuy, 225

Duvar, duş simgesi olarak, 8 6

Duygular

ncvroıik kişiliklerde — 206-7

uyanıklık yaşamında — 1/226;

188, 199, 2 0 6 -7 ,3 1 9

duşlerde — 1/117-8,1/124-5; 108,

188-214

duşlerde ceşitli kaynakların bileşik

urunu olarak — 206-7, 232

duşlerde sevilen kişinin olumune

ilişkin — 1/298; 190-1, 302-3

duşlerde — ın aşın belirlenmesi,

207

duşlerde — ın baskılanması, 189,

195-6, 1 9 9 ,2 3 2 ,2 7 8 , 301

duşlerde — m, değişimi, 321, 322

duşlerde — ın doğuşunun doğası,

300-1

duşlerde — uı serbest kalması,

mcrkczkacsal bir surec, 195

duşlerde — ın ters cevrilmesi, 1/

192, 1/286; 183, 190-1, 198-

204, 300-1

duşlerde — ın uyanmadan sonraki

ana taşınması, 205

duşlerde —in ycrdcğişlirmcsi, 1/

225,1/316; 1 9 1 -6 ,2 0 5 ,2 1 1 -3

duşlerde— ın yokluğu, 190-3,204

Duygusal cifte değerlilik, 160

Duyusal uyaranlar

— tarafından uyardma, 1/104, 1/

129; 223-4, 291 (Uyarılma

duşlerine de bkz.)

— ve duş imgelerinin yoğunluğu,

61-2

— ve Sabitlik İlkesi, 286 ve ≪.

duş kışkırtıcısı olarak — 1/57, 1/

75-94, 1/110, 1/116, 1/129, 1/

131, 1/136-8, 1/269-89, 275-6,

307-8

duş iceriğinde temsil edilmiş —

65 6

duşlerde duygu kaynağı olarak —

213-4

tum ruhsal etkinliğin kaynağı o la rak

— 260-1

psikozlarda — a yanıl, 1/141-3

— m kesilmesiyle uyarılma, 1/

105

— ın yorumu, 1/77-82,1/86-91,

1/270-4,1/282-7; 224-5

Ayrıca bkz.

A ğ rı

Dış uyaranlar

Diş uyaranları

Dokunsal uyaranlar

Gorsel uyaranlar

Isı uyaranları

İşitsel uyaranlar

Koku uyaranları

Organsal uyaranlar

Oznel uyaranlar

Duyusal yoğunluk

duş imgelerinin —ğu, 1/96; 61-3,

225, 283

— ve ruhsal yoğunluk, 61-2, 283

Duyusuzluk, genel, 1/76

Duğum noktası (Sozel koprulere de

bkz.), 16,71-2

Dünyanın Kalbi (R ider H a g g a rd ın),

182-3

"Duş duşlemleri", 63

Duş duşunceleri (gizli)

— nde bastırılmış istek, 1/293, 1/

315; 198,315-6,322≪.

— nde cinsel malzeme, 126-9

— nin yoğunlaştırılması, 13-8, 22,

25-6,28-30,232,312-3

SOZCUK DİZlNl 379

— nin teme] doğası, 45-6

— nin bir kesimi olarak duşlerde

gerceklik duygusu, 103≪.

— nin duş-işlcmi tarafından temsili,

22, 4 5 -5 6 58-61, 66-69,

83-4, 124, 140

— nin gorunur icerikle carpıtılması,

1/186, 1/192-3, 1/195≪.;

238-9, 307

— nin gorunur icerikle ilişkisi, 1/

170, 1/175; 11, 28-9, 39-42,

4 5 ,6 1 ,8 7 ,2 3 0

— nin kaynağı olarak cocukluk

yaşamdan, 1/240, L/246,1/251-

2,1/267; 268-9

— nin ruhsal yoğunluğu, 61-3,

282-3, 327-9

— nin sansuru, 54-5, 239-40, 252-

3

bedensel uyaranlar ve — 1/286

bilinconccsi ve — 1/320≪.; 263-5,

310-4

duygularve— 18 8 -9 0 ,1 9 3 -6 ,1 9 8 -

2 0 0 ,2 0 5 ,2 1 1 -3 ,2 3 2 ,2 7 7 -9

duş cozumlemesi ile ortaya cıkanlan

— 1/195, 1/223 238-40,

244-50

duşle karışmış — 231≪.

duşler uzerine yargdar ve — 1/

236; 6 3 -4 ,1 7 3 -5 ,1 7 7 -8 3 , 186,

215

duşlerde sayılarla ifade edden —

147, 152-3

gerileme ve — 265-6, 268-9, 270

gunduz kalımdan ve — 1/223, 1/

227; 230

ikincd duzeltme ve -r- 215-19,

2 2 1 ,2 2 4

normal zihinsel yaşamdan doğan

— 310-1

sacma duşler ve — 159≪., 161-8,

172-3, 179

yalnızca onemli şeylerle ilgili —

307

yerdeğiştirme ve — 3 9 -4 3 ,2 3 1

Duş gorme durumunun ayırt edilmesi

("Bu yalnızca bir duş"), 69,

2 1 5 -6 ,2 9 0 -1 ,2 9 5

Duş gormenin işlevi kuramlan, 1/126-

3 8 ,1/226; 298-9, 308-9

"Duş gunu," 1/215

Duş iceriği (gorunur)

— uzerine yerdcğişıirmcnin etkisi,

3 9 -4 3 ,4 4

— uzerine carpılmanın etkisi, 1/

186,1/192; 307

—nin gizli duş duşunceleri ile

ilişkisi, 1/175,1/186,1/212; 11-

8 , 3 9 , 45, 61-2, 87, 163, 230-

1,2 9 9 ≪ .

bileşik yapılar v e — 53-4

cocukluk izlenimlerinden turemiş

— 1/231,1/238-40,1/246; 268

deneyimden turemiş — 1/65-74

duygular v e— 193, 195-6

duyusal uyaranlar ve — 1/76-82,

1/90-2,1/272-6,1/286-8; 123-4

erotik istekler ve — 126

ikincil duzeltme ve — 1/292-3; 163

simgecilik ve — 1/290≪., 1/302-3

ters cevirme v e — 58-60, 163

unutma ve — 1/194; 236-7, 241,

244-5

yakın ve onemsiz izlenimlerden

turemiş — 1/212-4, 1/216-7, 1/

222-23, 1/226-31, 1/266-8;

277-83

yoğunlaştırma ve — 13-8; 26, 44

zihinsel etkinlik v e— 173-4, 178

"Duş icinde duş," 56, 295

Duş-işlemi

— duş duşuncelerini duş iceriğine

aktarır, 11-2, 173-4

— duş kaynaklarını tek bir uni380

SOZCUK DİZİNİ

tede birleştirir, 1/226-8,1/277

— nin bilinconcesinin kontrolu altında

gunduzun işlemesi, 295-7

— nin bir işlevi olarak yoğunlaştırma,

1/228; 1 3 -3 9 ,4 1 -2 , 173,

2 2 4 ,2 3 2 ,2 4 3 ,2 5 6 ,3 1 2 - 5 ,3 1 9

— nin bir işlevi olarak yerdcgişlirme,

1/227; 39-43, 173 ve n.,

2 3 1 ,2 6 5

— nin duş yorumunda cozulmesi,

246

— nin gerileyici o zelliği, 269-70

— nin usdışı niteliği, 310-1

— uyanıklık duşuncesinden nitel

olarak ayrılır, 231

— ve duşlerde hesaplamalar, 144-

7

— ve duşlerde konuşmalar, 147-

54

— ve duşlerde zihinsel etkinlik,

173-86

— ve sacma duşler, 155-73

bilinconcesi ve — 295

deneysel olarak uretilmiş duşler

ve — 1/230≪.

duygular v e — 189 ≪., 193, 195-7,

199“-200, 206-7, 213, 232,

277-9

duyusal uyaranlar ve — 1/274-5,

1/285

ikincil duzeltme ve — 215-28,

231-2

sansur ve — 53-5, 231-2

simgesel temsil ve — Sİ -90

temsil aracları ve — 45-69, 91-

143

temsil edilebilirliğin goz onune alınması

ve — 61-79, 173-4,

231-2

Duş kaynaklan (Bkz. Duş kaynaklan

olarak onemli gunduz izlenimleri;

Duş kaynaklan olarak

onemsiz gunduz olaylan)

Duş kışkırtıcılar, bkz.

Ağn

Aclık

Boşaltım gereksinimleri

Cinsel duyumsamalar

Dışkılama gereksinimi

Diş uyaranlan

Dokunsa! uyaranlar

Duyusal uyaranlar

Gorsel uyaranlar

Isı uyaranlan

İdrar uyaranlan

İşitsel uyaranlar

Kokusal uyaranlar

Organik uyaranlar

Ruhsal uyaranlar

Sindirim surecleri

Solunum surecleri

Susama

"Duş kitabı" yontemiyle duş y o rumu,

1/151-3, 1/156-7, 1/274;

82, 119, 199

Duşlemler (Gunduz duşlerine de bkz.)

aclık — i, 286-7

bilincdışı — 131≪., 219, 294

cinsel — 1/233-4≪.; 22, 60≪., 64,

89-92, 289, 327-9

duş malzemesi olarak — 1/250-1,

1/260; 63, 1 8 6 -7 ,2 1 7 -2 4 , 268-

9, 3 2 7 -8 ,3 3 4

erinlik — i, 290

histerik — 1/200,1/233-4≪., 1/266

≪., 1/294; 60 ≪., 218, 220≪.,

289, 327-8, 333

ncvrotiklerin — i, 76

rahim ici yaşam —i, 131n.

yasaksevisel — 1/313; 102

Duşler

— , bir duşunme bicimi, 231≪.

— de şaşkınlık, 1/254; 173, 180-4,

215

— de boşalma, 1/287≪; 49, 6 6 ,

100-2, 119, 122, 124-5, 132-3

SOZCUK DIZINI 381

— de hesap, 5 9 , 6 0 - 3 ,1 6 7 ,2 3 7

— de iceriğin bir kesimi olarak

sozler, 1/260-1; 1 8 4 ≪ ., 2 3 8 -9

— de nedensel ilişkiler, 4 7 -5 0

— de utanma, 1 /9 0 ,1 /2 8 7 -8 ,1 /2 9 1 -

6 ,1 /3 1 3 ; 2 0 ,6 7

— de zamansal d izi (Zamansal iliş kilere

de bkz.), 1/104≪., 1/143;

47 -5 0 , 60

— dizisi, 1 /2 4 2 -5 ,1 /2 9 6 -7 ; 9 3 ,2 4 8

— in bencilliği, 1/317-20; 55-6,

1 6 9 -7 0 ,2 1 1 -2

— in " geleceğe yonelik amacları",

231 ≪ .,2 9 9 ≪ .

— in kesintiye uğraması, 6 3 -5 , 6 6 ,

1 7 5 ,2 1 6 ,2 4 1 ,2 8 3

— in suresi (Zaman duygusu, duşlerde'ye

de bkz.), 1/80, 1/116;

2 2 1 - 4 ,2 4 1 ,2 9 5 ,3 0 8

— in tanı değeri, 1/57, 1/86-7, 1/

123

anksiyeıc — i, (Bkz. Anksiyelc

duşleri)

anlaşılmaz ve anlam cıkarılmaz

— (Bkz. Duşlerin tutarsızlığı)

ardışık — 248

aynı butunun parcalan olarak aynı

g ece gorulen — 65, 78 -9 , 133,

173≪., 248

bebeksi — 1/182≪., 1/184≪., 1/239

ceza — i, 2 0 0 -4 ,2 7 9 -8 2

cinsel — 1/117, 1/132, 1/136, 1/

247; 100-2, 126-7

calar saat — i, 1/79-81,1/271

cocukların — i, (Bkz. Cocukların

duşleri)

deneysel olarak uretilmiş — 1/78,

1 /8 2 -7 ,1 /9 1 ,1 /9 4 ,1 /1 2 9 ,1 /1 7 5 .

1/230≪., 1/269-70; 114-5, 227-

8 ,3 0 7

doğum — i, 105-8, 118≪., 121,

129-34

duş gorenin kendi olumu — i, 180-

3 ,2 0 0 ,2 0 4 -5

diş sokme — i, 1 /1 3 7 ,1 /2 7 4 ,1 /2 7 6 ;

117-23

duşme — i, 1/77, 1/90, 1/250, 1/

320-2; 123-6, 308

g e le c e ğ i haber veren — 1/56-7, 1/

58,1/116,1/123,1/150; 335

g e b e lik— i, 1/177-8; 131-2

gosterimci — 1/90,1/287-8,1/291-

6,1/313; 19,67

hipermnezik — 1/65-71, 1/109, 1/

116; 307

ikiyuzlu — 1/195≪., 129≪., 200-1

"karşı istek" — i, 1/196-210

kurtarma — i, 133

"masum” — 1/231-7, 1/247; 127-

8, 132, 149-50

merdiven — i, 1/287-9,1/296; 86

Oedipus — i, 1/227≪., 128-30

olu kişilere ilişkin — 150-60,

164-8, 178-80, 233-4, 256-7,

272,290-1

rahatlama — i, 1/176-7, 1/211≪., 1/

282-3; 127, 132-3,291

rahatsız edici — 1/185-7, 1/196 1/

202-10; 277-80

sacma — 74≪., 145, 155-73, 176-

9,237

sevilen kişilerin olumu — i, 1/71,

1/132, 1/202-4, 1/297-309, 1/

315-6; 160, 1 9 1 ,2 8 0 -2 ,3 0 2 - 3

sınav — i, 1/323-5; 116, 178-9,

202-3

tırmanma — i, 19-23, 3 9 , 59, 9 6

tren kacırma — i, 116

ucma — i, 1/90-1, 1/275, 1/287, 1/

320-2; 101, 116-7, 123-4

uyanlma — i, 1 /7 8 -8 1 ,1 /2 8 2 ,1 /2 8 7

≪.; 98, 1 3 3 ,2 2 1 - 4 ,2 9 0 - 1 ,2 9 5 -

7

yangın — i, 125-6, 23 3 -4 , 2 5 6 -7 ,

272, 290-1

yaşamoykusel — 7 9 -8 1 , 94 -6 ,

1 18n.

3 82 SOZCUK DİZİNİ

yeni e v li ciftlerin — i, 1/132

yine ley en — 1/96 ≪., 1/143, 1/

194≪., 1/239; 202-3, 299≪.

y u zm e— i, 123,125-6

A yrıca bkz.

Bir duşun bicimi

Duş anılan

Duşlerde abartma

Duşlerde bellek

Duşlerde boşluklar

Duşlerde duygular

Duşlerde espriler

Duşlerde kcıvurulmuş devinim

Duşlerde şaşkınlık

Duşlerde tutarsızlık

Duşlerde unutma

Duşlerde yarguar

Duşlerde eklenti

Duşlerin karanlıklığı

Duşlerin suresi

Duşlerin tanı değeri

Duşlerin varsanısal ozelliği

Düşlerin Yorumu [kitap], 1/24, 1/29, 1/

34-55, 1/145-7, 1/221; 120-1,

122-3, 140, 182,205, 244-5

Duşme duşleri, 1/77, 1/90-1, 1/250, 1/

320-2; 123-6, 308

Duş simgeleri (Bkz. Simge)

Duş simgeleri olarak alt ve ust, 19-23,

39, 59, 140

Duşunce etkinliği, uykuda direten 272-

8,295,307-9,310-3,315

"Duşunce ozdeşliği," 319

Duşuncelerin cağnşımı, 1/110-1, 1/113,

1/117, 1/128, 1/141-2; 18, 239,

262,309,312,314,316

nevrotiklerde — 252-3

psikoıiklerde — 1/141-2; 253-4≪.

Duş yorumu (Nevroliklerin ruhcozumlemesi

ve Ruhcozumlemesi'ne

de bkz.)

— asla tamamlanmaz, 13, 248

— nda tutulan yontemler, 1/149-53

— tekniği, 1/55,1/153-8,1/I96,1/

214,1/290-1; 13-5, 44-5, 83-4,

91«., 177-8, 238-55

"alegorik" — 247

"anagogic" — 247

bilimoncesi — 1/56-8

"bilincdışına giden kral yolu",

324

"bolumlu" — 246

"duş kitabı" yontemiyle — (bkz.

"şifre cozm e”)

"simgesel” yontemle — 1/57-8, 1/

65-6,1/152, İ/l 56.1/274-6; 65-

6, 72,229,328

"şifre cozme" yontemiyle — 1/

151-2, 1/156-7, 1/274; 82-3,

118-9,199

zıtlarla — 1/152«.

Eberstein Kontu B aladı, 85

Echcmta], 1/179

Ego, 1/103, 1/107, 1/135, 1/283; 55-6,

59, 140,211«.

— v e bastırılmış istekler, 278-80

— v e id, 1/23-4

— v e libido, 140

— ve superego, 1/23-4; 203-4 ≪.

birincil ve ikinci] — ( Meynerl), 1 /

299-300

Ehniger, D r., 1/121«.

Einstein, A., 1/20

Ekdal (Yaban Kazı nda), 29-30

Eklemeler, duşlere, 1/205«., 184, 216,

242

Eleştirel etkinlik, duşlerde, 1/109; 46-7,

215-6,230

Eleştiri

ruhcozumlemesindeki hasta tarafından

—nin terk edilmesi, 1/

154-6, 246

sacma duşlerde ifade edilmiş —

163, 173

SOZCUK DIZİNl 383

E lio l, G e o rg e , 24

"Emil," 1/180

Emmersdorf, 1/260

Empoıans (Ereksiyona da bkz.), sınav

duşlerinde ifade edilen — korkusu,

1/325

duşlerde temsil edilen — 1/235-6;

25,92≪., 94-5, 200

Emzikli anne ve cocuk, 1/253,1/256, V

273,1/282; 23, 59,292, 297

Emzirme, 1/ 253, 1/256, 1/273, 1/282;

21-3,59, 103,292, 297

Enerji, bağlı ve serbest ruhsal, 316-9,

325-6

Engizisyon, 1/77,1/121≪.

Ennead ( Plotinus), 1/185≪.

Epilepsi, 1/140,1/250; 267

Ereksiyon, duşlerde simgeleştirilmiş

(Empoıans ve Boşalma’ya da

bkz.), 84, 108,110-1, 124

Ercutophobia, 32

Erinlik, 1/123,1/234; 119

—in masturbasyon arzulan, 116,

117, 121-2,304-5

— duşlemleri, 290

—de cinsel merak, 77, 253-4≪.

(Cocuklukta cinsel merak'a da'

bkz)

Erkek cinsel organlan

— uzerine duşler, 1/260; 100, 117-

8

duşlerde simgeleştirilmiş — 1/

137, 1/276; 77-80, 84-112,

115,118-9, 121, 141-2

Eros, 1/210≪.

Erotik istekler, duşlerde ifade edilmiş,

1/210-1 ≪., 1/320≪.; 66, 112,

127-8

Ertelenmiş duş yorumu, 1/95; 245

"Ertelenmiş eylem" kuramı, 1/253

"Erwartung und Erfüllung” (Schiller),

194 n.

Espri-işlemi, 87 ve ≪.

Espriler

artı enerjinin deşarjı olarak — 322

bilincdışı ve — 251≪., 252

duşlerde — 1/114, 1/225, 1/257-8;

31-2≪., 71,76-7, 82, 138, 241-

2≪., 314

uyanıklık yaşamında — 1/152 ≪.,

1/225; 31-2≪., 76, 83, 87, 162-

3,207≪., 241-2≪.

Esprit d'escalier si, sansurun, 215

Eşcinsellik (Donukluğe de bkz.), 1/209;

22, 59,88, 115-8, 122,126

"Eşik" simgecilik, 229,281

Eına dağı, 1/77

Elrusk kaplan, 1/176; 193-4

Etrusk mczarlan, 183

Ev, duş simgesi olarak, 1/136-7, 1/274-

5; 77, 86, 94-5, 96≪., 127-8,

129, 182-3

Evlilik, duş simgelerinde temsil edilmiş,

85, 88

Exner, Sigmund, 209≪.

Falstaff, 1/254≪.

Farına, Johann Maria, 1/78

Faust (Goethe), 1/129, 1/193; 17, 20-1,

209≪.

Felc

genel — 168-9

histerik — 1/140, 284

Fer enezi, Dr. S., (Aynca Kaynakca

Aya da bkz.), 1/50,98

Fidelio (Beethoven), 116-7

Fidibusz (.Macar mizah dergisi), 99

Fiesco (Schiller), 68≪.

Figaro (Nozze di Figaro' da), 1/257;

163

Firavunun duşu, 1/150; 65-6

Fırın, duş simgesi olarak, 85

Fiziksel temeli, ruhbilimin, 1/38-40

”Flavit et dissipati sunt”, 1/262; 197

384 SOZCUK DtZtNİ

Fleischt von Markow, Ernst, 1/164≪., 1/

167-8, 1/255; 150, 152-3, 209

ve n., 210-1,213

Fliegende Blätter, 1/233≪.; 32, 148≪.,

190, 226

Fliess in kızı (Pauline), 213

FHess in kızkardeşi, 207, 213

Fliess, Wilhelm (Ayrıca Kaynakca A'ya

bkz.), 1/18, 1/28, 1/40,1/146≪.,

1/168-9, 1/195≪., 1/219, 1/221;

28,32,56,59,63,150,168-9

"Flora", 1/224-5; 16 -

Florencc, 1/216≪.

Fluss, E., 1/25 ve n.

Fobiler (Anksiyele; Klauslrofobi ve

Korku ya da bkz.), 1/43,1/153,

1/292-3; 73, 89-92, 289,327-8

anneyi olu bulma —i, 1/308-9

cinayet itkileri —i, 1/309

diri diri gomulme —i, 131≪

haşarat —i, 20

histerik — 1/43, 1/153, 1/309-10;

300, 328

pencereden duşme —i, 1/210

Folklor, 1/48, 82, 88, 335≪

Fouquier-Tinville, A .Q., 1/79

Fragment Uber die Natur (Tobler'm,

yanlışlıkla Goethe'nm sayılmış),

168-70, 177

France, Anatole, 1/133≪., 1/145

Franklin, John, 1/183≪.

Fransız Devrimi, 1/78≪., 1/79-80; 221-2

Franz Josef, Avusturya imparatoru, 1/

257, 1/260; 31≪.

Ferdinand ve Isabella, Ispanyali, 1/262

Freischütz, der (Weber), 148≪.

"Fremd gemacht" (Rosegger), 200-1

Frengi, 1/208; 34≪., 36

Freud

—'un geleceğine ilişkin kehanetler,

1/241-3

— un tlalya ziyaretleri (Bkz.

İtalya)

—'un keşifleri, 1/20-3, 1/26, 1/27-

30

—'un kişiliği, 1/24-6

—'un professor extraordinarius

olarak atanması (Viyana Universitesine

de bkz.), 1/188, 1/

190-1,1/241-2,1/320; 282

—'un Roma'yı ziyaret ozlemi

(Roma'ya da bkz.), 1/242

—'un yaşamı ve kariyeri, 1/15-26,

1/27-30

— ve Alman Milliyetciliği, 1/258-

9,1/262; 56

— ve kokain (Bkz. Kokain)

kendi duşlerinin cozumlemesinde

— (Bkz. oz-cozumlemesi,

Freud'un)

Freudun annesi, 1/71,1/241,1/253-5,1/

297; 302

Freud un babası

—nın olumu, 1/46, 1/266≪.; 50-1,

157-9, 164-5

— ve antiscmiıizm, 1/245

— vc glokom, 1/219-20,1/265

Freud’un duşlerinde gonderme

yapılan — 1/189, 1/221-2, 1/

240-2, 1/264-5; 27, 153-4,

164-7, 175-80, 210

Freud un buyukbabası, 302

Freudnn cocukları (" Malhilde"ye de

bkz.)

— tarafından gorulen duşler, 1/

179-82

— uzerine ya da onlara ilişkin

duşler, 1/164-7, 1/172; 26, 33,

35, 170, 172, 173 ≪., 175-6,

197,205,213,269,280-2

—nın dadısı, 171

Freud un dadısı, 1/297 ve ≪.

Freud un hobileri

—, antikalar, 1/176,1/216≪.; 193

—, kitap koleksiyonu, 1/221; 18,

39,195

SOZCUK D İZM 385

Freud'un Jo se f amcası, 1/188-92,1/214,

1/240-1; 27, 40, 55, 199, 211

≪., 290

Freud un karısı

"Botanik makalesi duşu'nun

cozumlemesinde ima edilen —

1 /2 1 8 -9 ,1 /2 2 1 -3 ,1 /2 2 4 ; 16

"Irma" duşunun cozumlemesinde

ima edilen — 1 /1 6 1 ,1 /1 6 3 ≪ ., 1/

1 6 8 ,1 /1 7 0 ,1 /1 7 2 , 2 6

diğer duşlerin cozumlemesinde ima

edilen — I /1 8 0 - 1 ,1 /2 1 5 ,1 /

2 5 6 ,1 /2 8 1 ,1 /3 1 8 ; 3 3 , 3 5 , 193,

—, F reu d ' un duşlerindeki tipler,

1/176; 2 80-1

—, nişanlanma ve evlenme, 1/17,

1 /1 8 ,1 /2 7 , 166-8

F r e u d un kız kardeşi (en buyuk), 1/221

F r e u d un okul muduru, 1/71,1/260-1

F r e u d un yeğeni Herm ann, 1/182, V

301-3

F reu d u n yeğeni John, 1/281; 153-4,

209-11

F r e u d un yeğenleri, 1/301-3

— P a u l ine, 213

F r e u d un yengesi, 1/260

Fulda, L u dwig, 1/292

Ganymede, 1/266≪.

G argan tua, 1/264; 197

G a rib a ld i, 157, 176

Garipliği, duşlerin, 1/55, 1/73, 1/100, 1/

106

Garnier, Jules ( R a b e la is y i resimleyen),

197

Gärtner, P ro fe sö r ve Bayan, 1/220, 1/

224-5; 16

Gasıcin, 110

Gebelik

— duşlemleri, 290

— sırasında duşler, 1/177-8, 1/

298; 132

duş simgelerinde temsil edilmiş

— 88, 108, 131, 133≪.

Gece işemesi, 1/264-5; 102, 125, 133≪.,

134

Gece korkulan, 1/187≪.; 303-4

Gedanken und Erinnerunge ( Bismarck),

109

Gemi, duş simgesi olarak, 83≪., 85,

133≪., 192

Genel duyusu/Juk [anesıczij, 1/76

Genel felc, akıl hastalığında, 168

Gerceklik

duşlerde temsil edilen olayların

—ği. 22

duşlerde — duygulan, V 236; 103

— Ukesi, 287«.

— sınaması, 1/103-4; 286-7

— ve "duş icinde duş", 69

duşlerde islenmiş olan şeyle denkleşen

— 159

maddi gerceklikten farklı ruhsal

— 327-8,334

duşlerin —le ilişkisi, 1/61-4, 1/

103-6,1/114

uykuda —ten yoksun kalma, 1/

271:266, 308-9

Gerileme

bicim sel — 270

duşlerde — 1/38; 264-71, 286-8,

294-8,315,322«.

normal uyanıklık yaşamında —

265, 269

patolojik durumlarda — 1/38; 266-

8,269-70,287-8

yerel — 270

zamansal — 270

G e rm in a l (Zola), 1/262

G io tlo , 1/74

Giskra, Kari, 1/241

Giyinik olmama duşleri, 1/77, 1/90, 1/

287-8,1/290-6,1/313; 19,67

Giyotin, 1/88,1/131; 221-2, 295

386 SOZCUK DtZtNİ

Giysiler, duş simgesi olarak, 1/137, II

235,1/252-5; 8 6 ,9 1 -2 , 122

Gizli icerik (bkz. Duş duşunceleri,

gizli)

Gizlilik, duşlerde "bir yığın yabancı"

ile temsil edilen, 1/295-6; 14

Gleichenberg, 1/243

Goethe, 1/129, 1/256, 1/314; 48≪., 52,

8 4 ,3 2 8

— odulu, 1/193≪.

— uzerine duşler, 59, 6 8 ≪. 168-9,

176-7, 202

— 'den alıntı, 1/129, 1/193, 1/

197≪.; 1 7 ,2 1 , 1 58,209

Gorizia, 194

Goğusler, duş simgesi tarafından temsil

edilmiş, 20-2, 31, 103

Gorsel

— varsamlar, 1/142; 228-30 (Hipnagojik

varsanılara da bkz.)

duşlerde — imgeler, 1/83-6, 1/

101-2; 57, 74, 157-8, 257-8,

2 6 8 -7 0 ,2 7 4 ,3 1 4

duş kışkırtıcısı olarak — uyaran-

' 1ar, 1/76,1/78,1/83-6, 1/136,1/

275-6; 268-9

Gorunur icerik (Bkz. Duş iceriği,

gorunur)

Gostcrimci duşler, 1/90, 1/287,1/291 -6 ,

1/313; 19,67

Goslerimcilik

cocuklarda — 1/247,1/293-5

ncvroıiklerde — 1/293

Goz, duş simgesi olarak, 128≪.

Gozde cocuk, 129≪.

Gradiva (Wilhelm Jenseriin), I/I50≪.;

103≪.

Grado, 192≪.; 194

Gradus a d Parnassum (Clementi), 102

Graz, 1/259,1/264; 136

Gregory, John, 1/77

Grignard'm tepkileri, 113

G rillp a n e r, F ranz, 1/263,1/311

Grimm m asalları, 204

Grime Heinrich der ( G . K ellerin ), 1/

295; 137

"Gschas" geceleri, 1/265-6 n.

Gulliver'in Yolculukları, 1/82; 244

Guller Savaşı, 1/261

Gulme, 322

Gunduz duşleri (Duşlemlere de bkz.),

1/102, 1/219-20; 217-9, 220≪.,

257-8

Gunduz kalıntıları

— v e "işlevsel gorunguler” , 230

— v e anksiyele duşleri, 1/324

— ve bilincdışı istekler, 1/316; 277-

85,293

duşlerin malzemesi olarak — 1/

212-3, 1/214-37, 1/276-8, 1/

286-7; 275-85, 299≪., 307

duş literaturunde — 1/61-2, 1/71 -

3,1/74,1/129.-30,1/132

Haberci duşler, 1/57-9, 1/116, 1/123, 1/

150; 335

Hagen ( Nibelungenliedde), 239

Haggard, Rider, 181-3

Hakikat ve sansur, 166

Hal, Prens, 1/254 ≪.; 211

Hail, G. Stanley, 1/533

Hallstatt, 1/179

Hameau, 1/181,1/238

Hamilcar B arca, 1/245

Hamlet, 1/111, 1/224,1/312 ≪., 1/313-4;

172-3

Hamnet, 1/315

"Haris, Küçük," 1/182≪., 1/299≪., 1/302≪.

Hareket etkinliği ve ruhsal aygıt, 260,

263, 266, 277, 286-8, 297,

315-9, 321-2

Hareket felci, uykuda, 1/38; 67-9, 195-

6 ,2 7 7 , 288

Harita, duş simgesi olarak, 87

SOZCUK DIZINİ 387

Hasdrubal, 1/245 ≪.

Haşarat, duş simgesi olarak, 8 8

Hatalar (Dil surcmeleri ne de bkz.), 152

≪., 1 8 4 ,2 4 2 -3 ,2 5 8 ≪ ., 321

Hayalet, duş simgesi olarak, 134

Haydutlar, duş simges( olarak, 125-6,

134

Hayvanlar, duş simgeleri olarak, 1/137,

1/274, 1/280; 8 8 , 126, 136,

140, 190-1

Hayvanların duşleri, 1/183-4

Haz ilkesi (Hazsızlık ilkesi ne de bkz.),

1/40; 287n.

Hazsızlık, 1/185-6,1/209,1/284-6; 212-

3, 294, 300 v e ≪ ., 315-21

1— ilkesi (Haz ilk esine de bkz.),

294-5 ,3 1 7 -2 1

bir "sinyal" olarak — 319

Hegel, 1/107

"Heimkehr, die” (Heine), 216≪., 238

Heine, 164≪., 2 1 6 ≪ .,2 3 8

Heinrich von Ofterdingen (Novalis1 in),

1/134

Helen (Offenbach'm La Belle Hele-

≪e'inde), 215≪.

Heller, Hugo, 1/50

Helmholtz, 1/38; 328

Henry LV (Shakespeare), l. Kısım, 1/

2 5 4 ≪ .;//. Kısım, 211

Henry VI (Shakespeare), HI. Kısım, V

260

Henry VIII, 1/261-2

Herbarl, J.F., 1/21

Herbst, Eduard, 1/241

Herder, J.G. von, 1/255

Herkiil, 197

Hero ve Leander, 1/263

Herodes, Dr., 171

Herodotos, 128≪.

Herophilus, 1/183≪.

Hesse, Hermann, 36

Hırs

—a denk duşen pislik, 1/248

— ve gece işemesi, 1/265

Hızlanmış duşunce akışı, duşlerde,

221-3

Hieızing, 32

Hilferding, Bn D r. M., 200

Hint'lilerde duş yorumu, 1/58 ≪.

Hipermnczi, duşlerde, 1/65-71,1/109,1/

116; 307

Hipnagojik varsanılar, 1/84-6, 1/101-2,

1/270

Hipnoz, 1 /1 7 ,1 /2 1 ,1/27-8,1/154,1/198;

114-5,290≪.

Hippias, 128≪.

Histeri, 1/17-8, 1/21, 1/27-8, 1/167, 1/

196,1/300; 2 5 2 ,3 1 5 ,3 3 2 -3

cocuklarda — 1/248

erkeklerde — 167

Freud’un — kuramı, 1/263, 1/265;

18 0 ,1 9 7

Hamlet ve — 1/314

—de beden kesimlerinin aktarılması,

118,121

—de duygu yerdeğiştirmesi, 189-

90

— de ertelenmiş eylem, 1/253

— de kuşku, 240≪.

—de sozel bicim bozukluktan, 37

—nin cinsel temeli, 1/200; 77

Histerik

— anksiyete, 1/159

— duşlemler, 1/200,1/233-4 ≪., U

266≪., 1/294; 60≪., 218,. 289,

333

— felc, 1/140; 284

— fobiler, 1/43,1/153,1/308; 300,

328

— kusma, 2 9 0 ,3 3 3

—lerin duşleri, 1/196,1/252

— lerin ruhcozumlemesi, 1/252, 1/

267; 2 4 5 ,2 5 0 -1 ,3 1 1 ,3 1 5

— nobetler, 1/200-1,1/251,1/321;

388 SOZCUK DİZİNİ

60n., 1 2 3 ,2 2 0 ≪ ., 2 6 7 ,2 9 7

— o zdeşleşme, 1/199-201

— taklit, 1/200,1/251; 19

— varsamlar, 266-7

Histerik belirtiler, 1/159-62, 1/166-7, I/

199-201; 64≪., 332-4

gercek olaylara değil duşlemlere

bağlanmış — 1/266≪.; 218

zıtlaşan istekler arasında catışmadan

ileri gelen — 290

— in cozumu, 250-2

duşlcrinkinc kıyasla — in oluşumu,

3 1 5 ,3 1 9 ,3 2 2 -4 ,3 2 9

IIitler, Adolf, 1/20,1/30

Hofburg (Viyana), 151

Hollös, D r., 1/50

Ilomeros, 1/295-6.1/298; 202, 275≪.

Hoplama ve ucma ve duşme duşleri,

cocuklarda, 1/321-2; 123-4

Husyatin, 1/282

İsı uyaranları, duş kışkırtıcısı olarak, 1/

57 ,1 /7 7 -8 ,1 /9 0

Ibsen, / / . , 1/306; 30

İcgudu oğeleri, 126

İcsel (Organsal) duyusal uyaranlar, 1/

86-94, 1/110, 1/131,1/136-8, 1/

269-71, 1/275-6, 1/284, 1/286-

8 ; 1 3 2 -3,286, 308

İcsel (Oznel) duyusal uyarılmalar, 1/83-

6,1/1 1 0 ,1 /1 3 1 ,1 /2 6 9 ; 2 6 8 ,3 0 7

Id

— in egoyla ilişkisi, 1/23-4

— in superegoyla ilişkisi, 1/23-4

İdrar (Gece işemesi ve İşemeye de

bkz.)

— simgeciliği, 1/268≪., 1/276; 98,

132-3

— kacırma, 1/264-5; 102, 125,

133≪., 134

duş kışkırtıcısı olarak — uyaranları,

1/137,1/211≪.,1/259-67,1/

268≪., 1/270, 1/276, 1/282, 1/

287≪.; 133, 141

— yolu erotizmi, 133

İğdişlik

— duşleri, cocuklarda, 97

— kuramı (bebeksi), 94

— tehdidi, 333

duşlerde simgeleşmiş — 87, 94,

97-8, 118≪., 142

mitolojide — 1/305; 128≪., 333

Ocdipus karmaşası ve — 1/22;

128≪.

ikinci duzeltme (Tekleştirme g e reksinimine

de bkz.), 1/42, 1/

283, 1/292; 47. 178, 187, 215-

32,238-9,256, 295

— ornekleri, 111-2, 302-3

— nin sonucu olarak Ocdipus so y lencesi,

1/313

sınav duşleri ve — 1/324

uyanıklık yaşamında — 223-6

İkincil surec (Birincil surec ve Ruhsal

ajanlar a da bkz.), 1/22-3, 1/26,

1/38, 1/196-7, 1/284-5, 1/309;

41-2,216,316-26

İkiyuzluluk duşleri, 1/195≪., 129≪.,

200-4

İlkel insanda duşler, 1/55-7

tmgeler, duşlerde

gorsel — 1/83-6, 1/101-2; 56-7,

74-5,258-9,268-70,274,314

işitsel — 1/114

imparatorun Yeni Giysileri, 1/292

İncil, 1/121, 1/150, 1/176≪.; 65, 112,

211«.

Incil, Philippson'un, 302

İngiltere'de, Freud, 1/19

" Inslanzen" teriminin cevirisi, 259≪

Iphigenia, 1/256≪.

Iphigenie aufTauris ( Goethe), 1/256≪.

İrlanda denizi, 243

"Irma", 1/158-73, 1/175,1/187,1/191,1/

SOZCUK DİZİNİ 389

212, 1/222, 1/229≪.; 2 6 -7 , 28-

9, 40, 44, 47, 50, 55, 72, 237,

2 5 7 ,3 1 3

/sa , 1 / 1 2 1

Ischl, 1/257

Isonzo nehri, 269

Israelilische Bıbel (Philippson), 302≪.

Israiloğullan, 111, 171

İstek catışması, duşlerde keıvumlmuş

devinim duygusuyla temsil

edilen, 1/295; 68-9

tslek doyurma

— ve cozumleyicinin yanılmış o lduğunu

kanıilama işleği, 1/

201-2,1/207-8

— ve Freud'un kuramının gecerli

olduğunu kanıtlama işleği,

123

— ve kendinin yanılmış olması

isteği, 35-7

anksiyete duşleri ve — 1/186-7,1/

209-1 1 ,1 /2 8 5 ,1 /3 1 6 ; 2 1 4 ,2 7 2 ,

2 7 8 -9 ,2 9 9

bebeksi istekler ve — 1/240-2, 1/

2 4 4 -6 ,1 /2 6 6 -8 ,1 /2 9 2 ,1 /2 9 4 , V

298-9; 2 7 5 ,2 8 7 -8 ,3 2 0 -1

bedensel uyaranlar ve — 1/278,1/

280-1,1/284

ceza duşleri ve — 200, 203, 278-

80

Cocukların duşlerinde kılık değiştirmemiş

— 1/179-82,1/184≪.,

1/186; 274-5

duygunun lers cevrilmesi ve —

199

duşlemlerde — 218

duşler, psikozlar ve psikonevrozlarda

ortak — 1/142-3; 289-

90

duşlerde — 1/38, 1/142, 1/170, 1/

173-84,1/276-7, 1/283-5; 213-

4 ,2 5 6 -8 , 2 7 2 -9 2 ,3 0 7 -8 , 335

olum duşleri ve — 1/298-9,1/302-

7,1/3 1 1 -3 ,1 /3 1 5 -6

rahatsız edici duşlerde kılık değiştirmiş

— 1/185-7, 1/191-3, 1/

195-211; 198, 27 2 -3 , 277-9,

299-301

temsil aracları ve — 55, 5 9 -6 0 ,6 2

İstek kipi, duş iceriğinde şimdiki zaman

bildirme kipiyle ifade edilmiş

duş duşuncelerindeki,

258

İsteklerin doğası, 1/40; 285-7, 315,

317-8

lslencdışı duşunceler (Serbest cağrışım

a da bkz.), 1/100-4, 1/121-

5, 1/155-6; 240, 246, 249-51,

309

"Islencli” duşunceler, 1/154-5

İşeme (Gece işemesi; İdrar uyaranları,

duş kışkırtıcısı olarak'a da

bkz.)

duşlerde sozel olarak ima edilen

— 37

duşlerde temsil edilen — 1/249,1/

259-67, 1/276; 83≪., 98, 104,

132-3, 196-7

İşitsel

— varsanılar, 1/140-3; 148≪.

duş kışkırtıcısı olarak — uyaranlar,

1/76-83, 1/85-6, 1/102, 1/

275-6,1/281-2

duşlerde — imgeler, 1/ 1 0 1 - 2

"İşlevsel gorungu” ( Silberer), 1/263≪.;

1 0 9 ,2 2 8 -9

İtalya K ra lı, 19, 23

İtalya, Freud'un ziyaret arzusu, 1/242-6,

1/281; 50, 161, 19 7 ,2 6 9

"Iızig, pazar binicisi", 1/280

Jackson, Hughlings, 289≪.

Japonlarda duş yonımu, 1/58≪.

Jehovah, 1/262≪.

Jenkinson, Dr. (Daudet'nin Le Nabab'

ında), 25

390 SOZCUK DİZİNİ

Jensen, WUhelm, 1/150 ≪.; 103≪.

Jocasta, 1/310-1,1/313

Jones, Ernest (Kaynakca A'ya da bkz.),

1/164., 1/320≪.

Joyeuse, Monsieur (Daudet'nin Le Nabab' ında),

258

Ju lS e za r , 128 ≪., 1 5 3 ,2 1 0

Julius C aesar ( Shakespeare), 1 5 3 ,2 1 0

Jung, C.G. (Kaynakca A'ya da bkz.), 1/

19,1/29, 1 1 8 ≪ ., 121

Kabul edilmczlik, bilince

(Sansur ve Bastırmaya da bkz.),

1/194, 1/225, 1/285; 262-4,

2 6 9 ,3 1 1 ,3 2 9 -3 0

Kadın cinsel organları

— uzerine duşler, 1/250; 64-5,

100

duşlerde simgeleştirilmiş — 1/

234-5; 77, 85-7. 105-8, 115,

117-8, 1 2 7 -8 ,1 2 9 -3 2 ,1 3 3

Kahire, 1/78

Kahlcnbcrg, 1/161

Kaiser J o se f Anıtı; 151-2.

Kalıntıları, bir onceki gunun (Bkz.

Gunduz kalıntıları)

Kalp, duşlerde simgeleştirilmiş, 1/137,

1/274

Kamcı, duş simgesi olarak, 109-12

Kant (Kaynakca A'ya da bkz.), 1/119;

228

Kapı, duş simgesi olarak, 77, 127

Karabasanlar, 1/57,1/87

"Karakter", bellek izlerine dayanan,

262

Kari (Ut mine Slromluf de), 1/165

Karlsbad, 1/243

"Karşı istek" duşleri, 1/196-210

Karşısav, eski dillere kıyasla duşlerde,

52n.

Karşıt yuk, 321

Karşıtlar

— la duş yorumu, 1/152≪., 189-9

— la temsil (Ters cevirmeye bkz.)

Kasık kılları, duşlerde simgeleştirilmiş,

8 8 , 97≪., 108, 118

Kâlchen von Heilbronn (Kleisl'm), 25≪.

Kayıtsız duygu tonu, duş iceriğinin,

195-7, 1 9 8 ,2 7 8

Kaynaklan, duşlerin (Bkz. Duş kaynaklan)

Kehanet duşleri, 1 /5 7 -9 ,1 /1 1 6 ,1 /1 2 3 ,1 /

150; 335

Keller, Gotıfried, 1/295; 137

"Kendi kendine simgecilik", yorgun

duşuncelerde ( S ilb ere r), 1/ 1 0 1 ≪.;

7 5 -6 ,2 2 8 -9

Kesin olmayış, duşlerde (B k z Belirsizlik,

duşlerde)

Kctvurulmuş devinim duygulan, duşlerde,

1/286-9, 1/291, 1/295-6;

1 9 -20,67-9, 1 6 3 ,3 0 3 , 308

Kışkırtıcıları, duşlerin (Bkz. Duş kışkırtıcılan)

Kıskanclık

anababaya yonelik — 1/311-5

oğlan ve kızkardeşlerc yonelik —

1/300-5

Kısmi uyku olduğu kuramı, duşlerin, 1/

128-30, 1/133, 1/138, 1/229;

309

Kişilik

— yanlması, 1/143

duşlerde ve akıl hastalığında —

sapması, 1/141 -3

Klasik antik cağ )

— da duşlerin anlaşılması, 1/56-9,

1/62-3, 1/67, 1/75, 1/86, 1/126,

1/151, 1/183-4≪., 1/275; 84.

329

— m kanatlı fallusu, 125

— ve Ocdipus karmaşası, 1/310-4;

128≪.

Klausırofobi, 18

Kleisl, Heinrich von, 25 ve n.

SOZCUK D lZ IN I 391

Knödl, 1/254-6

Koşullu ruh halinin duşlerde temsili,

6 7 , 158-9, 167

Kokainin tıbbi kullanımı, 1/164, 1/168,

1/170, 1/172, 1/219-20, 1/222, V

2 2 5 ,1 /2 5 5 ,1 /2 6 5 ; 16

Koku uyaranları, duş kışkırtıcısı olarak,

1/76,1/78

Kollcktif figurler (O zd e ş le şm e y e de

bkz.), 2 6 -3 0 ,5 3 -5 , 1 6 1 -4 ,2 0 9

K o lle r, C a ri, 1 /1 7,1/219-20

Konuşma (Dil, sozcl'e de bkz.), ruhsal

işlevde, 1/40; 294, 326 ≪ ., 3 32

Konuşma figurleri, duşlerde sozciik

olarak temsil edilen, 137-8,

158, 174

Konuşmalar, duşlerde, 1/232-3; 37-8,

46, 147-54, 193, 234

K o ra l Senfoni (Beethoven), 117

Kore, 1/108

Korku (Anksiyctc ve Fob ilere de bkz.)

— nun doyurulması olarak duş,

278-9

duşle yaşanan — 193

nesnel — 317

olum — su, 1/302-3

Korsakoff sendromu, 115

Königslein, Dr., 1/220,1/222-6; 16-7

K orn er, 1/155

Kraliyet kişileri, duş simgesi olarak,

84, 139

Krauss, F.S. (Kaynakca A'ya da bkz.),

3 2 3 n.

Kravat, duş simgesi olarak, 8 6

Krcms, 1/259

Krezüs, 290

Kriemhild (Nibelun gen hedde), 239 n.

K ris, Dr. Ernst, 1/38 n.

Kronos, 1/305; 333

Kudus, 1/111

"Kurt A dam", 1 /2 9 ,1/233n.; 45n., 103≪.,

2 45-6 n.,

Kurtarma duşleri, 133

Kusma, histerik bir belirti olarak, 2 9 0 ,

333

Kuşkonmaz, duş sim g e si olarak, 1/233

Kuşku, 6 6 , 1 7 6 -7 ,2 3 9 -4 0

Kutu, duş simgesi olarak, 1/137, 1/204,

1/234, 1/236, 1/265, 1/274; 85,

89, 137

Küçük Terzi (G rim m in ), 2 0 4 , 2 4 6 -7

Kurk, duş simgesi olarak, 1/137

La'ius, Teb K ra lı, 1/310-1

L asker, Eduard, 3 2 -4

L a s sa lle , F erdinan d, 3 2 -5

La Vendce, 1/78≪.

Le ch e r, D r., 1/318

Le iden eines Knaben, d ie (C .F . M e y

e r in), 198

Lenau, N ., 1/206

"L eo p o ld ', 1 /1 6 0 ,1 /I 6 5 -7 ,1/167,1/171

Lcsbiyen deneyimler (Hkz. Donukluk)

Lessing, G.E., 1/225

Libido v e anksiyete, 1/210, 1/285; 69,

1 4 0 ,3 0 5

Liebeskonzil, d a s (Panizza'nm), 1/266 n.

Liechtenstein, 1/108

L ie d von d e r Glocke (Schiller), 158≪.

Liesing, 32

Literatur, duşler uzerine, 1/43, 1/55-

147,1/158

Livy , 128≪.

Lobgesänge a u f König Ludwig / (Heine),

164≪.

Lopez, General, 1/111; 253-4≪.

"Louise", 180-2

Lubbock, Sir John (Lord A vebury),

1/56

Lubeck, 1/242

Ludwig, Bavyera kralı, 164≪.

Ludwig, Emsi, 1/217≪.

Lyons, Miss, 190

L y s Rouge, Le (Anaiole France), 1/

133≪.

292 SOZCUK DİZİNİ

Macbeth, 1/315

Macrobius, 1/57

Madde ve Devinim (Çlerk MaxwelTm),

184, 243

Madeira, 8 6

Magdeburg, 1/183≪.

Malade Imaginaire, Le (Molière), 243

Mani, 1/140; 87≪.

Mantık, duşlerde varlığı ya da yokluğu,

1/104 ≪., 1/106-10,1/113; 266

Mantıksal ilişkiler, duşlerde temsil edilen,

45-53, 178, 2 3 2 ,2 6 5 -6

Manzaralar, duş simgesi olarak, 86-7,

97, 130

Marat, J.P., 1/79

Maraton, 128/ı.

Marbach, 184≪.

Marburg, 184

Maria Theresa, Avusturya Imparatoriçesi,

157

Mariage de Figaro, Le

(Beaumarchais), 1/257; 163

Marxow, Fleischl von (bkz. Fteischl

von Marxow)

Masa, duş simgesi olarak, 8 6 , 105-8

Masallar, 1/295; 42≪., 226 n., 246-7,

278, 300/1.

Masohizm, 1/209; 106, 107

Masohizm, "zihinsel", 1/209

Masséna, 1/246

Masturbasyon, 1/235-6; 79≪., 87, 94,

96, 102, 111-4 116-22, 267,

304-5, 333

diş uyaranı bulunan duşler ve —

15-22

duşlerde simgeleştirilen — 1/235-

6 ; 79≪., 87, 95-6, 101-2, 109-

10

—un cocuklukla yasaklanmasının

duşlerde ima edilmesi, 93-4,

111-2, 266, 304 -5 ,3 3 3

"Masum" duşler, 1/231-7,1/248; 127-8,

132, 149-50

"Mathilde", 1 /1 6 4 -5,1/170,1/172

Maupassant, Guy d e , 24

Maxwell, J.Clerk, 184, 243

Meaux, 1/70

Meeres und d e r Liebe Wellen, D e s

(Grillparzer in), 1/263

Megalomani, 1/264-5, 1/266-7; 198,

277

babaların — si, 176

Mekanı, duşlerin, r/100-1; 259

Mekanın ayırdmda olma, duşlerde, 1/

103,1/104≪., 1/116

Mekke, 1/111

Melankoli, 1/140; 64≪.

Menelaus (Offenbach'm La Belle

Hélène' inde), 215≪.

Mephistopheles (Goelhe'nin Faust' unda),

1/129,1/193≪.

Merdiven duşleri, 1/287-9, 1/296; 85-6,

94-6, 100-3; 115

Meredith, George, 34≪.

Metni, duşlerin, 184≪., 238-40

Meyer, Gonrad F., 198

Meyer, Karl, 1/177

Meynert, Theodor, (Kaynakca A'ya da

bkz.), 1/2 1 ; 166

Meyve, duş simgesi olarak, 20-2, 103

Milton, 1/187≪.

Miramare, 192

Miller, 1/48,1/305; 76, 82, 8 8 , 128-9≪.,

131,333

Mnemik oğeler, 262

Mnemik sistemler (Mnem.) (Bellek ve

Bellek izlerine de bkz.), 1/40;

261-6, 286-7, 293-5, 298, 316-21,

331-2

"Moi splanchnique", 1/88

Molière, 243

Montbrison, 1/70-1

Moor, K arl (Schiller"u\ Die Räuber in

de), 153≪.

SOZCUK D lZ IN t 393

Mora, Duc d e ( Daudet'nin Le Nabab'

ında), 24-5

Moravia, 1/244

Moscheles, 102

Mozart, 1/257; 2 5 , 163, 223

Modling, 32

Musa, 111-2, 131

Mussidan, 1/67

Müller, Herr, 2 2 0

Müller in Verrat, d e r (Goethe), 52

Munih, 27-9

Muzik

duşe taşınmış — parcası, 1 / 1 0 2

— tarafından uyarılan anılar, 223

psikoncvroıik varsanıda — 148 n.

Nabab, Le (Daudet' nin), 25, 218, 2 5 8 n.

Nachträge zu den Xenien (Schiller),

194 n.

"Nächtlich am Busento lispeln”, 148/1.

Nansen, F., 1/239

Napoleon 1, 1/64, 1/79, 1/246, 1/282;

223, 276

Napoli, 1/244

Narsisizm, cocuklarda, 1/304≪.

Nausicaö, 1/295-6

Nedensellik ilkesi, 1/20-1

Nefes darlığı, 19-20

Neologism (bkz. Uydurma sozcukler)

Neue Ghetto, d a s, 170

Nevrotik anksiyete

— ile ilişkili tipik duşler, 126

— , ilk doğum eylemi deneyimi,

131/1.

—nin cinsel kokeni, 1/ 2 1 0 - 1 , 1/

285-6; 2 3 ,6 9 , 92, 301-5

agorafobi v e — 91-2, 300

Bd.nm serbest kalmasıyla doğan

— 300-1

coilus interruplus'un neden olduğu

— 1/205-6

Nevrotik belirtiler

— e hastanın tutumu, 140

a şın yorumlanabilen — 1/315

anksiyete nobetinden kacınmak

icin oluşturulmuş — 3 0 0

Bd. ile Bö. arasındaki catışmanın

urunu olarak — 3 0 0 ,3 0 9 -1 0

bilincdışı isteğin doyurulması olarak

— 2 7 4 -5 , 2 7 9 -8 0 , 28 3 -4 ,

2 8 9 , 2 9 6 -8 ,3 2 2

"Irma" olgusundaki — 1/160-4

Nevrotik korkular (Anksiyete, nevrotik

v e Fobiler e de bkz.), 7 7 -8

Ncvrotikler

— de g e ce işem esi, 1/265

— in duşleri, 1 /4 3 -4 ,1 /6 8 ,1 /1 5 6 -7 ,

1/196, 1/210-1, 1/233-4/!., 1/

2 5 2 ,1 /2 9 3 ,1 /3 2 2 -3 ; 7 7 , 102-6

— in kendi bedenleriyle aşın

uğraşmalan, 77

— in ruhcozumlemesi, 1/45, 1/47,

1 /6 7 -9 ,1 /1 5 6 -7 ,1 /1 9 6 ,1 /2 1 0 ,1 /

2 3 1 , 1/265, 1/293-4, 1/307, 1/

322; 45, 199, 2 5 4 , 2 7 4 , 311,

327

cocuklara kıyasla — 1 /2 9 9 -3 0 0 ,1 /

317/ı.

Nevrozlar

— da bilincdışı ruhsal surecler,

327, 3 2 9 ,3 3 1 -2

— da nitel olarak uygun ama nicel

olarak abartılmış duygu, 189-

90, 206

— da varsamlar, 148≪., 258

— ın cinsel temeli, 1/233-4 n., 1/

285, 1/306, 1/309-10; 34, 77,

1 6 9 ,3 2 2

— ın gerileyici niteliği, 266-7,

270-1

— kuramı, 1/46, 1/53, 1/157, I/

180; 169, 180, 196, 210, 306,

322

— la duşlerin ilişkisi, 1/43, 1 /45,1/

50, I/201/ı.; 37, 148/t., 245,

2 7 1 ,3 1 4 -5 ,3 2 2 -4 , 333

394 SOZCUK DİZİNİ

bastırma ve — 1/284-5; 252-3,

332

cocukların yasakseviscl istekleri

ve — 1/306-13

savunma — ı, 1/279≪.

sevilen insanın olumu ve — 1/

301≪., 1/306-7

Nicelik, 1/39; 2 8 2 ,3 1 6 ,3 3 0 -2

Niebelungenlied, 239≪.

Nietzsche, 62≪., 271

Nitelik, 262, 294-5, 330-2

Nora, Bir Bebek Evt\ide, 30

Normal insanlar

— nevrotiklerden yalnızca nicel

olarak farklıdırlar, 104

— ın duşlerinde simgecilik, 104-9

Norveccc masallar, 138

Notre-Dame katedrali, 197

Nozze di Eigaro, Le (Mozart), 1/257;

163,223

Noroloji uzerine calışmaları, I-'rcud'un,

1/16-7,1/186

Noronal suredurum ilkesi, 1/39

Nukte (Bkz. Espriler; Sozcuk oyunları;

Cinaslar)

O (Rider Haggardm), 181-3

"O an icin etkin" malzeme, 1/277, 1/

280, 1/283-6; 15-6, 213-4,

275-6

O., Anra olgusu, 1/18; 268

Obsesyonel nevrozlar, 1/43, 1/140, 1/

294, 1/300; 38≪., 82≪., 173≪.,

293., 311

—da cinayet itkileri korkusu, 1/

309-10; 186

—da duşler, 1/143; 6 0 ,97, 129

—ın rahcozumsel sağaltımı, 1/153

Oda, duş simgesi olarak, 1/263-4; 83≪.,

85

Odhins Tröst (Pah.n ’ın), 1/265 n.

Odysseus, 1/295-6,1/298; 275≪.

Oedipus duşleri, 1/195≪.; 128-30

Oedipus karmaşası (Yasaksevisel isteklere

de bkz.), 1/22, 1/28-9, 1/

4 0,1/310-3; 180

Oedipus R ex, 1/25,1/310-3; 226≪.

¡'Oeuvre (Zola), 33-4

Offenbach, 215

Olmutz, 30

Olumsuz

— duşlerde bulunmaz, 51 -2 , 58,

68

— un duşlerde ifadesi, 1/295; 58-

9 ,6 8

On emir, 1/305

Ophelia, 1/314

Oppenheim, Prof. Ernst, 335≪.

Organsal hastalık ve duşler, 1/57, 1/86-

8,1/123,1/285

Orğansal uyaranlar, duş kışkırtıcısı olarak,

1/86-94,1/136-7,1/269-70,

1/275, 1/284, 1/286-7; 132-3,

286, 308

Orgazmla sonlanan duşler (Boşalma ve

Cinsel icerikli duşlere de

bkz.), 1/287≪.; 49, 6 6

Orta Cağda duş yorumu, 1/58≪.

Orvicto, 183

Oser, Profesör, 1/218≪.

Osiris, 131

Othello, 1/226

Otoerotizm (Bkz. Masturbasyon)

"Otto", 1/159-61, 1/165, 1/168-73, II

176, 1/191, 1/318-20; 28 , 257-

8 ,2 7 7

Oluz Yıl Savaşları, 157≪.

Olu insanlar hakkında duşler, 150-60,

164-8, 178-80, 233-4, 256-7,

272, 290-1

Olum

— den sonra yaşam inancının bilincdışı

temeli, 131≪.

—"icgudusu, 1/29,1/30

SO Z C U K D İZ İN İ 395

— karşısında cocu kların tutumu,

1 /303-5

— karşısında erişkin tutumu, 1/

3 0 3 ,1 /3 0 4 n.

duşlerde tren kacırmayla ifad e

ed ilen — korkusu, 116

duş gorenlerin duşlerde ima e llik leri

kendi — leri, 6 8 ≪ ., 160,

180-3, 1 9 3 ,2 0 0 , 2 0 4 -5

d u şle sev ilen insanların — u, 1/71,

1/132, 1/202-4, 1 /2 9 7 -3 0 9 , 1/

3 1 5 -1 6 ; 1 9 1 ,2 8 0 - 2 ,3 0 2 - 3

Olum istekleri

— nin bastırılmasının olum d u ş le rinde

ifade ed ilm esi, 1/135-6,

1 / 2 1 İn.

anababalara yon e lik — 1/305-17;

6 0

c insel rakibe yonelik — 129n.

erkek v e kızkardeşlere y o n e lik —

1/299-305

Onemli gunduz izlenimleri, duş k a y naklan

olarak, 1/62, 1/71-3, 11

129-33, 1/222-4, 1/225, 1/228-

3 1 ,1 /2 7 7 ; 15-6

Onemsiz gunduz o la y lan , duş kaynağı

olarak (Gunduz kalıntılan’na

da bkz.), 1/71-3, 1/130, 1/132-

3 ,1 /2 2 9 ,1 /2 4 9 -5 0 ; 2 8 3 -5

Onemsiz malzeme, duşlerde (O n em sizliğ

i, duş iceriğin in'ede b kz.),

1/73, 1/214-37; 1 2 7 -8 , 144,

284, 307

Onemsizliği, duş iceriğinin (O n em siz

malzeme, duşlerde'ye de bkz.),

1/130, 1/132-3, 1/213, 1/223, I/

2 2 6 -7 , 1/229-31, 1/249-50;

2 3 7 -8 ,2 8 3 -5

Oz-cozumlemesi, Freud'un, 1/22-3, 1/

2 8 , 1/43, 1/154-5, 1/157-8, I)

172-3; 1 8 2 ,2 0 4 -5

O z d e ş le şm e , (K o l e k t if f ig u r l e r e d e

b k z .)

d u şle rd e — 1 /1 9 9 -2 0 1 ; 5 3 - 7 , 5 8 ,

9 4 , 1 6 0 , 1 7 7 , 1 8 6

h is te r id e — 1/ 2 0 0 - 1 , 1 / 2 0 1 n.

O z -g o z lem , d u şle rd e , 2 3 0

O z n e l d u y u sa l uyaranlar, 1 /8 3 -6 , 1 /1 1 0 ,

1 /1 3 1 ,1 /2 6 9 ; 2 6 8 , 3 0 8

P ad ua, 1/69

P a l la s M h e n a , 1 /2 3 6

P a lto , s im g e o larak, 8 6

P a n e th , J o s e f , 2 0 9 n ., 2 1 1 -4 , 2 3 7

P a n la g ru e l, 1/264

P ap a, 1/281; 2 5 n.

Para

p is lik le d en k len en — h ır sı, 1 /2 4 8

d ışk ıy la d en k len en — 133

P a ram n ez i, du şle rd e , 175n.

Paranoya, 1 /1 2 7 , 1 /1 3 9 -4 0 , 1/143, 1 /2 9 3 -

6 ; 3 7 , 173 2 2 6 n., 2 5 2 , 2 6 6 -

8

Paravan an ı, 1 /2 2 2 ,1 /3 1 8 ; 1 7n., 121

P a r is ( O ffen b a ch 'ın L a B e lle l l e l e -

ne' in d e), 2 1 5n .

Paris, 1/243; 1 9 7 ,2 1 2 ,2 5 8

P a rk , M u n g o , I/1 8 3n .

P a rn a s su s ( R a p h a e l), 4 7

P a u l, J e a n , 1/244n.

Pa v o r n o e tum u s , 1/186 n.; 3 0 3 -4

P e lle ü e r , 1/111; 2 5 3n .

Pen is (C in se l organlar, Fallik s im g e le

r e d e b k z .)

— e ilişk in du şle r , 1 /2 5 9 , 100, 118

— in go ste rim i zorlanması, 1 /246

P e n lh e sile a (K le isC ın), 25n.

P h ilıp p (kapıcının o ğ lu ) , 3 0 2

P h ilip p s o n İn c ili, 3 0 2

Pipo, duş sim g e si olarak, 1/137

Piramit, buyuk, 2 7 0n .

P is is lr a tu s , 128 n.

P la len , A .v o n , 148 n.

396 SOZCUK DİZİNİ

Platon, 1 1 8 ,3 3 4

Plotinus, 1/18 5n.

Polıava savaşı, 1/108

Popovic (Spalato'da dukkancı), 1/255

Pomic, 1/67

Prag, 1/244; 56, 128

Prater, 1/241; 94

Pressburg, 157

Prévost, Marcel, 1/178; 114

Problemler, duşte cozulen, 1/116; 276-

7, 285, 298-9≪.

Professor extraordinarius olarak atanması,

Prcud'un (Bkz. Freud)

Propylaca, 28

Psikonevrozlar (Bkz. Nevrozlar)

Psikozlar (Dementia praecox; Mani;

Melankoli; Paranoyaya da

bkz.)

—da gerileyici işleyiş, 287-8

— in nedenbilimi, 1 / 8 8

duşlerin — la ilişkisi, 1/139-44;

289 ≪ .,3 1 0

y-sislcmlcri (Bkz. Ruhsal sistemler)

Ptoleme, /., 1/183 ≪.

Pun savaşları, 1/244-7

Purkcrsdorf, 161

Pylade'lar, 1/256≪.

Rabelais, 1/264; 197, 198

Rahatlama duşleri, 1/176-7, 1/211≪., 1/

282-3; 127, 132-3,291

Rahatsız edici duşler (Anksiyele

duşleri ne de bkz ), 1/185-7, 1/

196,1/202-10; 277-80

Rahim

— ici yaşam duşlemleri, 130

duşlerde simgeleştirilmiş — 1/

204; 85, 130-1, 133≪., 140

Rank, O. (Kaynakca A'ya da bkz.), 1/

3 5 .1 /3 6 ,1 /4 8 ,1 /5 0 .1 /5 2 ,1 /1 5 5 ,

100, 204, 232 n.

Raphael, 47-8

Räuber, Die (Schiller), 153≪.

Ravenna, 1/243

Refleks işleyişi, ruhsal aygıtın, 260,

2 8 6 -7 ,3 1 5

Reich, G., 1/282

Reichenhall, 1/68

Reichstag, 157

Ren nehri, 1/235

Renkler, duşlerde, 1/276; 141, 269

Retina uyarılması, 1/83-6,1/275

Reuter, Fritz, 1/165≪.

Richter, Hans, 72=3

Robespierre, 1/79

Robitsek, Dr. Alfred. (Kaynakca A'ya

da bkz.), 1/152≪.

Roma, 1/242-6; 56-7, 128≪., 170-1, 173

≪ .,2 1 8

Romaluar (Klasik antik cağa da bkz.),

I/244-6;313

Rosegger, Peter, 200

Rousseau, J.-J., 1/319≪.

Ronesans, 240

Ruhcozumlcmesi

— Bd. ni sd.mn egemenliği altına

sokar, 298

nevrotiklerin — (Bkz. Nevrolik-

Icr)

cozumleme gorenlerin duşlerinde

— ne gonderme, 114, 139-40,

143-4, 174-5≪.

— nin tekniği, 1/153-8; 239-54

(Duş yorumunun tekniği'ne de

bkz.)

— nin tıp dışı uygulamaları, 1/23

Ruhsal ajan iki (Birincil surec ve

İkincil surece de bkz.), 1/38, 1/

40, 1/194-7, 1/226-7, 1/284-5,

1/309; 4 1 -2 ,2 0 6 ,3 1 5 -2 6

Ruhsal aygıt, 1/101,1/267; 235, 258-67,

273, 285-90, 294, 315-8, 319-

2 0 ,3 2 1 ,3 2 3 -5 , 330-1,333

SOZCUK DİZİNİ 397

Ruhsal değer (Bkz. Ruhsal yoğunluk;

Ruhsal değerlerin aklarımı)

Rulısal enerji yuku (Uyarılmaya da

bkz.)

— kavramının gelişmesi, 1/39-40

— ve yerdeğiştirmc, 1/225-6

— ve duş sureclerinin ruhbilimi,

264-7, 2 7 4 -9 ,2 8 5 -7 , 2 9 0 ,2 9 3 -

8 , 300 1 ,3 1 1 -5 ,3 2 5 -3 2

Ruhsal mekan, duşlerde, 1/100-1; 259

Ruhsal sistemler (V|/-sistemleri), 259-

70, 273-80, 282-301, 302,

308-35

Ruhsal uyaranlar, duş kışkırtıcısı olarak,

1/92-4, 1/229-30, 1/277-9,

1/284-6

Ruhsal yoğunluk, 1/106; 62, 188, 296,

3 1 1 ,3 1 9

— ve duyusal yoğunluk, 61-3,

283

— ve yerdeğiştirmc, 1/225-6; 40-

2, 231, 239-40, 265, 275, 283-

4, 307, 312-4 (Yerdeğiştirmc

ve Ruhsal değerlenil aktarımına

da bkz.)

Rund um Wien, 20

"Sabitlik yasası", 1/39-40; 286≪.

Sabuklamalar, 1/89,1/123,1/141-3; 252

Sacma duşler, 74 ≪., 145, 155-73, 176-

8 0 ,237

Sacmalığı, duşlerin, 1/74, 1/107-10, 1/

111,1/128,1/149; 7 0 ,3 0 9

Sadizm, 1/208; 23-4, 39, 101

Sağ ve sol, duş simgesi olarak, 8 8 , 112

Sainı Helena, 1/64

Saldırganlık, 1/208

Salıncaklar ve tahtırevallilerin uyardığı

cinsel duygular, 124

Salzburg, 1/68

San Sebastian, 1/216

Sandoı (Z olanın L'oeuvre'ünde), 34

"Sanki", duş iceriğinde, 216

Sannlar, 1/43, 1/89-90, 1/111,1/139-41,

1/143,1/234≪., 1/293; 6 0 7 ,7 2 8

gozetlenme —i, 1/293; 230

Sansur (Bilince kabul edilebilirlik;

Bastırma ve Direnc’e de bkz.)

— derin cağnşımların yerine yu zeysel

olanlan gecirir, 252-3,

284

— gerceklense gercek olmayanın

soylenmesine izin verir, 166

— v e anksiyete duşleri, 1/316

— ve cinsel etmen, 1/236,1/256

— ve duş carpıtması, 1/192-4, 1/

209,1/223,1/315-7; 41-2, 104-

5 ,1 9 6 ,2 3 8 ,2 9 6 ,3 2 2 ≪.

— ve duş duşuncelerindeki bilincdışı

duşlemler, 218-20

— ve duşlerde duygu, 189-90,196,

199-200, 2 0 5 ,2 0 6 ,2 1 2

— ve duşlerin unutulması, 241

— ve gosıerimci duşler, 1/294-6

— ve ikincil duzeltme, 2 1 5 -6 ,2 2 4 ,

238

— ve istek doyurma, 256, 273

— v e olum duşleri, 1/302-3,1/305,

1/308-9,1/315-6; 164-5

— ve yerdeğiştirmc, 41-2, 199,

231-2, 307

—den kacınmanın temsil aracları,

53-6, 5 9 - 6 0 ,6 1 ,7 1 ,7 6 ,8 0

— un direnci zorla kabul ettirmesi,

253 n.

—un piskonevrozlardaki işleyişi,

253, 332-3

— un sanrılardaki işleyişi, 252

—un uyku sırasında gevşemesi,

248-9, 2 6 4 ,2 8 8

"duş gormede bilincli egonun

payının'kesimi olarak — 1/

283

Bd. ile Bö. arasında — 275, 288,

332

398 SOZCUK DIZİNİ

Bö. ile B. arasında — 3 2 9 ,3 3 2

direnc tarafından zorla kabul ettirilen

— (Direnc'e de bkz.), 4 3 ,

5 3 ,5 4 ,2 2 4 , 264, 284

duşlerdekine kıyasla edebiyatla

— 1/192-3, 252

gerileme ve — 265, 268, 294,

322≪.

iki ruhsal sistem arasında — 1/

284-5; 323, 326

uyuma isteği ve — 2 91, 293-4

"Sansurcu”, 230

Sapıklıklar (Donukluklere de bkz.), 1/

294 ≪.; 197, 323≪.

Sappho (A . Daudet' nin), 19-23, 39, 59

Sara nobeti, 1/140,1/250; 267

Savonarola, 1/216≪.

Savunma mekanizmaları, 1/309

Sayılar

duş simgesi olarak — 88-9

duşlerde — 1/91; 143-8, 166-9,

237

rastgele secilmiş — 239

Scaliger, yaşlı, 1/67

Schelling, 1/58

Schiller, 1/155; 6 8 ≪., 117≪., 148≪., 153,

158≪., 183-5, 184≪., 194 v e ≪ ..

242-3

Schlau, Hänschen {Lessing' in Sinngedichte'sindc),

1/225

Schopenhauer (Kaynakca A'ya da

bkz.), 1/312≪., 228

Scholtentor, Viyana, 113

Schrötter, K. (Kaynakca A'ya da bkz.),

115

Schwer in Waldes Busch (Goethe), 48≪.

Secenekler, duşlerde, 45-6, 48-52

Sentezi, duşlerin (Bkz. Bireşimi, duşlerin)

Serbest cağrışım

— ve duşlerin yommu (tslencsiz

duşuncelere de bkz.), 1/ 2 1 , 1/

37-8, 1/151≪., 1/155, 1/290-1;

1 4 - 5 ,4 1 ,4 5 ,8 3 ,9 0 ,2 4 6 ,2 4 9 -

55

duşlerin yorumunda — (Isıencdışı

duşuncelere de bkz.), 1/2 1 , 1/

3 7 -8 ,1 /1 5 1 ≪ ., 1/155-6,1/290-1;

1 4 -5 ,4 1 ,4 5 , 8 4 ,9 0 ,2 4 6 ,2 4 9 -

54

Sesahenk [Alliteration] (Sozcuk oyunlarına

da bkz.), 1/111, 1/254;

253-4≪.

Sevince ilah i (Schiller), 117≪.

Sfenks, 1/310

Shakespeare, I /I 8 6 ≪.; 202

Atina' lı Timon, 1/314

Bir Yazortası Gecesi Düşü, 191

Hamlet, 1/111, 1/224, 1/312≪., 1/

313-5; 173

Henry IV, /. Kısım, 1/254≪.

Henry VI, III. Kısım, 1/261

Julius Caesar, 153, 210-1

Macbeth, 1/315

Othello, 1/226

"Straıford'lu adamın yazmadığı"

— calışmalan, 1/315≪.

Sherrington, Sir Charles, 1/39

"Sıçan adam", 38≪., 72≪., 173≪.

Sınav

— duşleri, 1/323-5; 116, 178-80,

203

nevroliklerde — anksiyetesi, 1/

323-4

Siegesfest (Schiller), 148≪.

Siegfried (N ibelungenlied), 239

Siena, 1/281; 170

Sihirli Fülüt, 25

Silahlar, duş simgesi olarak, 84, 87, 89,

115, 126

Simge

— olarak şapka, 86 ,9 1 -3

— olarak akrabalar, 8 8

— olarak aletler, 87, 130

— olarak anahtarlar ve kilitler, 85

SOZCUK DİZINl 399

olarak bagajlar, 89

olarak bahce, 7 7 ,7 8 -9

olarak balık, 87

olarak balon, 95

olarak boru, 77

olarak canta, 1/137,1/274; 115

olarak cicekler, 1/218-25; 15-8,

5 2 ,5 7 ,7 8 - 9 , 105-8

olarak cocuklar, 87, 92-4, 136

olarak dal, 52, 5 7 ,7 8 -9

• olarak dar yerler, 1/137; 127-8,

129-30, 132

-olarak dev figurler, 1/82; 138

- olarak dişler, 1/90-1, 1/137, 1/

27 4 -6 ,1 /3 2 2 ; 8 7 -8 ,1 1 6 -2 3

- olarak duvarlar, 8 6

- olarak ev , 1 /1 3 6 -7 ,1/274-5; 77.

8 6 ,9 4 -5 ,9 6 ≪ ., 127-8, 129

- olarak fırın, 85

- olarak gemi, 83≪., 85, 133≪.,

191-3

- olarak giysiler, I/İ37, 1 /235,1/

252-5; 8 7 ,9 1 -3 ,1 2 1 -2

- olarak gorunumler, 86-7, 97,

129-30

- olarak g o z , 153≪.

- olarak haşarat, 8 8

- olarak harita, 87 ■

- olarak hayalet, 134

-o la rak haydutlar, 126, 134

- olarak hayvanlar, 1/137, 1/274,

1/280; 8 8 .1 2 6 ,1 3 6 ,1 4 0 , 190

-o la r a k kamcı, 109-12

-olarak kapı, 77, 127

- olarak klarnet, 1/137

- olarak kraliyet kişileri, 8 4 ,1 3 9

- olarak kravat, 8 6

- olarak kuşkonmaz, 1/233

- olarak kutu, 1/137,1/204,1/234,

1/236,1/265,1/274; 85, 8 9 ,1 3 7

- olarak kurk, 1/137

- olarak masa, 8 6 , 107-8

— olarak merdiven, 1 /287-9,1/296;

8 5 ,9 4 -6 , 100-3, 115

— olarak meyve, 1/251-2; 103

— olarak oğlan v e kızkardcşler, 8 8

— olarak oda, 1/263; 83≪., 85

— olarak para, 133

— olarak pipo, 1/137

— olarak sayılar, 88-9

— olarak silahlar, 84, 87, 89, 115,

126

— olarak sol ve sağ, 8 8 , 1 1 2

— olarak sopa, 1/276; 8 5 ,8 9 ,1 1 1 -2

— olarak su, 1/322; 129-31, 133≪.,

136-7

— olarak surgu, 1/259,1/265

— olarak sutun, 1/276; 77

—■ olarak tahta, 78 -9 , 8 6

— olarak tırnak torpusu, 85

— olarak ust v e alt, 1 9 -2 3 ,3 9 ,5 9 -

60, 140

— olarak yangın, 125-6

— olarak yılan, 77, 87≪., 8 8

— olarak yola cıkma, 116

— olarak yumurta, 77

— olarak zeplin, 83, 8 8

— nin cift anlamlılığı, 84

—nin tarihoncesi kokeni, 82

fallik — (bkz. Fallik simgeler)

Simgecilik

"eşik" — 2 2 9 -3 0 ,2 8 1

cinsel — 1/34, 1/204, 1/233-7, V

254-5; 5 2 -3 ,5 7 -8 ,7 7 -1 3 4

duşlerde — 1/34, 1/47, 1/135-8, 1/

2 4 5 ,1 /2 7 4 -6 ,1 /2 9 0 ≪ ., 1/291 ≪.;

76-143

yorgun duşuncelerde — ( Silbere

f in "Otoscmbolizm”i), 1 / 1 0 1

≪.; 75-6, 227-8

"Simgesel” duş yorumu yontemleri, I/

57, 1/150, 1/152, 1/156, 1/274-

6 ; 6 5 -6 ,7 2 -3 , 2 2 9 -3 0 ,3 2 7 -8

40 0 SOZCUK DİZİNİ

Sindirim surecleri, duş kışkırtıcısı o la rak,

1/75, 1/87, 1790, 1/136, 1/

137, 1/218≪., 1/269-70, 1/275;

133

"Sinirlenme" teriminin anlamı, 260≪.

"Sinirsel uyanlma"ya bağlı duşler, 1/

9 3 ,1 /2 7 1

Sirakuza, 1/217≪.

Snug, ma rang o z (Bir Yazorlası G e c e s i

D üşü), 191

Sol ve sağ, duş simgesi olarak, 8 8 , 112

Solon, 1/316

Solunum surecleri, duş kışkırtıcısı olarak.

1/87, 1/91, 1/137, 1/274-6,

1/285,1/326; 124

Sopa, duş simgesi olarak, 1/176; 84, 89,

111-2

Sophokles, 1/310-3; 226≪.

Sosyoloji, 1/30

Soyunmadan cocukların haz duyması,

1/293-6

Soyut duşuncenin duşlerde temsili, 72,

2 47-8

Sozcukler, duşlerde yaratılmış, 30-4,

3 6 -8 ,8 7 , 171

Sozcuklerle oynama (Aliterasyon; Konuşma

figurleri; Espriler; U y durma

sozcukler, Cinaslar;

S ozel cift anlamlılık ve Sozel

koprulere de bkz.), 1/232-3,1/

252-7, 1/262-5, 1/281-3; 28-9,

113-5, 136-8, 150-4, 193-4,

242-3

Sozel (Aliterasyon; Sesahenk; Konuşma

figurleri; Espriler, Uydurma

sozcukler ve Cinaslar a da

bkz.)

— cift anlamlılık, 1/204, 1/250-2,

1/258≪.; 130, 140-2, 161-3

— kalıntılar ve Bö., 294-5, 326 ≪.,

33 2

— kopruler, 1/254; 7 2 ≪ ., 106-7,

122, 157, 25 2 ("Anahtar sozcukler'e

de bkz.)

— yerdeğiştirme, 70-6

duş-işlemi aracı olarak — kullan

ım ,7 1 -8 ,8 6 ≪ ., 137-8, 140,252

Spalato, 1/255

Spencer, Herbert, 1/56

Slettenheim, 1/255

Stratford-on-Avon, 1/315≪.

Strieker, Salomon, 1/220≪.

Su, duş simgesi olarak, 1/276; 129-31,

133≪., 136-7

Superego, 1/24,1/30; 2 03-4≪., 279-80≪.

Susama, duş kışkırtıcısı olarak, 1/175-

7 ,1 /2 1 1 ≪ ., 1/281; 12 7 ,2 7 3

Susanna (No zze d i F ig a ro d a), 1/257

Süleyman'ın şarkısı, 77

Surcdurum ilkesi, 1/39

Surgu, duş simgesi olarak, 1/259,1/265

Sutun, duş simgesi olarak, 1/276, 77

Swift, Jonathan, 1/82; 197

Syphilis (Bkz. 1-rengi)

Szell, Koloman, 157

Şapka, duş simgesi olarak, 8 6 , 91-2

Şarkılar, nevrotik varsanılarda, 148 n.

Şeylerin sunumu, 29

Şeytan, 304, 328

"Şeytan'm gırtlak nağmesi", 328≪.

"Şifre cozme" yontemi, duş yorumunda,

1/151-3,1/156-7,1/274; 82,

118-9, 199

Taaffe, Kont, 1/258

Tabes, 33≪.

Tagliamcnto nehri, 1/79

Tahta, duş simgesi olarak, 78-9, 8 6

Takıntdar

— ın oluşumu ve ikincil duzeltme,

1/293; 226≪.

— m sozel turleri, 37, 72

duygu ve — 189-90

SOZCUK DİZİNİ 401

saal kadranıyla kıyaslanmış — 1/

27 2

Talisman, D e r (Lu dwig Fulda'mn), V

292

Tannhäuser, 25

Tanrı, 1/266≪.; 109, 111-2, 143

Tarquins, 128≪.

Tartini, 328

Teb, 1/310

Tekleştirme

— gereksinimi (İkincil d u ze ltm e ye

de bkz..), 1/227-8, 1/277;

112, 187

— nin duşlerde temsili, 1/296

Telkin, hipnoz altında, 1/17-8, 1/21;

114-5

Temsil aracları, duşlerde, 44-69

alışılmadık — 135-43

kimlik değişimiyle — 55

konuşmalarla— 147-54

sacmalıkla— 155-73

sayılar ve hesaplamalarla — 143-

7, 1 6 7 ,2 3 7

simgelerle — 7 7-134

ters cevirmeyle — 1/191, 1/295-6;

19-22, 52, 58-60, 9 5 , 112,

138, 2 0 8 ,2 7 8

zihinsel etkinlikle — 4 6 , 173-87,

247-8

Temsil edilebilirliğin goz onune alınması,

70 -8 0 , 91≪., 223-4, 256,

270, 283, 294

Temsil

benzerliğin duşlerde — i, 53-4

birliğin duşlerde — i, 1/296

celişkilerin duşlerde — i, 51 -2, 58-

9 ,6 7 -9 , 163, 1 9 6 ,2 1 3 ,3 1 4

cifte değerliliğin duşlerde— i, 160

dilek kipinin duşlerde — i, 257-8

karşıtların duşlerde — i, 51 -2,58-9

koşullu ruh halinin duşlerde —i,

67, 159, 167

mantıksal ilişkilerin duşlerde — i,

4 5 -5 3 , 1 7 8 ,2 3 2 , 2 6 5 -6

nedensel ilişkilerin duşlerde — i,

4 8 -5 0

seceneklerin duşlerde — i, 45, 49-

51

soyut duşuncenin duşlerde — i,

72, 247-8

yaşın duşlerde — i, 139, 146, 167,

237

yinelemenin duşlerde — i, 104

Tennyson, Lord, 1/260

Tcpl vadisi, 1/243

Terre, La (Zola), 1/262 ve n., 1/266≪.

Ters cevrilme

duş iceriğinde — duş duşuncele- '

rinde celişk iyi temsil eder,

163-4

duş simgelerinin oluşumunda —

85-6, 141-2

duşlerde bir temsil aracı olarak —

1/191, 1/295; 20-2, 51, 59-60,

72, 95, 112, 1 3 8 ,2 0 8 , 277-8

duşlerde duyguların — si, 1/192,1/

286; 183, 191, 199-204

duşlerde kronolojik — 60, 131-2

ikiyuzluluk duşlerinde — 1/195≪.;

204

"masum" duşlerde — 1/234≪.

sacma duşlerde — 161, 169

tipik duşlerde — 1/294-5; 130-1

uyanıklık yaşamında duyguların

— si, 199

Th iers.A., 1/245-6

Thun, Koni, 1/257-62, 1/282; 161, 163,

198

"Tıbbi" duş kuramı, 1/127-30, 1/133-4,

1/138,1/143,1/229; 308

Tırmanma duşleri, 1 9 -23,39, 5 9 ,9 6

Tırnak torpusu, duş simgesi olarak, 85

Tibcr nehri, 1/242,1/244

77c convulsif, 333

402 SOZCUK DİZİNİ

Tiksintinin cocuklukta ortaya cıkışı,

321

Tipik duşler, 1/35, 1/90-1,1/205,1/290-

325; 116-34

Titanlar, 275

Tobler, G .C . , 127≪.

Totalitât ( Goethe), I/197/ı.

7 o/e Glück, Das, 1/206

Totemcilik, 140

Trajik K omedyenler ( Meredith), 33≪.

Trasimene golu, 1/244

Traumalik nevrozlar, 279-80≪.

Tren kacırma duşleri, 116

Trenck, Baron, 1/183≪., 1/185

Trilport, 1/70

Truva kuşatması, 1/256≪.

Tuna nehri, 1/249,1/260

Tutarsızlık

duşlerde — (Belirsizlik), 1/74, 1/

96,1/98,1/106-10,1/112-4; 62

duşlerde ikincil duzeltme halasına

bağlı — 217

Tylor, E.B., 1/56

Tyrc 152≪., 329≪.

Tyrol, 1/281

Ucma duşleri, 1/90-1, 1/275, 1/288, 1/

320-3; 101, 116-7, 123-4

U h la n d .JL ., 2 1 ,8 5

Ulusların Zenginliği (Adam Smilh),

184

Unger, 1/241

Unutma (Bellek, duşlerde'ye de bkz.)

bilincdışı amaclar tarafından belirlenen

— 219

bilincdışmda var olmayan — 297-

8

duşleri — 1/74, 1/95-9, 1/205≪.;

1 3 -4 ,2 1 6 -4 7 ,2 3 6 -5 0

onemsiz izlenimleri — 1/227

uyanıklık yaşammda — 1/95-6

Uranüs, 1/305≪.

Ussallaştırma, 1/198

Ul mine S trom tid (FJteuler’in), 1/165≪.

Utanc, cıpliaklık duşlerinde, 1/287-8, 1/

29 1-7

Utanma dilişleri. 1/90, 1/288-9, 1/291-6,

I/3T3; 1 9 ,6 7

Uyak. 71-2

Uyanıklık dluşuncesi

— icimde direten duş duşunceleri,

174-5

— uykuda inat eder, 272-8, 294-

5 ,3 0 7 -9 ,3 1 0 -3 ,3 1 4 -5

— nin duşlerin oluşumundaki rolu,

:224-31,263, 284-5

Uyanıklık yaşamı

— ile ≪duşlerin bağlantısı, 1/55, 1/

6 1 -4 , 1/71-4, 1/91-3, 1/185, 1/

222.-4; 293, 307 ,3 2 3 -4

— nda duygu, 1/226; 188, 199,

20 5 -6 , 319

— nda gerileyici işleyiş, 265-6

— ve dluşlerin unutulması, 1/96-9;

24 3 -5 , 248-9

duş yaşamına kıyasla —nın nitelikleri,

1/121-38; 234, 249,

2 58-9

Uyanma (Bkz. Uyarılma)

Uyaranlar (Bkz. Duyusal uyaranlar)

— duşleri (Calar saat duşlerine de

bkz.), 1/78-82.1/282-3,1/287≪.;

98, 1 3 3 ,2 2 1 -4 ,2 9 0 -1 ,2 2 4 -7

— toplamı, 1/39,1/40

duyusal uyaranların kesilmesiyle

— 1/105

ruhsal aygıtın —ı, 260-7, 275-7,

285-7, 288, 293-301, 311-22,

325-32

Uydurma sozcukler, 29-34, 36-8, 87,

170-2

Uyku

— da hareket felci, 1/38; 67, 195,

2 7 6 -7 ,2 8 8

— da sansurun gevşemesi, 248-9,

264, 288

SOZCUK n tZINt 403

— durumunun ozellikleri, 1/59;

2 6 6 ,2 7 6 -7 ,2 9 4 ,2 9 5 ,3 0 8 -9

— isteği, 1/40, 1/283; 290-3, 294-

5 ,2 9 6 -7 ,2 9 9 ,3 0 8 -9

—nun bekcisi duşler, 1/40, 1/283;

2 8 5 ,2 9 9

— nun derinliği ya da sığlığı, 1/37,

1/74,1/277-9; 229-30

— nun yararlı etkisi, 1/134

— sırasında ruh hali ve duşlerdeki

duygu, 213-4

— ya dalma sureci, 1/76, 1/84-5,1/

101-2, 1/104 ≪., 1/106, 1/122, 1/

129,1/155; 276

duyusal uyaranlar ve — 1/57, 1/

7 5 -9 4 ,1 /1 0 2 -5 ,1 /1 1 0 ,1 /1 3 7 ,1 /

269-84; 132-3

uyanıklık yaşamına kıyasla — II

97,1/101-10,1/112-4,1/127-38

"Uykuya yatma", 1/217,1/230

Uzlaşma oluşması, duşlerde, 3 1 4 -5 ,3 1 9

Uc istek, 278, 300≪.

Vajina, duşte simgeleştirilmiş, 1/137;

96-7, 128

Varsan ılar, 1/38, 1/59, 1/89≪., 1/140-3;

148≪., 258, 286-7

gorsel — 1/142; 266-7

hipnagojik — 1/84-6, 1/101-2, 1/

270

işitsel — 1/142-3; 148≪.

pavor noclurnus'U. — 303

—ın gerileyici ozelliği, 1/38; 266-

8 , 2 7 0 ,2 8 7 -8

Varsanısal

— gerileme, 1/38; 266-8, 2 7 0 ,2 8 8

duşlerin — niteliği, 1/38, 1/93, 1/

102-5, 1/110, 1/272, 1/279;

227, 264-5, 2 6 8 -9 ,2 7 6 ≪ ., 287-

8 ,3 2 1

isteklerin' — niteliği, 287; 315-6

Venedik, 192-3

Vergilus, 324 ve n.

V erona, 1/67,1/281

Viyana, 1/194≪., 1/250-1, 1/256, 1/266

≪.; 2 0 ,2 2 ,3 2 ,1 4 3 -4 ,3 3 5 ≪ .

— Universitesinde, Freud, 1/16-7,

1/19, 1/25, 1/27 (Freuda da

bkz.)

—’da Yahudi duşmanlığı, 1/188,1/

261

—' da, Fliess, 150, 153,207-8

—'da, Freud, 1/287; 209≪.

Von Stufe zu Stufe, 20

Wachau, 1/260-1

Wagner, 25, 7 3 ,1 6 4

Waldheimat {Rosegger' in), 201-2

Wanderlieder {Uhlandm), 21

Weber, 148≪.

William I, Alman İmparatoru, 109 ,1 1 2

Winckelmann, J ., 1/244

Winckler, Hugo, 1/153≪.

Wolf, Hugo, 73≪.

Xerxes, 1/62-3

"Ya-ya da”, duşlerde, 45-6, 49-51

Yaban K a u {Ibsen), 30

Yahudiler (Anlisemilizme de bkz.), 1/

58≪., 1/241-5; 170

Yangm

— duşleri, 125-6, 233-4, 256-7,

2 7 2 ,2 9 0 -1

duş simgesi olarak — 125-6

Yandsama, 1/142; 308

duşlerin — olduğu kuramı, 1/81-

3, 1/93, 1/110 1/142, 1/272, 1/

■276

"Yan yollar," 254-5

Yaralanma, cinsel

duşlem olarak ortaya cıkan acık

cinsel — 2 2 ≪.

duşlerde yinelenen cinsel — II

2 3 4 n.

404 SOZCUK DİZİNİ

Yargılar

duşler uzerine uyandıktan sonra

varılan, duş duşuncelerine değgin—

1/236; 63, 174-6

duşler uzerine duşlerin icinde va rılan

— 173-4, 176-86, 191

duşler uzerine "bu yalnızca bir

duş" bicimindeki — 69, 215-

6 , 291-2

Yasakscvi, 8 8

— istekleri, 1/305-8,1/310-4; 128-

30, 180,303

Yaşam gerekleri, 286

Yaşamoykusel duşler, 79-81, 94-6,

118≪.

Yaşın temsili, duşlerde, 139, 146, 167,

237

Yazgı Tanrıçaları, 1/253-4,1/282

Yellenme, 1/262

Yeni evli ciftlerin duşleri, 1/132

Ycrdeğişlirmc (Ruhsal yoğunluk, ruhsal

değer aktarımı na da bkz.)

— bileşik yapdar oluşturmak uzere

yoğunlaştırmayla birleşir,

2 8 ,5 4 -5 ,2 0 9

— , duş-işleminin temel bir kesimi,

41-2, 231-2, 239, 265,

282-5, 307 ,3 1 2 -5

duş duşuncelerinin sozel anlatımındaki

değişimle — 70-3

duşlerde duygunun ——si, 1/226, 1/

316; 1 9 0 -6 ,2 0 5 ,2 1 1 -3

onemli cağnşımlann yuzeysel cağrışımlarla

— si, 1/225-31; 254

psikonevrozlarda — 1/231; 189-90

ruhsal yoğunlukların karşılıklı —

si, 1/225-31; 39-43, 70, 140,

188-9, 283-4

uyanıklık yaşamında duygunun

— si, 1/226

Yerel gerileme, 270

Yıkıcılık, 1/30,1/21 İn.

Ydan

— korkusu, 77

duş simgesi olarak — 77, 87 n., 8 8

Yineleme

— sevgisi, cocukların, 1/317≪.

duşlerde sayısal coğalmayla temsil

edilen — 104

— nin onemi, duşleri kaydederken,

1/258 n.

Yineleyici duşler, I/96/ı., 1/143, 1/193-

4/ı., 1/239; 2 0 2 ,299/ı.

Yoğunlaştırma

bileşik yapılar aracılığıyla — 26-

9, 53-8, 1 6 0 -3 ,2 0 9 ,3 1 4

bilincdışı duşlemler ve — 219

duş-işleminin bir fonksiyonu olarak

— 1/228 n.\ 13-39, 41-2,

173, 224, 232, 243, 256, 312-

4 .3 1 9

kolleklif figurler aracılığıyla —

2 7 -2 9 ,5 3 -5 , 160-4, 209

nıhsal yoğunluk vc — 62-4, 231,

2 6 5 ,3 1 2 -4

sozel araclarla — 29-33, 36-7,

243

ıcmsil edilebilirliğin gozonune

alınması ve — 74, 137

yerdcğişlirme ve — 70-2

Yoğunluk

duş imgelerinde duyusal — 1/95-

6 ; 6 1 -3 ,2 2 5 ,2 8 2

duş imgelerinde duyusal — ve

ruhsal yoğunluk, 62-4, 282-3

ruhsal — 1/106; 61-2, 188, 296,

3 1 1 .3 1 9

ruhsal— ve duyusal— 61-2,282-3

ruhsal — ve yerdeğiştirme (Yerdeğişlirme

ve Değer aktarımı,

ruhsal değerlerde'ye de bkz.),

1/225-5; 40-1, 231-2, 239-40,

26 5 -6 ,2 7 4 -5 ,2 8 2 -4 ,3 0 7 ,3 1 2 -4

Yolculuğa cıkmak, duş simgesi olarak,

116

SOZCUK DİZİNİ 405

Yorumu, duşlerin (bkz. Duşlerin yorumu)

duyusal uyaranların — 1/77-83, II

86-92,1/270-4,1/282-8; 224-5

Yumurta, duş simgesi olarak, 77

Yunanlılar (Bkz. Klasik anlik cağ)

Yusuf v e Firavunun duşu, 1/150; 65-6,

2 1 İn.

Yuz kızarması, 32

Yuzme duşleri, 123, 125

Zaman aralığı, kışkırtıcı gunduz izlenimi

ile duş arasındaki, 1/214

7

Zaman duygusu (Duşlerin suresi;

Zamansal ilişkiler, duş iceriğinde

ve Zamansal ilişkiler,

duş duşuncelerinde'ye de bkz.)

duşlerde — 1/104 ≪.,1/116,1/143

psikozlarda — 1/143

Zamansal gerileme, 270

Zamansal ilişkiler

— in algılanması (Zaman duygusuna

da bkz.), 262

duş iceriğinde — 1/104 ≪., 1/116,

1/296; 4 7 -9 ,6 0 , 139

Zamansal ilişkiler (duş duşuncelerindeki)

duş iceriğinde mekanla temsil edilmiş

— 138

duş iceriğinde parayla temsil edilmiş

— 143-4

duş iceriğinde sayılarla temsil

edilmiş — 144-7, 167-9

Zaraus, 1/216

Zeka geriliği, 1/127

Zeplin, duş simgesi olarak, 83, 87-8

Zeus, 1/305; 333

Zıtlann duşlerde temsili, 51 -3, 58-9

Zihinsel etkinlik, duşlerde (Mantıksal

ilişkiler, duşlerde'ye de bkz.),

1/106-17, 1/128; 46, 173-87,

2 4 7 ,2 7 6 -7 ,2 8 4 , 328

"Zihinsel mazohisiler", 1/209

Znaim, 1/259

¿ o la , 1/262,1/266≪.; 33-4

Zorlanma (Obsesyonel nevrozlar ve

Takıntılara da bkz.), 1/246;

186

Z ucker, lle r r, 1/243-4

Zurih, 1/19; 83

(2. Cildin Sonu)