100. Yılında

Jön Türk Devrimi

Editörler
Sina Akşin, Sarp Balcı, Barış Ünlü

TARİH

SİNA AKŞİN, SARP BALCI, BARIŞ ÜNLÜ

100. YILINDA JÖN TÜRK DEVRİMİ

3., 24., 25. ve 26. makaleleri ingilizceden çeviren: GÖKHAN AKSAY

© türkiye iş bankası kültür yayınları,

editör: GAMZE VARIM

görsel yönetmen: BİROL BAYRAM

grafik tasarım uygulama: TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

Bu kitabın tüm yayın hakları saklıdır.

Tanıtım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında gerek metin, gerek görsel malzeme yayınevinden izin alınmadan hiçbir yolla çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

istiklal caddesi, no: 144/4 beyoğlu 34430 istanbul

Tel. (0212) 252 39 91

Fax. (0212) 252 39 95

www.iskultur.com.tr

Yazarlar

Prof. Dr. Feroz Ahmad, Yeditepe Üniversitesi

Doç. Dr. Cüneyt Akalın, Marmara Üniversitesi

Dr. Mine Akkuş, Uludağ Üniversitesi

Prof. Dr. Sina Akşin, A.Ü. S.B.F. Emekli Öğretim Üyesi

Prof. Dr. Zeki Arıkan, Ege Üniversitesi

Prof. Dr. Rona Aybay, Türkiye Barolar Birliği İnsan Hakları Merkezi Başkanı

David Barchard, Bilkent Üniversitesi

Yrd. Doç. Dr Bilgin Çelik, Dokuz Eylül Üniversitesi

Yrd. Doç. Dr. Aliyar Demirci, Pamukkale Üniversitesi

Dr. Leo Douw, Amsterdam Hür Üniversitesi

Prof. Dr. Cem Eroğul, A.Ü. S.B.F. Emekli Öğretim Üyesi

Dr. Günver Güneş, Adnan Menderes Üniversitesi

Haluk Hepkon, Yazar, Editör

Prof. Dr. Halil İnalcık, Bilkent Üniversitesi

Prof. Dr. Aykut Kansu, Ufuk Üniversitesi

Prof. Dr. Kurtuluş Kayalı, A.Ü. D.T.C.F.

Yrd. Doç. Dr. Abdülhamit Kırmızı, İstanbul Şehir Üniversitesi

Prof. Dr. Uygur Kocabaşoğlu, İzmir Ekonomi Üniversitesi

Orhan Koloğlu, Tarihçi

Dr. Herkül Millas, Atina Üniversitesi

Yrd. Doç. Dr. Celal Pekdoğan, Gaziantep Üniversitesi

Şule Perinçek, Yazar, Editör

Prof. Dr. Norman Stone, Bilkent Üniversitesi

Doç. Dr. Erel Tellal, A.Ü. S.B.F.

Prof. Dr. Taner Timur, A.Ü. S.B.F. Emekli Öğretim Üyesi

Yrd. Doç. Dr. Salih Tunç, Akdeniz Üniversitesi

Ömer Turan, Orta Avrupa Üniversitesi Doktora Adayı

Doç. Dr. Elif Ekin Akşit-Vural, A.Ü. S.B.F.

Dr. Wang Chaoguang, Çin Sosyal Bilimler Akademisi

Önsöz

Tarihimizin çok önemli bir dönüm noktası olan II. Meşrutiyet’in 100. yıldönümünü Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi büyük bir kongreyle kutlamayı hayli önceden kararlaştırarak işe girişti. 28-30 Mayıs 2008 tarihlerinde fakültemizde gerçekleştirilen “1908-2008: Jön Türk Devriminin 100. Yılı” başlıklı uluslararası kongrenin programında açılış bildirileriyle birlikte 79 bildiri yer alıyordu (bazı gelmeyenler dolayısıyla kimi bildiriler sunulamadı).

Toplantı Aykut Kansu, Feroz Ahmad, Norman Stone, Orhan Koloğlu, Herkül Millas, Taner Timur ve benim katıldığım açık oturumla son buldu. 31 Mayıs’ta da Beypazarı’na bir gezi yapıldı.

Kongreyi aşağıda üyelerinin adları bulunan Düzenleme Komitesi örgütledi. Hemen belirteyim; ben başta görünmekle birlikte işleri yürütenler genç arkadaşlardı. Ben daha çok “gemi aslanı” rolünü üstlendim.

Sevgili Dekanımız Prof. Dr. Celal Göle yakın ilgi ve katkılarını bizden hiç esirgemedi. Mali desteği için TC Başbakanlık Tanıtma Fonu’na ve Sayın Beşir Atalay ve Sayın Ertuğrul Günay’a, ayrıca Türkiye İş Bankası’na ve bu çerçevede Prof. Dr. Ahmet Kırman ile Sayın Müge Nevşehirli Veziroğlu’na; 1908 orijinal kartpostal arşivini bize açan Dr. Cengiz Aslantepe ve sergi olarak sunumu için Sayın Atila Cangır’a; tematik pul sergisi için PTT çalışanlarına, kokteyl ve ulaşım konusundaki katkılarından ötürü Ankara Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nusret Aras’a, kongre programı ve özet kitabının basımındaki emekleri için Ankara Üniversitesi Basımevi çalışanlarına, Beypazarı gezisine katkılarından ötürü Sayın Mansur Yavaş’a, başta oturum başkanlıklarını üstlenen arkadaşlar olmak üzere birçok kişi ve kuruluşa çok teşekkür borçluyuz.

Bu kitap, İş Bankası Kültür Yayınları sayesinde gerçekleşti. Kendilerine müteşekkiriz. Maalesef kitabı belli sınırlar içinde tutabilmek bakımından birçok güzel bildiri arasından bir seçme yapmak durumunda kalındı.

Düzenleme Komitesi Adına Prof. Dr. Sina Akşin

Düzenleme Komitesi

Sina Akşin, Faruk Alpkaya, Sarp Balcı, Elif Ekin Akşit-Vural, Barış Ünlü, Nazan Çiçek

AÇILIŞ KONUŞMALARI

Demo version limitation, this page not show up.

II. Meşrutiyet’in Tarihimizdeki Yeri

Sina Akşin

Değerli Arkadaşlar!

Jön Türk Devrimi’nin 100. Yılı Kongresi’ne hoş geldiniz!

Son zamanlarda Türklerin tarihini Türk Tarih Tezi çalışmalarında olduğu gibi gerilere çekmek yönünde çalışmalar yapılıyor. Haluk Tarcan ve Kâzım Mirşan’ın bazı çalışmaları var. Sümerlerin Türk olduğu yönünde M. Ünal Mutlu’nun Muazzez İlmiye Çığ tarafından da desteklenen dilbilimsel bir yapıtı var (Dünya Uygarlıklarında Türk Dili ve Kenger Uygarlığı, 2007). Daha da ilginç tezler Veysel ve Cahit Batmaz’ın Atlantis’in Dili Türkçe (2007) kitabında savunuluyor.

Ön-Türkler tezi doğru olabilir. Ne var ki bugünkü Türkiye’nin soyağacını kesintisiz olarak Hunlardan geriye götürmek için henüz yeterli bir bilgi birikiminin sağlanmadığını düşünüyorum. Bu bakımdan ben gene başlangıç olarak Hunları alacağım. Başka bir deyişle Türkiye’yi oluşturan Türklerin tarih sahnesine çıkışı Hunlara, yani MÖ 220’ye dayanıyor. Hunlar kabile konfederasyonu biçiminde örgütlenmiş, göçebe hayvancılık yapan, henüz yazı kullanmayan bir halktı. Onlarla ilgili bilgilerimiz Çin kaynaklarına dayanıyor.

Dikkat edilirse insanlık tarihi içinde MÖ 220 hayli geç bir tarihtir. Bu tarihte Sümer, Mısır, Yunan, İskender uygarlıkları olmuş bitmiş bulunuyordu. Roma İmparatorluğu ise birkaç yüzyıldır vardı. Demek ki Türkler tarih sahnesine görece geç çıkmış, genç bir halktır.

Çin’in kuzeyini yurt edinmiş atalarımız neden tarım yapmadılar da geçimlerini göçebe hayvancılıkla sağladılar? Bu sorunun yanıtı zor değil. Çünkü bulundukları bölge tarıma elverişli değildi. Öyle olan bir bölgeye gidemezler miydi? Gerçekten, güneylerinde tarım bölgeleri vardı. Ama Çinliler oralara gelmemeleri için dünyanın en büyük yapılarından birini (belki de en büyüğünü?) kurdular: Çin Seddi. Çin Seddi 6.000 kilometre uzunluğunda bir kaleydi. Bir duvar, bir surdan ibaret değildi. Üstünde bir arabanın gideceği genişlik, belli aralıklarla askerin kaldığı burçlar vardı. Edirne’den Artvin’e kabaca 1.500 kilometre var olduğunu kabul edersek, dört Türkiye uzunluğunda bir yapıydı. Amaç Türkleri ve Moğolları, yani göçebe hayvancıları ülkeye sokmamaktı.

Çin’in kuzeyinde daha sonra Göktürkleri görüyoruz. Onların döneminde ilk Türk yazısı ortaya çıktı. Daha sonra Türkler bir miktar batıya kaydılar, burada Uygur Devleti’ni oluşturdular. Derken, daha uzun mesafeli bir göç hareketiyle Türklerin ikinci yurtları Orta Asya’ya geldikleri görülüyor. Uygurlarda başlayan tarım Orta Asya’da daha da gelişti. Ama göçebe hayvancılık devam ediyordu. Çünkü bu bölgede tarıma elverişsiz birçok alanlar vardı. Orta Asya’da Türkler bölgeye egemen olan Arapların etkisiyle Müslümanlaşma sürecine girdiler.

Bölgede kurulan Müslüman Türk devletlerinden biri Büyük Selçuklu Devleti (1038-1157) idi. Yusuf Oğuzoğlu bu devletin belirli bir başkentten çok, “birden fazla ve geçici merkezleri” olduğuna işaret ediyor (Nişapur, Rey, İsfahan, Hamadan, Bağdat). Herhalde bu, devletin göçebe hayvancı bir topluma egemen oluşunun bir sonucu sayılabilir. Selçuklular zamanında Anadolu’nun kapısını Türklere açan ve Bizans’a karşı zaferle sonuçlanan Malazgirt Meydan Muharebesi yapıldı (1071). Kısa sayılabilecek bir zaman sonunda Selçuklular Anadolu’ya egemen oldular. Büyük Selçuklu Devleti son bulduktan sonra da Anadolu Selçuklu Devleti varlığını sürdürdü (1077-1308).

Böylece Çin’in kuzeyinde ortaya çıkmış olan Türkler Anadolu ve Rumeli’de üçüncü yurtlarına gelmiş oldular. Üçüncü yurdu öbür iki yurttan ayıran çok önemli bir özellik vardı. Birinci yurdun çok büyük ölçüde tarıma elverişsiz topraklardan oluştuğunu söylemiştim. İkinci yurt olan Orta Asya ise kısmen verimli topraklardan oluşuyordu. Oysa üçüncü yurt olan Anadolu ve Rumeli’nin hiçbir yerinde çöl yoktu. Bütün düzlüklerinde yağmur suyuyla az çok tarım yapılabiliyordu.

Böylece üçüncü yurtlarına gelen Türkler geniş ölçüde tarıma geçtiler, köylü oldular. Yalnız, Anadolu’nun bir özelliği vardı. Dağları, yaylaları bol, engebeli bir bölgeydi. Dolayısıyla göçebe hayvancılığı sürdürmek isteyenler için elverişli bir coğrafya idi. Bir de vergilerden, baskılardan bunalan köylüler için göçebeliğe dönmek kolaydı. Nitekim 1864-1865 yılları gibi geç bir tarihte bile Osmanlı hükümeti Çukurova bölgesindeki aşiretleri “oturtmak” için Fırka-yı Islahiye adında bir ordu göndermek durumunda kaldı. Fırkanın komutanı 4. Ordu Komutanı Müşir Derviş Paşa’ydı. Tarihçi Cevdet (Paşa) da orduyla birlikteydi. Göçebe aşiretler yüzünden Çukurova’nın doğusunda tarım, ticaret yapılamıyordu. Cevdet’in yazdığına göre bu, göçebelerin üçüncü oturtuluşu imiş. Demek ki daha önce iki kez oturmuşlar ya da oturtulmuşlar, sonra vazgeçip göçebeliğe dönmüşler. Fırka işini sağlam tuttu, Hassa, Islahiye, Osmaniye gibi yerleşim merkezleri, köyler kurdu.

Türkler, bilindiği gibi, Osmanlı Devleti biçiminde örgütlenerek Avrupa’nın ortalarına kadar ilerleyip Rumeli’ye yerleştiler. Yalnız, bu tehlikeli bir ilerleyişti. Çünkü Osmanlı Devleti’nin karşısında Avrupa vardı. Avrupa Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, bir kargaşa dönemi yaşamıştı. Fakat ortaçağın ilerleyen dönemlerinde, 800’den sonra, toparlanmaya başladı. 1300’lerden sonra da yavaş yavaş Avrupa’da kapitalist yönde bir gelişme görüyoruz. Bu, Avrupa’nın feodal dağınıklığının merkezi devletlere doğru evrilmesi demekti. Bu gelişmeler Osmanlı için tehlikeli olacaktı.

Görülüyor ki, genç bir halk olan Türkler, Rumeli’de, hatta Anadolu’da kalabilmek için toplumsal düzenlerini hızla, hatta devrimsel bir hızla geliştirmek durumundaydılar. Osmanlı Devleti’nin kurulması böyle bir devrimi simgeliyordu. Çünkü bu devlet yerleşikliğe, tarıma, köylülüğe dayalı ilk Türk devletiydi. Kuruluşundan kısa bir dönem sonra, özellikle İstanbul’un fethinden sonra, bu niteliğe büründü. Bu, göçebe hayvancılıktan feodalizme (ya da aynı kapıya çıkan Asya üretim biçimine) geçiş, toplumsal bir devrimdi. Osmanlı yerleşikliği, köylülüğü temsil ettiği için göçebelere sıcak bakmadı, onları elinden geldiğince oturtmaya (iskân etmeye) çabaladı. Ama Avrupa’yla başa çıkabilmek için bir toplumsal devrim daha yapmak gerekiyordu: Osmanlı, kapitalizme –aydınlanmaya– demokrasiye geçmek zorundaydı. Çünkü yukarıda belirttiğim üzere, 1300’den sonra Avrupa’da yavaş yavaş kapitalizmin geliştiğini görüyoruz. Aydınlanma yönünden bakarsak, 1300’den sonra İtalya’da Rönesans’ın başladığı, 1450’de matbaanın icat edildiği gözümüze çarpıyor. Osmanlı Rumeli’de (hatta Anadolu’da) kalacaksa bütün bu gelişmelere yetişmek zorundaydı. Osmanlı ve genel olarak Batı Türkleri için ne yazık ki, bu yetişme işi büyük gecikmelerle gerçekleşmiştir.

Türkiye’de matbaanın gelişi 1729 İbrahim Müteferrika ile gerçekleşti, ama asıl köklü gelişimin 1784’te olduğunu biliyoruz. Başka bir gecikme göstergesi 1808 Sened-i İttifak’ı olabilir. Magna Carta’ya çok benzeyen Sened-i İttifak’ta hukuk devletinin temel ilkesi olan suçsuz ceza olmaz, demokrasinin temel ilkelerinden olan temsil olmadan (âyanlara danışılmadan) vergi konamaz ilkeleri yer alıyordu. Bunlar, daha ayrıntılı olarak Magna Carta’da yer alıyordu, fakat bu belgenin tarihi 1215’tir. Üstelik Sened-i İttifak uygulanamadan yürürlükten kaldırıldı.

Dolayısıyla, hukuk devletinin başlangıcı Tanzimat Fermanı’dır (1839). Ama Tanzimat “tepeden inme” gelmişti ve bunun hayata geçirilmesini sağlayacak, denetleyecek güçlü bir sınıf ya da zümre olduğu söylenemez. Tanzimat uygulamalarını yakından izleyen düvel-i muazzama, daha genel olarak Batılı güçler vardı, fakat onların ilgisi, “kendi adamları” saydıkları Hıristiyan azınlıkların çıkarları ve emperyalist emelleriyle sınırlıydı.

Çağcıllaştırmanın motoru, Kavalalı Mehmed Ali Paşa ile başa çıkmak derdinde olan II. Mahmud’un kurduğu yüksek okulların öğrenci ve mezunları olacaktı. Sözü edilen okullar 1827’de kurulan Tıbbiye, 1834’de kurulan Harbiye idi. Bunların kurulmasındaki güdünün Avrupa’nın Osmanlı’ya meydan okuması değil de, Mehmed Ali Paşa ile rekabetin olması Osmanlı padişahlarının aymazlığının bir göstergesi sayılmalıdır.

Tanzimat gibi I. Meşrutiyet de büyük ölçüde dış topludurumun (konjonktürün) zorlamasıyla tepeden inme geldi (ve gitti) (1876-1880). Yeni Osmanlılar Cemiyeti’ni Namık Kemal dahil sekiz kişi kurmuştu ve örgütü genişletmek, güçlendirmek için çaba harcanmamıştı.

Sonunda Osmanlı Devleti burjuva-demokratik devrimini 1908’de gerçekleştirdi. Böylece bu devlet, iki toplumsal devrimi başarmış oldu. Ama kabul etmek gerekir ki 1908 Devrimi çok gecikmiş bir devrimdi.

Devrimi II. Mahmud’la başlayan çağcıl (modern) yüksek okulların öğrenci ve mezunları, yani “mektepliler” gerçekleştirdiler. Mekteplilerin örgütü 1889’da Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılında kurulan gizli İttihat ve Terakki Cemiyeti idi. İdeolojileri Namık Kemal’in vatan ve hürriyet, yani Fransız Devrimi ideolojisiydi. Demek ki o zamana değin tepeden inme, yani saray tarafından, hemen her zaman “kerhen” gerçekleştirilen yüzeysel ıslahat hareketlerinin tersine, 1908, toplumsal bir gücün, bir tabakanın zorlamasıyla gerçekleşti. Dolayısıyla, köklü bir hareket, bir devrimdir. Bana göre bir devrimdir ama gördüğümüz ve göreceğimiz gibi, II. Meşrutiyet’in devrim olup olmadığı tartışılan bir konudur. Ama tabii bu sunuşumun dar çerçevesinde bunu tartışamayacağım.

Burada başta Dekanımız Prof. Celal Göle’ye, düzenleme kurulu üyelerine, fakültemiz içinden ve dışından kongremizin gerçekleşmesi için değerli yardımlarını esirgememiş olan herkese teşekkür ediyor, kongremize başarılar diliyorum. Mali destekleriyle kongremizi olanaklı hale getiren T.C. Başbakanlık Tanıtma Fonu’na, İş Bankası’na çok teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Sina Akşin
Siyasal Bilgiler Fakültesi, 28 Mayıs 2008

JÖN TÜRK DEVRİMİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER

Jön Türk Dönemi (1908-1918) İle İlgili Değerlendirmeler

Feroz Ahmad

1908-1918 dönemini araştırmaya başlayalı neredeyse elli yıl oluyor. Araştırma konularımız üzerinde sürekli kafa yoruyoruz; ama her zaman böylesine bilgili bir topluluk önünde yüksek sesle düşünme olanağımız olmuyor. Profesör Sina Akşin beni bu toplantıya davet ettiğinde, böylesine geniş ve genel bir başlık üzerine söz almayı kabul etmemin nedeni budur.

1965-66 yıllarında tezimi yazarken, Anadolu’daki ayaklanma ve huzursuzlukların 1908 Temmuz’undaki anayasal devrimin nedeni olarak tartışıldığı bir örneğe rastlamamıştım. İnsanlar bu iddiayı, ancak Kaynak Yayınları’nın, 1997’de, Zafer Kars’ın 1908 Devriminin Halk Dinamiği adlı çalışmasını yayımlamasından sonra ciddiye aldılar. Aykut Kansu, 1908 Devrimi üzerine yaptığı, daha sonra İngilizce ve Türkçe olarak yayımlanan incelemesiyle, bu iddianın yaygınlaşmasına ve geçerlilik kazanmasına neden oldu. Yaygın hoşnutsuzluğun devrime yol açan bir etken olduğu yaklaşımı benim de ilgimi çekmişti. İncelemeye başladım. Ama insanların, ayaklanma ile devrimi karıştırmakta oldukları sonucuna vardım. Ayaklanmalar genellikle toplumun bir kesiminde hoşnutsuzluk olması; örneğin köylülerin ödeyemeyecekleri ölçüde yüksek vergilere tabi kılınmaları ya da bir toprak sahibinin zorbaca baskılarına maruz kalmaları durumunda ortaya çıkar. Böylesi hoşnutsuzluklar, onlara yol açan etkenin (aşırı vergiler ya da zorba toprak sahibi) ortadan kalkmasıyla giderilir ve böylece ayaklanma sona erer. Devrimci mücadelelerin daha köklü nedenleri vardır ve başarılı bir devrim, genellikle hüküm süren sistemin yıkılmasını gerektirir ve yıkılmasıyla sonuçlanır. 1908 Devrimi böyledir. Köylünün 1908’den önceki hoşnutsuzluğunun devrimci odaklı olup olmadığını, onun 1908 Temmuz’undan sonra anayasa yenilenirken oynadığı role bakarak anlayabiliriz. Köylü sınıfı eğer devrimci idiyse, taleplerinin yeni rejim tarafından karşılanması için, baskı yapmayı sürdürmüş olmalıydı. Köylülerin sistemle ilgili birçok şikâyeti ve yeni rejimden beklentileri olduğunu biliyoruz. İttihat ve Terakki Cemiyeti, bu beklentilerin bir bölümünü karşılamaya niyetlenmiş; ancak, çeşitli nedenlerle, bunu gerçekleştirememiştir. Anadolu’nun çeşitli yörelerindeki bazı köylüler, beklentileri karşılanmadığında pasif ve hareketsiz kalmadılar; Eric Hobsbawm’ın deyişiyle, “toplumsal eşkıyalar”a dönüştüler. Eşkıyalık, anayasal rejimin karşılaştığı temel sorunlardan biri haline geldi. Bu sorun, Cumhuriyet döneminde de devam etti. Bu dönemle ilgili bir konuyu çalışacak zaman ve enerjiye sahip olsaydım, bir tez çalışması ya da bir kitap için olağanüstü bir konu olan eşkıyalığı seçerdim. Eşkıyalık, 1908 Devrimi’nden önce, Anadolu’da yaygındı; devrimden sonra da temel bir sorun olmaya devam etti. Devletin ne onu bastırabilecek gücü vardı, ne de köylülerin –karşılanmaması eşkıyalığa kaynaklık eden– taleplerini yerine getirecek reformları gerçekleştirme olanağı. Harbiye’den 1899’da mezun olan, 1906’da Düzce’ye gönderilen ve 1910 yılına kadar orada kalmış olan Miralay Rüştü, karşılaştığı durumu çarpıcı bir dille anlatmaktadır. 1909’da Anadolu’yu gezen ve kendisiyle yapılan röportaj Tanin’de yayımlanmış olan Ahmed Şerif, haydutluğun ve sığır hırsızlığının o dönemde yaygın olduğunu anlatmaktadır. 1908 öncesindeki eşkıyalığın çeşitli nedenleri vardı. Frank Gates, anılarında, 1908’deki rejim değişikliğinden sonra, merkezileşme politikasının ve beylerin/ağaların yerel güçlerinin, taşradaki feodal unsurların yok edilmesinin yasal boşluğa neden olduğunu ileri sürüyor. Beyler, geçmişte, hâkim oldukları bölgede yasayı koymuşlar, düzeni sağlamışlardı; merkezileşmekte olan devlet, bunu yapamayacak ölçüde güçsüzdü. Şöyle diyor, Frank Gates: “Dağlık bölgelerin köylerinde görülen bu kan davaları, çeşitli nedenlere dayanmaktadır. [Ancak] genel bir nedenin varlığından söz edilebilir. Önceleri, aşiretlerdeki düzeni, bütün aile ve aşiret meselelerini katı bir adalet sistemiyle ele alan, ‘bey’ diye anılan aşiret reisleri sağlıyordu. Kimi beyler, devletin vergi toplamasını engelleyecek ölçüde güçlenmişlerdi. Osmanlı sultanları, önce onların gücünü kırmaya, sonra da onları yok etmeye karar verdiler. Onlar ortadan kaldırıldıktan sonra, çok az insan böylesi bir güç aranışına girdi. Aşiretler, birbiriyle çekişen büyük ailelere bölündü; bunlar, aile üyeleri arasındaki her türlü anlaşmazlığa karışır oldular.” Aydın gibi çok uzun bir süre eşkıya tacizine uğrayan pek az vilayeti vardı imparatorluğun. 1907’de bölge öylesine güvenlikten yoksundu ki; tüccarlar ve toprak sahipleri, iç bölgeleri ziyaret ederken, müşteri ve temsilcileriyle kişisel iletişim kurarken büyük güçlüklerle karşılaşıyorlardı. Sosyal bilimci Behice Boran, eşkıyalığın, Cumhuriyet döneminde düzen sağlanana kadar Manisa’nın köylerini taciz etmeye devam ettiğini söylüyordu; eşkıyalar, köyleri, daha güvenlikli bölgelere gitmeye zorlamışlardı. 1908’den sonra, önceleri –muhtemelen, köylülerin, yeni rejimin taleplerini karşılamasını sabırla beklemekte olmaları nedeniyle– Aydın’ın bazı bölgelerinde eşkıyalığın kökünün kazındığına ilişkin haberler ortaya çıktı. Çetelerin tükenmeye yüz tutmasının ardından, yeni rejim de, haydutluğun ve çetelerin kökünün kazınması için ciddi bir çaba göstermişti. Ancak, 1911’in sonlarında yeniden canlanır gibi oldu. Ünlü eşkıya Çakırcalı Mehmed Efe, uzun bir süre gizlendikten sonra, bir tüccarı dağa kaldırıp 3.000 lira fidye isteyerek yeniden işe koyulmuştu. 1911’in sonunda, çok sayıda insan öldürdüğü söyleniyordu; İzmir, Aydın ve çevresi için bela kesilmiş; özellikle tüccar ve toprak sahiplerinin korkulu rüyası haline gelmişti. Taşralı yetkililerden gelen Çakırcalı’nın 20 Kasım’da öldüğüne ilişkin haberler ortalığı biraz rahatlattı. Yine de, cesedinin kafasız ve kolsuz olduğu söylendiği için, ölümü ile ilgili bir belirsizlik söz konusuydu. Yetkililer, öldüğüne, ancak karısı vücudundaki doğuştan gelen lekeye bakarak onu teşhis edince inandılar. Çakırcalı’nın ölümünden sonra, yeni çeteler peydahlandı. Pire’den gelip Bodrum yakınlarına yerleşmiş olan Karabacak diye anılan eşkıya, o bölgede faaliyetlerini sürdürmekteydi. Bergama’daki iki çetenin jandarma tarafından izlendiği söyleniyordu. 1912 Şubat’ında, Sami adındaki eşkıyanın Çakırcalı’nın yerini aldığına ilişkin haberler geliyordu. Eski çete yok edildikten sonra, daha önce jandarmayla bağlantısı olduğu söylenen Sami, dokuz kişilik bir çeteyle dağları tutmuştu. Sığır hırsızlığıyla İzmir bölgesindeki çiftçi ve mal sahiplerini bezdiriyor; onun eylemlerinden küçük çiftçiler de mağdur oluyorlardı. 1911-13 yıllarında İtalya ve Balkanlar’da yapılan savaşlar büyük bir istikrarsızlığa yol açmıştı. Zırhlı birliklerin eşkıyalarla mücadelede kullanılamaması, eşkıyalığın yaygınlaşmasına neden olmuştu. Orduya katılmak istemeyen köylüler ve asker kaçakları, dağların yolunu tutuyorlardı. Eşkıyaların arasında, Anadolu’da yaşayan Rumlar ve Yunanistan göçmenleri bile vardı. İmparatorluktaki huzursuzluk, eşkıyaların düzenledikleri baskınlarda gitgide daha cüretli olmalarına yol açıyordu. Hollandalı bir yurttaş olan Mock, İzmir’e 19 kilometre uzaklıkta olan Sevdiköy’de öldürülmüştü. Varlıklı bir Müslüman, Aydın yakınlarındaki bir camiden kaçırılarak dağa kaldırılmış; ailesi, 400 lira gibi o dönem için hatırı sayılır bir fidyeyi ödedikten sonra serbest bırakılmıştı. İzmir’den gelen 28 Ocak-4 Şubat 1913 tarihli bir rapor, Çakırcalı Efe’nin yerine geçen Hacı Mustafa’nın, Ödemiş bölgesinde zengin Müslümanları kaçırmakta olduğunu belirtiyordu. Yine İzmir’den gelen 17 Mart ve 5 Nisan tarihli raporlarda, Çakırcalı’nın ölümünden sonra kendi çetesini kurmuş olan Deli Mehmed’in tutuklanmış olduğu bilgisi vardı. Eşkıyalık, bir aile teşebbüsüne dönüşmüştü: Hacı Mehmed’in, Çakırcalı Efe’nin yeğeni olduğu söyleniyordu. 1914 yılının Ağustos ayında genel seferberliğin ilan edilmesinin ardından, Balkan Savaşları sırasında olduğu gibi, askere gitmek istemeyenlerin ya da asker kaçaklarının dağı tercih etmeleri nedeniyle, eşkıyalık yeniden yaygınlaştı. Türkiye köyleriyle ilgili ilk çalışmaları yapmış olan Behice Boran, “Savaş yıllarında, ovalardaki köylerin yanı sıra, dağlık bölgelerdeki köylerde de bir başıbozukluk hâkimdi; bu dönemde, çeteler katlanarak büyüdü” diyordu. Yerleştirilemeyen aşiretler de çeteleşme eğilimindeydi. Muhtemelen, seferberlikten sonra basına uygulanan sansür ve daha sonraki istila nedeniyle, eşkıyalığa ilişkin pek az haber yayımlanmıştı; yayımlananlar da, genellikle eşkıyalarla mücadeledeki başarıya değiniyordu. Yine de, bazı haberler dolaşıyordu. 19 Ağustos 1914 tarihli Stamboul’da, Aydın yakınlarındaki Karahid nahiyesinde, İzmirli bir tüccar ve iki arkadaşının, akşam namazından sonra camiden çıkarken beş kişinin saldırısına uğradıkları ve soyuldukları belirtiliyordu. Kötülüğüyle ün salmış olan eşkıya Hacı Mustafa ve dokuz kişilik çetesi, Salihli’deki kaplıcaya saldırarak bekçiyi öldürmüşlerdi. Hacı Mustafa, imamın onun adına kaymakama yazdığı bir mektupta, kendisine 150 lira tutarındaki haracı ödememiş olan kaplıca sahibi Hamid Ağa’yı şikâyet ediyordu. 12 Eylül 1914 tarihli Stamboul’da, Karesili eşkıya Kâzım’ın ölümü bildiriliyordu; onun ölümü üzerine, maiyetindeki Menemenli Mehmed görevi devralmış, yardımcısı olarak da Şevki’yi seçmişti. Kâzım’ın çetesi Karesi’ye dehşet saçıyordu. Süleymanlı köyünün ileri gelen zenginlerinden Mustafa ve Şerif kardeşlere saldırmışlar, onlardan 80 lira almışlardı. İzlerini sürmekte olan jandarma onları kıstırmış, dört saat süren bir çatışmanın sonunda, Kâzım ciddi bir biçimde yaralanmıştı. Ama dağlara kaçmayı başardı; daha sonra cesedi bulundu ve Bandırma’ya getirildi. Yetkililer zaman zaman başarılı sonuçlar alıyorlardı. 15 Ekim 1914 tarihli İkdam, Köylü’den (İzmir) alıntı yaparak, dağa çıkmış olan ve soygunculukla geçinen kimi Zeybeklerin (Güneybatı Anadolu’da yaşayan Türkler) Aydın’daki yetkililere teslim olduklarını belirtiyordu. The Orient (v/42, 21 Ekim 1914, 419), 14 Ekim’de Trabzon’a ulaşması beklenen postanın Erzurum-Trabzon yolunda soyulduğunu; soyguncuların binlerce liraya el koyduğunu bildiriyordu. Soyguncuların Laz asker kaçakları olduğu söyleniyordu. Yıllardır İzmir yakınlarında terör estirmekte olan Kâzım adındaki Çerkez eşkıya, 1915 Şubat’ında öldürülmüş; çetesi ise dağıtılmıştı [The Orient, Vi/9, 3 Mart 1915, 66]. 1917’de, basında –köylülerde, süregelen savaşın hayatı gitgide zorlaştırması nedeniyle beliren hoşnutsuzluğun bir göstergesi olarak– taşradaki eşkıyalığa ilişkin düzenli haberler görülmeye başladı. Rusya’daki Bolşevikler gibi köylülerin örgütlenmesine önderlik edecek siyasal bir hareket olmadığı için (İttihatçı yönetimin lehine olan bir durum), çetecilik kendiliğinden gelişmişti. 14 Temmuz 1918 tarihli Tasvir-i Efkâr’da, Sadrazam Talat Paşa’nın yakın dostu olan, eski gıda arzı yöneticisi İsmail Canbulat’ın, Anadolu’daki eşkıyalık sorunuyla daha yakından ilgilenilmesi amacıyla, dahiliye nazırı olarak atandığı belirtiliyordu. 1918 Haziran’ında, basında, bütün Anadolu ve özellikle başkente çok yakın olan Bursa vilayetinde, eşkıyalığın ciddi bir biçimde arttığına ilişkin haberler yer alıyordu. Hayli büyük kasabalar güvenlikten yoksundu; kamu hayatı tehdit altındaydı. Yönetim, harekete geçme zorunluluğu hisseti. Sansürden kurtulmuş olan basın, 1918 yılının Temmuz ve Ağustos ayları boyunca, düzenli olarak eşkıyalığa ilişkin haberler yayımladı. Üreticilerin hayatının ve mülkünün yağmacı çetelerin tehdidi altında olması, hayati önemi olan hasadı engelliyordu. İsmail Canbulat, hükümetin gitgide kötüleşen bu durumu düzeltebilecek güçten yoksun olduğundan yakınarak istifa etti. Çetelerin Bandırma’daki trene ikinci kez saldırmalarının ardından, 30 Eylül’de istifa etmişti. Ahmed Rıza, savaştan sonra, “ülkede hüküm süren kargaşanın, normal yaşantıya dönme olanağı olmayan asker kaçakları ve askerden salıverilenlerin hırsızlık ve soygunculukla geçinmeye çalışıyor olmalarından kaynaklandığı”nı dile getirmişti. Eşkıyalığı, incelenmeyi bekleyen bu zengin kaynağı, umarım yakında birileri ele alır.

Zamanında daha ciddi bir biçimde eğilmiş olmam gerektiğini, bugün de öyle olması gerektiğini düşündüğüm başka bir olay, 9 Haziran 1908’de Kral Edward ile Rus Çarı arasında gerçekleşen Reval görüşmesidir. Diplomatik kaynaklar ve Avrupa basını, bu görüşmeyi, hırçın Almanya’nın gitgide artan tehdidi karşısında, İngiltere ve Rusya’nın yakınlaşması olarak değerlendirdi. Bu iki hükümdar, en önemlisi Makedonya’daki reform olan bazı önemli sorunların dostluk çerçevesinde yönlendirilmesini sağlamaya çalıştılar. Yazılı herhangi bir antlaşma imzalamadılar; yalnızca, İngiltere’nin, Yakındoğu’daki çıkarlarıyla ilgili olarak Rusya’ya yardımcı olması konusunda genel olarak mutabakata vardılar. Almanya’nın yükselişiyle birlikte değişen güç dengeleri çerçevesinde, İngiltere ve Rusya, arzu etmiş oldukları reform tasarılarını dayatamayacaklardı. Sir Charles Hardinge, 1908 Ağustos’unda, anayasanın yenilenmesinden sonra, notlarında şöyle diyordu: “O [Alman İmparatoru], Anglo-Rus reform tasarısı devre dışı kaldığı için çok mutluydu; çünkü hükümeti, sultanın egemenlik haklarıyla bağdaşmayan bazı hükümleri nedeniyle, onu tam anlamıyla destekleyemeyecekti.” Ama görüşme, anayasayı değiştirmek için daha sonraki bir tarihte müdahale etmeyi planlayan Jön Türkleri harekete geçirmiş; müdahale öne alınmıştı. “O dönemdeki pek çok insan gibi, o da [Yusuf Akçura], Reval görüşmesini, imparatorluğun meselelerine karışılmasının eli kulağında olduğunun işareti olarak değerlendirmişti. Akçura’ya göre, Abdülhamid yönetiminin direnebilecek gücü yoktu. Orduyu, vatanın korunması ve milli hakların savunulması için göreve çağırıyordu. Böylece, Reval görüşmesi 1908 devrimini tetiklemiştir.” Daha sonra, Büyükelçi Lowther şöyle yazıyordu: “O güne kadar, devrimin ne zaman yapılacağına ilişkin bir kesinlik yoktu. O gün yapılacağı, kesinlikle tahmin edilmiyordu; 27 Eylül’de, sultana bir yaş günü armağanı olarak verileceği yolunda yaygın bir kanı vardı. Öyleyse, birdenbire patlak vermesinin nedeni neydi? Bunun yanıtı, Reval’de bulunabilir. Reval görüşmesinden yayılan haberler, ateşli devrim yanlılarında, eğer Anglo-Rus planı hayata geçirilirse, Makedonya ile ve belki de bütün Avrupa ile vedalaşacakları düşüncesinin oluşmasına neden oldu. Sultanın buna direneceği düşünülemezdi; eğer vesayet altına girilirse, bu, Avrupa’nın, Türkiye’nin kendi meselelerini çözümlemeye muktedir olmadığını kabul etmesine yol açacaktı. Haklı ve övgüye değer bir hassasiyet söz konusuydu.” 1966’da, Reval’le ilgili diplomatik belgelere, bu görüşmenin Osmanlı İmparatorluğu’nda –özellikle Jön Türkler tarafından– nasıl algılandığı konusundan daha fazla önem vermiştim. Oysa başı çeken eylemde, algılamalar gerçeklikten daha önemliydi. Bugünkü yaklaşımım olsa, onlara daha fazla önem verirdim.

Yeniden incelenmesi gereken başka ilişki ve varsayımlar da var. Osmanlı ordusunun monolitik bir yapısı olduğunu ve sultanın anayasayı değiştirmeye zorlanmasında temel etken olduğunu varsaymıştım. Yüzeysel olarak böyle görünüyordu; ordu, sivil önderliğin arkasında, önemli bir rol üstlenmişti. 1908 Haziran’ındaki anayasayı değiştirme hareketinin, Makedonya’daki askeri ayaklanma ile başlamış olduğu doğrudur. Ama ayaklanmanın arkasında, gizli bir örgütlenme olan İttihat ve Terakki Cemiyeti vardı. Bolşevik kuramcı ve devrimci Leon Troçki, daha 3 Ocak 1909’da şöyle söylüyordu: “Devrim, objektif anlamıyla, devlet iktidarı için yapılan mücadeledir. Bu ise, doğrudan orduya dayanır. Tarihteki her devrimin ‘ordu kimin yanında’ sorusunu açıkça ortaya koymasının nedeni budur. Bu durum Türk devrimine özel bir çehre kazandırmış; ordu, özgürleştirici düşüncelerin taşıyıcısı olarak öne çıkmıştır. Eski rejimin silâhlı direncini kırmak zorunda kalmayan yeni bir toplumsal sınıf olmanın yanı sıra; yapması gereken şey, sadece, sultanın yönetimine karşı mücadelede adamlarına önderlik eden subayların sevimli korosu rolünü oynamaktı.” Troçki, “asker ve bürokratların Osmanlı tarihinde öncü bir rol üstlendikleri”ni; “sanayi ve kent kültürünün gelişmemiş olmasının, Türk aydınlarına resmi görevliler olarak yapabileceklerinin dışında fazlaca bir fırsat sunmadığı”nı söyler. “Böylece devlet, kendi içerisinde, oluşum hâlindeki burjuva toplumunun militan öncü gücünü örgütlemiştir: düşünen, eleştiren, hoşnutsuz aydınlar.” Ordunun, Osmanlı toplumunun –aralarında “tüccarlar, zanaatkârlar, bürokrat ve memurların bir bölümü ile köylü topluluğunda cisimleşen taşra”nın bulunduğu– “ilerici sınıflar” tarafından desteklendiğini söyler. Yeni rejimin, destekleyicilerinin beklentilerini karşılamak zorunda olduğunu; aksi halde bu desteği kaybedeceğini ekler. Bu, özellikle köylüler açısından geçerlidir: “Taşranın ortaya çıkan durumla ilgili hoşnutsuzluğu da, kaçınılmaz olarak, köylülerden oluşan orduda yansımasını bulacaktır. Son aylarda, askerlerin bilinçliliği hatırı sayılır ölçüde pekişmiş olmalı. Askerlere dayanan bir parti [İttihat ve Terakki Cemiyeti] ordudaki disiplini sıkılaştırmaya başlarsa, askerler –tıpkı daha önce subayların Abdülhamid’e karşı yaptıkları gibi– subaylarına karşı ayaklanabilirler.” Troçki bunları, devrimin devam etmekte olduğu 1909 Ocak’ında yazmıştı. 1909 Nisan’ındaki karşıdevrimin önemli bir unsurunu –taşradaki köylü hoşnutsuzluğunu yansıtan, ayaklanmanın köylü dayanağını– önceden sezinlemiş olabilir miydi?

Orduyla ilgili olarak ortaya atmak istediğim soru, ordunun Jön Türk kanadının genel olarak sanıldığı gibi (böyle düşünenlerin arasında Troçki de vardır) monolitik bir yapıya sahip olup olmadığıdır. Hamid’in ordusunun hiçbir anlamda monolitik olmadığını biliyoruz. Askeri okullarda eğitilenler ile rütbe alarak yükselen ve devletin geleneksel kurumlarına tam bir bağlılık içerisinde olanlar arasında keskin bir mektepli/alaylı ayrımı vardı. Eski paşalarla genç subaylar arasında, kuşağa dayalı bir ayırım da vardı. 31 Mart 1325 karşıdevrimini bastırmak üzere oluşturulan Hareket Ordusu, karmaşık güdülere sahipti. Alt kademedeki subaylardan Enver, Mustafa Kemal ve Fethi Bey, anayasayı ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’ni destekleyenler arasında öne çıkanlardı. Ama üst kademedeki subaylar farklı bir yönelim içerisindeydiler. Konsolos Lamb, Hareket Ordusu Kumandanı Mahmud Şevket Paşa’nın, “asla İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kumandası altında olmadığını, bozulan disiplininin yeniden sağlanması için ordu namına ve tehdit altındaki anayasal özgürlüklerin korunması için millet adına çalıştığını” açıkladığını kaydediyordu. “Onun eylemleri, çeşitli ayrıntılarına bakıldığında, bu açıklamaları ile uyumlu gibi geliyor bana. Ama Üçüncü Ordu Birlikleri ile Cemiyet’in bakışının büyük ölçüde çakıştığı da bir gerçektir.”

Şevket Paşa, İngiliz gazeteci Francis McCullagh ile yaptığı görüşmenin ardından, şu açıklamayı yapmıştı: “İstanbul’a geliş amacım, sultanın tahttan indirilmesi değildi; bu, Heyet-i Mebusan ve Şeyhülislam’ın yetki alanına girer. Amacım, isyanın sorumlularının cezalandırılması ve Heyet-i Mebusan’ın serbestçe müzakere etme imkânına kavuşturulmasıydı. İstanbul’u zapt eden ordu, siyasal meselelerle ilgili herhangi bir inisiyatif kullanmaksızın, Heyet-i Mebusan’ın talimatlarına uygun olarak hareket etmek üzere bekledi.” Şevket Paşa, 27 Nisan’da Levant Herald’a yaptığı resmi açıklamada, Selanik ordusunun Cemiyet ile ya da siyasal partilerden herhangi biriyle bağlantısı olduğunu reddediyordu. Anayasayı savunmak üzere yemin etmiş olan Osmanlı ordusu, karşıdevrimci hareketle mücadele etmek üzere İstanbul’a gönderilmişti. Şevket Paşa, orduya hitaben yaptığı –2 Mayıs 1909 tarihli Takvim-i Vekâyi’de yayımlanan– resmi açıklamada, ordunun her türlü siyasal etkinin dışında olması gerektiğini söylüyordu. Silahlı kuvvetlerde aktif görev yapan herkesin siyasal partilerle ilişiğini kesmesi ya da görevinden istifa etmesi gerektiği yolunda yazılı uyarıda bulunmuştu. Üst kademedeki bütün subayların anayasal rejimin arkasında kenetlenmiş oldukları da söylenemezdi. Nazım Paşa liberallerle birlikteydi ve karşıdevrimi desteklemişti. Ordu başkente girmek üzereydi; bunu protesto ederek istifa etti. Ancak, liberal vekiller, Hareket Ordusu ile karşılaştıklarında onun itibarına bel bağladıkları için, istifasını geri aldı. İttihat ve Terakki Cemiyeti, sonraki dört yıl boyunca, Şevket Paşa’nın nüfuzuna sığınmak zorunda kaldı. Alt kademedeki subaylar arasındaki bölünmenin de araştırılması gerekir. Kısa bir süre sonra, bütün birliklerin İttihat ve Terakki’yi desteklemedikleri anlaşılmıştı. Karşıdevrim olduğunda, İttihatçılar tamamen izole edildiler; Mahmud Şevket Paşa’nın komutasındaki yüksek rütbeli subayların araya girmesiyle kurtuldular. İttihatçılar, 1912 Temmuz’unda, kendilerine Halaskâr Zabitan Grubu diyen alt kademedeki subaylar tarafından ikinci kez iktidardan uzaklaştırıldı. 1912 Ekim’inde patlak veren Balkan Savaşları, yeni liberal rejimin başarısızlığının göstergesi oldu; bu olmasaydı, İttihatçılar topluca yok edilebilirlerdi. İttihat ve Terakki Cemiyeti’ni destekleyen subaylarla ilgili epeyce bilgi var elimizde. Ama İttihatçılara karşı yürütülen askeri muhalefetin niteliğini bilmiyoruz. O dönemde askerlerle siviller arasında ne tür ilişkiler vardı? Mehmet Naim Turfan, daha sonra Rise of the Young Turks: Politics, the Military and Ottoman Collapse (Jön Türkler’in Yükselişi: Siyaset, Askeriye ve Osmanlı’nın Çöküşü) başlığıyla yayımlanan (I. B. Taurus: Londra ve New York, 2000) doktora tezinde bu ilişkiyi inceliyor. Naim Turfan, bu konuda ayrıntılı bir araştırma yapmış. Ancak onun vurgusu askeri hâkimiyet üzerine olduğu için; muhalefetteki subayların yanı sıra, İttihatçıların ideolojisine de yeterince önem vermemiş. Okuyucuda, askeri birliklerin monolitik bir yapıda olduğu izlenimi bırakıyor. Bunun, özellikle asker-sivil ilişkilerinin, yeniden incelenmesi gerekiyor.

Yeniden incelenmesi gereken diğer bir konu, İttihat ve Terakki’nin Heyet-i Mebusan’daki uyumu ve gücüdür. İttihatçı sıfatına sahip olan adayların 1908 seçimlerini kazandıkları ve bu nedenle çok güçlü göründükleri doğrudur. 1909 Şubat’ında Kâmil Paşa kabinesini düşürmeyi başarmışlardı. Karşıdevrimin 1909 Nisan’ındaki başarısızlığından sonra, kâğıt üzerinde daha da güçlüydüler; liberallerin dolaysız muhalefetinden kurtulmuşlardı artık. Ancak, İttihat ve Terakki’ye bakanlıklara kendi temsilcilerini müsteşar olarak atayıp bürokrasiyi ele geçirme olanağı verecek olan 35. Madde ile ilgili değişikliği yapmak istediklerinde, yeterli oya ulaşamadılar.

Ciddi bir biçimde incelenmesi gereken konulardan biri de, İstanbul’un taşra üzerindeki denetim eksikliğidir. Yukarıda değinildiği gibi, eşkıyalığın, merkezi hükümetin güçlü olduğu düşünülen Batı Anadolu da dahil olmak üzere, imparatorlukta yaygın bir biçimde hüküm sürmesi bunun bir göstergesidir. Doğuda, Kürt aşiretlerinin hâkimiyeti söz konusudur. Elli yıl önce, bunun farkında değildim; şimdi ise, daha fazla önem verilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Devrimin ilk yıllarına saplanıp kalmak yerine, I. Balkan Savaşı yıllarına (1912-13) odaklanmak istiyorum. Bu, bir dönüm noktasıydı; İttihatçıların I. Dünya Savaşı öncesindeki siyasal tutumu, ancak bu savaş dolayımında olup bitenlerin ışığında anlaşılabilir.

Birincisi, büyük güçlerin izlediği siyasetler, farklı eğilimlere sahip olan Osmanlıların hepsinde hayal kırıklığı yaratmıştı; Osmanlı çıkarlarının güvenceye bağlanması söz konusu olduğunda, Avrupa’nın tarafsızlığına güvenilemeyeceği kanısındaydılar. Balkan Savaşı çıktığında, büyük güçler, özellikle İngiltere, savaşın statükoyu değiştirmesine izin vermeyeceklerini açıklamışlardı. Osmanlılar, Balkan koalisyonunu yenmeyi umuyorlardı. Ama orduları bozguna uğrayınca, yapılan açıklama unutuldu.

İkincisi, yenilgi Osmanlılarda moral çöküntüsüne yol açmıştı; imparatorluğun arta kalanını kurtarmak için, Batı’nın vesayetini kabul etmeye istekli görünüyorlardı. Büyükelçi Tevfik Paşa’nın, 1913 Haziran’ında ortaya attığı Britanya ile ittifak yapma önerisi, bunu açıkça göstermektedir. Öneri reddedilmiş olsa da, İttihatçılar, savaştan birkaç yıl önce düşünülmesi bile olanaksız olan reformlarla yollarına devam ettiler. Neydi bu reformlar?

1. Arap bölgelerinde merkezsizleşme.

2. Norveçli ve Hollandalı genel valilerin gözetiminde Doğu’da reform yapılmasının kabul edilmesi. Bu reform, bölgedeki Ermeni toplumu için fiili bir özerklik anlamına geliyordu.

Üçüncüsü, müttefik/patron olarak büyük bir gücün desteğinden yoksun, tek başına kaldığında, imparatorluğun varlığını sürdüremeyeceği düşünülüyordu. Ama büyük güçler, yalnızca güçlü bir İstanbul’la ittifak etmek istiyorlardı. Bu ise, İttihatçıların hoşlanmadığı bir konumdu. Bu durumu, şair Mehmet Akif Ersoy veciz bir ifadeyle dile getirir:

Dilenci mevki’i, milletlerin içinde yerin!

Ne zevki var, bana anlat bu ömr-i derbederin?

Şimâle doğru gidersin: Soğuk bir istikbâl,

Cenûba niyyet edersin: Açık bir istiskàl!

“Aman Grey! Bize senden olur olursa meded…

Kuzum Puankare! Bittik… İnâyet et, kerem et!”

Dedikçe sen, dediler karşıdan: “İnâyet ola!”

Dilencilikle siyâset döner mi, hey budala?

Siyâsetin kanı: Servet, hayâtı: Satvettir,

Zebûn-küş Avrupa bir hak tanır ki: Kuvvettir.

Donanma, ordu yürürken muzafferen ileri,

Üzengi öpmeye hasretti Garb’ın elçileri!

İttifak aranışına yol açan şey –Balkanlar’da ya da mitik Turan doğrultusunda– kaybedilen toprakların geri alınması ya da yayılma arzusu değil; imparatorluğun, büyük güçlerin mutabakatı çerçevesinde parçalanmasını önlemek için geliştirilen savunmaya yönelik bir yaklaşımdı. Bloklardan biriyle, tercihan İtilaf Devletleri’yle ittifaka gidilmesi, böylesi bir mutabakatın oluşturulmasını zorlaştıracaktı. İttifak arayışı sürerken, savaşa gidilmesi düşünülmüyordu. 28 Haziran 1914 krizi patlayana değin, sanki İtilaf Devletleri ile İttifak Devletleri arasındaki anlaşmazlıklar gideriliyor gibiydi.

Türkiye ile yapılacak bir ittifak, Avrupa’daki ittifaklar sisteminin –büyük güçlerin kaçınmak istedikleri– istikrarsızlığına yol açacağı için; İttihatçılar hiçbir tarafla ittifaka yanaşmadılar. Sonunda, ancak bir dünya savaşının kaçınılmaz hale gelmesinden ve böylesi bir savaşta İstanbul’un mutabakatına gereksinilmesinden sonra, Almanya İttihatçılarla ittifakı imzaladı. Ancak, İttihatçıların savaşa girmelerinin kaçınılmaz olup olmadığı sorusu hâlâ ortadadır. Bu konuda yapılan suçlama doğrudan İttihatçılara yöneliktir. Yalnızca Türk kaynakları değil, resmi İngiliz kaynakları da (örneğin Joseph Heller’ın British Policy towards the Otoman Empire 1908-1914 başlıklı metni) Britanya’nın İstanbul’un tarafsız ve savaşın dışında kalmasına yönelik çabalarını doğrulamaktadır. Ancak, Britanya’nın yönetici sınıfı içerisinde, The Times’ın editörü, yerleşik sistemin sözcüsü Wickham Steed gibi, Edward Grey’in politikasını eleştiren epeyce insan vardı. “Grey, Steed’in, Türkiye’nin Almanya’nın yanında savaşa katılmasıyla ilgili olarak İngiliz siyasetini eleştirmesine öfkelenmişti.”

Sorun, Britanya’nın, orada yapılmış olan Sultan Osman ve Reşadiye gemilerine, parası Babıâli tarafından ödenmiş olmasına rağmen, 31 Temmuz 1914’te el koyma kararı almasıyla ilgiliydi. Ulrich Trumpener, Enver ve Talat Beylerin, 1 Ağustos’ta, bu iki geminin Alman limanlarına gönderilmesini önerdiklerini, böylece İngilizlerin kararını haklı çıkardıklarını yazar; Heller, bu iddiayı sorgulamaksızın kabul eder. Yazar, İttihatçıların Berlin’e, onu çok istedikleri ittifakı imzalamaya ikna etmek için fazladan bir şey önerip önermediklerini de sorgulamaz. Onlar, isteseler bile, sözünü tutacak bir konumda değillerdi. Babıâli, muhtemelen, Britanya’nın gemileri savaş süresince alıkoyacağı ve husumet sona erdikten sonra İstanbul’a vereceği kanısındaydı. Savaşın kısa süreceği, yeni yıla girerken ya da 1915’in baharında sona ereceği sanılıyordu. Haber, Britanya’nın savaştan sonraki Berlin büyükelçisi olan Lord D’Abernon’u korkutur. Berlin’de yaygın bir biçimde benimsenen kanıyı şöyle açıklar: “1914’teki Türk savaş gemileri sorunu, Yakındoğu’da faaliyette olan güçlerle ilgili az da olsa bilgi sahibi olunarak ele alınsaydı, Türkiye’nin savaşa girişi engellenebilirdi.” Lord D’Abernon’un Londra’ya yaptığı bir ziyaret sırasında, Almanların bu kanıda olduğu, “1914’te Türk elçilik görevlileriyle yakın temasta olduğunu söyleyen ünlü bir işadamı” tarafından doğrulanmıştır. O, D’Abernon’a, İstanbul’un gemilerin tesliminin ertelenmesini önerdiğini söyleyen kişidir. Ancak, “bunun yerine, Türk hükümetinin ödemeyi cumartesi günü [1 Ağustos 1914] yaptığı; ertesi gün (pazar günü), zarar tazmin edilmeden, Türk hükümetine resmi bildirimde bile bulunulmadan, gemilere el konulduğu” kaydedilmektedir. “Bu, Türklerin asla bağışlamadığı bir davranış olmuştur.” Bütün bunların, İngiliz ve Türk kaynaklarına dayalı daha iyi bir belgelendirmeyle doğrulanması gerekmektedir. Eğer doğruysa, Trumpener-Heller yorumu, Türkiye’nin savaşa girişine ilişkin bakışı açısını değiştirecek gibi gözükmektedir. İki gemi sorunu Türkiye’nin gereksinimlerini karşılayacak biçimde çözüme bağlanmış olsaydı, Goeben ve Breslau meselesi muhtemelen dönüm noktası özelliği taşımayacaktı. Ama Londra, Balkan Savaşları’ndan sonra İstanbul’u ciddiye almadı. Winston Churchill’in biyografi yazarı Martin Gilbert’ın yorumuna bakılırsa, İngiliz belgeleri, iki Alman gemisinin sözde Türklerin hizmetine geçmesinden sonra bile, “Türklerin bu husumet belirtisinin İngiliz hükümeti üzerinde herhangi bir etkisinin olmadığı”nı göstermektedir. “İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na göre, Türkiye’nin savaşa girerek imparatorluğun parçalanması riskini göze alması, tasavvur edilemeyecek bir şeydi.” Türkiye’nin, Almanların Rusya’nın Karadeniz kıyılarını bombalamasının ardından savaşa girmesinden sonra bile, Lloyd George, Manchester Guardian’ın editörü C. P. Scott’a, Türkiye ile savaştan bir ölçüde Churchill’in sorumlu olduğunu söylüyordu: “Goeben’in Rusya’nın Karadeniz limanlarına saldırmasından sonra bile, durum vahim değildi. Bu, bizi etkilemedi; Rusya buna aldırış etmeyebilirdi. Ama filonun Çanakkale Boğazı’ndaki tabyalara yaptığı bütünüyle yararsız bombardıman ve Akaba’nın ele geçirilmesi, bizim derhal savaşa girmemize neden oldu.”

Şimdiye kadar söylediklerim, inisiyatifin İttihatçılarda değil, büyük güçlerde, Britanya, Rusya ve Almanya’da olduğunu göstermektedir. İttihatçıların yapabilecekleri tek şey, diğerlerinin eylemlerine karşılık vermekti. Ama tarihçiler, kurbanı suçlamanın klasik örneğini vererek, Türkiye’yi saldırganlaştığı için sorumlu tutmaya devam ediyorlar. İttihatçılar, savaşa girerek, Babıâli’ye belli bir özerklik sağlamışlardı. Artık büyük güçlerin beşi ya da altısı yerine sadece biriyle uğraşabileceklerdi. Ayrıca, Balkan Savaşı’nda uğradıkları güven kaybını telafi etmeye başlamışlardı. 1914 yılının Eylül-Ekim aylarında, kapitülasyonun tek yanlı olarak feshedilmesi de, kazanılan güvenin ve özerkliğin bir göstergesiydi. Ama güvenin kesin olarak kazanılması, 1915’in sonlarıyla 1916’nın başlarında, İtilaf Devletleri’nin Gelibolu Yarımadası’na yaptıkları saldırı karşısındaki Osmanlı/Alman savunmasından sonra gerçekleşti. Bu zaferin Osmanlılar üzerindeki etkisini anlatmak kolay değil. 1915 Şubatı’nda Çanakkale Boğazı bombalandığında, devletin ve toplumun varlığı tehdit altındaydı. İtilaf Devletleri boğazları geçmeyi başarabilseydi, hiçbir şey İstanbul’un düşmesini önleyemezdi. İttihatçılar da, Almanlar da bunu biliyorlardı ve boğazların korunması konusunda karamsarlardı; Almanların Edirne’ye, Osmanlıların ise Eskişehir ve Konya’ya çekilerek mücadeleye devam etmeleri için hazırlık yapılmıştı. 1915 yılının Şubat ve Mart aylarındaki bombardımanların ardından İtilaf donanmasının çekilmesinden sonra da, kara çıkarması ve işgal tehlikesi söz konusuydu. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin etkili kişilerinden Mehmed Cavid, yaygın kanıyı dile getirerek, Halil Bey’i şöyle uyarıyordu: “Eğer düşman İstanbul’a girecek olursa, şehri ebediyen kaybederiz.” Ama Cavid, günlüğüne gizlice şu kaydı düşmüştü: “Kimsenin bunu yazıya dökebilecek gücü yok. Ne tuhaf!” İtilaf Devletleri’nin savunmayı kırabileceği korkusu, 1915 yılı boyunca hissedildi. İtilaf Devletleri, Osmanlıları ve Almanları yenerek İstanbul’u ele geçirme konusunda kararlı gözüküyordu. Aynı ölçüde endişelendiren diğer bir etken de, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin sürgündeki liberal muhaliflerinin İttihatçıları devirmek için kumpas kurmalarıydı. Osmanlı’ya karşı Balkan İttifakı’nı oluşturmuş olan Buxton Kardeşler, 1914 yılının Eylül ayı başlarında Sofya’ya gelerek komplocularla birlikte çalışmaya başlamışlardı. Miralay Sadık Bey, Şerif Paşa ve Prens Sabahaddin’in, İngiliz ve Fransız desteğini de arkalarına alarak, darbe hazırlığı yapmakta olduklarına ilişkin söylentiler vardı. Mark Sykes’ın, 1915’te, İstanbul’da Prens Sabahaddin ile yaptığı görüşmeye ve Sabahaddin’in darbe ve barış tasarısına değinmekte yarar var. Şöyle diyor, Sykes: “Partisinin Cemiyet ve Almanlar yüzünden büyük bir mağduriyet yaşadığını, birçok parti liderinin hapiste olduğunu, partili 29 subayın vurulduğunu ve insanların ilk fırsatta öldürülmeleri talimatıyla İstanbul’dan Atina’ya gönderildiklerini anlattı.” Ancak, partisinin İzmir garnizonunda güçlü, İstanbul’da ise çok sayıda üyeye sahip olduğunu ve halk kitleleri tarafından sevildiğini düşünüyordu; ama Gelibolu’da, subayların ve diğerlerinin arasında taraftarlarının olmadığını kabul etmek zorundaydı. Suriye’deki Araplarla ve Zeitun ya da Doğu Ermenistan’daki Ermenilerle iletişiminin olmadığını belirtiyordu. İtilaf Devletleri’nin yardımını sağlayarak İzmir’de askeri bir devrimi başlatmayı, bunu İstanbul’a sıçratarak hükümeti devirmeyi ve İtilaf Devletleri ile farklı koşullarda bir barış antlaşması yapmayı umuyordu. Ona göre, başkentteki devrim, Çanakkale Boğazı’ndaki Türk-Alman direnişinin çözülmesine yol açacaktı.

“Prens hazretlerinin kafasındaki –bu tasarı gerçekleştiğinde uygulanacak olan– barış koşulları şöyleydi: Lübnan Fransa’ya, Irak İngiltere’ye verilecek; İstanbul Boğazı tarafsız bölge haline getirilecek; İstanbul Türklerin elinde kalacak; merkezsizleşmeyi ve imparatorluğun bütün bölgelerinde yerel özerkliğin sağlanmasını içeren geniş kapsamlı bir reform tasarısı ve milli hedeflerle uyumlu bölgeler tasarısı benimsenecek; Halifelik sultandan alınıp Kureyş kabilesinin bir üyesine verilecek.”

“Prens, eğer İstanbul korunursa, yukarıdakine benzer barış koşullarında, Gelibolu’nun müttefiklere bırakılmasının da yer alacağını söyledi.”

Onun halifelikle ilgili yaklaşımına gelince; onun partisi, din ile devlet meselelerinin ayrı tutulmasını istiyordu. Hilafetin korunması, Fransa ve İngiltere’nin husumetine yol açıyordu. Onun devredilmesi, sultan artık dinsel bir simge olmadığında, Osmanlı hükümetine, dinsel eşitlik temelinde yasal düzenleme yapma kolaylığı sağlayacaktı. “Prens hazretlerine, Halifeliğin kime devredilmesini düşündüğünü sordum; hemen ‘Mekke Şeyhi’ne diye yanıtladı.”

İtalya’nın 1915 Mayıs’ında savaşa girmesi, durumu daha da vahim bir hale getirmişti. İmparatorlukta 1915 yılı boyunca süren bir kriz söz konusuydu; Türkiyeli tarihçilerin önem vermediği bir olgu bu. Oysa, bu önemli yılı dikkate almaksızın İttihatçıların siyasetini ve tutumlarını anlamak mümkün değildir.

1916’da Almanlar nezdinde güvenin yeniden sağlanmasıyla, Berlin için İttihatçılarla iş yapmak zorlaşmıştı. İtilaf Devletleri ile yapılan savaşta, Gelibolu, Kafkasya, Irak ve Mısır gibi en önemli cephelerde kendilerine düşenin üstünde bir bedel ödemiş olduklarını öne sürerek, Berlin ve Viyana ile eşit muamele görmek istiyorlardı. Saygı ve anlayışı hak ettikleri kanısındaydılar. İttihatçıları ekonomi ve toplumu dönüştürme sürecine iten şey, bu ruh halidir. Bu misyon, bir ölçüde çağdaş Türk bilim adamlarının ilgisini çekmiştir; ama daha fazlasını hak etmektedir.

1917’de, özellikle Rusya’daki devrimden sonra, savaşa karamsar bir ruh haliyle girmiş olanlar, geleceğe iyimserlikle bakmaya başladılar. Hâlâ bir hata ve bir felaket olarak görülen Osmanlı’nın savaşa girişi, olayların yön değiştirmesiyle, haklı görülmeye başladı. Rusya’nın savaşın dışında kalmasıyla, zafer ya da en azından üzerinde anlaşmaya varılmış, imparatorluğun çıkarını gözeten bir barış mümkünmüş gibi gözüküyordu. Bu yalnızca Almanlar ya da Osmanlılar tarafından yapılan bir değerlendirme değildi. İngiliz kabinesine Savaş Bakanı olarak atanmış olan Lord Milner, 1918’in başlarında, Batılı güçler için yalnızca kasvetli bir gelecek öngörüyordu. Fransa cephesinde, Alman orduları, savaşın kilitlenmiş olma haline son vermek için, İtilaf kuvvetlerine karşı yoğun bir saldırıya geçtiler; Doğu’da, Bolşevik Devrimi Rusya’yı savaşın dışında bıraktı ve Brest-Litovsk Antlaşması, sınırsız bir maddi kaynak zenginliğini Alman savaş makinesinin hizmetine sundu. Lord Milner, bu kasvetli ortamda, Almanya’yı yenme konusunda gitgide daha da karamsarlığa kapılıyor; Almanların pazarlığa açık –Milner’in biyografi yazarına göre, Rusya’nın zararına olacak– bir barışa yanaşmaları beklentisine gitgide daha fazla kapılıyordu. Böylesi bir barış, İttihatçılar için uygundu; bekledikleri şey de buydu zaten. Savaştan, imparatorluk zarar görmeden çıkılmasını istiyorlardı. İmparatorluk, kaybedilmiş olan Arap vilayetlerinin yanı sıra, Britanya’dan geri alınan Mısır ve Kıbrıs ile Brest-Litovsk’la yeniden kazanılan Kars, Batum ve Ardahan’ın eklenmesiyle, genişlemişti. Amerika’nın savaşa girmesi, güç dengesini değiştirmiş, pazarlığa açık bir barış için beslenen bütün umutları hüsrana uğratmıştı. Ancak, İstanbul’un savaşın son yıllarındaki durumunun, 1918 Temmuz’undaki Alman saldırısının başarısızlığa uğramasına kadar, son dönemdeki tarihçilerin çizdiği ölçüde kasvetli olmadığını vurgulamak gerekir.

İkinci anayasal dönemin, özellikle savaş yıllarının önemini özetleyen iki görüşe değinerek bitirmek istiyorum. İlki, savaş döneminde iki yılını Türkiye’de geçiren ve yazılarıyla savaş halindeki ülkeyi ele alan Alman gazeteci Dr. Harry Stuermer’in görüşü: “Savaş, devasa entelektüel faaliyetiyle, Türklerin bütün siyasal ve ekonomik kaynaklarını, mümkün olan en yüksek kalkınma seviyesine uygun bir hale getirmiştir. Eğer –yararlı ya da zararlı bir niteliğe bürünmüş haliyle– modern kesinlik, üstün bilimsel nitelik ve kavrayış yetkinliği ile nitelenen bu mertebeye tanık olursak, şaşırmamalıyız. Onun, şovenist fazlalıklarından kurtulmuş, yeniden sağduyuya ve kendi faaliyet alanına, imparatorluğun özü olan Anadolu’ya dönmüş geleceğin Türkiye’sinin varoluşu için verilen mücadelede şevki olağanüstü yoğunlaştıracağından kimsenin kuşkusu yoktur.”

İkincisi, gazeteci ve edebiyatçı Vâlâ Nurettin’in görüşü. 1954’te, anayasanın 46. yıldönümünde, şöyle diyordu: “Bizzat eski İttihatçıların da üzerinde ısrarla durdukları gibi, eğer 23 Temmuz hâdisesi olmasaydı, geniş tabakalarımızda ‘vatan ve millet’ fikri yayılmamış bulunacaktı. Memlekete ve halka ‘Padişahın malı’ gibi bakılacaktı, ‘Zatı Şahane bildiğini yapar, hikmetinden sual olunmaz!’ tarzında düşünülecekti. Yumurta kapıdaymış gibi beklediği sonradan anlaşılan muazzam beynelmilel badireler de milletimizi manevî olarak hazırlıksız bulacağından, halkımızda Millî Mücadelede gördüğümüz celâdetler belirmeyecekti. Çok muhtemeldir ki, Türkiyemiz, bugünün Cumhuriyet Türkiyesi olamayacak, Akdeniz’in başka kıyılarında gördüğümüz bazı tabiî sultanlıkların, beyliklerin yahut anarşik teşekküllerin kabacası hâlinde mozalaklaşıp kalacaktı...”

Uluslaşma Süreci, İttihatçılık ve Devrim

Taner Timur

İttihat ve Terakki Fırkası ve İttihatçı doktrin günümüzde daha çok ulusal kurtuluş savaşımız ve Kemalist hareketle ilişkisi bağlamında zihinlerimizi işgal ediyor. Türk Devrimi’nin, İttihatçılığın ve II. Meşrutiyet’in devamı olup olmadığı, yakın tarihimizle ilgili yorumlarda sık sık karşılaştığımız sorunlardan biridir. Gerçekten de bu konuda araştırma yapmış Türk ve yabancı tarihçiler günümüzde ikiye ayrılmış bulunuyor ve bir kısım tarihçi II. Meşrutiyet ile Cumhuriyet arasında devrimci bir kesintinin olduğunu düşünürken, diğer bir kısmı da çağdaş Türkiye’yi yaratan tarihi dönemin 1908’de “hürriyetin ilanı” ile başladığını ileri sürüyorlar.

Bu ayrım nereden kaynaklanıyor?

Sanıyorum ki bu ayrım “devrim” kavramını farklı yorumlamaktan ve “devrim” olgusuna atfedilen farklı anlamlardan doğuyor. Öyle ki, “devamlılık” tezini benimseyenler iki dönem arasında köklü bir değişiklik olmadığını, II. Meşrutiyet’i ilan eden kadrolarla Cumhuriyet’i kuran kadroların geniş ölçüde örtüştüğünü ileri sürerken, “kopuş”u savunanlar 1923’te kurulan rejimin köklü bir sosyo-politik dönüşümün ürünü olduğunu ve cumhuriyetin kuruluşu ile yakın tarihte yeni bir dönemin başladığını savunuyorlar.

Devrim sözcüğü günlük hayatımızda, bilimsel (epistemolojik) bir iddia taşımadan, herhangi bir etkinlik alanında gerçekleştirilen köklü değişiklik anlamında kullanılır. Genel olarak sosyal ve siyasal devrimlerden söz ettiğimiz gibi, yerine göre bilimde, sanatta, sporda ya da giyim kuşam gibi gündelik edimlerde ortaya çıkan önemli değişiklikleri de “devrim” olarak niteleyebiliyoruz. Buna karşılık, düşünce tarihinde “devrim” sözcüğüne bilimsel bir içerik kazandırma çabası tarihi maddeci kuramın kurucularından gelmiştir.

Marx, Engels ve tarihi maddeci kurama göre “devrim” kavramı sosyal ve siyasal planda olmak üzere iki düzeyde düşünülür ve “sosyal devrim” üretim biçimindeki değişikliği ifade ederken “siyasal devrim” de bu sınıfsal dönüşümün iktidar açısından ifade ettiği anlamı ortaya koyar. Bu çerçevede, “devrim”den asıl kastedilen şey de, üretim biçiminde geniş bir zaman dilimine yayılan dönüşümden çok, yeni bir üretim biçimi yaratan sosyal bir sınıfın aniden iktidara el koyması olgusudur. Klasik örneğini Fransız Devrimi’nde bulan bu model, genellikle zorla gerçekleştirilen, hatta terörist yöntemleri de kullanmaktan çekinmeyen bir yol olarak algılanmıştır. Oysa, günümüzde ideolojik planda daha çok devrim karşıtlığı yönünde kullanılan “Jakoben terör”ü bir yana bırakırsak, siyasal demokrasinin mevcut olmadığı bir dönemde devrimlerin demokratik yollarla gerçekleşmesi zaten mümkün değildi. Buna karşılık 20. yüzyılın ikinci yarısında, yani demokrasinin genel bir meşruiyet tabanı oluşturduğu bir dönemde Şili örneğinin (1970-1973) gösterdiği gibi, bu değişiklik özgür seçim yoluyla gerçekleşme koşulları da bulmuştur. Şili tecrübesinin sona erdiriliş biçimi, günümüzde “terör”ün kimler tarafından ve nasıl kullanıldığını bütün çıplaklığıyla gözler önüne sermiyor mu?

Yukarıdaki şematik açıklamamız bize yakın çağda gündeme gelen ya da yaşanan devrimlerin, toplumların gelişme aşamalarına göre, artık ancak burjuva veya sosyalist devrimler olabileceğini de gösteriyor. Şimdi, konumuza girerek, bu çerçevede, yüz yıl önce II. Meşrutiyet’i ilan eden Jön Türk hareketinin bir devrim olup olmadığını tartışalım.

Önce şunu söylemeliyiz: Bir temel varsayım çerçevesinde “devrim” olgusu, özellikle de Osmanlı toplumu bağlamında sorguladığımız “burjuva devrimleri”, esas olarak, 19. yüzyılda biçimlenmiş olan ulus-devlet formasyonu çerçevesinde gündeme gelmiştir. Oysa, 19. yüzyılda hâlâ ortaçağ özellikleri taşıyan ve bünyesinde “ulusal bir burjuvazi” geliştirememiş bir imparatorluk olan Osmanlı toplumunda bir burjuva devrimini nasıl gerçekleşebilirdi? Ancak burada belirtelim ki, Osmanlı Devleti için sözünü ettiğimiz “ulusallık” kavramı bugün anladığımız anlamda bir “ulusallık bilinci” değildi. Burjuvazisi geniş ölçüde gayrimüslimlerden, yönetici zümresi de Müslümanlardan oluşan bir imparatorlukta “tebaa”nın bütünüyle ulusal bir nitelik kazanması nesnel güçlüklerle karşı karşıyaydı. Üç kıtaya yayılmış bir imparatorluk bünyesinde farklı din, mezhep, etnisite ve dil cemaatlerinden oluşan bir yapıda ulusal ve seküler uyanış akımlarının önce kilise ya da sinagoglarını etki altına alan gayrimüslim burjuvaziler tarafından başlatıldığını görüyoruz: Fenerli Rumların İstanbul Rum Patrikhanesi’nde, Ermeni Amira Sınıfı’nın Ermeni Patrikhanesi’nde, Kamondo’lar gibi güçlü Yahudi ailelerinin de Yahudi sinagogunda etkili olarak ulusalcı bir çizgi izlemeleri gibi. Batı Avrupa’da, Napoléon savaşlarının bitmesi ve sermaye birikiminin hızlanması ile gelişen bu hareket, kuşkusuz, Osmanlı yönetici zümresinde de bir tepki doğuracaktı.

Bu tepki nasıl ve hangi biçimlerde ortaya çıktı?

Biliyoruz ki bu tepki önce bir bütünleşme ve o dönemin koşullarına uygun “türdeş bir ulus” yaratma arayışı şeklinde ortaya çıktı. Öyle ki, bu arayış, hem Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) Fermanlarında, hem de –bir ölçüde Islahat Fermanı’nın yarattığı bir muhalefet sayılabilecek– Yeni Osmanlılar’da, “ittihad-ı anasır”, “ittihad-ı akvam”, “imtizac-ı akvam” gibi kavramlarda ifadesini bulmuştur. İlginçtir ki bu hareket, Osmanlı politikasına, aslında emperyal ve kolonyal bir politika izleyen ve Kırım Savaşı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde de ayrıcalıklı bir yer edinen Fransız İmparatoru III. Napoléon tarafından empoze edilmişti. Gerçekten de III. Napoléon’un Osmanlı politikası üzerinde milliyetçilikleri kamçılayıcı, fakat sonuçları bugün bile sağlıklı bir biçimde çözümlenmemiş etkileri olmuştur. Bu bakımdan Osmanlı kolektif bilincindeki gelişmelerin son halkası olan İttihatçı milliyetçiliğe geçmeden bu konuda biraz durmamız gerekiyor.

III. Napoléon, Ulusallık İlkesi ve Osmanlı Toplumu

Ahmed Cevdet Paşa, Marûzat’ında, “Fransız İmparatoru III. Napoléon İtalya meselesinden dolayı kavga ettiği sırada bir ‘nationalité=kavmiyet’ meselesi meydana koydu; bu ise bunca yıllardan beri mer’i olan hukuku hükümete dokundu” diye yazar. Namık Kemal de aynı fikirdedir ve bunun yol açtığı müdahalelerin Osmanlı iç politikasında “şahsi bir takım rekabetler” yaratarak dış güçlerin düşmanlığından daha kötü bir tesir yaptığını ileri sürmüştür. Şaire –ve şairin aynı makalede gönderme yaptığı dönemi yakından tanımış “hakayik-şinaslara”(gerçekseverlere)– göre, yabancı güçleri iç politikada kullanmak ve “Avrupa nazarında daha ziyade makbuliyet kazanmak” için rekabet etme çığırını Mustafa Reşid Paşa açmış, fakat daha sonra kendisi de bu politikanın kurbanı olmuştu. Savunduğu İngiliz yanlısı politikanın, yerini, kendi yetiştirmeleri olan Ali ve Fuad Paşalar zamanında Fransız yanlısı politikaya terk etmiş olması bu dönüşümün somut ifadesiydi. Yeni Osmanlılar’ın, aslında Mısır hıdivliği kavgası veren Mustafa Fazıl Paşa’yla beraber Ali Paşa düşmanı olmalarının da belki en önemli nedeni buydu.

Namık Kemal’in kişisel rekabete dönüşen dış güçler yardakçılığını teşhis eden ve eleştiren görüşü son derece önemlidir ve bizlere yönetici zümrede o dönemin özgürlük ve ulusallık arayışlarının sınırlarını da gösteriyor. Bu sınırları, Mustafa Reşid Paşa’nın davranışındaki dalgalanmaları izlemek mümkündür. Gerçekten de, İngiliz yanlısı bir diplomasi izleyen Mustafa Reşid Paşa, Tanzimat Fermanı ile gayrimüslimleri de tam hisseli vatandaşlar haline getirme yönünde cesur bir adım attıktan on yedi yıl sonra, bu adımı pekiştiren Islahat Fermanı’na şiddetle karşı çıkmıştı.

Bu muhalefetin nedeni nasıl açıklanabilir?

Bu muhalefetin nedenini, aslında, Mustafa Reşid Paşa Islahat Fermanı dolayısıyla padişaha sunduğu bir “tezkire”de anlatmıştı. O halde dönemin zihniyetini ve temel tartışmasını ortaya koyan bu belge üzerinde burada biraz durmamız gerekiyor.

Reşid Paşa’ya göre aslında gayrimüslim Osmanlıların haklarının genişletilmesi doğaldı ve “Hristiyan tebaanın bundan yüz sene evvelki değil, yirmi sene mukaddemki [önceki] halde bile kullanılması mümkün olamayacağı” açıktı. Zaten bu konuda “tedrici” bir şekilde, yani evrimci yolla bazı adımlar da atılmıştı. Ne var ki, bu kez verilen haklar uluslararası bir anlaşmaya sokularak “saltanat-ı seniyyenin istiklâli âlisi ihlal edilmiş” oluyordu. Oysa, bu yöndeki adımlar “tedrici ve hususiyle düvel-i ecnebiyyenin müdaheleyi resmiyyesi karışmaksızın yapılıp hem ehl-i İslam’ın ezhanı [zihinlerinin] alıştırılmasına ve hem de Hıristiyan takımının havsalayı tahayyüllerine sığmayacak surette def’aten [birden] bir çok imtiyazat verilip de şımartılmamasına” dikkat edilmeliydi. Kısaca devrimci değil, evrimci yollar benimsenmeliydi.

Reşid Paşa’nın “tezkire”sinden yaptığımız alıntılar gösteriyor ki, o günlerde siyasal felsefe açısından iki ayrı sistem çatışma halindeydi. Fransız Devrimi’nden 68 yıl sonra bile “siyasal hukuk” kavramına sıcak bakamayan bir yönetici zümre, aslında kendisinin uzlaşma yoluyla gerçekleştirmesi gereken “çağdaş vatandaş” statüsünü “düvel-i muazzama”nın zorlaması ile gündeme getirmişti. Gerçekten de, Reşid Paşa’nın tezkiresinin nasıl oluştuğunu anlatan Ahmed Cevdet Paşa, “elhasıl, mücadele Hıristiyan teba’anın hukuk-u mezhebiyye ve adliyesi üzerine cereyan edegelmişken hukuk-u politikiyye dahi ilave ile def’i husumet olunmuştur” diyordu. Oysa Reşid Paşa’ya göre bu durum, dış güçlerin “husumet”ini ortadan kaldırıcı nitelikte olsa bile, iç husumet daha da artma eğilimine girmişti. Ali ve Fuad Paşaların yöntemini, kavram kullanılmamış olsa da “devrimci” bir yöntem olarak gören Reşid Paşa, tezkiresinde, daha 1850’lerde bu husumetin giderek bir “Mukatele-i Azime”ye dönüşeceğini yazmıştı.

Mustafa Reşid Paşa elbette “dış güçlerin müdahalesi”ni eleştirirken haklıydı. Fakat bu eleştiriyi, Saltanat-ı Seniyye’nin mutlak haklarını savunma yönünde yaparken, şairimiz, samimiyetinden kuşku duyacağımız bir konuma düşüyordu. Kendisi de sadrazamlık yıllarında Sultan’ın otoritesini sık sık hiçe saymış, adeta, Şinasi’nin ünlü kasidesindeki “bildirir haddini sultana, senin kanunun!” dizesine uygun otoriter bir davranış içinde olmuştu. Aslında Reşid Paşa’nın savunduğu şey, yükselen gayrimüslim burjuvazi karşısında “Millet-i Hâkime”nin, yani yönetici zümrenin feodal çıkarlarını korumaktı ve bu konuda Ali ve Fuad Paşalarla aralarında temelde büyük bir fark da bulunmuyordu. Reşid Paşa’ya göre, Islahat Fermanı’nın gerçek anlamı gizlenmiş olsa da “asl-ı sahihi, Avrupa’ya bildirildiği üzere, (émancipation complète [tam özgürlük]) ve (égalité parfaite [tam eşitlik]) kazayası [önerileri] olarak millet-i hâkime ile millet-i mahkûme beyninde [arasında] hiçbir şekilde fark” kalmıyordu. Bu ise devletin sonu olabilirdi.

Ünlü Osmanlı reformistinin 19. yüzyılın ikinci yarısında kendi vatandaşlarının önemli bir kısmını “mahkûm millet” statüsünde tutmaya çalışması düşündürücüdür. Daha sonraki açıklamalarımızda bu zihniyetin en önemli İttihatçı liderler arasında da egemen olduğunu göstereceğiz. Fakat öyle anlaşılıyor ki bu tarz bir ayrımcılık, dinci bir aşağılama eğiliminden çok, iktidarı yükselen gayrimüslim burjuvaziye kaptırma korkusundan kaynaklanıyordu. Yeni Osmanlılar’ın teslimiyetçilikle suçladıkları Ali Paşa, 1867’de Sultan Abdülaziz’in Avrupa gezisi sırasında, bu korkuyu bir “adamının” bir Fransız gazetesine yolladığı mektupta dolaylı olarak ifade etmişti. “Tüm ümitler sadrazamdadır” diye biten bu mektupta Osmanlı Hıristiyanlarının eğitim düzeyi Müslümanlardan çok ilerde olduğu için bunlara verilecek eşitliğin Müslümanlığın sonu olacağı belirtiliyordu.

İlginçtir ki Reşid Paşa’nın itirazları bir kısım gayrimüslim tebaa arasında da taraftarlar bulmuştur. Örneğin, Cevdet Paşa’nın aktardığına göre, Rum cemaatinden İstefanaki Bey de bu gelişmenin evrimci yollarla yapılmasını ve kuşaktan kuşağa geçerek bir “tabi’at-ı saniye [ilahi doğa] hükmüne giren îtikadat ve zehabat ve âdat ve îtibaratın def’aten ittihaz olunacak [birdenbire benimsenecek] tanzimat-ı cedidenin [yeni hükümlerin] tatbikat-ı fi’liyye ve icraât-ı ameliyesine [uygulanmasına] muhalif ve mûteriz [itirazcı] olacakları der-kârdır [açıktır]” diyordu. Ayrıca, herkesin eşit olmasıyla, Osmanlı kast düzeninin “itibar” sıralamasında Rumların Yahudilerle aynı plana konulmasından rahatsız olan ve “Devlet bizi Yahudilerle beraber etti; biz İslamın tefevvukuna [önde gelmesine] razı idik” diyerek şikayet eden Rumlar da olmuştu.

İlginçtir ki Ahmed Cevdet Paşa tezkire ile ilgili yorumunda “millet-i hâkime-millet-i mahkûme” ayrımını başka bir nedenle daha savunmuştur. Bu nedeni açıklarken, fermanın maddeleri arasında “en ağır olanı”, diyordu Cevdet Paşa, “teba’a-i gayri müslimenin hukuk-ı politikıyyede müsavatları maddesi idi ki vezaif-i teba’iyyetin [tebaanın görevlerinin] en ağırı olan vazife-i askeriyeyi icra etmedikleri halde hukuk-ı politikıyyede müsavatları bir emri garibdir.” Bu nokta son derece önemlidir; çünkü “ittihad-ı anasır”dan söz edildiği o yıllarda asıl birleştirici nitelikteki girişimler de ancak devlet aygıtı, özellikle ordu ve okul kurumları sayesinde mümkün olabilirdi. Gerçekten de ulusal hareketlerin yaygınlaştığı ve sanayi devrimine taban oluşturan ulus-devletlerin kurulduğu bir çağda ordu ve okul bu oluşumun en önemli iki aracını teşkil etmişlerdir. Oysa bu iki alanda Osmanlı hükümetleri 19. yüzyılda gerekli kurumsal adımları atmamış ve çağdaş, yani hukuken eşit ve laik zihniyetli bir vatandaş bilinci yaratamamışlardır. Başka bir deyişle Weber’in sözünü ettiği “rasyonelleşme” ve “büyülerin bozulması” süreci Osmanlı toplumunda kitlesel boyutlarda yaşanmamıştır. Bu yüzden de Osmanlı cemaatlerindeki evrim giderek karşılıklı dini ve ulusal düşmanlıklar yönünde olmuş ve sonunda da, ne yazık ki, Mustafa Reşid Paşa’nın sözünü ettiği “mukateleyi azime” gündeme gelmiştir. Şimdi bu konulara biraz daha yakından bakmaya çalışalım.

İttihad-ı Anasır, Ordu ve Okul…

Çağdaş ulus-devletlerin oluştuğu ve sanayi devrimini ilk gerçekleştiren ülkelerin “sömürge imparatorlukları” kurduğu bir dönemde Osmanlı Devleti “eski tip bir imparatorluk” olma niteliğini koruyordu. J. Habermas’ın işaret ettiği gibi, Osmanlı Devleti de, Roma-Germen ve Rus İmparatorluklarının yanı sıra, “çeşitli halkları bir araya getiren modernizm öncesi bir imparatorluk” örneği oluşturuyordu. Bu tip imparatorluklar bir ulusal pazar çerçevesinde gerçekleşen sanayi devrimleri için elverişli bir taban teşkil etmiyordu. Prof. M. Duverger, benzer bir teşhisten hareket ederek, “imparatorluk” konulu bir kolokyuma sunulan tebliğlerle ilgili değerlendirmesinde, “belki de hiçbir zaman gerçek bir ‘imparatorluk’ kavramını geliştirme (işlevsel-opératoire bir kavram olarak geliştirme) mümkün olmayacak” demişti. Bu gözlemlerin sonuçlarının bugün dahi çıkarılmış olduğunu sanmıyorum.

Daha önce anlattıklarımızın da gösterdiği gibi, Osmanlı yönetici zümresi Fransız Devrimi ile oluşmaya başlayan ve halk egemenliği gibi demokratik bir ilkeye dayanan modern ulus olgusunu bir tehlike olarak görmüş ve ona direnmiştir. Bu direnme, Batı Avrupa’da halkın içinden çıkan ve halkı “Devlet”e karşı kolayca seferber edebilen burjuvaziye karşılık, Osmanlı yönetici zümresinin, proleterleşmemiş ve askerlik görevini tek başına yüklenmiş olan Müslüman halkla kolayca özdeşleşebilmesi sayesinde mümkün olmuştu. Bir çeşit “kan vergisi” şeklini almış askerlik görevinden kurtuldukları ölçüde iktisadi güçleri artan gayrimüslim cemaatler de bu duruma hiç itiraz etmemişlerdi. Bu durum ise yönetici zümrede ilkesiz bölünmelere ve Namık Kemal’in sözünü ettiği, yabancı elçiliklerde dayanak arayan hizipleşmelere yol açmıştı. İlginçtir ki Namık Kemal’in kendisi de, “askerliğin sadece İslam’a, hatta Türklere inhisarı”nın, “Hilafet-i Seniyyenin asabiyet-i asliyesi olan fırkaya”, yani Türklere, gerek nüfus gerekse ekonomi açısından çok pahalıya mal olduğunu açıkça gördüğü halde bu konuda dışlayıcı bir tavır almaktan da kaçınmamıştır. Bu dışlayıcı tavrın başlıca nedeni, “Hıristiyanların daha askerliğe alışmamış iken ötede beride gösterdikleri temayülat-ı istiklal [bağımsızlık eğilimi]” idi ve özgürlük şairimize göre gayrimüslimleri, sadece, “Rusya Devleti bize karşı nasıl Kazan Tatarlarını sevk ediyorsa”, bizim de “Balkan Bulgarlarını ona karşı göndermeye muktedir olabileceğimiz” durumda askere alabilirdik.

Görüldüğü gibi gerek iktidar mensupları, gerekse Yeni Osmanlılar muhalefeti, askerlik konusunda, artık sosyo-ekonomik gerçeklere de ters düşen “millet-i hâkime” fikrini aşan, “ittihad-ı anasır”ı sağlayabilecek, çağdaş bir askerlik sistemi getirememişlerdir. Bunun en önemli istisnası, kuşkusuz, Midhat Paşa idi. Dinle devleti ayıran siyaset felsefesiyle 1877 Rus Savaşı öncesinde medrese öğrencilerini de peşinden sürüklemeyi başaran bu lider, ilk kez Müslümanlarla gayrimüslim askerleri bir araya getiren bir tabur kurmayı da başarmıştı. O dönem hakkında en nüfuz edici analizlerden birini yapmış olan bir Fransız yazarı savaşa giden günlerde “ittihad-ı anasır” potansiyelini şu çarpıcı satırlarla betimlemiştir:

Jön-Türk hayalleriyle beslenen Midhat Paşa ve dostları, dinle devleti ayırmak şeklindeki amaçlarına şaşırtıcı bir şekilde yaklaştılarsa da, mümkün olsun ya da olmasın bu ayrımın ülkeleri için son kurtuluş çaresi olduğunu ve başarı umudu olmasa bile bunu denemek için hiçbir engel karşısında gerilememeleri gerektiğini yeterince anlamamışlardı. İslam’ın neferi, Halife’nin uydusu, Muhammed’in süvarisi, tek kelimeyle Türk’ün yerine yeni bir varlık, Müslüman ya da Hıristiyan olan, Allah’a ya da İsa’ya tapan, fakat her şeyden önce bir yurtsever ve büyük bir devletin vatandaşı olan bir Osmanlı koymak suretiyle Doğu tarihinin en derin devrimlerinden birini deniyorlardı. Kuşkusuz başarısız, tamamen başarısız kaldılar; fakat, bu, girişimlerinin büyük ve anlamlı olduğunu söylememek için bir neden olamaz. Birkaç ay boyunca İstanbul’un ruhanî otoritelerinin İslamiyeti en basit ilkelerine indirgediği bir manzaraya tanık olundu.

Bu atmosfer içinde Meşrutiyet’in İlanı’nı, yenilgi ile biten savaşı ve Midhat Paşa’nın sürülmesini (daha sonra da feci bir şekilde öldürülmesini) bugün yeterince biliyoruz. Bir devri kapatan ve İslam’ı siyasallaştırarak tekrar ve daha güçlü bir biçimde devlet doktrini yapan Abdülhamid rejimi üzerinde fazla durmayacağız. Bu dönemde “ittihad-ı anasır” politikası, “ittihad-ı İslam” biçimine dönüşmüş ve sultanın Panislamizm’i, Hamidiye alaylarının kırımcı uygulamasıyla örtüşerek yöneticilerin “millet-i sadıka” dedikleri Ermeni cemaatini bile bir ayrılıkçı bir çizgi içine sokmuştur.

Okul ve Çağdaş Vatandaş

Tanzimat dönemi çağdaş bir vatandaş yaratma misyonunda başarısız kalırken bunun aynı derecede önemli başka bir nedeni de, farklı kültürel özellikler taşıyan halk çocuklarını bir melting pot içinde eritecek ve ortak bir dil, ortak bir bellek ve ortak bir bilinç yaratacak “okul”ların kurulamaması idi. 19. ve 20. yüzyıllardaki “uluslaşma süreci” konusunda ilginç bir eser veren Batılı bir yazar, “Tüm ulus kuramcıları –Rousseau, Kant, Fichte, Mauss– okul üzerinde ısrar ettilerse,” der, “bu, okulun teknik bilgiler vermesinden ziyade vatandaş yetiştirme özelliğindendir.” 1880’lerde, Fransa’da “herkes için zorunlu, laik ve parasız ilkokul öğretimi”ni yerleştiren devlet adamı Jules Ferry’nin bu radikal reformu dolayısıyla “Fransız ulusunu ilkokul öğretmenleri yarattı” şeklindeki genel kanıya yol açtığı bilinen bir husustur. Osmanlı Devleti’nde ise dinle eğitimin ayrılması, eğitime temel teşkil edecek yöntem ve öğretilerin Hıristiyan ülkelerden gelmiş olması ve bu ülkelerden gelen her şeyin –tamamen laik bir esprinin ürünü olsalar da– “Hıristiyanlığa bulaşmış olma” kuşkusu altında bulunması dolayısıyla çok daha uzun ve ıstıraplı bir süreç içinde yaşanmıştır. İlköğretimi zorunlu kılan bir kanunun (Tedrisat-ı İptidaiye Kanun-ı Muvakkatı), ancak 1913’te, İttihatçı yönetimin ülkeyi savaşa ve imparatorluğu da yıkıma götüren girişiminden bir yıl önce çıkarılabilmiş olması da bu saptamayı destekliyor. Türkiye’de eğitimde laik ve tutarlı bir devrimi gerçekleştirmek ancak Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile cumhuriyet rejimine nasip olacaktır.

Tanzimatçılar reform politikalarını ikilikler içinde, dış baskılara boyun eğerek; dahası, (Namık Kemal’in işaret ettiği gibi) yabancı elçiliklerde destek bulma rekabetine girişerek yürütüyorlardı. Bu politikayı en özlü şekilde dönemin ünlü tarihçisi Ahmed Cevdet Paşa özetlemiştir. Cevdet Paşa’ya göre bazı reform vesikaları kasten “müphem [belirsiz] bir şekilde yazılarak Avrupalılara bir veçhile ve ehli İslam’a diğer bir veçhile tefsir ediliyordu.” Ne var ki, bu ikilik ve belirsizlik her şeye rağmen gerçek anlamda modernist bir potansiyele de kapıları tamamen kapamıyor, örneğin Midhat Paşa’nın devrimci çizgisine ortam hazırlayabiliyordu. Bu politika Abdülhamid’in Kanun-ı Esasi’nin rafa kaldırılmasında ifadesini bulan karşı-devrimci darbesiyle ve savaşta yenilgiyle son bulmuş ve Abdülhamid “istibdat”ında –dış güçler arasında destek arama alışkanlığı terk edilmeden– “ittihad-ı anasır” politikası bir “ittihad-ı İslam” politikasına dönüştürülmüştür.

Osmanlı yönetici zümresinin gayrimüslim tebaaya rezervli ve mesafeli duruşu, onun iktisadi planda yerel burjuvaziden çok yabancı sermayeye dayanmasında da rol oynamıştır. Kuşkusuz yerel burjuvazi savaş masrafları çok artan ve Rusya’ya her yenilgiden sonra büyük tazminatlar ödemek zorunda kalan Osmanlı yönetici zümresini ve devlet aygıtını finanse edemez hale gelmişti. Fakat Kırım Savaşı’ndan sonra girilen borçlanma dönemi Osmanlı yöneticilerinin sarraflığını tekelinde bulunduran Ermeni Amira sınıfını da giderek etkisizleştirmiş ve Abdülhamid’in dinci ideolojisi de onları “ittihad-ı anasır” politikası dışına itmiştir. Osmanlı Ermeni sarrafları konusunda dikkate değer bir araştırma yapan tarihçi Onnick Jamgocyan, 1732-1853 yılları arasındaki dönemi Ermeni sarrafların altın çağı olarak niteler. 1732’de Eğinli Amira Serpos’un Babıâli’nin sarrafbaşısı ve bezirgânbaşısı olmasıyla başlayan bu dönem, tarihçiye göre, 1853’te dış borçlanmalarla başlayan yabancı sermaye egemenliğine kadar sürmüştü. Bu dönemde Ermeni sarraf hegemonyası iniş sürecine giriyor ve Ermeni sarraflar da yerlerini Avrupalı bankerlere bırakıyordu. Çok geçmeden Osmanlı Bankası da İngiliz ve Fransız bankerleri tarafından kurularak bir merkez bankası yetkileriyle donatılacaktır. Bu süreç, Osmanlı toplumunu, küreselleşme potansiyeli taşıyan ilk üretim biçimi olan kapitalist sisteme yarı-sömürge koşulları içinde entegre edecektir. Bu eşitsiz bütünleşme de, akılcı, üretici ve özgüvenli bir burjuvaziden yoksun olan Osmanlı Devleti’ni diplomasinin ya da o zamanki ismiyle “Şark Meselesi”nin konusu ve çekişme alanı haline getirecektir.

Abdülhamid döneminden Jön Türk iktidarına nasıl geçilmiştir? Ve yakın tarihimizde gerçek kesintiyi oluşturan Türk Devrimi’ne hangi sosyo-ekonomik ve enternasyonal koşullar zemin hazırlamıştır?

Sultan Abdülhamid, II. Wilhelm ve Jön Türk Devrimi

Abdülhamid rejimi, yakın tarihimize “Şark Meselesi” açısından bakan bir dönemlemede, ülkede Alman nüfuzunun yerleştiği zaman dilimini teşkil eder. Bu dönemi de önce Bismarck, daha sonra da II. Wilhelm politikalarının farklı şekillerde etkili olduğu iki alt-döneme ayırabiliriz. 1908’de “Hürriyetin İlanı”, çürümüş ve boğucu bir hal almış Abdülhamid istibdadına son vererek Osmanlı halklarına rahat bir nefes aldırmış ve çok yönlü bir düşünce mayalanmasına yol açmıştı. Fakat aynı dönemde Alman nüfuzu da artmış ve L. Rathmann’ın sözünü etmiş olduğu “Prusya militarizminin yarattığı komplocu çekirdek” sonunda dizginleri ele alarak ülkeyi savaşa ve yıkıma götürmüştür. Uluslararası diplomasi ve Şark Sorunu açısından Abdülhamid devri, Tanzimat döneminin devamıdır; üstelik dinci istibdat, önceki dönemin laik ve çağdaş vatandaş yaratma potansiyelini de ortadan kaldırarak halklar arası düşmanlıkları kızıştırmış, “mukatele-yi azime”ye zemin hazırlamıştır.

1878 Berlin Kongresi’nden sonra orta Avrupa’da hegemonyacı bir güç haline gelen Almanya, 1882’de Osmanlı Devleti’ne gönderdiği askeri heyet sayesinde İstanbul’da da ağırlığını hissettirmeye başlamıştı. Ne var ki tüm diplomasisini 1870’de Alsace-Lorraine’i kaybetmiş olan Fransa’nın intikamcı duygularından kaynaklanan bir Fransız-Rus Antlaşması’nı önlemeye yöneltmiş olan Şansölye Bismarck, Osmanlı Devleti’yle bir ittifak antlaşmasından yana değildi. Böyle bir ittifakın, önlemeye çalıştığı Fransız-Rus Antlaşması’nı kolaylaştıracağı kuşkusuzdu. Ayrıca, Almanya ile yapılacak bir ittifakın uluslararası politikada manevra marjını daraltacağına inanan Sultan Hamid de bu konuda fazla gönüllü değildi. 1890’da Bismarck’ı görevden affeden genç İmparator II. Wilhelm de, Ortadoğu’da çok daha atak bir politikadan yana olmasına rağmen böyle bir ittifakı gündeme getirmedi.

Abdülhamid dönemindeki temel değişiklik, Tanzimat’tan beri tereddütler ve çelişkiler içinde yürütülen, fakat seküler bir dürtüden de yoksun olmayan “ittihad-ı anasır” politikasının bir “ittihad-ı İslam” politikasına dönüştürülmesidir. Böyle bir program, kuşkusuz büyük ölçüde Tanzimatçı politikaya ve onunla özdeşleştirilen dış baskılara bir tepki niteliği taşıyordu. Fakat Abdülhamid rejimi bu dış baskılardan kurtulmuş mudur? 1898’de II. Wilhelm’in İstanbul’u (ve sonra da Kudüs’ü) ziyaretinde kendisini İslam dünyasının “koruyucusu” ilan etmesi ve Dersaadet’ten Alman emperyalizminin en etkili aracı olan Bağdat demiryolu imtiyazını koparması bu baskıların sona ermediğini, aksine güçlenen kapitalizme paralel olarak daha da arttığını gösteriyor. Aynı yıllarda Hintli Müslümanların “koruyucusu” olan Büyük Britanya emperyalizmi de Panislamizm’i kendi amaçları doğrultusunda kullanıyor ve Abdülhamid’in dinci politikası daha çok Osmanlı gayrimüslimlerini, “millet-i mahkûme”yi hizaya getirmeye çalışan bir ideolojik silah mertebesine düşüyordu. Bu politika Osmanlı “anasır”ı ya da “akvam”ı arasındaki düşmanlıkları artırmış ve 1890’larda Ermeni terörist eylemlerine ve Hamidiye alaylarının kırımlarına yol açmıştır.

Giderek her türlü ahlaki ilkeden sıyrılan ve bir zulüm makinesine dönüşen Abdülhamid rejiminin 1908’de askeri baskı sonucu düşürülmesi ve “Hürriyetin İlanı”nın tüm ülke çapında yarattığı bayram havası, kuşkusuz, bu hareketin içerdiği köklü dönüşüm özlemini yansıtıyordu. Fakat 1908 hareketini, yazımızın başında işaret ettiğimiz sosyo-politik anlamda, geçmişle bir kopuşu ifade eden bir devrim olarak niteleyebilir miyiz? Sanıyorum ki bu soruya 1908 hareketine diplomatik, toplumsal ve ideolojik olmak üzere üç boyutlu bir irdeleme çerçevesinde yanıt aramalıyız.

1908 Hareketi ve Üç Boyutu

1) Diplomatik boyut: 1908 darbesine uluslararası planda zemin hazırlayan biri yapısal ve dolaylı, ikincisi ise doğrudan olmak üzere iki etkiden söz edebiliriz. Yapısal etkiyi Abdülhamid döneminde Almanya ile kurulan ilişkiler ve İmparator II. Wilhelm’in Osmanlı siyasal rejimiyle ilgili telkin ve baskıları teşkil ediyor.

Abdülhamid dönemi otuz iki yıllık tarihinde yönetici seçkinler arasında Alman yanlısı subay zümresi ile Fransa ve İngiltere’nin kültürel etkisi altındaki sivil seçkinler arasında bir ikilik yaratmıştı. Uluslararası plandaki kutuplaşmalar ve gerginlikler arttıkça II. Wilhelm de Goltz Paşa ve Prusya ekolünün damgasını taşıyan Osmanlı ordusunun devlet yönetiminde hegemonyası konusunda sabırsızlanıyordu. Oysa ordu ancak bir darbeyle iktidara gelebilirdi ve paradoksal olarak bu darbe de ancak “Hürriyetin İlanı” ile meşruiyet kazanabilirdi. Öyle görünüyor ki 1908’de başlayan süreç de bu şemaya uygun cereyan etmiştir ve bunun bir çeşit itirafını Talat Paşa’nın Gurbet Hatıraları’nda buluyoruz.

Gerçekten de Talat Paşa’nın “gurbet”te kaleme aldığı anılara göre Alman imparatoru Osmanlı sultanına Kanun-ı Esasi’yi yürürlüğe koymasını ve meşrutiyet rejimine dönmesini öneriyordu. Ne var ki böyle bir durumda Talat Paşa da kendi ülkesinde katı bir monarşi uygulayan II. Wilhelm’in bu önerisini anlamakta güçlük çekiyordu. Bununla beraber ortada anlaşılmayacak bir durum yoktu ve Kayzer, idarede, Fransız hayranı sivil Osmanlılar yerine, Almancı askerleri etkin kılmak istiyordu. Nitekim daha sonra Enver Paşa, Talat Paşa’ya II. Wilhelm’in şu sözlerini nakletmişti: “Telkin ettiğim fikri, büyük tecrübe ve maharetine rağmen Sultan Hamid benimsedi ve kan dökmeden de çok çekindiği için, kendi ordu ve milletinin büyük kısmından gelen arzuya karşı koymadı.” Böylece Talat Paşa, aslında toplumsal bir analiz yoluyla açıklayabileceği sorunu bir istihbarat bilgisiyle aydınlatmış ve kafasındaki düğüm de çözülmüştü.

Alman imparatorunun telkinleri elbette önemliydi; fakat bunların Osmanlı Devleti’nde Abdülhamid’in tahtına mal olacak bir rejim değişikliğine yol açmaları da beklenemezdi. “Hürriyetin İlanı” için daha güncel, daha zorlayıcı, adeta “bardağı taşırıcı” bir gelişme gerekiyordu ki bunu da 1908 Haziran’ında Reval’de (bugünkü Tallinn’de) yapılan görüşmeler sağladı.

Tarihçi E. Laloy, II. Wilhelm’in diplomasisini anlatan eserinde, Rus çarı ile İngiltere kralı arasındaki görüşmelerle ilgili şu bilgiyi veriyor:

Kral VII. Edward ile Çar’ın (II. Nikola) 8-9 Haziran 1908’de görüşmeleri sırasında, kendilerine refakat eden Charles Harding ve M. İsvolski –söylentilere göre– Makedonya’ya bir genel valinin tayinini içeren bir program konusunda anlaştılar… Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Almanya’nın Germen-Yahudi basını bu görüşmeyi statükoya karşı bir suikast ve Sultanın egemenliğine karşı bu ülkelerin direnmesi gereken bir hücum olarak değerlendi. Reval görüşmesinin Avusturya-Alman versiyonu Jön-Türk komplocuların toplandığı Makedonya ve Selanik’in tüm Yahudi mason localarında dağıtıldı. Onlara Osmanlı Devleti’ni tehdit eden tehlikeye karşı bir an önce eyleme geçmeleri telkin edildi.

Aslında Makedonya sorunu daha önce de, özellikle İngiltere’nin 1907 yılı sonlarında yayımladığı bildiriyle gündeme gelmiş ve tüm Jön Türk kadrolarda büyük bir kaygı uyandırmıştı. Yine İngiltere’nin 3 Mart 1908 tarihli genelgesi ise Büyük Devletler’e hukuken kurgulanan genel valiyi azletme yetkisi de vererek Makedonya’yı tam bir protektora statüsüne sokuyordu. Bu gelişmeleri, oldukça pasif ve uzlaşmacı bir duruş sergileyen Abdülhamid’e bağlı bazı komutanlara yapılan suikastlar izledi ve diplomatik kriz giderek daha da büyük bir rejim krizine dönüştü. Ne var ki, Osmanlı Devleti’nde, Batı’da olduğu gibi bir burjuvazi-proletarya-köylü ittifakı koşulları oluşmadığı için, Abdülhamid despotizminin yarattığı genel hoşnutsuzluğa tepki, ancak en organize güç olan ordudan gelebilirdi. İşte 1908’de ortaya çıkan devrimci konjonktürü darbeye dönüştüren somut durum da buydu. 3 Temmuz 1908’de Resne’de kolağası Niyazi Bey’in 200 kadar asker ve bir o kadar da siville dağa çıkması ve bu durumda Abdülhamid’in sarayın basılmasını beklemeden Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koyması bu kaotik ortamda gerçekleşti. Sina Akşin’in ifade ettiği gibi, “Hürriyeti getirenler, her şeyden önce mektepli subaylardı ve kurdukları Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin yıllardır Avrupa’da çalışmakta olan İttihat ve Terakki ya da Terakki ve İttihat ya da başka bir Jön Türk örgütüyle ilk başta herhangi bir ilişkisi olmamıştır.”

Kısaca 1908 hareketi bir halk devrimi şeklinde değil, “Doğu Sorunu” diplomasisinin son halkası olarak ortaya çıktı ve bir darbe ile gerçekleşti. “1908 darbesi devrimci bir hareket olarak nitelenemez,” diyor Feroz Ahmad, “çünkü değildi.”

2) Sosyal ve sınıfsal boyut: Günümüzde, İttihatçıların sınıfsal kökenlerini aydınlatan sosyolojik araştırmaların yeterince yapılmış olduğunu söyleyemeyiz. Bununla beraber, Jön Türk akımını inceleyen yazarların bu konuda verdikleri yön gösterici bazı bilgileri de göz ardı edemeyiz. Bu bağlamda genel olarak diyebiliriz ki, 1908 hareketi sınıfsal tabanını ve yönetici kadrolarını daha çok okumuş orta sınıf mensupları arasında bulmuştu. Bu kadrolar içinde de ordu mensupları önemli bir yer işgal ediyordu. Bu son noktada daha kategorik bir görüş ileri süren Prof. Tarık Zafer Tunaya, “İkinci Meşrutiyeti ordu (zamanın silahlı kuvvetleri) ilan etmiştir,” der, “İttihat ve Terakki’nin pek az sivil üyesine karşılık subay üyesi çoktu. İlk on üyesinden sekizi askerdi. ‘Tahlif’ (and içme töreni) askeri usullere göre yapılıyordu. Örgütlenme askerce bir disipline bağlıydı.” Gerçekten de İttihatçı subaylar, 1908’den sonra, henüz idareyi doğrudan ele almadıkları dönemde bile ağırlıklarını hissettirmişler, yönetim üzerinde mesafeli bir vesayet uygulamışlardı. “İttihatçılar,” diyor yine Tarık Zafer Tunaya, “sürekli bir idare-i örfiye (sıkıyönetim) rejimi içinde kendilerini daha serbest hissetmişlerdir. Kısaca, İkinci Meşrutiyet, aslında yarı askeri bir siyasal rejim kurmuştur.”

Aynı dönemi inceleyen başka tarihçilerin İttihat ve Terakki’yi daha geniş bir tabanda değerlendirdiklerini görüyoruz. Örneğin, bunlardan Feroz Ahmad şu betimlemeyi yapmıştır: “Genç Osmanlıların devlet müessesesinin mensupları ve ürünleri olmalarına karşılık, Jön-Türkler yeni kurulan devlet okullarındaki müderrisler, Batı hukuku okumuş avukatlar, gazeteciler, küçük memurlar, bürokratlar ve Batılı anlayışa uygun Harp okullarındaki ikinci derecedeki görevliler gibi yeni doğmakta olan meslek sınıflarına mensuptular. Bunlardan çoğu devlet okullarında okumuş ve tahsilini tamamlamamıştı. İyi tahsil görmüş olanların ise devlet idaresi konusunda tecrübeleri yoktu.”

Nihayet, yukarıdaki gözlemlere Paris’te Jön Türk hareketiyle karışık (ve epeyce de karanlık) ilişkiler içinde olan, fakat yazdığı kitapta İttihatçı yönetime sosyolojik perspektiften bakmaya çalışan Yusuf Fehmi’nin gözlemlerini de ekleyebiliriz. Bu aykırı Jön Türk’e göre İttihat ve Terakki’nin 400 bin kadar üyesi bulunuyordu. Oysa partiyi gerçekte 30 kadar tanınmış Osmanlı şahsiyet ve birkaç tane de yabancı dinsiz ve mason yönetmekteydi. Bunların hemen arkasında ise 300 kadar nüfuzlu üye grubu bulunuyordu. Bunların da temel görevi, yönetici grubun aldığı temel kararları ulusallaştırmak ve büyük İttihatçılar ordusunun zihin yapısına uydurmak idi. Bu 300 kadar lider pek de anayasa, kanun, nizam tanımayan, gerek gördükçe her türlü yöntemi kullanan bir kadro idi. Nihayet hiyerarşide, daha sonra “taşradaki şefler, şef yardımcıları, komite ve kulüp sekreterlerinden oluşan” 10 bin kişilik bir grup geliyordu. Ve bunları da aidat ödeyerek güvenliklerini sağlamak, “her türlü şüphenin üstünde” kalmak isteyen üyeler izliyordu. Bütün bu halkalara bir sürü oportünist ve muhbiri de eklersek, Y. Fehmi’nin tablosunu tamamlamış oluruz.

Jön Türk hareketinin sınıfsal temeli ve bu temelin belirlediği siyasal sistem Osmanlı Devleti’nin son döneminde bürokratik kadrolara geç kalmış bir burjuva devrimi programını gerçekleştirme gibi bir “misyon” yüklemiştir. Bu “misyon” orta sınıf kökenli kadroların (“zinde kuvvetler”in) tutucu oligarşiye karşı yürüttüğü kavgaya bir “sınıf kavgası” görünümü veriyordu. Askeri vesayet ya da doğrudan askeri diktatörlük almaşığıyla özdeşleşen gelişmeler sadece Türkiye’ye özgü değildir ve bu hareketler 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyılda, kapitalizmin uluslararası planda eşitsiz gelişme koşulları içinde, Latin Amerika’dan Uzakdoğu’ya kadar uzanan bir coğrafyada sık sık karşılaşılan bir “model” oluşturmuştur. Bu “model”in ülkelerin kapitalist sistemdeki gelişme derecelerine, hammadde kaynaklarına, jeo-stratejik konumlarına ve de kültürel geleneklerine göre “ilerici” ya da “gerici” niteliklere büründüğünü görüyoruz.

3) İdeolojik boyut: II. Meşrutiyet’le girilen dönem, kökleri Yeni Osmanlılar’a kadar uzanan Türk milliyetçiliğinin dinci ideolojinin yerini aldığı ve yeni bir kolektif kimliğin duyarlılık ve tepkilerini belirlediği bir dönemdir. Elbette ki Balkan Savaşlarına kadar, hürriyetin ilanının yarattığı kardeşlik havası içinde Osmanlıcılık ve “ittihad-ı anasır” arayışı terk edilmemişti. Bununla beraber bu atmosfer içinde bile İttihatçı liderler arasında “millet-i hâkime” ayrıcalığını sürdürme kararlılığı ortadan kalkmamıştı. Nitekim emperyalist ülkeler arasındaki rekabetin kızıştığı, gizli paylaşım anlaşmalarının imzalandığı bu dönemde Türkçülük de Osmanlıcılığın yerini almakta gecikmedi.

Osmanlı son döneminde Türk milliyetçiliği Batılı ideologların “Balkanizasyon” adını verdikleri politikanın ürünü olan parçalanma, korku ve husumet duyguları içinde biçimlendi. Bu bağlamda bir yandan Balkan milliyetçiliğinin bir parçasını oluştururken, öte yandan da ona bir tepki özellikleri taşıyordu. Türk milliyetçiliğinin Balkan milliyetçiliğini (ve bu bağlamda Balkan “komitacılığını”) taklit etmesi gerektiğini söyleyen ve “ezmeyen ezilir” sloganını benimseyen Ömer Seyfeddin meşrutiyetin ülkeyi tamamen parçalayacağı inancındaydı ve bu nedenle meşrutiyete de karşı çıkmış ve Efruz Bey tiplemesiyle dönemin riyakârlıklarını sergilemiştir. Bununla beraber biliyoruz ki edebiyatçı ve hikâyeci kimliğiyle kitlelere nüfuz eden Ömer Seyfeddin kuramsal yazıları itibarıyla arka planda kalmış ve görüşleri “resmi tez” statüsüne hiçbir zaman yükselememiştir. Buna karşılık milliyetçilik konusunda resmi tezler emperyal, Turancı ve “millet-i hâkime” boyutlarıyla Ziya Gökalp’in tezleri olmuştur. Türk Devrimi bu konuda yeni bir milliyetçilik anlayışı getirecek ve Ziya Gökalp de, Türkçülüğün Esasları’nı yazarak buna katkıda bulunmaya çalışacaktır.

II. Meşrutiyet, topu topu on, eğer İttihatçıların Alman Askeri Heyeti komutası altında savaşa girdikleri 1914 yılı esas alınırsa altı yıl sürmüştür. Bu dönemde otuz yıl boyunca bastırılmış yayın hayatının gizliden gizliye birikimi sayılabilecek bir fikir mayalanmasına ve İttihatçıların çeşitli alanlarda (eğitim, askerlik, ekonomi) başlattıkları reform girişimlerine tanık oluyorsak da, sonuç felaket olmaktan kurtulamamıştır. Kuşkusuz bu sonuçta 19. yüzyılın son çeyreğinde keskinleşen uluslararası emperyalist rekabetin ve bunun körüklediği milliyetçilik akımlarının rolü büyük olmuştur. Ne var ki bütün bunları ve İttihatçı dönemin yukarıdaki satırlarda özetlemeye çalıştığımız üç boyutunu göz önünde bulundurarak, hürriyetin ilanı ile girilen son dönemi, Osmanlı Devleti’nde “devrimci” bir kesinti olarak değil, Doğu Sorunu’nun son ve en ıstıraplı halkası olarak nitelemek daha doğru görünüyor.

Türkiye’de devrimci hareket artık emperyalist güçlerin ülkeyi doğrudan işgal ettiği ve Osmanlı iktidarının da onlara yalvararak, direnenlere idam hükümleri çıkararak bir şeyler koparmaya çalıştıkları bir dönemde ulusal bir direniş hareketi olarak ortaya çıkacaktır.

1908 Olaylarından Yüz Yıl Sonra Rum Milletinin Rolü Nasıl Değerlendirilir?

Herkül Millas

Giriş

Ulus-devlet öncesi bir dönemde yaşanan olayları yüz yıl sonra ele alırken bazı sorunlu yaklaşımlarla karşılaşıyoruz.

A) Bunların bir kısmı, kavramlar karışıklığıyla ilgilidir ve “anakronizm” kategorisine dahil edilebilir. Devrim, demokrasi, demokratik devrim, karşıdevrim, ulus-devlet, ilerici hareket vb. gibi terimler bu türdendir.

B) Başka bir sorun, ulus-devletlerinin içinde geçmişe yalnız egemen olan “milli” bir açıdan yaklaşılmasıdır.

C) Nihayet, bir olayı yüz yıl sonra incelerken genel eğilim, gelişmelerin bir tür “kaçınılmazlık” anlayışı ile ele alınmasıdır.

Milli tarih çerçevesinin (veya paradigmasının) egemen olduğu günümüzde olayların başka çerçevedeki anlam ve önemi genellikle ya hiç ele alınmamakta veya ikincil sayılmaktadır. Örneğin Osmanlı Devleti sınırları içindeki olaylar –bütün çevre ülke ve yörelerini etkilemekten başka– ülke içindeki bütün yurttaşların ve Türkler dışında, bütün etnik/milli grupların da (olumlu veya olumsuz) tarihidir. Yani bu olaylara “bir tek” milletin tarihi olarak yaklaşılması bütünün anlaşılmasında eksiklikler yaratmaktadır. Kaldı ki “siyasi ve milli” yaklaşım, “milliliğin” dışındaki öteki tarihi öğeleri görmezlikten gelmemize neden olabilir. Yani 1908’deki olaylar kültür, günlük yaşam, çevre, sağlık, nüfus değişiklikleri, eğitim, sanat, ekonomi, dış dünya ile ilişkiler, toplumsal psikolojinin ve yeni kimliklerin oluşması gibi birçok alanda etkili olmuştur. Olaylara yalnız bir devlet/millet alanında ve siyasal olarak yaklaşmak sınırlı bir yaklaşımdır.

Ayrıca zaman içindeki bir seyrin başka yöne de gidebilme (başka bir sonuca varma) olasılığı ve olanağı yokmuş gibi bir yaklaşım sergilenmekte, alternatif yöne gidişler genellikle ele alınmamakta ve olayların kendileri tek gerçeklik olarak ve eleştirel olmayan bir anlayışla anlatılmaktadır. Geçmiş, bugünü bilen bizlerin açısından ve sonuçlara bakarak, bir kaçınılmazlık anlayışı içinde tek seçenek olarak ele alınmaktadır. “Olmuşsa doğrudur, başka türlü olamazdı” totolojisi kritik düşünceyi sınırlamaktadır.

“Rum milletinin” rolünün ve yerinin değerlendirilmesini bu sorunlara da değinerek ele alacağım. Bunu yaparken birçok soruyu da gündeme getireceğim. Son on yıllarda “yeni sorular sorma yöntemi” olaylara farklı açılardan bakmak, yeni yaklaşımlar sunmak anlamında da kullanılmaktadır. Yani yanıtları verilmeyen yeni (retorik) soruların anlamı yeni problematikler sunmaktır.

Kavramlar Kargaşası-1908 Olayının “Türü”

Kavramlar açısından sorun, tartışılmadan, eleştirel bir yaklaşımla ele alınmadan herkes tarafından kabul edilmeyen terimlerin 1908 sürecine yakıştırılmasıdır. Örneğin, 1908 olayları bir “devrim” miydi? Çünkü aynı olaylara bir “iç savaş” ya da bir “askeri darbe” de denebilir. “Devrim”e hangi anlamlar yükleniyor? Fransız Devrimi anlamında halkın da katıldığı bir “halk ayaklanması” söz konusu değildi herhalde. Zaten değişenler, sınıflar düzeyindeki dengeler değil, siyasi iktidar ve etnik dengeler alanındaydı. Olumlu bir “devrim” metaforu akademik söylemde egemen olduğunda, dönemin baskıcı ve keyfi eylemleri siyasal meşruiyet kazanırken, “devrim”e direnç de otomatik olarak “karşıdevrim”e dönüşmüyor mu?

1908 süreciyle başlayan ve Osmanlı toprakları içinde yaşanan en önemli değişikliklerden biri ülke nüfusundaki etnik ve dini yapıda görülür. Böyle bir değişikliği “sınıf” değişikliği olarak yorumlamak kuşkusuz yanlıştır. Etnik ve dini gruplarla (ya da ulusal/milli gruplarla) bir “sınıfı” doğrudan eşitlemek ırkçı bir yaklaşım sayılır. Etnik/dini gruplara önce bir bütün olarak “burjuva” özellikler yakıştırmak ve ondan sonra “sınıf” analizlerine başvurmak düşünülemez bir yaklaşımdır ve tarihi bir araştırma konsepti olarak pek yararlı değildir.

Yoksa 1908, İngiliz örneğindeki Oliver Cromwell (1593-1658) anlamında bir devrim midir? Yani bir yanda “kralın” iktidarını sınırlayıp ve hele son verip “halka” daha yakın bir tür parlamenter rejim kurarken, öte yanda “ülke” sınırlarını güçlendirme ve genişletme çabası biçiminde bir devrim. Ancak Cromwell hareketinin kimilerince bir “diktatörlük” olarak algılandığını da unutmamak gerekir. Ama benzerlik bulma açısından daha büyük sorun Cromwell ve 1908 hareketleri arasındaki zaman ve coğrafya farkıdır.

Yoksa 1908 Jön Türk olayı Büyük Petro (1672-1725) türü bir hareket midir? Olaya bu açıdan baktığımızda söz konusu çağdaş bir devrim yerine “Aydın Despot” anlayışına yakın bir gelişme de görebiliriz. Bu tür gelişmelerin temsilcileri Prusya’da Büyük Frederick (1712-1786), Macaristan’da II. Joseph (1741-1790), Rusya’da II. Katerina’dır (1729-1796). Ama parlamenter rejime kapalı “aydınlanmacı” bu hareketler ile, bir tür parlamentoya varan “çağdaş” hareketleri, özellikle aralarındaki büyük zaman farkının da göz önüne aldığımızda, aynı kefeye koymamız kolay olmamaktadır. “1908” belki daha çok, bir geç kalmış aydın despot hareketi sayılan Mısır’daki Muhammed Ali (1769-1849) hareketine daha yakındır. İkisinin arasında, “aydın despot” hareketleriyle olduğu gibi 130-160 yıl değil, 70-80 kadar yıl vardır. Her ikisi de Osmanlı toprakları içinde gerçekleşmiştir, her ikisi de, sonradan –bu “sonradan” da anlamlıdır ve anakronizmi hatırlatmaktadır– milli devlet kurma hareketi olarak değerlendirilmiştir.

Bu konferansta, 20. yüzyılda Rusya, Çin, İran gibi ülkelerdeki “burjuva devrimlerinin” inceleniyor olması, 1908’in de bu tür bir devrim olduğunun düşünüldüğünü gösteriyor. Ancak burjuva devrimi kavramı da sorunlu. Çünkü bu dönemde Osmanlı Devleti içinde burjuva kavramına en yakın güçler ve kişiler “gayrimüslimler” ile ilişkiliydi ve 1908’de en büyük zararı onlar gördü. Bu nasıl bir burjuva devrimidir ki, en büyük fireyi burjuva sayılan gruplar veriyor? Ve bu zarar dolaylı ya da rastlantısal değildir. Planlı ve bilinçli uygulamalar sonucudur. 1908 ile burjuva hareketleri arasında bir ilişki kurulacaksa, 1908 sürecinin, Osmanlı toprakları içinde güçlenen burjuva hareketine karşı bir süreci başlattığı yönünde olmalıdır. Çok sık kullanılan “yerli burjuva yaratmak” söylemi ise pek aydınlatıcı olmuyor. Çünkü proje yalnız “yaratmakla” sınırlı kalmamıştır, var olanı “yok etmeyi” de amaçlamıştır. Ülke içindeki burjuvayı yok etmeye yönelik harekete “burjuva devrimi” demenin ötesinde daha kapsayıcı bir nitelemenin gerekli olduğuna inanıyorum.

Olaya bu soruların açısından yaklaşıldığında, “burjuva” olarak algılanan gruplara yönelen ve bunu yaparken bir “milli” kimliğe sarılan harekete ne demeli? Belki 1908 sürecine “farklı etnik ve dini yapıda olan burjuvaların bir çatışması”, “burjuvalar arasında iç savaş” ya da ‘burjuvaların servetine karşı yapılan bir hareket’ denebilir. Bu olasılık kabul edildiğinde de burjuvalara karşı olanların sınıfsal ve siyasi yapısını da belirlemek gerek.

Bu terimler ve kullanılan kelimeler kargaşasını çözümlemeden “Rumlardan” söz etmek kolay ve anlamlı değildir. Ancak söz konusu terimler sorunu yalnız bir dilbilim ve bir tarihsel yorum sorunu değildir. Aynı zamanda çok karmaşık bir ulusal kimlik sorunudur. 1908 ile başlayan süreçte Ermeniler ve Rumlarla yaşanan olayların günümüzde, yani olaylardan yüz kadar yıl sonra hâlâ siyasi gündemde olmasının nedeni bundan dolayıdır.

Kavramlar Kargaşası-Uluslaşma Projeleri

1908 hareketinin başka bir yorumu, bu sürecin bir uluslaşma projesi olduğudur. Ama bu durumda da, hangi grubun veya grupların uluslaştığı ve bu uluslaşmadan ne anlaşıldığı konusu gündeme gelmektedir. “1908’lerde uluslaşma” derken genellikle kastedilen, hatta kimilerince tek kastedilen Türk ulusunun durumudur. Oysa 1908’de başlayan sürecin başka “uluslaşmalara” da ivme kazandırdığı açıktır. 1908’den Arap, Kürt, Arnavut, Yunan, Ermeni gibi etnik gruplar da etkilenmiştir. Ancak bu uluslaşma hareketleri günümüzde ve Türkiye ulus-devletinin tarihçiliğinde bir 1908 olayı olarak değil, 1908’e rakip gelişmeler olarak algılanmaktadır. Başka türlü söylersek 1908 olayı kompartımanlaştırılarak ele alınmaktadır. 1908 süreci “Türk uluslaşması”, öteki uluslaşmalar ise “doğal bir gelişmeye engel” olarak sunulmaktadır.

Oysa bu anlatı dar milli bir görüşü yansıtıyor. Aynı olaya, tersinden, yani başka dar milli bir açıdan bakıldığında, öteki etnik grupların uluslaşması “doğal”, Türk uluslaşması ise “engel” olarak görülebilir. Yetersiz “milli paradigma yaklaşımları” derken bu tür yaklaşımları kastediyorum.

Bu noktada, kavramlarla ilgili yeni tip sıkıntılar baş gösterir. 1908 sürecindeki siyasal ve kültürel olaylar, Türk tarihyazımı içinde Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş öyküsünün, en azından ideolojik ve kültürel yanının temeli sayılır. Türklük kavramları bu dönemde ortaya çıkar ve toplumsal söylemde yer etmeye başlar. Millilikle özdeşleşen edebiyat ve bu edebiyat türlerinde yer alan milli kahramanlar ve simgeler bu dönemde ortaya çıkar. Bir ulusun “milli öyküsü” temel anlatı sayıldığında da öteki ulusların anlatılarının işlevi “tamamlayıcısı” ya da “karşıtı” olma durumunda kalır. Oysa söz konusu uluslaşma olayı bütün etnik grupları kapsayan ortak bir olaylar zinciridir. Her uluslaşma hareketi “öteki” sayılanın karşısında rakiptir ve her biri ancak ötekileri de göz önüne alınca anlaşılır olmaktadır. Bu süreçte birinin “asıl” ötekilerin “ikincil” role sahip sayılması ise “kaçınılmazlık”la desteklenen bir anakronizmle sağlanmaktadır.

Kavramlar Kargaşası-Kaçınılmazlık

“Kaçınılmazlık” yaklaşımının pratik sonuçları vardır. Neden/sonuç ilişkileri belli bir şemanın içinden ve sınırlayıcı bir açıdan görülür. Örneğin Türk milliyetçiliğinin seyri temel, doğal, hatta kaçınılmaz; öteki milliyetçilikler ise “temel” sayılanın karşısında ikincil,
hatta “normal” gelişmeleri engelleyen bir anormallik ve tarihi bir süreç olarak tamamlanmaması kaçınılmaz bir hareket olarak anlaşılmaktadır. Yani geçen yüzyıldaki ulusçu çatışmalar bir hiyerarşi içinde algılanmaktadır: Normal ve kaçınılmaz olanla, başarısızlığa mahkûm olanlar olarak. Özellikle tarihi olaylar da –günümüzde– herkesin görebildiği bir sonuca vardığından, böyle bir anlatı da kendiliğinden oldukça inandırıcı görünmekte, kaçınılmazlık akla uygun sayılmaktadır.

“Kaçınılmazlık” anlayışı ile dile getirilen yorumlar, çağdaş ulus-devletlerinin tarihçiliğinde alışılagelen bir olgudur. Ulus-devletler döneminde ulusların tarihi bu tür yorumlarla ve düz bir hatta seyreden kaçınılmazlıklarla açıklanmaktadır. Doğal olarak bu anlayış devletin merkezi eğitimiyle beslenmekte, yeniden üretilmekte ve bu tür anlatılar ülke halklarınca en doğal “öyküler” olarak algılanmaktadır.

Ancak bu yaklaşım eleştirel yaklaşımı sınırlamaktadır. Alternatifler, yanlışlar, kaçırılan fırsatlar, rastlantılar vb. ele alınmamakta, gösterilmemekte; tam tersine olayların seyri, seçmeci bir metot izleyerek “açıklanmakta”, yani haklı, doğru ve “kaçınılmaz” olanlar kanıtlanmaya çalışılmaktadır. Bu yöntem, suskunluklar, çelişkiler, tutarsızlıklar, çifte standart, abartılar içermekte ve uluslararası çevrelerde (günümüzde) saygın da sayılmamaktadır. Böyle bir tarihçiliğin sonunda her milli devlet içinde “milli tarihçiliğe” dönüşmesi de kaçınılmaz olmaktadır.

1908 olaylarıyla ilgili olarak Rumlardan söz etmenin en büyük zorluğu da bu noktadadır. Rumların kendi “milli” tarihleriyle Türklerin “milli” tarihleri bütün bu saydığımız nedenler yüzünden farklıdır, hatta karşıttır. Rumlar ve Yunanlılarca milli öyküler farklı terimlerle dile getirilir, farklı bir uluslaşma seyri algılanır, taraflara farklı roller yakıştırılır, farklı bir önem hiyerarşisi sergilenir ve farklı bir kaçınılmazlık anlayışı benimsenir.

Bundan dolayı araştırmacılar, ulusal anlatılarla doğrudan ilişkili olan olaylarla ilgilendiklerinde, temel bir sorunla karşılaşmaktadırlar: Yakın çevrenin ve toplumun önyargıları ve hele duyarlılığı ile. Ulusal söylem yalnız bir “doğru anlatı” olarak algılanmamaktadır, daha önemlisi bir gurur ve korunması gereken bir kimlik olarak yaşanmaktadır. Tarih yalnız geçmişi araştırmaz, yalnız eskiyi anlatmaz; daha önemlisi bir kimliği de besler ve korur. “Ulusal kimliğin” tarihi bir yoruma gerek duyması ve böyle bir “tarihe” göndermelerde bulunması kaçınılmazdır. Bundan dolayı farklı olan ve egemen paradigmanın dışındaki yorumlar sorun yaratır. Alışılagelmiş söylemin dışındaki bir yorumun kimi zaman hakaret, kimi zaman saldırı sayılması bundan dolayıdır.

Duyarlılıklar ve Yasal Sorunlar

Ulusal paradigma dışındaki yorumlar, toplumsal duyarlılıktan başka, yasalarla da sınırlanmıştır. Toplumsal duyarlılıkların ve ulusal kimliğin yasalarla korunması ve desteklenmesi ulus-devlet mantığı çerçevesinde anlaşılırdır. Pek “normal” olmayan, sınırlayıcı, kimi zaman da ifade özgürlüğünü kısan ve çağın alışılagelen uygulamalarıyla çelişen aşırı korumacı yasal uygulamalardır.

Bundan dolayı bu tür konuları ele almak ve alışılmışın dışında yorumlarda bulunmak akademik bir uğraş olmaktan çok, tehlikeli bir siyasi eylem alanına sürüklenmek anlamına dönüşmüştür. 1908 süreci “Türklük” ile ilgilidir. 1908 hareketi Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal ile de ilişkilidir. Ancak hem “Türklük” hem de “Atatürk” konusunda sınırlayıcı, yasaklayıcı ve sık sık uygulamaya konan yasalar ve yasaklar vardır. Bu koşullarda, 1908’in kavramsal çerçevesinin ve “1908 Devrimi”nin ne anlama geldiği sorusunun irdelenmesi, tarihçiliği aşan, çok dikkat gerektiren bir konudur diyebiliriz.3 Bu yasakların bedelini bilgi edinmek isteyen ve öğrenme hakları kısıtlanan okurlar ve dinleyiciler ödemektedir.

Başka türlü söylersek, kavramlar kargaşasının süregelmesi, 1908 olaylarının değerlendirilmesinin, bir yanda, bütün çevrenin ve ülke içindeki bütün katmanlarıyla bir arada ve iç içe ele alınmamış olmasından, öte yanda da, böyle bir girişim için özgür akademik ortamın oluşmamış olmasından dolayıdır. 1908’in başlattığı süreçte meydana gelen olaylar, günümüzde hâlâ siyasi çekişmelerin, mahkemelerde yargılanmaların, sokaklarda gösteri ve çatışmaların nedeni olmaktadır. Bu ortam 1908 olaylarının, hâlâ tartışılan, kimilerini heyecanlandıran, insanları kamplara bölen ve soğukkanlı yaklaşımları sınırlayan bir milli kimlikle de ilgili olduğunu göstermektedir. İçinde olduğumuz bir sürecin tarihçiliğini yapmak siyaset yapmaktan pek farklı olmadığından bu alanda gerçek bir sıkıntı vardır. Benim tebliğim bu ortam göz önüne alınarak değerlendirilmelidir.

1908 Süreci Ne Tür Bir “Millilik” Taşıyordu?

1908’i milli bir tarihin ilk aşamalarından saymak yaygın bir yaklaşımdır. Zaten (Batı’nın yarattığı) “Jön Türk” terimi etnik bir gönderme içermektedir. Türk ulusal kimliği ve bilinci Jön Türkler’le şekillenmeye başlar. Ama Müslüman olmayan öteki Osmanlı “milletleri” ile, örneğin “Rum milleti” ile ne olmuştur? 1908 hareketiyle bir uluslaşma süreci başlamışsa, bu süreç yalnız, diyelim Fransız Devrimi ile olduğu gibi mi olmuştur, yani dil ve din farkı gözetmeden birleştirici mi olmuştur, yoksa tersine, ülke halklarının bölünmesine mi yol açmıştır? Sonuçta “bölücü” olmuşsa bunun nedeni nedir? Bu bölücülük nasıl değerlendirilir? Başka bir olanak var mıydı yoksa gelişmeler “kaçınılmaz” mıydı?

Bu soruların önemi, başka durumlarda birleştirici olan milliliğin söz konusu örnekte neden dışlayıcı bir süreç oluşturduğunu sorgulamasıdır. 1908’deki Rumlarla da ilişkili dışlayıcı pratiğin sorumluğu 1908’i yapanlarda mı idi, yoksa bir birliğe katılmak istemeyen, öteki “milletlerde” mi idi – Arnavutlarda, Ermenilerde, Kürtlerde, Rumlarda, Araplarda mı? Ne oldu da hepsi ayrılmak istedi? Ayrılmak istemeyenleri hiç mi olmadı? Ama “sorumluluk” da ne demektir? Daha önemlisi, o yıllarda – bugün “ötekiler” dediğimiz o gruplar neden çıkıvermişti ortaya? Eğer 1908’de birlik sağlanmamış ve milletler kendi inisiyatifleriyle farklı yollarını seçmişlerse bu neden böyle olmuştur? Osmanlı ülkesi bir “milli” ya da “burjuva devrimiyle” birleştirici olacağına neden parçalanmaya devam etmiş, sonunda çözümü “uyum sağlamayanları” tehcir ve nüfus mübadelesiyle ülkeden uzaklaştırmada aramıştır?

20. yüzyıl tarihçiliği bu tür soruları sormadı ama sorması da olanaksızdı. Çünkü son yıllara kadar uluslar, varlıklarının tartışılmasına gerek duyulmayan bir veri olarak anlaşılırdı: Tarih içinde hep var oldukları varsayılan farklı uluslar kendi ulus-devletlerini kurmak için savaşmışlardır, denmiştir. Yani uluslaşma olayı öz ile ilgili “doğal” ve “kaçınılmaz” bir gelişme olarak algılanırdı. Osmanlı sınırları içinde “var olan milletler ayrılıp kendi devletlerini kurmuşlardır” söylemi son yıllara kadar çok doğal sayılırdı.

Oysa bugün uluslaşma olayının ezelden beri var olan ulusların “uyanışı” olmadığını, ulusların bir konstrüksyon olduğunu biliyoruz (en azından, akademik çevrelerde bunu söylüyoruz). Bu konstrüksyonun seyri ve sonucu, bir “öz” söz konusu olmadığı için, bir kaçınılmazlık temelinde önceden bilinemezdir. Sonucu konjonktür ve insan algılamaları belirler. Artık “Osmanlılık (kısmen bile olsa) neden bir uluslaşmaya dönüşemedi?” sorusunu sorabiliriz ve sormak zorundayız. Birleştirici ulusal kimlik neden bu denli bir kopmayı, dışlanmayı, bölünmeyi doğurmuştur, neden uluslaşma daha kapsayıcı olmamıştır, sorularını sorabiliriz.

“Osmanlı sınırları içindeki farklı milletlerin her biri kendi milli yolunu seçti ve kendi ulusal projesini geliştirdi” söylemi pek yararlı değildir. Çünkü böyle bir açıklama önceden “milletleri’ veri olarak kabul eden bir yaklaşımdır. Osmanlı toprakları içinde kapsayıcı (inclusive) bir ulusal kimlik neden gelişemedi sorusuna yanıt vermemektedir. Osmanlı Devleti dağılırken gayrimüslimler dışında Arnavutlar, Araplar, Kürtler de “ayrılma” isteği sergilemişlerdir. Dışlayıcı bir uluslaşma projesi görünümü veren 1908 olayına bu nedenden dolayı daha yakından bakmak gerekmektedir.

Dışlayıcı Milli Projenin Üç Açıklaması

1908 sürecinin birleştirici olamayışının bir açıklaması, çok geç kalınmış olması olabilir. Farklı din ve dil gruplarını tatmin edecek uygulamalar Tanzimat (1839), Islahat (1856) ve en azından I. Meşrutiyet’le (1876) gerçekleşseydi belki Osmanlı halkları (milletleri) kendi milli programlarını geliştirmeye girişmezler, böylesine bölünmezlerdi. Yani 1908 olayı bir uzlaşmayı amaçlamış ama geç kalmıştır, denmektedir.

Uluslaşmanın birleştirici olmamasının ikinci bir açıklaması, 1908 hareketinin ilk baştan ve hiçbir aşamada birleştirici olma niyetinin olmadığıdır. Ülke içinde bir uzlaşma ile bir arada yaşamanın amaçlanmamış olması, bu tür çağdaş bir ulus-devlet kurmak istenmemiş olması ve bunun yerine yalnız bir kesimin ve bu kesim içinde gönüllü asimile olmak isteyenlerden oluşan bir devlet ve ülke yaratmak istenmiş olması da başka bir açıklamadır. Siyasal alanda egemen kesimin temel isteği, özellikle din (somut olarak, Müslümanlık) birliğine dayanan ve sonra dil birliğini amaçlayan bir “Türklük”ü yerleştirmek olmuştur. Bu projede dinin temel sayılması ve Müslüman olmayanların dışlanması, bu “uluslaşmanın” çok özel olduğunu göstermektedir: “Dine dayalı ulus” kavramı kaçınılmaz olarak Osmanlılık ortamında birleştirici olamazdı.

Zaten Yusuf Akçura 1904’te Üç Tarz-ı Siyaset ile “birleştirici” Osmanlıcığı ve ikinci derecede “birleştirici” İslamcılığı gerçekçilik adına reddetmişti. Siyasal proje olarak geriye (bugün hâlâ yasalarla korunan) “Türklük” kalıyordu. “Milli” diye nitelenen bu projede, o zamanın anlayışına uyularak, samimiyetle olmasa da o günlerde Osmanlılık ve İslamcılık adına “bizden” sayılanlar ya önemsiz sayılmış, görmezlikten gelinip yok sayılmış ya da düşman sayılmış, dışlanmış ya da yok edilmiştir. Yani yeni “milli” projede Osmanlı tebaanın büyük bir kesimine yer verilmemiştir. Sürecin sonunda bu “ötekiler” çeşitli maceraların nihayetinde modern Türk devletinde yer almayınca da, öngörüler, en doğal bir biçimde doğrulanmıştır. Yani bu mantıkta bir self fulfilling prophesy (kendini kanıtlayan kehanet) durumu görüyoruz. Önce birileri ön yargılarla dışlanmışlar, toplum dışına itilmişler, sonra da sonuçlara bakıp bu “dışlanma kararının” ne denli isabetli olduğuna karar verilmiştir.

Din temeline dayalı bu proje, 1940’larda gördüğümüz türde bir kaba ırkçı proje olmamakla birlikte, asimilasyon yönündeki baskıları ağır olan bir uygulamaydı. Ulusal birliğin bir kültür, inanç, kader birliği olarak ele alınması ne kadar anlaşılır olursa da, bu birliği zorla ve var olan farklılığı yok varsayarak sağlamaya çalışmak pek semere vermemişti. Sonunda dışlama, tehcirlere ve zorunlu mübadeleye varmıştır.

Türkiye’deki Rumların Eylül 1908 tarihinden başlayarak Jön Türkler konusunda güvensiz olduklarını gösteren metinler bulunmaktadır. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) politikalarının berisinde gayrimüslim cemaatlerini yok etmeye yönelik bir Türkleştirme niyetinin bulunduğunu 1908 yılının sonunda söylemeye başlamışlardı. Bu görüşlerini Jön Türk liderlerinin “artık siz/biz var olmayacak, hepimiz Osmanlı olacağız” gibi sözlerine dayandırıyorlardı. Yani bu “birlik” söylemi bir kimliğin reddi gibi algılanıyordu.

En sık duyulan üçüncü açıklamadır: Bölünmüşlüğe neden olan, “öteki” olarak algılanan milletlerin nankör, aşırı milliyetçi, bağnaz tutumları ve yabancı müdahalelerin etkileridir. Böyle bir açıklama, ne nankörlüğün, ne aşırı milliyetçiliğin vb. ne de yabancı etkilerin neden böylesine uygun zemin bulduğunu açıklamadığı için pek yararlı olmuyor. Böyle bir açıklama peşin olarak “suçu” karşı tarafa atan bildik “biz iyiyiz, ötekiler kötüdür” yaklaşımdır. Özellikle 1908 sürecinde Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan “bütün Rum milleti” ile 1830’da kurulan Yunan devleti arasında birebir bir ilişkinin kurulması dışlanmayı kaçınılmaz kılmıştır. “Rum milletinin” bir bütün olarak “Yunan” sayılması ve eşit Osmanlı vatandaşı sayılmaması, Rumların Yunanlılaşmalarını hızlandırmıştır. Hele anadilleri Türkçe olan ama Hıristiyan Ortodoks olan Karamanlıların bile dinleri yüzünden dışlanmaları, bu “milli” projenin ne denli din temeli üzerinde oluşturulduğunun (ve bu yüzden birleştirici olamayacağının) bir işaretidir.

1908 Hareketi Neden Dışlayıcı Olmuştur?

I. Jön Türk hareketinin ve taraftarlarının özellikleri şöyle özetlenebilir: “Demokratik” ve sivil kimselerdir, Osmanlıcıdırlar, gayrimüslimler bu harekete katılır. Müslüman olmayan burjuvazi ile işbirliği gözetilir. O zamanlar dile getirilen gayrimüslimlerin birçok şikâyeti haklı görülür. Üyeler arasında Prens Sabahaddin’in görüşleri etkilidir.

II. İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) ise –ki sonunda etkili olan bu kesim olmuştur– bir asker ve küçük memur hareketidir. Merkezi Selanik’tir: “Osmanlı Hürriyet Cemiyeti”. O dönemde bu yöre milliyetçi çatışmalar yüzünden savaş halindeydi, “komitacılık” ve siyasi değil, “askeri” anlayış yaygındı. Yöredeki askerler Alman düşünce ve devlet anlayışının etkisi altında kalmıştı. “Türkçü” milli iktisat, ordu diktası, hukukun göstermelik olması, korporatist anlayış ve “devletin” (halkın değil) savunulması anlayışı yaygınlaşır ve egemen olur.

Bu gelişmeler göz önüne alındığında 1908 sürecinin de ne olduğu ve hele ne olmadığı daha iyi anlaşılır olmaktadır.

1- Burjuva hareketi değildir; çünkü İTC burjuvaların dışlandığı bir asker ve memur hareketi olarak gelişir. Zaten din farkı var “nedeniyle” burjuvaya karşı olan bir burjuva hareketi anlamsız bir açıklamadır.

2- 1908 süreci uluslaşma olayı sayılsa bile bu uluslaşma çok özeldir, din savaşlarını anımsatmaktadır. Çünkü “ulusal kimlik” din temelinde algılanmakta, bir din grubu (gayrimüslimler) dışlanarak kurulmaktadır. Yeni devlet bir dinin (İslam’ın) temeli üzerinde bina edilmektedir. Başka ülkelerde görülen uluslaşma hareketlerinin aksine ülke içindeki yurttaşlar (yaklaşık yüzde 25) düşman sayılmaktadır. Gönüllü ve (güya) sivil olan bir vatandaşlık anlayışı hukuken vardı ama bu, önce yurttaşların kendi din grubundan çıkıp başka bir din grubuna geçtikten sonra var sayılmaktadır. Aslında bu bir Türklük projesi de değildir. İleride Türklüğe dönüşecek bir Müslümanlar birliğidir. Birleştiriciliği İslam bayrağı altındadır. Ancak ilerde başka bir bayrağın, Türklük bayrağının, bu İslami bayrağın yerini alacağı, bu projeyi yürütülenlerin aklında işin başından beri vardı. Yani dışlayıcı anlayış bu olayın en başından vardı.

3- İTC demokratik de değildir. Parlamento ve seçimler, İTC diktasının yer etmesi için araç olarak kullanıldı. Yalnız gayrimüslim vatandaşlar değil, bütün vatandaşlara güven sınırlıydı. “Jön Türklerin başaramadıkları, yöreye, dine ve cemaate dayalı kimliklerin aşılması için yeni siyasi bir kimliği oluşturamamış olmalarıdır […] Siyasetlerindeki çelişkiler gayrimüslimler arasında güvensizlik yaratmıştır. Rejimi İslam temelinde sürdürüp laikliği savundular, Türkçülüğü savunup, Osmanlıcılığı vazettiler, hürriyeti vaat edip siyasi baskıyı uyguladılar, emperyalizmi suçlayıp imparatorluklarla işbirliğine girdiler.”

4- İTC, kendine meşruiyet zemini sağlamak için cemiyeti “milletin” çıkarını savunan güç olarak sundu. “Millet” kavramına getirdiği tanım ilginçtir: Bu millet ancak Müslümansa anlamlı olmaktadır. Gayrimüslimlerin dışlanması bundan dolayı çok işlevlidir. Müslümanlardan oluşan Osmanlı subaylarının “milletin” yegâne temsilcisi olabilmesi için “milletin” de yalnız Müslüman olması gerekli görüldü. İktidarlarında ortak istemediler. Aksi durumda siyasette egemen olan grubun içinde ayrı dinden olanların da katılması gerekecekti (I. İTC’de olduğu gibi). Askerler meşruiyeti İslam’da aradılar.

5- Bu yaklaşımlar kimilerine ekonomik çıkar da sağladı. Milli iktisat, milli burjuvazi yaratmak gibi siyasi projelerin yürürlüğe girmesi ile gayrimüslimlerin servetlerine ve taşınmaz mallarına –tehcir ve göç ettirme ile– el konulması bir arada yürütüldü.

6- 1908 sürecine bu açıdan bakıldığında, İTC’nin bir milliliği kurmak için öteki millilikleri yok etmesi gerektiğinin gereğini duyduğunu söyleyebiliriz. Bu sosyal Darwinist anlayışın Osmanlıcı anlayışla ve birinci dönem İTC ile bir karşıtlık içinde olduğu açıktır. Bu hareketin ve gözetilen kimliğin, “dışlayıcı” olmamaya çalışan Osmanlılıkta rastlanan laiklik ile de ilgisi yoktur. Tam tersine din, “kabul edilebilir” kimliklerin temel kıstası sayıldı.

7- Bu siyasetin kapsayıcı bir uluslaşmaya dönüşemediğinden uzun sürede pek işlevli olmadığı görülecektir. Hele gayrimüslimler için tam bir yıkım oldu. Millet tanımının dışında kaldıklarından devlet korumasının da dışında kaldılar. Bu sürecin en önemli ve kalıcı sonucu Osmanlı toprakları içinde nüfus yapısının temel bir değişikliğe uğraması oldu. Nüfusun yaklaşık yüzde 25’i dolaylarında olan gayrimüslimler hemen hemen yüzde 1’e düştü. Ülke nüfusu yüzde 99 Müslüman oldu. Projenin İslam temelli olduğu bu sayılardan da belli olmaktadır.

8- Bütün bu gelişmeler göz önüne alındığında 1908 hareketi çağdaşlaşma ve yeni bir “muhayyel cemaat” kurma çabası sayılacak Tanzimat’ın (yani Osmanlılığın) karşısında bir hareket olarak da görülebilir. Türklük adı altında ve din ayrımına dayanan eski rejim yeniden –ama bu kez çağdaş bir söylemle– kurulur gibidir. Sürecin din savaşını anımsatması da bundandır.

9- İTC’nin kimlere karşı olduğuna bakıldığında kimliği ve hedefi daha iyi anlaşılır: Osmanlıcı saraya, gayrimüslimlere, halkoyuna dayanan Meclis-i Mebusan’a ve ilk dönem İTC aydınlarına, örneğin Prens Sabahaddin gibi “öteki”ne açık aydınlara.

1908 hareketinin kuramsal çerçevesini özet olarak çizmek için Michael Mann’in görüşleri yardımcı olabilir. Bir makalesinde şunları yazmaktadır: Bir ülke içinde ve yöneticilerinde millet algılaması farklı olabilir. Bazen bazı vatandaşlar peşin olarak yabancı, çok farklı, tehdit, düşman vb. olarak algılanır. Bu durumda bu vatandaşlar dışlanır. Çünkü “halk” kavramının dışında görülürler. Ya da “halk” tanımına verilen tanım dolayısıyla böyle dışlayıcı bir durum doğar. M. Mann bu halk anlayışına “organik halk” (organic people) demektedir. Bu aynı halk, bu şekilde algılanmadığı durumlarda, her ne kadar farklılık sergilese de vatandaş olarak kabul görebilir. Yani “halk” algılamasında “tabakalaşma” ya da farklılaşma kabul edildiğinde (stratified people) devletin de tutumu bambaşka olur. Bu ikinci durumda devlet farklılıklar sergileyen ve yarışma içinde olan taraflar arasında dengeleyici ve barıştırıcı bir rol üstlenir. Yazara göre, Osmanlı Devleti’nde elit tabakalar arasındaki çatışmaya cemaatler ve etnik gruplar arasında çatışma havası verilmiştir. Halk kitleleri de bu yönde kışkırtılmıştır. Bu da bir tür “milliyetçilik” olarak ileriye sürülmüştür.

“Dışlayıcı milliyetçi model” diye anlatmaya çalıştığım proje bu paragrafta oldukça açık bir biçimde özetlenmiştir. Bu gelişmelerin ancak böyle seyredeceğini savunmak, başka alternatiflerin bulunmadığı söylemek ve bütün gelişmeleri bir “kaçınılmazlık”la, yani bir tür alınyazısı ile açıklamaya çalışmak inandırıcı olmamaktadır. Toplumlar ve yöneticiler sürekli seçimler yapar ve rastlantılar da bu kararlarda bir rol oynar. İTC’nin ilk döneminde egemen olan kadro bu örgüt içinde egemen olup askeri kanat ikinci planda kalsaydı, gayrimüslimlerin de uluslaşma projesinde yerleri de farklı olabilirdi. Geçmişe eleştirel ve tarafsız bir anlayışla yaklaşmak ise ancak olaylara “kaçınılmazlık” açısından bakmamakla sağlanabilir.

Jön Türk “Paradigması”

Jön Türkler’in 1908’deki siyasi davranışları belli bir anlayışın ürünüdür. Bugün, olaylara mesafeli yaklaştığımızda bu anlayış daha iyi görülmektedir. İTC’nin paradigması şöyle özetlenebilir.

1- Dönemin temel çelişkisinin ya da sorununun etnik/milli olduğuna inandılar. Milli dava, milliyetçilik vb. gibi söylem bu anlamdaydı. Yani milletlerin ve milli devletlerin çatışması ön plandaydı. Ama bu görüş bununla sınırlı kalmıyordu. İnsan grupları, yani siyasi ve toplumsal olayların aktörleri de bu paradigmanın içine yerleştirildi. Kavga bir Türk, Ermeni, Rum, Bulgar, İngiliz, Rus vb. kavgası olarak algılandı.

2- Bu projede taraflar böyle algılanınca düşüncenin temelinde artık stereotipler egemendi demektir. Bunu zamanın söyleminde gayet açıkça görebiliriz. Rumlar konusuyla sınırlı kalarak o dönemde kullanılan sıfatlar ve yargıları düşünelim. “Gayrimüslimler ya da Rumlar ekonomide ve ticarette egemendi” söylemi tipiktir. “Bazı Rumların” ekonomide güçlü olduğu tabii ki doğruydu. Bu söylemden yola çıkılarak ekonomide egemen olanların gücüne karşı çıkılmadı (neden karşı çıkılması gerekiyordu sorusu bir yana!), genel olarak “Rumlara” karşı çıkıldı. Tabii ekonomide gayrimüslimlerin çok küçük bir yüzdesi söz sahibiydi. Aynı gayrimüslimlere başka bir açıdan baktığımız zaman görünen şudur: O zamanın sınırlı sanayi dalında işçi olarak çalışanların yüzde 60’ı Rum, yüzde 15’i Ermeni ve yüzde 10’u Yahudi idi. Yani gayrimüslimler “işçi sınıfıydı” da demek olanaklıdır; işçi sınıfının yüzde 85’ini oluşturuyorlardı. Yani İTC işçi sınıfına karşıydı da denebilir. Bu paradoks milli paradigmanın çelişkilerinin bir örneğidir.

3- “Rumlar” gibi bir genellemenin bir stereotip olarak egemen olması olayların belli bir milli anlayışın dışında ele alınamamasına neden olmuştur. Buna en temel bir örnek, Rumlar arasında, kapsayıcı bir Osmanlılık anlayışı içinde Osmanlı vatandaşı olarak yaşamak isteyen Rumların varlığının “unutuluyor” olmasıdır. Bu yaklaşıma paradigmaya uymayan olayların sessizlikle geçiştirilmesi de denebilir. Örneğin bu dönemde Rumlar arasında “Yunan-Osmanlılığı” diye çevrilebilecek bir siyasi hareket oluşmuştu. Amaç ne Osmanlı’dan ayrılıp milli devlet kurmaktı ve hele ne de Osmanlı Devleti’ni yıkmaktı. Amaç farklı etnik cemaatleri bir arada yaşatmaktı. Bu hareket yaşatılmadı. Pek araştırılmadı da. Çünkü ne Türk ne de Yunan milli paradigmasına bir türlü uydurulamadı. Sessizlik en kestirme çözümdü.

4- Milli paradigmanın eksikliklerinin başka bir örneği, Rumların “hasım” ekonomik platformlar oluşturdukları düşüncesiydi. Oysa bazı araştırmacılara göre, 1830’lardan başlayarak, Rum tacirler Batı Avrupa tacirleri ile çatışma ve yarışma içindeydi. Yani inanılanın tam tersine, çatışmada Rum tacirler Osmanlı toplumundan yanaydı. Oysa milli Türk tarihçiliği bu süreci bir Türk olan/Türk olmayan stereotipi temeli dışında çok ender ele almıştır.

5- Milli paradigmanın göremediği, Rumların 1908 sürecinde, özellikle Balkan Savaşları’na kadar, II. Meşrutiyet olayına çok farklı yaklaştıklarıdır. Kimilerinin parlamenter bir sistemden çok ve iyi sonuçların elde edileceği beklentisi vardı. Rumların arasında görüş birliği yoktu. 1908’in parlamentosundaki 27 Rum milletvekilinden kimileri Jön Türkler’den yanaydı (E. Emanuilidis), kimileri patrikhane ile işbirliği içindeydi (P. Kosmidis) –bu sürede patrikhane ile Yunan devleti arasında da anlaşmazlıklar vardı– kimileri Prens Sabahaddin’den yanaydı (G. Skalieris), kimileri de “Yunan-Osmanlılığı”ndan yanaydı (G. Honeos).

Gayrimüslimlerin dışlandığı 1912 seçimlerinden sonra Rumların umutları sönmeye yüz tuttu. Yalnız Müslümanların “Osmanlı” sayıldığı görülmeye başladığında “kendi kendini kanıtlayan kehanet” doğrulanmaya başlandı, Rumlar gerçekten güvenilmez olmaya başladı. Bu arada elimizde güvenilir veriler olmadığı için sıradan Rumların bu dönemde ne düşündüğünü belki gelecekte de tam olarak bilemeyeceğiz. Ama milliyetçi hareketin bir aydın hareketi olduğu düşünülürse, bu halk kesimi içinde “masumların” pek çok olduğunu düşünmek pek yanlış olmaz herhalde.

Milli/milliyetçi paradigmanın güçler dengesi kavgasında egemen olmaması durumunda siyasi ve toplumsal olayların nasıl bir seyir izleyeceklerini kesinlikle söylememiz olanaksız. Ama en azından günümüzde, her şeyin milli tarihçiliğin basit söylemi çerçevesinde cereyan etmemiş olduğunu söylememiz olanaklıdır. Hatta geçmişi, bugünü ve yarını daha iyi anlamamız için şablon dışı yaklaşım gereklidir de.

Sonuç Yerine Bazı Düşünceler ve Sorular

1908 olayına sahip çıkma biçimine baktığımızda, ulusların tarih-kimlik ilişkisi konusunda da bilgiler edinmekteyiz. Bir olaydan kazançlı çıktıklarını görenler –bu kazanç gerçek ya da hayali olabilir– olaya anlam ve değer atfederken, tersini algılayanlar farklı davranmaktadırlar. 1908 süreci birileri için “olumlu” bir “millileşme” sayılabilir. Başka “milli” bir grup için aynı olay “olumsuz” bir gelişmedir: Dışlayıcıdır, baskıcıdır vb. Bu sürecin aktörleri bir taraf için kahramanken öteki taraf için hiç de öyle olmayabilir. Bir taraf için 1908 süreci “çağdaşlaşma” ve “Batılılaşma” ile ilişkili görülürken, Rumlar açısında aynı olay bir toplumsal geriye gidiştir: Cemaatine karşı haksız bir eylemdir.

1908 olayı ve süreci “milli” bir anlatı (paradigma) içinde kaldıkça ancak yerel bir yorum geçerliliği taşıyacaktır, yani sınırlı kalacaktır. “Ulus” dışı öteki parametreler görülmeyecektir. Milli paradigmanın dışına çıkmak, bu 1908 sürecinin bir millet için önemine değil, genel olarak “herkes” için neleri değiştirdiğine bakmak demektir. O zaman yarar/zarar hesapları ve olumlu/olumsuz yorumlar farklılaşacaktır.

Özellikle “kaçınılmazlık” anlayışı aşıldığında ve erişilen duruma bakarak sonuçlar çıkarılmadığında, 1908 hareketinin ne olmadığı konusunda önemli sonuçlara varılabilir. Örneğin bu sürecin, a) bir halk devrimi, b) bir burjuva devrimi, c) bir Batılılaşma ve modernleşme hareketi olduğu görüşünün yeniden gözden geçirilmesi gerekebilir, d) hatta “ileri” bir uluslaşma hareketi olduğu da sorgulanabilir.

Rumların (ama öteki etnik ve dini cemaatlerin de) dışlanarak sonradan kurulacak olan ulus-devlet içinde yer alamamaları da göz önüne alındığında, 1908 sürecinde başlatılan ve denenen uluslaşma projesinin pek başarılı olmadığı, tersine “hayali cemaati”nin çok sınırlı tahayyül edilmiş olduğu sonucu da çıkarılabilir. Sonunda bir ulus-devletine varılmış olması, yukarıdaki yargıyı yanlış kılmaz. Çünkü “kaçınılmazlık” reddedildiğinde farklı alternatiflerin daha başarılı sonuçlar verebileceği görülebilir. 1908’in hemen sonrasında yaşanan maceracı yayılmacı savaşlar (Büyük Mefkûre), tehcirler, hemen arkasından nüfus değişimi olarak bilinen etnik arındırma, bu uluslaşma projesinin çok dışlayıcı olduğunu göstermektedir. Böylesine bölücü bir proje bir tür uluslaşmaya yönelmekle birlikte, din ağırlıklı cemaatçi bir eğilim sergilemektedir.

Bugün de, özellikle “azınlık” sayılabilecek gruplarla bu dışlayıcı eğilimin süregeldiği görülmektedir. Sıradan vatandaşı dışlayan, ulusal bir uzlaşmaya yabancı bu eğilim 1908 anlayışının bir mirası olabilir. Yani 1908 deneyimi yerine başka bir yaklaşım o dönemde egemen olsaydı (önerilmiş ama kabul edilmemiş olan Prens Sabahaddin’in görüşleri örneğin), belki bugün bu topraklarda çok farklı ve çok daha renkli bir nüfus var olacaktı. Belki farklı nüfustan da önemlisi, Osmanlı geleneğinden de ivme kazanarak, çok daha uzlaşmacı, farklılığa tahammüllü ve “öteki”nden fazla rahatsız olmayan bir toplum yaratılmış olacaktı.

Bu tebliğin başlığındaki sorunsala dönersek, Rum milletinin 1908 ile ilişkisi için şu söylenebilir. O tarihe kadar ve özellikle Tanzimat’tan sonra, o zamanın koşullarının getirdiği eksikliklere rağmen, Rumlar “vatandaş” statüsündeydi. 1908 sürecinde ve sonrasında, önce güvenilmeyen, sonra istenmeyen ve nihayet çeşitli yöntemlerle sınır dışı edilen bir cemaate dönüştüler. Rumların asimilasyonu bile ciddiyetle düşünülmedi. Ülke dışına çıkarılmaları tek çare sayıldı.

Bu gelişme ise, hayatın sunduğu olanaklarından yalnız bir tanesi olduğu, yani başka alternatiflerin olamayacağı anlayışı “kaçınılmazlık” metaforu ile savunulmaktadır. Oysa bu anlayışın mantığı yalnız bir ulusçu paradigma içinde geçerlidir. Bu paradigma reddedildiğinde “Rumlar” denen “hayali” bütünün geçmişte bir milliyetçi konstrüksyon olmuş olduğu –ve bugün de öyle olmaya devam ettiği– herkesi kapsayan bütünsel böyle bir kategorinin aslında var olmadığı ve yalnız farklılıklar sergileyen bireylerin var olduğu görülür.

Konuşmama kişisel bir not ile son vereyim. Ankara doğumluyum. Şu an bu konuşmayı yaptığım Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin bu salonunda birkaç yıl önce, ileri bir yaşımda, siyaset bilimi dalında doktoramı savunmuştum. Etrafta şu an yaşıtlarım olan hocalarımı görüyorum. Bütün bu rastlantılar beni duygulandırıyor. Rumum ve Atina’da yaşıyorum. 1908 dönemindeki algılamalar daha evrensel, daha ekümenik, daha az dışlayıcı olsaydı belki ikametgâhım Türkiye olurdu diye düşünmeden edemiyorum. Kendimden verdiğim bu örnek, Rumların görüşlerinin bir ipucu sayılabilir.

HUKUK

Demo version limitation, this page not show up.

Demo version limitation, this page not show up.

BASIN

Demo version limitation, this page not show up.

Demo version limitation, this page not show up.

KADIN VE FEMİNİZM

Latife’nin Bir Jesti: Doğu ve Batı Feminizmleri ve Devrimle İlişkileri

Elif Ekin Akşit-Vural

20. yüzyıl başında Rusya’da 1905’te, İran’da 1906’da, Osmanlı İmparatorluğu’nda 1908’de, Meksika’da 1910’da, Çin’de 1911’de gerçekleşen anayasal devrimler ve onları takip eden kültür devrimleri birbirlerine milliyetçilik ekseninde ve milliyetçilikle feminizmin içkin ilişkisi üzerinden bağlanıyorlar. Dolayısıyla, feminizm tartışmaları burjuva ve kültür devrimi kavramlarının çelişkilerinin de ortaya çıktığı önemli bir alan. Karşılaştırmalar için iyi bir zemin oluşturan burjuva ve kültür devrimleri nitelemeleri karşılaştırmalı feminizmler konusuyla da örtüşüyor. Ben de, burada, Osmanlı feminizmi tartışmalarını temel alarak 20. yüzyıl başında ortaya çıkan ve 1930’larda kökten bir şekilde dönüşen feminist girişimleri birbirleriyle bağlantılı İran, Sovyet, Çin, Meksika deneyimleriyle beraber ele alacağım.

Esas bağlantıları yakın coğrafyalar üzerinden kurmakla beraber, uzak ülkelerden vereceğim örneklerle Halide Edib’in bir zamanlar şark mefkûresi olarak tanımladığı coğrafi bağlantıyı genişletmek istiyorum. Ne de olsa, hâlâ, 20. yüzyıl başı “şark mefkûresini tahlil etmek gayet güç,” “çünkü çok karışık.” Ama bu karışıklık, Türkiye özelinde ve Ortadoğu genelinde var olan sorunları coğrafi hapishanelere mahkûm etmeyi gerektirmiyor. Yani özelde Osmanlı-Türkiye, genelde Ortadoğu feminizmlerini içlerinde bulundukları uluslararası bağlamdan kopararak ele almak var olan problemleri aydınlatmadığı gibi yeni oryantalizmlere yol açıyor.

Ben burada feministlerin kendi aralarındaki ilişkileri ve uluslararası bağlantıları üzerinden farklı feminizmlerin burjuva devrimiyle ilişkilerini değerlendirerek bu izole yaklaşımların dışına çıkmaya çalışacağım. Şark mefkûresini bu şekilde ele almak, bu makalede de zaman zaman yapacağım gibi, Batı Avrupa deneyimiyle de tezatlar değil, benzerlikler üzerinden bağlantılar kurmayı kolaylaştıracaktır. Osmanlı İmparatorluğu’ndaki farklı feminist yaklaşımları düşünürken hazır etiketleri değil, uluslararası durum içindeki yerleri üzerine kafa yoracağım. Karşılaştırmalar ile feminizmi eski aristokrat, yeni burjuva, daha kalabalık heterojen bir kentli sınıf ya da köylü kadınlar bağlamında düşünürken, bu düşünce çizgisinin işaret ettiği milliyetçi gelişmeyle ilişkisi üzerinde duracağım.

Her coğrafyanın feminizmleri aynı ağırlıkta çalışılmamış olduğundan karşılaştırmalı çalışmaların bugünkü ağırlığını kazanması zaman almıştır. 1908 sonrasında Osmanlı İmparatorluğu’nda feminizm de bu yeni çalışma biçimini etkileyen konulardan biridir ve son yirmi yılda üzerinde durulmaya başlanmıştır. Osmanlı feminizminin farklı çeşitleri ve mahiyetleri ise elimizdeki pek az eserle bile ortaya çıkmıştır ve bu makalenin olduğu gibi, gelecekte yeni çalışmaların konusu da olmaya devam edecektir. Mesela Müslüman ve gayrimüslim feministlerin katkıda bulundukları yayınlar, feminizmin kadınlar için sunduğu alanları daha da açarken, milliyetçiliğe kanalize edilmesine de aracı oluyorlardı. Bu doğrultuda, bu dergiler, feministlerin birbirleriyle, Batı’yla ve milliyetçilikle ilişkilerinin analizi için de anahtar teşkil ediyorlardı. Burjuva devrimden milliyetçiliğin toplumsallaşmasını gözeten kültür devrimine geçişte Fatma Aliye, Halide Edib ve Nezihe Muhiddin’in birbirleri hakkında yazdıkları da milliyetçiliğin kadınların bir önceki kuşakla ilişki biçimini ne kadar belirlediğini anlamamıza yardımcı oluyor. Bu çeşit bir anlayış da, bu makalede değinileceği gibi Latife Hanım’ın öfke krizleriyle karikatürize olan popüler feminizmin akıbetini yeniden değerlendirmek için bir fırsat sunuyor.

Kadınların Kamusal Alanı

Milliyetçilik ve feminizmin içkin ilişkisine gelmeden önce, bu bölümde, kültür devriminin kamusallığın tarihsel gelişimiyle ilişkisi, bu tarihsel gelişimin Osmanlı İmparatorluğu’nun farklı bölgeleri, Çin, Sovyetler ve Avrupa açısından senkronizasyonun yapılıp, feminizmin bu tarihsel gelişim ile ilişkisi tartışılmaktadır.

Bu yazının önemli bir anahtar kelimesi olan kültür devrimi kavramını Hobsbawm daha 1789 sonrası kamusal alanın yapısal dönüşümü için kullanıyor. Bireylerin birbirleriyle ilişkilenmesinin temel kamusal faaliyet olduğu bu dönemde, aklın ve değerin seçkinlerinin ve müzik ve istatistik meraklılarının, dışlanmış entelektüellerin, arıza tiplerin siyasiliği ve radikalliğinin politik bir güç haline geldiğini söylüyor. Habermas’ın aksine, bu siyasileşmeyi sağlayan itkinin sosyallikten çok devrimin olayları olduğunu savunuyor. Bireysellik pek sınıf örgütlenmesi olmasa da bu insanlar, kendilerini bir sosyal sınıfın tersi olarak tanımlarken yeni bir sınıf oluyorlardı. Fransa’da 1830’da artık iktidara geldiği belli olan orta sınıfla halk arasında ortaya çıkan çatışma ise 19. yüzyıl boyunca kurumsallaşıyordu.

Bu sosyalleşmelere zemin olan salonların sahibeleri ise bu kamusal alan oluşumunu hazırlasalar da, bu çevrelerden çıkan ilim, rahim ve beynin ters orantılı çalışan organlar olduklarını savunuyordu. Bir başka ifadeyle, bu sınıfın kadınlarının dışlanması bir birleşme zemini oluşturarak kamusal alanın meşruiyetini sağlıyordu.Aynı dönemde ortaya çıkan feminist hareketler ise bu yolla sağlanan meşruiyeti sorgulasalar da, bu çevrelere dahil olmak için çaba gösteriyorlardı. Bu yolla, kendilerini her seferinde milliyetçiliğe hizmet ederken bulmalarına yol açıyordu.

Osmanlı İmparatorluğu’nda da, aynı dönemde dünya sistemine eklemlenerek ticaret yoluyla zenginleşip yeni bir sınıf haline gelen gruplardan kadınlar Frenk elbiseleri ve şemsiyelerle sokakta, yeni mesire yerlerinde ve hamamlarda yeni kamusallıklar geliştiriyorlardı. Milliyetçilik akımının vazgeçilmezleri olan gazete ve dergiler ise özellikle 1908’den itibaren bu kamusallığı güçlendirerek onları daha da aktif hale getiriyordu. Bu tarihe kadarsa özellikle Namık Kemal’in “Kadınlarımız” başlığı altında kendisini kadın meselesinin nihai çözümüne vakıf olarak tanımlayan yazıları vatan ve kadınları birbiri üzerinden tanımlıyordu. Daha kimse için fazla anlam ifade etmeyen vatan kelimesi, anne olma potansiyelleri üzerinden kadınlara benzetildikçe ete kemiğe bürünüyordu. Aynı anda kadınların kendi kamusal bedenleri de vatan kelimesinin muallaklığı içinde eriyordu.

1908’de Çin’de de Kadın Çalışmaları Dergisi adında bir dergi çıkmaya başlıyor ve 1912’de bu çeşit dergilerin sayısı yirmiye çıkıyordu. Benzeri Osmanlı İmparatorluğu’nda da tecrübe edilen erkek reformistlerin kadın meselelerini tartışırken soyundukları koruyucu ve kurtarıcı rol burada da gözlemlenebiliyordu. Milliyetçi arzuların kadınlara yansıması milliyetçiliğe ihtiyaç duyduğu heyecanı katarken kadın sorunlarını çözmek bir yana, iyice karmaşıklaştırıyordu. Erkek akrabaları aracılığıyla gazetecilik alanında faaliyet göstermeye başlayan kadınlar da zaten yavaş yavaş oluşan kadın okuyucu kitlesini kadın sorunlarından çok bu sorunları da çözeceği düşünülen milliyetçiliğe sevk ediyorlardı.

Bu çizgide, Osmanlı Müslüman feminizmlerinin burjuva devrimiyle ilişkileri de 1908 öncesinde kısmen ve sonrasında daha güçlü olarak yaşanan medyatik çıkışın kadın dergilerinde takip edilebiliyordu: Örneğin bir aile dergisiyle kadın dergisi arasında bir uzlaşma niteliği taşıyan Hanımlara Mahsus Gazete tüketime önem verirken feminizmden ve kazanımlarından da söz ediyordu. Fatma Aliye Hanım (1862-1924) bu derginin başta gelen yazarlarındandı ve çokeşliliğe karşı idi ama bu konudaki emekleri İttihat ve Terakki’nin Hukuk-ı Aile Kararnamesi’ne hiç etki etmeyecekti ve çok eşlilik 1926’ya kadar devam edecekti. 1917’de, İttihat ve Terakki’nin tam iktidarının laikleşme teşebbüsleri arasında listelenen kararnamede açıkça bir kenara itilen çokeşlilik karşıtı kadınlar dünyada yalnız değildi. Aynı sene katkıda bulundukları anayasada siyasi hakları es geçilen Meksikalı kadınlar da benzeri problemlerle cebelleşmekteydi. Her ne kadar o zamanlar aralarındaki uluslar ötesi bağlantıyı sağlayamasa da, yazmak kadınlar için yeni iletişim alanları açarken bu çeşit iletişim biçimleri yeni örgütlere de zemin oluşturuyordu. 1876’da Mithat Paşa’nın eşi, herhalde paşanın kurduğu Kız Sanayi Mektepleri’nin de ilişkide bulunduğu askeriye ağları çerçevesinde olacak, yaralı askerlere yardım için bir cemiyet kurdu. Bunu 1897’de Aliye’nin kurduğu bir cemiyet ve 1898’de de Aliye’nin kardeşi Emine Semiye’nin Şefkat-i Nisvan’ı izledi.

Hanımlara Mahsus Gazete’den sonra kadın güzelliği ve güzellik malzemelerinin tüketimine odaklanan Mahasin (Estetik) 1908’de geldi ve ilk ayrım gerçekleşmiş oldu. Onu 1912 ve 1913 senelerinde feminist Kadınlar Dünyası ve Kadınlık Duygusu takip etti. Kadınlar Dünyası gazeteye sadece kadınların yazı yazabilmesini bir yayın politikası haline getiriyordu. Bu kadro şöyle idi: Ulviye Mevlan, Emine Seher Ali, Aziz Haydar, Mükerrem Belkıs, Sıdıka Ali Rıza, Atiye Şükran, Aliye Cevad, Meliha Canan, Yaşar Nezihe, Nevvare Şükran, Nimet Cemil, Bedia Leman, Pakize Sadri, Mesadet Bedirhan, Mehpare Osman, Safiye Beran, Nazife İclal ve Feride Mağmun. Avrupalı savaş-karşıtı kadınlarla yakınlıklar ile yeni başlayan milli mücadeleye katkıda bulunma isteği arasındaki gerilim bu derginin önemli bir aksıydı.

Avrupa milliyetçiliği ile sömürge milletlerin savunmacı milliyetçiliği arasındaki bir alana tekabül eden bu gerilimin dergiye yansıması, hem milliyetçiliği hem de feminizmle milliyetçiliğin girift ilişkisini anlamak için önemli. Kadınlar Dünyası’nın daha ilk sayılarından itibaren en önemli meselelerinden biri olan milliyetçilik, 31 Aralık 1912 tarihinde, Le Kite adlı bir Fransız gazetesinde daha önce yayımlanmış olan ve Osmanlı kadınlarını Dünya Savaşı’nı lanetlemeye çağıran “Harbe Karşı: Türk Kadınlarına Açık Mektup” ile feminizm üzerinden beynelmilellik ile flört etmeye başlıyor, bu ikisinin iç içe geçmişliğini gösteriyordu. Dünya savaşı ve büyük güçlerin birbirleri ile giriştiği mücadelede piyon olmama isteği ile milli mücadele fikri at başı gidiyordu. Yani Nisa-i İslam Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin faaliyetlerinin Bayan Rastarkoff’un makalesi ile yan yana yayımlanması ve bu cemiyetin 1913’te bir tayyare satın alıp kara çarşaflarıyla bu uçağı kullanması hem feminizm ve milliyetçiliğin, hem de savaş karşıtlığı ve kendini savunma isteğinin girift ilişkisini açıkça gösteriyordu. Feminist tarihçiler Kadınlar Dünyası’nı, sadece feminist boyutu üzerinden ve milliyetçi bağlamından soyulmuş olarak değerlendirmeyi tercih ediyor görünüyorlar. Halbuki dergi çalışanlarının aynı zamanda Nisa-i İslam Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti olması gibi örgütlenmeler ve bu cemiyetlerin milli mücadelede oynadığı rol feminizmin milliyetçilikten bağımsız değerlendirilemeyeceğini gösteriyor.

Kadınlık Duygusu’nun yazarları Sabiha Sertel ve Baha Tevfik dergide, bu dergilerin hepsinin ortak noktası olan ve aynı dönem Çin’de çıkan kadın dergilerini de biçimleyen kitleleri eğitme misyonuna sahip çıkıyorlardı. Sabiha Sertel feminizmi Doğu ve Batı feminizmleri üzerinden ve akademik olarak düşünüyordu. Batı feminizminin Avrupa’ya yakın ülkelerde Batı’nın tahakküm araçlarıyla örtüştüğünü ve bu ülkelerdeki kadınların feminizmlerini direniş ekseninde kurmaları gerektiğini savunuyordu. Ama feminizm için bu iki kere zordu: Örneğin Fadwa Tuqan anılarını kendi doğumuyla Filistin’in İngiliz işgalini, “Filistin’in çatısının uçuşuyla” kadınların peçeden kurtuluşunu bir araya getirerek başlatırken hayatını bu zorluklardan ayrılamaz şekilde tanımlıyordu. Siyasetin ikilemlerinden bunaldığı anda anlatısını kişiselleştiren kadınlar aslında çifte zorluklardan kaçış yolları da döşüyorlardı. Cezayirli Assia Djebar da (1936-) bir yandan babaları Fransızca bilmediği için erkeklerle rahatça yazışmaya başlayabilen kızların özgürleşmesini alkışlarken, bir yandan da sömürgecinin dilinin sadece hayatında eksik olanı bir nevi görsel aşağılanmayı hatırlattığını ifade ediyordu. Bu eksende Macar burjuva feminizmi de Osmanlı feminizmi gibi bu Doğu-Batı girdabına direnmeye çalışırken etkili bir siyasal harekete dönüşüyordu.Bu girdapta varlık göstermeye çalışan feministler, ayrı yerlerden hareket etseler de Osmanlı İmparatorluğu’nda birbirlerine karşı sınıfsal suçlamalara pek az girişiyorlardı. Halbuki feminizmin niteliğinin belirleyici tartışmaları dahilinde Marksistlere, mesela Rosa Luxemburg’a göre kadınlar, sınıf ayrımlarını kesecek şekilde bir çokluk olarak gözükmüyordu. Luxemburg, 1912’de erkek seçkinlere karşı aslan kesilen kadınların, kendileri üretime katkıda bulunmadıkları için, seçme ve seçilme hakkına sahip olurlarsa muhafazakârlara karşı kuzuya dönüşeceklerini söylüyordu.0 İşi olmayan burjuva kadınların da ideolojik üretimlerin merkezi olması aslında bu tartışmaların gizli aleviydi. Tüketim ve kadınların üretim değil tüketim ile özdeşleştirilmesi Osmanlı feminizmi içinse kısmen geçerliydi: Kadınlık Duygusu dergisi dışında feminizm milliyetçilikle olduğu gibi tüketimle de barışıktı.

Uluslararası harekette bu çeşit barışıklıkları burjuva feminizmine yoran kadınlar da kendi aralarında ayrılıyorlardı. Clara Zetkin (1857-1933) Rosa Luxemburg’un (1871-1919) aksine “kadın meselesi”nin uluslararası sosyalizmin gündeminde kalmasına çalışıyordu. Almanya’da 1900’de ciddi bir kadın hareketi onun çabalarının da bir sonucu olarak var olabiliyordu. Ne var ki, Zetkin, 1890’larda lider pozisyonlarda olduğu partide yavaş yavaş kenara itiliyordu. Yeni parti üyesi kadınlarsa artık toplumsal değişimden daha çok çocuklar ve refah konularıyla ilgilenmeye başlıyorlardı. Bunun üzerine Zetkin, 1917’de partiyi bırakıp 1919’da Alman parlamentosunda yer alıyordu.32 Zetkin, Bebel’in Kadın ve Sosyalizm kitabını bir kitaptan çok bir olay olarak nitelendirirken sınıfın cinsiyetten daha belirleyici olması konusunu Bebel’den daha fazla ciddiye alıyordu. Yöntemsel çerçevesi 1908’e kadar SPD’nin üyesi olamayan kadınların, sosyalist eşlerine destekten öteye görülmemesine, kendisi de dahil hareketteki kadınların seksist muamelelere maruz kalmasına ve 1908’den sonra artık bu mesele gündeme gelse de kadınların merkezin içinde eriyip kendisi gibi radikallerin bir kenara itilmesine ve kadınların bağımsız sesinin susturulmasına mani olmuyordu. Sonuçta 1905-7’de biçimlenen kadınların birlikte hareket etmeleri talebi 1908’deki Kadınlar Kongresi’nde son buluyordu. Kollontai’ın da bunda payı olsa da onun sayesinde değil, antifeminizmin tırmanışı sayesinde 1909 itibarıyla Rus feminizmi önemli bir düşüş yaşıyordu. Öte yandan Almanya’da kadın hakçıları da denilen burjuva feministler ekonomik indirgemecilik yapmasalar da çoğunun birçok açıdan muhafazakâr olması onların da eşitsizlik sorunlarıyla yüzleşmelerini engelliyordu.

1908 feminist kongresi için hazırlanan, 1909’da basılan Kadın Sorununun Sosyal Tabanı’nda Kollontai feministlerin var olan sınıf toplumunda eşitlik aradığını ve erkeklerinkinin olduğu gibi kadınların dünyasının da sınıf üzerinden bölünmüş olduğunu söylüyordu. Kollontai imtiyazlı sınıfların eğitimli kızlarına burjuva feministi diyor, bütün kadınları toparlayan bir hareketin mümkün olamayacağını söylüyor ve sivriliyordu. Kalmanovich gibi antisosyalist kadınlarsa sosyalizmin kadınların oy hakkı hareketiyle uyuşmaz olmadığını söylüyordu. Zaten kendileri için feminist lafını kullanmıyorlardı. Zaten nihilistler de kimi elegan feminist liderlere aristokrat diyorlardı.

Lenin, Sovyet hukukunu ihlal etseler de Doğu halklarının saygı duyulan yerel kurumlarıyla zamansız yüzleşmelerden kaçınılması gerektiğini söylüyor ve 1919’da Alexandra Kollontai ve Inessa Armand öncülüğünde kurulan Zhenotdel kadınların bütün faaliyetlerini izlemeye başlıyordu. Bolşevik Parti’nin bir organı olan Zhenotdel, yani kadın bölümleri yeni bir hayatın toplumsallaşmasına yönelmişlerdi. Kadınlarla partiyi bir araya getirme aracı olan byt, yani gündelik varoluşun yeni varoluşa dönüşümü, yani novyi byt ekseninde çalışıyorlardı. Bu dönüşümün en temel araçları okuma odaları ve okuryazarlık programları, çocuk ve öksüz bakımı idi. Zhenotdel’lerde çalışmak yerine hak arayan kadınlara devrimcilikten kopup burjuva feminizmine daldıkları suçlaması yapılıyordu. Enver Paşa’nın da destek verdiği Basmacı ayaklanması sonrasında Müslüman kadınlar arasında Bolşevik çalışma, yani temel olarak başlık parası ve çokeşlilikle mücadele, yerel aktivistlerin yokluğunda, yine Zhenotdel’e düşüyordu. 1924 sonrasında dikkatli siyasanın yerini baş edilemeyen boşanma hızı alıyordu. Boşanan ve başörtüsünü çıkaran kadınların hedef tahtası haline gelmesine ise kadın bölümleri mani olamayacak, Stalinist bürokrasiye toplumsal tepki antinatalist politikaları doğuracaktı.

Sovyetler’de kadınlar konsülleri varlık sebeplerini sosyal rolleri biyolojik rollere dayandıran bir ideolojiyle açıklıyorlardı. Kadınların ayrı bir işçi tipi olmalarını anneliğin yerine bir şey konamaz niteliğine bağlıyorlardı. Geleneksel rolleri aynen devam ettiriyorlar ve kadınların aynı zamanda aşçı, alışveriş yapan kişi, temizlikçi ve çamaşırcı olmasının ne gibi cinsiyet eşitsizliklerine yol açabileceğini sorgulamıyorlardı. Böyle bir öneri hemen burjuva feminizm addediliyordu. Yani Kollontai burjuva feminizmi formülasyonunu ortaya atarken var olan cinsiyetler arası işbölümünün süregideceğini öngörerek ve buna karşı davransa da, son tahlilde bu yaftalama tam da var olan rollerin devamını sağlıyordu. Yani burada burjuva feminizmi yaygın olarak anlaşıldığı gibi geleneksel cinsiyet rollerini koruyan feminizm türü olarak değil, geleneksel cinsiyet rollerini koruyan sosyalizmi sorgulayan feminizme karşı bir yafta olarak ortaya çıkıyordu. Bu anlamda cinsiyet rollerini ve anneliğin önemini aynen koruyan pronatalist Sovyet ideolojisi örneğin Özbek kültürel tavrına da aynen uyuyordu. Pronatalizmi destekleyen annelik izinleri vs. de kadınların erkeklere ve devlete bağımlılığını artırıyordu.

Avrupalı feministler arasında da ev işleri ve evlilik konularında var olan ayırımlar Türk feministleri arasında daha dar bir alanda farklılaşıyordu. Ama bunda Osmanlı kadınlarının çok önemli bir kısmının dikiş nakışla ve evlerindeki tezgâhlarda üretim yaparak kayıt dışı çalışmasının, ev işi ve dışarı işinin birbirine girmesinin de payı vardı. Sosyalist Sabiha Zekeriya bu konulara en fazla giren kişiydi. Babası memuriyette olsa da annesini boşadığından ve hayatları yoksulluk içinde çamaşır yıkayarak ve temizliğe giderek geçtiğinden sınıfsal olarak imparatorluğa egemen olan bu çalışma ilişkilerini en iyi kavrayacak kimselerden birisi o idi. Ne var ki, kadınların sorunlarını yazarken sık sık parayı kocasından alan ve örneğin fahişelik yaparak çalışan kadınları hayal etmeyi tercih ediyordu. Öte yandan komşuların yardımıyla nakış işlemeyi öğrenen Yaşar Nezihe’nin hakkında yazılan az kitapta vurgulanan ilk işçi ve sosyalist şair kimlikleri dikiş ve nakış işlerine dayanıyordu. On yedi sene Esirgeme Derneği’ne, daha sonraki yıllarda Hilal-i Ahmer’e iş işlemiş, Şark Eşya Pazarı’nda dikişçilik yapmış, Darphane’de İstiklal Madalyalarının kurdelelerini dikmişti. Aslında dikiş-nakış eğitimi veren birer fabrika olan Kız Sanayi Mektepleri de Osmanlı İmparatorluğu’nun en yaygın kız eğitim kurumuydu. Kadın meselelerine kafa yoran bir başka kadın yazar olan Müfide Ferid de, Müslüman kadınlara yemek pişirmeyi, dikiş dikmeyi, temizlik yapmayı ve çocuk yetiştirmeyi, yani ona göre hayatı öğreten bir okuldan mezun bir hanım tasavvur ettiği “Hayat Hanım” hikâyesinde bu okullardan ilham alıyordu. Böylelikle, ev ve dışarıdaki dünyanın bu işler söz konusu olduğunda ne kadar da birbirine girdiğini bir kez daha ifade ediyordu.

Kız Sanayi Mektepleri meşrutiyetçi paşalardan Mithat Paşa’nın eseriydi ve II. Abdülhamid Paşa’dan kurtuluyor ama projesini devam ettiriyordu. Kızlar, bu okullarda, sadece eğitim almakla kalmıyorlar, aynı zamanda kölelik yapısı değişmekte olan sarayın mefruşat işlerini görüyorlardı. Daha sonra, İttihat ve Terakki Kız Sanayi Mektebi gibi örnekler üzerinden Midhat Paşa’nın keşfettiği üretici güçleri resmen yeni hayatın toplumsallaşmasına yöneliyordu. Dergilerde yazan ve feminizmle az çok flörtleri olan kadınlar da, bu cumhuriyete geçiş sürecinde adeta aynı sıralarda Sovyetler’deki kadın bölümleri gibi bu toplumsallaşmanın aracı olmuşlardı. Okuma odaları ve okuryazarlık programları, çocuk ve öksüz bakımı, Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu gibi Türkiye’de de gazetelerle bütünleşmiş olan dernekler aracılığıyla yürütülüyordu. Bu bağlamda, yeni kadın tiplerine uymamak, Osmanlı İmparatorluğu’nun burjuva devrimi görmüş anayasal monarşisinden beri kadınlar için önemli bir suçlama idi. Üstelik bu suçlama kadınların merkezi rollerden itilmeleri, hatta haklarında soruşturmalar açılmasını ve hapsedilmelerini de beraberinde getirebiliyordu. Ama bu rollere fazlasıyla riayet eden Nezihe Muhiddin gibi kadınlar bile Halk Fırkası’ndan önce Kadınların Halk Fırkası’nı kurmaya yeltenerek küskünlüğe sürükleniyorlardı.

Bu minvalde, milliyetçiliğin tesisi için çalışan kadınların aynı zamanda dışlanışlarıyla da bu tesisi sağlamlaştırması dikkate değer bir olgudur. Milliyetçilikle burjuvazinin ilişkisi doğrultusunda var olan cinsiyet ilişkilerinin nasıl sürdürüldüğü görmek bu olguyu tarif etmek için kuşkusuz önemlidir. Osmanlı feminizmi söz konusu olduğunda feminizmin kolayca sadece burjuva kadınların hayatlarıyla sınırlıymış gibi görünmesinin sebebi biraz da bu devamlılıktır. Ama yeni tip ilişkilerin de hangi amaçlara yönelik olarak geliştirildiğini görmek gerekir. Üstelik yeni bir sınıftan kadınların bu ilişkilere dahli, kendilerinden sadece ideolojilerin ve metaların üreticisi olarak değil, bu rolleri dolayımında da olsa aktif rollerin yeni sahipleri olarak da söz etmeyi beraberinde getirir.

Milliyetçilikler ve Feminizmler

Milliyetçiliğin oluşum süreçlerinde çalışan kadınların dışlanışlarıyla ve var olan cinsiyet ilişkilerinin devamlılığının onlara rağmen sağlanmasıyla da bu sürece katkıda bulunmaları 20. yüzyılın başında Ortadoğu’da ortaya çıkan kadın hareketleri açısından şöyle bir manzara oluşturuyordu: Bu hareketlerde yer alan feministler, vatandaşlık, seçme ve seçilme, çokeşliliğin kalkması gibi haklarını savunarak devleti düzeltmeyi amaçlıyorlar, milliyetçilik ve laiklik ekseninde hareket ediyorlar, ama bir yandan da kendilerine ait bir dil ve feminizm oluşturmaya çalışıyorlardı.

Öte yandan Arap feminizminin oluşumunda problemsizce kadın hakları savunucusu olarak anılan ve bu açıdan Namık Kemal’e benzerliğiyle dikkat çeken Mısırlı avukat Kasım Amin ya da Gaspıralı İsmail gibi reformcular bu dilden bağımsız, milliyetçiliğin kadınlar ile ilişkisini sağlamlaştırıyorlardı. Örneğin Amin, Muhammed Ali Paşa ile, yani devletle yakın ilişkiler içinde feminizmi burjuva domestik ekonomi ile bir tutmuş, kadınların eğitiminin iyi burjuvalar, yani kocalarına iyi eşler olmaları için öneminin altını çizmişti. Böylece feminizmden çok merkeziyetçiliğe derinlik katmış, aynı zamanda feminizminin burjuva çıkarlarını temsil eden bir akım olarak tanınmasının ve böylece daha geniş kitlelerden takipçi bulmamasının da yollarını döşemişti. Sömürgeci kolejlerde ve ev içinde eğitilen seçkin kadınlarsa, büyük seçkin evlerinin geleceğini tehdit eden modernleşme projelerine katılarak kendi geçmişlerini öteleyip, kendilerine yeni bir gelecek biçmişlerdi. Sonuç olarak Mısırlı feministler de, İstanbul’da yaşayan muadilleri de, siyasilerle ve Batılı seçkinlerle hem yakın hem problemli ilişkiler sergilemişler ve genellikle arada kalmışlardı.

Ermeni feministler ve gazeteleri ise sosyalizmle daha yakından ilgileniyordu. Dahası, 1830’da İstanbul Beşiktaş’ta doğan, 1862-1863’te ilk Ermenice kadın dergisi olan Gitar’ı yayımlayan ve İskenderiye’de hayatını kaybeden Elbis Gesaratsyan’ı, 1841’de doğan ve Fukaraperver Kadınlar Cemiyeti’ni kuran Sırpuhi Düsap takip ediyor ve 1883’te yayımlanan ilk romanı Mayda aile kurumuna zarar verdiği gerekçesiyle erkek yazarlarca eleştiriliyordu. Yoksul kadınlarla ilgilenmekten milliyetçiliğin burjuva boyutuna net bir geçiş yapan Sibil’se 1873’te doğmuştu ve bir sonraki kuşağı temsil ediyordu. Öğretmen olan Sibil’in Milletperver Ermeni Kadınlar Cemiyeti kuruculuğuyla ateşli kadın hakları ve kadın eğitimi savunuculuğu at başı gidiyor, 1934’te İstanbul’da hayatını kaybediyordu. Ona benzemeyen, Sorbonne Üniversitesi’ne giderek üniversiteye giden ilk Ermeni kadın olan savaş ve şiddet karşıtı Zabel Yesayan’sa 1920 sonrası romanlarında sosyalizmle yakınlaşırken Ermeni burjuvazisini milliyetçilik illetine inanmakla suçlayarak her türlü milliyetçi ideolojiye mesafeyle bakan enternasyonalist bir tavır benimsiyordu. 1933’ten sonra Sovyet Ermenistan’ına yerleşip, 1934’te Sovyet Yazarlar Kongresi’nde yaptığı konuşmada Ermeni proletaryasını övüp sadece emperyalizme karşı değil, aynı zamanda faşist Taşnaklara karşı da mücadele ettiklerini söyleyerek milliyetçilikle faşizmi beraber anınca da diasporadan son derece sert eleştiriler alıp adeta aforoz edildi. Yesayan, 1937’de tutuklandı ve 1942-3’te Sibirya’da öldü. Türkiye kadın hareketinin en uzun soluklu kadın dergisi Hay Gin’i (Ermeni Kadını) yayımlayan, Hayganuş Mark’sa feminizmle açıkça ve doğrudan ilgileniyordu. Bu minvalde, 1927’de Türk Kadınlar Birliği’nde verdiği bir konferansta, kadınların erkeklere eşit olamayacaklarını çünkü askerlik yapmadıklarını ve savaşa gitmediklerini anlatan dönemin İstanbul Belediye Başkanı’na “Hıristiyan olmakla beraber bir Türk kadını” olarak itiraz etti. Yazısı Hilal-ı Ahmer gazetesinde yayımlandığında hayli ünlü oldu.

Birbirlerinden oldukça faklı olan bu kadınların kendi aralarında ilişkilerinin gelişmiş olması çok önemli idi. Daha önce bu şekilde devamlılıkları üzerinden incelenmemiş olan Müslüman Osmanlı feministleri ise, Halide Edib’in Fatma Aliye’yi reddettiği noktada birbirlerinden kopuyorlardı: Edib’in Fatma Aliye’nin üretkenliğini ve temalarını alıp dönüştürmüş olmasına bakılırsa bu kopukluk Aliye’nin yetersizliğinden kaynaklanmıyordu. Zaten Edib sadece Aliye’yi değil, Makbule Leman ve evlerinde kadın toplantıları düzenleyen meşhur Şair Nigâr Hanım’a da açıkça saldırmış ve onları eskimiş, köhne yazarlar ilan etmişti. Bu kopukluk sonucunda Fatma Aliye de Halide Edib de, problemli de olsa birbirleriyle olan bağları ile değil, erkeklerle olan ilişkileri üzerinden anılmaya başlamışlardı. Dolayısıyla yazın dünyasındaki başarıları da böyle açıklanmaya devam etti.

Zaten geçmişle bağlarını kopararak yaptıklarının değerini artırma güdüsü 20. yüzyılın ilk yıllarına hâkim olmuştu. Doğu ve Batı feminizmleri arasında kendilerine bir yer bulmaya çalışan kadınlara pek faydası dokunmasa da etki de etmişti. Fatma Aliye bu yöntemin ince araçlarından birini ilk kullananlardan biriydi: Belki çocukken haremi değil selamlığı tercih etmişti ama büyüdüğünde, haremdeki kadınların ötesinde bir kadınla kendi kadınlar dünyasını kuracaktı. Sahabelerden ismi pek duyulmamış bir kadını, Fatma bint Abbas’ı uzun tefrikalarının konusu yaparak yakın geçmişle bağlantısını koparıp, uzak geçmişte gününü yeniden yaratmıştı. Örneğin Fatma bint Abbas’ın kişiliğinde kadınların erkeklere ders verdikleri bir cami-medrese ortamı hayal edebiliyordu. Refet gibi eserleriyle de bu hayalini güncel örneklerle besleyebiliyordu.

Onun hayaller âleminde yaptığını gündelik hayata yansıtan, yani haremle özdeşleştirilen kadınlar dünyasıyla ilişkileri güçlendiren ise Kadınların Halk Fırkası’nın kurucusu Nezihe Muhiddin oldu. 1930 yılında Nişantaşı’ndaki taş konağında “Salı Kabulleri” düzenleyen Şair Nigâr’ın geleneğini sürdürerek, her ayın ilk cuma günü Şükûfe Nihal, Hamiyyet Hulusi, Semiha Rauf, Samiye Bilhan ve bazen de yaşlı ve hasta Fatma Aliye’nin katıldığı toplantılar düzenledi. Halide Edib’se devamlılığı başka bir yerden sağlamış, Nakiye Hanım’dan öğrenirken Latife Hanım’la hocalık ilişkisine girmişti.

Halide Edib’le Latife Hanım arasında, Muhiddin’in toplantılarında olmayan bir sınıfsal işbirliği de vardı. Zaten cumhuriyetin ilk yıllarında da Osmanlı İmparatorluğu’nda paşa kızı ya da sultan almak neyse burjuva ile evlenmek de o olmuştu. Latife Hanım Mustafa Kemal ile evlendiğinde iç içe şehirler görünümündeki İzmir’de “öyle kendi içinde dönen bir ekonomi”si olan bir evi idare ediyordu. 1911’de İttihat ve Terakki’den seçilen ama 1912’de katıldığı İttihat ve Terakki muhalifi liberal görünüşlü Hürriyet ve İtilaf’tan seçilemeyen Muammer Bey’in kızı, kadınlara şeffaf peçe takmayın vs. gibi öğütler veren Hizmet gazetesini çıkaran Uşaklıgil’in yeğeni bir feminist idi. Üstelik bir kısmı düpedüz kendilerinin olan canı İzmir’in yanması ve yıkılmasına, küllerinden yeni bir ulus-devlet doğacağı için aldırmıyordu. Gerçi böylece eski burjuvazinin küllerinden doğan yeni burjuvazi içinde de merkezde kalarak, balayı turunun sonunda ilk iş İzmir İktisat Kongresi’ne diğer kadınlarla beraber katıldı. Kongre’nin açılışında kadınların hocalığına gönderme yapan ve çocuklarını yerine göre sadece milli değil, iktisadi misaka göre de yetiştirecek annelere çağrı yapan Mustafa Kemal’i o da yürekten alkışladı.

İzmir’den Ankara’ya geçiş anayasa devriminin kültür devrimiyle tamamlanacağının da işaretini veriyordu. Ankara’nın klasik olarak “kadınsız” olarak tarif edilen manzarasında sokaktaki “kasabalı” gibi görünen kadınlar, yani şehrin zaten bir parçası olan kadınlar bu halleriyle kimsenin umurunda değildi. Zaten 1908’de çok net ortaya çıkan “yeni olan”ı ve sonraki tekrarlarını belirleyen daha çok kadınların erkeklerle ilişkileri idi. Sanki bu geçiş esnasında sadece bu erkeklerle ilişkide olan kadınlar kadından sayılıyordu... Kadınların erkeklerle ilişkilerinin nasıl olacağı meselesi ise karışıktı: Suat Derviş “İzdivaç Mantığı” adlı kısa hikâyesinde flörtünü çok beğense de, bu adamın evlilik teklifini kabul ederse flörtsüz kalıp yeterince modern bir salon kadını olamayacağından endişe eden bir kadının düşüncelerinin izini sürüyordu. Önemli olan, bu kadar uçuk düşünmeseler de şehre yeni gelen “yeni kadınlar”dı ve burada İstanbul’daki ya da İzmir’deki standartlarından eser yoktu. Yine de onlar, yani bir kısmı burjuva, bir kısmı eğitimli, bir kısmı ikisi birden olan kadınlar, diğer kadınları eğitiyor ve Ankara’yı kısa bir süre sonra cumhuriyetin kalbi olma vazifesini hakkıyla yerine getirir hale getiriyorlardı. Bir yandan kendileri bu şehirde var olmayı öğrenir ve aslında var olan pozisyonlarını perçinlerken bir yandan da bu beğenmedikleri kadınlar için yeni projeler hazırlıyorlardı. Devrimci Midhat Paşa’nın ürünü olan sanayi mekteplerinin sorunsuzca Kız Enstitüleri’ne ve alt sınıf kızların bu okullar vasıtasıyla orta sınıfa dönüşmesi bu şekilde mümkün olmuştu. Enstitülerde eğitim görecek olan kızlar, yeni kurulan şehrin sokaklarında beğenilmeyen kıyafetleriyle yürümesi istenmeyen kadınların aksine evlerinin içinde yeni bir dünya yaratmışlardı. Bu dünya artık devletle özdeşleşmiş kamusal alanın verimliliği için çok önemliydi. Kültür devrimi için felsefi bir eğitimin değil, elin eğitiminin önemini vurgulayan filozof Dewey’in tavsiyeleri uyarınca elin eğitimi üzerinden işleyen zihnin ürünüydü bu evler. Böylece yeni ideolojiye odaklı ve sadık kalabiliyorlardı. Toplumu giydiren ve hayatlarını Batılı nesnelerle tefriş eden genç kadınlar 1920’lerin sonu ve 1930’larda kültür devrimini yeni oluşan devlet söylemlerinin gizli merkezi olarak böyle gerçekleştiriyordu.

Bu rolü daha önce Kız Enstitüleri ile ilgili çalışmamda uzun uzadıya tartışmıştım. Enstitülü kızların orta ve alt sınıflardan ve farklı etnik kimliklerle geldiklerini, ama enstitülerde bu ikisinin de fazla önemsenmediği; önemsenenin orta sınıf ve Türk olmak olduğu enstitülerin tarihinin önemli bir eksenini oluşturuyordu. Kısaca, o zamanlar çok bulunmayan orta sınıf Türk kadınını üreten enstitülerin ta kendisi idi. Bu kadınlar, evlerinde, hem maddi olarak ve hem de kültürel olarak hedeflenen orta sınıf yaşam tarzını tutturarak devletle bütünleşen yeni seçkinler burjuvazisini oluşturuyorlardı. Üstelik bu sınıfın geri kalan kısmının istenen görüntüyü sağlaması için de en gerekli maddi ve ideolojik aksesuvarlarını üretiyorlardı. Aynı zamanda da, yeni kültür devrimi sürecinde giderek marjinlere itilen Osmanlı kadınların yerini alıyorlardı.

Bu manzara tek başına düşünüldüğünde oldukça hazin görünüyor. Ortadoğulu kadınların Rusya’yla ve hatta Meksika’yla paylaştığı benzeri yollarsa bu Şarki sorunun sınırlarını zorluyor. 20. yüzyıl başı tekrarlanan devrimlerin coğrafyasında ne şekilde sık tekrarladığı fark edildiğindeyse perçinlemeye çalıştığı ulus-devlet sınırlarının toplumsal boyutu üzerine fikir veriyor. Ne var ki karşılaştırmalı olarak burjuva devrimlerini takip eden kültür devrimleriyle ilgili pek az çalışma var. Halbuki farklı farklı isimlerle ve farklı farklı ülkelerde –Rusya, Türkiye, İran, Çin– farklı farklı dönemlerde anılan burjuva devrimi ve kültür devrimleri tutulan ekonomik ve sosyal rollerin farklılığına rağmen benzeşiyor. Bu benzeşme, bu tür karşılaştırmalarda odaklanılan ülkenin sosyal ve siyasi tarihine ve bu tarihin milliyetçilikle belirlenmişliğinin ötesine dair çok şey vaat ediyor. Bunlar doğrudan tartışılsa ve feministler tarafından ortaya koyulsa da, sosyalist tecrübe de dahil olmak üzere kültür devrimlerinin ev hayatının kadınları ezen taraflarını hiç de reddetmemiş olması mesela, günümüzün problemleri konusunda oldukça aydınlatıcı. Bu benzerlikler, var olan hareketin bir kalemde silip atmak için kullanılması alışkanlığının da problemli boyutlarını gözler önüne seriyor. Örneğin seçilme hakkının seçme hakkının önüne geçmesi kararında olduğu gibi seçkinci kadınlarla uğraşırken bu kadınların tarihinin kolaylıkla yok edilebildiğini bilmek bizi daha dikkatli olmaya çağırıyor. Bu ortadan kayboluveren kadınların yerini neyin veya kimin aldığı, Türkiye’de Kız Enstitüleri’nin ya da özellikle 1930’ların ortasından itibaren Sovyetler’de geliştirilen aktivist-eş kavramının takibini gerektiriyor. 1929’da kadın sorununun çözüldüğü ilan edilip zhenotdel’ler kapanınca ortada kalan parti kadroları kendilerini yeni bir kurumun oluşumuna kanalize ediyorlardı. Stalin dönemi Sovyetler’inde anaçlığı yeniden kuran obshchestvennitsa (toplumsallık / aktivist-eş) ile Bolşevik veya milliyetçi hükümetler ev içini toplumsallaşması gereken bir devrimin üretilebileceği mekân olarak kuruyorlardı. Bu noktada feminizm de artık tamamen milliyetçiliğin toplumsal ayağının oluşumunun hizmetine giriyordu.

Kültür devrimi Çin’de olup bitenlerle bir analoji önermek üzere 1974’te Sheila Fitzpatrick tarafından Sovyetler’de özellikle 1928-1931 dönemi için ortaya konmuş ve az problematize edilmiş bir kavram. Kavram, kuşak isyanı, ikonoklastik ütopyacılık anlamında o dönem Sovyetler’de kullanılan vydvizhenie kavramının yerine kullanılıyor. Elbette Bolşevik teorisyenler kültür kavramı konusunda hemfikir değillerdi. Hatta tanımlar faaliyetten sonra geldi. 1991 sonrası arşivlerin açılmasıyla yeniden değerlendirildi. Leninist günlük varoluşun “sıkıcı”, kadınsı günlük hayattan devrimci varoluşa-dönüşümü paketi ikonoklazmanın kimsenin karşı çıkmayacağı bölümüydü. Okuma yazma, sağlık, batıl inançların kaldırılması, rasyonel bir dünya görüşü, içkinin ve eş dayağının azaltılması ve Olga Kamaneva’nın tertipliliğe ve temizliğe olan ekstra vurgusu bu paketin önemli parçalarıydı. Troçki de bunu eleştirirken bile aynı politik ve kültürel bütünleşmeyi savunuyordu. Nasıl gerçekleştiği, insanların “gerilik”ten nasıl zorla çıkarıldığı, kendi kendini medenileştirmenin hijyenik medikal söylemleri bu paketin en problemli tarafını oluşturuyordu. Bu tasvir Türkiye gibi o dönemde kültür devrimi geçirmiş birçok ülkeye de uygulanabilirdi aslında. Hepsinde köylüler, din ve farklı etnik kimlikler en önemli iki hedefti.

Kadın sorunu zaten Türkiye’de de “çözülmüştü”. 1935’te İstanbul’da yapılan 12. Beynelmilel Kadınlar Kongresi, kadın sorunu bu kongreler vesilesiyle çözülmüş bulunduğu için Türk Kadınlar Birliği’nin kapatılmasına vesile oldu. Halbuki ta 1923’te International Alliance of Women for Suffrage and Equal Citizenship adını alacak olan uluslararası konsül oluşturulurken toplantılarına 1904’ten itibaren Tunuslu Mahmud Paşa’nın kızı, Samipaşazade Sezai’nin baldızı Hayriye Ben-Ayad ve büyük bir ihtimalle de o sıralar Paris’te sürgünde olan Ahmed Rıza’nın kız kardeşi Selma Rıza kimliğinde Osmanlı feministleri de katılıyorlardı. Türk Kadınlar Birliği’nin konsül ile beraber düzenlediği, Türkiyeli feministlerin barış, silahsızlanma, jeopolitika gibi konularda feminist yaklaşımları biçimlemede katkılarının olmasına yol açan bu son kongre ise işte böyle beklenmedik sonuçlara yol açıyordu. Aslında beklenmemesinin sebebi daha birkaç sene önce Sovyetler’de gerçekleşen benzeri seyir olamazdı. Buradaki problem, daha çok, devletin gösterdiği büyük ilgi idi. Zaten 1930’da Şam’da düzenlenen ve konsülün de hazır bulunduğu Doğu Kadınları Kongresi’ne katılım gibi uluslararası bağlantılara hükümet çok destek olduğu için konsül bu kongrenin İstanbul’da düzenlenmesini istemişti. Ama devlet feminizmi de ancak böyle bir ilgiyle feminist amaçların sona erdirilmesi anlamına geliyordu. Bu ilgi doğrultusunda Türk feministleri daha önceki konferansları da yakından takip etmiş, 18-22 Mart 1933’te Marsilya’da yapılan konferansta yirmi altı milletten feminist, Nezihe Muhiddin bunu pek inandırıcı bulmasa da, barış için bir araya gelmişlerdi. Ama bu son konferansın Türkiye’de feminizm defterinin kapanmasına vesile olacağı nedense kimsenin aklına gelmemişti.

Bir yandan devletin feminizm misyonunu devralarak hem daha modern gözükmesi hem de kendisine o ana kadar hizmet etse de muhalefet de eden feministlerden kurtulması kültür devrimi mantığının bir parçasıydı. Ama bu sürecin Osmanlı-Türkiye feminizmleri konularında yazan Van Os ya da Jenny White gibi yazarlar tarafından tam da içinde bulunduğu uluslararası bağlamdan koparılarak Türkiye’ye özgülüğüne ağırlık verilerek tartışılması problemli. Halbuki tam da milliyetçiliğin feminizmle ilişkisi üzerinden eleştirilmesi konusu, gerek milliyetçiliğin gerek feminizmin analizine yönelik çalışmalara Ortadoğu tecrübelerinin analizinin bir katkısı. Bu katkı, izole durumları anlatmayı değil, bu çeşit geçişlerin sadece Ortadoğu’da olmadığını göstermeyi amaçlasa da karşılaştırmalı çalışmaların azlığı bu amaca ket vuruyor. Zaten bu makalede verdiğim örnekler de, Batılı feministler kendi milliyetçiliklerini verili kabul etseler de feminizm ve milliyetçilik ilişkisinin 20. yüzyıl başında nasıl ortak bir seyir izlediğini gösteriyor. Sürekli Batı’yla ilişki kurmaya ve karşılaştırmaya çalışmaktansa Çin, Rusya, Türkiye, İran gibi aynı zamanda burjuva devrimlerine sahne olmuş ülkelere ek olarak Meksika ile Çin’i ve Türkiye’yi karşılaştırmak bu sonuca varmaya giden önemli bir yol olabiliyor.

Örneğin Latin Amerikalı kadınların 19. yüzyıldan çok 20. yüzyıla isabet eden feminizmlerinin dinden ve okuryazarlıktan çok anneliğe olan vurguyla biçimlenmiş olması önemli bir benzerlik alanı teşkil ediyor. Evde çocuk bakımının anlatıldığı halk sağlığı kampanyaları bu vurgunun en önemli zemini idi. Latin Amerikalı feministlerin tespitlerine göre 1930’larda annelik sigorta planları sosyalistlerin, anarşistlerin ve diğer grupların “gerçek kadınlığın” ne olduğuna dair fikirleriyle destekleniyordu. Birbirleriyle kolay kolay uzlaşmayan bu grupların ideal kadının millet için yeni vatandaşlar ve üretken işgücü olacak sağlıklı çocuklar doğuran kadın olduğunda hemfikir olması ilginçti. Zaten Meksika’da da devrimlere katkıları siyasi aktörler olmak için mücadeleleriyle örtüşen kadın aktivistler 1917’de onlara verilmesi açıkça reddedilen haklarına 1950’lere kadar kavuşamadılar. Her ne kadar milletin anneleri olarak eğitim görmeye başlasalar da, düzeni değiştirebilecek davranışları dikkatle engelleniyor, hatta bu asker-doğurma görevlendirmesine rağmen askerlik hizmetini vatandaşlık biricik bağlantısı olarak gören muhalifleri kadınları vatandaş olarak görmeyi dahi reddediyordu. Zaten 1940’ta da uluslararası feminizmle bağlantı kuran, öğretmenler ve sosyal hizmet görevlilerinden oluşan ve kadınların hakları için uğraşan kadınlara Türkiye’dekinin aksine hakları verilmedi. Aynı zamanda da, Türkiye’deki gibi hareket iktidar tarafından sertçe susturuldu.

Hindistan’daki kültür devrimi hikâyesinde de devrim, kadınların özgürlük hayallerinin yanından bile geçmemişti. Yani dünyanın en büyük Müslüman nüfusunun bölünmesi çerçevesinde 1947’de Pakistan’ın oluşması ve 1971’de seküler-liberal-demokrasi olarak Bangladeş’in ayrılması sebebiyle dar alanlarda anlaşılan Hint ve Dravid milliyetçilikleriyle kadın hareketinin işbirliği kadınlara fayda etmemişti. Halbuki daha 1931’de kadınlar aile ataerkilliklerine meydan okunması için yeni bir kültür devriminin Hindistan’da doğacağını hayal ediyordu. Ne var ki sonuç yine milliyetçiliğin ön plana çıkması ve bu ideallerin bir bir yenik düşmesi olacaktı.

Sovyet destekli Çin kültür devrimi de Çin komünist hareketinde 1935’ten beri süren eğitim sürecinin devamı olarak görülüyordu, ama kadrolar ve yöntemler yeni idi. 1926’da Çin toplumunun sınıf yapısıyla ilgili Stalin’inkine benzer düşüncelere sahip olan Mao 1939’da konuyu ilk sistematik ele alışında Stalin’in tezlerini olduğu gibi kabul ediyor ve proletaryan-sosyalist devrimi antiemperyalist antifeodal burjuva demokratik devrimi olarak adlandırıyordu. Stalin Çinli komünistlere “ancak Kemalist bir milli ticari burjuva devriminin gerçekleşebilen Türkiye’de, İran’da ve Afganistan’da” olmayan endüstriyel proletaryalarının varlığını övüyordu.

Çin Komünist Partisi’ni yerle bir etmeyi amaçlayan ve güçlü bir burjuva tepki yaratan Kültür Devrimi 1968’den önce başlayan ama bu tarihte kurumsallaşan politikalarla sertleşiyordu. Kadınlar erkeklerin işlerini yapabilirler propagandası, yine de iyi anneler ve eşler olmaları beklentisiyle beraber devam ediyordu. Bir yandan sadece Mao’nun değil, kültür devrimi sırasında önemli bir şahika yaşayan Çin feminizminin de başarısı olan inadına eşitlik ideali gerçekleştiriliyordu. Örneğin Demir Kızlar sadece Çin’de değil, dünyada kadınlara biçilen rollerin geçersizliğini gösteriyordu. Ama öte yandan, fiziki güç övülürken, yine fark edilmeden, kadınların zaten çok olan yükü daha da artıyordu.

Kültür devriminin gerektirdiği hesaplaşma topluca yapılamayacak olsa da, çeşitli mekânlarda bir araya gelen kitlelere de dair olduğu için bir yandan da böyle bir çokluğa gereksinim duyuyor. Bu çeşit imkânsızlıklarsa, eksikliği hissedilen yüzleşme çalışmalarının tam zamanının geldiğini haber veriyor. Her şeyin yapıçözüme uğradığı bir dünyada sosyal mekân ve kişisel mekânın arasında kalanlarla ilgili çok fazla şey var sayılıp çok azının analiz edilmesi bu konudaki eksikliğin önemli bir parçasını oluşturuyor. Politikanın, tahakkümün ve direnişin bedene yansımaları ya da direnişin sosyosomatiğinin ulus-devlet oluşumunun önemli bir parçası olan devletin toplumsallaşması sürecinde zedelenen ilişkilerde incelenmesi gerekiyor. Cumhuriyet’in ilanı sonrasında küskünleşen ve farklı kökenlerden gelen Osmanlı feministlerinin marjinalizasyonlarının burjuva ve kültür devrimleriyle bağlantısını da bu bağlamda düşünebiliriz.

Örneğin hatıralarını İngilizce yazarak hem küskünlüğünü rahatça ifade eden hem de bunu Batılılara duyuran Halide Edib, böylece bize de kendi hayatına dair ipuçları sağlıyordu. Böylece Nezihe Muhiddin gibi küskünlüğünü ifade etmeden yok olanları anlamak kolaylaşıyordu. Çin’de de 1976’da Kültür Devrimi’nin sonundan 1980’lere kadar devlet kızgınlığın –mesela biyografiler aracılığıyla– kamusal ifadesine izin veriyordu. Ama orada da 80’lerde başlayan sessizlik ve geçmişin yeniden yazılması süreciyle biyografiler kendilerine bedensel acıların ifadesinde yeni bir alan buluyor. Öfke krizleri, bedenin ele geçirildiği düşüncesi dünyanın yüzde doksan beşinde rutin politik kaos, ekonomik marjinalizasyon, kurumsallaşmış tahakkümün vücuda vurmasının ifadeleri. Kültür devrimleriyle çakışan Osmanlı feministlerinin küskünlüğünü anlarken de öfke krizlerinde bir anahtar bulabiliriz belki biz de...

Bu anlamda en çok anılan sinir krizi herhalde Latife Hanım’ın ayaklarını yere vurarak protesto ettiği köşk toplantılarında dile geliyor. Mustafa Kemal ile olan ilişkilerindeki dengesizlik, evlenmelerinin modern, boşanmalarının geleneksel yollarla halledilmesi gibi problemler hep bu anlatıda dile geliyor. Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nde çok eşlilik meselesinin aynı kalarak yeni hukuk sistemine değin kullanmaya devam edilmesi gibi daha genel hikâyeler ise bu tür krizlerin nedensiz yere ya da Latife Hanım’ın zayıflığından kaynaklanmadığı konusuna ışık tutuyor. Ama Latife Hanım’ın burjuvalığıyla gayet örtüşür kabul edilen feminizmini bu şekilde ifade etmek durumunda kalması da bizleri düşündürmeye devam ediyor.

1908 sonrası kendine ifade alanı bulan ve diğer yerlerdeki gibi milliyetçi saiklere öncelik veren bir hale gelen feminizm, Cumhuriyet’in kuruluşundan ve Latife Hanım’ın ve Nezihe Muhiddin’in kenara itilmelerinden, Halide Edib’in duygusal sürgününe gitmesinden 1950’lere kadar sessizliğe bürünüyordu. Simone de Beauvoir, hem yaratıcılığı hem de bir erkeğin çok-yönlü yakınlığını tatmış bir kadın olarak kadın yazarların erkeklerin hâkim olduğu çevrelerde hayatta kalmak için erkeklerden daha fazla erkekleştiğini ve bu hâkimiyeti artık onların sağlar hale geldiğini savunur. Bu, kaynana figüründe en popüler anlatımını bulan ataerkil pazarlığın bir türüdür. Nezihe Muhiddin barış isteyen kadınlarla dalga geçer, Halide Edib muhalefetini ancak İngilizce dile getirir, Latife Hanım ömrü boyunca susarken doğrudan bir bağlantı kurmadıkları feminizmlerinin bedelini öder gibidirler...

Sonuç

1908 sonrası Doğu ve Batı feminizmleriyle ilişki halinde bulan Osmanlı feminizminin bu pozisyonunu burjuva ve kültür devrimleri ile ilişkileri bağlamında yapılan karşılaştırmalarla daha iyi anlayabileceğimizi savundum. Bu minvalde 1789’dan beri feminizmin kadınlardan çok milliyetçiliğe hizmet ettiği ve yine de yaranamadığı sonucuna vardım. Ne var ki kurduğu uluslararası ağlar feminizmi çifte bir görevle milliyetçiliğin hem içinde hem dışında kalmaya sevk ediyordu: Bir yandan kadınlar milliyetçi projeler içinde yer alıp okuma yazma ve sağlık kampanyaları, batıl inançların kaldırılması, rasyonel bir dünya görüşünün yaygınlaştırılması, eş dayağının a-zaltılması, temizliğin altının çizilmesi gibi alanlarda iş görüyordu. Öte yandan feministlerin üzerinde durduğu velayet, boşanma, vatandaşlık, seçme ve seçilme hakları, çokeşliliğin kalkması, evlilik yaşının yükseltilmesi, eğitim ve iş olanaklarının artması amaçlarının gerçekleşmesindeki zorluklar uluslararası dayanışmayı gerektiriyordu.

Bu çifte yükü değerlendirirken burjuva devrimi ve tamamladığı milliyetçilik resmi bir yandan karşılaştırma ve çok boyutlu feminizmler ve enternasyonalizmler için uygun zemin oluşturuyor. Öte yandansa, “kültür devrimi” 1968’den geriye bakarak 1920’lerin sonuna ve 1930’ların başına yakıştırıldığı için farklı zaman dilimlerinin aralığından kayıp gidebilecek bir kavram olduğu için ihtiyatlı olmayı gerektiriyor. Bu bağlamda erken 20. yüzyıl devrimlerini bir arada ele almak, onları bir şark mefkûresi bağlamında ele almaktan daha sağlıklı görünüyor. Böylece Batılı feministler, örneğin Mısırlı feministleri çok milliyetçi bulurken kendi milliyetçiliklerinin farkına varmayı öteleseler de, onlardan bağımsız bir milliyetçilik-feminizm analizi mümkün oluyor. Sosyalist rejimlerin de milliyetçilikle ve kadınların hayatındaki ikili üçlü yüklerle baş edememiş olmaları burjuva feminizmi yaftalamalarında aşikâr oluyor. Halbuki milliyetçilikle ilişkisini net olarak ortaya koyabilen ve bununla hesaplaşabilen feminizmler uluslararası bağlantıların ulusal boyutlarının tanınmayan benzerliğini ortaya koyabiliyorlar.1Batı ve Doğu feminizmlerinin Batılı emperyalistlerle olan ilişkileri şüphe toplarken Ortadoğu’da feministlerin sınıfsal kökenleri ve Batılı seçkinlerle ilişkilerinde arada kalmalarına dair problemler hâlâ devam ediyor. Reformistlerin burjuva domestik ekonomiyi feminizme tercih etmeleri feminizmin devlet feminizmi sistemlerinde kadınların evle özdeşleştirilmesiyle beraber anılması gibi çelişkili durumlara yol açmıştı. Yani burjuva feminizmi yaftalamaları nasıl her şey aynen devam edecek korkusuyla yapılırken tam da buna yaramıştı. Feminizmin ulus-devlet oluşumunun ayrılmaz bir parçası olması gibi, liberal demokrasilerle beraber anılması da benzeri bir yaftalamayı beraberinde taşıyor. Feminizme duyulan tepkinin ta kendisi, diyelim Kollontai’da olduğu gibi, feminizmin seçkinci ve var olan dengeleri koruyucu tarafını güçlendirirken, dengeyi “öbür taraf”a kaydırabilecek olmasını engelliyor. Nezihe Muhiddin örneği bunun iyi bir göstergesi: Yazdıklarına bakacak olursak çok Türkçü, çok seçkinci bir kadın, ama bunlar bile sistem için tehdit olarak algılanmasına ve etkisiz kılınmasına mani olmuyor. Ya da Latife Hanım’ın sinir krizlerine, aslında bir burjuva şımarıklığını ifade ettiği için değil, değiştiği söylenirken devam edegelen kadın-erkek ilişkilerine isyan ettiği için burun kıvrılıyor. Halbuki Joan Scott’un dediği gibi, hatırlanmak ve hakkında düşünülmek için sütten çıkmış ak kaşık olmak gerekmiyor…

Demo version limitation, this page not show up.

MERKEZ

1908 Parlamentosu’na Göre Meşrutiyetin Değerleri ve İlkeleri

H. Aliyar Demirci

Giriş

II. Meşrutiyet mutlaki idare tarzından çıkarak, temsile dayalı parlamento ve kamuoyu aracılığıyla siyasetin müzakereye, tartışmaya, çoğulcu zemine taşındığı siyasal gelişme sürecimiz içinde önemli bir aşamadır.

Bu dönemin ilk senelerinde meşrutiyet kavramına büyük değer atfedildiği, kavramın kendisine hayli geniş bir anlam yüklendiği görülür. Meşrutiyet sıradan insan tarafından vergilerin azaltılması, yolların yapılması, eğitimin yaygınlaştırılması, kısacası idarenin iyi hizmet götürmesi gibi son derece gündelik bir mantık çerçevesinde anlaşılmış, rejim değişikliğinin hizmetleri de hızla iyileştireceği beklentisi yaratılmış ya da halkın böyle bir izlenim edinmesine yol açılmıştır, anayasanın tekrar ilanı sonrasında meşrutiyet sadece bir yönetim şekli, bir siyasal rejim değil, adeta “bir hayat tarzı ve değerler kümesi” haline gelmiştir. Meşrutiyet söylem düzeyinde günümüzde demokrasiyle ilgili çağrışımlar kadar çeşitlilik taşımaktadır, ayrıca meşrutiyet-meşrutiyet öncesi ayrımı ilanına katkıda bulunan güçler için bugün yapılan cumhuriyet-cumhuriyet öncesi gibi önemli bir ayrımdır.

Jön Türk hareketi kısa vadede anayasayı tekrar yürürlüğe koymayı, parlamentoyu açmayı, hükümdarı sınırlandırmayı amaçlamıştır. Bununla birlikte Jön Türkler bu hedefleri, işlenmiş demokratik bir teoriye dayandırmamışlardır; parlamenter demokrasiyi, kelimenin gerçek anlamıyla temsil ilkesini, karar alma süreçlerine halkın katılımını benimsememişlerdir. İttihat ve Terakki’nin de 1876 Anayasası’nı yeniden yürürlüğe koymanın ötesinde bir “hürriyet” kuramı olmamıştır. Jön Türk muhalif hareketinin belli başlı simalarının (Ahmed Rıza, Abdullah Cevdet vb. yazarlar) düşünceleri içinde de meşrutiyetin siyasal reform boyutuna dair çözümlemeler önemli yer tutmamaktadır. Yeni Osmanlılara kıyasla “18. yüzyılın aydınlanma felsefesinden çok 19. yüzyıl bilimi onlarda egemen olmuştur.” Bununla birlikte Ahmed Rıza, Abdullah Cevdet gibi yazarlar monarşi karşıtı, demokratik görüşlerini imparatorluğa uygularken İslam’dan bir araç olarak yararlanmışlardır. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin yayın organı olan önemli iki derginin, Meşveret ve Şûra-yı Ümmet’in isimleri de bu yönüyle dikkat çekmektedir. Jön Türkler’in en belirgin, kapsayıcı, ortak özellikleri “mutlak monarşi” karşıtlığıdır. Jön Türkler’in anayasacılığın yanında durdukları dönemde anayasacılık modernleşmenin ölçütüdür, bugün sanayileşmeyle ifade edilen gelişme o yıllarda “yönetim biçimi ve parlamentonun varlığı ile ifade edilmek[tedir].”

II. Meşrutiyet uygulaması bütünüyle değerlendirildiğinde yarışmacı bir seçim, gerçek bir temsile dayanan Mebusan Meclisi gibi demokrasinin asgari şartları konusunda eksikler göze çarpar, 1908’den 1918’e bir bütün olarak ele alındığında bu yönüyle başarılı bir tecrübe olduğu söylenemez. Bununla birlikte meclisin ilk yasama dönemi hakkında (1908-1912) keskin olumsuz sonuçlar üretmek kanımca yanlış olur. Meclisteki nispi İttihat ve Terakki çoğunluğu da, dağınık muhalefet de monarşi döneminde olmayan kürsü hürriyetinin hakkını vermiş, bunun için de yasama ve denetleme faaliyetinde parlamentolu hayatımızda hayli müzakereci, tartışmacı, yer yer çatışmacı, zengin içerikli bir süreç yaşanmıştır. Jön Türk siyasi düşüncesi demokrasi teorisi bakımından hayli zayıf olmasına, gerçekte “meşrutiyet” Jön Türkler için bir telos olmamasına rağmen, parlamento açıldığında üyelerin meşruti rejimle ilgili üst düzeyde beklentilere sahip olduğu görülür. Bu beklentiler İttihatçı olsun olmasın bütün unsurlarıyla geniş bir kesimin beklenti ve talepleridir. Teorik arka planı zayıf olmasına rağmen parlamentoda gözle görünür bir “meşrutiyetçilik” dikkat çekmektedir.

Bu araştırma parlamento üyelerinin meşrutiyeti nasıl algıladıkları, rejimin hangi niteliklerini vurguladıkları, rejimi nasıl tanımladıkları üzerinedir. Çalışmanın alanı birinci yasama dönemi parlamentosu, bir başka deyişle 1908 Parlamentosu’dur (1324-1328/1908-1912). Araştırmanın ana malzemesini meclis tutanakları oluşturmuştur. Mebuslar meşrutiyeti üç farklı alanda değerlendirmişlerdir: 1. Siyasal rejim düzlemi, 2. İnsan hak ve hürriyetleri düzlemi, 3. Değerler düzlemi.

1. Siyasal Rejim

II. Meşrutiyet’in ilk aylarında hızlı bir siyasileşme, cemiyetleşme süreci yaşanmış, hür basın ortaya çıkmıştır. Bu sürecin manivelalarından biri parlamentodur. Parlamento kamusal müzakere platformudur. Schmitt’e göre liberal bir demokraside parlamentarizm müzakere ve kamusallığa dayanmaktadır; monarşi, kamusal tartışma prensibi üzerine kurulamaz. Hükümdarın gizli diplomasi yürütmesine kıyasla parlamenter rejim “devlet mahremiyetini çöz[me]” potansiyeline sahiptir.

Abdülhamid dönemi devlet adamlarından Cevad Paşa’nın “siyaset padişahlara mahsustur” sözü mutlakıyetin bu özelliğinin bir başka şekilde ifadesidir. Abdülhamid mutlakıyetinde siyaset padişahın, Yıldız Sarayı’nın tekelinde olmuştur. II. Meşrutiyet parlamentosunda ilk yıl ülkenin dört bir köşesinden seçilen mebuslarla açılan Mebusan Meclisi siyasal sistemin girdileri ve çıktıları hakkında bilgi almayı mümkün kılacak bir kurumdur. Bu açıdan parlamentonun müzakereye, tartışmaya dayanması, sistemin işleyişi hakkında daha iyi bilgi almak için yeter şart olmasa da gerekli şartlardan biridir. Şüphesiz Eski Rejime kıyasla temsili, yarışmacı, rekabetçi seçime dayalı bir şekilde meclisin oluşması bu şartın gerçekleşmesi ihtimalini güçlendirecektir. Mebusan Meclisi görüşmeleri Kanun-ı Esasi gereğince açıklık ilkesi çerçevesinde gerçekleşirken (Madde 78), II. Meşrutiyet’in ilk senesinde önce içtüzükte yapılan değişiklikle Âyan Meclisi için bu konuda hukuki engel kaldırılmış, bir süre sonra da 1909 Kanun-ı Esasi’nde yapılan düzenlemeyle de söz konusu ilke anayasal bir kural haline gelmiştir (Madde 121).

Eski rejimle meşrutiyet arasında “açıklık ilkesine” dayanan farklılık parlamento üyeleri tarafından da ifade edilmiştir. Âyan Meclisi’nin aleni ilk görüşmelerinde padişahın meclisi açış konuşmasına meclisin cevabı hazırlanırken (ariza-i cevabiye), Ferid Paşa aleni müzakereyi meşrutiyetin verdiği bir hak olarak tanımlamış, “Ketm etmek [saklamak-gizli tutmak] meşrutiyete muvafık bir hal değildir” sözleriyle rejimin bu özelliğini vurgulamış, yine bir başka Âyan üyesi Fuad Paşa da “hiçbir şeyi ketm etmemek lazımdır, meşrutiyetin muktezası [gereği] budur,” görüşüyle bu düşünceleri tekrarlamıştır, İttihatçı Maliye Nazırı Cavid Bey’in meşrutiyetle mutlakıyet arasına bir ayrım koyarak “Meşrutiyet’te dört duvar arası yoktur. Esrar idare-i müstebidenin kârıdır,” sözleri de aynı düşüncenin uzantısıdır. Meclis faaliyeti, mutlaki rejime kıyasla öncelikle ülkede olup biten her konuda bilgi edinilebilecek, mahremiyeti ortadan kaldıracak veya sınırlayacak kamusal bir alan olmuştur. Kanımca dönem basınında parlamento faaliyetlere ayrılan yer de bunu teyit edecektir. Bununla birlikte bu şeffaflığın çeşitli sınırlılıklarına işaret etmek gerekir:

Yukarıda adı geçen Âyan üyesi Fuad Paşa aynı yerde dış politika meselelerini avamın diline düşürmemek adına bu konulardan mecliste bahsedilmesine karşı çıkmış, dış politikayla ilgili konuları bir üst alan olarak görmüştür. Sadece Âyan Meclisi için değil, Mebusan Meclisi üyeleri arasında da bu konuda zaman zaman ihtiyatlı bir tutum takınanlar olmuştur: Cemiyetler Kanunu görüşmelerinde siyasi rejimleri parlamentosu olan ülkeler, parlamentosu olmayan ülkeler şeklinde ayrıma tabi tutan İsmail Paşa (Tokat), parlamentosu olmayan ülkelerde siyasetin bilhassa “padişahın hakk-ı şahanesi” olduğu, parlamentosu olan ülkelerde “Mahallelerde, kahvehanelerde siyasiyat müzakere edelim,” demenin parlamentoya ait hakları başkasına vermek olduğu sözleriyle mecliste gerçekleşen siyaseti bir tür “yüksek siyaset” olarak kabul eder. Aslında kamusal resmi bir alan olan parlamento yanında “yaşanan bir gerçek” olarak kahvehane temsil ve aleniyetin gayri resmi zeminidir. II. Meşrutiyet dönemi parlamentosu üyesi olmalarına rağmen Âyan Meclisi üyesi Fuad Paşa ya da Mebusan Meclisi üyesi İsmail Paşa için dahi halkın “humma-i siyasete” tutulduğu, kahvehanelerin “diplomatlar meclisi” halini aldığı bu yeni “siyasileşme” dönemi yadırgatıcıdır ve onlar dahi uyum sağlamakta zorlanmışlardır. Mebus İsmail Paşa’nın düşünceleri Osmanlı siyasal hayatının o dönem en belirgin bölünmesi olan etnik bölünmenin “siyasi cemiyetler” aracılığıyla temsil edilmesine karşı çekincelere dayanmaktadır.

II. Meşrutiyet parlamentosunun ilk aylarında meşrutiyetin meşverete dayandığı sıklıkla tekrarlanmıştır. Bir bakıma görüşmelerde açıklık ilkesi meşrutiyet için “meşveretin” önemini ortaya koymuştur. Meşveret sayesinde meşrutiyet somutlaşmıştır.

İlk olarak 1908’de padişahın meclisi açış konuşmasına (nutk-ı hümayun) Mebusan Meclisi’nin cevabında (ariza-i cevabiye) hükümet işinde müşavere ve meşrutiyetin asıl olduğu vurgulanmış, 31 Mart Olayı’ndan sonra da Mebusan Meclisi, usul-u meşverete ve meşrutiyete bağlılığını tekrarlamıştır. Parlamento, “meşveret” kelimesiyle kelimenin “karşılıklı yapılan fikir alışverişi, danışma ve istişare” anlamının ötesinde kavramın dini çağrışımlarından yararlanarak meclisin meşruiyetini genişletmeyi amaçlamıştır. Aynı ariza-i cevabiyede yer alan meşveretin “akıl ve nakille kuvvetlendirilmiş bir kanun” olduğuna dair ifade bunun delilidir. Kavramın bu şekilde algılanışının istisnai olmadığına, yaygınlık taşıdığına farklı örnekler gösterilebilir:

31 Mart isyan günlerinde Mebusan Meclisi’ne gönderilen ve mecliste okunan çok sayıdaki destek telgrafı arasında Edirne İlmiye Cemiyeti’nin çektiği telgrafta; Medine’de Kur’anı Kerim’in (veşahirhüm…) buyruğunun uygulandığı, Hz. Muhammed’in peygamberken meşveretsiz hiçbir iş görmediği, meşveretin İslam milletinin hükümete karşı en açık meşru bir hakkı, meşveretin Kuran’ın, peygamberin ve Allah’ın emri, 31 Mart eyleminin Meşveret Meclisi’ne bir saldırı, hatta peygamber sülalesinden gelen Şerif Sadık Paşa’nın öldürülmesinin ikinci bir Kerbela vakası olduğu dahi öne sürülmüş, “veşahirhüm…” ayetinin kanlara bulandığı, Meclis-i Meşveret’in toplanması için ne yapılması gerekiyorsa yapılması gerektiği dile getirilmiştir. Buna paralel bir şekilde aynı günlerde Diyarbekir Askeri Kulübü tarafından Mebusan Meclisi’ne çekilen ve okunan telgrafta, meşvereti emreden şeriatın kendisinin çiğnendiği ifade edilmiştir. Böylece meşrutiyetin esası meşveret olarak sunulurken parlamento kurumuna “şer’i dayanaklar” bulan yaklaşımın yaygın bir şekilde benimsenmiş olduğu dikkat çekmektedir. İsyanı takip eden günlerde Mebusan Meclisi’nde 1909 değişikliklerine esas oluşturan anayasa değişiklik teklifi hazırlanırken teklifin gerekçe metninde aynı mantıkla dini kültürden beslenen bir meşruiyet arayışı yer almıştır.

Şer’i bakış açısının uygulamadaki ilginç ve dikkat çekici bir örneği mebusların parlamentodan aldıkları izinler çerçevesinde gündeme gelmiştir. Hacca gitmek isteyen, bu maksatla meclis çalışmalarına katılamayacağını bildiren Yemen mebusu bir üyenin durumu görüşülürken, genel kurulda meclis çalışmalarını katılmakla (müşavere etmekle) hacca gitmek arasında hangisinin farz hangisinin sünnet olduğu dahi konuşulmuş, ulema kökenli İttihatçı bir üye dini yükümlülükler açısından her ikisinin eşit olduğunu öne sürmüş, bu ibadeti yerine getirecek üyenin meclisten izin alması gereği savunulmuştur.

Parlamento faaliyetini meşveret kavramıyla bu derece yücelten meclisin, meşrutiyeti dayandırdığı bir başka ilke Batı siyasal kültüründen devşirilmiş hâkimiyet-i milliye ilkesidir ve meşveret ilkesinden daha sık bir şekilde ilk yasama döneminde bu kavrama başvurulmuştur. Öyle ki üçüncü toplantı yılında İttihatçı Babanzade İsmail Hakkı’nın “şimdi biz 2-2,5 seneden beri milleti adeta hâkimiyet-i milliye lafzı ile işba haline getirdik [doyurduk]” sözleri bunun yansımasıdır. Meclisin siyasal temsile ve seçime dayanan yapısı, meclisin yetkilerini artırmak için yapılacak düzenlemeler bu demokratik egemenlik ilkesiyle açıklanmıştır.

Oysa “1876 Kanun-ı Esasisi’nde egemenliğe ilişkin bir hüküm yoktur. […] Kanun-ı Esasi’nin millî egemenlik veya halk egemenliği anlayışını değil, monarşik egemenlik anlayışını benimsediği söylenebilir. Osmanlı devleti bir monarşidir. Zira Kanun-ı Easasi’nin 3. Madde’si devlet başkanlığının ırsî olarak intikal edeceğini öngörmektedir. Monarşik devlet şeklinin halk egemenliği veya millî egemenlik ilkeleriyle bağdaşmayacağı açıktır.”

II. Meşrutiyet ilan edildiğinde 1908 seçimlerinde hâkimiyet-i milliye ilkesi Cemiyet’in siyasal programında yer almış, seçim bildirisi bu düşüncenin uzantısı olarak hazırlanmış, hatta II. Abdülhamid rejimine muhalif İslamcılar da kavrama başvurmuştur. Osmanlı parlamentosunda hem Mebusan Meclisi’nde hem de Âyan Meclisi’nde her kesimden mebus, tepkilerini, düşüncelerini hatta duygularını dile getirmek için zaman zaman bu kavramı kullanmıştır:

Tespitlerime göre Mebusan Meclisi’nde kavram ilk defa Meclis Başkanlığı için yapılan ilk seçimlerin sonucu açıklanmadan önce adaylardan Emrullah Efendi tarafından dile getirilmiştir. Kendisi anayasa gereği meclisin doğrudan başkanını seçemeyip sadece padişaha üçer başkan adayı ismini bildirerek belirlenmesinin (Madde 77) “hâkimiyet-i milliyeye” aykırı olduğunu dile getirmiştir; en çok oyu alarak padişah Abdülhamid tarafından başkanlığa atanan Ahmed Rıza da teşekkür konuşmasında “hâkimiyet-i milliyenin” güçlü bir şekilde yerleşmesi için hakkıyla çalışmaktan söz etmiştir. Ahmed Rıza ilk birleşimlerde 1876 Anayasası’nda meclisin yapacağı değişiklikleri, “hâkimiyet-i milliyeyi” sağlayacak değişiklikler olarak nitelemiştir, meclis 1909’da bu anayasa değişikliğini temellendiren gerekçesinde bu ilkeye atıfta bulunmuştur. Ahmed Rıza daha sonraki senelerde de meclisin açış konuşmasında kavramı vurgulamıştır. Parlamentonun yetkilerini güçlendiren, padişahın yetkilerini kısıtlayan 1909 değişiklikleri gerçekleştikten çok sonra da mebuslar söz konusu değişiklikleri hâkimiyet-i milliyeyi güçlendirecek değişiklikler olarak nitelemişlerdir.

1908’de padişahın meclisi açış konuşmasına (nutk-ı hümayun) yazılan meclis cevabında da (ariza-i cevabiye) “usul-u meşrutiyetin”, “hâkimiyet-i milliye” esasına dayandığı, meclisin “hâkimiyet-i milliyenin timsali” olduğu özellikle vurgulanmıştır.

Mebusan Meclisi 1908 yılının ilk aylarında daha 1909 değişiklikleri gerçekleşmeden önce hükümeti denetleyecek yeterli düzeyde denetim aracına sahip olmadığı halde bu yönde istekli olmuştur. İttihatçı İstanbul mebusu Hüseyin Cahit Bey’in dış politika hakkında Sadrazam Kâmil Paşa’ya dönük “istizah takriri” bunun bir örneğidir. Önergenin görüşmelerinde konuşan bir üye (Zohrap Efendi) önergeyi “umur-u siyaset[te] hâkimiyet-i milliyenin cereyanını temin eden” bir adım olarak tanımlamış ve “hâkimiyet-i milliye denilen şey[in] hükümet erkânını veya diğer zevatı alkışlamak değil […] tenkit ve muhakeme” olduğunu vurgulamıştır, Kâmil Paşa Hükümeti için kısa bir süre sonra, anayasada güven oylaması mekanizması daha benimsenmemiş olmasına rağmen bir oylama yapılmış ve hükümet güvenoyu almıştır, daha sonra bu sonucun “hâkimiyet-i milliye namına” gerçekleştiği dile getirilmiştir. Dolayısıyla meclis ilk aylarda hükümeti denetlemeye yönelirken, inisiyatifin kendisinde olduğunu arka arkaya attığı adımlarda gösterirken, kendi üstünlüğünü kurmaya çalışırken hâkimiyet-i milliye ilkesi sürükleyici bir fikir olmuştur. Kısa bir süre sonra aynı Kâmil Paşa’nın, Harbiye ve Bahriye Nazırlarını azletmesi ve yerlerine başka isimleri getirmesi meclisin tepkisini çekmiş, kendisi hakkında yine bir istizah önergesi verilmiştir. Paşa’nın meclisin çağrısı üzerine istizah görüşmelerine katılacağı günü ertelemesine, mecliste üyelerden Abdullah Azmi Bey (Kütahya) “Hâkimiyet-i milliye hukukumuz ayaklar altına alındı” sözleriyle tepki göstermiştir. Aynı süreç içinde meclis, Kâmil Paşa’ya güvensizliğini ilan etmiş ve Selanik mebusu Cavid Bey parlamentonun üstünlüğünü vurgulayan bu sonucu “Yaşasın hâkimiyet-i milliyemiz” sözleriyle coşkuyla karşılamıştır.

Mebuslar bu kavram üzerinden yürütmenin idari işlemlerini de eleştirmişlerdir. “Ordu-yu Osmaniye” yerine “Ordu-yu Hümayûn” tabirinin kullanılmasına dair hükümet emri bir önergeyle gündeme gelmiş, önerge sahipleri Taşlıca mebusu Ali Vasfi ve Selanik mebusu Rahmi Beyler önergelerinde meşrutiyetin hâkimiyet-i milliye üzerine kurulu olduğunu, ordunun adında yer alan Osmanlılılık ibaresinden rahatsızlık hissedilmesini anlayamadıklarını belirtmişler ve düzenlemenin geri alınmasını istemişlerdir, iki mebus meşruluk kaynağı olarak hükümdarın şahsını değil, Osmanlılığı görmektedirler, bununla birlikte meclis bu konuda tartışmayı lüzumsuz görmüş ve önerge reddedilmiştir.

Meclisin tamamının bu ilkeyi benimsediği sonucuna varmak yanlış olur:

1910 senesine ait “ariza-i cevabiye” görüşmelerinde taslak metinde yer alan “Meclis’in hâkimiyet-i milliyeden iktisap ettiği kuvvet” ifadesine karşı üyelerden Bedri Bey: “Cümlenizin malûmudur ki insanlar kuvveti daima avn-i ilahiden [Allah’ın yardımı] alır. Her şeyin kuvveti avn-i ilahidedir. Bendeniz şurada acizane bir cümle görüyorum ki hâkimiyet-i milliyenin iktisap ettiği kuvvet deniliyor. Bunun yerine Allah’ın ihsanıyla (inayet-i sübhaniyeye istinaden) desek daha iyi olur zannederim” sözleriyle düşüncesini dile getirmiş, bununla birlikte meclis bu öneri üzerinde hiç durmamıştır. Konuyu padişaha saygı çerçevesinde düşünen Ahmed Müfid Bey (Ergiri), “hâkimiyet-i milliye” ifadesinin padişaha yazılacak bir teşekkürnamede yer almasına gerek olmadığını savunmuştur. Encümen adına konuşan Mustafa Asım Efendi padişahın şahsı (Mehmed Reşad) hakkında vehmetmelerinin söz konusu olmadığını buradaki muhatabın hükümet olduğunu ifade etmiştir. Daha önceki senelerde resmi metinlerde hâkimiyet-i milliye kavramına yapılan pek çok atfa kıyasla, 1910 senesinde bu konuda zayıf itirazların varlığı dikkat çekicidir.

Bu aykırı örnek bir tarafa, Osmanlı milletinin seçilmiş temsilcilerinin gücünü artıracak düzenlemeler hâkimiyeti milliye perspektifinden değerlendirilmiştir. Mebusan Meclisi’nde Kanun-ı Esasi değişiklikleri görüşülürken bakanların yanında mebuslar arasından seçilecek bakan müsteşarlarının bulunabilmesini mümkün kılabilecek yasa önerisi için lehte görüş bildiren Ohannes Vartkes Efendi (Erzurum), bu öneriyi hâkimiyet-i milliyeyi takviye edecek bir düzenleme olarak gördüğünü belirtmiş ve desteklemiştir. Vartkes Efendi, kabine ile Mebusan Meclisi arasında üst üste iki defa aynı madde hakkında ihtilaf çıktığında, yeni gelen kabinenin tutumunda da bir değişiklik olmazsa, Âyan Meclisi’nin üçte ikisinin oyuyla padişahın Mebusan Meclisi’ni feshine imkân tanıyan bir anayasa değişikliğine, “umumun hukukunu bir şahsın elinde hareket ettirmek, bu hâkimiyet-i milliyeye mugayirdir ve bu ahalinin hukukunu haleldar etmektir” sözleriyle itiraz etmiştir.

Aynı ilke Mebusan Meclisi için Âyan Meclisi’ne karşı önemli bir ideolojik silah da olmuştur. Mebusan Meclisi’nin genel oya dayalı, seçilmiş bir heyet olmasına karşılık Âyan’ın atamayla gelen bir heyet olduğu Mebusan Meclisi’nde sıklıkla dile getirilmiştir:

Örneğin İttihatçı Seyyid Bey Kanunu Esasi değişiklikleri görüşülürken hâkimiyet-i milliyenin Meclis-i Mebusan’da olduğunu, 31 Mart günlerinde Ayastefanos’ta bir araya geldiklerini ve bunu gördüklerini, Âyan’ın bir köşede oturup ses çıkarmadığını, daima ekseriyetin ve “hâkimiyet-i milliyenin” Meclis-i Mebusan’da bulunduğunu öne sürmüştür.

Bir başka yerde bütçe hakkının hâkimiyet-i milliye ilkesinin kaynağı olduğu, bu ilkeye dayalı bir şekilde oluşan tek heyetin ise Mebusan Meclisi olduğu kaydedilmiş, bütçe kanunu görüşmelerinde Mebusan Meclisi’nin yaptığı bazı değişiklikleri Âyan Meclisi’nin geri çevirmesi karşısında, Heyet-i Âyan’ın salt “hâkimiyet-i milliye ilkesine” aykırı bir şekilde oluşan yapısı gerekçe gösterilerek Âyan’ın bu şekilde bütçe kanunu tasarısına müdahil olamayacağı savunulmuştur.

Âyan Meclisi’nin yetkilerini genişletecek bir düzenlemeye yapılan itirazlar için de aynı ilkeye başvurulduğu görülür. Buna göre Kanun-ı Esasi’nin 64. maddesinde bir düzenleme yapılarak hükümetin istediği kanun tasarılarını meclisin istediği kanadına öncelikli olarak gönderebilmesini mümkün kılacak anayasa değişikliği önerisi “hâkimiyet-i milliyeye indirilmiş bir darbe” olarak değerlendirilmiştir. Bu konu İttihatçılarla İttihat ve Terakki’den ayrılan muhalifler arasında sert tartışmalara yol açmıştır.

Ama yine bu ilke üzerinden ve biraz dolambaçlı bir yoldan Âyan’ın atamaya dayalı yapısının meşrulaştırılmış olması, kavramın zorlandığını da göstermektedir:

Kirkor Zohrap Efendi (İstanbul) Fransa’da anayasal rejimde yaşanan değişikliklere rağmen parlamentolu krallık rejiminin, daha sonra sadece parlamentonun, takiben Bonaparte rejiminin bu ilke aracılığıyla açıklandığını savunmuştur. İttihatçıların önde gelen hukukçularından Babanzade İsmail Hakkı, Bonaparte rejiminin uygulamalarına “Milleti iğfal ettiler” sözleriyle tepki göstermiştir. Zohrap Efendi’ye göre ise hâkimiyet-i milliye ilkesi Âyan Meclisi için de bir meşruiyet kaynağı olabilir. Çünkü Âyan’a atanacak üyeler vükela tarafından padişaha önerilmektedir. Vükela ise hâkimiyet-i milliyeye dayanan Mebusan Meclisi’nden güvenoyu alarak görevine başlamıştır. Böylece Âyan’ın aslında monarşik egemenlik ilkesiyle açıklanabilecek yapısı, atanacak üyelerin güvenoyu almış vükela tarafından teklif edildiği varsayımıyla demokratik egemenlik ilkesiyle ilişkilendirilmeye çalışılmaktadır. Babanzade İsmail Hakkı, Âyan Meclisi’nin yetkilerinin bu şekilde güçlendirilmesine karşı çıkarken milleti temsil yetkisinin Mebusan Meclisi’nde bulunduğunu, hâkimiyet-i milliyenin de Mebusan’da olduğunu savunmuştur.

Farklı etnik gruplardan oluşan imparatorluk Osmanlı Devleti tarafından Osmanlılık kimliği çerçevesinde bütünleştirilmeye çabalandıysa da, II. Meşrutiyet’in her aşamasında bu konuda önemli problemler yaşanmıştır. Âyan Meclisi’nin önde gelen üyelerinden İttihat ve Terakki karşıtı Damat Ferid Paşa büyük ölçüde 1876 Kanun-ı Esasi’sine geri dönüş talebi olarak değerlendirilebilecek anayasa değişikliği önerisinde (Şubat 1910), hâkimiyet-i milliye ilkesinin kozmopolit bir toplumda değil, “tek ulustan oluşan bir devlette uygulanabileceğini” savunmuş, ülkede siyasal birliği sağlamak için padişahın yetkilerinin artırılmasını, meclisin yetkilerinin sınırlandırılmasını teklif etmiştir.

Mebusan Meclisi’nde Türk olmayan muhalifler kozmopolit toplumsal yapının karşılığını, devlet yapısı ve işleyişinde görme arzularını ifade ederken, yine hâkimiyet-i milliye ilkesi yardımıyla taleplerini dile getirmişlerdir:

Cemiyetler Kanunu tasarısı tartışmalarında Ohannes Vartkes Efendi, “kavmiyat ve cinsiyet esası üzerine cemiyet teşkili”ni yasaklayan hükmü, hâkimiyet-i milliye ilkesine aykırı bulmuştur. Kanunların ve nizamların yayım ve ilanına dair kanun layihası görüşülürken de, taşra halkının kanun ve nizamnameler hakkında bilgi sahibi olması için o dillerde tercüme yapılmasını zorunlu kılacak bir düzenlemeyi savunan Yorgi Boşo Efendi (Serfice) “dün bütün gün burada hâkimiyet-i milliyeden bahsettik yırtındık, gittik. İşte hâkimiyet-i milliye bunu istiyor. Biz burada ne yapıyoruz?” diyerek konunun mecliste destek görmemesine karşı tepkisini dile getirmiştir. Bir başka gündem maddesi görüşülürken Arap üyelerden Şükrü El-Aseli Bey (Şam) “hâkimiyet-i milliyeye” katılımın sağlanabilmesinin Arap memurlara devlet teşkilatında daha fazla yer vererek mümkün olduğunu savunmuştur.

2. İnsan Hak ve Hürriyetleri

Mecliste meşruti rejimin insan hak ve hürriyetleri açısından tanımlanması güçlü bir eğilimdir. Bunlar arasında ifade hürriyeti dikkat çekmektedir.

Meşrutiyetten beklenen ifade hürriyetinin öncelikle parlamentoda başlaması gerekir, oysa yasama döneminin ilk aylarında eleştiriler subaylara ilişkin olduğunda Meclis Başkanı üyeleri uyarabilmektedir. Bu uyarıya karşı Şefik-el Müeyyed’in tepkisi “Söylemezsek meşrutiyet olmaz,” şeklindedir ve kendisi eski rejimle meşruti rejim arasına bu şekilde bir sınır çekmektedir. Yine bir başka birleşimde konuşması engellenmek istenen diğer bir üye Yorgi Honeus Efendi’nin tepkisi de aynı yönde olmuştur: Kendisinin ifadesiyle “Meşrutiyet ahkâmında söz söylemek serbesttir.”

Pek çok gayrimüslim mebus daha ilk aylardan itibaren meşrutiyeti haklar ve hürriyetler alanı üzerinden tanımlamıştır, örneğin Vartkes Efendi için meşrutiyetin esası “teminat-ı hayatiye”den başlar, basın hürriyetine, ifade hürriyetine, toplantı hürriyetine kadar uzanır. Pançederof Efendi’ye göre (Manastır) “Meclis-i Mebusan arabasının tekerlekleri […] matbuat, cemiyetler ve hürriyet-i şahsiyedir.” “Matbuat tekerleklerine” birtakım sınırlamalar konmuş ve “tekerleklerin gıcırdamasına” sebep olunmuştur.

1876 Anayasası halkın meclise dilekçeyle başvurabilmesine imkân sağlamıştır (Madde 14), bu çerçevede bazı dilekçeler de Meclis Genel Kurulları’nda görüşülmüştür. Âyan Meclisi Genel Kurulu’nda görüşülen bir dilekçe üzerine, Yorgiyadis Efendi meşrutiyetin varlığını ifade hürriyeti, kişi hürriyeti ve güvenliği, memur güvenliği, konut dokunulmazlığının mevcudiyetine bağlamış ve bütün bunları “meşrutiyetin esasından” gördüğünü açıklamıştır.

Sık sık meşrutiyet öncesiyle Meşrutiyet’in ilanı sonrasını ayıran çizgi haklar ve hürriyetler üzerinden tanımlanmıştır:

Halep mebusu Rıfat Bey “Serseri ve Mazanne-i Sû’ Eşhas Hakkında Kanun” tasarısının falaka ve değnek gibi cezaların uygulanabilmesini mümkün kılan hükmüne karşı verdiği önergede “Meşrutiyetin ruhu, felsefesi rabıta, muhabbet, itaat, amiziş [geçiniş, uysallık] esasına müstenittir. İstibdadın ruhu felsefesi, korku, dehşet, nefret esasına müstenittir” sözleriyle bu farkı vurgulamıştır. Kirkor Zohrap Efendi de başka bir yerde iki rejim arasındaki farklılığı hürriyet ve sınırlama kavramları üzerinden tanımlamıştır, buna göre “hükümet-i meşruta” hürriyet, “hükümet-i mutlaka” sınırlama getirir. Zohrap Efendi’ye göre meşrutiyet “usul-ü hürriyet” demektir. Bu usulde hükümetin kendi işlerini yürütürken bireylerin hürriyetini ortadan kaldırma, sınırlama yetkisi yoktur. “Hükümet-i mutlakada” ise, devlet, görevini yerine getirirken elindeki imkânını bireylerin hukukunu sınırlamakta kullanır.” Ohannes Vartkes Efendi’ye (Erzurum) göre meşrutiyeti eski rejimden ayıran fark meşrutiyetin cebir yerine iknaya dayanmasıdır.

Pasaport Kanunu tasarısı görüşmelerinde Âyan Meclisi’nde de bu dönemsel ayrım kullanılmıştır. Beserya Efendi’ye göre “Devr-i mutlakıyette yapılan kanunların ruh ve esası şiddet ve tazyiktir. Devr-i meşrutiyetle yapılan kanunların esası […] hürriyet, müsaade, umumun hukukuna hürmettir. Devr-i mutlakıyette yapılan bu kanun şedîd bir kanundur. Devr-i meşrutiyette yapılan bir kanunda daha müsaadekâr olunmak lazım. Aksi hal vaki olursa ne olur? Kavlen [sözle] meşrutiyet olduğu halde fiilen yine eski zaman idame edilmiş oluyor.”

Muhalif görüşe sahip olanlarca memur güvencesinden, seyahat hürriyetine, farklı alanlarda ihlal iddiaları veya yapılacak yeni hukuki düzenlemelerde öngörülen sınırlamalar, meşrutiyetin bu eylemlerle zedelendiği, meşruti rejimde böyle bir düzenleme olamayacağı, hak ihlali yapılmaması gerektiği sık sık vurgulanmıştır.

Zaman zaman parlamentoda cariye, kul kavramlarının kullanımının eleştirilmesi örneklerinde olduğu gibi var olan siyasal dilde sultani idare tarzının kelimeleri yerine “lisan-ı meşrutiyetin” kullanılması isteği eski rejimden lisanen de uzaklaşma arzusunu göstermektedir. Bu konuda kamusal alanlarda bir hassasiyetin oluştuğu söylenebilir.

Selanik vilayeti kasabalarından bir mahalle ahalisinin resmi hükümet kayıtlarında ve halk lisanında “Kıpti ve Çingene” sıfatlarının kullanılmasını, “devri meşrû ve mes’ud-u meşrutiyette” kaldırılması hususunda dileklerini içeren telgraf da aynı “lisan-ı meşrutiyet” anlayışının yansımasıdır. Telgraf sahiplerine göre meşrutiyetle “adalet ve müsavat”a yeniden ulaşılmıştır, bu çerçevede Çingenelerle ilgili bu ayrımcılığa son verilmelidir.

3. Değerler Alanı

II. Meşrutiyet’in ilan edildiği dönemde Fransız İhtilali’nin hürriyet, eşitlik (müsavat), kardeşlik (uhuvvet) değerleri meşruti rejimin ilk yasama döneminde sürükleyici, etkili değerlerdir. Bunlara adalet ve ittihad-ı anasır da (bazen tevhid-i anasır tabiri de kullanılmıştır) eklenebilir. Bazı üyeler ayrıca meşrutiyetin “ittihat ve terakkiye” dayandığından da söz etmişlerdir. Bir tür meclis görüşünü yansıtan “ariza-i cevabiyelerde” de hem 1908 hem de 1909’da bu değerlerden “müsavat” ve “ittihada” özel bir vurgu yapılmıştır. 1908 açılış nutk-ı hümayununa dönük yazılan arizada “rehberimiz misbah-ı müsavat ve ittihat (müsavat ve adalet meşalesi) maksadımız ise adl-ü haktır.” ve 1909 arizasındaki meşrutiyetin asıl esasının (üssü’l-esas) “müsavat-ı sahihe ve adile” olduğu ifadeleri bu doğrultudadır. Âyan Meclisi’nin en eski, Abdülhamid döneminde atanmış üyelerinden Legofet Bey Abdülhamidli seneleri “hürriyet, adalet, müsavat”ın olmadığı seneler olarak nitelemiştir. Aynı kişi bir başka yerde meşrutiyetin esasını “ittihat ve terakki” olarak tanımlamıştır.

II. Meşrutiyet’in “ittihad-ı anasır” fikrinin meclis faaliyetlerinde olumlu bir şekilde yansıdığını gösteren örnekleri özellikle farklı unsurların dini günleri için beklenilen ve gösterilen saygıda görebiliriz. İlk toplantı yılında Milad ayı yortusu sebebiyle Genel Kurul’un toplanmamasını isteyen Rum üyenin (Kozmidi Efendi) talebi, paskalya tatili vesilesiyle gayrimüslim üyelere üç gün tatil izni verilmesini öneren Ermeni üyenin isteği uygun görülmüştür, daha sonraki senelerde meclis başkanı Rum ve Ermenilere ait dini günlerde Genel Kurul çalışmalarının tehir edilmesine dönük işlemler yapmıştır. Buna karşılık mevlit kandili günü meclisin toplanmamasına ilişkin meclis başkanının teklifi reddedilmiştir, ancak sonraki bir tarihte yürütme organının kararıyla bu gün tatil edilmiştir.

II. Meşrutiyet’in ilk aylarından sonra gayrimüslim üyelerin hükümete dönük eleştirilerinde meşrutiyetin sözünü ettiğimiz değerlerine vurgular sıklaşmıştır. Mebusan Meclisi üyesi Kozmidi Pandelaki Efendi (İstanbul) askere alma kanunu tasarısı (ahz-ı asker kanunu layihası) görüşmelerinde meşrutiyetin en “metin esasları” olan “adalet” ve “müsavat” kaidesinden söz etmiştir. Dahiliye Nezareti bütçesi görüşmelerinde (1911) Haris Vamvaka Efendi, meşrutiyeti adalet, müsavat, uhuvvet ve hürriyete, Hristo Dalçef Efendi yine adalet, müsavat ve ittihad-ı anasıra dayandırmıştır, Kirkor Zohrap Efendi adaleti siyasetin en yüksek şekli olarak tanımlamıştır. Âyan’da Yorgiyadis Efendi de hükümet-i meşrutanın “adalet ve müsavat üzerine” kurulu olduğunu vurgulamıştır.

II. Meşrutiyet dönemi Osmanlı toplumsal yapısında keskin bölünme, farklı etnik ve dini unsurlar arasında yaşanmakta ve bu bölünme siyasal parti bölünmesini de aşmaktadır. Meşrutiyeti ve Kanun-ı Esasi’yi, “tevhid-i anasır” esasına dayandıran ve onunla eş anlamda gören Muş mebusu İlyas Sami Efendi de kendi bölgesinde Ermeni ve Kürt kulüplerin birbirleriyle çatıştıklarından söz ederek “tevhid-i anasıra” göre hareket edebilmeleri için bu unsurların birbirleriyle temas kurmaları ve görüşmeleri gerektiğini vurgulamıştır. II. Meşrutiyet meclisi birinci yasama döneminde parlamentoda yoğun tartışmalara neden olan Cemiyetler Kanunu görüşmelerinde kavmiyet ve cinsiyet esas ve unvanlarıyla siyasi cemiyetler teşkilini yasaklayan maddeye de bu çatışmacı ortamı gerekçe göstererek karşı çıkmıştır.

Eşitlik gibi soyut bir değerin yazılı hukuk kurallarına yansımasında her şeye rağmen monarşinin doğasından kaynaklanan güçlükler ortaya çıkmaktadır:

Çarpıcı bir örnek askere alınmaya dair kanun tasarısı görüşmelerinde görülür: Tasarının birinci maddesinde yer alan hükme göre “bilumum tebaa-i Osmaniye işbu kanunun tayin eylediği hizmet-i askeriyyeden mükelleftir.” Üyelerden Tevfik Efendi (Kengiri) “tebaa-i Osmaniye” tabirinin padişahı dışarıda bıraktığını savunur. Tebaa tabi olan, “uyan”dır, burada bir de “uyulan” (metbu) vardır, bu da padişahtır, bunun yerine kendisi sadece “Osmanlı” kavramını önermiş, dolayısıyla vatandaşlığa vurgu yapmıştır, bu vesileyle hanedanın erkeklerinin askerlikleri gündeme gelmiş, bu da tartışmaya yol açmıştır.

Sonuç

I. Meşrutiyet Mebusan Meclisi’nde (1877-1878) kullanılan siyasal dil incelendiğinde “hâkimiyet-i milliye ilkesi” aracılığıyla meclisin eylemlerini meşrulaştıran bir açıklama biçimi görülmez. 1877 Parlamentosu hükümeti denetlemeye çalışmış, eleştirmiş, bunu anayasal yetkilerine kıyasla hayli iddialı bir şekilde yerine getirmiştir, hatta bundan dolayı da kapatılmıştır. 1908 Parlamentosu da benzeri şekilde hükümetin denetimine yönelik mebus davranışları açısından özellikle ilk aylarda önemli adımlar atmıştır, meclis görüşmelerinde müzakereci, tartışmacı bir üslup benimsenmiştir. 1877 Meclisi’nden elimize ulaşmış derleme meclis tutanakları incelendiğinde kullanılan siyasal dille, 1908 Meclisi’nin siyasal dili arasında ciddi farklılıklar vardır.

I. Meşrutiyet rejiminde 1877-1878 arası dilimde II. Abdülhamid istibdadı ortaya çıkmamıştır. Buna rağmen Yeni Osmanlı siyasi düşüncesinin uzantısı olan siyasi dilin, söylemin bu dönemde meclis faaliyetlerine büyük ölçüde yansımadığı görülür. Şüphesiz I. Meşrutiyet Mebusan Meclisi’nin üye kompozisyonuyla 1908 Meclisi’nin oluşum şekli ve her iki heyetin temsil gücü arasında fark vardır. Yıldız mutlakıyeti kurulduktan sonra muhalif aydınlar arasında Osmanlı coğrafyası dışında ve içinde yaygınlaşan sınırlı iktidar yanlısı, anayasayı yürürlüğe koymaya dönük görüşler buna dayalı kültürlenme süreci, 1908 Meclisi’nin siyasal dilini de etkilemiştir. 1876 Kanun-ı Esasi’si bir ferman anayasadır. 1908’de Kanun-ı Esasi’nin yürürlüğe konuşu Makedonya kaynaklı, İttihat ve Terakki Cemiyeti eylemci unsurları aracılığıyla yoğun bir siyasal katılım ve zorlamayla gerçekleşmiştir.

Parlamentosuz dönemde Jön Türk düşüncesi, giriş bölümünde yer alan Mardin’in ve Hanioğlu’nun tespitleri dikkate alındığında, anayasacılık, hürriyet, demokrasi konularında derinleşmemiş olsa da meşrutiyetin yeniden ilanı, anayasanın yürürlüğe konması, monarşiyi aşındıracak ve sınırlayacak sürecin resmileşmesini sağlamış, yeni bir yönetim anlayışına dönük yoğun bir beklenti de bu suretle ortaya çıkmıştır. Parlamentonun açılmasıyla 19. yüzyılda Fransız Devrimi’nin “politik nitelikli […] kelime dağarının” etkisindeki Jön Türk yayınlarındaki farklı siyasal dil alenileşmiştir, meclis çalışmaları bir bakıma bunun ne derece benimsendiğini de gösterir. Bu siyasal dilin kavramları Marx’ın bir tespitini teyit eder şekilde yer yer geleneksel kültürün birikimiyle kaynaşmıştır (meşveret örneğinde olduğu gibi). “Hâkimiyet-i milliye”, hükümdara, hükümete ve hatta bürokrasiye karşı parlamentonun üstünlüğünü vurgulayan bir ilke olmuştur. Daha sonra Müdafaa-i Hukuk kadrolarının hâkimiyet-i milliye ilkesine dair aşinalıklarının kaynağında II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında oluşan birikimin etkisi mutlaka hesaba katılmalıdır.

1908 parlamentosunun meşrutiyetçi dilini ve güçlü tartışmacılık özelliğini parlamentonun yapısında aramak uygun olur. İttihat ve Terakki’nin seçimlerde azami seviyede başarılı olmak için gayrimüslim cemaatlerle adayların belirlenmesinde işbirliği yapması, taşrada her zaman kendi ideolojisini benimsemiş kişileri aday göstermemesi, meclis içinde disiplini sağlayamamasına yol açmış, bu da tersinden bir etkiyle aslında parlamento kurumunun doğasında olması gereken “müzakerecilik” ve “aleniyet (kamusallık)” özelliklerini güçlendirmiştir. Mutlakıyet döneminden intikal eden gizli, kapalı siyaset yapmaya dönük mantık bir süreliğine ve bir dereceye kadar çözülmüştür. İttihat ve Terakki listelerinden seçilmiş olmalarına rağmen daha sonra azımsanmayacak sayıda saf değiştiren, bağımsız hareket eden mebusun da katkısıyla parlamento gerçek anlamıyla temsili bir kurum olmuştur.

Schmitt’e göre “Parlamento toplumu Devlet’e taşıyan bir araçtır.” Meclisin daha sonraki yasama dönemlerinde (1912, 1914) “müzakereci” özelliğini yitirmesi, seçim sürecinde İttihatçıların baskı kurarak sonuçları etkilemesiyle gerçekleşmiş, bu suretle meclisin temsil gücü daralmış, Mebusan Meclisi’nde İttihat ve Terakki tek parti hâkimiyetini tesis etmiştir. Nicel bir veriye dayanmamakla birlikte bir gözlem olarak bu dönemlerde önceki bölümde yer alan meşrutiyeti belli ilkelere ve değerlere dönük açıklama biçimlerinin dikkat çekici şekilde azaldığını, bunlardan hâkimiyet-i milliye ilkesine yapılan atıflarınsa neredeyse ortadan kalktığını söyleyebilirim. 1908 sonrası yasama dönemlerinde siyasal hayatta parlamentonun “müzakereciliği” ve “kamusallığı” yerini, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin gizliliğine bırakmıştır.

Kaynakça

A. Kitap ve makaleler:

Ahmad, Feroz ve Dankwart, A. Rustow (1976), “II. Meşrutiyet Döneminde Meclisler: 1908-1918”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, s. 246-284.

Ahmet Şerif (1977), Anadolu’da Tanin (haz. Çetin Börekçi), (İstanbul: Kavram Yayınları).

Akşin, Sina (1987), Jön Türkler ve İttihat ve Terakki (İstanbul: Remzi Kitapevi).

Ali Cevat Bey (1991), II. Meşrutiyetin İlanı 31 Mart Hadisesi, (haz: Faik Reşit Unat), (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları).

Bezci, Bünyamin (2006), Carl Schmitt’in Politik Felsefesi (İstanbul: Paradigma Yayınları).

Birinci, Ali (1990), Hürriyet ve İtilaf Fırkası (İstanbul: Dergâh Yayınları).

Demir, Fevzi (2007), Osmanlı Devleti’nde II. Meşrutiyet Dönemi Meclis-i Mebusan Seçimleri, (İstanbul: İmge Kitabevi).

Demirci, Aliyar (2003)“1876 Kanun-ı Esasi’ndeki Değişikliğin Arka Planı-Bir Esbabı Mucibe Layihasında Genel Görüşler”, Liberal Düşünce, sayı: 30-31, s. 157-168.

_____ (2004) “Osmanlı Mebusan Meclisi’nin Büyük Biraderleri: Osmanlı Âyan Meclisi (1908-1912)”, Türkiye Günlüğü, sayı: 76, ss.118-126.

_____ (2006), II. Meşrutiyet’te Âyan Meclisi, (İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları).

_____ (2008), “II. Meşrutiyet Anayasal Rejimi Açısından Padişahın Meclisi Açılış Nutuklarına Meclisin Verdiği Cevaplar: Ariza-i Cevabiyeler”, İlanının İkiyüzüncü Yılında Meşrutiyet, IRCICA, 7-10 Mayıs 2008 İstanbul (Sempozyumda sunulacak bildiri).

Emiroğlu, Kudret (1999), Anadolu’da Devrim Günleri, (Ankara, İmge Kitabevi).

Göçek, Fatma Müge (1999), Burjuvazinin Yükselişi ve Düşüşü Osmanlı Batılaşması ve Toplumsal Değişme, (çev. İbrahim Yıldız) (Ankara: Ayraç Yayınları).

Gözler, Kemal (2007), Devletin Genel Teorisi, (Bursa: Ekin Yayınevi).

Hanioğlu, Şükrü (1981), Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, (İstanbul: Üçdal Neşriyat).

______ (1985), Bir Siyasal Örgüt Olarak ‘Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti’ ve ‘Jön Türklük’, (İstanbul: İletişim Yayınları).

______ (2001) Preparation For A Revolution The Young Turks, 1902-1908 (Oxford University Press: New York).

______ (2004), “Meşrutiyet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 29, s. 388-393.

Kansu, Aykut (1995), 1908 Devrimi (çev. Ayda Erbal), (İstanbul: İletişim Yayınları).

Kara, İsmail (1994), İslamcıların Siyasî Görüşleri, (İstanbul: İz Yayıncılık).

Lewis, Bernard (1988), Modern Türkiye’nin Doğuşu (çev. Metin Kıratlı), (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları), 3. Basım.

Mardin, Şerif (1992), “19. Yüzyılda Düşünce Akımları ve Osmanlı Devleti”, Türk Modernleşmesi içinde (der. Mümtaz’er Türköne-Tuncay Önder) (İstanbul: İletişim Yayınları), s. 81-101.

Petrosyan, Yuriy Aşatoviç (1974), Sovyet Gözüyle Jöntürkler, (çev. Mazlum Beyhan, Ayşe Hacıhasoğlu) (İstanbul: Bilgi Yayınevi).

Savcı, Bahri (1976), Kamu Hak ve Özgürlükleri, (Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 5. Basım).

Schmitt, Carl (2006), Parlamenter Demokrasinin Krizi, (çev. A. Emre Zeybekoğlu) (Ankara: Dost Yayınları).

Soysal, Mümtaz (1968), Anayasa Giriş, (Ankara: Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları).

Tanör, Bülent (1996), Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri, (İstanbul: Afa Yayıncılık, 3.

Basım).

Tunaya, Tarık Zafer (1986), “Hâkimiyet-i Siyasiye ve Millî Egemenlik Türkiye’de Siyasî Rejimin Meşruluğunun Dayandığı Temeller”, Türk Siyasal Hayatının Gelişimi, (ed. Ersin Kalaycıoğlu-Ali Yaşar Sarıbay), (İstanbul: Beta Yayınları) içinde s. 209-221.

_____ (2001), “Türkiye’nin Siyasî Gelişme Seyri İçinde İkinci ‘Jön Türk’ Hareketinin Fikri Esasları”, Türkiye’de Siyasî Gelişmeler (1876-1938), (İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları) içinde, s. 83-107.

_____(2003), İslamcılık Akımı, (İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları).

Türköne, Mümtaz’er (1991), Siyasal İdeoloji Olarak İslâmcılığın Doğuşu, (İstanbul: İletişim Yayınları).

Uygun, Oktay (2003), Demokrasinin Tarihsel, Felsefi ve Ahlaki Boyutları, (İstanbul: İnkılap Yayınları).

Ünüvar, Kerem (2006), “Osmanlı’da Bir Kamusal Mekân: Kahvehaneler”, Kamusal Alan ve Türkiye (ed. Ahmet Karadağ), (Ankara: Asil Yayın) içinde s. 237-255.

B. Tutanaklar:

Meclis-i Mebusan Zabıt Cerideleri (MMZC) [Farklı tarihlere ait olup cilt numaraları dipnotta gösterilmiştir], TBMM.

Meclis-i Âyan Zabıt Cerideleri (MAZC) [Farklı tarihlere ait olup cilt numaraları dipnotta gösterilmiştir], TBMM.

Meşrutiyette İstibdat Kadroları:
1908 İhtilali’nin Bürokraside Tasfiye ve İkame Kabiliyeti

Dr. Abdulhamit Kırmızı

Tarihten öğrendiğimize göre, rejimler genellikle aniden beliren dramatik krizlerden sonra değişiyor. Bu krizlere giden mecraları elbette ekonomik koşulların ya da siyasal kültürün dönüşümü gibi longue durée’ler belirler. Ancak siyasal rejimler, idarenin dengesini bir müddetliğine bozan bir olaylar zincirine maruz kalmadıkça, kendiliğinden kolay kolay değişmez. İşte böylesi krizlerin bir türünü de ihtilaller teşkil eder. İhtilaller ise, her şeyden önce bürokrasiyi de içeren siyasal elitin, seçkinlerin, önemli kurumların karar vermeye yetkili stratejik pozisyonlarını tutan zümrenin değişmesidir.

Siyasal devrimlerin zahiren inkâr ettikleri geçmişin sürekliliği kendini idari yapılar içerisinde gösterir. Bürokrasinin İcadı’nı yazan Françoise Dreyfus, bu tespitine Alexis de Tocqueville’in Fransız ve İngiliz devrimleri için söylediklerini örnek verir. Tocqueville’e göre, 1800’de Fransız kamu idaresinde 1789 Devrimi’nin ilkeleri değil, ancien régime ilkeleri yürürlüktedir. İngiliz devriminden sonra da ülkede yargı ve idare eski biçimlerini korumuş ve geçmişteki yanlışları aynen sürdürmüştür. Aynı şekilde, 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Rusya’da kurulan sosyalist devlet, çarlık rejiminden kalma eski bürokrasi kadrolarını kullanmaya devam etmiştir. Devlet bürokrasisinin üst kademelerinde çalışanların yüzde doksanı devrimden önce idarede görev yapmış “burjuva uzmanlar”dır. Üstelik Bolşevikler Avrupa ülkelerinde olmayan ve bir komünist devlette de olmaması gereken birçok çarlık kurumunu tevarüs ve ihya etmiştir. Bu kurumlarla beraber, Marx’ın ve Engels’in ya da başka herhangi bir Batılı sosyalistin yazdıklarında yeri olmayan, fakat sadece Rusların kendi tarihinden bilinen modeller ve pratikler hayata geçirilmiştir.

Almanya’da da bürokratik elit, I. Dünya Savaşı’ndaki yenilginin ardından imparatorluk hükümeti 1918’de istifa ettikten sonra Kayzer haledildiğinde ve cumhuriyet kurulduğunda tasfiye görmemiştir. Hatta Nazilerin 1933’te yönetime gelmesinden sonra da aynı elit varlığını sürdürmüştür. Dahası, 1945’ten sonra da aynı durum yaşanmıştır. Bu vakıayı inceleyen Ursula Hoffmann-Lange’ye göre, yerleşik elitler Nazileri Weimar Cumhuriyeti döneminde (1919-33) kaybettikleri üstünlüklerini yeniden kurmanın aracı olarak görmüş ve desteklemişlerdir. Zaten bu destek olmasa Naziler iktidara gelemezlerdi, ki 1933 sonrası politikalar da bu tespiti destekler. Naziler stratejik liderlik pozisyonlarına kendi mensuplarını getirerek devleti ele geçirirken müesses nizama, var olan organizasyonel yapılara dokunmamışlardır. Bürokratik elit, kurumlarda Nazi siyasasının gereklerini kabullenmek şartıyla yerini korumuştur. Alman tarihçileri bunu elitler arasında siyasal yönelim konusunda bir konsensüs olmamasına bağlamaktadırlar. Bunun kökeninde ise Alman toplumundaki kültürel heterojenlik ve değerler konusundaki görüş uyuşmazlığı (dissensüs) vardır. Bu heterojenite ve dissensüs Alman elit tabakasının Nazi rejiminin en korkunç suçlarına iştirak edebilmesini kolaylaştırmıştır. 1945’ten sonra ise, ABD’nin Almanya’nın bürokrasisinden Nazileri temizleme projesi başarısız olmuştur. Çünkü bu proje Nazilerin Alman toplumundaki derinliğini küçümsemiştir. Bütünüyle Nazi rejiminin suçlarına katılan bürokrasiyi değiştirecek sistem dışı yetişmiş adaylar olmadığı için, 1945’ten sonra bürokratik elit kompozisyonu sanıldığı kadar değişmemiştir.

Acaba İngiltere, Fransa, Rusya ve Almanya örneklerine benzer bir süreklilik, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) gayretleriyle meşrutiyetin iade edildiği ve mutlakıyete nihayet verildiği 24 Temmuz 1908 sonrası Osmanlı bürokrasisi için de geçerli midir? Rejimi değiştiren 1908 krizinden sonra siyasi ve idari elitin tasfiye sürecini anlamak, II. Meşrutiyet döneminin kendinden önceki devirle –başka devletlerde devrim sonrasında yaşananlara benzer– bir süreklilik ilişkisi içinde olup olmadığını aydınlatacaktır. Bunun için kadrolardaki değişim ve süreklilik durumlarını incelemek, bürokraside kopuş ve devamlılık unsurlarına bakmak gerekecektir.

Jön Türkler’de Eleştiri Var, Hazırlık Yok

Jön Türkler’in programında yer alan önemli bir veçhe, padişahın neopatrimonyal idare sistemini modern bir bürokrasiyle değiştirmektir. Jön Türkler’e göre, Tanzimat sonrasında rasyonelleşme yolunda elde edilen kazanımlarla değişen değerler, Sultan II. Abdülhamid devrinde “antimodernist” devlet adamları eliyle Osmanlı idaresinin temeline yeniden yerleştirilmiştir.

Abdülhamid Devri’nde muhalefet, idari elitin kendi içinde çekişmesi olmaktan çıkmıştır ve muhalefetin tabanı genişlemiştir. Bu yeni muhalifler arasında iyi tahsili olanların bile devlet tecrübesi yoktur. Jön Türkler’in bürokrasi eleştirisi biraz da onların toplumsal statüleriyle ilgilidir. Jön Türkler, kendilerinden önceki Genç Osmanlılar neslinden farklı bir sosyal tabakadandırlar ve yüksek bürokrasiye mensup değildirler.

Önde gelen Jön Türkler arasında deneyimli devlet adamları bulunmadığı gibi, bunlar kendilerini henüz devleti yönetecek kabiliyette de görmemektedirler. Feroz Ahmad’a göre, bu yüzden ihtilalin hemen sonrasında yüksek devlet makamlarını ele geçirmeyi düşünmemişlerdir. Ahmad, Hüseyin Cahit’ten alıntı yaparak, 1908’de kimsenin rütbesiz nişansız birinin vezaret unvanıyla sadrazam olmasını düşünemeyeceğini, bir posta kâtibinin nazır olmasını günün şartlarında kimsenin aklına bile getiremeyeceğini nakleder. Ayrıca İTC henüz ülke çapında koordine olmuş merkezi bir örgütlenme yapısına sahip değildir. Dağınık, izole ve birbirini tanımayan gizli cemiyetler söz konusudur. Bu yüzden açıkça iktidara geçilmemiştir, yönetim Said Paşa ve Kâmil Paşa gibi istibdat erkânının kurdukları hükümetlere bırakılmıştır. İTC başlangıçta bir “denetleme iktidarı”yla yetinmiştir. “Osmanlı geleneğinde çok uzun bir bürokratik hayattan sonra gelinebilen büyük ve mühim makamların yarattığı ürkeklik”ten dolayı uzun süre iktidara tam ve ortaksız bir şekilde talip olmamıştır.

İhtilalden sonra kurulan hükümetlerde İTC’nin ağırlığı tedrici bir şekilde artmıştır. Kâmil Paşa Kabinesi’nde (5.8.08-13.2.09) sadece bir İttihatçı (Adliye Nazırı) yer alırken, İbrahim Hakkı Paşa Kabinesi (12.1.1910-29.9.1911) artık bir İTC hükümetidir. Bununla birlikte, İTC muhaliflerinin Hürriyet ve İtilaf Partisi çatısı altında birleşmelerinden sonra kurulan Gazi Ahmed Muhtar Paşa (22.7-29.10.1912) ve Kâmil Paşa (29.10.12-23.1.1913) hükümetleri döneminde İTC’nin nüfuzu sarsılmıştır. İttihatçılar Ocak 1913’te gerçekleştirdikleri Babıâli Baskını ile, bir buçuk yıl süren bu sapmaya son vermişler ve Mahmud Şevket Paşa Kabinesi’nden (23.1-11.6.1913) I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar mutlak iktidarı ellerinde tutmuşlardır.

Meclis-i Mebusan ve Âyan Reisi Ahmed Rıza Bey, hatıralarında Meşrutiyet’in ilanından sonra Almanya sefaretindeki bir yemek davetinde sefirin kendisine söylediklerini şöyle nakletmiştir: “İnkılabı İT yaptı, halbuki memleketi başkaları idare ediyor. Niçin devlet idaresini elinize almıyorsunuz? Hükümetten şikâyet edilecek olursa, ‘ben ne yapayım Cemiyet öyle istiyor’ diyor. Cemiyet ise meydana çıkmıyor, mesuliyetten korkuyor gibi görünüyor.” Ahmed Rıza bu tenkidi arkadaşlarına ilettikten sonrasını şöyle hikâye eder:

Talat Bey Dahiliye Nezaretini, Cavid Bey Maliye’yi almağa karar ver-diler. Benim arzum İttihad ve Terakki ileri gelenlerinin hükumet dairelerinde müsteşar sıfatıyla işe başlamaları idi. Hüseyin Hilmi Paşa buna engel oldu. ‘Nazır yanında hem müsteşar, hem mebus olmak işimizi bozar,’ dedi. Ben ise, tam tersine, Nezarete bir kuvvet olduğu gibi, müsteşarın da işe alışmasına yardımı olur inancında bulunuyordum. Bir iki sene böyle müsteşarlıkta kaldıktan sonra Nezarete geçerse acemilik olmaz diyordum.

“Siyasi müsteşarlar” fikrini gerçekleştiremeyen Ahmed Rıza, takip eden satırlarda memleketin “metin, cesur, tecrübeli eller” istediğini, güçlü bir hükümete ihtiyaç olduğunu belirtiyor.

Plansız Tasfiye Aşaması

İhtilalvari krizler, normal bir siyasal ve idari hayatın beklentilerine cevap verilemeyen, bir nevi kısa “fetret” devirleri yaşatır. Sanki herhangi bir kurulu rejim yok gibidir ve siyasal güç ortadan kaybolmuştur. 1908 İhtilali de, bir siyasal rejimin sürmesine birden ve kanlı bir şekilde meydan okuyan, o rejimin dengesini ve verimliğini bir müddetliğine bozan krizlerdendir.

Ali Haydar Mithat, Meşrutiyet’in ilanından iki ay sonra yurtdışından İstanbul’a döndüğünde uğradığı hayal kırıklığını tam da bu şekilde dile getirmiştir: “Vaziyeti idareye muktedir, ortada hâkim bir kuvvetten eser yoktu. Söz ayağa düşmüş, inzibat tavsamıştı.” Feroz Ahmad’in ifadesiyle, 24 Temmuz 1908’de Meşrutiyet’in ani ilanıyla beraber devlet idaresi, görünürde adeta durmuştur. Devlette kimse artık hangi güce ne kadar malik olduğunun farkında değildir. Bu kafa karışıklığından faydalanan bir kısım halk kanun ve nizam kurumlarının yıkıldığını düşünerek kendi hal çaresine bakmıştır. Trabzon halkı Dahiliye Nazırı’nı sıkıştırarak valiyi makamından etmiş, başka vilayetlerde valilerin ellerine yoz memurların listeleri verilmiş, bunların azledilmesi istenmiştir. Karal’ın da yazdığına göre, vilayetlerdeki İttihatçı kulüpler idareye açıktan açığa karışmakta, beğenmedikleri valileri yerlerinden attırmakta, beğendiklerine akıl hocalığı ederek istediklerini yaptırmaktadırlar. İttihatçı üyelerin çoğu subay olduklarından ve orduya dayandıklarından, valilerin bunlara direnmesi hiç de kolay değildir.

Taşrada memurlara karşı yapılan hareketlerin dozu, muhalefet cereyanının söz konusu bölgedeki gücüne ve etkisine bağlı olarak gelişmiştir. Mesela, İzmir’de bazı devlet memurları tutuklanıp Selanik’e sevk edilmiş; Edirne’de öldürülmelerine karar verilen askeri paşalarla mülkiye erkânının adları beyanname biçiminde otuz tabaka kâğıda yazılıp meydanlara asılmış; Bursa ve Diyarbekir’de odaları basılan valilere istenmeyen memurlar listeleri verilmiş; birçok vali halkın çektiği telgraflar üzerine azledilmiş; Manisa, Isparta, Antalya, İzmit, Rize’de mutasarrıf livayı terke icbar edilmiş; Kayseri’de halk hükümeti basınca mutasarrıf masası başında kalp sektesinden vefat etmiş; Zara’da bütün memurlar hükümet binasını basan ahali tarafından sürüklenerek kovulduğu için daire kapıları kapanmış; Trabzon’un birçok kazasında firara zorlandıkları için kaymakam ve memur kalmamış; Antep kaymakamı karga tulumba edilmiş, çarşıda dövüle dövüle elden ele devretmiştir.

Bu karışıklıklar memleketin dört bir yanında aylarca sürecek otorite boşluklarına yol açmıştır. Henüz bir aydır Mamüretülaziz Valisi olan Ali Nusret Paşa, 25 Kasım 1908 tarihli raporunda vilayet işlerinin “memurîn-i kısm-ı azamı tahvil-i memuriyet ve istihsal-i mezuniyet suretleriyle memuriyetleri başından ayrılub nâ-ehil bir takım vekiller elinde kalmasından” müştekidir.

İmparatorluk merkezinde durum farklı değildir. İstanbul’da hürriyetin ilanını müteakip peyda olan nümayişçiler nezaretleri dolaşmışlar ve nazırlara her türlü hakaretlerle meşrutiyete sadakat yemini verdirmişler, onları yuhalayıp tükürüklere boğmuşlardır. Eski nazırlar evlerinden kaldırılıp Zaptiye Nezareti’ne götürülmüş, kimi devlet adamlarının arabaları limon kabuğu ve çürük yumurta yağmuruna tutulmuş; taşrada sevilmeyen komutan, vali, hâkim, defterdar gibi memurlar yerlerinden kovulmuştur. Ayrıca kovulan istibdat memurlarının yerlerine talip olarak memurluk isteyenler, rütbe ve aylıklarının yükseltilmesinde direnenler kafileler halinde hükümet dairelerinin önüne yığılmışlardır. “Yüksek memurlar arasında ilk temizleme işi” meşrutiyet duyurulur duyurulmaz başlamıştır. İstibdadın saraydaki ve hükümetteki kodamanları atılmış, kötü tanınan eski ve yeni nazırlar tutuklanmıştır. Kâmil Paşa sadarete geldiği sırada “her devlet dairesi kendi kadrolarında geniş çapta bir temizleme işine girişmiş bulunuyordu. İstibdat rejiminin kullanmış olduğu gereksiz ve yeteneksiz memurlar, haklı veya haksız, yerlerinden atılıyordu.” Enver Ziya Karal, ihtilalin ardından kısa süren Said Paşa hükümetinden sonra 5 Ağustos’ta kabineyi kuran Sadrazam Kâmil Paşa hakkında “istibdat devrinde kazanılmış bir tecrübenin meşrutiyet yönetiminde nasıl işe yarayacağı belli değildi” diyerek, İTC yöneticilerinin ise “genç ve tecrübesiz” olduklarını, “iktidar sorumluluğunu yüklenecek kadar güçlü olmadıklarını” yazmıştır. Kâmil Paşa kabinesinde yer almış nazırlar hakkında da Karal şöyle yazıyor: “İstibdat devrinde çeşitli yönetim yerlerinde görev almış olmaktan başkaca bir özellikleri bilinmemekteydi. Kötülüklere bulaşmamış olmaları, bunların devlet yerlerini doldurmaları için yeterli sayılmıştı.”

İTC, vaatlerinden biri istibdatçı memurları yerinden atmak olan yeni kabineyi çalışmalarında serbest bırakacağını ve hatta onu destekleyeceğini bir bildiriyle duyurdu. Selanik merkezli İTC, 3 Ağustos’ta hükümeti denetlemek üzere Talat, Cemal, Hakkı, Rahmi ve Necib Beylerden müteşekkil bir Heyet-i Mahsusa tayin etmiştir. Hükümet, Abdülhamid idaresine mensup olup uzaklaştırılması gerekenleri tespit ederken bu heyetin onayını almıştır. İstibdattan yana oldukları bilinen ve söylenen, bu yüzden uzaklaştırılan memurların yerlerine İTC’nin güvendiği subaylar rütbeleriyle beraber atanmış ve idare askerleştirilmiştir. Kendilerini her şeyden önce İTC’ye karşı sorumlu gören bu “subay memurlar” sivil ve askeri hiyerarşide sorunların doğmasına yol açmışlardır.

1909 Tensikat Kanunu

Plansız tasfiye uygulamaları 24 Temmuz 1908’den itibaren yaklaşık bir yıl süren karışıklık döneminde görülmüştür. Bunlar kâh ahalinin, kâh İTC merkezinin, kâh mahalli cemiyet şubelerinin baskısıyla gerçekleşmiştir. Ancak 31 Mart Vakası’ndan sonradır ki, İstanbul’da birtakım komisyonlar teşkiliyle bürokraside planlı bir tensikat uygulaması için düğmeye basılabilmiştir. Fakat bu uygulamanın hukuki temellerinin atılması da birkaç ay sürmüş ve yüzlerce memuru kadro harici bırakan büyük tensikata ancak 1909 yazında başlanabilmiştir.

Bu kanun çalışmaları özellikle taşrada göreve yeni başlayan ve oralardaki mahalli İTC şubelerinin baskısına maruz kalan idarecilerin yoğun talepleri altında hızlandırılmıştır. Mesela, 6 Haziran 1909’da Jandarma teşkilatında tensikatın bir an önce gerçekleşmesini isteyerek Dahiliye Nezareti’ne telgraf gönderen Diyarbekir Vali Vekili Mirliva Naîm’e göre, “Hâl-i hâzırî itibariyle vilayet jandarma alayı efrâd ve zabıtânından devr-i meşrutiyete muvafık iş beklenemeyeceğinden, esaslı tensikata ve o meyanda nizamiyede genç ve dinç muktedir zâbıtâna şiddet-i ihtiyac derkâr olması ile, derdest idüğü beyan buyrulan umum tensikatda bu cihetin nazar-ı dikkate aldırılması Meclis-i İdare-i Vilayet kararıyla müsterhamdır.” Burada geçen “genç” ve “dinç” sıfatlarının, aşağıda görüleceği üzere, kanunun layiha mazbatasında da geçiyor olması ayrıca dikkat çekicidir.

Aynı günlerde Adana vilayetinden gelip Dahiliye’den sadarete gönderilen başka bir telgrafnamede, “dâhil-i vilayetdeki sunûf-ı memurînden ahvâl-ı hâzıra ile mütenâsib iş beklemek, hatta doğru malumat almak adeta gayrimümkin” tespitine yer verilmiş, Adana “cevelângâh-ı ecânib” bir vilayet olduğundan, işlerin “şu halde devamı selamet-i memleket ve devletce son derece vehameti mucib bulunduğu” belirtilmiştir. Bu yüzden tensikatın “bu sene kemal-i süratle behemehal icrası” istenmiştir.

İttihatçı gazetecilerden Hüseyin Cahit de Tanin gazetesinde tensikatı destekleyerek, rütbeliler zincirinin kırılmasıyla kaht-ı ricalin sona ereceğini, rütbesiz muktedirlerin, yani gençlerin, nazır, vali ve mutasarrıf yapılmasının devlet yapısını düzelteceğini yazmış, “Posta Memuru Talat Bey”in Dahiliye Nazırı olmasını alkışlamıştır. Ahmed Şerif Bey’in 1909 yazında Anadolu’da yaptığı Tanin gezilerinin bir durağı da Yalvaç’tır. Ahali buradaki kaymakamın ve mal müdürünün kötü idaresinden bahsetmiş ve biri şöyle demiştir: “Hükümet bu memurları temizlemezse, bir gün gelecek ki, onun yapamadığını halk yapmaya kalkışacak ve inkılabın başlangıcındaki hücumdan daha şiddetli bir şekilde bu memurları kollarından tutarak atacaktır.” Başka bir yerde, “Şimdiye kadar ihmal edilen bu millet, bu aziz kuvvet, istiyor ki bundan sonra valisinde, işine bakmaktan başka vazifesi olmayan büyük küçük memurlarında, kendisini sevkeden bütün kuvvetlerde bir başkalık, bir yenilik görsün,” denilmiştir.

Bazı vilayetler, tensik işlemlerinde acele etmeleri üzerine, kanunun Meclis-i Mebusan’da kabul edilmesinden önce hareket edilmemesi konusunda Dahiliye Nezareti tarafından uyarılmak durumunda kalmışlardır. Mesela Hüdavendigâr vilayetine daha 1908 Eylül’ünde gelen bir yazıda, “merkez-i vilayet aklâmındaki tensikatın tesrî’i hususunda masruf buyurulan himemât-ı atûfîleri şayan-ı takdir olub, ancak muhassasât dahilinde vukubulacak tensikatın şimdiden tatbikine başlanabilürse de, Meclis-i Mebusanın tasdikine iktiran etmeksizin” icraatta bulunulmaması istenmiş, yapılması gerekenlerin “diğer vilayetlerden de alınacak cevablar tedkik edilerek, ber-mucib-i kanun, meclis-i mezkure teklif edileceği” belirtilmiştir.

Mahalli cemiyet örgütlerinin tensikat konusunda vilayet idaresi üzerindeki baskılarını gösteren bir örnek de İşkodra’dan verilebilir. Vali “Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ıslahat ve tensikat içün vilayetden âsâr-ı fiiliyye taleb ve isti’câl eylemekde bulunduğundan” bir başkomiserin süratle değiştirilip yerine “muktedir ve faal” birinin gönderilmesini istemiştir.

Tensikat Kanunu İçin Cavid Bey’in Hazırladığı

Layiha Mazbatası

Hükümetçe tanzim olunup Meclis-i Âyan tarafından tadil edilen kanunun layihası hakkında Encümen-i Mahsus’ta kaleme alınan mazbata, bu tensikatın ideolojik motifleri hakkında ilginç bilgiler vermektedir. Mazbatayı hazırlayan, daha sonra İttihatçıların Maliye Nazırı olan Selanik mebusu Mehmed Cavid Bey’dir. Mazbataya göre, bürokrasinin çok büyütülmüş olması istibdat devrinin en büyük kötülüklerinden biridir. İşler için memur değil, memurlar için iş aranmış, “bir gürûh-ı müfsid”in arkası gelmeyen isteklerine hep kabul cevabı verilmiştir. Bu durumun zararlı sonuçlarından biri, iktisadi hayata girmesi gereken “genç ve dinç evladlar”ı resmi hayatın o teşebbüs ruhunu yok eden muhiti içine atması, bütün aileleri “memuriyet hırs ve ibtilası”na, rütbe, nişan, maaş, mevki sevdasına sürüklemesi olmuştur.

Hükümetin en büyük vazifesini haksızlıkları ve suiistimalleri yok etmek olarak tanımlayan mazbata, söz konusu kanunun buna teşebbüs ettiğini anlatmaktadır. “Hükumet-i müstebiddenin kendisine daima fedakar kalacak, muhitin değişmesini arzu etmeyecek, kendi menfaatlerini usul-i idariye ve siyasiyenin devam ve bekasında görecek bir kitle-i tarafdaranı bulunması”na yol açan sistem devleti kasıp kavuran bir yağmaya neden olmuştur. Yeni hükümet ülkeyi istibdadın taraftar kitlesinden kurtaracaktır:

Şimdi yangından kurtardığımız memleketimizi kasdî veya gayr-i kasdî îkâ’-ı harîk edenlerden, yangını yapanlardan, yangına müsaade edenlerden yahud enkaz-ı harîk üstünde tesis edilecek olan bina-yı cedidin inşasına muavenet edebilecek olanlardan kurtarmak lazım geliyor ki, işte bugün buna teşebbüs ediyoruz.

İstibdadın bürokrasiye verdiği rengin “idarî ve ictimaî” tesirleri, “silsile-i memurîn arasında inzıbat ve itaat gibi evsâfın mevcud olmaması, âmirlerin daima memurlardan muhteriz ve müctenib bulunmaları, efrâda betâet ve ataletin kökleşmesi, çalışmaksızın kazanmak arzularının uyanması gibi” sonuçlara yol açmıştır. Bu nedenle “bugün bunları da izale etmek, aklâm ve devâirde bir inzıbat-ı askerî vücuda getirmek, çalışkan, muktedir, vazifeşinas memurlar kullanmak lazım geliyor ki, işte buna tevessül ediyoruz.” Mazbatayı hazırlayan heyete göre, “bu vazifeyi On Temmuz’da re’s-i idareye geçen hükumetin ifa etmesi iktiza ediyordu. Fakat nüzzârın [nazırların] bu babda gayet mütereddidâne hareket etmeleri ve ekseriya bîtaraf olmamaları teşebbüsün akîm kalmasını ve bununla beraber birçok kîl ü kâli, şikâyâtı istilzam eylemişdi.” Kanun layihasına son şeklini verenler kararlıdır; “bu defa meseleyi kısmen değil tamamen halletmek ve bunun içün kat’î bir düstur-ı hareket ittihaz eylemek lazım geliyor.” Ancak bunu bir intikam hareketi olarak düşünmemek gerek:

Esasen devr-i sabık cerâimine iştirak etmeyenler, yakından veya uzakdan, pek cüz’î ve mahdud olduğundan eğer bunların hepsinden intikam almak lazım gelse devâiri boşaltmak, onların yerine yeni adamlar bulmak iktiza eder. Bu ise bir tarafdan gayr-i caizdir, diğer tarafdan gayr-i mümkindir. Gayr-i caizdir: Çünkü kabahatlerin derecesi suret-i katiada tayin olunumaz. Bir de bütün kabahatlileri alelum[um] ve bi-lâ-tazminat ihrac etmek bu seyyiâtda alâkadâr olmayan aileleri perişan eylemek olur. Hem de unutmamalıyız ki, cürüm yalnız eşhâsın değil idarenin, muhitin cürmü idi. Saniyen, gayr-i mümkindir diyoruz; çünki muhtac olduğumuz o muhite hiç karışmamış kimseleri yetişdirmek içün senelere ihtiyacımız vardır.

Encümenin adalet düsturuna tabi olduğunu belirten mazbata söz konusu nizamnamenin memurları üç kısma ayırdığını söylemektedir:

1) Ahlak ve iktidarları, tahsilleri ve bu meziyyâta müsavi derecede malik olanların kıdemleri hidmet-i devletde ibkâ-i istihdamlarına müsaid olanlar,

2) İktidarları ikinci derecede olmak hasebiyle icra kılınacak veya kılınmış olan teşkilat ve tensikat cihetiyle âtiyen istihdam olunmak üzere açığa çıkarılmaları lazım gelenler,

3) Her dairede kendi meclislerince intihab edilmek üzere ayandan bir zatın riyaseti, mebusandan bir zatın riyaset-i saniyesi tahtında larak üç aza-yı muh[te]lifeden mürekkeben teşkil edecek komisyonlarca tedkikat-ı lazime icra kılınacakdır. Komisyonların bu tarz-ı teşkilinin bîtaraflığın tamamî-i muhafazasına hadim olması kaviyyen memuldür.

Üçüncü kısımda belirtilen komisyonlarca değerlendirilecek memurlar ikiye ayrılıyor: “Devr-i sabıkda sû-i ahlak ile pek maruf ve meşhur olanlar” ve “Derece-i ehliyet ve malumatları dolayısıyla ba’demâ istihdamları muvafık görülmeyenler”. Birincilere tazminat verilmeyecek, ikincilere verilecektir.

Hükümetçe tanzim ve Meclis-i Mebusan tarafından tadil edilerek kabul olunan kanun layihası hakkındaki kararname ile teferruatı, Meclis-i Âyan riyasetinin tezkeresiyle beraber Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa’ya gönderilmiştir. Sadrazam dosyayı 30 Haziran 1909 tarihinde saraya arz etmiş ve ertesi gün irade-i seniyye sadır olmuştur.

Tasfiye Edilen Mülkiyeliler

Bu tensikat uygulamasının sonuçlarına bir örnek olarak, daha yeni yeni bürokrasinin üst basamaklarında görev almaya başlayan Mekteb-i Mülkiye (MM) mezunu idareciler verilebilir. Bu görevlerde zaten henüz sayıları çok olmayan MM mezunlarının tasfiye edilmesi, bu okulun müesses nizama hizmet eden bir kurum olarak görülmesindendir. Zaten MM, Sultan Hamid’in gözbebeği gibi değer verdiği bir okul olarak görülüyordu; mesela, buradan birinci olarak mezun olanlar Mabeyn’e kâtip olarak alınıyorlardı.30 Yandaki tablo, sadece Ali Çankaya’nın Yeni Mülkiyeliler Tarihi’nde kanun öncesi ve sonrası tensikat uygulaması çerçevesinde açığa alındıkları tespit edilebilen MM mezunu bürokratları kapsamaktadır.

Mezuniyet  | İsim  | Son Görev  | Azil Tarihi
1860 | Mehmed Sırrı  | Edirne İstinaf Hukuk Mahkemesi Reisi  | 25.Eyl.09
1862 | Mehmed Şükri  | İmadiye Kaymakamlığından 4 yıldır mazul  | 22.Eyl.09
1863 | Ali Nusret  | Paşa Ekim 1908'den beri Mamuretülaziz Valisi  | 04 Agu.09
1864 | Mehmed Arif  | Edirne, Suriye, Beyrut Kapıkethüdalıkları | 1909
1864 | Yusuf Ziya  | Amasya Defter-i Hakani Müdürü | 1909
1865 | Halil Bedri  | Edirne İstinaf Mahkemesi Azası | 22.Oca.09
1865 | Mehmed Sadık  | Çine Kaymakamı | 26.Ara.09
1865 | İsmail Hakkı  | Tavas Kaymakamı | 26 Agu.09
1868 | Hüseyin Şükrü  | Savur Kaymakamı | Şub.09
1869 | Musa Kazım  | Çekmece-i Sağir Kaymakamı | 10.Eki.09
1870 | Mehmed Şakir | Konya İstinaf Ceza Reisi | 22 Agu.09
1870 | Salih Hayri | İstanköy Kaymakamı | 14.Eyl.09
1871 | Abdüsselam  | Ammare Mutasarrıfı | 09.Ara.09
1871 | Mehmed Şakir | Taberiye Kaymakamı iken tedavi için 7 yıldır İst'da | Eki.09
1872 | Abdülğani | Dilim Kaymakamı | 14 Agu.09
1872 | İsmail Hakkı Paşa | Yozgat Mutasarrıfı |
1872 | Bilal Edib  | Çapakçur Kaymakamlığından mazul, 7 yıldır açıkta | 10.Eyl.09
1875 | Hasan Hüsni | Zabtiye Nezareti Muhasebe Kalemi Mümeyyizi | 1909
1875 | Mehmed Rifat | Garbikaraağaç Kaymakamı  | Mar.10
1875 | Hamza Tefenni | Kaymakamı | 04.Oca.10
1875 | Mehmed Asım  | Terme Kaymakamı | 02 Agu.10
1875 | Veli Sabri  | Eğridir Kaymakamı | 23.May.10
1876 | İbrahim Nazmi | Fatsa Kaymakamı | 29.Kas.09
1876 | Abdullah  | Köyceğiz Kaymakamı | 14.Şub.09
1877 | Mehmed Tevfik | Cebeligarbi Mut. Vek.'den müstafi, 2 yıldır açıkta | 29.Eki.09
1877 | Mehmed Tahir Ürgüp Kaymakamı 17 Ara.09 |  |
1879 | Mehmed Reşid  | Sır-Kitabi-i Hazret-i Şehriyar | 1909
1879 | Osman Paşa  | İzmit Mutasarrıfı  | 14.Ara.11
1882 | Abraham Cafcafyan | Orman&Maadin Umum Müd.'de Sicil Kalemi Müdürü | 1909
1884 | Mehmed Ziya Paşa  | Aydın Mutasarrıfı | 14.Eyl.09
T.y. | Ahmed Vefik | Kosova Defter-i Hakani Müdürü | 10.Eki.09

İdeolojik İrtidat: “Yeni Devre Uyan Enkaz-ı İstibdat”

Bütün bu tasfiye sürecine rağmen, bürokraside yerini koruyan bir eski rical tabakası da mevcuttur. İhtilal sonrası hükümetlere başkanlık eden Kâmil ve Hüseyin Hilmi Paşaların siyasi duruşları zaten hâlâ tartışmalıdır. Devrimden sonra Aydın Valiliği’nden gelip sadaret makamına oturan Kâmil Paşa’yı ziyaret eden Ali Haydar Mithat, kendisinden “hangi cereyan ve siyasete taraftar olduğuna dair ağzından müsbet bir kelime almak mümkün olmadı”ğını yazmıştır:

Kamil Paşanın tuttuğu yolun açık bir vasfı vardı ki, o da, İttihad ve Terakkinin nüfuzu altında hareket etmemekti. Padişah emretmeden, sırf Cemiyetin tazyiki ile, Sadaret mevkiini bırakmak istemiyordu. Cemiyetin hücumlarına ehemmiyet vermez gibi görünmekle beraber, bir taraftan da, Sultan Hamid’i idare ile, bu sayede devlet gemisini, o müşkil günlerde yürütmeğe çalışıyordu.

Kâmil Paşa’dan sonra sadareti devralan Hüseyin Hilmi Paşa hakkında da “İttihad ve Terakki ile beraber yürümeğe meyli olan bir zat idi. Fakat, aynı zamanda, Padişaha karşı da inkıyadı vardı,” diyen Ali Haydar, Hilmi Paşa’nın Babıali ile Yıldız arasında idare-i maslahat politikası güttüğü fikrindedir.

İdeolojik irtidat ya da adaptasyon olarak adlandırabileceğimiz bu dönüşümler, krizlerin siyasal elit kompozisyonu üzerindeki muhtemel sonuçlarından biridir. Ali Haydar, “vatansız bir takım adamlar” dediği Abdülhamid ricaline karşı İTC’nin hiçbir koruma tedbiri hazırlamamış olduğunu yazmıştır. Bunlar “yalnız Abdülhamid’in adamları değil, günün adamları olduğu için,” artık göğüslerine meşrutiyet taraftarlığını temsil eden kırmızı-beyaz rozetler takmaktadır: “Hafızaları yoktu, maziyi tamamile unutmuş gibi görünüyorlardı. Sultan Hamid’in en yakın bendegânından en şiddetli düşmanı vaziyetine geçmek ve hürriyetin baş müdafii kesilmek için, bir iki günlük bir zaman kafi gelmişti.” Eskilerin yeni idareye de sahip çıkmak istediklerini söyleyen Ali Haydar’a göre Cemiyet “asıl sakınması lazım gelen tehlikeyi görememiş ve esaslı hiçbir temizliğe girişmemiş” ve “istibdat bendeganının Cemiyetin bütün teşkilatına sokulmalarına set çekmemişti. Bu yüzden de az bir zaman sonra iktidar mevkiini ve işlerin idaresini elinden kaçır”mıştır.

Bir de, başlangıçta istibdadın kilit isimleriyle uzlaşmaya gidildiği görülmektedir. Bunlar da zaten Meşrutiyet’in yeniden ilanını benimseyerek yerlerini muhafaza etme stratejisine yönelmiştir. Naim Turfan’a göre, devrimcilerin uzlaşmacılığı, eski düzenin tavizci tavrıyla örtüşmüştür. Böylece iki taraf ne tam galip ya da mağlup olmuş, değişikliğe uğrayan eski düzen içinde varlıklarını beraberce sürdürmüşlerdir.

İstibdat ricalinin bir şekilde ayakta kalmasının bir sebebi de, şahsi meseleler ve küçük fikir ayrılıkları yüzünden bizzat İTC’nin Abdülhamid aleyhtarı ve meşrutiyetçi bilinen bazı kişilerin yüksek mevkilere gelmesine müsaade etmek istememiş olmasıdır. Midhat Paşa’nın oğlu Ali Haydar’ın, onu bir zamanlar ömür boyu kalebentliğe mahkûm eden padişah tarafından Âyan Meclisi’ne aza atanması İTC’de rahatsızlık yaratmış ve Ali Haydar’ın gençliği ileri sürülerek aleyhte bir kampanya başlatılmıştır. İşin aslı ise, Ali Haydar’ın cemiyetin en önemli isimlerinden Ahmed Rıza Bey’le Paris’te sürtüşmüş olmasıdır. En çekindiği ve Taif’e sürgün ettiği devlet adamının oğlunu âyan azalığına atayan padişah bile bu durumdan rahatsız olmuş ve kendisine şöyle demiştir: “Bir taraftan babanızı göklere çıkarıyorlar. Sonra sizi Ayana tayin etmemi bile çok görüyorlar. Bu ne mantıksızca harekettir?... İstifa etmeyeceksiniz!.. Yaşınızın müsadesizliğinden bahsediyorlar, bu da doğru değildir, tezvirdir. Varsınlar bağırsınlar!” Ancak işin sonunda Ali Haydar âyan azalığından istifa edecektir.

Devrin edebiyat eserlerinde bu tarz irtidatlar çok işlenmiştir. Saffet Nezihi’nin Kadınlar Arasında adlı romanında başkarakter olan Nüzhet’in nişanlısı da “yeni devre uyan enkaz-ı istibdat”tandır. Yeni idareye tarafmış gibi görünerek, yakasına kırmızı-beyaz şerit, arabasına “Yaşasın Kanun-ı Esasi” sancağı takan, meşrutiyet nutukları vererek istibdat devrini yargılayan bu karakter, o eleştirdiği devirde gerekli donanıma sahip olmadığı halde paşa babası sayesinde genç yaşta rütbe-i bâlâ alıp Şûra-yı Devlet’e aza olmuş, yüksek maaşa konmuştu. Nahid Sırrı Örik’in Abdülhamit Düşerken adlı romanında Jön Türk İhtilali sırasında seksenli yaşlarda olan Mehmed Şehabettin Paşa adlı bir karakter vardır. Çeşitli valiliklerden sonra Maliye ve Evkaf Nazırlığı da yapan paşa, yeni döneme ayak uydurmanın yollarını arar. Kızı Nimet’le evlenmek isteyen, mebus seçilmesi muhtemel olan İTC mensuplarından Binbaşı Şefik Bey’in teklifini, kendisine yeni kabinede bir mevki sağlaması karşılığında onaylar. Daha doğrusu kızı Nimet, kendisiyle evlenmek isteyen binbaşıya, babasını Âyan Heyeti’ne aldırması ve yeni devir karşısında şüpheli bir adam vaziyetinden çıkarması şartını koşar. Şefik Bey, paşanın kızıyla evlenmek için onun sadrazamlığı için bile çalışmaya razıdır. Bir müddet sonra seçimlerde Şefik Bey Tekirdağ mebusu olur, ardından Şehabettin Paşa Âyan Heyeti’ne dahil olur.

Bununla beraber, II. Meşrutiyet Devri’nde görev verilen eski devir adamları makam için ikiyüzlü davranarak saf değiştirenlerden ibaret değildir. İstibdat kadrolarının tecrübesi de yabana atılmamıştır. Cavid Bey’in hazırladığı mazbatada da belirtildiği gibi, herkesten vazgeçmek mümkün değildir, çünkü ihtiyaç duyulan kimseleri yetiştirmek için senelere ihtiyaç vardır. Bu yüzden tecrübelerinden faydalanılabilecek bazı bürokratlar, tensikatla kadro haricine çıkarıldıktan, hatta emekli edildikten sonra bile geri çağrılmışlardır. İşkodralı Tahir Paşa (d.1265) bu duruma güzel bir örnektir. Bu zat devlet hizmetine II. Abdülhamid Devri başlarken girmiş, bir sene kadar Maarif Mektubcu Odası’nda çalışmış, sonra “o aralık teşekkül eden Heyet-i ayan ketebesi silkine iltihak” etmiş, ardından İşkodra, Selanik, Bitlis, Musul Vilayetlerine mektubcu olarak gönderilmiş, Süleymaniye sancağına mutasarrıf, Musul, Van, Bitlis ve Erzurum’a vali olmuştur. Bu son valiliğinde iken önce 13 Şubat 1908’de vezaret rütbesine yükseltilmiş, 10 Haziran 1908 tarihinde, yani ihtilalden az önce ise,“Erzurumda ahiren zuhur eden bazı hadisatda fikr-i irticaa karşu eser-i zaaf gösterdiği anlaşılmasına ve hakkında şikayat tevali etmekde bulunmasına mebni” azledilmiş, “infisalinden sonra Dahiliye Tensik komisyonunca idare-i vilayete kudret ve tahammülleri olmadığı beyanıyla Tensik Kanunnamesinin 11 maddesi mucebince 3 Ekim 1909 tarihinde tekaüde sevk edil”miştir. Ancak Tahir Paşa’nın kariyeri burada bitmemiş ve tensikatla emekliliğe sevk edilmesine rağmen 1 Mart 1910 tarihinde “Bitlis vilayetinin mevki’an haiz olduğu ehemmiyet ve nezaket hasebiyle zu’m-ı idaresinin ahvâl-i mahalliyeye vâkıf ve tecrübekâr bir zata tevdî’i hâlen ve maslahaten muktezî bulunduğuna ve müşarünileyhin evvelce orada ve vilâyât-ı mütecâvirede müddet-i medîde valilikle bulunarak ahvâl ü ihtiyâcât-ı mahalliye hakkında vukûf u malumat-ı tâmmeyi haiz olduğuna binaen” Bitlis Valisi tayin edilmiştir. Beş ay sonra, 27 Temmuz 1910’da, bu sefer Musul Valisi olmuştur. Nihayet 20 Ekim 1912 tarihinde “tahakkuk eden zaaf-ı idaresine ve vilayet-i müşarünileyhânın derkâr olan ehemmiyet-i mevki’iyyesine binaen” burada azledilmiştir. Fakat, ilginçtir, Tahir Paşa mazuliyet maaşı tahsis edilmesini talep ettiği halde, nezaretin 1 Aralık 1912 tarihinde verdiği kararla “caizü’l-istihdam” addedilmiş olduğundan maaş bağlanmamıştır.

İstibdadın son sadrazamı Avlonyalı Ferid Paşa bile ihtilalden sonra Heyet-i Âyana dahil olmuş, kısa da olsa Aydın valiliğine gönderilmiş, Dahiliye Nazırlığı’nda ve Meclis-i Âyan riyasetinde bulunmuştur. Ferid Paşa’nın oğlu Celaleddin Paşa, II. Meşrutiyet’in ilanından sonra Paris sefaretine ikinci kâtip olarak görev yapmak üzere giderken İzmir’de görüşme fırsatı bulduğu Enver Bey’den şu sözleri işitmiştir: “Babanız Ferid Paşa hazretleri devr-i Hamidi’de namuslu kalmış bir insandır. Size elimizden gelen yardımı yaparız.” Nitekim daha sonra Enver Bey ataşemiliter olarak bulunduğu Berlin’den defaatle Paris’e gelip Celaleddin Bey’le görüşmüş, onunla arkadaşlık etmiştir. Celaleddin Bey, daha sonra Enver Paşa Harbiye Nazırı ve Başkumandan olduğunda da sürecek olan bu ilgiden babasına pay biçmiştir:

Bana gösterdiği teveccühte babamın payı pek büyüktü. Avlonyalı Ferid Paşa’nın 6 sene süren sadareti, bilhassa Abdülhamid’in son yıllarına düşen devresinde, onun padişah üzerindeki ısrarlarını, hürriyetperverlere karşı memnuniyet duyduklarını, sık sık tekrar ediyordu. Hatta babamın bu uğurda sadareti bile hürriyet ilanından birkaç gün evvel feda ettiğini elbette hatırlıyordu.

Ayrıca Ferid Paşa’nın sadrazamlığında hususi kâtibi de o zamanlar Edirne Telgraf Müdürü olan Talat Bey’in sütkardeşi Faik Bey’dir (ki o da ilk TBMM’de Edirne mebusu olacaktır) ve bu yüzden daha ihtilalden önce, 1906’da, onu tanıyacaktır. Görüşmeden sonra Talat Bey gidince, Ferid Paşa oğluna Jön Türkler hakkındaki gerçek fikrini açıklamıştır:

Bunlar padişahımızı sevmezler; komitecidirler. Sen bunları anlamazsın; dış görünüşlerine bakma. Vakıa, çok tatlı konuşurlar, cana yakındırlar, fakat hayalleri geniş, istekleri sonsuzdur. İmparatorluğa zararlı olabilirler. Biz Osmanlı ricali ağırbaşlı, basiretli insanlarız. Bunlar gibi macera sevmeyiz. Dev-letin kaderi tavla zarı gibi ortaya atılmaz!.

Bu örnekte görülen bağlantılar ve ilişkiler II. Meşrutiyet Devri’nde yeniden makamlara getirilen bütün istibdat ricali için geçerli olabilecek türdendir.

Abdülhamid’in Sivas Valisi Reşid Akif Paşa, 1908 İnkılabı üzerine İstanbul’a getirtilerek Dahiliye Nazırı yapılmış, Kasım 1909’da Âyan Azasına dahil olmuştur. Halbuki Reşid Akif Paşa’nın Jön Türkler aleyhindeki faaliyetleri, o dönemle ilgili Yıldız belgelerinden ve yayımlanan jurnallerden bilinmektedir. Mesela, saraya yazdıkları arasında “tasarrudat-ı hafiye altında bulundurulan politika müttehemleri mel’unlarının adedi bini mütecaviz olarak bunlar için her türlü esbaba tevessülden hali kalınmıyor”, “bu defa Ankara Valiliğine arz olunan mahut Hazım efendi Mithat Paşanın yetiştirmesi olan Abdurrahman paşanın adeta hizmetkarlığından neşet etmiş adilerdendir”, “ben padişaha hizmet ve sadakat sebebi selamet ve saadettir i’tikadında bulunduğum için hakkı sarihimdir diye bu Ankara Valiliğini niyaz etmiştim”, “firari Sait Paşa ne kadar dinsiz ve efendimize kalben ve hafiyen ne mertebe hain ise, şimdiki Sadrazam Ferit Paşa ondan ve hatta Mithattan bin derece eşet bir münafıktır,” gibi cümleler bulunmaktadır.

Başka bir örnek Necmeddin Molla’dır. Kendisi mutlakıyette padişahın sadık bir memuru iken, hatta Avrupa’ya kaçan Jön Türkler’den İbrahim Temo’yu affetmek isteyen Zabtiye Nazırı’nı onu cezalandırmaya ikna etmeye çalıştığı halde, sonradan İttihatçıların nazırlarından ve Talat Paşa’nın dostlarından olmuştur. Abdülhamid’in Zabtiye Nazırı, Beyrut, Suriye ve Cezayiribahrisefid Valisi Hüseyin Nazım Paşa (1854-1927), ihtilalden sonra Suriye (Aralık 1908-Ekim 1910) ve Aydın (Ekim 1910-Aralık 1911, Ocak-Eylül 1913) valiliklerine getirilmiştir. Nazım Paşa saraya gönderdiği yazılarda kendisinden padişahın “bir abd-ı sadıkı bir bende-i aşıkı” olarak bahseder; “vücudum hayatım saadetim ancak hüsn-i nazar-ı şahaneleriyle kaimdir,” der; “kemal-i iştiyak ile vaz-ı cebhe-i ubudiyet eyler.”

Mütekaidin ve Mazulin-i Mülkiye Sandıkları Nezareti (kısaca Tekaüt Sandığı) birçok eski devir ricalinin mazuliyet veya tekaütlük işlemleri sırasında ilgili nezarete başvurarak söz konusu kişinin istihdamının caiz olup olmadığını sormuştur. Zira mazuliyet maaşı sadece bu kesime verilmektedir. Dahiliye Nezareti 24 Eylül 1908 tarihli böyle bir cevabında, Abdülhamid’in Aydın valisi iken ihtilalden sonra açığa alınan İbrahim Faik Bey’in caizü’l-istihdam olduğunu yazmıştır. Aynı şekilde Erzurum valisi iken Ağustos 1908’de açığa alınan Abdülvehhab Paşa’nın müracaatı üzerine, 2 Ocak 1909’da Dahiliye’den Sadaret’e yazılan bir cevapta “hangi vilayete tayini tensib buyrulursa emr ü inbası” arz edilmiştir. Görevden alınan başka bazı valilerin durumu için ise Meclis-i Vükela kararı gerekmektedir. Kastamonu valisi iken görevden alınan Fuad Bey hakkında nasıl işlem yapması gerektiğini soran Tekaüt Sandığı’nın tezkiresi Dahiliye’ye havale edilmiş ve burası da Sadaret’e şöyle cevap vermiştir: “Kanun-ı Esasi’nin iade-i meriyeti üzerine tebdili iktiza eden bazı vulat [valiler] meyanında memuriyetden infisal etmiş olmasın”dan dolayı, mazuliyet maaşı tahsisiyle ilgili tereddüdün giderilmesi için gereken kararın “Meclis-i Mahsus-ı Vükelaca müzakeresi” üzerine verilmesi lazımdır.

Bir de tensikatla kadro harici bırakıldıktan sonra kendileri haksızlığa uğradıkları iddiasıyla yüksek makamlara başvurarak tekrar istihdam edilenler vardır. On dokuz senesi Rusumat muhasebecisi olmak üzere toplam otuz altı sene hizmeti olan sabık Şûra-yı Devlet azası Yusuf Cemal Efendi, 4 Ekim 1908’de sadrazama sert bir üslupla yazdığı arzuhalde, “Heyet-i Vükela-yı devlet meyanında bulunan vükela-yı kadimeden bazısının tesirat-ı muzırrası el’ân meşhud olan (tabir-i ehaf ise de) icraat ve muamelat-ı amiyane ve müstebidaneleri, erbabına pek zahir ve ruşen” olduğu halde, bunların “büyük makamları işgalde berdevam bulunduklarından” şikâyet eder. Bu istibdat erkânının bakanlık bile yaparken, kendisi gibi “gecenin istirahat zamanlarında ve eyyam-ı tatiliyede çalış”tığı meşhur olan bir bürokratın kadro harici bırakılması,“tensikat deyu yad edilen acîbenin hiçbir esas ve mesası olmadığına sarihan delalet etmekdedir.” Sadrazam arzuhali havale ettiği Dahiliye’den aldığı cevapta, Yusuf Cemal Efendi’nin “umur-ı rusumiyeye vukufu malum” olduğundan tekrar Şûra-yı Devlet azalığına getirilmesini teklif eder.

Bu uygulamalarda, tensikattaki 65 yaş kuralı bile ihlal edilemez değildir. Tensikat Kanunu’nun 12. maddesine göre 65 yaşına dahil olan memurların istisnai olarak istihdamları için devletçe karar alınması gerekiyordu. Bu minvalde, Konya Vilayeti tensik komisyonu Müftü Ahmed Efendi’nin “kudret-i ilmiyesi cihetiyle” mevkiinde kalmasını istediğinde Meclis-i Vükela onun “sin kaydından istisnaen müftilikde kemâkân istihdamı[nı] münasib” görmüştür.

Sonuç

Saffet Nezihi’nin eski ile yeni devir arasındaki çatışmayı aile ortamına yansıtan Kadınlar Arasında adlı romanında başkarakter olan Nüzhet’in, gazeteci bir Jön Türk olan ağabeyi ile Abdülhamid taraftarı babasının, Said Paşa’nın sadarete getirilmesine verdikleri tepkiler karşılaştırılır. Ağabey, eski devir ricalinin tekrar iş başına getirilmesine karşı çıkar, istibdada alışmış adamların meşrutiyette faydalı olamayacağına inanır. Sicili kötü olan bu kadroyla memur tensikatının yapılamayacağını düşünür. Zira tensikata uğrayacak memurlar arasında, bunların kendi ailelerinden haksız yere görevler almış kimseler bulunmaktadır. Baba ise, devlet tecrübesi olan eski adamların yeni idareye ayak uydurup faydalı olacaklarını, gençlerin muktedir ve mücerrip olan bu zevatın tecrübelerine muhtaç olduklarını düşünmektedir. Baba ile oğul arasındaki bu fikir ayrılığı bürokraside kopuş ve süreklilik arasındaki tenakuzu çok güzel ifade etmektedir.

İnsan yaşarken hayatın akışında sürekliliğe daha çok muzahir olur; halbuki uzun yılların ardından geriye baktığında kopuşları görmeye daha meyillidir. Tarihçiler için de sürekliliğin keşfi daha zahmetlidir. Şimdilik elde olan verilerle II. Meşrutiyet sonrası bürokrasi için bir süreklilik tasviri yapma imkânı kısıtlıdır. İhtilalden sonra bürokraside bir kopuş yaşandığını gösteren deliller daha ağır basmaktadır.

Elit değişimi ancak organize bir muhalefetin ve bir karşı elitler rezervuarının olduğu durumlarda mümkündür. Hamidiye bürokrasisine Osmanlı geriliğinin kaynağı olarak saldırma geleneğine rağmen, Jön Türk muhalefeti II. Abdülhamid’in otokratik idaresini ikame edecek bir idari düzen tasvir edemediği gibi, böyle bir düzenin insan kaynağını da hazırlayamamıştır. Bu nedenle eski devir adamlarıyla iş tutmak durumunda kalmışlardır. Nitekim Cavid Bey, istibdat idaresinin kabahatlerine az çok iştirak etmeyenlerin çok az olduğunu ve eğer bütün eski devir memurlarından intikam almak lazım gelse, bütün devlet dairelerini boşaltmak ve onların yerine yeni adamlar bulmak gerekeceğini, bununsa mümkün ve caiz olmadığını yazmıştı. Sonuçta “cürüm yalnız eşhâsın değil idarenin, muhitin cürmü idi” denilerek, birlikte çalışmaya mecbur kalınan itidalli eski devir adamlarını temize çıkaran bir söylem kullanılmış ve ayrıca “muhtac olduğumuz o muhite hiç karışmamış kimseleri yetişdirmek içün senelere ihtiyacımız vardır” cümlesiyle itirazların önü kesilmişti. Bütün bunlara rağmen tensikattan sonra Osmanlı bürokrasisi tanınmaz hale gelmiştir. Kadro harici bırakılanların yekûnu, istihdamı caiz görülenlere oranla çok daha fazla görünmektedir.

Tensikat sürecine sadarette çalışırken bizzat şahit olan İbnülemin, bu süreçte doğan maddi ve manevi zarara nispetle, görülen fayda ve devletçe edilen istifadenin devede kulak kabilinde kaldığını yazmıştır. Gerçekten de, tensikattan sonra Osmanlı bürokrasisinde yaşanan değişim nicelikte kalmamıştır, doğal olarak niteliği de etkilemiştir. Bu niteliksel değişiklik olumsuz yönde olmuştur. Mesela, memur sicillerini ihtiva eden Sicill-i Ahval Defterleri’ne artık nadiren veri girildiği görülmektedir. Hazır veri tabanlarını düzgün bir şekilde kullanabilme kabiliyetine sahip memurların da azaldığı anlaşılıyor, zira memurların özlük işleriyle ilgili büyük yanlışlar yapılmaya başlanmıştır. Mesela, 7 Kasım 1909 tarihli Tasvir-i Efkâr gazetesinde yaşından dolayı tekaüt edildiğini okuyan Basra eski valilerinden Arif Bey hemen Tekaüt Nezareti’ne gider ve durumu araştırır. Meğer “Basra vilayetinden Arif ismiyle iki maʻzul” vardır. Bu isim Tekaüt Nezareti’nde Arif Paşa, Tensik Defteri’nde ise Arif Bey olarak kaydedildiğinden, hangisinin emekli edildiği anlaşılmamaktadır. Arif Bey konunun açıklığa kavuşturulması için Dahiliye Nezareti’ne başvurur. Dilekçenin havale edildiği Tensik Komisyonu tarafından yapılan araştırma neticesinde, gerçekten de Arif Bey’in h.1267 doğumlu olduğu halde, “Sicill-i Ahval İdaresince yapılub Tensik Komisyonuna verilen defterde isim müşahebeti olarak tarih-i tevellüdünün 1242 senesi gösterilmesine mebni” yaş haddinden emekliliğe sevk edildiği anlaşılmış, “sehv-i vâkı’ın tashihi” için gereği yapılmıştır. Bürokratik işlemlerde hata payının bu derece artmasına bakılırsa, İTC’nin tensikat uygulamasıyla kadrolaşma savaşını kazanması en çok kendisine zarar vermiştir.

TAŞRA

Demo version limitation, this page not show up.

Ek I
Hizmet, 13 Teşrinisani 1324-22 Teşrinisani 1908, No: 2508.

Ahval-i Siyasiye

İttihat

Türkler, Rumlar ve Yunanistan

Ta ilk yevm-i Hürriyetten beri tekrar ale’t tekrar yazıyoruz ki mevcudiyet-i siyasiyemizi var edebilecek yegâne kuvvet, müstakil çare İttihat ve ittifaktır. Eğer Osmanlı milletini teşkil eden efrad, hep aynı ırka, aynı mezhebe salik olsaydı bugün “İttihat” tan başka o kadar ehemmiyet ve ciddiyetle bahse lüzum görülemezdi. Fakat Osmanlı heyet-i içtimaiyesi yalnız Türklerden, yalnız Rumlardan veya Musevilerden mürekkep değildir. Ekseriyeti Türkler teşkil etmekle beraber içimizde milyonlarca Rum, Musevi, Ermeni, vesaire vardır.

Bütün Osmanlılara nimet-i hürriyeti bahşetmek için tahmin ve tasavvurun fevkinde gayretler, fedakârlıklar ibraz etmiş olan cemiyet-i muhtereme her şeyden evvel bu lazime-i siyasiyeyi nazar-ı dikkate almış hürriyetin bekasını ittihada merbut ve mütevakkıf addetmiştir. Çünkü ittihadın zarara uğradığı gün hürriyet ve meşrutiyet’in de tehlikede kalacağına tamamiyle kanidir.

Meşrutiyet-i idareye sadakatı olan her fert, ittihadı takdir eder. İdare-i hazıraya muhabbet ve sadakatı olmayan kimseler ise vatanın haini demek olduklarından Osmanlı heyet-i içtimaiyesi arasında yaşamaya müstehak sayılmazlar. Nitekim anasır-ı muhtelifeyi yekdiğerine düşürmeğe mevcudiyetimizin adeta ruhu olan ittihadı mahvetmeye çalışanlardan birkaç kişiyi hükümetin hudut haricinde nefy ve teb’id eylemesi bu icab-ı hakiki ve siyasiye müstenittir.

Bununla beraber ittihadın mana-yı hükmisini bihakkın idrake muktedir olmuş Osmanlılar henüz pek azdır. Anlamış olanlar da kendilerini asabiyet-i ırkıye ve mezhebiye hastalığından kurtaramıyorlar. Halbuki bizim için ittihada mani yegâne kavmiyet taasubu, iddiasıdır.

İttihat, Osmanlılara göre kavmiyet iddiasından daha elzem daha mukaddestir. Bugün [Ben Türküm, Sen Rumsun] demek, sen ayrı ben de ayrıyım demektir ki bu iddiada bulunanların kalbine Osmanlı hiss-i İttihat ve uhuvveti kolayca giremez. O halde menfaat-ı şahsiyeyi menafi-i âmmeye feda ettiğimiz gibi menafi-i kavmiyeyi de menafi-i içtimaiyeye feda etmek bizim için üss-i hareket olmalıdır.

Eğer her unsur kâffe-i harekâtında diğer anasırın menafiini de nazar-ı dikkate alır, yalnız kendi için çalışmazsa ittihad-ı samimiye pek ciddi bir adım atılmış olur. İttihadın istinadgâhı her unsurun diğer anasırla müşterekü ‘l menafi bulunduğunu bilmesidir. Bu bilinir veya bilirse ortada uhuvvetten başka bir şey kalmaz.

Osmanlılar bu gaye-i kemale vusul için evvelemirde tevakkuf ettiği esbab-ı iptidaiye ve taliyeyi düşünmeğe mecburdurlar. İttihat için bizde hazırlanmış bir zemin, bir temel yoktur. Vakıa Türkler kendi aralarında, Rumlar kendi beyinlerinde müttehit ve müttefik iseler de bizim muhtaç olduğumuz bu değil, bütün anasırın yekdiğerine kaynamasıdır.

Bu neticeyi elde edebilmek evvela ona mani olan esbabı araştırmağa vabestedir. Bunun için de Türklerle Rumları nazar-ı mukayeseye alalım:

Türkler, Rumların mevcudiyet-i kavmiyelerine riayetkâr olduklarını bundan yüzlerce sene evvel ispat etmişlerdir. Ruslar, İslamları Ruslaştırmaya çalışırlarken Türkler Rumlara kavmi mezhebi birçok imtiyazlar vererek onları Âdat ve münasebat-ı kavmiyelerinde serbest bıraktılar. Rusların maksadı zorla tesis-i İttihat olduğu gibi Türklerin maksadı da güzellikle ittihadı vücuda getirmek idi denilebilir. İstemiş olsalardı eski Osmanlı hükümdarları Rumları Türkleştirmek için ellerinde bulunan bütün kuvveti sarf ve istimal edebilirlerdi.

Maheza eski Türklerin bu babda pek büyük hatalarda bulundukları da inkâr olunamaz, çünkü Rumların imtiyazat-ı kavmiye ve mezhebiyelerine tamamen riayet edilmek şartıyla bu iki kavmi müşterek bir terbiye sayesinde birbirine kaynatmak imkânı var idi. Fakat bu imkân ve ihtiyacı nazar-ı ehemmiyete almayarak Rumlara büsbütün yabancı gözüyle baktılar, bittabi onlar da kendi mevcudiyet-i kavmiyelerini payidar etmek için bizden ayrı yaşamağa, çalışmağa mecbur oldular. Bizim için şimdiki halde düşünülecek nokta vaktiyle yapılamamış olan bir şeyin mehmaemken bundan sonra olsun vücuda getirilmesine çalışmaktadır. Rumlar ayrı bir terbiye-i içtimaiye altında bulunmakla Türklerden müteneffir sayılamayacakları gibi Türkleri de Rumlara düşman addetmek bilkülliye hatadır.

Rumlar bugün manen Yunanistan’a merbutturlar. Bu içtimai ve siyasi bir meslek ve hakikattir. Saklamağa lüzum yok. Bu içtimai ve siyasi bir mesele-i hakikattir. Saklamağa lüzum yok. Ancak Rumların Yunanistan’a olan rabıta-i maneviyelerinden dolayı biz Türklere zarar var mıdır? Varsa kabil-i tadil ve izale midir? Bu rabıtayı Türkiye için de müfit ve müsmir bir şekle taklip eylemek mümkün olamaz mı? Bunları tetkik edelim: Zira Rumları tam bir Osmanlı yapacak esbabı tahlil için nokta-i nazarımızı genişletmeye muhtacız.

Rumların Yunanistan’a merbutiyetleri orada veya Bulgaristan’da bulunan İslamların bize olan merbutiyetlerine mümasil olmakla beraber Osmanlı toprağında yaşayan Rumlar, aşağı yukarı Yunanistan’daki Rumlardan aşağı kalmayacak kadar çoktur. Bunun için padişahımız, bir vakitler Yunan başvekiline [Rumların asıl padişahı benim] demiştir ki pek manidar ve doğru bir sözdür. Mevkii içtimaiye böyle olduğu gibi siyaseten de Yunanistan Türklere muhtaçtır. Bugün Türkler olmasaydı İslavlar, Yunanistan’ı bir hamlede yutarlar, orasını da İslav memalikine katarlardı. Zira İslav politikası bunu icap ediyor. Şu halde Türkler Yunanistan’ın ve dolayısıyla bütün Rum ırkının beka-yı mevcudiyetine tabii bir zimandır.

Binaenaleyh Yunanistan esasen Türkiye’ye muhtaç olduğu gibi biz de muvazene-i dahiliyemizi muhafaza için Yunanistan’a muhabbet göstermeye muhtacız. Bu iştirak-i menafi ittihadımızı teyid edecek en kavi esbabdan birisidir.

Yunanistan’ın himayekârı, mevcudiyetinin zamini olmaklığımız için Yunan ve Osmanlı Rumlarının Türklere kardaş nazarıyla bakması elzemdir. Bunu kendileri idrak ederler. Biz de Rumları kendimizden kat’iyyen farklı saymaz ve Yunanistan’a tabii bir dost gibi muamele ederiz.

Hakikati bilmeyen birçok Yunanlılar ezcümle Rumeli ve Girit hakkında bir takım âmal-i istilakârane beslerler. Bu hatadır, hayale kurban olmaktır. Türklerin kuvvetli olması Yunanlıların beka-yı mevcudiyeti için şart-ı âzamdır. Yunanistan kendini muhafaza edecek istinat noktası bulduktan sonra artık tecavüze kıyam etmeli mi?

Durendiş olan Yunan ve Osmanlı Rumları şimalden gelen kuvvete karşı kendi mevcudiyetlerini müdafaa için Türklere dört elle sarılmalıdır. Böyle olursa her iki kavmin menafii aynı noktada İttihat eder, hem biz rahat oluruz. Hem de bütün Rum ırkı selamet-i siyasiye ve menafi-i iktisadiyesini temin eyler.

[Hüseyin Fehmi]

Ek 2
Hizmet, 1 Kanunuevvel 1324-14 Kanunuevvel 1908, No: 2522.

-Mebuslar İçin-

[Merasim Mükemmele-İ Teşyie]

Gideler yola selametle diye mebusan

Suluyor yollarını inceden inceye baran

Yazdığımız vechile vilayetimiz mebusları dün şehrimizden hareket etmişlerdir.

Bu babda icra bulunan merasim-i teşyie havanın yağmurlu zeminin çamurlu olmasına rağmen fevkalade mükemmel idi.

Hisar cami-i şerifinde öğle namazı eda edildikten sonra mebuslarımız kendilerine iltihak eden binlerce ahalinin refakatiyle ve önlerinde bahriye musikası terennümsaz olduğu halde evvela belediyeye gitmişler ve oradan aynı kalabalıkla daire-i hükümete gelmişlerdir. Hükümet dairesi havlusunda nutuklar okunmuş ve buna karşı vali paşa tarafından da bir nutuk irad edilmiştir. Badehu kışlaya gelinerek orada dahi merasim-i mahsusa ile istikbal olunmuş, nutuk ve dualar okunmuştur.

Heyet kışladan çıktıktan sonra gittikçe tezayüd eden cem-i gafir arasında arabalarına rakiben Kramer’e gelmişler ve orada heyetin vüruduna intizar eden Musevi mektebi talebeleri ile birçok halk tarafından parlak surette karşılanmışlardır.

Kramer’de mektep talebesi namına bir nutuk okunmuş ve mebuslarımızdan Şekip Bey buna güzel bir nutukla mukabele etmişlerdir. Bu esnada Bahriye musikası hürriyet marşını terennüm etmiş ve mektep talebesi tarafından mebuslarımıza müzeyyen buketler takdim olunmuştur. Mösyö Kramer, bu merasime âsar-ı fevkalade-i mehmennuvazenesiyle parlak bir surette iştirak eylemiştir. Badehu heyet ve eşraf-ı ahaliden pek çok zevat suret-ı mahsusada isticar ve bayraklarla muşaşaa bir surette tezyin edilmiş olan istimbotlara rakiben Romanya vapuruna gitmişler ve mebuslarımızı selametle bu vapura bindirmişlerdir.

Romanya vapuru da bayraklarla kâmilen donatılmıştır. Erkân-ı hükümet ve eşraf-ı belde vapur derununda mebuslarımıza veda ederek ayrılmışlardır. Havanın yağmurlu ve karanlık olması hasebiyle vapur hemen elektiriklerle tenvir olunmuş ve gece alaturka saat bir buçukta limanımızdan İstanbul’a müteveccihen fekk-i lenger eylemiştir. Merasim-i teşyienin mükemmeliyeti fevkalade ise de vaktin pek çok olduğu ve mebusanımız vapura irkâp edildiği esnada gazetemiz tertibatı hitam bulduğu için bu nüshamızla ancak şu kadarcık bir izahat verebildik. Tafsilatı yarın yazacağız…

Ek 3
Hizmet, 10 Kanunuevvel 1324-22 Kanunuevvel 1908, No: 2530.

Ahval-i Siyasiye

Dahili

Korktuğumuz Şeyler

Meclis-i Mebusan açıldı. Hatta şubelere bile tefrik edildi. Yavaş yavaş devair-i devletten kanuniyeti teklif olunacak layihalar da tevdi olunmağa başladı. Bununla beraber her türlü kayd-ı ihtimal ve endişeden azade ferih ve fuhur iş görmek sırası gelmemiştir. Ortada her şeyden evvel hallühasm [çözmek] olunmağa şayan birkaç mesele var ki bunlar milletin âmali, kaide-i meşrutiyetin icabı vechile düzüldükten sonra hal-i hazır-ı mesudiyetimizin devam ve bekasına pek de o kadar kanaat ve itimat olunamaz.

Nutk-ı iftitahide padişah memleketin usul-ı meşrutiyetle idaresi hakkındaki azminin kat’i ve layettagayyer olduğunu beyan etmiştir. Buna teşekkür olunur. Fakat hünkâr bu azminde sebat etmezse kimi mesul tutmak lazım gelecek? Burası malum değil. Çünkü Kanuniesasi mucibince hükümdar ez her cihet gayrimesul olduğu için yaptığı ve yapacağı şeylerden dolayı muatebe ve muaheze olunamayacak. Umur ve mesul-i icraiyede millete karşı saffet-i mesuliyeti haiz bulunması icap eden zat başvekildir. Halbuki nutk-ı iftitahide Kâmil Paşa’nın imzası var mıdır, yok mudur, şimdiye kadar matbuatımız bu cihetten hiç de kapak kaldırmadılar.

Mebuslar resm-i küşaddan evvel kanunuesasiye riayetten udul etmeyeceğine [dönme, vazgeçme] dair hünkârı tahlife ittifak-ı âra ile karar vermişlerdi. Bu karar da mevki-i icraya konulamadı. Padişah ilan-ı hürriyet sıralarında kanunuesasiye riayet edeceğine dair şeyhülislam efendi muvahecesinde yemin edildiğinden bahseyliyor. Vakıa bundan dört ay evvelisi şeyhülislam efendi ahaliye hitaben irad eylediği nutukta padişahın yemin eylediğini temin etmişti, fakat bir milletin hayat-ı siyasiyesine taalluku itibariyle ehemmiyeti herşeyden büyük olan bu yemin meselesini -velev ki şeyhülislam olsun- yalnız bir zatın şehadetine bırakmak ne dereceye kadar maslahata muvafıktır. Burası düşünülmek lazım gelmez mi? Yarın öbürüsü gün saraydan hilaf-ı vaadi ima edecek bir hareket sadır olursa millet padişahı mı, yoksa şeyhülislamı mı tutacak? Padişahın yemin ettiğini şeyhülislamdan başka gören yok ki hin-i hacette hünkâra karşı tevatüren isbat-ı hak mümkün olabilsin.

Mebusları verdikleri kararı infazda büyük bir eser-i zaaf ve acz gösterdiler. Hünkâr meclis-i mebusanda, vukela-yı ümmet huzurunda tahlif olunmalıydı. O vakit yemin, şeyhülislama karşı değil, millete karşı edilmiş olurdu. Fakat bugün padişah yemin etmediğini iddia eylese hilafını ispat için elimizde ihticaca salih bir vesika-yı kâfiye yoktur.

Mebuslara teklif olunan yemin de şayan-ı dikkattir. Her mebus Kanuniesasi ahkâmını muhafaza eyleyeceğine yemin etti. Bu yemin mucibince hiçbir mebus Kanunuesasiye muhalif harekette bulunamayacak halbuki Kanuniesasi namıyla doksan üçten baki kalan kanunun ezcümle 113. maddesi değiştirilmeyecek mi? Mesuliyet-i vükelâ ve âyan bahisleri ihtiyac-ı meşrutiyetle mütenasip tadilata mazhar edilmeyecek mi? Hükümdara âdi bir zabıta tahkikatiyle istediğini hudud-ı memleketten harice tard edebilmek iktidarını veren bu kanunuesasi ahkâmına riayet edeceğine yemin eylemekle milleti yani baştan bir takım felaket ihtimallerine maruz bırakmak değil midir?

Ayan azalarının da yemin ettiğimiz kanunuesasi mucibince sırf hükümdar tayin ediyor. Halbuki ayan, teşkilat-ı mühime-i kanuniyenin nısfıdır. Mebuslar istedikleri kadar boğazlarını yırtsınlar, eğer meclis ayanın daha doğrusu o meclis azalarına kayd-ı hayat şartıyla müstevfi maaşlar bağlayan hükümdarın zamirine muvafık kanun yapamazlarsa sa’y ve gayretleri hep havaya gidecek. Hükümeti kısmen gayrimesul bir hükümdarın eline bırakan böyle bir kanunuesasiye nasıl güvenebiliriz, anlayamayız!

Ya mesuliyet-i vükela maddesine ne diyelim ki Kanuniesasi halen heyet-i vükelayı millete karşı mesul tutmuyor! Nazırlar keyflerine göze hareket ederek milletin başına bir varta getirseler bile millet onlara hiçbir sual irat edemeyecek? Meclis-i Mebusan kabineye istediği kadar adem-i itimat göstersin, heyeti mevki-i iktidardan düşüremeyecek. Hükümdar gibi heyet-i vükela da gayrimesul.

Kanunen gayrimesul bir hükümdarın yine kanunen mesuliyet kabul etmeyen bir heyet-i vukelasına karşı millet ne yapabilir? İcraya karşı kanun, topa tüfenge karşı söz kaç para eder?

Mebuslarımız kanunuesasi ahkâmının muhafazasına sellemesselam yemin etmekle meşrutiyet idare namı altında imal edilen halfe-i istibdadı gönül rızalarıyla boyunlarına geçirmiş oldular. Yarın öbürüsü gün padişah bilfarz filancayı memleketten kovsa, bilfarz kabine erkânı milletin başına azim bir gaile açsa ve bilfarz ruh-ı memlekete ait bir kanunu meclis-i ayan okumadan geri gönderse mebuslarımız bunlara karşı (eyvallah) tan başka ne diyebilecekler! Zehi Hürriyet! Zehi Meşrutiyet! Bu cidden sarih bir gayrettir. Acaba Mebusan içinde bu dekayık-ı mühimmeyi anlayacak adam mı yoktu? Nasıl olup da (Kanuniesasi) ahkâmının muhafaza-ı mer’iyetine böyle düşünmeden yemin ettiler? Yemin ile müeyyed bulunan bir kanunu kaldırıp yerine nasıl başka bir kanuniesasi koyabilecekler? O vakit padişah ve padişahın kendi intihap gerdelerinden olan meclis-i ayan [siz bu kanunun muhafaza-ı ahkâmına yemin eylemiş idiniz, yemininizi bozarsanız biz de meşrutiyeti kaldırırız] deseler ne cevap verilecek? Bahusus ki padişah da resmen muhlif [yemin etmiş] değil!

Hülasa bu oyunda millet ne surette aldandı. İlk ve son fırsat fevt aldı. Bu kabahat da vükala-yı ümmete racidir, daha ilk adımda hepsinin bacakları titredi. Adeta korktukları, şaşırdıkları iddia olunabilecek bir eser-i acz ve zaaf gösterdiler.

Bugün meşrutiyet-i hakikiye ile mutlakü’l inan bir istibdat ortasında kalmış gibiyiz., hükmü kesmen istibdadı hami biz kanunuesasi üzerine hürriyetperverane kanunlar bina etmeye çalışan Meclis-i Mebusan ile gayrimesul bir hükümdar karşılaşmış demektir. Nik ü bedi tefrik etmeyen çocuğun eline kibrit vermek kabilinden nefsi gayrimesul ve mukaddes bir hükümdarın, yedine dehşetli bir silah-ı istibdad veriliyor.

Maheza padişahın bizzat bu silahı suistimal edeceğini zannetmeyiz. Zaten evvelce de hükümdarın nüfuz-ı mutlakını keyflerine göre başkaları kullanmamış mıydı? Şimdi de bu silahı padişah namına millete tevcih edecek erazil yok mu kıyas ediliyor?

Heyhat! Meşrutiyetten sonra Yıldız’daki baştan bir hafiye çetesi teşkil olundu. Seryaver Şakir Paşa’nın riyaseti altında feriklerden livalardan miralaylardan mürekkeben teşkil edilen bu cemiyet-i cevasis yıkılan bina-yı istibdadın enkazını toplayarak yeni bir hisar-ı tahakküm bina etmeye çalışıyor. Mabeynin yaveran tensikatında en namuslu olanlardan sarf-ı nazar cürümleri hafif bulunanlar bile açığa çıkarılarak yerlerine babasını zehirleyen, kardaşı jurnal eden, hülasa binlerce canlar, hanümanlar söndüren hainler alındı veya ipka edildi. Meşrutiyetle idare olunan bir memleketin hükümdarı sarayında bu hafiye çetesine bu heyet-i zalimeye ne ihtiyaç var?

Bu teşkilat daha dün ikmal edilmiş olduğu halde bugün içlerinden ikisi -Miralay Ragıp ve Raif- anarşist meselesi dolayısıyla padişahı ihafe ederek Meclis-i Mebusan’a azimetten men’e çalıştılar. Vakıa bunların hep külah kapmak, padişahı korkutup hayatı kendi ellerine, kendi himmetlerine mevdu etmiş gibi şahıslarına zat ve zaman süsü verdirmek hususundaki gayretleri anlaşılmadı değil, hatta mabeynden bile tard olundular, lakin asıl azılıları yine orada değil mi?

Doğrusu İran’ın sergüzeşt-i elimi meydanda iken vükela-yı ümmetin her türlü tevilat-ı istibdatkâraneye istidadı aşikâr bulunan bir kanunuesasiye milletin başını bağlayarak yan gelmeler şayan-ı teessüftür. Çürük temel üzerine kâşane bile yapılsa beka bulunmaz.

Alelhusus aksülamel tehlikelerinin henüz zail olmadığı bir sırada bu vaziyet, uçurum kenarında dolaşmağa benzer. Vakit varken buna bir çare bulunmasını milletin saadet ve selamet-i âtiyesi namına vükela-yı ümmetin himmet ve gayret-i vataniyelerinden istirham eyleriz.

Hüseyin Fehmi

Taşradan Meşrutiyete Bakış:
Sosyal, Siyasal ve Ekonomik Açıdan II. Meşrutiyet Döneminde Aydın Sancağı (1908-1918)

Günver Güneş

Giriş

II. Meşrutiyet dönemi, neredeyse otuz yıllık istibdat döneminin ardından Osmanlı Anayasası’nın 24 Temmuz 1908’te yeniden ilan edilmesiyle başlayan dönemi içermektedir. Toplam 14 yıl süren bu dönemde Türkiye İttihat ve Terakki’nin ülkenin kurtuluşu adına sergilediği milli program, parlamenter demokrasi, seçim, siyasi parti, askeri darbe ve diktatörlük olgularıyla tanışmış, bu olguları tartışmış, iki büyük savaş (Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı) yaşamış ve 600 yıllık imparatorluğun dağılmasına tanık olmuştur. Aydın Vilayeti ve ona bağlı Aydın Sancağı söz konusu dönemde ekonomik yönden gelişmişliği, yatırımlar ve doğal kaynaklar yönünden zenginliği nedeniyle büyük devletlerin dikkatini çeken imparatorluğun seçkin bölgelerinden biriydi.

Aydın Sancağı’nın bütününü gözetmeyi hedefleyen bu çalışma II. Meşrutiyet’in ilanı süreci, yarattığı yankılar ve siyasal-toplumsal niteliği hakkında tezler üretirken, siyasal yaşamın kurumla ideoloji, bilinçle kendiliğindenlik bileşiminin çözümlenmesinde taşra boyutundaki değişimi ve özelde Aydın Sancağı’ndaki kent ve kasabaların toplumsal-ekonomik yapılanmaları ile ürettikleri kültürel-siyasal gelenekleri ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır.

1908’e Girerken Aydın Sancağı

İdari açıdan Aydın Vilayeti’ne bağlı olan Aydın Sancağı kuzeyinde İzmir ve Saruhan Sancakları, doğusunda Denizli, güneyinde Menteşe Sancağı, batısında İzmir Sancağı ve Adalar Denizi ile çevrilidir. Aydın, Nazilli, Söke, Bozdoğan, Çine isimli kazası olan sancağa bağlı olarak 17 nahiye bulunmaktadır.

Mutasarrıflıkla yönetilen Aydın Sancağı’nın 1908 yılında en yüksek yöneticisi Mutasarrıf Mehmed Ali Paşa idi. Sancak yönetiminde Naib Cemil Efendi, Müftü Mehmed Emin Efendi, Muhasebeci Cemil Bey, Tahrirat Müdürlüğü’nde de Mahmud Raci Beyler görev yapıyorlardı.

Aydın kazasında mevcut bina durumu ise dönemin kaynaklarında şu şekilde belirtilmiştir. Hane: 9.621, dükkân: 1.777, han: 45, hamam: 8, un değirmeni: 27, fabrika: 7, tasirhane: 29, hükümet konağı: 1, debboy-u hümayun: 1, hapishane: 1, karakolhane: 3, daire-i askeriye: 1, redif debboy: 1, telgrafhane: 1, Duyun-ı Umumiye İdaresi: 1, Ziraat Bankası: 1, Reji İdaresi: 1, Maarif İdaresi: 1, cami: 125, mekteb-i idadi: 1, tekke zaviye: 1, manastır: 5, metropolidhane: 1, ziraat ve ticaret odası: 1, gureba hastanesi: 3, daire-i belediye: 1, havra: 1, kilise: 4, debbağhane: 101, kiremithane: 5, zükur ibtidai mekteb: 4, inas ibtidai mekteb: 2, hapishane mektebi: 1.

Sancak 248 bin nüfusuyla Batı Anadolu bölgesinde İzmir’den sonra en önemli nüfus yoğunluğu taşıyan bir evreye sahipti. Nüfusun büyük bir çoğunluğunu Türkler oluşturuyordu. Gayrimüslimler daha çok kent ve kasabalarda özellikle Aydın, Nazilli, Söke gibi gelişmiş modern yaşamın daha fazla hissedildiği yerleşimlerde dikkat çekiyorlardı. Özellikle Rum nüfus kıyı kesimlerde yoğunlaşmıştı. Aydın Sancağı genelinde yaşayan toplam 26 bin Rum’un yarıdan fazlası Söke ve çevresine yerleşmişlerdi. Yahudiler ağırlıklı olarak Aydın kaza merkezine toplanmışlardı. Sancakta 766 olan Ermeni nüfusunun en fazla bulunduğu kaza 497 ile Nazilli idi. Gayrimüslimlerin kırsal kesimde sayıları neredeyse hiç yoktu. Çine, Karacasu, Bozdoğan bölgelerinde Rum, Ermeni, Yahudi nüfusu bir elin parmakları nispetinde azdı.

1908 yılı Aydın Sancağı nüfusu1 |  | 908 yılı Aydın kent nüfusu (Köylerle Beraber)
Müslüman-Türk 217.886 |  | Müslüman-Türk 36.780
Rum 26.710 |  | Rum 4.769
Yahudi 2.881 |  | Yahudi 2.490
Ermeni 766 |  | Ermeni 201
Katolik-Ecnebi 65 |  | Katolik-Ecnebi 65
Toplam 248.308 |  | Toplam 44.305

İmparatorluk 20. yüzyıla bir dizi iç ve dış sorunla girerken, taşrada gündelik yaşamın getirdiği yönetsel, toplumsal, ekonomik pek çok sorunla boğuşuyordu. Aydın Sancağı da II. Meşrutiyet dönemine kent ve kasabalarda tabii afetler, sağlık sorunları, şehir yerleşim sorunları gibi pek çok problemi bünyesinde taşıyarak girmiştir. Bölgenin öncelikli sorunlarından biri ve belki de en önemlisi bitmek tükenmek bilmeyen yangınlardı. Ahşap binalar nedeniyle küçük yangınlar birer felakete dönüşerek ev, dükkân ve mabetleri yok etmiştir. 1908-1918 yıllarında dönemin İzmir gazeteleri ve BOA belgelerinde Aydın, Nazilli ve Söke’de büyük zararlar veren birçok yangın haberi bulunmaktadır.  1908 ve 1910 yıllarında Aydın kent merkezinde çıkan yangınlar belediyenin acizliği nedeniyle kısa sürede büyüyerek kentte ciddi tahribata yol açmıştır. 4 Nisan 1910’da Aydın Yahudi mahallesinde çıkan yangında 35 dükkân ve mağaza yanarken, 1911 yılında yine Yahudi mahallesinde çıkan bir başka yangında 3 sinagog, 146 ev ve dükkân kül olmuştu.

Sancak merkezi Aydın’ın yaşadığı önemli sorunlardan bir diğeri kent içinden geçen Tabakhane deresi ve onun neden olduğu sorunlardı. Kentin en saygın yeri olan Hükümet Caddesi derenin yarattığı sel suları nedeniyle çamurdan geçilmiyordu. Aydın ve Nazilli’de özellikle Müslüman mahallelerindeki suyollarının yağmurlu havalarda yarattığı sel tehlikesi 1910’lu yıllarda gazetelere en çok haber olan konuların başında geliyordu.

Aydın Sancağı’nda yer alan kent ve kasabalarda yaşanan sorunlardan bir başkası da pislik, harap durumdaki eski mahaller ve sağa sola atılmış olan çöplerin yarattığı sağlık sorunlarıydı. Aydın Sancağı’nda 1910’lu yıllarda Kuyucak’tan Germencik hattına kadar olan demiryolu güzergâhındaki hemen tüm yerleşimler kolera salgınıyla boğuşuyordu. Resmi raporlar ve dönemin basınının belirttiğine göre alınan bütün önlemlere rağmen 1911 yılı Temmuz ve Ağustos aylarında Aydın Sancağı genelinde çok sayıda kişi koleradan yaşamını yitirmişti.

Bütün bu saydığımız önemli sorunlara rağmen meşrutiyet döneminde Aydın Sancağı’nda yerel yöneticiler ve merkezi yönetim kentlerin altyapısı ve düzenlemeleriyle gerçekten ilgilendiler. Yerleşim alanlarının içinde kalan mezarlıkların kaldırılıp park ve bahçelere dö-
nüştürülmesi, istasyonlara giden yollar üzerinde yeni binaların yapılması, kent merkezlerinde uygun arsalara yeni hükümet binaları yapılması bu dönemin modern yaşam tarzına ulaşmaya yönelik kayda değer faaliyetlerindendi. 1910’lu yıllarda kentlerin çehresi değişirken, yeni kurulan mahallelerle nüfus oranlarında da önemli artış yaşanmıştır. Bunda Balkan Savaşları sonrası gerçekleşen göçlerin büyük etkisi olmuştur. Özellikle Makedonya’dan gelen muhacirler ayrıcalıklı bir yer tutmaktaydı. Bu muhacirlerin Aydın vilayetinde daha önceleri Rumların yoğun olarak yaşadıkları yörelere iskân edilmeleri dönemin siyasal çekişme ortamı içinde yeni olayları da beraberinde getirmiştir. Nitekim Aydın’daki Meşrutiyet mahallesi bu göçler sonucu oluşan bir mahalle idi.

II. Meşrutiyet’in Aydın’da İlanı

Meşrutiyetin II. kez ilanı tüm Osmanlı Devleti’nde olduğu gibi Aydın’da büyük coşkuyla karşılanmıştır. Nitekim meşrutiyetin haberi vilayet merkezi İzmir’den hemen sonra Aydın’da çok çabuk duyulmuştur. Meşrutiyet ilan edilir edilmez ilk iş olarak Aydın hapishanesinin kapıları açılmış, bütün mahpuslar serbest bırakılmıştır. Şehir göğüslerine kırmızı-beyaz kurdeleler takılmış olan Aydınlı gençler tarafından baştanbaşa süslenmiştir. 27 Temmuz 1908 Pazar günü Rum, Ermeni, Yahudi, Müslüman, bütün ahali, hükümet memurları ve askeri zabıtanın katıldığı büyük bir kalabalık akşam saat 11 civarında Kepez sırtlarında İttihat ve Terakki’nin önderliğinde meşrutiyet kutlamaları gerçekleştirmiştir. Tören alanı Türk bayrakları ve kısa sürede yapılan bir zafer takıyla süslenmişti. Ahenk gazetesi muhabirine göre meşrutiyet kutlamalarında 10-15 bin civarında Aydınlı tören alanında toplanmıştı. Kalabalık maarif musiki topluluğunun çaldığı güzel parçalarla eğlenmişti. Gece saat üçe kadar beraber olan halk dağılmayarak doğruca Hükümet Dairesi’ne yönelmiş burada mutasarrıf Mehmed Ali Paşa’nın konağı önünde toplanmış. Konak önünde toplanan Aydınlılar burada avazı çıktığı kadar haykırarak sevinç içinde birbirlerini kucaklamışlardır. “Yaşasın padişah efendimiz”, “yaşasın Osmanlı İttihat Cemiyeti”, “yaşasın vatan-millet ebediyen payidar olsun adaletle hürriyet” tezahüratları ortalığı inletirken, müzik eşliğinde topluluk Aydın mahallerini dolaşmış, kutlamalar sabahlara kadar devam etmiştir. Kutlamaların ardından Aydın İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne 29 Temmuz tarihli bir telgraf yollamıştır.

İttihat ve Terakki’ye bağlılık mesajı içeren benzer kutlama telgrafları Nazilli, Söke, Kuşadası, Çine, Karacasu, Germencik’ten de gönderilmiştir.15 Ağustos ayının ilk haftası ise Aydın ileri gelenlerinden 150 kişi bir trenle İzmir’e gelmişler, burada yapılan meşrutiyet şenliklerinde hazır bulunmuşlardır.

II. Meşrutiyet’in ilanı sırasında ve sonrasında Aydın’da büyük şenlikler yapılmakla birlikte lüzumsuz taşkınlık, kavga ve yağma olayları da geçekleşmiştir. Meşrutiyet kutlamaları sırasında daha önce halkın şimşeklerini üzerine çekmiş olan Abdülhamid yanlısı Mutasarrıf Mehmed Ali Paşa Aydın’da fazla duramayacağını anlayarak 1908 yılı Ağustos ayı sonlarında Aydın’dan ayrılmıştır. Başka bir olayda ise Liva polis komiseri olarak görev yaptığı sürede Aydın’da pek çok kişinin canını yakmış olan ve halkın “Oles” adını taktığı ve meşrutiyet ilan edildiğinde İzmir’e kaçmış olan Mehmed Efendi’yi buraya kadar takip ettikten sonra yakalayan halk, kışla meydanında yuh ve alkış sesleri arasında rütbe ve nişanlarını sökmüştür.

Meşrutiyetin II. kez ilan edildiği tarihlerde Aydın Sancağı, adını, Mutasarrıf Neşet Bey Olayı ile duyurdu. Saray yanlısı Mutasarrıf Mehmed Ali Paşa Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Aydın’dan uzaklaştırılmıştır. Aydın mutasarrıfsız kalmıştı. Mehmed Ali Paşa’nın yerini bir süre vekâlet etti ise de Aydın’da o da fazla kalamadı.

20. yüzyıl başlarında önemli sancaklardan biri olan Aydın en buhranlı bir dönemde mutasarrıfsız ve vekâletle idare edilecek bir yer değildi. Nitekim İttihatçılar çok geçmeden 1908 Kasım ayında Muğla mutasarrıfı olan Neşet Bey’i Aydın Mutasarrıflığı’na tayin etmişlerdir. Asaf Gökbel’in anlattığına göre Neşet Bey çalışkan bir adamdı. Aydın’a yeni görevine gelir gelmez verimli çalışmalarda bulundu. Yeni mutasarrıf halkın derdini dinliyor, memleket işlerine karşı büyük bir alaka gösteriyordu. O dönemde ciddi bir sorun olan eşkıyalık hareketlerini de dizginleyerek, efelerin yüze inmesine sağlamıştı.

Onun döneminde Çakırcalı Mehmed, Musaoğlu, Kamalı, Çamlıcalı gibi efe ve zeybek grupları çıkarılmıştı. Neşet Bey bu başarıları ve halka karşı gösterdiği sonsuz tevazu ile kendini Aydınlılara çok sevdirmişti. Fakat çok geçmeden Dahiliye Vekâleti’nden gelen bir yazı ile Preveze Mutasarrıflığı’na tahvil edildiği emrini aldı. Neşet Bey Sadrazam Kâmil Paşa’dan başka bir yere nakledilmesini rica etmişti. O sırada Kâmil Paşa sadrazamlıktan istifa edince yerine geçen Hüseyin Hilmi Paşa’ya; Aydın Mutasarrıflığı Neşet Bey’in baba dostu olduğu ve Rumeli’de iyi bir yere gönderilmesini arzu ettiğinden dileğini yerine getirilmesini istemiş, Preveze Mutasarrıflığı’na tayini bu şekilde ortaya çıkmıştı.

Bir iddiaya göre Neşet Bey Aydın’dan başka bir yere tayinini kendisi istemişti. Bir başka iddia ise mutasarrıfın hükümetçe başka bir yere tayini kararlaştırılmıştı. Her ne olursa olsun Neşet Bey’in Aydın’dan başka bir yere tayin edilmesi şehirde büyük tepkilere neden oldu. Mutasarrıfın Aydın’dan ayrılacağı haberi duyulduğunda halk önce küçük gruplar halinde, daha sonra kitleler halinde toplanarak bu olayı protesto etmiştir. Aydın halkı çok sevdiği mutasarrıfı Neşet Bey’i göndermek istemiyordu. Bu konuda Aydın valisine ve hükümete de açıkça tavrını koymuştu. Gerçekte Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından ilhak edilmesi, Girit’in Yunanistan’a bağlanması, ekonomik sorunlar İttihatçıların canını epey sıkan konulardı. Ancak merkezi yönetime bir sancakta yaşayan halkın sadece mutasarrıfı başka bir yere tayin edildiği için tepki göstermesi hiç beklemedikleri bir durumdu.

İttihatçıların meşruti yönetime tekrar geçilmesinin sarhoşluğunu yaşarken, Aydın’da 1908 yılı Aralık ayının üçüncü haftası başlayan tepkiler kısa sürede gösteri ve mitinglere dönüştü. Zaman zaman göstericiler güvenlik güçlerini zor durumda bırakan taşkınlıklarda bulundular. Aydın 1908 yılı sonlarında vilayet merkezi İzmir’in ve imparatorluğun merkezi İstanbul’un başını ağrıtan önemli sorunu bünyesinde taşıyordu. Öyle ki Aydın’da yaşayan Mutasarrıf Neşet Bey meselesi, İzmir’de oturan Aydın vilayeti valilerinin otoritelerini kullanamadıkları gerekçesiyle görevlerinden alınmasıyla sonuçlanacak gelişmeleri de beraberinde getirmişti. Gerçekten Aydın ve çevresi eşkıyalık olayları nedeniyle 1909 yılının ocak ayında Meclis-i Mebusan’da büyük tartışmalara neden olmuştur. Bunun üstüne Mutasarrıf Neşet Bey meselesi eklenince dönemin Aydın Valisi Rauf Paşa yaşlılığı, yetersizliği ve otoritesini kullanamaması gerekçe gösterilerek Dahiliye Nezareti’nce görevden alınmış, yerine bir süre İzmir kumandanlarından Servet Paşa vekâlet etmiş ise de, 7 Mart 1909 da eski Berlin Sefiri ve Posta Telgraf Nazırı Galib Bey Aydın Valiliği’ne tayin edilmiştir.

İzmir’de bu gelişmeler yaşanırken, Aydın’da da bazı art niyetli gruplar Neşet Bey’in şehirden gönderilmesinin sebeplerini arıyorlar, önlerine çıkan idareciden hesap soruyorlardı. Şehirde kendini gösteren yönetim boşluğu kısa zamanda anarşi ortamını doğurmuştu. Göstericiler gün geçtikçe protestolarını sertleştirdiler. Olayda sorumlu gördükleri herkesle hesaplaşıyordu. Bu sert davranışlardan Belediye Reisi Ahmed Bey de nasibini almış, göstericiler kendisinden mutasarrıfın gönderilmesinde etkisinin olup olmadığını sormuştu. Göstericilerin hiddetinden korkmuş olan Belediye Reisi Ahmed Bey hiç konuşmaması üzerine hırpalanmış, hatta tehdit edilmişti. Belediye Reisi Ahmed Bey kendisini bu kızgın topluluk tarafından linç edilmekten Neşet Bey’in Aydın Mutasarrıflığı’na tayini için yazılan istida telgrafında imzasını göstererek kurtarabilmiştir. İzmir’deki Hizmet gazetesi gibi bazı gazeteler ortamın iyice gerilmiş olmasına rağmen halkı tahrik edici yayınlar yapmaktan çekinmiyorlardı.

Öte yandan Neşet Bey’in görev yerinde bırakılması için çabalarda bulunan iki Aydın mebusu aleyhine gerek İstanbul, gerekse İzmir basınında çıkan yazılar Aydın’da infiale neden olmuştur. Bu olayı protesto için Müslüman, Rum, Ermeni ve Yahudilerden oluşan iki bin kişilik bir miting düzenlenmiştir. Mitingin hemen ardından Aydın Belediye Reis Vekili Mehmed Hilmi, Rum cemaati vekili Kamyonus Vasilaki, Ermeni reisi ruhani vekili İstepan imzalarıyla Aydın’da yaşanan müessif olayların kamuoyuna bildirilmesi amacıyla bir telgraf yayımlanmıştır.

Aydın Mutasarrıfı Neşet Bey’in her ne sebeple olursa olsun başka bir livaya tayini Kâmil Paşa’nın valiliği döneminde istemiş olduğu sonradan yapılan tahkikat neticesinde ortaya çıkmıştır. Bu talep Hüseyin Hilmi Paşa zamanında dikkate alınmış Neşet Bey Engiri’ye tayin edilmiştir. Neşet Bey’den boşalan mutasarrıflık makamına da Sinop Mutasarrıfı Ziya Paşa getirilmiştir. Ziya Paşa Aydın’a tayin haberini alır almaz İzmir’e geldi. Oradan da Aydın’a geçmek istedi.

Fakat Neşet Bey’den memnun olan Aydın halkı ve şehrin nüfuzlu kişileri Ziya Paşa’nın Aydın’a gelişini engellemeye çalıştıkları gibi, Neşet Bey’i de bir yere göndermiyorlardı. Üstelik Neşet Bey’in Aydın’da kalması için de her yolu denemeye başlamışlardı. 1909 yılı Mart ayının ilk haftası Aydın’ın nüfuz sahibi aileleri aralarında 8 kişilik bir heyet oluşturarak İzmir Valisi Galib Bey’e gönderdiler. Validen Neşet Bey’in Aydın Mutasarrıflığı’nda bırakılmasını rica ettiler. İsteklerini iletmek için vilayet makamından başka, hükümete, Meclis-i Mebusan’a İstanbul matbuatına ve Aydın Mebusu Ubeydullah Efendi’ye telgrafla müracaatta bulundular. Vilayet merkezi İzmir’de bu gelişmeler yaşanırken, Aydın’da eşyalarını toplayıp şehirden ayrılmak üzere yola çıkan Mutasarrıf Neşet Bey’in yolu halk tarafından kesilmişti. Topluluk içinde bir kısım halk mutasarrıfın gitmemesi için yalvarırken, bir diğer kısım demiryolu raylarına uzanarak mutasarrıfı götürecek trenin hareketine izin vermemişlerdi.

Aydın Valisi Galib Bey gösterilerden etkilenmiş olsa gerek, Aydın halkının isteğine uyarak Mutasarrıf Neşet Bey’i Aydın’dan ayıramayacağını, İstanbul’da Dahiliye Nezareti’ne bildirdi. Bu haber Aydın’da büyük sevinç gösterileriyle karşılandı. Her şeyin yoluna gireceği Neşet Bey’in Aydın’da kalacağı ümit edilirken, hükümet Aydın halkının isteğini direniş ve isyan olarak algılamış, vali Galib Bey’den yeni mutasarrıf Ziya Paşa’yı görev yerine almasını istemiş ve bu amaçla üç tabur askerle Aydın halkının direnişini kırması için direktif vermişti. Aydın Valisi Galib Bey’in Aydın halkının davranışının hükümete isyan ve kıyam olmayıp sadece samimi bir istek olduğuna dair hatırlatmalarını içeren telgrafı ise İstanbul’da ciddiye alınmamıştı. Bu gelişmeler üzerine vali de otoritesinin kalmadığı gerekçesiyle istifa etme kararını vermiştir.

Aydın Valisi Galib Bey’in bu kadar basit bir mesele nedeniyle İstanbul hükümeti tarafından istifaya sürüklenmesi İzmir halkını olduğu kadar Aydınlıları da oldukça üzmüştür.

Nitekim 18 Mart 1909 günü saat yedide Kramer Oteli önünde Galib Bey’e destek vermek amacıyla gerçekleştirilen mitinge Neşet Bey’in Aydın’da kalması konusunda gösterdiği duyarlı tavır nedeniyle Aydın’dan da 300 kişi katılmıştır.

Meşrutiyet yönetimi bir taraftan ülke içinde ki sosyal-siyasal-ekonomik sorunlar, diğer taraftan da dışarıda toprak kayıplarıyla gerginleşen dış politika konularıyla uğraşırken, bir de merkezi otoriteyi sarsacak mutasarrıflık meselesi gibi basit tayin konularıyla uğraşmak istemiyordu. Ancak koca bir şehir halkını da karşısına almaktan çekiniyordu. Bir ara saygın kişiliğinden ötürü Aydın mebusu olan Ubeydullah Efendi’den de yardım istenmiştir. Ubeydullah Efendi meseleyi çözmek için İttihatçıların da arabuluculuğuyla devreye girdiyse de bundan da sonuç alınamamıştır.

Aydın vilayetinde iki mebusun vali Galib Bey’e hükümetin emirlerinin derhal uygulanmasını isteyen telgraf yazmaları zaten gerilmiş olan sinirleri iyice bozdu. Vali Galib Bey üzerindeki baskının giderek artması üzerine çaresiz kalırken, hükümet Galib Bey’i vilayeti iyi idare edemediği, hükümetin otoritesini Aydın vilayetinde kullanamadığı gerekçesiyle görevden almıştır. Hükümet apar topar Galib Bey’in yerine eski sadrazamlardan Avlonyalı Ferid Paşa’yı 20 Mart 1909’da vali vekili olarak İzmir’e tayin etti. O arada Aydın vilayetinde büyük bir sorun haline gelmiş olan eşkıyalığı kökten çözmek amacıyla Kara Sait Paşa da yeniden Kuvve-i Takibiye Kumandanlığı’na atandı.

Avlonyalı Ferid Paşa eşkıyaların yakalanabilmesi için vilayetteki bütün mutasarrıf ve kaymakamlara tebliğ edilmek üzere bir dizi önlemi içeren bir “izahname” hazırladı. İzahname basın yoluyla halka duyuruldu. Bu izahname silah taşımanın yasaklanması ve ahaliye eşkıya saklamaması konusunda yükümlülükler getiriyordu. Alınan önlemler sonucu Aydın vilayetinde eşkıyalık olaylarına büyük azalma görüldü. Mehmed Çavuş ve Çerkez Kasım çeteleri yakalandı. Tekelioğlu, Kargalı Hasan çeteleri imha edildi. Koca Ali çetesinin bazı efradı ele geçirildi. Afta bulunan Çakırcalı Mehmed ve çetesi de takiplere katılıp hükümete yardımcı olmuştu.

Avlonyalı Ferid Bey’in sosyal bir yol olan eşkıyalığa karşı kazandığı başarılar basın tarafından vilayette hükümetin otoritesini yeniden tesis etmeye başlaması şeklinde yorumlandı. Gelişmeler Neşet Bey meselesini bir süre için rafa kaldırmasına neden olmuşsa da, yeni vali mutasarrıflık meselesiyle sarsılmış olan makamının prestijini de kurtarma gayreti içindeydi. Nitekim vali Ferid Paşa da eski Aydın Valisi Galib Bey zamanında atandığı göreve bir türlü gönderilemeyen, Aydın halkının koruması altında bulunan Aydın Mutasarrıfı Neşet Bey’i bir telgrafla İzmir’e çağırdı. Çağrı üzerine İzmir’e gelen Neşet Bey, Ferid Paşa’nın izahları neticesinde önce İstanbul’a ardında da yeni görev yeri olan Preveze’ye gitmiştir. Bu olay Aydın’da İttihat ve Terakki’ye karşı bir cephe alınması ve muhalefetin başlamasına sebep oldu. Halk Ahrar ve daha sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkası etrafında toplandı. İttihatçılarla itilafçılar arasında sürekli mücadeleler başladı. Aydın’da İttihat ve Terakki’ye karşı muhalefet her cephede ve açıktan açığa kendini gösterdi. Durumu düzeltmek ve Aydınlıların gönlünü almak isteyen İttihat ve Terakki önce parti ileri gelenlerinden Cavid ve Halil (Menteşe) Beyleri, ardından Ubeydullah Efendi’yi Aydın’a gönderip halka nasihat ve konferanslarla yaklaşmak istedi ise de bu girişimlerden de bir sonuç elde edemedi.

Mutasarrıf Neşet Bey meselesi Asaf Gökbel’in ifadesiyle II. Meşrutiyet döneminde “Aydın’ın sosyal ve siyasal bünyesinde büyük bir çıban olmuştur.”

Aydın Sancağı ve onun merkezi Aydın şehrinde 1908 yılı sonlarında başlayan mutasarrıflık meselesinin yeni rejimin elinde büyük bir krize dönüşebileceğini hiç kimse hesap edememişti. İttihatçılar taşradaki ilk sınavlarında hayal kırıklığına uğradılar. Vilayet merkezine ve hükümete de yansıyan mutasarrıf Neşet Bey olayı II. Meşrutiyet’in ilk günlerinde gündemin en önemli sorunlarından biri haline geldi. Aydın halkının basit bir talebi hükümet tarafından yönetim boşluğu endişesi ve otorite zafiyeti olarak algılanmıştır. Dönemin Aydın Valisi Galib Bey’in mutasarrıf Neşet Bey ve Aydın halkının istekleri yönündeki tavrı merkezi yönetim-taşra kavgasına dönüşmüş, özgürlük, hürriyet, eşitlik fikirleriyle iktidara gelen İttihat ve Terakki ve onun yöneticilerinin izlediği siyaset halkta büyük endişeler yaratmıştır. Mutasarrıf Neşet Bey olayı Aydın’ın politik yüzünü bir kez daha ortaya çıkarırken, Aydın’ın adı vilayet merkezi İzmir’de ve imparatorluğun merkezi İstanbul’da artık çok sık tekrarlanır hale gelmiştir. Aydın Sancağı Neşet Bey olayından sonra adeta mutasarrıf öğütmeye başlamıştır. Neşet Bey olayı Aydın’da İttihat ve Terakki’ye karşı oluşan toplumsal muhalefetin önemli bir halkası olmuştur. İttihat Terakki halkın kendilerinden uzaklaşmaya başladığını gördüğünde durumu düzeltmek için Cavid Bey, Halil (Menteşe) ve Ubeydullah Efendi’yi konferans ve nasihatler vermek için Aydın’a gönderdilerse de olumlu bir sonuç elde edemediler. Neşet Bey Preveze’ye gittikten sonra yerine Ziya Bey Aydın Mutasarrıflığı’na getirilmiştir. Aydın 1909 yılında gelen giden mutasarrıflara ev sahipliği yaptı. Fevzi Bey Aydın’da sadece bir yıl kaldı. Reşit Paşa ihtiyarlığını bahane ederek Aydın’dan ayrıldı. II. Meşrutiyet döneminde mutasarrıfların içlerinde en güçlü ve istikrarlısı Selanikli Hüsnü Bey çıkmıştır. İttihat ve Terakki taraftarlığıyla bilinen Hüsnü Bey 1912’den 1917’ye kadar beş yıl Aydın’da kaldı. Hüsnü Bey merkezi yönetimden de almış olduğu destekle Aydın’da Meşrutiyet mahallesini kurmuş, Balkan muhacirlerini buraya yerleştirmişti. Eğitim alanında da adeta reform yapıldı. Kenzü’l-irfan, Cemal Bey (Halide Hatun), Teshiliye (Güzelhisar), Rabia Hanım mektepleriyle, Erbeyli köy mektebi onun zamanında gerçekleştirilen önemli hizmetlerdi. I. Dünya Savaşı sonlarına doğru yine kısa aralıklarla Haydar Bey ile Reşad Beyler Aydın Mutasarrıflığı görevlerinde bulundular. Bu iki mutasarrıf İttihat ve Terakki’nin güçlü ismi İzmir Valisi Rahmi Bey’le anlaşamadıkları için Aydın’dan ayrılmak zorunda kaldılar.

II. Meşrutiyet Döneminde Aydın’da Siyasi Yaşam

Aydın kenti için siyaset, politika olmazsa olmaz kavramlardan biridir. Aydın kent kültürünü şekillendiren özellikler arasında politik duyarlılıktan mutlaka söz edilmesi gerekir. Bu politik duyarlılık hiç şüphesiz kentin var olan dinamiklerinin oluşturduğu bir potansiyeldi. Bunun tarihsel perspektifi yanında sosyolojik ve psikolojik yönlerinin de incelenmesinde çeşitli yararlar olacağını düşünüyorum.

Politika Aydın için önemliydi. O yüzden bu şehir ünlü siyaset adamları yetiştiren bir bölge oldu. Ya da önemli siyaset adamları bu şehirden parlamentoya girdiler. Aydınlı olmasalar bile onları mutlaka Aydın’a çeken bir şeyler olmalıydı. Biraz durulmuş olsa bile altı özellikle çizilmesi gereken bir nokta var ki o da II. Meşrutiyet’ten itibaren Aydın’ın Türk siyasi yaşamında canlı, hatta bunun ötesinde öncü rolünün olmasıydı.

Aydın İttihatçıların Selanik’ten sonra merkezleri olan İzmir’in yanı başında bir şehirdi. İzmir İttihatçılar için çok önemli bir kentti. İttihatçı şeflerden Dr. Nazım, Bursalı Tahir, Kuşçubaşı Eşref, Halil Menteşe ve Çerkez Reşid zaman zaman burayı mekân tutmuşlardı. Dr. Nazım 1907’den itibaren İzmir, Denizli’nin dışında Aydın’da örgütlenme çalışmaları yapmış Çakırcalı Mehmed Efe’yi dahi İttihat ve Terakki’ye kazandırmaya çalışmıştı. İttihatçılar bölgeyi iyi tanıyorlardı. Ve onlara göre Ege’nin Menderes havzasının kazanılması gerekiyordu. O nedenle ülke aydınlarının en büyük sorunu olan istibdat rejiminin yıkılması ve 1908’de Meşrutiyet’in ilanı bütün Osmanlı kentlerinde olduğu gibi Aydın ve çevresinde de büyük yankı uyandırdı. Büyük sevinç dalgasının üzerinden görkemli törenler yapıldı. İttihatçıların iktidara gelmesiyle bölge genelinde örgütlenmesi hızla devam etti. 1908 yılı içinde neredeyse Aydın’ın bütün kazalarında İttihat ve Terakki kulüpleri kuruldu. İttihatçılar bölgede kültürel gelişmeyi hedeflerken, meşrutiyetin halk tarafından anlamlandırılmasına da katkı sağlamayı planlıyorlardı. O nedenle İttihat ve Terakki’nin önemli isimlerinden Cavid Bey, Halil (Menteşe) Bey, Ahmed Rıza Bey sık sık kenti ziyaret ettiler. İncelemelerde bulundular. Raporlar tuttular. Bu ziyaretlerin, yöneticiler ve Aydın halkı arasındaki ilişkileri geliştirmiş olduğunu söyleyebiliriz. 1908 seçimleri ise siyasi propaganda kavramının yerleşmesi için iyi bir fırsat oldu. O arada eski rejimle hesaplaşmanın canlı örneklerine de Aydın’da rastlamak mümkündü. İttihat ve Terakki Cemiyeti İzmir şubesince tutuklanıp Selanik’e gönderilen yüksek rütbeli devlet memurları arasında Aydın polis müdürü de bulunuyordu. Siyasi popülizmin ilk örnekleriyle de yine bu dönemde tanışıyoruz. Meşrutiyet ilan edilir edilmez Aydın hapishanesindeki bütün tutuklular serbest bırakılmıştır. Tanin gazetesi 9 Ağustos 1908’de eski rejimin kokuşmuş paşalarına yasadışı yollardan sultanın hediyesi olarak verilen tüm gayrimenkullerin listesini yayımladı. Devrim sonrası görevden azledilen Tophane-i Amire Müşiri Zeki Paşa’nın Aydın’da 25 bin lira değerinde büyük bir çiftlik sahibi olduğu da ortaya çıkmıştı. Sultan Hamid tarafından paşalarına peşkeş çekilen araziler İttihatçılar tarafından geri alınıyor ve Aydın eşrafına iade ediliyordu. Yerel doku bir şekilde sağlamlaştırılmaya çalışılıyordu.

1908 genel seçimlerinde Aydın’dan üç mebus meclise seçildi. Bunlardan Hocazade Süleyman (Bilgen) bağımsız olarak seçilmiş, 13 Mayıs 1909’da mebusluktan istifa etmişti. II. Meşrutiyet parlamentosu ilk kez bir din adamının ağzından tekkelerin kapatılması, okullarda teknik eğitime önem verilmesi, kooperatifleşmenin tüm iş alanlarında uygulanması, Osmanlı saltanatında evlat veraseti yerine seçim yönteminin getirilmesi, dinsel giysilerin bir düzene sokulması gibi çağdaş düşüncelerle tanışmıştı. Görüşleri geleneksel düşünce yanlıları tarafından kabul görmedi. Ama yıllar sonra Milli Mücadele’de Demirci Mehmed Efe’nin Kuva-yı Milliye’ye kazandırılmasındaki rolü, Nazilli Kongresi’nin toplanmasındaki misyonu, kız çocuklarının okuması için yaptığı girişimler, çağdaş eğitim talepleri onu Atatürk’ün mefkûre arkadaşlığına kadar taşıyacaktır. Mehmed Ubeydullah (Hatipoğlu) ise İttihat ve Terakki Cemiyeti listesinden Mebusan Meclisi’ne katılmıştır. İzmir’in köklü ailelerinden Hatipoğulları’ndan olan Ubeydullah Efendi medreseyi bitirdikten sonra Mekteb-i Tıbbiye’ye girmişti. Ancak özgürlükçü düşünceleri ve eylemleri nedeniyle tutuklanıp Bekirağa Bölüğü’ne kapatılmıştı. Sonra yurtdışına kaçmış, bir süre Avrupa’da kaldıktan sonra ABD’ye gitmişti. Sultan Abdülhamid’in aleyhine çeşitli gazetelerde yazılar yazmış, devrimden sonra Türkiye’ye geri dönmüştü. İttihat Terakki’nin Ubeydullah Efendi gibi kadrosundaki çok önemli bir ismi neden Aydın gibi mütevazı bir taşra kentinden aday gösterdiği üzerinde düşünülmesi gereken hassas bir konudur. II. Meşrutiyet döneminde Aydın Sancağı’ndan parlamentoya giden isimler gerçekte dönemin politika kulvarındaki ağır toplardı. Hocazade Süleyman (Bilgen), Mehmed Ubeydullah (Hatipoğlu) dışında İsmail Sıdkı Bey, Yunus Nadi (Abalıoğlu), Kâzım Nuri (Çörüş) Veliyüddin (Saltıkçı) Bey, Emanuelidi Efendiler 1908-1918 döneminde Aydın Sancağı’ndan parlamentoya giden isimlerdi. Bunlardan İsmail Sıdkı Bey ünlü şarap tüccarlarındandı. İttihat ve Terakki listelerinden Meclis-i Mebusan’a girmiş olmasına rağmen kısa sürede gelenekçi ve muhafazakâr kimliğiyle muhalefet saflarına katılmakta gecikmemiştir. İsmail Sıdkı Bey Mutedil Hürriyetperveran Fırkası’nın 1911 yılı idare meclisi üyelerinden biriydi. İsmail Sıdkı Bey aynı zamanda Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın ilk idare meclisi üyelerindendi. İsmail Sıdkı Bey o derece teşkilatçı idi ki; Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın Aydın şubesini oluşturmakla kalmıyor, 9 Aralık 1911’de Aydın vilayetinin merkezi İzmir’de Midhat Paşa’nın torunlarından Kemal Midhat’la birlikte Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın İzmir şubesinin açılışı İsmail Sıdkı Bey tarafından gerçekleştiriliyordu. İttihat ve Terakki’ye muhalefetin en önemli isimlerinden biri olan İsmail Sıdkı Bey Müslümanların yanı sıra gayrimüslimleri de partisine kazandırmaya çalışmıştır. 1911 yılı sonlarında Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na destek sağlamak için İzmir Rum Metropolitliği’ne giden İsmail Sıdkı, metropolitlikten kilisenin siyasal tercihlerini açıklamak istemediği cevabını almıştır.

Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın Aydın şubesi 3 Şubat 1912’de açılarak faaliyetlerine başlamıştır. Fırka’nın Aydın şubesi başkanı Çakır Ahmed Beyzade Ali Bey, idare heyeti azaları ise; Nuri Efendizade Hamdi Bey, müderris Hüsnü Efendi, tüccardan Lefteraki Efendi, eşraftan Hasan Efendizade Nazmi Bey, Doktor Komyanos, tüccardan Hacı Nuri Efendi ve dava vekili Refet Beylerden oluşmuştur.

II. Meşrutiyet döneminin pek fazla bilinmeyen partilerinden biri de Osmanlı Demokrat Fırkası’dır. Demokrat Parti kurulmadan 35 yıl önce de Demokrat Parti adıyla bir parti bulunuyordu. Bu partinin örgütlendiği 20 yerleşim içerisinde Aydın da vardı. Osmanlı Demokrat Fırkası’nın Aydın şubesi en faal parti örgütlerinden biri haline gelmiştir. Partinin Aydın şubesinin başında İngiliz Konsolosluğu tercümanı Ali Şevket Bey bulunuyordu. Pek çok badire atlatan partiyi Aydın şubesi ayakta tutmuştur.

1912 seçimlerinde İttihat ve Terakki, Ubeydullah Efendi, Kâzım Nuri (Çörüş) ve Yunus Nadi (Abalıoğlu) Beyleri aday göstermişlerdir. Hürriyet ve İtilaf Fırkası ise Aydın müftüsü merhum Hacı İbrahimefendizade, Hacı Mustafa Efendi, Söke eşrafından Hacı Halil Paşa ile Menemen eski kaymakamlarından Emrullah Bey’i mebus listesine koydu. Pertev Levi de seçimlere bağımsız aday olarak katıldı. Rumların tamamı Anderya Kavafaki’yi desteklediler. Nisan 1912 ortalarında kazalar ve sancak merkezinde sonuçlanan seçimlere göre İttihat ve Terakki adayları büyük bir farkla seçimi kazanmışlardır. 1912 yılında yapılan seçimlerde ülke geneline yayılan olaylar nedeniyle tarihte bu seçimler “sopalı seçimler” olarak anılmıştır. Aydın’daki seçimler sırasında partililer arasında yaşanan sopalı kavgalar seçimlerin bu adla anılmasında önemli bir rol oynadı.

Aydın’da özellikle Balkan Savaşları sırasında İttihatçılar ve İtilafçılar arasında şiddetli tartışmalar yaşandı. Politik tartışmalar nedeniyle şehirde guruplaşmalar ve ayrışmalar kendini gösterdi. Kâmil Paşa kabinesi “Milli Kabine” adı altında hükümetin başına geçer geçmez Nazilli’de Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nı destekleyenler ortaya çıkarak hiç hoş karşılanmayacak çirkin gösterilere giriştiler. Gösteriler sınır tanımaz bir hal aldığında Koca Camii önündeki İttihat ve Terakki Kulübü’nü bastılar. Kulüpteki İttihatçılara saldırdılar.

Bu dönemde Aydın’da çıkan yerel gazeteler Celali, Mülhakat, Yeni Osmanlı particiliği alabildiğine körüklemiş, zaten doğru dürüst demokratik bir geçmişi, deneyimi olmayan Aydın halkı arasında siyasi kavgalar büyük boyutlara ulaşmıştır.

Aydın’da siyasi kültür İttihat ve Terakki Cemiyeti ile çok canlı bir hal almıştı. Siyasi propaganda kavramı ilk kez İttihatçılar tarafından Aydın’da hayata geçirilmiştir. Cemiyetin Aydın Sancağı’nda propaganda ekibi arasında Seyyid Bey, Ubeydullah Efendi, Nesim Mazliyah Efendi, Mansurizade Said Bey, Tokadizade Şekip Bey, Halil (Menteşe) Bey, Yunus Nadi (Abalıoğlu) Bey, Galib Bahtiyar ve Emanualidi Efendi gibi tanınmış simalar bulunuyordu. İttihatçılar II. Meşrutiyet döneminde propagandayı gerçekten çok iyi kullandılar. Aydın Sancağı halkı broşür, beyanname ve seçim mitingleriyle ilk kez ittihatçıların ön ayak olmasıyla tanıştılar.

İttihatçıların açıkça ortaya koymaya başladıkları “Türkçü” ve “milliyetçi” tutum ve davranışları en çok azınlıkları, azınlıkların içinde de Rumları ve onlarla işbirliği içinde olan İtilafçıları rahatsız ediyordu. Aydın’dan İzmir ve İstanbul gazetelerine gönderilen yazılarda ise İttihat ve Terakki’nin Türkçü politikalarına tamamen destek çıkan ifadeler dikkatlerden kaçmıyordu. Anadolu gazetesinin Aydın muhabirinin “Aydınoğulları, bu Türk doğmuş, Türk yaşamış, Türklüğüyle, Türklüğün büyüklüğüyle yaşanacak olan Aydınoğulları anasırın muhtariyet ve istiklaliyete doğru hareketine asla lakayt kalamaz” ifadeleri bu koşulsuz desteğin çarpıcı bir örneği idi. İmparatorluğun gerçek sahipleri olan Türkleri bu kadar tepkili hale getiren ise azınlıkların sınır tanımaz küstahlıkları idi.

Azınlıklar da I. Dünya Savaşı içerisinde yaşanan tüm sorunların sorumlusu olarak Türkleri gördüler. Bu düşüncelerini temsilcileri aracılığıyla çeşitli toplantılarda ve Meclis-i Mebusan’da çok sert ve acımasız bir şekilde dile getirdiler. Aydın’da II. Meşrutiyet döneminin en büyük protesto eylemlerinden biri 1912 yılı Mart ayında Rum mebus Boşo Efendi’nin İzmir’de Rum Meşrutiyet Kulübü’nde verdiği bir konferansta Türklüğe ve İslamiyet’e ağır hakaretlerde bulunmasının ardından yaşanmıştır. Boşo Efendi’nin bu seviyesiz ve tahrik edici konuşması Aydın’da kaza ve nahiyelerde binlerce kişinin katıldığı toplantılarla protesto edilmiş, Rum mebus istifaya davet edilmiştir. Balkan Savaşı sonrası Aydın Sancağı’nda iyice güçlenmiş, dahası örgütlenmiş olan Rumlar 1914 seçimleri ile bölgeden ilk kez bir Rum’u meclise gönderdiler. Aydın Sancağı’ndan Meclis-i Mebusan’a giren Rum Emanuel Emanuelidi Efendi idi. Emanuel Emanuelidi Efendi Meclis-i Mebusan’da yaptığı konuşmalarda Anadolu’da yaşayan tüm Rumların sözcülüğünü yaparak eski bir kini dirilterek “Bugüne kadar ıslahat siyaseti iflas etmiştir. Islahattan yeniden bahsetmek caiz değildir. Çeşitli unsurlar bugünkü şartlar altında beraber yaşayamazlar” demiş toplumsal çatışmanın kıvılcımını ateşlemiştir. Emanuelidi’nin bu konuşmayı yaptığı tarihlerde Aydın Sancağı’nda 240 bin Müslüman Türk’e karşılık, yalnızca 32 bin Rum yaşamaktaydı. Osmanlı kozmopolit yapısı içerisinde türdeş olmayan insan yığını, hizipleşme çatışmaları, bölgecilik ve milliyetçilik kavgalarını körüklerken, Aydınlı Rumların Meclis-i Mebusan’daki temsilcisi Emanuel Emanuelidi Efendi de bu çatışma ve kavgaların mimarlarından biri olmuştur.

II. Meşrutiyet Döneminde Aydın Sancağı’nda

Boykot ve Mitingler

II. Meşrutiyet’in ilan edildiği dönemde oluşmuş olan özgürlük havasının ülke sorunlarının hepsini çözeceği ümit ediliyordu. Ancak durumun tersine dönmeye başladığı hemen anlaşılmıştı. Halkın üzerindeki olumlu hava 5 Ekim 1908’de Avusturya ve Bulgaristan’ın Osmanlı Devleti aleyhine tavırlarıyla iyice dağıldı. Yönetimi ise Meşrutiyet’in ikinci kez ilanına rağmen hâlâ II. Abdülhamid ve adamları ile birlikte İttihat ve Terakki Cemiyeti paylaşmaktaydı. Gerekli deneyimden yoksun olan ve yeni yönetim politikalarını belirleyemeyen cemiyet duruma tam hâkim olamasa da hükümetler üzerinde baskı kurmayı başarıyordu.

Bu ortamda Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmiş, halk iyice umutsuzluğa düşmüştü. Bu olay İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından da bir baskı aracı olarak kullanılmaya çalışılmıştır. Önce Avusturya’yı protesto amacıyla başlayan hareketlerin giderek padişahçı ve dinci tavır almaya başlaması üzerine, İttihat ve Terakki Cemiyeti olaya müdahale etme amacıyla halkı Avusturya’ya karşı boykota davet ederek yumuşatmaya çalıştı.

Bosna-Hersek’in ilhakının duyulmasıyla başlayan Osmanlı Devleti’ndeki tepkiler, yerini İttihat ve Terakki boykota bırakmıştır. Boykot özellikle Avusturya mallarına ve hemen her Osmanlı erkeğinin başlık olarak kullandığı feslere karşı yoğunlaştı. Ülkenin pek çok yerinde fesler küçük gruplar halinde yerlere atılıp çiğnenmiş, hatta yırtılmış, yerine de kalpak giyilmiştir. Avusturya mallarını boykot etmenin daha organize bir şekilde yapılması için de “boykotaj cemiyetlerinin” aldığı kararlar uyarınca Avusturya ve Bulgaristan’dan gelen malları boykot etme kararına daha ilk günlerden uyum gösterdiler. Boykota uymayan sayısı çok az olan tüccar ise cemiyetin belirlediği ölçüler içerisinde cezalandırılmıştır.

Aydın’da Avusturya Mallarına Karşı Boykot

1908 yılındaki Avusturya mallarını boykot girişimlerine Aydınlı tüccarlar ve Aydın halkı da katılmıştır. İlk eylemleri de tıpkı Osmanlı Devleti’nin tüm şehirlerinde olduğu gibi Avusturya malı fes yerine kalpak giymek oldu. Aydınlı tüccarlar da Avusturya fabrikalarına verdikleri siparişleri geri aldılar.

İzmir Boykotaj Cemiyeti de Aydınlı tüccarlardan Bosnalı Hasan Ağa ile Bosnalı Ömer Latifi Efendi’yi Avusturya’dan siparişlerini kestikleri için tebrik ederek, onları diğer tüccarlara örnek göstermiştir. Avusturya mallarına karşı boykot eylemini gün geçtikçe arttıran Aydın halkı 1908 yılı Kasım ayından itibaren 1903 yılından beri kullandıkları bir araştırma sonucu Avusturya malı olduğu anlaşılan tütün sarmada yararlandıkları sigara kâğıtlarını bırakmışlar, yerine Fransız malı olan kolalı sigara kâğıtlarını kullanmaya başlamışlardır. Halkın Aydın’da birkaç mağazada satışa çıkarılan yeni sigara kâğıtlarına rağbeti büyük olmuştur.

Boykot eylemini daha organize şekilde sürdürülebilmek için 1908 yılı sonlarında Aydın Sancağı’nda biri Aydın merkez kazada, diğeri de Nazilli’de olmak üzere birer boykotaj cemiyeti kurularak faaliyete geçmiştir. Aydın ve Nazilli’de boykotaj cemiyetlerinin kuruluşuyla birlikte Avusturya mallarına karşı uygulanan boykot geniş kitlelere ulaşarak, Aydın Sancağı’ndaki tüm kaza ve köylere kadar uzanmıştır.

Boykotaj cemiyetinin aldığı bütün önlemler ve çabalarına rağmen 1908 yılı sonlarında Aydın Sancağı’nda bazı tüccarlar iç bölgelere hâlâ Avusturya malı göndermeye devam ediyordu. Bu olumsuz gelişme karşısında boykotaj cemiyeti iç bölgelere mal gönderme koşullarını açıkladı. Buna göre mallar mutlaka şahadetname verilmiş tüccarlardan alınacak ve iç bölgelere yollanırken, boykotaj komitesinin mutlaka onayı ve mührü gerekecekti. İç bölgelerde Aydın ve çevresinde bulunan bazı tüccarlar bunun üzerine İzmir’den ucuza getirilen malı kullanmayıp eğitim kurumlarına hediye edeceklerini, yani boykot uygulayacaklarını bildirmişlerdir. Fakat bu tüccarların ucuz dediği Avusturya malları boykottan önce getirilen mallardı. Cemiyet bu malları Osmanlı malı gördüğü için söz konusu tüccarları uyararak, sadece şahadetnamesi olmayan tüccarlardan alınan mallara boykot uygulanmasını istemişti. Nazilli’de kurulmuş olan boykotaj cemiyeti o kadar sert bir boykot izledi ki boykotaj cemiyetinin bu esnek hareketine bile tepki göstermekte gecikmedi. Nazilli Boykotaj Cemiyeti, İzmir Boykotaj Cemiyeti’ne yazdığı bir mektupta “bu tür malların bile İzmir dışına gönderilmesini” uygun görmüyordu. Neden olarak da boykotaj cemiyetinin etkisini yitireceğini düşünüyordu. Mektubun sonunda İzmir Boykotaj Cemiyeti aracılığıyla Nazilli’ye bu şekilde bile olsa kesinlikle Avusturya malı gönderilmemesi tüccarlardan isteniyordu. Aydın Sancağı’ndan Avusturya mallarına karşı yükselen boykot hareketi karşısında her an boykotu delmeye hazır bulunan İzmir tüccarları da ya boykota direkt katılmak zorunda kaldı ya da katılıyormuş görüntüsü verdi. İzmirli tüccarlar buna mecburdu. Çünkü bir şekilde iç kesimlere mal göndermek durumundaydı. Aydınlı tüccarlarla anlaşması bu yüzden gerekliydi.

İzmirli tüccarların 1908 yılı sonlarında hâlâ Avusturya malı almalarına bir tepki de Söke’den geldi. Sökeli tüccarlar yayımladıkları bir bildiri ile İzmirli tüccarların Avusturya malı almaya devam etmeleri halinde İzmir ile iş bağlantılarını keseceklerini belirtmişlerdir. Aynı şekilde Aydınlı tüccarlar da iş yaptıkları tüccarların boykotaj cemiyetinden şahadetname alması durumunda İzmir’den gelen tüccarlarla bir daha ticaret yapmayacaklarını tüccarlara ve kamuoyuna bildirmişlerdi. Taşradan, özellikle Aydın’dan gelen baskılar sonucu Avusturya malı kullanmakta direnen büyük çoğunluktaki İzmir tüccarı şahadetname almak zorunda kalmıştı.

Nazilli’deki tepkiler ise inanılmaz boyutlara ulaştı. Şehirde neredeyse hemen her gün Avusturya mallarını protesto eden bir eyleme rastlanmaktaydı. Bu durumdan Nazillili tüccarların etkilenmesi de kaçınılmaz hale geldi. Hacı Hüseyin Zade Mehmed, Hacı Mahmud, Emin Efendizade Refik, Hacı Şeyhzade Hacı Mustafa, Dino Apostolido, Andrea Maloğlu, Mihael Borinno, Yusuf İsrail, Salamon Abuvaf, Süleyman Şevki, Hacı Tahir, Corci Mavrapulo isimli Müslüman, Rum, Yahudi tüccarlar malları boykota başlamışlardı. Çine’de de milli heyecan üst düzeye çıkmış, Avusturya hükümeti mitinglerle protesto edilmiştir.

Boykotaj cemiyeti 1909 yılı başında yayımladığı bildirilerle Avusturya malı satan tüccarla ilişkisini kendi belirlediği ulusalcı eksen üzerine yerleştirdi. Cemiyet Avusturya’dan mal alımını durduran tüccarı tebrik ederken, boykota henüz başlamayanlara da bu tür davranışlar örnek gösterilmiştir. Buna karşılık cemiyet uyarılarında da geri kalmıyordu. Bu uyarılarını çoğu kez basın yoluyla ya da el ilanlarıyla gerçekleştiriyordu. Aydın’da Avusturya malı feslerin çıkarılıp protesto edildiği 1908 yılı sonlarında uyarıları dikkate almayıp fes takmaya devam eden Aydın Tahrirat Müdürü Ebu’l-Hayr Efendi bir gün yolda yürürken, yolu bir kişi tarafından kesilmiş, başındaki fes çıkarılarak yırtılmış, yerine takması için bir keçe külah verilmiş bunun üzerine tahrirat müdürü adamı mahkemeye vermiştir. Olay kamuoyunu rahatsız ettiği gibi, İzmir Boykotaj Cemiyeti de Ebu’l-Hayr Efendi’ye söz konusu kişiyi affetmesi için yazılar yazmış, bir sonuç alamayınca tahrirat müdürünü uyarma yoluna gitmiştir.

Girit’in Yunanistan’a Katılması ve Aydın’da

Yunanistan’ın Protesto Edilmesi

1909 yılında Girit’in Yunanlılar tarafından ilhak edilmesinin ardından Osmanlı Devleti’nde Yunanlılara karşı da ticari boykota girişilmiştir. Bu boykota Aydın halkı da tüccarlarla birlikte katılmışlardır. Ancak bu kez boykot halkı ve tüccarları ikiye böldü. Çünkü Batı Anadolu bölgesinde 20. yüzyıl başında önemli bir Rum nüfus bulunuyordu. Ve Rumların Yunanistan ile siyasi ilişkisi olmasa bile duygusal bağları bulunuyordu. Nitekim Girit’in Yunanistan’a katılması Aydın’daki Türkleri nasıl yaralayıp üzdü ise, Aydınlı Rumları da mutlu etmiş, bu nedenle büyük sevinç gösterileri yapmalarına yol açmıştı. Osmanlı Devleti’nde neredeyse bütün vilayet merkezlerinde ve kazalarda Girit’in Yunanistan tarafından işgali üzerine İttihat ve Terakki’nin önderlik ettiği protesto gösterileri başlamıştı. II. Meşrutiyet’le birlikte sağlanan özgürlük sürecinin bir sonucu olan bu siyasal amaçlı mitingler bütün ülkede olduğu gibi Aydın’da da ilk kez yapılıyordu.

Bu mitinglerin en büyüklerinden biri 1909 yılı Ağustos ayının ikinci haftası Aydın’da yapılmıştır. Çeşitli cemaatlere mensup binlerce kişi toplanarak Girit’in Yunanlılar tarafından işgali ve orada yaşayan katliamlar ile halka uygulanan şiddet ve baskı politikaları protesto edilmiştir. Aydın halkı, İttihat ve Terakki Aydın Şubesi’nce gerçekleştirilen mitingde Girit için canlarını ve mallarını feda etmeye hazır olduklarını beyan etmişlerdir. Aydın Belediyesi Reis Vekili Mehmed Şükrü, Metropolit Vekili Papaz Hristo, Ermeni Reis-i Ruhanisi Papaz Ohannes, Hahambaşı Vekili Yako Nahmiyas ve Müftü Ahmed Nuri Efendilerin imzalarını taşıyan bir telgraf miting sonrası Meclis-i Mebusan’a ve hükümete çekilmiştir.

Söz konusu protesto mitinglerine Aydın’daki küçük okul çocukları bile kendilerine öğretilen Girit marşıyla katılıyorlardı. Bu arada Girit’in Yunanistan tarafından işgali mitingler ve protestolar ile Aydın Sancağı’nın pek çok kazasında devam ederken, Aydın Boykotaj Cemiyeti Yunanlılardan alışveriş yapılmaması, Yunanlılara ait olan yerlere girilmemesi konusunda Aydın halkını uyaran bir beyanname yayınlamıştır.

Osmanlı Devleti tarafından Yunanistan’a karşı uygulanan ticari boykota Aydınlı tüccarlar da uymuşlardı. Bu konuda ciddi bir tutum sergilemeyen tüccarlar ise boykotaj cemiyeti tarafından uyarılmıştır. İsim verilerek ilan edilen bu tüccarlardan halkın alışveriş yapmaması isteniyordu. Boykotaj cemiyeti ilk olarak uyarıları dikkate almayan Esfençoğulları ile Aleko Yorgiyadis isimli sabun üreticisi ve yağ tüccarının boykot edilmesi için halka çağrıda bulunmuş, bir de ilan yayımlamıştır. Bu arada Aydın’da Yunan malı sattıkları, Yunanlılarla iş yaptıkları gerekçesiyle boykotaj cemiyetine birçok ihbar yağmaya başlamıştır. Bu ihbarlar sonucunda Söke’den Makaropulos ve Şürekâsı, Aristidis Alexino, Vasilyos Zipanidis, İnce Adelfi, Haralambos, Hacı Kostandi, Panayotis Benaiyas isimli tüccarlar da boykota tabi tutulmuşlardır. Cemiyetin yaptığı açıklamaya göre bu tüccarlara ders verilmesi için bunlardan alışveriş yapılmaması istenmiştir. Boykotaj cemiyetinin Yunanlı olduğunu daha önce ilan ettiği Terzi Yanolanik ile iş yapanlar arasında Osmanlı vatandaşı Müslüman Türk ailelerin bulunduğunun açıklanması ise boykotun çıkar ve menfaat ilişkileri içersinde bireyler tarafından nasıl delindiğini belgeliyordu.

Girit’te Müslümanların uğradığı haksızlıkları protesto etmek için Aydın ve Nazilli’de 1910 yılı boyunca mitingler düzenlenmiştir. Atça ve Sultanhisar’da ise Girit’te yaşanan olayların etkisiyle bazı Rumlar ve Yunan vatandaşları ne yapacaklarını bilemediklerinden, yerlerinden ayrılarak İzmir’e göç etmişlerdir.

1910 yılı sonlarında tedbirlerini iyice arttıran Aydın Boykotaj Cemiyeti bir bildiri yayımlayarak, Yunanlılarla hiçbir şekilde beraber olunmaması, Yunanlı esnaftan mal alınmaması, Yunanlıların mağaza, gazino, fabrika, kilise, kulüp, mektep ve mabetlere sokulmamasını istemiştir. Bu uyarılara uymayan Osmanlı vatandaşlarının cezalandırılacağı da ayrıca ifade edilmiştir.

Osmanlı Devleti’nde siyasi çalkantıların bir türlü sonu gelmiyordu. Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan tarafından ilhakının hemen ardından Yunanistan’ın Girit’i işgali halkta tam bir hayal kırıklığı yaratmıştı. Siyasi çalkantılar bitecek gibi görünmüyordu. Nitekim önce 1911’de Trablusgarp İtalyanlar tarafından işgal edildi. Ardından Balkan Savaşı patladı.

8 Ekim 1912’de Karadağlılar, 13 Ekim’de de Sırbistan ve Yunanistan Osmanlı Devleti’ne savaş ilan ederek Selanik’i almışlardı. Bulgaristan Babaeski-Lüleburgaz Savaşı’nı kazanıp Çatalca önlerine kadar geldi. Bulgar ordusu ancak Çatalca’da durdurulabilmişti. Edirne, Yanya ve İşkodra kalelerinin savunmayı sürdürdükleri bir sırada 3 Aralık 1912’de savaş kesildi. Trakya’da sınırın Midye-Enez hattında olmasını öngören barış konuşmaları sürerken, İttihatçılar Babıâli baskınıyla hükümeti devirip yeniden güçlü bir şekilde iktidara geldiler. Bu olayların olduğu sırada ise Edirne ve öteki kaleler de peş peşe düştüler.

Edirne’nin Bulgar ordusu tarafından işgali ve Balkan Savaşı’nın ardından 10 Mayıs’taki Londra Konferansı’yla elden çıkmış olması Anadolu’da büyük bir infiale neden olmuştur. Tüm Osmanlı ülkesinde olduğu gibi Aydın Sancağı kazalarında da bu durum mitinglerle protesto edilmiştir. Aydın Sancağı’nda yapılan mitinglerin en büyüğü Nazilli’de yapılmıştır. 1913 yılı Ağustos ayında gerçekleşen Nazilli’deki Edirne mitingine İslam, Hıristiyan bütün halk beraber katılmışlardır.

Mitingde Hoca Şakir Efendi’nin oğlu Ahmed Nazmi Efendi’nin Balkan mezalimini anlatan konuşmasının ardından, Nazillili Eczacı Papadopulo Efendi gayrimüslimler adına duygu ve düşüncelerini miting alanında toplananlarla paylaşmış, Darü’l-irfan mezunlarından Saim Efendi de “Kin” isimli şiirini okumuştur. Miting sonunda Nazilli Belediye Başkanı Nuri Efendi ile, gayrimüslimler adına Kokorus Efendilerin imzalarıyla tüm Nazilliler adına sadaret makamına, büyük devletlerin elçiliklerine ve Amerika Birleşik Devletleri hükümetine protesto telgrafları yazılıp postalanmıştır.

Çok geçmeden I. Dünya Savaşı çıkmış, Osmanlı Devleti Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın yanında yer almıştır. İtilaf Devletleri’nin pek çok cephede birden Osmanlı Devleti’ne karşı saldırıya geçmesi Anadolu’da bazı yerlerde İtilaf Devletleri aleyhine mitingler düzenlenmesine yol açmıştır. Bunlardan biri de Aydın’da Germencik’te gerçekleşmiştir.

Germencik’ten Belediye Reisi Mehmed Talat, Müdafaa-ı Milliye Reisi Hafız Tahir, Aza Ali Rıza imzalarıyla dönemin gazetelerine gönderilen bir telgraftan öğrendiğimize göre; I. Dünya Savaşı’nın hemen başlarında Germencik’te büyük bir halk topluluğu İngiliz, Rus ve Fransızlara karşı protesto mitingi düzenlemişlerdir. Yüzbaşı Refik, Mülazım Arif Beyler kumandasındaki bir bölük jandarmanın da katıldığı mitingde Aydın Sultanisi muallimlerinden Gümülcineli Esad Efendi tarafından Osmanlı ordusunun muvaffakiyeti için dua okunmuş, ardından İtilaf Devletleri protesto edilmiştir.

Osmanlı Devleti’nin Müslüman Türk halkı II. Meşrutiyet’in getirdiği özgürlük ortamı sayesinde toplumsal tepkinin nasıl gösterileceğini öğrenmiştir. Halk ilk kez toplantı, gösteri, miting, boykot kavramlarıyla bu dönemde tanışma fırsatı bulmuştur. Aydın halkı da tüm Osmanlı ülkesinde olduğu gibi 1908’de Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından ilhak edilmesini, 1909’da Yunanistan’ın Girit’i, 1911’de İtalya’nın Trablusgarp’ı işgalini, 1913’te Bulgar ordularının Edirne’yi ele geçirmesini ve I. Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri’nin Osmanlı Devleti’ne karşı izlediği yayılmacı ve saldırgan politika karşısında tepkisini miting ve boykotlarla göstermiştir. Boykotun Osmanlı ekonomisi üzerindeki etkilerini saptamak oldukça güçtür. Boykotun sonuçlarıyla ilgili ise olumlu ya da olumsuz pek çok değerlendirmeler yapılmasına karşın, boykotların tek tek kişiler üzerinde mali etkilerini ölçmek de şu anki bilgilerimizle zor görünüyor. Ancak kimi tüccarların bu işten kârlı çıktıklarını da biliyoruz. Şüphesiz II. Meşrutiyet döneminde yaşanan boykot eylemlerinden çıkarılabilecek en önemli sonuç ise Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecinde yaşanan olumsuz siyasal ve ekonomik gelişmeler karşısında Müslüman-Türk halkının İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin de desteğiyle ilk kez kendi iradesiyle Avrupa devletlerinin iktisadi ve siyasi yayılmasına karşı direnişe geçmiş olmasıdır.

Aydın Sancağı ve Güvenlik Meselesi

24 Temmuz 1908’de meşrutiyet ikinci kez ilan edildikten kısa süre sonra uzun tartışmalar sonucu 23 Temmuz 1908 tarihinden önce işlenen tüm suçlar için genel af çıkarılmıştır. Bu affa uğrayanlar altı sene boyunca suç işlemezlerse suçlarından tamamen arınmış sayılacak, aksi takdirde cezaları katlanacaktı. İttihat ve Terakki bütün suçluları istibdat döneminin kurbanı olarak görüyor, bu girişimiyle onları kazanabileceğini düşünüyordu. Af kanununun çıkması ve uygulanmasıyla Osmanlı ülkesinde oldu gibi Aydın Sancağı’ndaki hapishanelerdeki mahkûmlar da serbest bırakıldı. İttihat ve Terakki eşkıya çetelerinin silahlarını bırakmalarını istedi. Bu girişim başlangıçta oldukça başarılı da oldu. Yüze inen efe ve zeybek grupları için sembolik törenler bile yapıldı. Ne var ki Meşrutiyet’in ilanı sonrası büyük törenlerle dağdan yüze indirilmiş olan, efe ve zeybek grupları imparatorluğun toprak kayıpları ve merkezi otoritenin sarsılması sonrası yeniden eşkıyalığa başlamışlardı. II. Meşrutiyet ilan edildiğinde afta olan Çakırcalı dahi bu gruplara katılmakta gecikmedi. Bütün imparatorluk, hatta dünya Aydın bölgesini Çakırcalı’nın bitmek tükenmek bilmeyen eylemleriyle tanıdı. Çakırcalı’ya karşı hükümet Aydın’da Hacı Ali Paşazade Sadık Bey ile Kuşadası’nda Hacı Mahmudzade Hasan Bey’i görevlendirmiştir. 1909 yılı sonlarında Çakırcalı’nın eylemleri Aydın’a da uzanmıştı. 1909 yılı Eylül ayı içerisinde Aydın bölgesinde on günde iki büyük baskın yapan Çakırcalı’ya karşı takip kollarının kayıtsız kalması Aydın Sancağı halkında meşrutiyetle birlikte halkın yönetime karşı duymaya başladığı güvenin sarsılmasına neden olmuştur. 20 Eylül 1909’da hemen Aydın’ın yanı başındaki Erbeyli istasyonunu basan Çakırcalı burada zenginleri dağa kaldırmıştı. Dağa kaldırılanlar için fidye ödenmesine ve serbest bırakılmalarına rağmen baskın olayı halkı iyice korkutmuştu. Çakırcalı bir süre sonra Barutçu Kardeşler’in Aydın Kırkahveler’deki muhteşem fabrikasını yaktı. Kereste, çırçır, un ve yağ bölümlerinden oluşan fabrika Aydın’a on mil uzaklıktaydı ve otuz bin liraya tesis edilmişti. Bu tesisin depolarında bulunan beş bin kıyye zeytinyağı ve yüz bin travers de yanmıştı. Çakırcalı Mehmed, fabrikayı yaktıktan sonra, Barutçu Kardeşler’e haber göndererek, beş bin lira ödemedikleri takdirde, Aydın’ın Cumalı mevkiindeki diğer fabrikalarını da yakacağını bildirmiş ve tehdit etmişti. Bu Çakırcalı’nın her zaman başvurduğu iki yoldan birisiydi. Çünkü diğer tehdit etme yolu bastığı yerlerde, işlediği cinayetler sonrası halka psikolojik baskı uygulayarak halkın kendisini ihbar etmesinin önüne geçme taktiğiydi.

İyice artan eşkıyalığın önünü alabilmek için hükümet 3 Ekim 1909’da Men’i Şekavet Kanunu’nu çıkararak uygulamaya koydu. Kanun gereğince eşkıya ve yardımcılarının yargılanabilmesi için “Divan-ı Harb-i Örfi”lerin kurulması öngörüldü. Aydın Valisi Mahmud Muhtar Paşa divanın görev yerini Aydın Sancağı olarak belirlemiştir. Aydın Divan-ı Harbi 18 Ekim 1909’da görevine başladı.

Düzen değişiyor, valiler değişiyor, mutasarrıflar değişiyor; ancak hem Çakırcalı’nın hem de diğer eşkıya gruplarının eylemleri bir türlü bitmek bilmiyordu. Çakırcalı 1911 sonlarında Aydın Sancağı’na bağlı kaza, kasaba ve köylerinde zenginleri dağa kaldırıyor, adam öldürüyor, yaralıyor, fidye topluyordu. Çakırcalı’nın son eylemi Arpaz Bey’i, Osman Bey’i ve oğlunu dağa kaldırmak oldu. 17-18 Kasım 1911’deki çatışmada Çakırcalı takip müfrezeleri tarafından öldürüldü.

Çakırcalı’yı efsaneleştirmiş olan halka pek inandırıcı gelmeyen bu haber üzerine Çakırcalı’nın cesedi halkı ikna edebilmek için Nazilli Hükümet Konağı’nın kapısından bacağından asılarak teşhir edilmiştir. Çakırcalı’nın öldürülmesiyle eşkıyalık olaylarının azalacağını düşünenler çok geçmeden yanıldıklarını anladılar. Olaylar azalacağına imparatorluğun 1911 yılından itibaren sürekli savaşların içinde yer alması asayişsizliği artırarak eşkıyalığı tırmandırmıştır. Aydın Sancağı dağları asker toplamaların ve kaosun iç içe yaşandığı 1914-1918 yıllarında yine kanun tanımayan zeybekler, yine çalıkakıcılarla dolmuştu.

Kültürel Yaşam

II. Meşrutiyet döneminde Aydın’da yaşayan gayrimüslimlerin eğitime büyük önem verdikleri bilinen bir gerçektir. Gayrimüslimler Aydın’daki sayılarına oranla oldukça fazla sayıda okulda modern anlamda eğitim ve öğretim faaliyetini yürütüyorlardı. 19. yüzyıl sonlarında ruhsat alıp eğitim öğretime başlayan rüşdi ve idadi mektepler içerisinde Rumların Söke’de 7, Aydın’da 1, Nazilli’de de 2 idadi mektepleri bulunuyordu. Ermenilerin ise Aydın’da 1876 yılında açılmış Kirkoryan isimli mekteplerinin dışında, bir de Söke’de mektepleri vardı. Nazilli’deki Ermeni okulu “Nersisyan Rüşdi Mektebi” de 1886 yılında eğitim öğretime başlamıştı. Aydın’daki tek Musevi okulu olan Gabriel Arya da 1884’te açılmış, 20. yüzyıl başlarında 110 erkek öğrencisiyle faaliyet göstermekteydi.

20. yüzyıl başlarında toprağının verimli ve zengin olmasına karşılık Müslüman-Türk toplumunun yoksulluk içinde bulunduğu Aydın’da eğitim ve kültürel alanda gerilik hemen dikkati çekmekteydi. Kolektif hareket etme olgusunun hiçbir zaman gelişmediği Aydın kentinde halk hemen her eksikliğin giderilmesi işini hükümete ya da yerel yöneticilere havale etmiştir. Özellikle Mutasarrıf Hüsnü Bey’in Aydın’a gelişinden sonra eğitim alanında az çok adımlar atılmaya başlandığı görülmüştür. 1910’lu yılların başında mutasarrıf beyin teşvikiyle Hacı Beyzade Cemal Bey Efendi Tire Kapısı mevkiinde birkaç yüz lira masrafla bir iptidai mektep (Halide Hatun) yaptırırken, Kenzü’l-irfan, Teshiliye (şimdiki Güzelhisar mektebi), Rabia Hanım mektepleriyle, Erbeyli köy mektebi Hüsnü Bey zamanında eğitim öğretime başlamışlardı. Bu dönemde Emin Bey, Tevfik Bey, Hüdai Efendi, Kulaksızzade Mehmed Efendilerin eğitim sahasında cömert hayırseverlikleri olmuştur.

Topyatağı mevkiinde bulunmasına rağmen farklı yerlerde eğitim öğretime devam eden Aydın Mekteb-i İdadisi 1913 yılında istasyon yanındaki Cemal Bey’in hanesine nakledilmiş ve orada eğitime devam edilmiştir. Aydın Sultanisi’nin resmi açılışı da 1914 yılı başlarında gerçekleşmiştir. Binası tamamlanmadan eğitime başlayan okul talebesi derslere değişik yerlerde giriyorlardı. Sultani müdürü İlyas Bahri Efendi, sultani talebesinin ihtiyacı olan eğitim araç ve gereçlerini bizzat kendisi tedarik etme yoluna gitmiştir.

Cumhuriyet öncesi Aydın’daki tek özel okul Peştemalcı Reşad Bey’in “Kenzü’l-maarif” isimli okuluydu. 1909 yılı sonlarında Maarif Vekâleti’nden ruhsat istenilen okul, 1910 yılında eğitim öğretime başlamıştır.

20. yüzyıl başlarında Manastır yakınlarında Fransız rahibeler tarafından ders ve kursların verildiği Sörler Mektebi bulunuyordu. Burada haftada iki akşam dil kursu veriliyor, kurslara çoğu Rum, Ermeni, yabancı çocuklar katılıyorlardı. Yaşa, dine, milliyete bakılmaksızın verilen bu kurslar, pazartesi ve cuma günleri gerçekleşiyordu.

II. Meşrutiyet’in ilanından sonra çocuklarını modern eğitim olanaklarının daha yoğun görülebildiği Aydın’daki yabancı mekteplere kaydettiren Aydınlı Müslüman aileler bir süre sonra çocuklarının istavroz çıkarmaya başladıklarını gördüklerinde bu okullarda yalnızca dil öğretilmeyip aynı zamanda Hıristiyanlık propagandası da yapıldığına tanık olmuşlardı. 20. yüzyıl başında Aydın’da ne Türklere ne de gayrimüslimlere ait bir matbaa bulunuyordu. Zeki Mesut Alsan’ın anlattığına göre 1900’lü yılların başlarında Aydın’a İzmir, Atina ve Avrupa çıkışlı gazeteler demiryolu vasıtasıyla ulaşıyordu. Bu gazeteler hepsi yabancı olan abonelerine geliyordu.

Aydın’da sahne yaşamını canlandıran asıl büyük gelişme II. Meşrutiyet’in ilanı ile başlamıştır. Aydın’da tiyatronun toplumsal alanda çok yönlü olarak yaygınlaştığı dönem II. Meşrutiyet dönemi olmuştur.

II. Meşrutiyet dönemiyle birlikte her şeyin özgürleşmeye başladığı bir süreçte tiyatro da özgün bir şekilde işlevsel hale gelmiştir. Üstelik yalnızca gayrimüslimlerin değil Müslüman Türklerin de katılım sergilediği ciddi bir aktivite idi. II. Meşrutiyet’in ilan edildiği tarihlerde Aydınlı gençlerin kurdukları “Heveskeran Cemiyeti” adını taşıyan bir tiyatro derneği bile vardı. Bu dernek sahne faaliyetleriyle birlikte, Aydın’daki mahalli kuruluşlara, özellikle okullara araç-gereç ve maddi destek sağlıyordu. Nitekim 1909 yılı Mart ayında bu derneğin girişimleriyle Aydın’da Devr-i Sabıka’da Vükela piyesi ile Mesaib-i İstibdat oyunları Heveskeran Cemiyeti tarafından sahnelenmiştir. Oyun esnasında toplanan 12 bin kuruş vilayete teslim edilmiştir. Bu oyunlar şu ana kadar Aydın Türk topluluğunun sahnelediği, tespit edebildiğimiz ilk oyunlarıdır.

1910 yılında Aydın’daki İstanbul Oteli kıraathanesinde de tiyatro oyunlarının oynandığı dönemin yerel basını tarafından belirtilmiştir. I. Dünya Savaşı’nın başladığı tarihlerde Aydın’da iki tiyatro bulunuyordu. Bu iki tiyatronun sahibi Rum cemaatinden idi. Biri Kara İsigos, diğeri de D. Hacı Dimo’ydu. II. Meşrutiyet döneminde Aydın’da tiyatro ve sinemalar sadece sanatsal etkinliklerde bulunmamış, aynı zamanda sosyal yardım amaçlı faaliyet de göstermişlerdir. Nitekim gerek Balkan Savaşları, gerekse I. Dünya Savaşı başlangıcında Osmanlı donanmasına yardım için gerçekleştirilen çalışmalarda İstasyon caddesinde bulunan Padova Biraderler’e ait sinemada “Reşadiye” isimli ilk Osmanlı dretnotu Padova Biraderler tarafından Söke ve Nazilli’de de gösterilmiştir.

II. Meşrutiyet döneminde kültürel çalışmaların merkezinde İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Aydın şubesi yer alıyordu. Bu cemiyet bünyesinde oluşturulan “Aydın Kulübü” (Club Aidın) 1910 yılı başlarında okuma, yazma, müzik gibi çeşitli konularda gece dersleri tertip ediyor ve dersler için Ramazanpaşa Camii yanındaki Zeyniye Mektebi’ni kullanıyorlardı.

Kentin kültürel yaşamının dinamiklerini gayrimüslimler oluşturuyordu. Özellikle Rumlar her türlü edebiyat ve sanat aktivitesinin içerisinde yer alıyorlardı. 1910’lu yıllarda Aydın Şehir Kulübü’nde edebiyat matineleri yapıldığını Dido Sotiriu’nun Ölüler Bekler kitabından öğreniyoruz. Sotiriu Aydın’daki yaşam kesitlerinden örnekler verirken, Rum cemaati içinde aile toplantıları şeklinde gerçekleşen ve adeta bir “Aydınlılar” kulübünü oluşturan kendilerinin “Jour fixe” adını verdikleri, Avrupa’da tahsil görmüş birçok zengin çocuğun katıldığı edebiyat toplantılarından söz ediyordu. Dido Sotiriu’nun hayretle ifade ettiği gibi, 20. yüzyıl başlarında ancak İstanbul ve İzmir gibi Avrupa etiketi taşıyan şehirlerde karşılaşılabilecek böyle bir durumla Batı Anadolu’nun derinliklerinde, Aydın da tanık oluyordu. Doğal olarak Aydın gibi taşra sayılabilecek bir yerde yaşayan gençlerin demokrasi, sosyalizm, serbest aşk, Solomos veya Kalvo’dan konuşmalarını duymak o zaman dilimi içerisinde düşünülürse ilginç, bir o kadar da tuhaf bir şeydi.

Dido Sotiriu’nun tuhaf bir şey diye tarif ettiği olayın aslında tarihsel bir zemini vardı. Ve hiç de yadırganacak bir durum değildi. Aydın tüm Ege Bölgesi gibi eski çağlardan itibaren sayısız uygarlığın yeşerdiği topraklar olmuştur.

II. Meşrutiyet’in başlangıcıyla 31 Mart (13 Nisan 1909) gerici olayına kadarki dönemde yalnızca İstanbul’da 353 gazete ve dergi yayımlanmıştır. Hatta II. Meşrutiyet’in ilk iki ayında 200’ün üzerinde gazete imtiyazı verilmiştir. İstanbul’un basın yaşamındaki bu oluşumların, imparatorluğun tümünde de çok küçük ölçekte olsa bile yaşandığını anlamak pek zor olmasa gerektir. Basındaki bu patlama, toplumun gerçekleri özgürce dinleme açlığıyla birlikte “devr-i sabık”a karşı gelişen bir tepkiden kaynaklanmıştır.

Aydın şehrinde yayıncılık faaliyeti tüm Osmanlı Devleti’nde olduğu gibi II. Meşrutiyet’in getirdiği özgürlük ortamıyla gelişme göstermiştir. II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte daha önce görülmeyen bir oranda Aydın’da Müslümanlara ve gayrimüslimlere ait birçok matbaa faaliyet göstermeye başlamıştır.

II. Meşrutiyet dönemi gazete ve dergi çıkarmak için Aydın’da ve kazalarında birçok girişime sahne oldu. Bu konuda ilk teşebbüs sancak merkezi Aydın’da gerçekleşti. Aydın Belediye Müfettişi Hasan Efendi Menderes adıyla bir gazete çıkarmak için hükümetten ruhsat talebinde bulunmuş, ancak istediği gazeteyi çıkarmak konusunda başarılı olamamıştı. Bu alanda en çok ileri giden yerleşim de Nazilli oldu. 1908 yılında Bozdoğan Kaymakamlığı’ndan emekliye ayrılan Osman Fikri Bey Nazilli’de taşbaskı yapan “Celali” isimli matbaasını kurmuştur. Nazilli Belediye Başkanı Haşim Enveri Bey’le el ele vererek Celali adlı “siyasi, fenni ve havadis-i mahalliyeden bahseden” bir gazete çıkarmışlardır. Haftada iki gün yayımlanan bu gazete üç yıl kadar çıktıktan sonra kapanmıştır.

1909 yılında Osman Fikri Bey bu kez, Kırşehirli Mehmed Feyzi Bey’le birlikte haftada iki gün yayımlanan Yeni Osmanlı gazetesini çıkarmışlardır. Bir yıl kadar yayını süren bu gazete de kendi kendine kapanmıştır. Celali ve Yeni Osmanlı gazetelerinin idare yeri Nazilli’de İttihat Kulübü’nün yanındaydı.

18 Kasım 1908 tarihinde Nazilli’de yayımlanan bir başka gazete de Mülhakat adını taşıyordu. Gazetenin sahibi ve mesul müdürü Ömer Beyzade Ahmed Refik Bey idi. Gazeteyi Haşim Enveri Bey’le birlikte çıkarmışlardır. Gazetenin başyazarlığını da Kantarağasızade Ömer Selahaddin Bey yapıyor idi. Haftada iki gün yayımlanan gazete 1913 yılında yayınını durdurmuştur. Mülhakat II. Meşrutiyet döneminde Aydın’da en uzun ömürlü gazete olma unvanına sahiptir. Gazetenin idari yeri Nazilli-Pazar karyesinde Kuyumcular içindeydi. Gazetenin sahibi hakkında ulaşabildiğimiz tek bilgi bu kişinin II. Abdülhamid döneminde Nazilli Bidayet Mahkemesi başkâtibi olduğudur. Mülhakat’ın başyazarlığını ise İzmir’in ünlü ailelerinden Kantarağasızadeler’e mensup Ömer Selahaddin Bey yapmıştır. Gazete, idare merkezinin Nazilli’de olmasından dolayı ve işlerin asıl görüleceği yer vilayet merkezi olduğu için, İzmir’de de bir şube açmıştır. Gazetenin İzmir şubesi Kemeraltı Beyler sokağında olup, Köylü gazetesinin bitişiğinde bulunuyordu. Haftada bir kez yayımlanan gazetenin kendine ait bir matbaası yoktu ve gazetenin baskısı, İzmir’de en çok Türkçe baskı yapan bir azınlık matbaası olan Keşişyan Matbaası’nda gerçekleştiriliyordu. İzmir’e ve özellikle adından da anlaşılacağı üzere “çevre”sine seslenmeyi hedefleyen Mülhakat, künyesinde kendini şöyle tanıtır: Şimdilik haftada bir pazar günleri çıkan bu ahali dostu tenkit gazetesinin mesleği doğruyu söylemektir. “Hukuk-ibadın müdafii, fikr-i müsavatın naşiridir”. Gazete dönemin Aydın valisi Mahmud Muhtar Paşa ile yaşadığı zıtlaşma ve polemikle adını kamuoyuna duyurdu. II. Meşrutiyet sonrası yayın hayatına giren Mülhakat gazetesi, muhalif yapısından ve eleştirel üslubundan ötürü, vilayet yönetimi ile sürekli çatışmış ve bu yüzden yargılanmıştır. Mülhakat gazetesi yönetime karşı eleştiri dozunu kaçırınca ağır suçlamalarla karşı karşıya kalmıştır.

Nazilli’de 1909 yılında gayrimüslimlerin de matbaa açmak ve gazete çıkarmak için ruhsat istediklerine dair bilgiler bulunmaktadır. İlya Eftaryadi isimli Rum vatandaşı Hürriyet adıyla hem bir matbaa hem de gazete çıkarmak için hükümetten ruhsat istemiştir. Bu girişimin sonucunu bilemiyoruz. Hürriyet isimli bir gazeteye ne kütüphanelerde ne de arşivlerde ulaşabilmiş değiliz. 1909 tarihli Nazilli’de çıkan bir başka gazete de Milli Hakikat adını taşımaktaydı. Gazetenin imtiyaz sahibi Ahmed Efendi idi. Gazete taşların bozulması nedeniyle Nisan 1909’da yayına ara vermiş, daha sonra ise bir daha yayımlanmamıştır.

II. Meşrutiyet döneminde Nazilli’deki kadar olmasa da Aydın’da da basın yaşamında gözle görülür bir canlanma vardır. Daha Eylül 1908’te Kipriano Lazari isimli bir Rum Sada-yı Ahali adıyla bir gazete çıkarmaya başlamıştır. II. Meşrutiyet döneminde Aydın Sancağı’nda yayımlandığını tespit ettiğimiz bir diğer gazete de Söke adını taşıyordu. Söke’de Kaymakamzade Niyazi Efendi’nin imtiyaz sahibi olduğu gazete Söke’den çıkarılıyordu. II. Meşrutiyet döneminde çıkan gazeteler ekonomik sorunlar ve teknik olanaksızlıklar nedeniyle kısa süreli yayımlanmışlardır.

II. Meşrutiyet döneminde Aydın’da kültürel faaliyetlerin merkezi Aydın Türk Ocağı idi. Türk Ocağı 20 Kanun-ı Sani 1331’de (1915) kurularak sosyal ve kültürel çalışmalarına başlamıştır. Ocak kuruluş aşamasında 200 üyesi ile faaliyet programını yürütmüştür. Aydın Türk Ocağı’nın kurucusu ve ilk reisi Şefik Bey idi. Aydın Türk Ocağı I. Dünya Savaşı boyunca Aydın’ın kültür mabedi olmuştur. Yunan işgali ile birlikte yaşam sekteye uğrarken, kültür ve sanat faaliyetleri de yapılamaz olmuştur. Aydın’ın kültür ve sanat yaşamı Kurtuluş Savaşı sonrası kurulacak cumhuriyet idaresi eliyle daha canlı bir hale getirilecektir.

II. Meşrutiyet ve Aydın Sancağı’nda Ekonomik Faaliyetler

Bölgede kooperatif şirketlerinin bulunmaması üreticiyi yabancı tüccarların insafına bırakıyordu. İzmir’deki güçlü tüccarlar üreticinin malını yok pahasına kapatmak için ellerinden geleni yapıyorlardı. İzmir’de incir ticaretiyle uğraşanların çoğunluğu alavere satışlar yapıyor, İneabad ile civarında beş-on taciri yemleyip borç altına alıp bunlar aracılığıyla incir üreticilerinin ellerinden bu kıymetli mahsulü yok pahasına aldırıyorlardı. İncir üreticisinin, düşük faizli ve yaygın ziraat kredisini üreticiye dağıtacak olan kuruşların tüm üreticileri kapsayamamasından dolayı, bu boşluğu İzmir’deki incir komisyoncuları tarafından doldurmaya çalışması sonucunda, yüksek faizli borç alıp ürün zamanı düşük fiyatla mal satma durumuna gelmesine neden oluyordu. Nitekim incirden oldukça iyi para kazanmış olan tüccarlar, bu tatlı kârlarını artırmak amacıyla İzmir’de incir ticaretiyle uğraşanlardan Mösyö Masir ve Jiro, İzmirli tüccarları bir çatı altında toplamaya girişerek “İncir Tröstü (sendikası)” kurdular. Tröstlerin hem alıcı hem de satıcı olacak, üreticinin ürününü istediği fiyattan alacak ve yurtdışına istediği fiyattan satacaktı ki, bu o dönemin aydınlarını harekete geçirmiş ve basında İttihat ve Terakki Partisi’nin “milli iktisat” politikası doğrultusunda yazılar yer almaya başlamıştı. İncir tröstünün yemiş çarşısından rekabeti kaldırıp üreticiyi esir duruma düşüreceği anlaşılmış, Germencik’te Belediye Reisi Ali Rıza ve eşraftan Hafız Tahir üreticileri ve konuyla ilgili olanları Germencik’te toplayarak 1912’de “bölgenin ekonomik sorunlarını tartışmak üzere toplamış ve ilk toplantı”yı gerçekleştirmişlerdi. Bu toplantıda, incir alıcı tröstünün kötü bir girişim olduğu, “Müstahsiller Kongresi”nin Aydın’da toplanması gerektiği kararlaştırılmıştı.

Önce Germecik, sonra Aydın’da toplanan üreticiler kongreler sonrası incir üreticilerinin oluşturacağı bir şirket kurulmasını hedeflemişler ve sonuçta, 31 Temmuz 1912’de “Osmanlı Anonim Aydın İncir ve Himaye-i Zürra Şirketi” kurulmuştu. Bu şirket, Aydın bölgesinde tefecilikle uğraşanların gayet fahiş fiyatla borç para vermeleri nedeniyle, üreticiler özellikle incir üreticileri büyük zararlara uğramaktaydı ve İzmir’deki incir alıcıları düşük fiyatla mal almak kastıyla gizli şirket (tröst) oluşturduklarından bu şirketle mücadele etmek ve üreticiyi korumak amacıyla kurulmuştu. Ancak şirket fazla bir yaygınlık kazanamamış, fakat kooperatifleşme hareketine bir ruh vererek, ilk temel harcını atmıştı. Avrupa sanayisinin gelişip iktisadi faaliyet alanlarını sınırlarının dışına taşıması, sermaye ve şirketleşme hareketlerini, bu da tekelci tröstleşmeleri meydana getirmiş; Aydın ili tüketici ve üreticileri başta Avrupa sermayesinin çevre bölgesi haline gelmenin sancılarına hem de yabancı sermayenin iktisadi istismarına karşı iktisadi açıdan milli bir tepki olarak kooperatifleşme hareketlerine girişmişlerdi.

I. Dünya Savaşı yıllarında milli iktisat politikası ile milli tüccarını, milli bankasını, milli kooperatifini yaratmak isteyen İttihat ve Terakki’nin yoğun propaganda ve politikalarına şehirdeki nüfusça fazlalığına rağmen Türklerin ticari alanda etkisizliği gerçekten dikkat çekicidir. Bütün bunlara karşın yine somut adımlar atılmıyor değildi. Aydın İncir Müstahsilleri Kooperatifi yerli üreticiyi yabancı şirket ve simsarlara karşı koruma amaçlı oluştururken, Milli Aydın Bankası da Batı Anadolu üreticisinin sermaye eksikliğini gidermeye çalışacaktı. Türk halkını sömüren emperyalizmin Batı Anadolu’daki ekonomik ve ticari çıkarlarına ilk karşı koyuş, bu çerçevede Aydın’da gerçekleşecekti. Milli Aydın Bankası, Türkiye’de Akşehir Bankası’ndan sonra “milli sermaye ve milli unsurlarla idare edilmek üzere” kurulmuş ikinci Türk bankasıdır. Türkiye’de 1909-1930 yılları arasında anonim şirket olarak kurulan bankalar üzerinde ayrıntılı bir araştırma yapmış olan Gündüz Ökçün bu kuruluşların yapılanmasında, kredi sorunlarını çözmek isteyen Müslüman-Türk tüccarlar ile toprak sahiplerinin önemli bir rol oynadıkları üzerinde durmaktadır. Aynı zamanda Ökçün, Türk tüccarı ile toprak sahiplerinin güçlenmeleri ile siyasal iktidara sahip olanların gittikçe daha “ulusal” bir politika gütmeleri arasında sıkı bir bağlantı kurmaktadır. Gerçekten de pek az bir süre dışında 1909’dan 1918’e kadar iktidarı elinde tutan İttihat ve Terakki Partisi’nin Müslüman-Türk tüccar ve toprak sahiplerini önemli ölçüde desteklediği bu kesimin örgütlenmesinde ve ekonominin “millileşmesinde” önayak olduğuna şüphe yoktur. Milli Aydın Bankası’nın kuruluşunda da bu etkenlerin öncelikli bir rol oynadığını belirtmek gerekir. Ege Bölgesi’nde Türk çiftçisi uzun süre ulusal bir kredi kurumundan yoksundu. 1910’lu yılların başı, Ege Bölgesi’ndeki incir üreticileri için oldukça karanlık bir dönemdi. Bu yıllarda İzmir incir piyasasını tam anlamıyla denetleyip, ellerinde tutmak için iki dev kuruluşun ortaya çıktığını görmekteyiz. İncir Tröstü ve De Smyrna Figs Pakets adlı şirket uygun gördüğü fiyatı çarşıya ilan eder, üreticinin elindeki ürün yemiş çarşısında yok pahasına işlem görürdü.

İncir üreticilerinin büyük çoğunluğunun bulunduğu Aydın’da üreticileri bu zor durumdan kurtarmak için ileri görüşlü Aydınlılar tarafından Osmanlı Anonim Aydın İncir ve Himaye-i Zürra adına şirket kuruldu. Ancak bu şirket pek varlık gösteremeden piyasadan çekildi. 1913 yılı sonlarına kadar bu acıklı durum devam etmişti. Bu arada Kâzım Nuri, Topçuğlu Nazmi, Sarızade Ahmed ve arkadaşları üreticinin tüm olumsuzluklardan ve sömürülmekten kurtulabilmesinin tek yolunun ancak üreticiler arasında oluşturulacak bir birlikte gerçekleşeceğini savunmaya başlamışlardı. Kooperatifleşmeye doğru ilk adım atılırken, Kâzım Nuri İstanbul’a giderek Menteşe mebusu Milaslı Halil Bey’e dertlerini anlatmıştır. Halil Bey müstahsilin sorularını yakından biliyordu. O nedenle önce elli bin altın lira sermayeli bir banka kurulmasını ve arkasından kooperatifleşmenin gereği üzerinde durdu. İncir üreticilerinin sorunlarıyla yakından ilgilenen İzmir basını da Aydın’da kurulması düşünülen İncirciler Bankası’na ilişkin haberler yayımlamaya başladı. Basın Aydın’da kurulması düşünülen banka hakkında haberler verirken, söz konusu bankanın kurulması için ve gerekli incelemelerde bulunmak üzere Aydın vilayeti valisi Nazım Paşa ile bazı zevat Aydın’a gittiler.

Hükümete kuruluş başvurusu 21 Şubat 1913 tarihinde olan Milli Aydın Bankası’nın yasal olarak kuruluşunun sadaretçe kabul edilmesi için bir yıldan fazla bir süre geçmiş ve sonuçta bankanın kurulması 14 Mart 1914 tarihinde gerçekleşmiştir. Bankanın açılış töreni Aydın’da Kurşun Han’ın biraz çekidüzen verilmiş avlusunda yapılmış ve banka hanın bir iki odasında çalışmaya başlamıştır. Kurucuları arasında Sükkerizade Tevfik Paşa, Osmanzade Rüştü Bey, Kuşadalı Hacı Mahmudzade Hasan Bey, İzmir tüccarından Balcızade Hakkı Bey, İzmir tüccarından Bakırzade Edhem Bey, Sökeli Ömer Ağazade Hasan Efendi, Çineli Hacı Sarı Molla, Karacasulu Hacı Ali Beyzade Mustafa Bey, Aydın’dan Kulaksızzade Mehmed Efendi, Aydın’dan Hacı Osman Zeki Efendi, Aydın’dan Hacı Ömerzade İzzet Efendi, Aydın’dan Hüseyin Efendizade Nazmi Bey, Aydın’dan Hacı Yaylazade Hafız Ahmed Efendi, Aydın’dan Hacı Alagıczade İsmail Safa Bey, Aydın’dan Küçük Ahmed Beyzade Necib Bey, Aydın’dan Hacı İdris Efendi, Aydın’dan Kâzım Nuri Bey, Aydın’dan Peştemalcızade Şeyh Aziz Efendi, Aydın’dan Peştemalcızade Hüdai Efendi, Aydın’dan Reşadiye karyesinden Hacı Hasanzade Hacı Halil Efendi.

Aydın vilayeti incir üreticilerine kredi açmak, incir üretimi ve satımıyla ilgili kredi işlemlerini yürütmek ve daha sonra kurdukları Kooperatif Aydın İncir Müstahsilleri Şirketi’ne borç para vermek ve bu şirketin muhasebe işlemlerini yürütmek üzere kurulmuş olan bankanın hisse senetleri imtiyazlı olacak ve yalnızca Osmanlı uyrukları tarafından satın alınabilecekti. Bankanın kuruluş ve faaliyetinin esası yalnızca incir üreticilerinin kredi karşılamakla sınırlı olduğu da anlaşılmalıdır. Ege Bölgesi’nin diğer ekonomik sorunlarına çözüm getirmesi ve her çeşit banka işlemleriyle de uğraşması ilke olarak kabul edilmiştir. Banka kurulur kurulmaz yabancı sermayeler de iş gören ihracatçılarla mücadeleye girişmişti. Bir taraftan ürünün değerlendirilmesi ve fazla para etmesi konusunda büyük bir çaba gösterirken diğer bir taraftan da üreticilere para dağıtması suretiyle yabancı sermayenin iş görmesine meydan verilmiş ve bu şirketlerin sahiplerinin bütün kuvvetleriyle savaşmalarına rağmen, Milli Aydın Bankası başarılı çalışmalarını sürdürmüştür. Bu süreç kısa sürmeli, çünkü 1914 yılının Temmuz ayında seferberlik ilan edilmiş ve ardından moratoryum ilanıyla Milli Aydın Bankası’nı ilk çalışma yılında oldukça zor bir duruma sürüklemişti. Hatta bu olumsuz durumdan dolayı taahhütlerini tam olarak yerine getiremeyen kurucu ortaklar ile Ziraat Bankası arasında bir anlaşmazlık ortaya çıkmış, bu anlaşmazlığın giderilmesi için on yedi kurucunun imzasını taşıyan bir dilekçe sadarete verilmiş, anlaşmazlığın Şûra-yı Devlet’çe giderilmesi istenmiştir. Savaşın başlamasının ardından, incir mevsiminin de geçmesinden sonra üreticilerden tahsilat yapılması kolay olmadığından ve diğer yandan kurulmak istenen Aydın İncir Müstahsilleri Kooperatifi’nin esas nizamnamesinin onaylanmamasından dolayı, bankadan borç almış olan incircilerin ürünleri bu kooperatif aracılığıyla satmak suretiyle tahsilatın gerçekleşmesi de olanaksızlaştı. Bu durumun giderilmesi için çare aranmaya başlanmış ve sonuçta: Milli Aydın Bankası’nın Kooperatif Aydın İncir Müstahsilleri Anonim Şirketi adı altında, İzmir’de bir komisyon mağazası açılmasına karar verilmiş, bu suretle de banka alacaklarının tahsiline çalışmıştır. Ve böylece oluşturulan satış teşkilatı Aydın satış kooperatiflerinin esasını teşkil etmiştir.

Milli Aydın Bankası 1914 yılında “incir muamelat-ı umumiyesini muvaffakiyetli” yürüttü. Fakat bankanın sattığı incirler bedelinden, tüccarların Londra adına yaptıkları satışlardan dolayı Aydın-Osmanlı demiryolu idaresinden sekiz bin liralık bir alacağı dahi kalmıştı. Bakanlar kurulu bu paranın söz konusu idareden alınarak bankanın yönetim kurulu aracılığı ile üreticilere dağıtılmasına karar verilmiştir.

Savaş ortamının yaşanması ve sermaye taahhütlerinin ödenememesi ve üretici dışındaki alacaklarının tahsil edilememesi bankayı zor duruma sokmuştu. 1916 yılında Milli Aydın Bankası’ndan kooperatif şirketine gönderilen bir yazıda, kooperatife şimdiye kadar verilen kredinin artırıldığı ve bu tarihten itibaren kredinin 8.500 liraya çıkartıldığı belirtiliyordu. Bu arada kooperatif parasal sorunlarını çözümlemek için birtakım girişimlerde bulunuyordu. Öncelikle Milli Aydın Bankalarından 9.953 lira borç aldığı gibi, İzmir Valisi Rahmi Bey’in yardımı ve aracılığıyla Osmanlı Bankası’ndan 5.000 liralık bir avans almıştır. Dahası Aydın eski mutasarrıfı Hüsnü Bey’in olurlarıyla Aydın Gureba Hastanesi’ni güçlendirme yardımına gitmiştir. I. Dünya Savaşı içerisinde kooperatif aldığı yardımlar ve gösterdiği çabalarla giderek gelişmiş, savaşa rağmen ciddi çalışmalarda bulunmuştur. Bu arada 1918 yılında kooperatif, Milli Aydın Bankası’nın hisselerini satın almış ve banka, kooperatifin bir kurumu haline gelmiştir. 1919 yılı ortalarında Batı Anadolu Bölgesi’nin Yunan işgaline uğraması nedeniyle çalışmalarına ara vermek zorunda kalmıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında Batı Anadolu’da tarımsal ürünlerin ihracına yönelik bazı sanayileşme girişimleri de ortaya çıktığı gibi yabancı sermayeli, yerli işbirlikçi destekli tekelci zihniyete sahip büyük tarım şirketlerinden en çok tanınanı The Smyrna Fig Packers Ltd. Batı Anadolu’da incir üretim, işletme ve pazarlamasında hemen hemen tek söz sahibi idi. Bu şirketin tekelci faaliyetleri karşısında gün geçtikçe zor duruma düşen Batı Anadolu’daki incir üreticileri ve tüccarları arasında birleşme ve kooperatifleşme düşüncesi oluşmaya başladı. 1908’den sonra iktidara gelen İttihat ve Terakki Fırkası’nın izlediği milli iktisat politikası da bu oluşumun hızla hayata geçirilmesinde etkili oldu.

Birtakım girişimlerin ardından 1913’te “Osmanlı Anonim Aydın İncir ve Himaye-i Zürra” adı ile bir şirket kuran Batı Anadolu’nun yerli incir üreticisi ve tüccarlar, Türkiye’de tarımda üreticilerin kendi aralarında örgütlenmesinin öncülüğünü gerçekleştirdiler. Bu oluşumun çekirdeğini de Aydın müstahsili ve tüccarı oluşturmuştur. Şirketin amacı üreticiyi tefecilerin elinden kurtarmak ve İzmir’de kurulan tröstlerle mücadele etmeyi sağlamaktı. Ancak şirket kurulduğu dönemde kendini tanıtacak propaganda araçlarından yoksun bulunduğundan fazla bir yaygınlık kazanamamıştır.

Sonuç

10 Temmuz ertesi Kanun-ı Esasi yürürlüğe konarak meşrutiyet yönetimi benimsenmiş, yapılan seçimlerin ardından ise Mebusan Meclisi açılmıştır. Bu yeni durum imparatorluk genelinde olduğu gibi taşrada da büyük yankılar uyandırmıştır. 1908 Devrimi’yle birlikte çok partili bir siyasal yaşama geçilerek ona yakın siyasal parti kurulmuştur. II. Meşrutiyet yıllarında taşrada milli bankacılık büyük ölçüde Batı Anadolu’da gerçekleşmiştir. Bu konuda öncülüğü Aydın yapmıştır. Yeni düzenin getirdiği özgürlük ortamı basın yaşamını ve kültürel yaşamı da etkiledi. İttihat ve Terakki’nin oldukça önemsediği Batı Anadolu’da Aydın Sancağı’nda sosyal, siyasal ve ekonomik dönüşüm apaçık kendini gösterdi. II. Meşrutiyet ile birlikte Aydın Sancağı’nda yaşayan Müslüman-Türk halkı tıpkı imparatorluğun diğer bölgelerinde olduğu gibi sağlanan özgürlük sürecinin bir sonucu olarak, toplumsal tepkinin nasıl gösterileceğini öğrenmiştir. Halk ilk kez toplantı, gösteri, miting, boykot kavramlarıyla bu dönemde tanışma fırsatı bulmuştur. Dönemin etkin siyasi hareketlerinin faaliyet alanlarından biri olan Aydın Sancağı aynı zaman diliminde yönetsel sorunlarla da boğuşmuş, merkezi otoritenin baskıcı politikalarına maruz kalmıştır. Aydın ilk kez siyasi parti ve seçimleri bu dönemde yaşamıştır. II. Meşrutiyet döneminde Aydın Sancağı değişen yol ağı, yenilenen yerleşim ve ulaşım sistemi, üretim-tüketim ilişkileri, değişen kent kurumları, sosyal hayat tarzındaki modernleşme kıpırtıları ile ciddi bir değişim sürecine girmiştir.

II. Meşrutiyet’in Yerel Düzlemde Yansımalarına Bir Örnek: Bursa

Mine Akkuş

Giriş

MÖ 2. yüzyıldan itibaren önemli bir yerleşim merkezi olan Bursa doğudan gelen ticaret yollarının üzerinde bulunması, verimli toprakları, önemli ticaret limanları ve İstanbul’a olan yakınlığı ile her dönemde ön planda yer almış bir kenttir. Bursa Osmanlı Beyliği’nin hâkimiyeti altına girdikten sonra politik bir merkez olmakla kalmayarak sosyo-ekonomik ve kültürel düzlemde de gelişmiştir. Kuruluş evresinden itibaren taşıdığı değeri ilerleyen süreçte devam ettirecek olan Bursa’da, 23 Temmuz 1908 tarihinde Meşrutiyet’in ikinci kez ilanından sonra, imparatorluk sınırları içinde yaşanacak olan siyasal, sosyo-kültürel ve ekonomik alanda önemli gelişmelerin izdüşümleri hissedilmiştir.

Meşrutiyet’in İlanı ve Bursa

22 Mart 1906-15 Kanunusani 1909 arasında Hüdavendigâr valisi olan Mehmed Tevfik (Biren) Bey anılarında, II. Meşrutiyet’in ilanının Bursa’ya 24 Temmuz 1908 Cuma günü meşrutiyetin ilk sadrazamı Said Paşa’nın telgrafıyla bildirildiğini ifade etmektedir. Mehmed Tevfik telgrafı yetkililere tebliğ ve merkezde ilandan sonra Bursa’daki ilk tepkileri şu sözlerle anlatmaktadır:

[…] Önceleri hiçbir taraftan ne bir hareket zuhur etti ne de bir ses işitildi… Ertesi gün Hükümet Dairesine gittiğim zaman herkesin yüzünde sakin lakin mütereddid bir ifade olduğunu gördüm. Bir ara İttihat Terakki Cemiyet Merkez-i Umumisi’nin imzasını taşıyan ve Bursa İttihat Terakki Cemiyet Merkezi adresine gönderilmiş bir telgraf zuhûr etti, lakin Bursa’da böyle bir teşekkülün mevcudiyetinden haberdar olmayan telgrafhane bu telgrafı kime vereceğini bilmiyordu. […] Aynı gün Bursa İttihat ve Terakki Cemiyeti’nden bir heyet gelip beni gördü ve bu ziyaretçilerin hepsi de tanıdık çıktı. […] İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin meydana çıktığı o gün bir bayrama dönüştü. Herkes birbirini tebrik ediyor ve Hünkâr’a dua ve bana da tebriklerini beyan ediyordu…

Mehmed Tevfik halk tarafından sokaklarda da kendisine büyük sevgi gösterileri yapıldığını ve bir otelde Kanun-ı Esasi şerefine büyük bir ziyafetin düzenlendiğini belirterek “[…] Memleketin Müslim ve gayrimüslim bütün ileri gelenleri ve memurları tarafından hazırlanan bu ziyafet esnasında hürriyeti tebcil yolunda nutukların irad olunduğu ve sarıklı hocalarla papaz ve hahamların birbirleri ile kucaklaşıp öpüştükleri […]” sözleriyle Bursa’daki bütün toplulukların birlikte büyük bir sevinç içinde hareket ettiklerini vurgulamaktadır.

Mehmed Tevfik, Meşrutiyet’in ilanını haber veren ve kente cuma günü ulaşan telgrafı izleyen pazar günü Bursa’da “büyük nümayişlerin”, meşrutiyet yanlısı büyük bir coşkunun yaşandığını; fakat “mutlakıyet devrinin en azılı ve ahlaksızlarından bir takım kimselerin” gösterilerde ön safları tuttuklarını belirterek, yeni durumdan yararlanmak isteyen birçok çıkar grubunun Bursa’da belirdiğini ifade etmektedir. Debbağ Mustafa öncülüğünde bir grup Duhuliye Vergisi aleyhinde bir hareket başlatmış ve meşrutiyet –“özgürlük”– ortamında vergi alınmaması gerektiği yönündeki kışkırtmaları sonucu Bursa’da olaylar çıkmıştır. Aynı yaklaşımı Tevfik Bey’in eşinin anılarında da görmek mümkündür. Naciye Neyyal “İstibdat sona erdi, artık vergi ödememize ne lüzum var” gibi sloganlarla ortaya çıkanların olduğunu belirtmektedir. Neyyal;

Bursa’da Meşrutiyetten sonra husule gelen aşırı heyecan ve burada bulunan ecnebilere hissedilen nefret, Reji idaresine duyulan istikrah ahali-
nin, şehirde bir tedhiş havası yaratmasına, bazı iş yerlerine baskın verip, sahiplerini tartaklamaya ve bir takım dükkânları yağmalamaya teşebbüs edileceğine dair rivayetler, bazı zenginlerin müesseselerini kapatmalarına, Türkler tarafından hakarete uğrayan Hıristiyanların aileleri ile beraber şehirden uzaklaşmalarına sebebiyet verdi. Hele Şükrü adında bir serserinin, şehrin muhtelif yerlerinde yangınlar çıkartarak, yağmaya kalkışacağı rivayeti, herkesin ödünü patlattı.

sözleriyle olayların büyüdüğünü yansıtmaktadır.

1908 Meşrutiyet’in ilanından sonra bir geziye çıkan ve ilk yansımaları anlatan Tanin gazetesi yazarı Ahmed Şerif 6 Temmuz 1909’da geldiği Bursa ile ilgili izlenimlerini şu sözlerle anlatmaktadır;

[…] Evvelce Bursa’da geceleri emniyetle sokaklarda, çarşılarda gezmek pek mümkün değilmiş, şimdi ise herkesin, özellikle Hıristiyan vatandaşların istedikleri gibi dolaşmak, istedikleri yerlere gitmek hakları kendilerine geri verilmiş, tam bir emniyet içinde geziyorlar ve bunu hürriyet yaptı diyorlar. Çeşitli dinlere bağlı kimseler birbirleri ile çok güzel geçiniyorlar…

Böylece dinsel farklılıklardan kaynaklanan özgürlükler ve hakları sınırlandıran ayrıcalıkların meşrutiyetin getirdiği anayasal çerçeve ile çözümlenmeye başladığı ortaya çıkmaktadır. Ancak Ahmed Şerif de Bursa ile ilgili saptamalarında aynı sorunları şu şekilde ifade etmektedir:

[…] Kamuoyu Meşrutiyet’in değerini kabul etmekle birlikte, onun bu yüzyılda yaşamak için bir yol olduğunu, varlığın devamı için bir araçtan başka bir şey olmadığını anlayamamış. Bunun için halk, Mebuslar Meclisi’nin açılmasıyla, hemen beklenen şeylerin görülmemesinden hayret ve tereddüt içinde; köylü istiyor ki, vergisini daha kolay bir biçimde ödesin, tarlasını daha emin bir durumda sürsün, malı canı emniyet altında bulunsun… Bu olduktan sonra o, her türlü fedakârlığa, vatan için hizmete hazırdır. Özetle, Bursa, bir şey, bir rüzgâr bekliyor ki, ona gençlik, kuvvet, dolayısıyla hayat versin; o da ancak maariftir…

Bu anılarda; özellikle halk arasında, “hürriyetin” içeriğinin bilinmediği ve Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edilmesiyle ortaya çıkan politik dönüşümün kodlarının çok fazla toplumsal tabanının olmadığı ifade edilmektedir. Meşrutiyet’in ilanından sonra ilk anda Bursa’daki gelişmeleri yansıtan anılardaki izlenimlerde gözlemlenen hava ve ilk tepkiler, zaman içinde dönüşmeye başlayacak ve Bursa’da II. Meşrutiyet’in siyasal, sosyo-kültürel ve ekonomik etkileri yaşanacaktır.

Siyasal Etkiler

Başkent İstanbul’a coğrafi konumu dolayısıyla yakın olan Bursa kenti, II. Meşrutiyet sonrası ortaya çıkan yeni siyasal dinamiklerden fazlasıyla etkilenmiştir. İstibdat karşıtlarının iktidara egemen olması ile birlikte eski kadroların tasfiye edilmesi, yeni siyasal örgütlenmelerin ortaya çıkması, devletin siyasal varlığının devam ettirilmesi için Osmanlıcılıktan milliyetçiliğe (Türkçülüğe) uzanan düşüncelerin etkileri Bursa’da II. Meşrutiyet sonrası dikkati çeken siyasal yansımalar olacaktır. Özellikle Bursa yerel basınında II. Meşrutiyet yanlıları ile karşıtları arasında gazeteler üzerinden yapılan tartışmalar, eleştiriler özgün niteliğe sahiptir.

Meşrutiyet ilan edildikten sonra II. Abdülhamid, padişah sıfatıyla varlığını sürdürmesine rağmen başkentte iktidarın aktörleri değişmiş ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin önde gelen isimleri yönetimde söz sahibi olmuşlardı. İstibdat döneminin en önemli simaları siyasal arenadan uzaklaştırılmışlar, bir kısmı çeşitli illere sürgün edilmişlerdi. Bu bağlamda ilandan kısa bir süre sonra Sultan Abdülhamid’in özel yaveri Çerkez Sakallı (Kabasakal) Mehmed Paşa, Bursa’ya sürgüne gönderilerek burada gözaltına alınmış ve bir süre sonra idam hükmü gerçekleştirilmiş, II. Abdülhamid’in hafiyelerinden Fehim Paşa Bursa’ya sürülmüştür. İstibdat devri önemli simalarının merkezden uzaklaştırılırken –aynı zamanda gözetimlerini kolaylaştırmak için– başkente yakın olan Bursa’ya gönderilmeleri, kentte hareketli bir siyasal ortamın yaşanmasına neden olmuş ve bir bakıma Bursa, meşrutiyet sonrası siyasal sürgünler için bir mekân haline gelmiştir.

Bursa’ya Meşrutiyet’in ilanı haberinin ulaşmasının ardından bir kısmı açığa çıkan İttihatçı örgütlenme içinde yer alan kişilerle birlikte, toplumun diğer kesimlerinden de meşrutiyete farklı nedenlerle sahip çıkanlar olacak; ancak meşrutiyet karşıtları da bulunacaktır. Bekir Hoca’nın öncülüğünde Bursa’da kurulan İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti, 31 Mart İsyanı’nın ertesi günü isyanı destekleyici nitelikte bir gösteri yapmıştır. Aynı karakterde Bursa’da başka gösteriler yapılmış ve bunların hepsi kan dökülmeden bastırılmıştır. Bursa’da 31 Mart Olayı’nı da destekleyici eylemler gerçekleşmektedir. Diğer taraftan isyanı bastırmak amacıyla ortaya çıkan gelişmeleri Bayar şu ifadelerle anlatmaktadır:

Meclis asi askerlerin baskısı altında… Kabine Sultan Hamid’in emrinde… Silahlı bir gönüllü kuvveti vücuda getirmeye karar verdik. Ancak bu suret-le İstibdat İdaresi’ne karşı kati ve fiili protestomuzu yapmış olur, böylece bölgemizde kardeşkanı dökülmesini önleyebilirdik. İttihat ve Terakki teşki-latı içinde geniş bir propagandaya giriştik. Bursa’nın ileri gelenleriyle, aydın gençlerinin ve gerçek din ve ilim adamlarının bir kısmı bizimle bera-berdi. Genç subaylar hizmete hazırdı. Harekate geçebilirdik…

31 Mart İsyanı’nın bastırılması ve II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinin sonrasında meşrutiyet taraftarları daha güçlü hale gelmiş ve bir siyasal parti olarak örgütlenen İttihat ve Terakki siyasaya egemen olmaya başlamıştır.

Türk siyasal hayatının ilk siyasal partisi İttihat ve Terakki’yi diğer partiler takip etmiştir. Başkentte gözlemlediğimiz Jön Türk Devrimi’nin getirdiği siyasal örgütlenme modelleri Bursa’da da ortaya çıkacaktır. Örneğin, özellikle Ertuğrul gazetesinin yazılarıyla desteklediği İttihat ve Terakki Cemiyeti, Mücahade ve Hukuk-u Abad gazetesi ile Hüdavendigâr gazetesinin desteklediği Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Sulh ve Selameti Osmaniye Cemiyeti, 1910 yılında Bursa’da şubesini açan Demokrat Parti, İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti, Osmanlı Ahrar Fırkası, Radikal Avam Fırkası.

Yeni siyasal örgütler kurulmuştu fakat göz ardı edilmemesi gereken bir realite, meşrutiyet yıllarında siyasal sistemi bütünsel bir şekilde dönüştürme, Osmanlı hanedanlığına son verme düşüncesinin ortaya çıkmamış olmasıdır. Bursa’da meşrutiyetin en önemli taraftarlarından Ertuğrul gazetesine yansıyan ve dönemin iktidar gücü haline gelmeye başlayan İttihat ve Terakki’nin yapacağı bir program, bu bağlamda dikkat çekici bir örnektir. “İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Bursa Kulüpleri’nin Bir Teşebbüs-ü Fevkaladesi” başlıklı yazıda;

Padişah-ı Osmaniyan ve halife-i mümin efendimiz hazretlerinin Kosova’da bulunan mübarek Hüdavendigâr’da bir büyük toplulukla namaz kılacakları güne rastlayan haziranın üçüncü cuma günü cemiyet-i muhtereme adına Acemler’de büyük bir ziyafet düzenlenecektir. […] O günkü cuma namazı Bursa Hüdavendigâr cami-i şerifinde kılınacaktır. […] tasarlanan bu ibadet sonrasında herkes topluca Acemlere doğru hareket edecektir…

Bu arada Jön Türk Devrimi ile söylemlerde bir özgürlük rüzgârı esmeye ve iktidar erklerine yönelik eleştiriler yapılmaya başlanmıştır. 1909 yılında padişahın Bursa’ya yaptığı gezi nedeniyle tamir edilen Kasr-ı Hümayun’a ait inşaat bedelinin ayrıntılarla açıklanmaması ve yalnızca Bursa Sergisi nedeniyle çıkartılan Sergi Mecmuası’nda onarım masrafının 200 bin kuruş olduğuna dair bilgilerin yer alması Ertuğrul gazetesinin dikkatini çekmiştir. Gazetenin söz konusu onarım işindeki yolsuzluk şüphesine dikkat çekerek Komisyon-ı Mahsusa’nın konuyla ilgilenmesini istemesi; yöneticilerin icraatlarının takip edildiğini, eleştiriler getirildiğini göstermektedir. Bu siyasal dönüşüme bir örnektir.

Ancak meşrutiyet karşıtlarının örneğin Bursa’nın Ahmed Paşa Mahallesi’nden Hafız Nurioğlu Rasim’in Mihalıç’tayken meşrutiyet yönetimi aleyhindeki sözlerinden (teveffüatta bulunduğundan) dolayı Divan-ı Harb-i Örfi’de yargılanması yeni iktidar güçlerinin eleştirilere zaman zaman çok da sıcak bakmadıklarını yansıtmaktadır. Buna başka bir örnek muhalif Bursa gazetelerinden Hukuk-u Abad gazetesinin kapatılmasıdır. 13 Temmuz 1912 tarihinde Dahiliye Nezareti’nden Hüdavendigâr Vilayeti’ne gönderilen telgrafta gazetenin basımına tekrar izin verildiği bildirilecektir. Diğer taraftan tekrar basımına başlanan gazetenin 19 Temmuz 1912 tarihli nüshasındaki

Kabinenin idaresizlik ve politikasızlığı haricen kötü gidişatı artırdı. Dahili emniyetsizliği uyandırdı vatan çocuklarını birbirine düşürerek mevcut siyasi, mali ve iktisadi durumumuzu berbat etti. […] Siyah bulutlarla kararan ve vatan çocuklarının dökülen kanlarıyla siyasi istiklalimize gayrimuntazam düşüncelerle çalışan İttihat ve Terakki hükümeti ne yazıktır ki bugünkü siyasi durumumuzdan tamamıyla habersiz bulunuyor […]

sözleriyle hükümet politikalarının eleştirisine devam edilmesi, muhalefetin varlığı ile tüm zorluk ve baskılara karşın eleştirilerin ifade edilebilmesi açısından ilginçtir.

1912 seçimleri hakkında eleştiride bulunan Ertuğrul gazetesinin 4 Nisan 1912 tarihli sayısında “Seyyar Muhabirimizden” başlığıyla yayımlanan haber II. Meşrutiyet dönemi aydınları ve halkın siyasal kültürünü yansıtmaktadır. Haberde

Seçim sırasında Bursa’ya bağlı bazı nahiye merkezlerini dolaştım. İtilafçıların yalan dolanları sonucu olan birçok yolsuzluklarını gördüm… Minareli Çavuş merkezine bağlı İnesi köyü sandık başına çağrılmış idi. İsimleri bi-rer birer okunup pusulaları ellerine verildi. Pusulaları yazmak üzere iki yazıcı ortaya atıldı. Bildiklerini yazmaya başladılar. Teftiş heyetinin dikkatini çektim. Birine reyini kime vereceksin diye soruldu. Ben bilmem ki kime atayım? İmam efendi bilir cevabını verdi. Nihayet köylüsünden yahut diğer köylülerden kimi isterse yazdırması lazım geldiği güçhal ile anlatıldı. O da oyunu oğluna verdi. Bunun gibi neler oldu. Katiyen temin ederim ki köylülerin çoğu kime oy verdiklerinden bihaberdirler. İtilafçılar yalnız imam ve muhtasarları elde etmişler, onlar da köylüyü avutup kendi istedikleri üzerine oyları toplamışlardır. Gördüğüm, tahkik ettiğim köylerde hemen böyle oldu…”

değerlendirmesi yapılmaktadır.

Bursa’da siyasal dönüşümü yansıtan bir başka örnek; Fransız Devrimi’nin yıldönümü dolayısıyla Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti Bursa Heyet-i Merkeziyesi’nin Bursa’daki Fransız konsolosuna bir kutlama ziyaretinde bulunmasıdır. Fransız Devrimi’ne Bursa’daki İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ilgisini vurgulayan ziyaret, Jön Türk hareketinin merkezinde yer alan düşüncelerin kaynağını oluşturan Fransız Devrimi’ne Bursalı aydınların uzak olmadığını göstermektedir.

Meşrutiyet’in ilanıyla devletin siyasal varlığının devam ettirilmesi ve yeniden iç-dış siyasada güçlendirilmesi amacı bulunmaktadır. Meşrutiyet kadrolarının bu bağlamda ilk etapta izlediği Osmanlı birliği düşüncesi, etkisi daha fazla artan milliyetçilik akımı ve buna bağlı olarak genişleyen milliyetçi isyanlar/örgütlenmeler, özellikle Balkan Savaşları ile yerini Türkçülük (milliyetçilik) düşüncesine ve politikalarına bırakacaktır. İstanbul’da yaşanan gelişmeler Bursa’da da izlenebilecektir. Daha çok dönemin yerel basınında rastladığımız değerlendirmeler, merkezde takip edilen siyasanın yerel düzlemde örneklerini yansıtması bakımından önemlidir. Basında rastladığımız birkaç ilginç değerlendirme şu şekildedir:

Arap da, Arnavut da, Rum da, Ermeni de vatandaşındır. Fakat yalnız vatandaşındır. Sen bu vatandaşlarını sahibi olduğu şu toprak üzerinde yaşatmaya, onlarla beraber çalışarak taarruzu a’daya [düşman taarruzu] karşı gelmeye, onları kendinden ziyade rahat ettirmeye mecbursun, fakat unutma!.. Unutma ki; senin aleyhine kalkan vatandaşının kafasını da ezmeye mecbursun, bu senin varlığın noktasında elzemdir. Birkaç menfaatperest ile harici tesirlerin uyandırdıkları Arnavutluk ateşi, eğer sen uyursan seni de yakacak, babalarının kemiklerini de… Gözünü aç!.. Vatandaşım dediğin kimselere hürmet ve riayet ile beraber isyan ettirmemeye çalış!.. Onlar senin sözlerini dinlemezlerse varlığını temin için babanın yaptığını yap!.. Şimdi senin vazifen hakiki kardeşlerini tanımaktır. Git gücendirdiğin komitenin gönlünü al!.. Ellerini sık, sarmaş, öpüş, koklaş!..

Ertuğrul gazetesinde Mehmed Şerif imzasıyla “Donanma İşi” başlığıyla yayımlanan bir makalede “Bugün öz vatandan ayrılan parçaların yüreğimizi sızlattığını bir ağızdan söylüyoruz… Hangi Müslümana sorarsanız anavatandan kirli ve düşman ellerin koparıp aldığı Manastır, Selanik, Siroz, İskeçe, Dedeağaç, Gümülcine için yüreği burkularak gözleri yaşardığını… Bizi düşündüren donanma işi bütün İslamları de his şekline gelsin…” sözleri dikkat çekicidir.

Balkan Savaşları esnasında Ertuğrul gazetesinde Mehmed Şerif imzalı “Hüdavendigâr Vilayeti Ahalisine” başlıklı bir makalede ise, Bursa’nın Osmanlı tarihi içindeki rolüne dikkat çekilerek, ülkeyi ve milleti kurtarmak için uyanık olmak gereği üzerinde durulduktan sonra Bursa’nın Batı’ya olan yakınlığına dikkat çekilmiş ve

[…]Bursa ahalisinin ilk adımda birinci vazifesi memleketin bütün menbağı servet ve iktisadını ele almaktır. Kıpırdayıcı, atılıcı bir gençlik ortaya çıkarmak ve memleketin her tarafına yayılmış ecnebi unsurları ticareten ezmek çarelerini aramaktır. Artık itiraf edelim ki 20. asır bir milliye asrıdır. Daha dün hemen hayvanlar kadar cahil ve bihaber yaşayan Bulgarlar bu milliyet hissini, Bulgarlık duygusunu aralarına sokarak kalbten kalbe nakletmek sayesinde bugünkü mevkie eriştiler. […] Ötede bir Yunanistan var. Bütün emeli İstanbul’a Bursa’ya; Konya’ya, Trabzon’a girmektir. Vilayetinizin içine dalınız […] bütün Müslüman köylerde birer bakkal görürsünüz. […] Tarlayı sürmeyiz, mahsulümüzü mutlaka bakkal Nikolaki’ye taşırız ve sonra bu Türklerin elinden bu suretle alınan bu paralar ile bir “AVEROF” alınıyor ve biz Selanik’i, Siroz’u, Kosova’yı, Girit’i kaybediyoruz. […] 80.000 kilomet-rekarelik bir araziye sahip olan Hüdavendigâr Vilayeti’nde Müslümanlar % 82 nüfusa sahip iken ticareti düşününce % 95 Müslümanların elinde değildir. […] Otuz senedir yan yana komşuluk eden Bakkal Mehmet Ağa ile Abacı Yanni’nin haline bakınız. Öğleüstü Abacı Yanni karnı acıkınca çırağını ekmek almaya gönderir ve katiyen yanındaki Müslüman bakkaldan almaz. Yüz adım ötedeki Bakkal Nikolaki’den tedarik eder. İşte bu milliyet duygusudur ve bu duyguyu taşımayan bir millet bu asırda yaşayamaz. […] Koca Türk! Kalk, yürü ve bir zaman kılıcına baş eğdirdiğin dünyaya yayıl. Şimdi seni atik, silahın kadar bir ticarethanenin kapısı bekliyor. Bu işlerde Hüdevandigâr ahalisi ön ayak olmalıdır ve büyük ciddiyetle Türk illerini uyandırmalıdır…”

ifadeleri kullanılmıştır.

Türkçülük politikasının kültürel bağlamdaki oluşumlarının desteklenmesi, özellikle dil konusunda değerlendirmelerin yapıldığını veren gazete haberleri de Bursa basınına yansımıştır. Nafıa Ser Mühendisliği’nin resmi mühründe Türkçe yazıların üzerinde Fransızca yazıların bulunması Ertuğrul gazetesi tarafından üzüntü ile karşılanmıştır. Resmi işlemler Türkçe gerçekleştiğinden resmi mührün de Türkçe olması gereği vurgulanmıştır. Gemlik Belediyesi’nin çeşitli vergileri toplamak için bastırdığı makbuzların üzerindeki Rumca yazılar ve harflerle ilgili Ertuğrul’un tepkisi yine ilgi çekici bir örnektir. Gazete, Gemlik Kaymakamı Talat Bey’i eleştirirken belediyenin Yunanistan’a bağlanma hevesi güttüğünü ileri sürmektedir. “Gemlik’te Türklük aleyhinde pek çok tezahürat haber almakta idik; lakin bunu tasavvur bile edemiyorduk. Artık yetişir. Türklük bu kadar hakarete dayanamaz. Bunları görmemek gaflet değil iltizamî körlük olur…” şeklinde gazetede yer alan değerlendirmeler siyasal anlamda Türkçülük politikasının desteklenmesi açısından önemlidir.

Sosyo-kültürel Etkiler

Merkezde Jön Türk Devrimi’nin getirdiği yeni politik ortamda genel olarak özgürlüklerin vurgulanması ve buna yönelik ilk verilerin ortaya çıkması, meşruiyetin taşımak istediği sosyo-kültürel değerlerin derinleştirilmesi için ortaya çıkan sivil örgütler, eğitsel ve kültürel etkinlikler ile özgürlük konusu içinde kadın haklarından söz edilmesi ile kadınların sosyal yaşama katılmalarının getirdiği olumlu ve olumsuz tepkilerin örnekleri yine Bursa’da dikkatimizi çekmektedir.

Meşrutiyet sonrasında Bursa’da ortaya çıkan sivil örgütler; Bursa Türk Ocağı, Bursa İlmiye Cemiyeti (Mahfel-i Maarif), İlmiye ve İttihat Cemiyeti, Bursa Ermeni Mayarhedor Cemiyeti, Müdafaa-i Milliye Cemiyeti, Bursa Fukaraperver Cemiyeti, Orhaniye İdman Yurdu, İhtiyat-ı Zabitan-ı Teavün Cemiyeti, Hilal-i Ahmer (Kızılay) Cemiyeti, Kızılay Kadınlar Cemiyeti, Bursa Muallimler Yurdu, Terakki Maarif ve İttihad-ı Muallimin Cemiyeti, Osmanlı Milli Olimpiyat Cemiyeti, Talebe-i Ziraat Cemiyeti, Bursa Hayrat-ı Şerife-i Hademe Cemiyeti, Bursa Çiftçiler Derneği, Lisan-ı Osmani-i Cemiyet-i Hayriyesi, Tarih-i Osmani Encümeni Şubesi, Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye, Bursa Turanspor Kulübü, Cemiyet-i Hayriye, Himaye-i Etfal Cemiyeti, Talebe-i Cemiyet-i Hayvan ve Ziraat Cemiyeti, Bursa Mebusları Cemiyeti, Arnavut Teavün Cemiyeti, Bursa Gazeteciler Cemiyeti, Şimali Kafkas Cemiyeti, Bursa İnas Terakki Cemiyeti, Cemiyet-i Sanaatkâran, Avcılar Kulübü’dür.

II. Meşrutiyet’in sosyo-kültürel yaşama getirdiği yeni açılımların tabanının bulunmaması en önemli problemlerden birisidir. Eğitim ile toplumsal dönüşümün sağlanabileceği anlayışı dönemin aydınları tarafından yazılarında sıklıkla vurgulanmış ve bu İttihat ve Terakki kadrosunun uygulamalarında dikkate alınmıştır. Bursa’daki İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin bu bağlamdaki çalışmalarıyla dikkati çeken iki kulübü bulunmaktadır. Bursa’daki İttihat ve Terakki kulüplerinde her cuma ve pazartesi günü halka yönelik olarak çeşitli konularda konferans ve söyleşiler düzenlenmektedir. Ayrıca İttihat ve Terakki Cemiyet-i Heyet-i İdaresi bu derneğe ait kulüplerde Fransızca gece dersleri vermektedir. İttihat ve Terakki İkinci Kulübü Heyet-i İdaresi, 1912 yılında Hoca Celaleddin Efendi tarafından verilecek “teşvik-i sanayi, terk-i atalet” hakkında umumi bir konferans-la Bursalıları milli iktisat konusunda bilgilendirmeye çalışacaktır.

Bursa’da milli iktisat siyasetinin toplumsal dinamiklerini meydana getirmek için İttihat ve Terakki Mektebi’nde bir “Ticaret Sınıf-ı Mahsus” açılmıştır. “[…] Her tarafta ticari müesseseler, mektepler açılır da, pek durgun ve pek sönük kalmış. Fakat tarih-i milliyemizde eski iftihar nişaneleri bırakmış olan Türk-Osmanlı ilm-i ticari yeniden canlanıyor…” Gazete haberine göre bu özel sınıftaki dersler şöyle sıralanmıştır: “Tatbikat-ı Ticariye, Usul Defteri, Hesab-ı Ticari, İlm-i İktisat, Coğrafya-i Ticari, Malumat ve Mekatibat-ı Ticariye, Fransızca”. Sınıfta sabahtan öğlene kadar teorik dersler görülürken öğleden sonra öğrencilerin kentteki çeşitli ticarethanelerde uygulamalarda (staj) bulunması öngörülmektedir.

II. Meşrutiyet döneminin baskın düşünce akımı olan Türkçülük, İttihat ve Terakki’nin sosyo-ekonomik ve politik uygulamalarının odak noktası haline gelmiştir. Bu bağlamda Türk gençlerini bir dernek çatısı altında toplayarak onlara Türkçülük duygusu kazandırma düşünceleri, Türk Ocakları’nın kurulmasına yol açmıştır. İttihat ve Terakki’nin kültür şubesi görünümüne sahip olan Türk Ocakları’nın Bursa şubesi eğitsel çalışmalarının yanı sıra sosyo-kültürel yaşama yönelik etkinlikleriyle de dikkati çekmektedir. Bursa Türk Ocağı tarafından sinema gösterileri, müzik dinletileri yapılmakta, temsiller sahnelenmektedir. Örneğin, Hüdavendigâr gazetesindeki bir ilanda Türk Ocağı’nın bir müsamere düzenleyeceği belirtilmektedir. Darülmuallemat kongre salonunda İslam ve Türk dünyası üzerine her perşembe öğleden sonra konferanslar, çeşitli günlerde Türk Ocağı binasında herkese açık dersler verilmektedir.

Bursa’da toplumu yönlendirme amacıyla kurulan bir başka örgüt “Osmanlı Genç Dernekleri” olmuş ve merkezce bu oluşum tarafından ders verilmesi kararlaştırılmıştır. 1914 Temmuz’unda Harbiye Nezareti’nin resmi bir duyurusu ile ülkede “Osmanlı Genç Dernekleri” adı altında bir örgütlenmeye ilişkin bir nizamname ve talimat ve bir de program düzenlendiği ve nizamnamenin yürürlüğe girmesi için Meclis-i Vükela kararıyla irade-i seniyye-i cenab-ı padişahi şeref-i sadır olduğu belirtilmiştir. Bu nizamname uyarınca umumi ve resmi mekteplerle medreseler ve sair millet için her yerde isteğe bağlı (ihtiyari) olarak Genç Dernekleri oluşturulacağı açıklanmıştır. Resmi duyurunun girişinde savaşların artık orduların yanı sıra bütün milletin asker gibi düşünüldüğü topluluklar tarafından kazanıldığı; ancak bu şekilde bir milletin, vatanın ırz ve namusunun korunabileceği vurgulandıktan sonra yeni “Mükellefiyet-i Askeriye” kanununun düzenlenmesinde bu fikrin gözetildiği, bu bağlamda eskisi gibi birçok efrad-ı milleti askerlik şerefinden, vatana hizmetten mahrum eden kayıtlar, şartların kaldırılmış olduğu, bundan sonra herkesin asker olduğu, savaş zamanında her erkeğin silah altına alınacağı belirtilmiştir. Bu amaca uygun olarak ülke gençlerini daima orduya katılacakmış gibi hazır bulundurmak için Genç Dernekleri oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu örgütlenme için Harbiye Nezareti bütçesinden para ayrıldığı bildiriliyor.

Genç Dernekleri Müfettiş-i Umumisi Miralay Fon Hof Bey’in çeşitli illerdeki Genç Dernekleri’ne uğrayarak ders ve talimat vereceği, merkez ve çevresinde birer rehber seçilerek belirtilen günde hazır bulundurulmaları ve masraflarının karşılanması ile ilgili Dahiliye Nezareti’nden çıkan 1 Şubat 1917 tarihli yazışmalardan anlaşıldığı üzere Bursa vilayetinde; Bursa, Mudanya ve Gemlik’te şubeleri mevcuttur. Dahiliye Nezareti’nin isteği üzerine Genç Dernekleri kursu için Bursa’dan İttihat ve Terakki Mekteb-i Sultanisi terbiye-i bedeniye öğretmeni Ali Sakıp Efendi, Konya Mekteb-i Sultani ve Darülmuallimin terbiye-i bedeniye muallimi Burhaneddin Bey’in seçilerek gönderilmesi kararlaştırılır.

II. Meşrutiyet’in en hararetli tartışmalarından kadın hakları, kadınların sosyal ve ekonomik konumlarıyla ilgili Bursa’da da görüşler, gelişmeler ortaya çıkacaktır. Meşrutiyet’in ilanından sonra kurulan örgütlerden İlmiye ve İttihat Cemiyeti’nin Bursa’daki şubesi halka hitaben yazıp, Hüdavendigâr gazetesinde yayımlanan bir demecinde “Kadınların açık saçık kıyafetlerle erkeklerin arasında gezinmeleri, oyun ve çalgı mahallerine gitmeleri mezahirden salim olmadığı ve efkâr-ı İslâmiye nokta-ı nazarından bir takım kötü yorumlara uğramakta bulunduğu cihetle, bunların men’i hakkında merciinin nazar-ı dikkatini celb ederiz…” tarzındaki ifadeleri dikkat çekicidir. Mehmed Tevfik’in yanı sıra Naciye Neyyal de özellikle Jön Türk Devrimi karşıtlarının Bursa’da kadınlara yönelik hareketlerinden söz etmektedirler. Neyyal Hanım, “[…] Gene bu günlerde, vilayetteki bazı örümcek kafalılar, hanımların, meşrutiyetten sonra, daha rahat hareket ettiklerini ağızlarına dolayarak, sokakta, çarşıda, kadınlara lafla hücuma giriştiler…” sözleriyle bu olguyu yansıtmaktadır.

Eleştirilere rağmen Bursa’da ekonomik yaşamda bir yere sahip olan kadınların bu konumlarını daha güçlü hale getirmeye çalıştıkları izlenebilmektedir. “İslam Hanımları Terzi Mekteb-i Heyet-i İdaresinden” başlıklı bir duyuruda kentteki Müslümanlara (ailelere) biçki, dikiş, ütücülük, kolacılık ve örücülük sanatlarının öğretilmesi amacıyla bir terzi mektebinin tesis edildiği, okulda en son modellere göre elbiseler dikildiği, okulun kadınlara hazır bir meslek edindirmenin yanı sıra, toplumda kadınların ilerlemesini de amaçlayan bir programı olduğu belirtilmektedir. Daha sonra bu kurumun tesisinden beklenen yararlar maddeler halinde sıralanmıştır. 5. Madde’de “Mektebimizde en ziyade yerli dokuma ve kumaşlarının sürümüne ve revacına çalışılıp iplik ve nesciye fabrikaları ve esnaf ve amelesi sanatlarının terakkisi ve istikballerinin temini gibi hayırlı fikirler ve emeller beslenmektedir.” Ve 6. Madde’de “Her vechile sağlam ve dayanıklı olduklarından şüphe olmayan yerli kumaşlarımızın çok ucuz ve zevkli bir dikiş ile elbiselere, giysilere dönüştürüldüğünden bahisle Avrupa’nın bir takım çürük kumaşlarından yapılmış” ve insanlar üzerinde hiç de hoş durmayan kalitesiz elbiselerin kullanılmaması gereği vurgulanmaktadır.

Ekonomik Etkiler

Osmanlı Devleti’nin ilk kuruluşundan itibaren ticaret yollarının bağlantı noktasında bulunması, verimli toprakları, ticaret limanları ve başkente yakınlığı ile ekonomik anlamda önemli bir kent olan Bursa’da II. Meşrutiyet’in ilan edildiği günlerde, hükümetin de teşvikiyle 1908 yılında kurulan şirketler: yüz elli hisseden oluşan Bursa Tasarrufat-ı Mütekabile Şirketi, yüz elli hisseden oluşan Bursa Ermeni Şirketi Tasarrufiyesi, Kıraathane işletmek ve diğer ticaretle meşgul olmak üzere 1 Kanunusani 1324 tarihinden üç yıl devam etmek ve elli hisseden oluşmak üzere Bursa Ermeni Numune-i Terakki Şirketi, Tüccardan Kasap Hacı Ahmed Ağa ile Aktar Necib Efendi’nin Hüdavendigâr Osmanlı Tahvilat Kolektif Şirketi, Bursa dikici (ayakkabıcı) esnafı ustalarının kurdukları Osman Fevzi ve Hacı Mustafa ve Şürekâsı Kolektif Şirketi ve yirmi beş hisseden oluşan Bursa Gençleri Ticaret ve Kolektif Şirketi’dir.

Meşrutiyet’in ilanından bir yıl sonra Bursa’da sanayide özellikle ipek fabrikaları ön plandadır. Bu fabrikalarda kadın işçiler günde 14 saatten fazla çalıştırılmakta ve üç kuruş gündelik verilmektedir. Durum, Ticaret ve Nafıa Bakanlığı’na aksedince bakanlık 20 Eylül 1909 tarih ve 19 sayılı yazısı ile odadan bilgi istemiştir. Ayrıca inceleme için İstanbul Sanayi Müdürü Haydar Bey Bursa’ya gönderilir. Haydar Bey önce vilayet sonra Ticaret ve Sanayi Odası ile temasa geçer, 22 Eylül 1909 tarihinde bir toplantı yapılır. İpek fabrikalarını da gezen Haydar Bey, vali ve fabrikatörlerle görüşerek işçilerin fazla çalıştırılmaması, sağlıklarının korunması ve gerekli önlemlerin alınması konusunda bazı tavsiyelerde bulunmuştur. Vilayet ve Ziraat Müdürlüğü ipek fabrikalarının iyileştirilmesi ve işçi ücretlerinin ayarlanması konusunda bir talimat hazırlamış, fakat bu talimat uygulanmamıştır. Fabrika ve işletmelerin gelişmeye başlaması ve emekçilerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi için –olumlu bir sonuç çıkmasa da– bir eylemin gerçekleşmesi dikkat çekicidir.

II. Meşrutiyet döneminde ekonomik bağlamda en önemli oluşum hiç kuşkusuz Milli İktisat politikasıdır. Bu, Türkçülük siyasasının doğal bir sonucudur ve Bursa’da da yansımaları görülmüştür. Milli İktisat siyasası paralelinde Bursa’da milli sermaye ile açılan şirketler: Bursa Numune-i Terakki Komandit İpek Şirketi, Bursa Mensucat-ı Osmani Anonim Şirketi, Bursa Konservecilik Komandit Şirketi, Bursa Osmanlı Sanayi Şirketi, Osmanlı Seyri Semain Anonim Şirketi, merkezi İstanbul’da olan Manifatura Ticareti Osmanlı Anonim Şirketi’dir. Bunlardan İnegöllüzade Hacı Saffet Bey öncülüğünde kurulan Osmanlı Seyri Semain Anonim Şirketi ile Bursa Mensucat-ı Osmani Anonim Şirketi özellikle dikkati çekmektedir.

Ertuğrul gazetesinin 15 Nisan 1910 tarihli sayısında “Mensucat-ı Osmanî Anonim Şirketi; Saye-i feyyaz meşrutiyette tesisine muvafık olduğumuz Mensucat-ı Osmaniye Şirketi talimatnamesini tanzim etmiş ve tasdik amacıyla makam-ı âli-i Osmaniye takdim etmiştir. Bu haftadan itibaren imalat-ı nesciyeye başlanmıştır. Avrupa kumaşlarıyla rekabet edebilecek kumaşlar imal edilmektedir. Halka açık bir şirkettir” ifadeleri şirketin milli iktisat bağlamında taşıdığı önemi vurgulamaktadır.

Seyr-i Sefain Anonim Şirket-i Osmaniye tarafından “İttihad” adı altında bir Osmanlı Seyri Sefain Anonim Şirketi kurulmuştur. Şirketin sermayesi 250 bin Osmanlı lirası olarak belirlenirken, her hisse 1 lira üzerinden satışa çıkarılmıştır. Böylece bütün Osmanlıların hisse senetleri elde edebilmesi olanaklı hale getirilmeye çalışılmıştır. Bunlardan 150 bini ada yazılı ve yalnız Osmanlı Devleti tebaasından olanlara mahsustur. Geri kalan 100 bini de hamiline yazılı ise de yabancı eline geçmemesi için araçlar hazırlanması dikkate alındığında bütün sermayedarlar Osmanlı olacaktır.

23 Temmuz 1909’da meşrutiyetin birinci yıldönümünde zamanın padişahı Mehmed Reşat’ın himayesinde Bursa sergisi açılmıştır. Ticaret Odası’nın verdiği 40 lira borç Belediye Reisi İstepan Efendi’ye teslim edilmiş, açılış günü Hükümet Dairesi’nde resmi kabul yapılmıştır. Askeri daire, İttihat ve Terakki Kulübü ile diğer kurumlar ziyaret edilmiş, belediye binası önünde toplanan halka önce Vali Azmi Bey, ardından sergiyi açmayla görevlendirilen Orman ve Maadin ve Ziraat Bakanı Aristidi Paşa hitap etmiştir. Sergi dolayısıyla Mudanya ve İstanbul arasında İnebolu ve Kozlu isimli iki vapur tahsis edilir. Yerli ürünlerin tanıtımı ve pazarlanmasını sağlamak ereğiyle gerçekleşen girişim, ekonomiye bakış açısının dönüşümü ve amacı dolayısıyla son derece önemli olduğu kadar, gayrimüslimlerin ön plandaki isimler olması, meşrutiyetin ilk dönemlerinde daha öncelikli olan Osmanlıcılık siyasasını vermesi nedeniyle de önemlidir.

Çelişkiler bulunsa da Bosna-Hersek olayı ve Girit’in Yunanistan’a ilhakının tanınması nedenleriyle gerçekleşen boykot, milliyetçilik düşüncesinin ivme kazanmasına ve milli iktisat bağlamında Bursa’da da bir hareketin ortaya çıkmasına sebep olacaktır. Ertuğrul gazetesinde yer alan

Yunan Hükümeti’nin ecza-i memalik-i Osmaniye’den olan ve ecdadımızdan birçok şehit kanlar mukabilinde alınan Girit Adası’ndaki vahşi zalime gizlice yardım etmek ve adanın Yunanistan’a ilhakına teşebbüs eylemek gibi harekât-ı malumesi ahali-i Osmaniyeyi galeyana getirmekte olmasından doğan mayıs ayının 31. günü Bursa’da Yunan vapurlarıyla eşya ve emtiasına karşı boykotaj ilân olunmuştur. Muhterem Osmanlıların kemal-i sükûnla izhar-ı hamiyet etmelerini temenni ederiz.

sözleriyle Bursa’nın katılımı görülmektedir.

Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesi ile birlikte Bursa’da temel tüketim mallarında büyük artışlar olmuştur. Savaş öncesi ve savaş yıllarında milli iktisat siyasası güçlenmiştir. Nafıa Nazırı’nın başkanlığında Harbiye, Maliye ve Nafıa Nezaretleri ile Hicaz Demiryolu Genel Müdürü Hulusi Bey’den oluşan bir komisyon kurularak İzmir ve çevresinde bulunan demiryolları ile Mudanya, Bursa ve Şark demiryollarının ve İzmir rıhtımının millileştirilmesi girişiminde bulunulur (2 Nisan 1916).

Milli İktisat siyasası ile ilgili, Avrupa mallarına karşı yerli üretimin sadece devlet değil, halk tarafından da desteklenmesi yönünde özellikle Bursa basınında ilginç yaklaşımlar yer alacaktır. Örneğin, Bursa civarında bulunan İsviçre şirketi Nestle’de, sütlerin bir kimyager tarafından yapılan analizinin olumsuz çıkması üzerine konuyla ilgili olarak Ertuğrul gazetesinde “Nestle Sütü Derdi ve Çiftliklerin Başına Bir Bela Daha” başlıklı bir makale yayımlanacaktır. Burada, “[…] Vatanımızın menba’ı servetini kurutmakta gaddarane hareket eden Avrupa nihayet sütlerimizi, sütçülüğümüzü mahvetmek […] yetişecek evladının geçimini, hayat-ı temin edecek olan milli sanatımız, ziraatımız, sütçülüğümüz mahvedilmeye çalışılacak da buna kimse mani olmayacak mı?..” sözleriyle yabancı sermaye karşıtı bir söylem kullanılarak Milli İktisat politikası desteklenecektir. Ertuğrul’un bir başka sayısında “Türk Sanatkârlarına Hidmet Herkese Borçtur” başlıklı makalede “[…] Ey Bursalılar, size müjdeler. Senelerden beri Yunanistan’dan getirdiğiniz size ekmek hazırlayan pulluk sabanları yapacak İslam fabrikası meydana geldi. Sizin için gayet ucuz ve sağlam pulluklar yapıyor. Siz de paranızın Avrupa’ya, Yunanistan’a gitmemesi için bu demirhaneye her halde koşunuz! Size tavsiye ettiğimiz pulluklarda ayrıca tecrübe etmenize hacet yoktur…” ifadesi yeni ekonomik yapılanmayı desteklemek yönünde bir başka örnek olacaktır.

Hüdavendigâr gazetesinde “Teşebbüsat-ı İktisadiye ve Muhtaç Olduğumuz Şirketler” başlıklı yazıda, Bursa’da son dönemlerde iktisadi bir uyanışın gözlendiği belirtilerek, “Şu yoldaki tezahürat-ı intibahiye ve tayakkuzdan memnun olmayacak bir Türk, bir Osmanlı evladı tasvir edilemez” cümlesi ile bu durumdan Osmanlı-Türk unsurun duyduğu memnuniyet vurgulanmaktadır. Daha sonra millet efradının çoğunun eskiden bir devlet memurluğuna kapılanma emeli beslediği vurgulanarak, sonraları ticaret mesleğine olan eğilim ve yerli mallara olan ilginin artmasından bahsedilmektedir. Yazının ilerleyen bölümlerinde Bursa’daki girişimci gençlerin oluşturduğu “Osmanlı Terzihanesi”nin açıldığı övgüyle anlatılmaktadır. Bursa’nın sebze ve meyve yetiştiriciliğindeki yerine dayanılarak bir konserve fabrikası için yapılan girişimin başarıyla sonuçlanmasından, vali sayesinde yeniden hayat bulan bir mensucat şirketinin gösterdiği gelişmeden, Hüdavendigâr Seyr-i Sefain Şirketi’nin zamanla verimli bir işletme haline dönüşerek yeni bir vapurun alınması ve ortaklarının temettü dağıtmasından gururla söz edilmektedir. Yazıda tekrar dikiş-nakış mektebi ve işletmesinin sağladığı istihdam ve işlerden övgüyle bahsedildikten sonra, Bursa’da kurulması gerekli olduğu düşünülen iki şirketin adı verilmiştir. “Hüdavendigâr Bakkaliye Şirketi” ve “Hüdavendigâr Bezzaziye Şirketi” adlarıyla kurulması düşünülen şirketlerin ülkenin yararı için düşünüldüğü ve hisselerinin halk tarafından alınacağının varsayıldığı görülmektedir.

Milli İktisat politikasının vurgulanmasına rağmen, henüz milliyetçiliğin tam anlamıyla billurlaşmadığını ifade etmek gerekmektedir. Ülke dışından gelen mamul mallara, hammaddenin ülke dışına çıkartılmasına tepkiler ve de yurtiçinde Müslim-gayrimüslim ayrımının derinleşmesine dair örnekler gözlemlenecektir. Fakat söylemlerde ve uygulamalarda Osmanlıcığı ve İslamcılığı (ümmetçiliği) çağrıştıran veriler dikkati çekecektir. Örneğin, Ertuğrul gazetesinde yer alan bir reklamda “İttihad ve ittifak zamanı geldi” başlığı altında Aydın’da bulunan bir sabun fabrikasının (İslam) Bursa’daki satışı için reklam yapılırken söz konusu sabunların sadece İslam bakkallarından alınabileceği ifade edilmektedir. Ertuğrul’un bir başka sayısında “İttihad-ı Milliyeye Teşebbüs” isimli makalede;

Biz ki Osmanlılarız, Osmanlıları Osmanlı’dan başka kimse himaye etmez… Biz vatanımıza, vatanımız da bize ebde-i rabıta ile bağlıdır. Zekâyı fıtriyemizi ilm-i terakkiyatta saha-i kemalata çıkarmağa gayret etmeliyiz. Uyanalım nasıl bir gaflettir ki mülkümüzde maişetini ticarette arayan mutlak Avrupa emtiasını alıp satmaktan başka bir şey göremiyorlar. Erbab-ı zeka iştigalatını sanayi-i Dâhiliyemizin revaç ve telakkisine medar olacak ihtiraat ve imalata hasr içun teşvik ve tergib istiyor. Ey evlad-ı vatan! Avrupa’nın tesufan [?] marifeti bizi gark ediyor. Osmanlı vatanında ticaretini tevsi’ edemeyen noksanını kendinde aramalıdır. Bu bapta bir misal olarak kendimden bahsedeceğim...

sözleri bu ikilemi yansıtmaktadır.

Sonuç

Meşrutiyet’in ilanından sonra Bursa’da; siyasal, sosyo-kültürel ve ekonomik yaşamda ortaya çıkan gelişmeler, Jön Türk Devrimi’nin getirdiği yeni ortamda, genel olarak özgürlüklerin vurgulanması, örgütlerin ortaya çıkması ve özelikle “Milli İktisat”, “Milli Kültür” siyasasının olgunlaştırılmasına yerel bazda örnekler olması açısından önem taşıyacaktır.

Jön Türk Devrimi’nin ilk günlerinde Bursa valisi olan Mehmed Tevfik ve eşi Naciye Neyyal ile Meşrutiyet’in ilanından kısa bir süre sonra Bursa’ya gelen Tanin gazetesi yazarı Ahmed Şerif’in anılarında Bursa’da ilk tepki olarak büyük bir coşkunun yaşandığı belirtilmektedir. Bu anılarda özellikle halk arasında, “hürriyet”in içeriğinin bilinmediği ve Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edilmesiyle ortaya çıkan politik dönüşümün kodlarının çok fazla toplumsal bir tabanının olmadığı da ifade edilmektedir. Bursa’ya Meşrutiyet’in ilanı haberinin ulaşmasının ardından meşrutiyete farklı nedenlerle sahip çıkanlar olduğu gibi karşıtlar da bulunacaktır. Başkentte gözlemlediğimiz Jön Türk Devrimi’nin getirdiği siyasal örgütlenme modelleri Bursa’da da görülecek, fakat meşrutiyet yıllarında hiçbir zaman siyasal sistemi bütünsel bir şekilde dönüştürme amacı taşınmayacaktır. Meşrutiyet’in ilanıyla devletin siyasal varlığının devamı ve yeniden iç-dış siyasada güçlendirilmesi ereğiyle ilk etapta izlenen Osmanlı birliği düşüncesi, süreç içinde yerini Türkçülük (milliyetçilik) düşüncesine ve politikalarına bırakacaktır ve İstanbul’da yaşanan gelişmelerin örnekleri Bursa’da izlenebilecektir. Meşrutiyet sonrasında Bursa’da birçok sivil örgüt kurulacaktır.

Meşrutiyetin taşımak istediği sosyo-kültürel değerleri geliştirmek için ortaya çıkan sivil örgütler, eğitsel ve kültürel etkinlikler ile özgürlük konusu içinde kadın haklarıyla ilgili oluşumların örneklemleri yine Bursa’da dikkatimizi çekmektedir. Özellikle toplumsal altyapı meydana getirmenin yolunun eğitim olduğu kanısı dönemin aydınları ile İttihat ve Terakki tarafından Bursa’daki uygulamalarda göz önünde tutulmaktadır. Bursa’daki İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin bu bağlamdaki çalışmalarıyla dikkati çeken iki tane kulübü bulunmakta, Türk Ocakları’nın Bursa şubesi eğitsel çalışmalarıyla ön planda yer almakta, bu erekle çalışan Bursa’daki bir başka örgüt Osmanlı Genç Dernekleri olmaktadır.

II. Meşrutiyet döneminin Bursa’daki yansımalarından bir başkası, hiç kuşku yok ki ekonomik yaşamda olmuştur. Milli İktisat siyasası paralelinde Bursa’da milli sermaye ile şirketler kurulacaktır. Milli İktisat siyasası ile ilgili, Avrupa mallarına karşı yerli üretimin sadece devlet değil, halk tarafından da desteklenmesi gerektiği yönünde özellikle Bursa basınında ilginç yaklaşımlar yer alacaktır. Milli İktisat politikası vurgulanmasına rağmen henüz milliyetçiliğin tam anlamıyla billurlaşmadığını ifade etmek gerekmektedir. Bursa’da ülke dışından gelen mamul mallara, hammaddenin ülke dışına çıkartılmasına tepkiler ve de Müslim-gayrimüslim ayrımının derinleşmesine dair örnekler yaşanacaktır. Ancak Osmanlıcılığı ve İslamcılığı (ümmetçiliği) çağrıştıran veriler eylem ve söylemlerde dikkati çekecektir.

Ayntab’da İttihat ve Terakki Kulübü’nün Kurulması ve Ayntab’a Etkisi

Celâl Pekdoğan[2]

19. yüzyılın başlarına gelindiğinde, onlarca yıldır biriken çeşitli sorunlar, Osmanlı Devleti’ni yeni toprak kayıplarıyla yüz yüze getirmiştir. Girit’in kaybedilmesi, başta Makedonya ve Arnavutluk olmak üzere, devletin aynı şekilde toprak kaybetmeye devam edeceği kaygısını doğurmuştur.

Döneme ilişkin tarih sahifeleri aralandığında, Balkan probleminin küçük evreni olan Makedonya’da, tüm farklı grupların, büyük ölçüde ardışık evrelerle, sıkı ve yoğun bir şekilde, Doğu sorununu inşa ettiğini eşzamanlı görebiliriz. Makedonya, Balkan ırklarının sadece bakiyesi değil, sadece rekabetinin mücadele alanı değil, yıllardır Avrupa büyük güçlerinin uluslararası rekabette gözde arenası olmuştur. Öte yandan Balkan devletlerinin ulusal rekabetlerinin çözümü Makedonya sorununda gözlenmiş, Büyük Güçler de Makedonya sorununun karmaşıklığına sürüklenmişlerdir. 1893 yılında Makedonya’da meydana gelen olaylar, kaçınılmaz olarak Büyük Güçler’in dikkatini çekmiş ve 1902 yılı sonlarında Avrupa diplomasisi, Makedonya sorununu yeniden ele almıştır.

Bu bağlamda, Büyük Güçler, 2/3 Ağustos 1903 gecesi çıkan İlinden İsyanı’ndan Makedonya’daki reform politikasını yoğunlaştırmaları gerektiği sonucunu çıkarmışlardır. Rusya ve Avusturya-Macaristan hükümdarları, 1903 Eylül’ünde Mürzsteg’de bir araya gelerek, İngiltere, Fransa ve İtalya ile görüş birliği içinde aldıkları Mürzsteg Reform Programı kararlarını, 2 Ekim 1903’te İstanbul’daki Rusya ve Avusturya-Macaristan Büyükelçiliklerine göndermişlerdir. Buna göre, Makedonya, askeri, mali, idari, adli ve ekonomik bakımdan Büyük Güçler’in kontrolüne girmiştir ve II. Abdülhamid, Kasım 1903’te istemeyerek de olsa bunları kabul etmiştir. Rusya ve Avusturya hükümetleri birlikte, Eylül 1903’te, Babıâli’ye, eyaletin yönetiminin yeniden yapılanması için çok sınırlı ve muhafazakâr bir reform programı sunmuşlardır.

Makedonya ile ilgili çeşitli reform önerilerinden sonra Mart 1908’de Sir Edward, Avam Kamarası’nda Makedonya reformu için önerilerini açıkladığında, İttihat ve Terakki Cemiyeti, asıl maksadın, Osmanlı Devleti’nin parçalanması, yok edilmesi ve Türklerin Avrupa’dan atılması olduğunu vurgulayarak, konunun “Doğu Sorunu”nun devamı olduğunun altını çizmişti. Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin harici merkezi (Paris), Makedonya’nın bağımsızlığının, Osmanlı Devleti’nin büyük bir kısmının kaybedilmesi anlamına geldiğini, Makedonya sorununun Türk varlığı sorunu demek olduğunu, dolayısıyla Makedonya ve Rumeli’nin kaybedilmesinin mümkün olmadığını, bu uğurda savaşılması gerektiğini, Makedonya’nın anavatandan ayrılmasını kabul etmeyeceklerini Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Dahili Merkezi Umumisi Heyeti’ne bildirmişlerdir. Dahili merkez (Selanik), harici merkezin yazısına binaen karşıt bir plan hazırlamakla birlikte, İngiltere ve Rusya arasında Haziran 1908’de Reval’de yapılan görüşmede, Makedonya’ya yeni bir Avrupa müdahalesi getireceği korkusu ve endişesiyle, dahili ve harici merkez irtibata geçerek, Reval kararlarını önlemek için, anayasal bir döneme geçmek için harekete geçmişler1 ve gerçekleştirecekleri eylem planı hakkında Büyük Güçler’i ve Balkan devletlerinin Makedonya’daki konsoloslarını da 1908 Temmuz başlarında bilgilendirmişlerdir.

Zürcher’e göre, daha 1899 yılında kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin amacı, “İmparatorluk, ayrılıkçı azınlık milliyetçiliğinin merkezkaç kuvvetleri tarafından tehdit edilmektedir ve bu milliyetçi hareketler, Osmanlı topraklarıyla ilgili hesapları olan yabancı güçler tarafından hem kışkırtılmakta hem de kullanılmaktadır. Jön Türk ideali, (etnik ve dinsel) ‘Unsurların Birliği’dir (ittihad-ı anasır); bu hedefe ancak tüm topluluklara parlamenter temsil olanağı tanınarak ulaşılabilirdi.”

Bir yandan dış etkenler Jön Türkler’i eylem planına sürüklerken, öte yandan, iç nedenleri oluşturan, vergilendirmeye karşı Erzurum, Diyarbakır ve diğer birçok kentte başlayan isyanlar ve postanelerin işgal edilmesi, bu meyanda hükümete çekilen telgraflar, Jön Türkler’in elini güçlendirmiştir.

İttihat ve Terakki Cemiyeti belgelerine göre, 1906 Kasım’ında Paris’ten Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti ‘Köstence’ Şubesi’ne gönderilen mektupta “[…] bugün Abdülhamid’in zebûn-ı pençe-i kahrı [kahreden elinde aciz] olan milletin yarın, bir şirgiryan [arslanlar] gibi müdâfa’a-i hukuk, istihsâl-i sa’âdet [hakkını ve hukukunu savunmaları sonucu elde edeceği mutluluğu] uğruna kıyam etmeyeceğini [ayaklanmayacağını] kimse red edemez. Hürriyetin kıymeti, zulm altında ezilmedikçe anlaşılamaz. İnsana kâmil olmak için, yalnız tahsîl ve rütbe kifayet etmeyip [yeterli olmayıp], felâket mektebinden geçmek lâzım olduğunu tasdik buyurursunuz. Bugün küçük, büyük ricâl [ileri gelenler] ve âhâd-i nâs [cahil halk] bütün millet rub’-ı [çeyrek] asırdan beri felâket mektebinden geçtiler. Zemin hâzırdır […]” ifadesinde Osmanlı Devleti’nde halkın büyük baskı altında olduğu, hakkına ve hukukuna zorla el konulduğu, halkın geçirmiş olduğu bu felaketten sonra, doğal olarak özgürlüğüne sahip çıkması gerektiği vurgulanmıştır. Nitekim “[…] 323 [1907] senesi sonlarına doğru vilayetlerin birçok yerlerinde kıyamlar zuhur etmekte olduğu bildiriliyordu […]” Bu bağlamda, Ayntab sancağının bağlı bulunduğu Halep vilayetinde de, “[…] ahali ayaklanmıştı. Askerlerle halk arasında kanlı müsademeler olmuştu. Şam’dan ve Ayntab’dan taburlar sevk edilmişti. Yakalanan hürriyetperverler bodrumlara tıkılmışlardı. Birçok gece sabaha kadar dayak yemişler ve ölmüşlerdi […]” Halep’teki ayaklanmanın bir başka boyutu da şöyle idi: “Ekim [1907] ayı sonlarında yiyecek maddelerinin kıtlığı yüzünden ciddi bir ayaklanma patlak verdi. Müslüman erkek ve kadından oluşan aç kalabalık, fırınlara ve tahıl depolarına saldırdı ve talana girişti. Tüm dükkânlar, hanlar, kahvehaneler ve lokantalar derhal kapandı. İki yüz kişilik bir kalabalık, Beyrut limanına tahıl taşımak üzere hareket edecek trene saldırdı. Yaklaşık üç yüz kadından oluşan başka bir kalabalık da Vali Nâzım Paşa’nın konağına yürüdü. Ne polis ne de jandarma yürüyüş yapan kadınların üzerine saldırmaya cesaret edebildi […]” Halep’teki bu durum, Beyrut’ta da yankı bulmuş, kalabalık bir halk kitlesi tahıl taşıyan bir yük trenine saldırarak talan etmiştir. Memleketin ahvalini yakından takip eden İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC), Paris merkezinden Beyrut İttihat ve Terakki merkezinde adı açıklanmayan bir kişiye gönderdiği mektupta, “[…] Maksadımız tekâmüle merbut [evrime bağlı] olmak değil, onu silah ile ölüm ile kan ile ta’cîl [hemen hal] etmektir. Memleketimizin tekâmül [evrim] ve inkişaf-ı dimağisini [aklının gelişmesini] beklemek yakın olan muhâtarata [tehlikeye] karşı vatanı terk etmek demektir. Şimdiye kadar çalışanlar ya tarih-i inkılabı [devrim tarihini] tetkik etmemiş veya desatir-i ihtilaliyyeyi [ihtilal kanunlarını] tetkike nefsinde kuvvet bulmamış adamlardan mürekkep [oluşmakta] idi. Biz mazinin bu çâre-i halâsını [kurtuluş çaresini] teşfiye etmekle [iyileştirmekle] uğraşıyoruz. Neşriyattan [yayından] ziyade teşkilata atf-ı ehemmiyet [önem veriyoruz] ediyoruz. […] Çare-i vatanın davası silah ve baruttur. Muhtelif milletlerin ihtilalât-ı ictimaiyyesi tedkik [toplumsal ihtilalleri incelenirse] edilirse netice hep budur, hep ölümdür, hep kandır […]” denilerek, devrimci bir vurgu yapılmış ve teşkilatın genişletilmesi gerektiği açıkça anlatılmıştır.

1908 yılının başlarına gelindiğinde, Osmanlı Devleti’nin en ücra köşesinde, her şehir ve kasabasında mevcut düzene karşı başkaldırma hareketlerinin kontrol edilemeyecek boyutlara varması, Mart 1908’de Rumeli’nin çeşitli yerlerinde bütün askeri kıtalarda erlerin toptan yasal haklarını talep hususunda gerçekleştirdikleri isyan ve emre uymamanın gittikçe artması idari otoriteyi ciddi bir şekilde sarsmıştır.

Özetlemek gerekirse, “Doğu Sorunu”nun bir halkası olan Makedonya sorunu, “pratik sonuçları ne kadar az olursa olsun, yabancıların sürekli Makedonya’ya müdahale etmesi, 1908 yılında büyük bir kısmı orduda görevli, oldukça önemli sayıda vatanperver Türkü dehşete ve öfkeye boğmuştu. Mısır gibi bir eyaletin fiilen kaybedilmesi tehdidiyle karşı karşıya kalan Türkler, rejimin kokuşmuşluğu ile olduğu kadar artık görünür hâle gelen zayıflığıyla da birçok kişinin nefretini kazanan sultanı devirmeye giderek daha hazır bir hâle geliyorlardı.”

İTC’nin örgütlenmesi, propagandası, askerlerin ve halkın isyanı, ortamı patlamaya hazır bir bomba haline getirmiştir. Bu bağlamda Jön Türkler’in fikri yapısını oluşturan özellikle, biyolojik materyalizm, pozitivizm, sosyal Darwinizm ve Gustav Le Bon’nun seçkincilik düşüncelerinin oynadığı rolü burada önemle vurgulamak gerekir.

II. Meşrutiyet yıllarında Halep’e bağlı olan ve Halep’in kuzeyinde yer alan Ayntab’ın binalarının güzel ve sokaklarının oldukça geniş ve temiz olup etrafı zeytin ve bahçelerle çevrili olmakla gerek harici ve gerek dahili manzarası pek güzel olduğu belirtilmiştir. 1871 yılında 57.976 olan şehrin nüfusu, 37 yıllık zaman zarfında yüzde 56 artarak 1908 yılında 90.388’e yükselmiştir. Söz konusu nüfusun, 14.407’si Ermeni, 675’i Yahudi, 336’sı Latin, 9’u Süryani, 54’ü Rum-Ortodoks, 4.577’si Protestan ve diğer çok küçük gruplardan oluşmuştur. Bu dönemde 14.951 haneden ibaret olan kaza merkezinde, 1 hükümet konağı, 1 kal’a, 1 redif deposu, 1 cephanelik, 6 karakolhane, 40 cami-i şerif, 220 mescit, 25 medaris ve kütüphane, 16 tekke, 72 sebil ve çeşme, 1 mekteb-i rüştiye (ortaokul), 22 mekâtib-i ibtidaiye (ilkokul), 1 Amerikan Koleji, 2 hastane, 8 kilise, 1 havra, 14 hamam, 2.849 dükkân ve mağaza, 4 bedesten, 31 han, 53 fırın, 2.000 alaca, bez, aba destgâhı, 6 debbağhane, 50 boyahane, 10 ma’sara, 1 silahhane, 22 değirmen, 2 necar değirmeni, 6 müskirat fabrikası, 5 sabunhane, 30 kahvehane vardır. Ayntab’da sarı kırmızı sahtiyân, alaca, aba, döşemelik bez, kanepe, sandalye, sabun ve yünden elbiselik kumaşlar dahi imal olunmuştur. Sahtiyânlar Halep, Kilis ve bazen Mısır taraflarına; alaca, bez, aba, sabun dahi Anadolu cihetlerine sevk ve ihraç olunarak oralarda sarf edilmiştir.

Ayntab’da da mevcut yönetime karşı, büyük bir tepkinin oluştuğu anlaşılmaktadır. Bu tepki, talebe-i ulûmdan Hafız Şakir’in dizelerinde şu yakarışla dile getirilmişti: “[…] Ah Yârabbi! Yeter bu kadar çektiğimiz! Artık ya bizi müthiş, kahhâr [yok edici] bir zelzelenin [depremin] batş-ı dahhaşile [zor ve şiddetle yakalayışıyla] hafâ-gâh-ı ademe doğru galtân et!.. [bulunamayan gizlenecek bir yere doğru yuvarla, yok et]. Yahut hamî, mütevelli kılıklı bu cebbarların dest-i tazallumundan, zîr-i idarelerinden [yahut cahil, özgür iradesinden yoksun bu zorbaların zulm edici elinden, yönetiminden] tezce kurtar! [...]”

Ülkede oluşan bütün bu olumsuzluklar, iç ve dış baskılar sonucu Heyet-i Vükela (Bakanlar Kurulu), 10 Temmuz 1324 (23 Temmuz 1908) günü ve gecesi toplanarak Rumeli’den gelen telgrafları incelemiş ve II. Abdülhamid, “anlaşılan ahali kanun-ı esasinin ilânını arzu ediyorlarmış. Kanun-ı esasi ilânı aleyhinde değilim” tarzında kendi adamları vasıtasıyla Bakanlar Kurulu’na tebligatta bulunmuş ve onun üzerine bakanlar cesarete gelmiş, II. Meşrutiyet’i ilan eden mazbatayı imzalamışlardır. Mazbata, 24 Temmuz sabahı hükümetçe ilan edilmiş ve günün gazeteleri vasıtasıyla da tüm topluma duyurulmuştur.

Kedourie’ye göre, diğer birçok kentte olduğu gibi Halep’te de halk, hükümetin Kanun-ı Esasi’yi ilan eden telgrafını kuşkuyla karşılamış ve adeta şaşırmıştır.8 Beyrut, Hayfa ve Kudüs’te de benzer tepkiler gözlemlenmiştir. Hitti’ye göre, 1908 Temmuz’unun aydınlık bir gününde Abdülhamid’in uzun süren despotizmi sona erdirilmiştir. Arap dünyasına yayılan bu coşkulu sevinç dalgası, Şam’da, Beyrut’ta, Halep’te, Kudüs’te ve diğer kent ve kasabalarda, havai fişeklerle, meydanlarda yakılan şenlik ateşleriyle, etkili ve güzel sözlerle söylenen nutuklarla selamlanmıştı. O gün yeni bir günün seher vaktiydi. Miller’e göre, II. Meşrutiyet’in ilanıyla, “doğu sorunu 1908 yazında ansızın yeni ve akut bir safhaya girdi.” Georgeon’a göre, Jön Türk devrimi, “[…] başkentin kozmopolitizmine taşranın tepkisi […]” olduğu gibi aynı zamanda Yıldız’daki “Arap lobisi”ne de bir tepkidir. Young’a göre ise, Jön Türk Devrimi, Rus Devrimi gibi, bir sınıf devrimi değil, genelde diğer devrimlerde olduğu gibi, İspanya-Amerikan politikasına paralel, bir isyandan ziyade, yozlaşmış bir grubun oluşturduğu bir hükümet tarafından gerçekleştirilen soygun ve çapulculuğu önleyerek ülkeyi bayındır bir hale getirmektir.

Padişahın, hürriyeti ilan edişi haberi, Ayntab kaza kaymakamlığı tarafından da resmen halka yayımlanmıştır. İlandan bir gün sonra, 24 Temmuz 1908’de Ayntab’da, Avukat Ali Rıza Bey ile Mennanzade Mustafa Bey’in yönetiminde bir miting düzenlenmiştir. “[…] O gün bir tellal halkı mitinge davet etti. Az bir zamanda, şimdiki lise binası bitişiğindeki (Zerdalilik) denen yerde muazzam bir kalabalık toplandı, bu topluluğa şehirdeki azınlıklar da katıldılar. Avukat Ali Rıza Bey, ateşli bir hatipti, sakallı idi, esmerdi, simaca Namık Kemal’e çok benzerdi. Zerdalilik’te hitabet kürsüsüne çıktı. Topluluğa hitap etti. Meşrutiyetin halk idaresi olduğunu ve birçok iyiliklerini, mitingin âdâb ve erkânından, halkın anlayacağı bir dil ile bahsetti ve güzel bir ders verdi. Sonra önde Türk bayrağı olduğu halde bu topluluk (yaşasın hürriyet, yaşasın adalet, yaşasın müsavat, yaşasın uhuvvet) avazeleriyle coşkun bir sel gibi, bugünkü Atatürk Bulvarı yolu ile şehre doğru yol almaya başladı. Suburcu caddesinden geçerek şimdiki Karagöz Camii’nin yakınında bulunan o zamanki eski hükümet konağına geldi dayandı. Heyet içlerinden seçtikleri bir ekibi kaymakamın odasına yolladı. Bu ekip, istibdadın mücessem [somut] bir timsali olan ve devrinde birçok Anteplinin canını yakan Kaymakam Necmettin Bey’i kaymakam sandalyesinden aldı ve topluluğun eline teslim etti. Bir başı Emir Ali hanındaki kalabalık, kaymakamı karga tulumba ettiler, vura vura hanın önüne kadar getirdiler. Kaymakamın linç edileceğini anlayan, hanın müsteciri [kiracısı] Hancı Emir Ali Efendi adındaki merhametli bir vatandaş kaymakamı zorla halkın elinden aldı, hana tıkadı, kapıyı kapattı ve kaymakamı ölümden kurtardı. [...] Bu hareket gününün gecesi Avukat Ali Rıza Bey ile Mennan Bey, Halep valisinin bir telgrafıyla evlerinden, yataklarından alındılar. İhtilal çıkarmak suçu ile elleri kelepçeli olarak Halep’e sevk edildiler. Orada 10 gün kadar mahpus yattıktan sonra, Ayntab İttihad ve Terakki Cemiyeti Yönetim Kurulunun teşebbüsü ile kurtarıldılar ve Antep’e döndüler. Bunun üzerine Ali Rıza Bey’in adı halk arasında (Hürriyetçi Ali Rıza) oldu. […]” 1908’de hürriyet ilan edildiğinde “[…] Antepli Türk gençleri tarifsiz bir heyecan içindeydiler. Antep’te bir Hürriyet Haftası yapılması kararlaştırıldı. Resmi makamlar bu haftayı kendi aralarında ve halkla beraber çeşitli toplantılarla kutladılar. Bu kutlamalara tüm Antepliler katıldı. Antep’teki hürriyet haftasını çeşitli okullarda okuyan gençler de kendi aralarında kutladılar. [...]”

O dönemde kentte yaşayan Şakir Sabri Yener, 14 Temmuz 1324’te (27 Temmuz 1908) kaleme aldığı “Peri-i Hürriyet” adlı şiirinde, hürriyetin doğuşunun dünyayı sevinç evi yaptığını, özgürlük baharının yeryüzünü süslediğini, hürriyet perisinin âşıklarının onun yolunda seve seve canlarını vermeye hazır olduklarını, gökte görülen güzelliğin yeryüzündeki hürriyetin bayramından kaynaklandığını, hürriyetin gelişinin Hz. Ömer devrini yenilediğini, hürriyetin bütün işinin zalimler tarafından hırsızlanan adaleti açığa çıkardığını, hürriyetin, alçak müstebitleri yüksek makamlardan lanet kuyusunun dibine attığını, hürriyet alevinin rüşvet yiyenleri yaprak gibi yaktığını, hürriyetin ilanıyla yurt düzeninin mükemmel olduğunu, hürriyet perisinin huyunun da, yüzünün de güzel olduğunu dile getirerek, “[…] Efendiler! Geliniz yek zeban olup [hep birlikte] diyelim: İlelebet [sonsuza dek] yaşasın bahtiyar, hürriyet!..” demiştir.

Ayntab’da, “[…] 2. Meşrutiyetin ilanından önce medreselerde okuyanlar askere alınmazdı. Bu sebepten birçok kimseler askere gitmemek için başlarına sarık sarar ve kendilerini medrese mollaları gibi gösterirlerdi. […] Meşrutiyet ikinci defa ilan edilince, medreseliler imtihana tabi tutuldu. İmtihanı kazanamayan askere gönderildi.”

II. Meşrutiyet’in ilanından az sonra Ayntab’dan Urfa’ya sınava çağrılan ancak sınavı kazanamayanları softa olarak nitelendiren Şakir Sabri Yener, “Sahte Suhtelere” (Softalara) adlı şiirinde de, “[…] Az kaldı ömrünüz hele ey sahte softalar / Etvârınız [hal ve hareketleriniz] sevimli gelmedi Allah Ekber’e” dizelerinden dolayı, softalar tarafından saldırıya uğramış, ancak sınavda başarılı olan grubun korumasından dolayı sağ salim kurtulmuştur.

Ayntab’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kurulduğuna dair bilgileri kendisi de ittihatçı olan Celal Kadri Barlas şu ifadelerle dile getirmektedir: “[…] Her yerde olduğu gibi Ayntab’da da o zaman bir redif taburu [yedeğe alınan askerler] mevcut idi. Bu taburun kumandanı Yüzbaşı Şamlı Yahya Bey idi. Yahya Bey, Ahmet Muhtar Göğüş’ün çok sıkı arkadaşı idi. Onun için de Muhtar Bey, Yahya adındaki bir oğlunun adını buna izafeten koymuştur. Ve diğer tabur zabitleri de hemen hemen zaten bir arada bulundukları cihetle ve onların kulağı sivil halktan ziyade delik olup İttihad ve Terakki cemiyetini uzaktan ve yakından bildikleri cihetle hemen toplanmaya başladılar. Yerli kimselerden bu toplantılara alaka gösteren pek nadir idi. Bunların başında Cenani zade Ali Bey ve Taşçı zade Abdullah Efendi [Hoca], Tuzcu zade Hafız Ahmet Efendi, Kethüda zade Ahmet Muhtar Bey, Kethüda zade Hüseyin Cemil Bey [Göğüş], Hacı Hanefi zade Abdullah Efendi, Iztırap zade Rıza Bey, Şefik Bey [Barlas], Cenani zade Rıza Bey, Nizipli Hacı Mehmet Efendi, Battal Bey zade [Budak] Tahir Bey, Istırap zade Celal Kadri Bey [Barlas], Dai zade Hasan Sadık Bey, bu arada da Ermeni vatandaşlar da kanun-ı esasinin ve hürriyetin ilan edilmesine çok sevindiklerinden bu toplantılara alaka gösterdiler. Ve bilhassa Amerikan Koleji profesörlerinden Bezciyan Zenop hoca, Silahyan Hırand Efendi, Kendirciyan Hosep Efendi gibi ileri gelenler İttihad ve Terakki cemiyetine girdiler. Ve bir kısım memurlar da İttihad Terakki’nin toplantılarına katılmak suretiyle bu cemiyete temel kurdular. Cemiyetin ilk reisi Yüzbaşı Yahya Bey idiyse de kendisi bir ordu mensubu olması hasebiyle yerli bir sivilin seçilmesini münasip görerek bunu teklif etti. Ve seçim neticesinde Ali Cenani Bey cemiyete reis olarak intihap olundu. İkinci reisliğe de Taşçı zade Abdullah Efendi seçildiler. Bu suretle İttihad ve Terakki Cemiyeti kurulmuş oldu. Artık bir bina tedarik etmek icap ettiğinden ve o zamanki İstanbul’da ve Selanik’te ve diğer şehirlerde böyle cemiyet binalarına kulüp tesmiye edildiğinden Suburcu’nda karakol bitişiğinde bir yer bulundu. Şimdi bu karakolun yerine kunduracı boyacıları toplanmıştır. Buradan itibaren saz olan yere kadar karakol binası olup üzerinde odalar ve önünde balkon vardı. Burasının arkasında ise Keyvan Bey vakfına ait bir arabacı hanı vardı. Şimdi ise buralar hep Keyvan Bey vakfına alınmıştır ki evvelce burası, yanı karakol ile 8 dükkânın yeri maarife ait bir yerdi. İşte bu sekiz dükkânın üstündeki yer kulüp olarak temin edildi.

“Burada bazı tadilat yapılarak gayet geniş bir salon temin edildi. Salonun bitişiğinde iki oda vardı ki, birisi reis ve idare heyeti odası, diğeri kahve ocağı adıyla kulüp hademesine tahsis edilmişlerdir. Bu binanın Suburcu caddesine olan ön tarafından boydan boya balkon vardı.

“İttihad ve Terakki Cemiyetinin en çalışkan ve devam edenleri şunlardı: Kethüda zâde Hüseyin Cemil Bey [Göğüş], Cenani zade Rıza Bey, Istırap zade Celal Kadri Bey [Barlas], Dai zade Hasan Sadık Beylerdi.

“Diğer cemiyet azaları ki, bunlara ihvân [sempatizan] denirdi. Tek tük kulübe gelip İstanbul’dan gelen yığın yığın gazeteleri okurlar ve kahvelerini, nargilelerini içip giderlerdi. Gün geçtikçe İttihad ve Terakkiye girmek isteyenlerin sayısı arttı. Onun için cemiyete girmek usulü de İstanbul’daki usule göre yapılmaya başlandı. Bu kulübün ve cemiyetin masraflarının teminini başkan Ali Cenani Bey taahhüt etmişti. Fakat zaman geçtikçe masrafı çeşitli şekillerle arttığından her azanın bir aylık almak usulü kabul edildi. Ve bu aylık gayet cüz’i bir paraydı. Eksilen parayı yine başkan Ali Cenani Bey vermekte devam etti. Ali Cenani Bey’in mebus seçilmesi üzerine ki, Ayntab, Halep’in kazası olduğu için bütün vilayetin mebuslarına Halep mebusları namı verilirdi, Cemiyet başkanlığına ikinci başkan Abdullah Efendi [Hoca] seçildi. Abdullah Efendi çok kıymetli ve hamiyetli bir zat idi. Bütün bu aile çeşitli şekillerde memlekete hizmet eylediler. Merhum Faik Paşa, Abdullah Efendinin küçük oğludur. Abdullah Efendiyi İngilizler Ayntab’ı işgal ettikleri zaman Mısır’a sürgün ettiler. Ve orada senelerce kaldı, hastalandı, Ayntab’a geldiği zaman çok yaşamayarak vefat etti.

“Ordu zabitanının ilk günlerindeki cemiyet faaliyetleri gittikçe azalıyordu. Zira ordunun ilk günlerindeki cemiyet faaliyetleri gittikçe azalıyordu. Zira ordunun siyasetle iştigal etmemesi hakkında Mebusan meclisinde çok ateşli tartışmalar oluyor ve İttihad Terakkinin muhalifi olan diğer partiler mesela Hürriyet ve İtilaf partisi gibi, İttihad Terakkinin ordudan kuvvet aldığını ileri sürerek buna çok itiraz ediyorlardı. İşte bu sebeple ordu mensuplarının tesir ve nüfuzu gün geçtikçe eksiliyordu. Antep İttihad ve Terakki mensupları arasında yerli siviller vaziyete hâkim olmaya başladılar. Bunların başında Kethüda zade Ahmet Muhtar ve Hüseyin Cemil ve Iztırap zade Şefik Bey [Barlas], o zamanın daha bir çok münevver gençleri mevcut bulunuyordu. Nitekim Muhtar Bey ile Hüseyin Cemil bütün ömürleri boyunca ittihadçılıktan ayrılmamışlardır. Bu yüzden de iyi veya kötü hadiselere hedef olmuşlardır. İttihad ve Terakki Cemiyeti kurulduktan sonra Ayntab’da adeta bir fikir inkılabı zuhure geldi. Ona mensup bilgin kimseler sıra ile her hafta konferanslar vermek suretiyle cemiyet hayatını bir fikir hayatı şekline soktular. İstanbul’dan gelen gazete ve mecmualar, bütün okunur, okurları da kulübe celb ve cezb ediyordu. Konferanslar dahi kulübe devam ettirmekte büyük rol oynuyordu. Ve Ayntab’da İttihad ve Terakki cemiyetinin kuvvetli olmasındandır ki, burada Hürriyet ve İtilaf Cemiyeti kurulamadı. [...]”

Barlas’ın yazdıkları değerlendirildiğinde Ayntab’da, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin çalışmaları oldukça etkili olmuş ve kentte birtakım etkinlikler yapılmıştır. Bu bağlamda, “[…] o sıralarda Antepli gençler arasında çok tutulan […]” Jön Türk adlı bir piyes sahneye konmuştur. “[…] Oyun sahneye konulduğunda üç gün devamlı temsil edilir. Oyunu 1.500’den fazla kişi izler. Bu oyunda tüm masraflar çıktıktan sonra 250 mecidiye kâr kalır. Antepli gençler tarafından bu oyun oynandığı sürece Türk Tepe adı ile tek sayfalık bir gazete yayımlanır. Şapirograf[3] (Schapirograph) usulü ile basılan bu gazete üç sayı yayımlanır. Gazete ‘teberrü karşılığı’ [bağış karşılığı] dağıtılır. Toplanan para 100 mecidiye kadardır. Antepli gençler (İttihat ve Terakki yanlısı gençler) oyundan sağladıkları 250 mecidiye ile Türk Tepe gazetesinden sağladıkları 100 mecidiyeyi yani toplam 350 mecidiyeyi ‘Türk Tepe’de bir okul yapılması şartıyla’ [için girişimde bulunmuşlardı]. Maarif-i İslâmi’ye Cemiyeti’ne teslim ederler. […] O sıralar adı Kürt Tepe olan tepeye çıkıp ‘Kolej Tepe’ye bakar ve biz de burada Türk koleji yapacağız’ diye yemin ederler. Belediye ve diğer resmi kuruluşlara da başvurup tepenin adını Türk Tepe olarak resmen tescil ettirirler. […] Antep’te ikinci temsil 1326 (1910) yılında düzenlenmiştir. 1910 yılında Antep’te bir İdadi, yani bir lise açılması için uğraş verilmiştir. Bu iş için ilkokul öğretmenleri ve aydınlar [İttihat ve Terakki yanlıları] bir araya gelirler. ‘Temsil’ verilmesine karar verilir. Fakat temsilden fazla elde edilemeyeceği anlaşılınca da daha fazla gelir elde etmek için hazırlık yapılır. ‘Konser tesmiye ederek’ yani konser verilecek diye bilet satarlar. Antepli gençler [İttihat ve Terakki yanlıları] bu konserde ‘hamasi’ şiirler okur ve konferans verirler. İshak Refet [Işıtman], Celal Kadri [Barlas], Hasan Sadık [Dai] ikişer şiir okurlar. Ayrıca, ‘Roma İmparatorluğunun İnhitatının Sebepleri’[4] adlı bir de konferans verirler. Bu ‘Konser’de okunan şiirlerden iki tanesinin adı tespit edilebilmiştir: Emin Bülent [Serdaroğlu]’nun ‘Kin’ adlı şiiri ile Mehmet Emin [Yurdakul]’un ‘Köy Kızı Yanakları Kırmızı’ diye başlayan şiiri. Antepli gençler ve aydınlar [İttihat ve Terakki yanlıları] bu ‘Konser’den –‘temsil’den– 250 sarı altın elde ederler. […] Şimdiki Akyol İlkokulu’nun bulunduğu yerde lise binasının temelini atıp inşaatını başlatırlar. Okul inşaatı epey çıktıktan sonra tamamlanmak üzereyken paraları biter, inşaata devam edebilmek için yeniden para ararlar; fakat bulamazlar. Bu yarım lise binası da önce zamanın sonra da Antep Harbinin tahribine uğrayıp yok olmuştur.”

II. Meşrutiyet’in ilanının getirmiş olduğu göreceli özgürlük ortamı, Ayntab’daki basın ve yayın hayatına yeni bir ivme kazandırmıştır. Bu bağlamda, 1908-1918 yılları arasında, Ayntab’da, Palyaço (İttihatçı Sait Sabit Erel, Türkçe, 12 Eylül 1908-1909), Türktepe (Ayntab İttihat ve Terakki Cemiyeti, Türkçe, 19 Ekim 1908, üç sayı), Rehnümâ (Türkçe-Ermenice, 1908-1909), Genç (İttihatçı Celal Kadri Barlas, Türkçe, 25 Kasım 1913-Aralık 1914), Ahali (Mustafa Asım, Türkçe, 1915, 4 ay süreyle), İmtiyaz (Mustafa Asım, Türkçe, 1916-?), Dünya Telgrafları (İttihatçı Ahmet Muhtar Göğüş, Türkçe, 1916-1918), Ajans Haberleri (Rüştü Hoca ‘Atalar’, Türkçe, 1916 sonları, 1919) adlı gazetelerin45 yanı sıra yine bu dönemde Ayntab’da yayımlanan kitaplar da şunlardır: Doktor Trobridge Zikrine: Bezciyan, Aleksan, Antep 1911(Miladi) Havadis, BA; 825, kitabın Ermenice adı: Dokd. Trobrici Tsonvadz Uğerts Mı; Dört İncillerin Mutapagatı: Minceryan, Mibar, Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 822, kitabın Ermenice adı: Çors Avedaranneri Megnutyunı; Dukuliye İmtihan Sualları: Antep 1913 (Miladi) Kolec, 25, BA; 863, kitabın Ermenice adı: Intunelutyan Knnutyan Hartser; İlmi Hisap: Babigyan, Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 824, kitabın Ermenice adı: Kidagan Haşvarg; İlmi Taalim: Levonyan, Sarkis, Antep 1912 (Miladi) Kolec, 37, BA; 837, kitabın Ermenice adı: Tasakirk; İngilizce-Türkçe Sözlük: Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 814, kitabın Ermenice adı: Anklerene Hayadar Trkeren Parakrkuyg Maraşi Ağçgants Varjarani Hamar; İnsan Yüreği: (çev. Kermanerenits) Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 819, Almancadan çeviri, kitabın Ermenice adı: Martgayin Sirdı; Kiliseler ve Tebşiri Beşaret: Martin, G. C., Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 821, kitabın Ermenice adı: Yegeğetsiner yev Hağtanagi Avedis; Kolej ve Müessislerin Tarihi: Bezciyan, Aleksan, Antep 1911 (Miladi) Havadis, BA; 826, kitabın Ermenice adı: Koleci yev Himnatirnerun Badmutyunı; Kolejin İlk Reisi Doktor Tilman G. Trobridge Zikrine: Antep 1914 (Miladi) Kolec, 24, BA; 868, kitabın Ermenice adı: Goleçi Araçin Dnoren Dogdor Tilman K. Tropriçi Hişadagin; Kolejin Tesisi ve Tarihi: Bezciyan, Aleksan, Antep 1913 (Miladi) Kolec, 18, BA; 856, kitabın Ermenice adı: Goleçi Himnatrumı yev Badmutyunı; Mesut Bir Ömür Yaşamak İçin Müminin Bilmesi ve Riayet Etmesi Lazım Gelen Hakikatlar: (çev. Anklierenits) Antep 1919 (Miladi) Kolec, 107, BA; 883, İngilizceden çeviri, kitabın Ermenice adı: Yerçanig Mi Gyank Abrelu Hamar Havadatsyali Goğmits Harkvelik Cşmardutyunner; Şarkın Hristiyan Kiliseleri: Shammas, Georgy, Antep 1913 (Miladi) Kolec, 58, BA; 855, kitabın Ermenice adı: Arevelki Krisdoneagan Yegeğetsinerı; Yağub Der Krikoryan Zikrine: Matosyan, Jessy, Antep 1911-1913 (Miladi) Havadis, BA; 820, kitabın Ermenice adı: Yakub Der Krikoriani Hişadagin; Yergaran/Şarkı Mecmuası: Antep 1919 (Miladi) Kolec, BA; 882, kitabın Ermenice adı: Yerkaran; Zikrine: der Krikoryan, Hagop, Antep 1914 (Miladi) Kolec, 9, BA; 875, kitabın Ermenice adı: Hişadag. Bu kitaplar, Ayntab’da 1831 yılında kurulan ve 1908’de yenilenen Amerikan Kolej Matbaası’nda ve 1909 yılında Rüştü Atalar tarafından kurulan Havadis Matbaası’nda basılmıştır.

Ancak, Balkan Savaşları’ndaki yenilgiden dolayı, ekonomik ve sosyal dengenin yarattığı olumsuz ortam, savaştan sonra başta İngiliz ve Fransızlar olmak üzere, diğer Avrupalı diplomatik temsilcilerin Arap vilayetlerinde Osmanlı Devleti aleyhine yürüttükleri yoğun ajitasyon ve siyasi faaliyetler, Arapların, kışkırtılan özerklik-milliyetçi-reformist taleplerine karşı İttihat ve Terakki’nin yetersiz tutumu, savaşın mali yükünün Arap vilayetlerine ödetileceği beklentisi, bu vilayetlerde İttihat ve Terakki hükümetine karşı olan kuşkuları derinleştirmiştir. Öylesine ki, “[…] Halep’te savaş için öncelikle de eşrafın yaptığı ödemelerin yükü çok ağırdı. Yetkililer önce mecburi borçlanma yoluna gitmeyi düşünmüşlerdi, ancak bunun yerine et, yağ ve buğday gibi ihtiyaç maddelerini eşraftan temin etme yoluna gittiler. Avusturya konsolosuna göre, bu mükellefiyetlerden en fazla İtilâfçıların eski liderleri (muhtemelen kentin en zenginleri zarar görmüştü. [...]” Bu nedenle hükümetin kimi başarılı uygulamalarına rağmen, Arap vilayetlerindeki İttihat ve Terakki Kulüpleri azalmıştı veya etkisiz hale gelmişti.

Bir yandan Ayntab İttihat ve Terakki Kulübü başkanı Ali Cenani’nin 1908 seçimlerinde Halep mebusu seçilerek ayrılması ve 1912’de de mebusluğa devam etmesi, diğer yandan yukarıda açıklanan nedenlerle Balkan Savaşı sonrası ülkede ortaya çıkan yeni durum, Ayntab İttihat ve Terakki Kulübü’nü (AİTK) de olumsuz yönde etkilemiş olmalıdır ki, eldeki mevcut bilgilere göre, kulübün bundan böyle kayda değer bir faaliyetinin olup olmadığı tespit edilememiştir. Öte yandan kulübün asıl kurulmasında rol oynayan Ahmed Muhtar’ın [Göğüş] da Ayntab’dan ayrılarak, I. Dünya Savaşı yıllarında İttihat ve Terakki Cemiyeti Bakırköy ve Fatih sorumlu kâtipliklerinde bulunmuş olması, AİTK’yi ciddi bir şekilde sarsmıştır. Yaptığımız araştırmada, 1914 yılı başlarından itibaren AİTK’nin, herhangi bir etkinliği tespit edilememiştir.

I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesinin hemen ardından İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin genel meclisi dağıtılmış ve bu da cemiyetin içinde küçük bir grubun iktidarı ele geçirmesine olanak sağlamıştır. Gölge kabine, gittikçe artan Arap huzursuzluğuna karşı sert önlemler almayı tercih etmiş, Suriye’de bulunan 4. Ordu Komutanı Cemal Paşa’nın tutumu, Türk-Arap ilişkilerini daha da çıkmaza sokmuştur. Şerif Hüseyin ve McMahon yazışmalarıyla Arap isyanı kurgulanmış ve Osmanlı ordusuna karşı ayaklanacak olan Arap birliklerine, İngiltere tarafından mükâfat olarak bağımsız Arap devleti vaat edilmiş ve bu bağlamda çeşitli antlaşmalar yapılmıştır.

I. Dünya Savaşı’nın sonucunda, Osmanlı Devleti de 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalamış ve İtilaf Devletleri’ne, güvenliklerini tehdit edecek bir durum karşısında sınırları içindeki herhangi bir stratejik noktayı işgal etme haklarına sahip olma yetkisini vermiştir. Mondros Ateşkes Antlaşması’nı dayanak olarak kabul eden İngiliz kuvvetleri, 17 Aralık 1918’de, “Halep’te fazla asker ve hayvanları bulunduğundan yalnız kışı çıkarmak ve iaşe hususunda sıkılmamak [...]” maksadıyla (!) Ayntab’ı[5] işgal etmişler ve Amerikan Koleji’ne yerleşmişlerdir.

İngiliz işgali üzerine Ayntab İttihat ve Terakki üyeleri bireysel olarak yeniden harekete geçmişlerdir. İngiliz işgalcileri vatanlarından atmak için, daha önce Ayntab İttihat ve Terakki Kulübü’nün (AİTK) başkanlığını yapmış olan Taşçızâde Hoca Abdullah Efendi ve aynı kulübün üyesi, Kethüdazâde Hüseyin Cemil Bey [Göğüş] derhal harekete geçerek, Hafız Şahin Efendi ve Kürt Hacı Osman Ağa, Mamat Ağazâde Ali Efendi, tüccardan Ağazâde Ali Ağa’nın evinde bir toplantı yapmışlardır. Ayntab Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin ilk nüvesi, Aralık 1918’de, bu toplantıda teşkil edilmiştir. Ne var ki, İngilizler hukuk dışı gerekçeler ileri sürerek heyetin önde gelenlerini tutuklamışlar, önce Halep’e, oradan Şam’a ve nihayet Mısır’daki esir kamplarına götürmüşler ve çok ağır işkencelerde bulunmuşlardır.

Ayntab’da İngiliz zulmü devam ederken, Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basarak Erzurum ve Sivas Kongrelerini gerçekleştirmiş ve Anadolu’nun düşman işgalinden kurtarılması için gerekli stratejiyi açıklamıştır. Ayntab adına Kara Vasıf Bey [Karakol] ve Hafız Şahin katıldığı Sivas Kongresi’nde, “Osmanlı ülkesinin herhangi bir bölümüne yönelecek el atma ve işgale” karşı “hep birlikte savunma ve direnme ilkesi” kararı doğrultusunda, Ayntab ve Kilis’in savunulması 3. Kolordu ile ikinci bölge içinde bulunan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerine verilmiştir.

Bu arada, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nden bahis ve Mustafa Kemal Paşa imzasını taşıyan birer mektup Ayntab Mutasarrıflığı’na ve Belediye Başkanlığı’na ulaşmış, fakat mutasarrıf bu mektubu derhal İstanbul Hükümeti’ne göndererek durumdan haberdar etmiştir. Ayntab Tahrirat Müdürü, İttihat ve Terakki Fırkası Hicaz sorumlu eski kâtibi Ragıp Bey, Mustafa Kemal’den gelen ikinci mektuptaki istemler doğrultusunda hemen harekete geçmiş ve Liva İdare Meclisi Başkâtibi Maraşlı Avni Bey’e durumu açmış, o sırada devlet memuru olmayan ve halkla yakın ilişkisi olduğu tespit edilen Dr. Hamid Bey ile görüşülmesi gerektiği kanaatine varılmıştır. Ragıp Bey, Dr. Hamid Bey’e Müdafaa-i Hukuk şubesinin Ayntab’da açılması için mutasarrıflık makamına bir beyanname vermesini, kendisinin de bu konuda mutasarrıflık nezdinde yardımcı olacağını ve bunu gerçekleştireceğini belirtmiştir. Dr. Hamid Bey bunu gerçekleştirmiş, Ragıp Bey, Eşref Bey ve Dr. Hamid Bey ilkönce bekâr olan Eşref Bey’in evinde, sonra Ayntab’ın en ücra köşelerinde gizlice halkı örgütlemeye başlamışlardır. “[…] Bu esnada Ayntab ahalisi milliyetperver ve muhalif olmak üzere ikiye ayrıldı. Mutasarrıf Celâl Bey de dahil olduğu halde muhaliflerin ekserisi Ayntab eşrafı ile uleması ve bunların âvâneleri olan bir takım hamâka ve cühela [ahmak ve cahiller] idi. [...]” Tahrirat Müdürü Ragıp Bey’e göre ise, “[…] gayet çekingen mutasarrıf ve kadı ve jandarma tabur kumandanı, ahad [kimse] ile temasa tenezzül etmemekle beraber ancak icap ederse işgal kuvvetlerine karşı güya protesto vazifesini kendisine mal sayan ve Cemiyet-i İslâmiye namı altında vücuda getirilen bu cemiyetin azası yani memleket eşrafı ile birlikte teşkilâtımıza muhalif idiler. […]” “[…] Milliyetperverler ise halk ve hakikî ulemâdan ve avamdan mürekkep olup reisleri Ayntab mebusluğuna intihab [seçilen] edilen [İttihatçı] Ahmet Muhtar Bey [Göğüş] idi. […]”

Önde gelen liderleri ve ekseriyeti AİTK üyesi olan milliyetperverler, Mustafa Kemal’in gönderdiği Sivas Kongresi kararlarını hassasiyetle uygulayarak, bir gece Meclis-i İdare Başkâtibi Eşref Bey’in Gümüş Kastel yanındaki evinde toplanarak, “Tahrirat Müdürü Ragıp Bey ile Jandarma Yüzbaşısı Esad Bey, [o vakit açıkta bulunan] Doktor Hâmdi Bey, Ahmet Muhtar Bey, Alay Kâtibi Maraşlı Avni Bey, Meclis İdare Başkâtibi Eşref Efendi, Maraşlı Hoca Hâmdi Efendi, Kevkep zâde Abdurrezzak Efendi, Marak zâde Şerif Ağa, Körükçü zâde Ahmet Efendi”den tamamı Ayntablı olmayan bir “Heyet-i Mümessile”yi (Temsil Heyeti) ve tamamı Ayntablılardan oluşan “Heyet-i İdare”yi (İdare Heyeti) oluşturdular.

Ayntab’daki milliyetperverler, Mustafa Kemal’in emirleri doğrultusunda, yukarıda sözünü ettiğimiz “Heyet-i Mümessile” ve “Heyet-i İdare”den oluşan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Ayntab Heyet-i Merkeziyesi’ni Ekim 1919 başlarında kurmuşlar ve telgraf memuru Mahmud Mahir Bey vasıtasıyla Sivas’ta bulunan Mustafa Kemal Paşa’ya bildirilmesini sağlamışlardır.

Sivas Kongresi kararları gereği yöreye gönderilen Kılıç Ali, Maraş’ı düşman işgalinden kurtardıktan sonra bu kez Urfa ve Ayntab’dan heyetlerin Maraş’a gönderilmesini istemiştir. Her iki heyet de Maraş’a gitmiştir. Kılıç Ali ile görüşmek üzere, Ayntab’dan giden temsilciler şunlardır: Eski ittihatçılardan Ahmed Muhtar Bey [Göğüş], Jandarma Komutanı Esad Bey, Tahrirat Müdürü İttihatçı Ragıp Bey, Hacı Halitzade Sadık Bey [Koçak]. Şehrin ayrıntılı haritasını da beraberlerinde götüren Ayntab heyeti, Kılıç Ali Bey’e, şehrin savunması ile ilgili detaylı bilgi vermişlerdir. Kılıç Ali başkanlığında toplanan heyet, Ayntab haritası üzerinde Fransız işgaline karşı, yerel savunmaları oluşturacak semtleri ayırarak numaralamışlar ve 27 semt teşkil etmişlerdir.

Bu arada İngilizlerin esaretinden kurtulan AİTK üyesi Hüseyin Cemil Göğüş, Ayntab’a dönmüş ve sıcak savaşın başladığı 1 Nisan 1920 yılından itibaren başyazarlığını AİTK üyesi Ahmed Muhtar’ın (M.T.) rumuzuyla yaptığı Ayntab Haberleri gazetesini çıkarmıştır. Savaş ortamında, kimi zaman günlük, kimi zaman iki veya üç günde yayımlanarak gizli dağıtılan ve halk üzerinde büyük bir etki yaratan gazete, Ulusal Kurtuluş Savaşı programının ateşli bir savunucusu olmuştur.

Ulusal Kurtuluş programını Ayntab’da bizzat gerçekleştiren, yürüten ve Ayntab Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ni kuran eski AİTK üyeleri, Ayntab halkının kendi yurtlarında bağımsız yaşama hak ve istemlerinden doğan eylemlerini organize ederek uygulamış ve Ayntab’ın 25 Aralık 1921’de düşman işgalinden kurtulmasında temel rol oynamışlardır. Örneğin, 8/9 Şubat 1921’de kentte Fransızlarla yapılan anlaşmada hiçbir AİTK üyesinin, dolayısıyla Ayntab Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyesinin imzası bulunmamaktadır.

Ulusal Kurtuluş Savaşı yıllarında halkının gösterdiği kahramanlıktan dolayı 02.02.1921 tarihinde İcra Vekilleri Heyeti’nin aldığı bir kararla Ayntab kasabasının adı Gaziayntab’a dönüştürülmüş ve bu karar TBMM’de kanun haline getirilerek 8 Şubat 1921’de yürürlüğe girmiştir. Bir süre bu isimle anılan kentin adı daha sonra Gaziantep olmuştur.

TBMM’nin I. döneminde Gaziayntab milletvekili olarak görülen AİTK’nin çekirdek kadrosunda, kentte kalanlar da Cumhuriyet Halk Partisi üyesi kalarak yurt hizmetlerini yürütmüşlerdir. Örneğin Ahmed Muhtar Göğüş, uzun bir süre CHP il başkanlığını yürütmüştür.

1926 yılına gelindiğinde İzmir Suikastı’nı izleyen günlerde İttihatçıların yargılanması gündeme gelmiştir. Bu bağlamda, mahkeme tarafından hazırlanan “İddianame”de Ahmed Muhtar da suçlanmıştı (2 Ağustos 1926). Tutuklanarak cezaevine atılan Ahmed Muhtar, Kılıç Ali’nin yardımı ve Mustafa Kemal’in girişimiyle kurtulmuştur.

Sonuç olarak denilebilir ki, baskıcı, zorba, zulüm ve kahreden yönetime karşı cesaretle ayaklanıp, hakkını ve özgürlüğünü korumak için, evrime bağlı olmaksızın, devrim tarihinin, ihtilal kanunlarının ve toplumsal ihtilallerin ilkeleri gereği, onu silah ve barut ile, ölüm ile, kan ile hemen hallederek, özürlüğe, adalete ve eşitliğe dayanan yeni bir yönetimi iktidara getirmek için gerçekleştirilen 1908 Devrimi, Ayntab’da da aynı kaygılarla ortaya çıkmış ve hürriyetin ilanı kentte büyük bir sevinç ve heyecanla karşılanmıştır. Göreceli de olsa, özgürlük ortamından yararlanılarak, büyük bir olasılıkla asker kaynaklı, asker-aydın ilişkisi sonucu, zaten patlamaya hazır olan halkın da katılımıyla Ayntab’da kurulan İttihat ve Terakki Kulübü, gerçekleştirdikleri etkinliklerle, özgürlük, eşitlik, adalet ilkelerine bağlı, kendi hukukuna sahip, aklın ve bilimin egemen olduğu bir yaşam tarzı konusunda halkı aydınlatmaya çalışmışlar, İstanbul’dan bol miktarda gelen gazete ve bildirileri de halka iletmişler ve adeta Ayntab’da bir fikir devrimi yaratmışlardır. Eğitime son derece önem veren kulüp, okul açmak için bir hayli çaba sarf etmiş, hatta girişimde bulunarak inşaatı dahi yapmışlardır. Dahası, 1919 yılında varlığını sürdürdüğünü tespit ettiğimiz “Ayntab İttihad ve Terakki Ana Mektebi” büyük olasılıkla kulübün girişimleri ile o yıllarda kurulmuştur. Kulübün bu çalışmaları, kuşkusuz Kemalizm’in ve toplumsal değişimin öncelleri bakımından son derece önemlidir. 1913 yılının sonları, 1914 yılının başlarından itibaren etkisiz bir hale gelen AİTK’nin, İngilizlerin 17 Aralık 1918’de kenti işgaline kadar herhangi bir faaliyeti tespit edilememiştir. İşgal karşısında yeniden ortaya çıkan bir grup kulüp üyesi, Ayntab Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin ilk çekirdeğini oluşturarak halkı örgütlemişler ve 4 Kasım 1919’da İngilizlerden kenti devralan Fransız işgal kuvvetlerine karşı da aynı tutumunu sürdürmüşlerdir. Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında, yerel yönetimin, ulemanın ve eşrafın İstanbul Hükümeti’nden yana tavır sergilemesine karşın, Mustafa Kemal’in kararları doğrultusunda hareket eden kulüp üyeleri, Ayntab Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ni resmen kurarak, kentin düşman işgalinden kurtarılmasında bizzat görev yapmışlardır. Kulübün üyeleri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ve sonrasında gerek yerel yönetim, gerek hükümet düzeyinde görevler alarak kente ve döneme önemli hizmetlerde bulunmuşlardır.

Seçilmiş Kaynakça

A.C., “Bahaeddin Şakir Bey’in Bıraktığı Vesikalara Göre İttihad ve Terakki: 131”, Milliyet, 2 Eylül 1934.

Anderson, Matthew Smith, Doğu Sorunu 1774-1923, çev. İdil Eser, İstanbul 2001.

Arıburnu, Kemal, Sivas Kongresi, Ankara 1997.

Barlas, Uğurol, Gaziantep Basın Tarihi 100. Yıl, Karabük 1972.

______, Gaziantep Tıp Tarihi ve Kültür Araştırmaları, İstanbul 2004.

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Bakanlar Kurulu Kararları, 2.2.1921/626.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hariciye, Harb-i Umûmi (BOA. HR. HU.) Karton. 43/61.

Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, Cilt I, Kısım 2, Ankara 1983.

Brailsford, H. N., Macedonia Its Races and Their Future, Methuen & CO., Londra 1906.

Çoker, Fahri, Türk Parlamento Tarihi Milli Mücadele ve T.B.M.M. I. Dönem 1919-1923, Cilt I, Ankara 1994.

______, Türk Parlamento Tarihi Millî Mücadele ve T.B.M.M. I. Dönem 1919-1923, Cilt III, Ankara ty.

Darkot, Besim ve Dağlıoğlu, Hikmet Turhan “Ayıntab”, İslam Ansiklopedisi, Cilt II, İstanbul, 1993.

Dinamo, Hasan İzzettin, Kutsal İsyan, Cilt VI, İstanbul 1967.

Evans, Stephen F., The Slow Rapprochement Britain and Turkey in The Age of Kemal Atatürk 1919-38, The Eothen Press 1982.

Eyüp Sabri, Bir Esirin Hatıraları, Ankara 1338.

François, Georgeon, Osmanlı-Türk Modernleşmesi (1900-1930), çev. Ali Berktay, İstanbul 2006.

Goloğlu, Mahmut, Sivas Kongresi, Ankara 1969.

[Göğüş, M. Oğuz], “Hüseyin Cemil Göğüş”, Gaziantep’i Tanıtıyoruz, Cilt III, Sayı 1.

______, Celal Kadri Barlas’ın Dilinden, “İttihad Terakki Cemiyeti Gaziantep’te Nasıl Kuruldu?” Gaziantep’i Tanıtıyoruz, Cilt II, Sayı 2, 30 Temmuz 1963.

Hacısalihoğlu, Mehmet, Jön Türkler ve Makedonya Sorunu 1890-1918, İstanbul 2008.

Hitti, Philip K., Syria a Short History, Being a condensation of the author’s ‘History of Syria including Lebanon and Palestine’, New York 1959.

Honigmann, Ernest, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, çev. Fikret Işıltan, İstanbul 1970.

Kansu, Aykut, 1908 Devrimi, İstanbul 1995.

Kayalı, Hasan, Jön Türkler ve Araplar, İstanbul 1998.

Kedourie, Elie, Arabic Political Memoirs and Other Studies, Londra 1974.

Klieman, A. S., “Britain’s War Aims in the Middle East in 1915”, Journal of Contemporary

History, Cilt III, No. 3, 1968.

Kolağası: Resneli Ahmed Niyazi, Hatırât-ı Niyazi yahud Tarihçe-i İnkılâb-ı Kebîr-i

Osmanîden Bir Sahife, İstanbul 1326 (1910).

Kopye Defteri, Cild-i evvel, 1 Mart Efrencî, 25 Rue Bonaparte Paris, 166 vd. (Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti Merkezi’nin 1906-1907 Senelerinin Muhaberat Kopyası, Atatürk Kütüphanesi, Belediye Yazma, O. 30.

Kopye Defteri, Cild-i sâni, 15 Teşrin-i sâni efrenci [1]907, [İttihad ve Terakki Cemiyeti’nin 15 Teşrin-i sâni 1907-28 Mart 1908 Senelerine Ait Muhaberatının Kayıt Defteri], Türk Tarih Kurumu Yazmaları, no. 130.

Marriott, J. A. R., The Eastern Question an Historical Study in Eurepean Diplomacy, Fourth Edition, Oxford University Press 1940.

Miller, William, The Otoman Empire, 1801-1913, Cambridge University Press 1913.

Monroe, Will S., Bulgaria and Her People, Boston USA 1914.

Montesquieu, Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence, Poussielgue 1907.

Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Published by the Carnegie Endowment for International Peace, Washington DC, 1914.

Salnâme-i Vilâyet-i Haleb, 1288 Hicrî senesi (1871) Def’a 5, Haleb Matbaa-i Vilâyet 1288/1871.

Salnâme-i Vilâyet-i Haleb, 1326 Hicrî senesi (1908) Def’a 35, Haleb Matbaa-i Vilâyet 1324/1908.

Salnâme-i Vilâyet-i Haleb, 1326 Hicrî senesi (1908) Def’a 35, Haleb Matbaa-i Vilâyet 1324/1908.

Sir A. W. Ward, Litt. D., F. B. A. ve G. P. Gooch, M. A., Litt. D., The Cambridge History of British Foreign Policy 1783-1919, Cilt III (1866-1919), New York, The Macmillan Company 1923.

T.C. Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi Resmi Yayınları, Seri No: 1, Türk İstiklâl Harbi IV ncü Cilt Güney Cephesi, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1966, s. 49. (Ahmet Hulki Saral tarafından kaleme alınan eser, Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Arşiv kayıtlarına dayanılarak hazırlanmıştır.)

Tahsin Nâhid ve Ruhsân Nevvare, Jön Türk, İstanbul 2003.

Tansel, Selahaddin, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, Cilt I, Ankara 1973.

The Bibliography of Turkish Works Printed in Non-Latin (Arabic, Armenian and Greek Characters) 1584-1986, National Library of Turkey, compact disc, Ankara 2001 - Eski Harfli Türkçe Basma Eserler Bibliyografyası (Arap, Ermeni ve Yunan Alfabeleriyle) 1584-1986, Millî Kütüphane Yayını CD’si, Ankara 2001, Kısaltmalar: BA: “Isdepanyan, H.A., Ermeni Harfli Türkçe Kitapların Listesi - 1727-1968, Ermenistan SSC (Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti) Bilimler Akademisi Yayınevi, Erivan, 1985.

Turgut, Hulûsi (der.), Atatürk’ün Sırdaşı Kılıç Ali’nin Anıları, İstanbul 2005.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi, “T.B.M.M. Azasının Tercüme-i Hal Kâğıdı Örneği”, sicil no: 178.

Ünler, Ali Nadi, “Ahmet Muhtar Göğüş”, Sabah, yıl 18, sayı 5650, 13 Ağustos 1978.

Yalman, Ahmet Emin, Turkey in the World War, New Hawen 1930.

Yener, Şakir Sabri, “Antep Tarihinde 1908 Ayaklanması”, Gaziantep Kültür Aylık Bilgi ve Fikir Dergisi, Cilt V, Sayı 57, 10 Eylül 1962.

Yetkin, Hulûsi (haz.), Anlatan: Şakir Sabri Yener, İncilipınar, Gaziantep 1962.

Young, E. Hilton, “A Suggested Scheme of Reforms”, Luigi Villari (ed.) The Balkan Question, Londra, Jhon Murray 1905.

[Young, George, Sir, bart.], Nationalism and war in the Near East, ed. Lord Courtney of

Penwith, Oxford, Clarendon Press; Londra, New York [etc.] H. Milford 1915.

Zürcher, Erik Jan, Savaş, Devrim ve Uluslaşma Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908-1928), çev. Ergun Aydınoğlu, İstanbul 2005.

Demo version limitation, this page not show up.

Demo version limitation, this page not show up.

JÖN TÜRK DEVRİMİ, TEORİ VE SOSYAL BİLİMLER

Demo version limitation, this page not show up.

Demo version limitation, this page not show up.

Demo version limitation, this page not show up.

JÖN TÜRK DEVRİMİ, BURJUVA DEVRİMLERİ VE DÜNYA

1905 Rus Devrimi’nin 1908 Üzerine Etkileri

Erel Tellal

Başlarken, çok uluslu, çok dilli, çok coğrafyalı, otokrat polis devleti niteliğindeki bu iki komşu imparatorluğun yüzyıllarca etkileşim içerisinde olduğunun altını çizmek yerinde olacaktır. Bu genellemeden yola çıkarak, 1905 Devrimi’nin 1908’de gerçekleşen II. Meşrutiyet üzerinde etkisi olduğunu söyleyebiliriz. Konu üzerine kafa yoranlar bunu daha önce saptamışlardır. Örneğin, Lenin’e göre “Rus-Japon Savaşı ve Rus Devrimi Asya halklarının siyasi uyanışlarını hızlandırmakta çok etkili” olmuştur. Ivar Spector’a göre ise, Fransız Devrimi Avrupalıların yaşamında nasıl oynadıysa, Asya halklarının yaşamında da 1905 Devrimi aynı devasa rolü oynamıştır. 20. yüzyılın başında Doğulu imparatorluklarda yaşanan bir dizi “devrim” arasında karşılaştırmalar yaparak, bunlar arasında benzerlik ve farklılıkları saptamak, bu saptamalardan yola çıkarak farklı sorular sormak mümkündür. Bu sunuşta yalnızca 1905 Devrimi’nin 1908’de Osmanlı’da yaşananları nasıl etkilediği, etkinin hangi yollardan ve hangi alanlarda ortaya çıktığı ele alınacaktır.

Öncesinde II. Abdülhamid’in 1905 Devrimi’nin Osmanlı’ya olası etkilerini engellemek için aldığı önlemleri anımsamak açıklayıcı olacaktır. II. Abdülhamid, Karadeniz Donanması’nda çıkan ayaklanmanın bastırılması için II. Nikola’nın yaptığı işbirliği önerisini kabul etmiş ve gemilerin Ereğli Limanı’na sığınmasına izin vermemiştir. İkincisi, 20. yüzyılın başında Rusya’daki Müslümanlar arasında çocuklarını İstanbul’a eğitime göndermek “moda”ydı. 1905 Devrimi’nin ardından buna yasak getirilmiştir. Üçüncüsü, Rusya’dan kutsal topraklara Hac ziyaretleri yasaklanmıştır. Bir başkası, Rus gazetelerinin Osmanlı’ya girişleri yasaklanmış, özellikle Azerbaycan üzerinden girişlerin engellenmesi için Petersburg’dan yardım istenmiştir. Bu çerçevede, Osmanlı basını üzerindeki baskılar da arttırılmış, “Rus” kelimesinin kullanılması bile yasaklanmıştır. Bilgi alışverişinin önüne geçebilmek için bu görevi üstlenen bazı kahvehaneler kapatılmış, kapatılmayanlar üzerindeki denetim yoğunlaştırılmıştır. Sonuncusu, genel olarak muhalefet üzerindeki baskının arttığından söz edilebilir. Spector’a göre merkezi otokratik bir devlette devrimin koşulları benzeşmektedir: Başkentte gerçekleşecek; ordunun desteğini alacak ve baskın çoğunluğu oluşturan millet tarafından yönlendirilecektir. II. Abdülhamid de, buradan yola çıkarak Harbiye üzerindeki baskını arttırmış ve başta İttihat ve Terakki üyeleri olmak üzere muhalefeti taşraya sürmüştür. Fakat, bu önlem (tıpkı Rusya’daki Sibirya sürgünleri gibi) geri tepmiş, Sinop, Selanik, Şam, Kahire gibi merkezlerdeki sürgünde muhalefet daha özgür davranabilmiş ve Osmanlı’yı 1908’e hazırlamıştır. Sonuçtan yola çıkarak II. Abdülhamid’in aldığı önlemlerin yetersiz olduğunu söyleyerek 1905’in hangi yollardan II. Meşrutiyet’i etkilediği sorusunu yanıtlamaya geçebiliriz.

1905 ve sonrasında Rusya’da olup bitenleri izleyerek tartışan topluluklardan biri, Ruslaştırma politikası sonucu 1901’de Kırım’dan gelen 50 bin civarındaki Tatarlar olmuştur. Bir diğeri, Doğu Anadolu ve Kafkaslar’da yaşayan halkların özellikle ticaret üzerinden sürdürdükleri ortak yaşamdır. İstanbul’daki Rus Büyükelçiliği’nin raporlarına göre 1906-1908’de Erzurum’da yaşanan ayaklanmada bu etkileşimin payı büyüktür. Bu ayaklanmanın başını çekenlerden biri olan Canveren Örgütü’nün 1907’de yayımladığı bildiride açıkça bir anayasa ve bir meclis istenmektedir. Üçüncü yol basın olmuştur. 1905 sonrasında Rusya’da yaşanan özgürlük ortamında Müslüman basın her anlamda güç kazanmış, İstanbul’un yasaklamalarına karşın Osmanlı tarafından da izlenmeyi sürdürmüştür. 1883’te yayın yaşamına başlayan Tercüman gazetesi 1905’te “dilde, fikirde, işte birlik” sloganını kullanmaya başlamıştır. 1905 ertesinde Tataristan’da kırka yakın süreli yayın çıkmaya başlamıştır. Bakü’de yayımlanan Hayat, İrşad, Molla Nasreddin gibi yayınlar Osmanlı halkları tarafından yakından izlenmiştir. Basın yoluyla Erzurum, Şam, Kahire, Selanik gibi merkezler arasında sıkı bir iletişim ağı kurulmuştur.

1905 Devrimi’nin kazanımlarını Osmanlı’ya taşıyan en önemli topluluk (çoğu sürgünde) Rusya Müslüman entelijansiyası olmuştur. Kimler mi? Zaman zaman İstanbul’da bulunan İsmail Gaspirinski; Dağıstan doğumlu (öğrenimini Petersburg’da alan) Mizancı Murad; Müslüman olmasa da 1905’te etkin biçimde yer alıp, daha sonra İttihat ve Terakki’nin izlediği maliye politikalarına imzasını atan Parvus Efendi (Alexandr Helphand); devrim’in yenilgiye uğramasından sonra Osmanlı’ya sığınan ünlü isimler: Yusuf Akçurin, Ağaoğlu Ahmed, Hüseyinzade Ali ve diğerleri. Bu Müslüman önderler Duma’nın açılması kararının ardından Petersburg’a giden heyette yer almışlardır. Duma’ya temsilci sokmuşlardır. 1905-6 yıllarında üç kongre toplayarak Rusya Müslümanlarının hakları uğruna savaşım vermişlerdir. Belki de en önemlisi, o dönemden başlayarak İttihatçılarla (örneğin Akçurin) iletişim içinde olmuşlardır (Gasprinski 1911’de İttihat ve Terakki’nin genel merkezine seçilmiştir). Bu ünlü simalar, 1905’teki oy ve diğer kazanımlarını 1907’ye gelindiğinde neredeyse tamamen kaybetmelerinin ardından Osmanlı’ya gelmişlerdir. Daha öncesinde Çarlık Rusya’sından kaçan Müslümanlar orduda kendilerine yer bulurlarken, 1905 sonrasında gelenler persona non grata ilan edilmişler, onlar da sonuçta çar yerine sultanı alaşağı etmeye yönelmişlerdir. Yaşadıkları devrim deneyiminin yanı sıra bu kişiler çok iyi eğitim almışlardır. Birkaç dile hâkimdirler ve Avrupa üzerine bilgi sahibidirler. Bu özellikleriyle Osmanlı’da kolaylıkla yer edinebilmişlerdir.

Devrimin etkisini nerede gösterdiği konusuna geldiğimizde ise, ilk akla gelen kurumsal alan olmaktadır. 1905’te açılan Duma ile parlamenter monarşiye geçen Rusya Osmanlı’ya örnek olmuştur. Hiç kuşkusuz Osmanlı’daki parlamento deneyimi daha eskiye dayanır. Yine de, bu kez açılan Meclis-i Mebusan kalıcı niteliktedir. Üstelik, tıpkı Rusya’da olduğu gibi siyasi partilerin ortaya çıkışını da II. Meşrutiyet’le başlatmak mümkündür. Buna basında yaşanan çeşitlilik ve (öncesiyle karşılaştırıldığında) özgürlük ortamını da eklediğimizde parlamenter monarşi için daha uygun bir ortamdan söz edilebilir.

Bir başkası Osmanlı’nın sınıfsal yapısına etkisidir. 1905 Devrimi’nin en belirgin özelliklerinden biri kitlesel grevlerin siyasal amaçlarla kullanılmasıdır. İşçi sınıfının siyasal eylemliliğinde II. Meşrutiyet döneminde canlanma yaşanmıştır. Ağustos 1908’e gelindiğinde Osmanlı’nın büyük şehirlerinde yaşanmakta olan grevler daha önce görülmemiş çaptadır. 1908’de Temmuz-Ekim aylarında greve katılan işçi sayısı 100 bin civarındadır. İşçi sınıfının bu eylemlerinin önüne geçebilmek için 8 Ekim’de çıkarılan Tatil-i Eşgal Kanunu Muvakkatı ile kamu hizmetinde çalışanların greve gitmeleri yasaklanmış, 1909’da yaşanan 31 Mart Vakası’nın ardından getirilen sıkıyönetimle bu yasaklar daha da şiddetlenmiştir. Yine de 1908-1913 arası Osmanlı’da işçi ve aydınların ilk eylem ve örgütlenme dönemi olmuştur. 1910’a gelindiğinde sendikada örgütlü işçi sayısı 125-150 bin civarındadır.

Hiç kuşkusuz 1905 Devrimi’nin II. Meşrutiyet üzerindeki etkisinden söz edilirken en önemlisi düşünce akımlarıdır. Yukarıda değinildiği gibi, özellikle Rusya’dan gelen Müslüman entelijansiya Osmanlı düşünce yapısına önemli katkılarda bulunmuştur. Buradan, bütün bir düşünsel yapıyı bu kişilerin belirledikleri anlamı çıkartılmamalıdır. Vurgulanmak istenen yapılan katkılardır. İki önemli akımdan söz edilebilir. İlki halkçılıktır. Akçurin, Hüseyinzade gibi isimler Rus narodnizmini Osmanlı’ya taşıyanlar arasındadır. Tıbbiye’de yeşeren narodnizm II. Meşrutiyet’le birlikte Harbiye’ye de sıçramıştır. 1913’te Halka Doğru dergisini çıkaranlar bu kişilerdir. II. Meşrutiyet dönemi halkçılığının bazı özelliklerinin altını çizmek yerinde olacaktır. Birincisi, “halka inme” hareketi Türklerden önce Rumlar ve Ermeniler arasında başlamıştır. İkincisi, halkçılık milliyetçilikle iç içedir. Örneğin, Türk Yurdu dergisi de “halka gitmeyi” savunmaktadır. Son olarak, halkçılık popülizmle kaynaşmıştır: “[U]lusçuluk ve popülizm aynı madalyonun iki yüzü”dür. “Popülizmin adı Türkiye’de halkçılıktı[r]. Halkçılık ise II. Meşrutiyet aydınının can simidi”dir. İkincisi, Türkçülük akımıdır. Genel olarak, II. Meşrutiyet döneminde milliyetçilik Osmanlı’daki bütün milletleri etkilemiştir. Ermeniler, Rumların yanı sıra Makedon ve Arap milliyetçilikleri de güç kazanmıştır. 1905-8’de Yemen’de çıkan ayaklanma Osmanlı’ya pahalıya mal olmuştur. I. Dünya Savaşı’nda büyük sorunlar yaratacak İbn-i Suud yönetimindeki Vahabi akım bu dönemde kök salmıştır.

Hiç kuşkusuz Türkçülük akımı, II. Meşrutiyet’le başlamadığı gibi yalnızca Rusya’dan gelen Müslümanların etkisinden de söz edilemez. François Georgeon, Akçura üzerine biyografik çalışmasında Osmanlı milliyetçiliğinde üç ana damardan söz etmektedir. İlki, Veled Çelebi, Necib Asım, Mehmed Emin gibi II. Abdülhamid döneminden kalma “eski Türkçüler”. İkincisi, Ziya Gökalp, Ömer Seyfeddin, Ali Canib gibi isimlerden oluşan “Selanik tayfası” ve son olarak “Rusya’dan göç edenler: Yusuf Akçura, Ağaoğlu Ahmed, Mehmed Emin Resulzade, Abdürreşid İbrahimov, Hüseyinzade Ali, Ayaz İshaki, Halim Sabit…” Söz konusu son gruptakiler Rusya’da başlattıkları milliyetçi mücadelelerini Osmanlı’ya taşımışlardır. 1909’da (1912’de Türk Ocağı’na katılan) Türk Derneği’ni, 1911’de Türk Yurdu Cemiyeti’ni kuranlar (ve onun dergisi Türk Yurdu dergisini çıkaranlar) arasında yer alırlar. Bu isimlerin pek çoğu Bağımsızlık Savaşı’nda Anadolu’ya geçerek Hâkimiyet-i Milliye gazetesini çıkarmış, Anadolu Ajansı’nın kurulmasına önayak olmuşlardır. Hatta, daha sonraki dönemde ortaya çıkan Turancılık akımı da bu kişilerin görüşleri üzerinden temellendirilmiştir.

Son olarak, 1905 Devrimi’nin uluslararası sistem üzerinden II. Meşrutiyet’e etkisinden söz edilebilir. Daha öncesinde, 1878’de Berlin’de Ayastefanos’un hükümleri düzenlenirken Rusya Balkanlar’da istediği düzenlemeleri İngiltere’ye “rağmen” yapamayacağını anlamış ve yüzünü Doğu’ya dönmüştür. Oysa Japonya yenilgisiyle bir kez daha Balkanlar’a yönelmiştir. 20. yüzyıla gelindiğinde bu coğrafyada koşullar değişmiş, yeni bir devlet bütün gücüyle bölgedeki denetim için ağırlığını koymaya başlamıştır: Almanya. 1890’da tahta geçen II. Wilhelm ve izlediği Weltpolitik güç dengesini temelden sarsmıştır. Bağdat demiryolu imtiyazı bunun açık göstergesidir. Bu “yeni” durum karşısında İngiltere Almanya’yı (ve Avusturya-Macaristan’ı) Rusya ile dengelemeye yönelmiştir. 1907’de İngiltere ile Rusya arasında imzalanan anlaşma Orta Asya’da “büyük oyun”u sona erdirmiş, 9 Haziran 1908’de VII. Edward’la II. Nikola arasında Reval’de gerçekleşen görüşmeyle işbirliği Balkanlar’a da taşınmıştır. Bu görüşme II. Meşrutiyet’in tetikleyicilerinden biridir. “Rumeli’nin parçalanacağı” yönündeki dedikodular Resneli Niyazi ve arkadaşlarının “dağa çıkmalarının” nedenlerinden biri olarak gösterilir. Tetik bir kez çekilince, toplanacak Meclis’e Bosna-Hersek’ten temsilci gitmesini önlemek amacıyla 3 Kasım 1908’de Avusturya-Macaristan burayı ilhak etmiştir. 5 Kasım’da da Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir. Osmanlı’nın yıkımıyla sonuçlanacak son perde böylece açılmıştır.

Kaynakça

Adanır, Fikret, “Balkan Ulusal Kurtuluş Hareketleri ve Osmanlı-Rus İlişkileri”, Türk-Rus İlişkilerinde 500 Yıl, 1492-1992, Ankara, TTK Yayınları, 1999, s. 169-174.

Akşin, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, 4. Basım, Ankara, İmge Yayınları, 2006.

Alkan, Necmettin, “1908 Jön Türk İhtilalinin Başlamasında Reval Buluşmasının Önemi”, Toplumsal Tarih, 175 (2008), s. 48-52.

Atalı, Esra, 1905 Rus Devrimi ile 1908 Jön Türk Devrimi’nin Karşılaştırmalı İncelemesi, Ankara Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2002.

Ercilasun, Bilge, “XX. Yüzyılın Eşiğinde Dört Türk Aydını: Gaspıralı İsmail, Hüseyinzade Ali, Akçuraoğlu Yusuf, Ağaoğlu Ahmet”, Türkler, Cilt 14, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 859-868.

Fadeyef, A., E. Çerminski ve G. Golikof, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Kuruluşu, çev. Şerif Hulusi, İstanbul, Payel Yayınevi, 1966.

Georgeon, François. Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri, Yusuf Akçura, 1876-1935, çev. Alev Er, 4. Basım, İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 2005.

Hablemitoğlu, Necip. Çarlık Rusyası’nda Türk Kongreleri (1905-1917), Ankara, A. Ü. Basımevi, 1997.

Hobsbawm, Eric, İmparatorluk Çağı, 1875-1914, çev. Vedat Aslan, Ankara, Dost Yayınları, 1999.

Kars, H. Zafer, 1908 Devrimi’nin Halk Dinamiği, 2. Basım, İstanbul, Kaynak Yayınları, 1997.

Khalid, Adeeb, “Ceditçilik ve Orta Asya’daki Yeni Kimliklerin Ayrıntılarına Giriş”, çev. Müfit Balabanlılar, Türkler, Cilt 18, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 636-643.

Kuran, Ahmet Bedevi, Osmanlı İmparatorluğunda ve Türkiye Cumhuriyetinde İnkılap Hareketleri, İstanbul, Çeltüt Matbaası, 1959.

Lenin, V. İ., Doğu’da Ulusal Kurtuluş Hareketleri, çev. Tektaş Ağaoğlu, İstanbul, Ant Yayınları, 1970.

Miller, A. F. 50 Letiye Mladoturetskoy Revalutsii, Moskova, “Znaniye”, 1958.

Parvus Efendi, Türkiye’nin Mali Tutsaklığı, der. Muammer Sencer, İstanbul, May Yayınları, 1977.

Scharlau, Winfried B. ve Zbynek A. Zeman. İttihat ve Terakki’nin Bolşevik Teorisyeni: Parvus Efendi, Devrim Taciri, çev. Süheyla Kaya, İstanbul, Kalkedon Yayınları, 2007.

Sohrabi, Nader, “Global Waves, Local Actors: What the Young Turks Knew about Other Revolutions and Why it Mattered”, Comparative Study of Society and History, 44/1 (2002), s. 45-79.

Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, Cilt 6, İstanbul, İletişim Yayınları, 1988.

Spector, Ivar, The First Russian Revolution, Its Impact on Asia, Englewood Cliffs, N. J., Prentice-Hall, Inc., 1962.

Şimşir, Bilal N, “1878-1918 Yıllarında Türk-Rus İlişkileri”, Türk-Rus İlişkilerinde 500 Yıl, 1492-1992, Ankara, TTK Yayınları, 1999, s. 147-152.

Toprak, Zafer, “Türkiye’de ‘Narodnik’ Milliyetçiliği ve Halkçılık (1908-1918)”, Türkler, Cilt 14, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 801-806.

Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Gelişmeler (1876-1938), İstanbul, Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2001.

Ülman, A. Haluk, Birinci Dünya Savaşına Giden Yol (ve Savaş), 2. Basım, Ankara, AÜSBF Yayını, 1973.

Demo version limitation, this page not show up.

Küresel Tarih Yaklaşımına Göre Qing İmparatorluğu’nun Çöküşü: Yeni Bir Kavrayıştan Söz Edilebilir mi?

Leo Douw

Bu makalede, 1908 Jön Türk Devrimi ile onunla neredeyse eşzamanlı başka bir gelişmenin, 1911’de Çin’deki Qing Hanedanı’nın yıkılışının karşılaştırılması için yeni bir arka plan oluşturmaya çalışacağım. Bunu, 1990’lardan bu yana modern Çin tarihi ile ilgili görüşleri köklü bir biçimde değiştiren ve Osmanlı İmparatorluğu’nun 1923’te yerini Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakması ile ilgili soruları da ortaya koyabilecek birçok akademik tartışmayı özetleyerek yapacağım. Yeni tarihçiliğin odağa yerleştirdiği iddia, Çin’in, 17. yüzyıldan beri, modern bir toplum oluşturmak için kendi dinamikleriyle yol aldığı; bunun ise, devletle karşı karşıya gelen toplumsal kurumların güçlenmesine ve çok halkalı bir kimlik oluşumu sürecine yol açmış olduğudur. Bu, Batı’daki gelişmelere eşdeğer niteliktedir ve Çin’in 1980’lerden bu yana gözlenmekte olan yükselişinin yolunu açmıştır. Bu yaklaşımın en açık sözlü yandaşları, benzer iddiaları dünyanın diğer bölgeleri, Hindistan, Hint Okyanusu, Osmanlı İmparatorluğu ve İslam Emirlikleri için de ileri süren bir perspektife sahiptirler. Ayrıca, Gana ve Mısır gibi daha az başarılı olmuş olan Batı’nın dışındaki ülke, bölge, kültür ve toplumların üstlendikleri tarihsel rollerle ilgili olarak daha büyük iddialar ileri sürmektedirler. Bu perspektifin yandaşlarının “küresel tarihçiler” olarak adlandırılmaları yaygınlık kazanmaya başladı. Bu anlamda sözü edilen küresel tarih, dünya tarihinden farklı bir şeydir (Crossley 2008: 107-9). Küresel tarih ve dünya tarihi sıklıkla aynı anlamda kullanılan kavramlar; ben onları farklı kavramlar olarak ele alıyorum.

Küresel tarihin iddiaları hâlâ hararetle tartışılıyor: Daha önceki tarihçilik, küresel değil milli bir perspektifle yapıldı; bu iki perspektifin uyuşması çok zor. Milli tarih, 19. ve 20. yüzyılların büyük bir bölümünde, ana akım tarihçiliği idi; o dönemde tarihçilik mesleğinden olanların keyfini sürdüğü yüksek statüyü meşrulaştırdı (Sutherland 2007). Küresel tarihin etkisi, bu durumu pek değiştirmiyor. Milli tarihçilikle iştigal edenlerin çoğu, gelişmiş ulus-devletlerin dünyanın geri kalanı için örnek oluşturması gerektiği ve yeni kurulan ulus-devletlerin moderniteyi başarmak için dışarının rehberliğine ve düşüncelerine gereksindiği görüşünü hâlâ koruyor. O nedenle, aşağıda milli ve küresel tarihçiliği birlikte ele alacağım.

Qing Hanedanı’nın düşmesi, umulduğu kadar büyük bir olay olarak gerçekleşmedi; bir darbe bile değildi: 10 Ekim 1911’de, Qing Hanedanı’na (1644-1912) karşı hazırlanan bir komplonun ortaya çıkarılması üzerine, Wuhan’daki askeri birlikler kendilerini savunma amacıyla ayaklanmış, Mançu valisi kenti terk etmiş, diğer eyalet orduları ve yöneticileri de ayaklanmanın izinden giderek bağımsızlıklarını ilan etmişlerdi. Birkaç ay sonra, geçici olarak işten uzaklaştırılmış olan eski saray görevlisi General Yuan Shikai çağırıldığında, imparatora resmen çekilmeyi önerdi. İmparator ise, 12 Şubat 1912’de usulca çekildi. Çekilme, Yuan’ın reform yanlısı gruplarla sürdürdüğü karmaşık pazarlığın bir parçasıydı. O pazarlık, reform yanlısı grupların en seçkin lideri olan Sun Yat-sen’in Çin Cumhuriyeti’nin başkanı olarak tanınmasını da içeriyordu. Bu, 1 Ocak 1912’de gerçekleşmişti. Hanedanlık, fazlaca kan dökülmeden düştü. Yuan, parlamento seçimlerinin yapılacağı sözünü vererek Sun Yat-sen’den başkanlığı devraldı. Ama seçimlerin önünü almaktan çekinmedi ve 1913’te Çin’in en güçlü adamı haline gelerek despot kesildi. Fairbank’ın 1911 Devrimi’ne ilişkin yargısı şöyleydi: “Özellikle Wuhan kentlerinde bazı sert çatışmalar olsa da, 1911 Devrimi şiddetten hayli uzaktı. Aynı zamanda sonuçsuzdu; çünkü temel amacı olumsuzdu, Manchu yönetimine son vermekti.” (Fairbank, Reisschauer ve Craig 1965: 640).

Bu olayların kısa dönemli sonuçları çok önemli değildi; çünkü Türkiye örneğinden farklı olarak 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti kurulana kadar siyasal birlik sağlanamamıştı. Emperyalist güçlerle ittifak halindeki feodal ya da geleneksel güçlerin hâkimiyeti, Yuan ve ondan sonraki askeri dikta rejimlerinin 1920’lerin sonlarına kadar iktidarda kalmalarını sağladı ve o döneme ilişkin “milli” anlatılara göre, Çin’i önemli bir dönüşüm geçirmekten alıkoydu. Çan Kay-şek’in 1927’de iktidara el koyması, Qing Hanedanı’nın çöküşünden daha önemliydi; ama gerekli toplumsal dönüşüm savaştan sonra Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla başladı. Yine de, 20. yüzyılın başlarındaki olaylar, Çin’in 20. yüzyıldaki modernleşmesine ilişkin büyük anlatıların zorunlu bir unsuru haline geldi: “Milli” tarihçilik, 1930’lardan itibaren iktidar için çekişen iki temel gücün, Milliyetçi Parti ve Çin Komünist Partisi’nin faaliyetlerinden esinlendi. Çin tarihçiliğine, 1950’lerden 1980’lere kadar, Amerika’daki Modernizasyon Okulu ve Çin Halk Cumhuriyeti’ndeki Çin Marksizmi hâkim oldu. Yukarıda belirtildiği gibi, genel anlamda ikisi de “milli” nitelikteydi; o nedenle, 1911 olaylarını Çin’in modernleşme yolunda attığı zorunlu bir adım olarak nitelendirdiler.

Milli, “Modernist” Tarihçilik

Bu iki yaklaşım, “milli” olduğu kadar “modernist” başlığı altında da sınıflandırılabilir; çünkü tarihsel analizlerinde, Batılı modernitenin Türkiye ve Çin gibi ülkeler için arzu edilen bir şey olduğu düşüncesinden yola çıkarlar. Modernizm, 19. yüzyılın sonunda, Çin ve Türkiye’deki siyasal dönüşümlerin hemen öncesinde ortaya çıkmıştı. Max Weber’den esinlenen ve büyük rağbet gören bu eğilim, dönemin pozitif Anglo-Amerikan modernitesi tasavvurundan kaynaklanmıştı. Modernizmin materyalist versiyonunu temsil eden Marksizm ise, çağdaş gelişmiş toplumların sunduğu nimetler konusunda daha kuşkulu bir yaklaşıma sahipti. Ancak, günümüzde, farklılıklardan çok benzerlikler öne çıkmaktadır. Bu modernist düşünce okullarının ikisi de tek bir hat üzerinde ilerleyen, evrimci ve iyimser bir tarih görüşüne ve gelecekle ilgili olarak teleolojik bir inanca sahiptir. Bu durum, 20. yüzyılın büyük bir bölümünde tarih yazımını derinlemesine etkilemiştir. Barrington Moore’un 18. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar olan dönemde yaşanan büyük devrimlerle ilgili karşılaştırmalı çalışması, bu iki yaklaşımın etkileyici bir biçimde harmanlanmasının çarpıcı bir örneğini oluşturur. Orada modernleşme örtük bir biçimde, tarihsel değişimin motoru olarak ele alınır ve sonucu belirleyen şey, belirli bir ulus-devletteki sınıfsal güçler topluluğudur (1966). Son dönemlerde farkına varılan bir şey, Çin örneğinde, Amerikan güdümündeki Modernizasyon Okulu ile Çin Marksizminin birbirlerinden aldıkları unsurlarla benzeşmiş olmalarıdır (Crossley 1997: 243-4; Crossley, Siu ve Sutton 2006: 317; Litzinger 2000: 182). “Milli” tarihçiliğin Çin’in II. Dünya Savaşı’ndan sonraki geçmişini temsil eden en önemli örnekleri oldukları için, John K. Fairbank’ın başını çektiği Modernizasyon Okulu ve Çin Marksizmi’ni daha ayrıntılı bir biçimde ele alacağım.

Moderniteye her iki “teleolojik” yaklaşımın da –1890’larda çıkış yapan, 19. yüzyılda gelişen– ulus-devletin oluşum süreciyle bağlantılı olması rastlantı değildir: Daha önceden gelen imparatorluğa ve hanedana dayalı devletlere yapılan saldırıları meşrulaştırdılar ve ulus-devletlerin neden arzu edilesi bir geleceği ifade ettiklerini açıklamak zorundaydılar. Milli tarihçilik, içerisinde Osmanlı ve Qing gibi eski imparatorlukların sona erdiği çerçeveyi büyük ölçüde belirledi. Qing İmparatorluğu örneğinde, siyasal birliğin askeri diktatörler dönemine dayanan bir gelişmenin sonucunda yok olması ve “burjuva” ya da “eski demokratik” devrimden sonra gerçek bir toplumsal değişime önayak olması gereken toplumsal sınıfların zayıflığı hikâyenin temel unsurlarını oluşturmakta, emperyalist saldırganlığın Çin’i modernite güzergâhına girmekten alıkoymadaki başarısını açıklamaktadır. 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulması ve Çin Cumhuriyeti’nin eşzamanlı olarak Tayvan’daki varlığı bu hikâyenin ana hatlarını fazlaca değiştirmedi: 1911 olayları gerçek bir devrim olmanın ötesindeydi ama Çin’in modernleşmesinin önündeki büyük engeli kaldırdı. Uzun dönemli evrim açısından zorunlu bir adımdı.

Dolayısıyla, Çin’in savaş sonrası tarihçiliğinin yukarıda değinilen iki muteber geleneği, tarihin kaçınılmaz sonucunun Çin ulus-devletinin kesin oluşumu olduğunu sorgulamaksızın kabul etti. Modernizasyon Okulu’nun söylemine göre yeni ulus-devlet, tamamen laikleştirilmiş, teknolojisi hayli gelişkin, zengin, dünya uluslar topluluğuyla siyasal ve ekonomik anlamda rekabet edebilecek, deneyimli serbest piyasa kurumlarıyla donatılmış liberal demokrasiye sahip olmalıydı. Bu, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Amerika’nın temsil ettiği, Anglo-Sakson toplumların doğruluğu sorgulanmayan modernitesiydi. Qing Hanedanı’nın yıkılmasına gelince, Fairbank’ın değerlendirmesi iki olay dizisine dayanıyordu. Biri, hüküm süren Mançu sarayının siyasal tutuculuğuydu. Bu, Çin’in geleneksel güçlerinin –İngiltere önderliğindeki nüfuz sahibi büyük güçlerin 19. yüzyılda Çin’e kademeli bir biçimde dayatmış oldukları– kaçınılmaz olan moderniteye direnmelerine yol açıyordu. Uyuşmayan sarayın çöküşünün kaçınılmazlığı tablosu, büyük Çin tarih yazımı geleneğinden türetilen hanedan döngüsü tasviriyle renklendirildi (Fairbank 1965: 80-82; Crossley 1997). Diğer olay dizisi, anti-Mançuizmle ilgiliydi: Hüküm sürmekte olan Mançular, kendilerini Çin nüfusunun büyük bir çoğunluğunun dışında tuttukları için sarayın siyasal tutuculuğu kolayca ortaya konulabilecekti. Orta ve Güney Çin’de, genellikle soyluların önderliğindeki gizli topluluklarda gözlemlenen önceki Ming Hanedanı’na (1368-1644) bağlılık, Qing Hanedanı’nın defedilmesinde kullanılabilirdi; bunun için, sadece harekete geçirilmesi yeterliydi. Bu anlatıda, önceden otantik ve homojen bir Çinlilik varsayılıyordu: Qing Hanedanı 17. yüzyılın ortalarında başa geçtikten sonra, Çin’in köklü entelektüel geleneğine uyum sağladığı için ayakta kalabilmiş ve başarılı bir yönetici elit haline gelmişti: Bu kültür, yönetsel yörüngesine giren birçok kültürü özümlemiş, dönüştürmüş ya da “sinifiye” etmişti. “Sinifikasyon”, Fairbankçı Modernizasyon Okulu’nun milli, modernist tarihçiliğini destekleyen çok güçlü bir paradigmaydı: Çin kültürünün, uzun tarihi boyunca, diğer kültürleri silip temizlediğini, kendi suretine dönüştürdüğünü varsayıyordu: Mançular, Moğollar, Çin’in güney ve batı sınırlarındaki birçok etnik azınlık, Budizm ve Marksizm gibi kendiliğinden devreye giren dinler ve düşünce sistemleri, bunların hepsi “sinifiye” edilmiş, açıkça ve otantik anlamda Çinlileşmiştir. Bu tarz bir söylemin, Çin ulusunun uzun bir dönemde ortaya çıkmış olduğu ya da en azından Çin kültürünün modern ulus-devletin yaratılması için elverişli olduğu düşüncesini fazlasıyla desteklediği ortadadır.

Çin Marksist söyleminde, ulus-devletin sosyalist ya da komünist olması söz konusuydu elbette. Son aşama, Fairbankçı modernitedeki kadar net tanımlanmamıştı. Çünkü doğruluğu tartışılmaz erişilebilir modeller yoktu ortada. Modern ulus-devletin çoğu unsurunu barındırıyor; onların yanına, sınıfsız toplum ve milli sınırların kaldırılmasını iliştiriyordu. 1911 Devrimi açıklanırken, kapitalist üretim tarzına geçiş iki aşamaya ayrılıyordu: 1911 olayları Eski Demokratik Devrim olarak; Çin Komünist Partisi’nin 1949’da iktidara el koyması ise gerçek ya da Yeni Demokratik Devrim olarak nitelendiriliyordu (Christiansen ve Rai 1996: 71-76). Fransız ve Rus Devrimleri ile benzerlik ortadaydı; ama Sovyet Marksizminin ilkelerine göre, devrimci değişim yörüngesinde Çin burjuvazisinin zayıflığı, sosyalizme geçiş yolunda Çin’de kapitalist aşamanın gelişimine engel oluyor, onun burjuva karakterini zayıflatıyordu. O nedenle, Çin Marksizmi, tıpkı modernleşme söylemindeki gibi, Qing Hanedanı’nın 1911’deki çöküşüne –Marksist kuramın aşamalı toplumsal gelişim modeline uydurulmuş olsa da– fazlaca belirleyicilik atfetmedi.

Küresel Tarih

Küresel tarih, milli tarih yaklaşımlarının temelinde yatan, Çin’in modernleşme ya da moderniteyi başarmak için Batılı örnekleri izlemedeki içkin yetersizliğini biçimlendiren varsayımları sorgular. Bu sorgulamanın muhtemel bir sonucu, Qing ve Osmanlı İmparatorluklarının Avrasya’nın “yaşlı hastaları” olarak yavaş yavaş silinip gitmekte olduklarıdır: Küresel tarih, sınai ve sanayi öncesi dönemler arasındaki sınırları kaldırma eğilimindedir; Batılı olmayan gelenek ve kültürlerin ve çevre ülkelerdeki –merkezde olup bitenleri etkileyen– olayların önemine daha fazla değer atfeder (Byly 2004; O’Brien 2006; Bentley 2005; Sutherland 2007). Böylece, Marksçı ve Weberci kaynaklara dayalı modernleşme paradigmaları zorlu bir sınavdan geçirilir. Onların tarihsel gelişmeyle ilgili –Batılı modernitenin teleolojisine sıkıca tutunan ve geleneksel toplumları temel olarak geri oldukları için reddeden– evrimci ve devrimci perspektifleri yerine, dünyanın bir bütün olarak senkronik gelişmesini vurgulayan ve “gelenek” (ya da gelenekler) ve “modernite”yi (ya da moderniteler) birbiriyle ilişkili, diakronik değil eşzamanlı olarak gelişen olgular olarak tasavvur eden yaklaşımları koyar.

Küresel tarihçilerin amaçları ile ilgili olarak söylenebilecek belki de en özlü ifade, onların bağlantılara ve karşılaştırmalara odaklanmış olduklarıdır (Byly 2004; O’Brien 2006). Bağlantıların dünya ölçeğinde, ulusal olduğu kadar ulus altı ve ulus ötesi (ya da ulusu aşan ya da onunla kesişen) düzeylerde oluştuğu varsayılır. Bu, uluslararası bağlantıları ya da ulusal devletler arasındaki bağlantıları, uluslararası angajmanın tekil, “katı” birimi olarak gören milli tarihçiliğe ters düşen bir yaklaşımdır.

Karşılaştırmalar öncelikle bu bağlanırlık perspektifinden yapılır; ayrıca, küresel ve dünya tarihinin daha ilginç türlerinde, karşılaştırmalar, modernist söylemlerde olduğundan çok daha radikal bir eşitlikçilik perspektifinden yapılır: Uluslar ve kültürler arasındaki eşitlik, artık modernleşme yörüngesinin sonunda ya da sınıf mücadelesi sona erdiğinde sağlanmayacaktır. Tam tersine, şimdiye ve buraya oturtulur: Eski söylemlerin 19. yüzyıl sonlarının Darwinciliğine saplanıp kalmış tek hatlı kesinliğinin yerini, artık içerisinde herhangi bir gelişme metodunun, büyük toplumsal ütopyaların ve hedeflere nasıl ulaşılacağına ilişkin büyük anlatıların olmadığı çok hatlı ve senkronik bir paradigma alır. Bunun yanı sıra, toplumsal kimlik artık modern-geleneksel kıstasıyla ya da Marksist (ya da Stalinist) üretim biçimleri kuramındaki sınıfsal konumlarla değil, insanın ait olduğunu belirttiği ya da diğerlerince ait olduğu söylenen kültür ya da kültürler olarak değerlendiriliyor. Sınıf farklılıklarının göz ardı edilmesi ve kültürel görecelilik yönünde bir eğilim var. Sanayileşme öncesi, sanayileşmiş ve sanayileşme sonrası toplum ayrımı artık modernist söylemlerdeki seçkin konumunu yitirdiği için, ulusal-devlet geçmişinden büsbütün farklı görülmüyor; tam olarak onun çağdaş –etnik, ırksal ve kültürel– anlamıyla başkalığını ve karmaşıklığını tanıyarak, geçmişle daha iyi bir empati ilişkisi kurabiliriz.

O nedenle, Çin’in gelişmesiyle ilgili olarak son dönemde yapılan değerlendirmelerde, eski Çin toplumu ve ekonomisinin sağlıklılığı ve canlılığı vurgulanıyor ve Çin’in Batı’nın gerisinde kaldığı süre kısaltılıyor; Çin’le sömürge güçleri arasındaki gelişme düzeyi farklılığı küçümseniyor. Çin’in yöneticileri, soyluları ve girişimcilerinin zamanın meydan okuyuşu ve sunduğu fırsatlar karşısındaki çevikliği ve modern ulus-devletin hızla kurulmasını engelleyen, koşullara bağlı bir güzergâhta yol almış oldukları vurgulanıyor. Böylece, Çin’deki 1911 Devrimi ile ilgili –Çin tarihçiliğinin çağdaş gerekleri daha iyi karşılamasına yardım edebilecek– yeni bir perspektif ortaya çıkıyor. Ayrıca, 1908 Jön Türk Devrimi gibi dünyanın diğer bölgelerindeki benzer gelişmelerle yapılacak karşılaştırmalar için yeni bir çerçeve sunuyor.

Qing Hanedanı’nın düşüşüne küresel tarih şemasında fazlaca önem verilmemesi ve bu olayın tarihte bir dönüm noktası olarak tartışılmaması biraz şaşırtıcıdır. Daha önce belirttiğimiz gibi, Qing Hanedanı’nın sona ermesi, modernist teleolojide, modernleşmenin önündeki bir engelin kalkmış olmasını ve burjuva sınıfının yükselişini ifade etmektedir. Küresel tarih söyleminde, 1911 olayları –sırası geldiği için bu yörüngeye giren ama başka yönlere de açılabilecek olan– tarihin akışı içerisine daha fazla oturtulur. Değişim sadece milliyetçilerden değil, devlet kariyerine tutunup kişisel özlemleri peşinde koşan diğer aktörlerden de kaynaklanmıştır. Vurgu, gelişmiş ulusların modernleşmenin yaratıcıları olarak eyledikleri lütuf ve savurdukları tehditlerden uzaklaşarak, yeni, daha açık, çok hatlı bir perspektifle ele alınan yerel gruplar, örgütlenmeler ve bireylerin etkisine yönelmiştir. Geyer ve Bright, aşağıdaki alıntıda, yeni yaklaşımın dinamiklerini çok iyi özetlemektedirler:

Batı yayılmacılığı hızlandı; bölgesel ve yerel kendiliğinden harekete geçme süreçlerini –onlara nüfuz edip onları kullanabileceği yönde dönüştürerek– canlandırdı. Batılı gücün projeksiyonları yerel olarak kendiliğinden harekete geçme olarak ifade edildi ve yerel meselelerin dokusuna kadar sızdı. Değişimin, büyük ölçüde görüş alanının dışında olmak üzere, Avrupalı güçlerin denetimine ilişilmeksizin dal budak sarmasına yol açarak, aynı zamanda, kendiliğinden gelişme stratejileri iş gördükçe derinleşen tepeden tırnağa bağımlı bütünleşme süreçlerini başlatarak […] emperyalizm var olmayı başardı; çünkü Hintliler, Mısırlılar, Arjantinliler, Çinliler, İranlılar ve Afrikalılar –basitçe uşak ruhlu kandırılmış insanlar olarak değil, Avrupa’nın hâkimiyeti altındaki küresel rejim ağı içerisinde senkronize olan yenilenme stratejilerinin peşine düşerek– bunun gerçekleşmesine yardımcı oldular. İktidar konumlarını desteklemek ya da yaratmak için emperyalistleri kullanarak, iş yapmak için yerli iktidar mevkilerini kullanarak, fethedenlerin yöntemlerini kendi amaçları doğrultusunda kullanmak üzere kendilerine mal etmek için Avrupalıların ve Amerikalıların konumlarını kullanarak, genellikle olumsuz koşullarda ama kayda değer bir başarı sağlayarak yerel âlemi yeniden üretmeye, yenilemeye çalışırken, karmaşık işbirliği, direniş, konaklama ve üyeliğe atama modelleriyle canı gönülden Batılı güce bağlandılar. Bu yolla küresel bütünleşmenin kaynaklarını sağlayan onlardı. Bu süreç içerisinde daha fazla bütünleşmiş olan bir dünya yarattılar; Batılı emperyalistlerin istedikleri tam olarak bu olmasa da… (Geyer ve Bright 1995: 1048-49.)

Küresel tarihin, tam da küreselleşmenin dizginlerinden büsbütün boşandığı sırada, 1990’ların sonlarında ortaya çıkması anlaşılır bir şeydir. Onun yükselişinin, daha önceki ulus-devletin oluşumu aşamasına verilen bir tepki olduğu düşünülebilir: 1930’ların ekonomik bunalımı, yeniden ekonominin düzenleyicisi olarak devlete odaklanılmasına ve Batılı dünyada Keynesçi kurumsal yapılanma dalgasına yol açmıştı. Ayrıca, sömürge döneminin sona ermesi, Batılı olmayan dünyada çok sayıda yeni bağımsız devletin kurulmasına, inşasına neden olmuştu. Bu iki gelişme ve komünist devletlerin eşzamanlı oluşumu, devletleri ve piyasaları 1930 öncesinde olduğundan daha fazla birbiriyle bağlantılı bir hale getirdi: 1960 ve 1970’lerde, piyasalar, önce ulusal bir nitelik kazandı, sonra yavaş yavaş ve genellikle gönülsüz bir biçimde ihracat yönelimli olmaya başladı. 1980’lerin neo-liberal dönüm noktası bu süreci hızlandırarak 1990’larda doruk noktasına çıkardı. Devlet ve piyasa en azından ideolojik anlamda birbirinden ayrıldı; küresel mal, sermaye ve işgücü piyasaları yükselişe geçti. Bu, 1990’larda, devlet ile piyasanın yanı sıra devlet ile kimlik oluşumunun da birbirinden ayrılmasına yol açtı: Küresel işçi göçü ve girişimciliğin uluslararası bir boyut kazanması, yurttaşlığın ulus-devletle bağlantısının sorgulanmasına neden oldu: Çok kimliklilik, dünya yurttaşlığı ve ulus ötesicilik kavramları sloganlaştı; devlet ve kimlik bir ölçüde birbirinden ayrıldı. Burada, bu gelişmelere, Batı Avrupa’da 17. yüzyılda 1648 Westphalia Antlaşması’nın ardından ortaya çıkan ayrımların yeniden teyit edilmesi olarak bakılabileceğini ileri süreceğim: Dinsel hoşgörü ilkesi devletle toplumsal kimlik oluşumu arasına bir mesafe koymuş, aynı zamanda Locke yanlısı siyasal düşünce sivil siyasal eylem için ayrı bir alan yaratmıştı. Bunlar, 18. yüzyıldaki –liberal demokrasi hatları boyunca Batılı kurumsal yapılanmanın ideolojik dayanağını oluşturan ve siyasal ekonominin en temel dogması olan devlet ile piyasa arasındaki ayrımı içeren– Aydınlanma’ya giden yolu açtı.

Yeni küresel tarih, Batı dışındaki dünyada, 20. yüzyılın büyük bir bölümünde olduğu gibi –Batılılaşmanın türevi de olsa– milli tarihler üretmek yerine, Batılı öncüllerinin eş değeri olmakla birlikte esasen onlardan farklı olan milli tarihler oluşturdu. Çin’in yeni tarihçiliğine bakıldığında, odak noktasındaki yenilik; hangi faaliyet alanlarının devlete, hangilerinin toplum ve piyasaya ait olduğuna karar verilirken, Çin toplum ve siyasetinin Avrupa’dakine benzer ikilemlerle yüz yüze kalmış ama sonuçta farklı bir gelişme yolu izlemiş olduğunun onaylanmasıdır. Bu ikilemlerin izinin en geç 17. yüzyıla kadar sürülebileceği iddiası önce Japon Çin tarihçileri tarafından ortaya atılmış, daha sonra Çinli tarihçiler tarafından da üstlenilmiştir (Hon 2004: 516). Tarihçilerin 1990’ların ortalarından itibaren yaptıkları tartışmalarda, bu argüman, birbiriyle yakından ilintili olan ekonomik gelişme ve siyasal ilerleme açılarından ele alınarak geliştirilmiştir. Birincisi piyasa kurumları, para akışı, bölgesel farklılık ve hayat standardı ile ilgili yeni argümanların ve malzemenin ortaya çıkmasını sağlamış; ikincisi ise, Konfüçyüsçü terminoloji ve etikte ifade edilen, Çin’de sivil toplum potansiyelinin varlığını ileri sürmüştür. Bunun doğal sonucu olarak, 19. yüzyıl sonlarından beri Çin siyasal düşüncesinde merkezi bir yeri olan Çin “milli ruhu”nun varlığı kuşkuyla karşılanmış; milli tarihçiliğin kabul etmiş olduğundan daha karmaşık bir Çin modernitesinin erkenden ortaya çıktığını gösteren etnik, kültürel ve ırksal farklılıklarla ilgili sorular belirmiştir. Bu makalenin devamında, bu üç tartışmayı özetleyerek ve onların Qing Hanedanı’ndan cumhuriyete geçişle ilgili değerlendirmelerini ele alarak, bu perspektifi açıklamaya çalışacağım.

Büyük Uzaklaşma

Çin ve Avrupa ekonomilerinin temel denkliği ili ilgili en güçlü iddialar A. G. Frank (1998), K. Pomeranz (2000) ve R. Bin Wong (1997, 2002) tarafından ortaya atılmıştır. Onların hepsi, kabaca neo-liberalizm ya da yeni tutuculuk olarak sınıflandırılabilecek görüşlere karşı çıkar. Bu görüşler, David Landes’in ünlü monografisinde (1998) örneklenmiştir. Çin ekonomisinin en azından 18. yüzyılın sonlarına kadar Avrupa ekonomisi ile eşit düzeyde olduğunu ileri sürerek gürültülü bir biçimde bunun yolunu açan kişi, Gunder Frank’tır. İmparator Qianlong’un, Macartney’in Çin’de görevli olduğu dönemde (1792-1794) ortaya attığı, imparatorluğun İngilizlerin hiçbir malına gereksinimi olmadığı iddiasını doğrulamıştır. Bu, Çin tarihçilerinin yaygın bir biçimde benimsediği, Qianlong’un iddialarının Çin’in yabancı düşmanlığı ve kibrinin açık bir ifadesi olduğu yolundaki görüşle çelişmektedir. Bu görüş, David Landes’in yukarıda anılan akademik çoksatan kitabında etkili bir biçimde savunulmaktadır; bu ise, liberal ve Avrupa merkezli görüşlerin hâlâ ilgi çekebildiğini göstermektedir.

Aşağı yukarı aynı dönemde, Çin uzmanları Kenneth Pomeranz (2000) ve Ray Bin Wong (1997, 2002), ampirik olarak daha iyi temellendirilmiş araştırmalar yayımlamaya başladılar. Pomeranz, Çin’in geriliğine ilişkin yerleşik argümanı tepetaklak ederek, ana akım tarihçilerinin Avrupa merkezciliğine saldırır: Modern dönem öncesindeki yoksulluk ve sefaletten çıkış yolunu izleyen taraf, milli tarihçiliğin sandığı gibi sanayileşen Avrupa değil, Çin’deki Yangzi Deltası, Japonya’daki Kantō Ovası ve Hindistan’daki Gujarat gibi yerlerdir. Buralarda, 18. yüzyılda, nüfus yoğunluğu artınca emeğin kullanımı yoğunlaştırılmıştır. Pomeranz’a göre, Asya’daki bu üç bölge, sanayi devriminin atağa kalktığı, ama sömürgeciliğin yayılmasının sağladığı avantajlardan ve kolayca erişilebilir kömür yataklarından yoksun kalmış olan Orta İngiltere kadar gelişkindi. Kuzey Çin ve Japonya’da ana sanayi kollarının genişlemesi, Şangay bölgesindeki hammadde kaynaklarının kurumasına ve piyasaların bozulmasına yol açmış; bu ise, büyük ölçekli imalatın sanayileşme yönünde sıçrama yapmasını engellemişti. İngiltere ve diğer Batı Avrupa ülkeleri, tesadüfen fazladan toprağa ve başka kaynaklara sahip oldukları için, aynı tuzağa düşmekten kurtuldular. Bin Wong’un argümanı, Çin İmparatorluğu’nun son döneminde gelişen siyasal ekonomiyi tarihin olağan akışı ya da en azından uygun bir alternatif olarak değerlendirmesi bakımından, Pomeranz’ın yaklaşımıyla benzer niteliktedir. Böylelikle bizi, Avrupa’nın koşullarını olağandışı olarak değerlendirmeye yöneltmektedir.

Tartışma, “Batı ile dünyanın geri kalanı” arasındaki ayrılmanın tam olarak ne zaman ortaya çıktığına odaklanmış (Vries 2001, 2002; Goldstone 2002); ama Çin’in erken ekonomik erginliğini savunan konumun meşruiyeti kökleşmiştir. Landers bile, Çin ekonomisinin Song Hanedanı dönemindeki üstünlüğünü teslim etmektedir (1998). Çin ekonomisinin gelecek vaat eden güçlülüğünün 1970’lerin başlarından beri sağlam dayanaklarla ileri sürülmekte olduğunu belirtmek gerekir (Elvin 1973; Rhoads Murphy 1974). Bu, küresel tarihçilerin perspektifi doğrultusundaki bir değişimin daha yumuşak olmasını sağlamakta ve onu bir bütün olarak küresel ekonominin gelişimine bağlamamızı olanaklı kılmaktadır. Diğer tartışmaların da daha erken örneklerinin olduğunu göreceğiz. Yeni tarihçilikte, 1911’dekine benzer siyasal değişimler, savaş sonrası dönemlerin tarihçiliğinde olduğundan daha az sert ve devrimci nitelikte görünmektedir.

Sivil Toplumun Yükselişi

Yeni tarihçilik, Çin’in geçmişine, Çin’de sivil bir toplumun daha erken bir dönemde ortaya çıkmış olması olasılığı açısından da bakar. Geçmişle ilgili on-on beş yıllık tartışmalar, büyük ölçüde, hızla gelişen piyasa ve toplumsal kurumlarda yer alanların terkibine odaklanmıştır: İmparatorluğun erken dönemlerinden beri yerel meselelerle ilgilenmelerine izin verilen, soylular ve tüccarlardan oluşan yerli seçkinler. Bugünlerde, onların 17. yüzyıldan beri Çin bürokrasisinin âlim ve memurları arasında devletçilikle ilgili açık bir tartışmaya konu oldukları ileri sürülmektedir. Bunun ortaya çıktığı dönem, Avrupa’da siyasal düşüncenin atılım yaptığı dönemdir (Hon 2004: 216). Lin Man-houng’un 19. yüzyıl başlarında Çin’de yapılan devletçilik tartışmaları ile ilgili değerlendirmesi de, Çin’de devletin ekonomiye ne ölçüde müdahale etmesi gerektiği konusunda bir ihtilafın varlığını teyit etmektedir. Bu, Avrupa’da müdahale karşıtı liberallerin eksiksiz bir siyasal kuram ve pratiği geliştirmeye başladıkları dönemin benzer ihtilaflarıyla karşılaştırılabilir niteliktedir (2006: 272-83).

Bu tartışmalarda, “feodal” ve “Konfüçyüsçü” terimleri olumlu bir nitelik kazandı ve daha fazla benimsenen bir yerel seçkin aktivizmine işaret etmeye başladı. Bu durum milli, modernist tarihçilikte yaygın olan şeyin tersidir. Duara Prasenjit, manidar başlığı “Rescuing History from the Nation” [Tarihi Milletten Kurtarmak] olan ufuk açıcı çalışmasında (1994: 147-75; 177), “feodalizm” teriminin –feodal pratiklerin ve yaklaşımların yaygın bir biçimde reddedildiği ve Konfüçyüsçülüğün Çin’in gelişmesinin önündeki temel engel olarak görüldüğü– geçmişte olduğundan farklı bir şeye dönüştüğünü ileri sürüyor. Feodalizm terimi –devlet aygıtının yerel meselelere müdahalesini, modernleşmeyi hedefleyen yukarıdan aşağıya inisiyatifleri gerektiren– devlet iktidarının merkezileşmesinden ayrı olan ve genellikle ona karşı bir misilleme niteliğine bürünen yerel seçkin aktivizminin önemine gönderme yapmaya başlamıştı. Konfüçyüsçülük, uyumlu toplumsal ilişkileri bütünleştiren ritüel ve etik davranışı karşılayan bir terime dönüştü. Çin’in yerelliklerinin resmi devlet organlarına doğru genişletilerek geliştirilmesini destekleyen bir unsur olarak, ona güvenilmeliydi.

Batılı Çin tarihçiliğindeki bu değişimlerin de 1970’lerden beri hazırlığı yapılmaktaydı. Burada Philip Kuhn’un yol açıcı erken dönem çalışmalarına değinmeliyim: 18. yüzyıla kadar soyluluk inisiyatifi ve yerel militerizasyonun izini sürmüş (1970); 19. yüzyılın sonlarından itibaren soylu seçkinlerin yerel yönetime katılmasının keskin bir analizini yapmıştır (1986). Bu, 1980’lerin başlarında, Çin toplumunun dışarıdaki kapitalizmin etkisi olmaksızın kapitalist bir topluma dönüşeceğine inanan Stalinci bakışın yeniden vurgulandığı dönemde, “Yasalcı” Maocu tarihçilerden görevi devralmış olan Çin Marksistleri tarafından da önceden dile getirilmiştir (Douw 1982: 270; 273 n. 20).

Aynen Çin ekonomisi üzerine yapılan tartışmalarda olduğu gibi, bu çalışmalar ve diğerleri (örneğin Rankin 1971), 1990’larda beliren küresel tarih yaklaşımlarına giden yolu açmıştır. Mayfair Yang’ın 1980’lerin başlarında Çin’de çağdaş guanxi (kişisel ilişki oluşturma) ile ilgili klasik çalışması; tarihçi Li Zehou’nun, ana akım Çin Marksizminin o dönemde PiLin PiKong tartışmasını tepetaklak edişini daha da ileri götürdüğü çalışması (Lin Biao’yu Eleştirmek, Konfüçyüs’ü Eleştirmek)… Tartışma, ilk imparator Qin Shi Huangdi tarafından yüceltilen Çin tarihinin Yasalcı Okul’unun varlığını sürdürmesine dayanak oluşturmak amacıyla, 1970’lerin ortalarında başlatılmıştı. Yasalcıların tarihsel olarak ilerici oldukları düşünülüyordu; çünkü Marksist söyleme göre, Konfüçyüsçü doktrin tarafından arka çıkılmış olan daha önceki yüzyılların köle sahipleri karşısında yükselmekte olan toprak sahiplerinin haklarını savunuyorlardı. Li Zehou, Çin’in gelişmesinde Konfüçyüsçü ritüel ve etikle pekiştirilmiş güçlü toplumsal bağlantıların inşa edilmesinin önemini vurguluyor, böylece Kültür Devrimi’nin solcuları tarafından devletin inşasına yapılan vurguya karşı çıkıyor, merkezi devlet tarafından yerel topluma çok fazla müdahale edilmesine karşı çıkanların ve kamusal alanda yerel inisiyatifin desteklenmesinin yolunu açıyordu (Yang 1994: 214).

Tze-ki Hon, cumhuriyetçi tarihçi Liu Yicheng’i (1880-1956) yeniden değerlendirirken, aynı argümanın Çin’deki daha erken örneklerini de ayırt eder (Hon 2004). 1930’larda, Liu’nun kültürelciliği, mitolojik imparatorlar Yao ve Shun’un dönemine kadar götürdüğü uzun dönemli bir Çin kültürünün varlığını varsaydığı için, milliyetçi Çin seçkinleri tarafından onaylanmıştı. Ama günümüzde bu çok daha önemliydi: Liu’ya göre, yerel seçkinlerin uzun ömürlü bir Çin kültürüne ait oldukları iddiası, Çin’in modernleşmesinden yana olanların devleti güçlendirme çabalarına ve yerel topluma tecavüzlerine karşı koymak için kullanılabilirdi: Millet münhasıran devlete bağlanamazdı; o, her şeyden önce Çin halkının ortaklaşalığını temsil ediyordu. Bu, bunalım dönemlerinde birliği ve siyasal karar almanın merkezileşmesini gerektirebilirdi; ama nispeten sakin dönemlerde, yerel inisiyatifi kendi aygıtlarıyla baş başa bırakmak ve devleti yerel toplulukların bakış açısıyla oluşturmak gerekirdi. Bu bakış açısında, devlet, merkezi(leştirici) ve modern(leştirici) devlete karşılık gelmektedir. Milli devlet, Yao/Shun kolektif uyumunun taşkına karşı yaptığı son çıkıştan ibarettir. Liu’nun kültürelci argümanı doğal olarak 1900’lerin öz yönetim hareketini ve –aynen şevk dolu Batılılaşma çabalarına karşı olduğu gibi– devlete karşı yerel aktivizmin özerkliğini desteklemiştir. Lui, Batı aşırıcılığı ve hırçınlığının karşısına geleneksel Çin ölçülülüğü ve yumuşak başlılığını koymuştur. Bu anlamda, Mayfair Yang’ın Konfüçyüsçülük, Duara Prasenjit’in ise feodalizmle ilgili –yukarıda değinilen– görüşlerini daha önce dile getirmiş; Çin’e özgü bir sivil toplumun varlığını ileri sürmüştür. Diğer gelenekçilerin tersine ve küresel tarihin iddiaları doğrultusunda, Batı ve Doğu (ya da Çin) kültürlerinin denkliğini ileri sürdüğünü de not etmek gerekir. Pek ünlü Liang Shuming gibi gelenekçiler üstün Doğu’nun (ya da Çin’in) ahlaki olarak bayağı olan Batı’dan üstün olduğunu varsayarken; Liu, geçmişte sıklıkla görüldüğü gibi (örneğin Liu’nun Batı’ya dahil ettiği Budizm), iki kültürün yaratıcı bir melezleşmesini öne sürer ve esasen Çinli olmayı sürdürecek olan bir toplum ve kültüre Batı teknolojisinin dahil edilmesini tartışır.

Kısacası, 20. yüzyılın büyük bir bölümünde Çin’deki entelektüel tartışmalarda hâkim olan, toplumsal ilişkilerin kamusal alanda kullanıma sokulmak üzere bütünleştirilmesinin Çin’de her zaman devlet inşası süreçlerinin ayrılmaz bir parçası olduğu görüşünü desteklemek için yeterli neden var. Çin’in ilk Çin-Japonya Savaşı’nda (1894-5) yenilgiye uğrayıp büyük bir savaş tazminatı ve sömürgeleşme tehlikesiyle yüz yüze kalmasından sonra, imparatorluk yönetimi siyasal kurumlarını modernleştirme çabası göstermeye başladı. Başlangıçta bunun sonuçlarını aynı ölçüde güç kullanarak bastırdı; ama 1900’deki Boxer Ayaklanması’ndan sonra bu çabaya son verdi. Bu ise, büyük güçlerin Çin yönetimine çok büyük bir zarar tazminatını dayatmasına yol açtı. 1990’ların ortalarında, yazarlar –Marianne Bastid’in daha önce “Çin burjuvazisinin altın çağı” olarak adlandırdığı (1986)– Mançu yönetiminin son dönemindeki demokratik değişim potansiyelinin varlığını daha fazla tanımaya başladılar. Örneğin, Gregory Thompson’un –19. yüzyıl boyunca Feng Guifen gibi muteber Çin teorisyenlerince hazırlanmış olan– 1900’lerdeki öz yönetim hareketi ile ilgili ayrıntılı tartışması; kamusal alanda yeni seçilecek olan yerel konsey ve meclislerle devlet aygıtı arasındaki iş bölümünün –iktidarın merkezi ve yerel arenaları arasındaki ehliyet paylaşımına ilişkin geniş bir alternatifler yelpazesinin ele alındığı– hararetle tartışılan bir mesele olduğunu ortaya koyuyor (1995: 3-13). Thompson’a göre, yeni sistemin bu iki yönetsel düzey arasındaki uçurumu aşmadaki başarısızlığı; reformcuların, yerel soyluluk düzeninin güçlü ortak geleneğinden yararlanamamasından kaynaklanıyordu. Bu ise, tek tek seçmenleri güç ve hedeften yoksun bırakmış; yerel düzeyde güçlü olanların iktidarı gasp etmelerine, resmi unvanları elde ederek var olan iktidarlarını sürdürmelerine yol açmıştır (1995: 155-60).

Tarihle ilgili yeni yaklaşımlar, bu eksiklikleri kabul etmelerine rağmen, yerel seçkinlere, burada sözü edilen küresel tarih yanlılarının talep ettiğinden daha fazla bir aracılık işlevi yüklemişlerdir. Benzer bir biçimde, modernleşmeye götüren şeyin yalnızca dış müdahale olmadığını da ortaya koymuşlardır. Çin, onu her zaman ileriye doğru yönlendirmiş olan ve dışarıdan gelen dürtüler doğrultusunda davranmasını, bu dürtüleri kendi olanaklarının sınırları içerisinde ilerlemek için kullanmasını mümkün kılan güçlü iç dinamiklerinden yararlanmıştır. Bu görüşlerin çağdaş Çin’de gözlenen değişimlerde rolü olmuştur elbette. Mayfair Yang’ın çalışması, 1980’lerde, hatta daha öncesinde gündeme gelen guanxi ağlarının günümüzdeki öneminin açıklanmasına ve konumlandırılmasına yaramıştır (Walder 1986). Vurgu değişimi, 1990’larda, toplumsal kurum bolluğunun restorasyonunu kolaylaştırmıştır: özellikle 1980’lerden sonra Çin’in siyasal yapısına yeniden dahil olan soylar, hemşeriliğe dayalı cemiyetler, NGO’lar ve diğer toplumsal kurumlar. Frank Pieke’nin bir denemesi, ibret alınması gereken bir çalışmadır. Pieke, Çin Komünist Partisi yönetiminin, Güney Çin’de yeni ortaya çıkan “soy zihniyeti”ni, yerel toplumu elinde tutabilecek gayriresmi toplumsal mekanizmalar olarak yerel seçkinlerden ve onların soya dayalı bağlarından yararlanmak için kullanılacak bir araç olarak gördüğünü ileri sürüyor (2004). Diğer bir tasarı, hemşeriliğe dayalı cemiyetlerin kullanılmasıdır. Buna daha sonra değineceğiz.

Özetleyecek olursak, çağdaş tarihçilik Çin toplumunun –gitgide güçsüzleşen imparatorluk yönetiminin 19. yüzyıl sonlarında artık baş edemediği– iç dinamiklerini vurgulamaktadır. Çin tarihini uzun dönemli olarak değerlendirmekte; tarihsel değişimin esas yönlendiricileriyle ilgili olarak dikkati devletten ve dış etkilerden uzaklaştırmakta; aracılık işlevini –modern devletin inşası projesinde çok yönlü inisiyatiflerine ve işbirliğine gereksinilen ve tarihin önemli dönemlerinde kendi etki alanlarını yaratmalarına olanak tanınmış olan– yerel seçkinlere ve diğerlerine yüklemektedir. Çin toplumunun kendi kaynaklarıyla gelişme ve modernleşmenin gereklerini yaratıcı bir biçimde özümleme yeteneği, yeni küresel tarihin perspektifleriyle uyumludur.

Sinifikasyona Saldırı

Piyasa güçlerinin serbest kalması, 1980’lerden itibaren –1890’larda olduğu gibi– küresel toplumu yeni yollar üzerinden ileriye doğru iteklemiş, dikkati toplumsal kimliklerin tek tedarikçisi ve mimarı olarak görülen devletten piyasadaki aktörlere kaydırmıştır. Yeni tarihçilikte ise, bunun doğal sonucu olarak piyasa aktörlerinin belirmekte olan ulus-devlete karşı konumunu tanımlamada, savaş sonrası dönemlerin milli tarihçiliğinden çok daha geniş bir seçim ve müzakere alanı bulunmaktadır. Crossley, başka şeylerin yanı sıra, “1800’den itibaren kuşatılmış kent kültürü bölgelerinin gelişmesi”nin, “devletin yasaklamalarının ötesine geçen tanımlama ve yeniden tanımlama çalışmalarında gösterildiği gibi”, “daha önceki dönemlerin çok boyutlu, geçirgen, müzakere ile belirlenmiş, muğlak ve dinamik yerel kimlik süreçlerinin sürekliliğini temsil ettiği”ni ortaya koymuştur (Crossley 2006: 215). Bu “daha önceki dönemlerin dinamik yerel kimlik süreçleri”nde, insanların hareketlilikleri ve göç edişleri her zaman önemli bir rol oynamış ve devleti tetikte olmak, ortaya çıkan anlaşmazlıkları ihtiyatla ele almak konumuna itmiştir. Benzer bir ruh haliyle, May Fourth Hareketi’nin (1919-1925) “milli” imgesine karşı da saldırıya geçilmiştir. May Fourth, modern put kırıcılığın radikal bir biçimde geleneksel Çin düşüncesini parçaladığı bir dönüm noktası işlevi görmüştür. Ama Hon ve diğerlerine göre (2003), modernleşme popüler ve geleneksel hatlarda da ilerlemiş ve Çin gelenekleri korunarak gerçekleştirilmiştir. Qing’in son dönemindeki yazın, çok farklı bir moderniteyi göstermekte ve apaçık May Fourth yapıtlarına doğru akmaktadır. Yeni tarihçilik bu yolla geleneği, modernistlerin modernite yarığını alt etmiştir.

Buradaki merkezi yenilik –benzer bir biçimde homojen ve otantik bir Çin kültürü olduğunu varsayan Fairbankçı bakışta ve milli Çin görüşlerinde tanık olduğumuz– önceki sinifikasyon yaklaşımından uzaklaşılmasıdır. Bu uzun bir süre varlığını sürdürmüş, çevredeki kültür, din ve düşünce sistemlerini asimile etmişti. Bu görüşe göre, Mançu Hanedanı Çin kültürünün merkezinde uzun bir dönem var olduğu ve 1644’te başa geçene kadar o kültürü öğrenme ve benimseme konusunda çok yol kat ettiği için ayakta kalabilmişti. Ancak 1990’larda, tarihçiler etnik çizgilerdeki kimlik oluşumunun esasında çok merkezli ve açık uçlu olduğunu, bu nedenle gereksinilen tek bir “Çinli öz”ün artık ortaya çıkamayacağını ileri sürmeye başladılar. Pamela Crossley ve diğerlerinin Qing’in etnik politikalarıyla ilgili çalışmalarına ve Çin dışında yapılan akademik çalışmalara baktığımızda, bu husus açıklık kazanacaktır.

Bugüne değin sinifikasyon paradigmasından en radikal kopuşu yapanlar, Mark Elliot ve Pamela Crossley’dir. Pamela Crossley’e göre, Qing devleti, iddialı ve kalıcı bir Moğol kimliğini canlandırmasaydı ayakta kalamazdı (2006: 79). Bu yaklaşım, Elliot’un benzer ifadeleriyle birlikte değerlendirildiğinde, Qing İmparatorluğu’nun, Mançuları, Moğolları, Tibetlileri ve Çinlileri birbirinden ayrı tuttuğu; onları kendi kültür ve kurumlarını geliştirmeleri için desteklediği, teşvik ettiği ortaya çıkıyor. İmparator gerçekten “Çinli”ye dönüşmüş; ama aynı zamanda Qing İmparatorluğu’ndaki diğer kültürlerle ilgili iyi bir deneyim kazanmaya, onların dilini öğrenmeye özen göstermiştir. Özellikle Moğollar burada önemli bir rol üstlenmiştir: Onların Çin’in batı bölgelerindeki unsurları, Çin’in Orta Asya ile ticaret ve diplomasi ilişkileri açısından son derece stratejik bir konuma sahiptiler; Çin’in Tibet, Ortadoğu ve gitgide genişlemekte olan Rus İmparatorluğu ile ilişkilerinde aktarma organı işlevi gördüler. Aynı zamanda, batılı Moğol kurumlarını Çin’in sınırlarındaki doğulu taydaşlara karşı kullanarak Çin İmparatorluğu’nu bir kez daha yutabilecek bir Moğol dirilişinin de önü alınması gerekiyordu. Crossley’e göre, Qing imparatorları, güneydeki azınlıkların kendi kültürel alanlarını tanımaya daha az eğilimliydiler. Tayvanlı tarihçi Ka Chi-ming ise, Qing’in Çin’in güney sınırlarında inisiyatifi –sinifikasyon modelinde düşünüldüğünden daha fazla– elinde tutabileceği politikalar izlediğini ileri sürüyor. Bu azınlıkları Han Hanedanı’ndan gelen komşulara karşı kullanmayı tercih etmişler, dizginleri ellerinde tutmuşlardı (Ka 2001).

Çin’in uluslararası ticaret ve yatırımında gitgide artan bir rol oynayan kimlik oluşumundaki değişimler, Çin’in dışında da geçerlidir. Milli, modernist tarihçilikte, Qing’in yurtdışına göç edilmesine ve oradaki iş faaliyetlerine kuşkuyla yaklaştığı, dışarıda olanları potansiyel hainler olarak gördüğü yolundaki yaklaşım standartlaştırıldı. Yurtdışında kalıcı olarak ikamet etmeyi seçenleri ölüm cezası bekliyordu. 1893’te yurtdışında ikamet yasağının kaldırılmasından sonra, Qing kademeli olarak tutumunu değiştirdi. Reformculara göre çok geç kalınmıştı. Örneğin Liang Qichao, 1900’lerde Qing sarayına karşı ateşli yazılar kaleme aldı. Ona göre, sömürgelere yerleşenlerin cezalandırılması yerine desteklenmesi yoluna gidilmeliydi. Batılı güçler kendi çıkarlarına olduğu, kendi devletlerinin zenginliğini pekiştirdiği için, sömürgelere yerleşenleri her zaman desteklemişlerdi.

Tarihçiler, Qing sarayına dar görüşlü, yabancı düşmanlığı yapan bir bakış açısı atfetmek yerine; Çin yönetiminin, 1870’lerde emperyalist saldırganlığın yeni bir aşaması ortaya çıktığı andan itibaren, Çin dışında sahip olduğu nüfuzu kullanmış olduğunu anladılar. Bu, yukarıda değinilen yeni küresel tarihin diğer merkezi bir temasının, yani küresel bağlanırlığa yapılan vurgunun yanı başında durmaktadır. Günümüzde, Çin yönetiminin, ABD’de 1870’lerden beri gözlenen vasıfsız işgücünün istismarı ve ayrımcı yasal düzenlemelere gösterdiği ilgi, savaş sonrası dönemlere göre daha fazla dikkat çekmektedir. Bu tarihten sonra, yurtdışında iş yapan Çinlilerle ilgili yaklaşımın da modası geçmişti. Onların arasında Çin’in modernleşmesine katkıda bulunmak isteyenlere fahri unvanlar ve ayrıcalıklar verildi. Prasenjit Duara, anayasal monarşi yanlıları ile milliyetçilerin zafere ulaştıkları 1911’den sonra, Qing sarayının ise 19. yüzyılın son dönemlerinde yurtdışındaki Çinlileri cezalandırmak için harcadıkları çabaya işaret ediyor (1997; ayrıca bkz. Yen 1985, Godley 1981: 60-78).

Böylece, Qing devletinin 1870’lerden sonra açıkça artan dış baskılar karşısındaki hassasiyetinin yanı sıra, Çin devletinin bunun sonucunda dışarıda iş yapan Çinlilere atfetmiş olduğu aracılık da daha fazla vurgulanır. Bu ikincisinin Güneydoğu Asya ekonomilerindeki güçlü konumu ve 20. yüzyılın büyük bir bölümünde Çin yönetimleri için kullanılmış olması, onların ilişki biçimlerinin kabul edilmesini ve onaylanmasını ve geçen yüzyılın akışı içerisinde birbirinin yerine geçen devlet bürokratlarına benimsetilmesini sağladı. Bu, onların Çinli oluşlarına ve anavatanlarının yazgısıyla ilgili olarak kaygılanma yönündeki doğal eğilimlerine başvuruyu ima ediyordu. Onların ülkelerine karşı hissettikleri varsayılan bağlılıkları bunun bir parçasıydı; böylece, Çin’in içerisindeki ve dışarısındaki Çinli ticaret toplulukları arasında her zaman önemli bir birlik biçimi olagelen yerel kimlikler, “ülke dışında olma söylemi”nin repertuvarında değişmez bir unsura haline geldi (Douw 1999).

Diğer bir deyişle, memleketli birlikleri, aynen yukarıda değinilen soylar gibi, Çin devleti ile piyasa arasında bir aktarma organı haline geldi. Yani, Çin devletinin piyasaları geliştirme gereksinimi, yerel kimlik oluşumuna olanak tanınmasına ve bu yolla daha da fazla merkezli Çin kültürünün gelişmesine yol açtı. Bu, Çin devletinin zayıf olduğu dönemlerde, devletin işlevlerinin iş grupları tarafından uygunsuzca ele geçirilmesine yol açabilirdi. Çin merkezi devletinin açıkça gerilemekte olduğu 1890-1920 döneminde Hong Kong’daki Siyililer, bunun güzel bir örneğini oluşturmaktadır. Bunlar, Guangzhou yakınlarındaki Siyi bölgesinin tüccarlarıydılar; varlıklarını ABD’de edinmişler, göçmenlere karşı yapılan yasal düzenleme sonucunda Çin’e dönmeye zorlanmışlar, Hong Kong toplumunun kenar bölgesinde ayrı bir azınlık oluşturmuşlardı. Güçlü bir konum edinmeyi başardılar ve yurtsever bir destek grubu olarak Qing Hanedanı’nın yakınlığını kazandılar. Sonunda, 1910’lar ve 1920’lerde Milliyetçi Parti örgütüne nüfuz ederek, onun denetimini ve varlığını ele geçirdiler (Chung 1999).

Günümüzdeki komünist rejimin etnik politikalarının yeni tarihçiliğin paradigmalarına ne denli uygun düştüğünü görmek için, biraz hayal gücü yeterlidir. Crossley’e göre, Çin Komünist Partisi, etnik farklılığa izin vermeseydi siyasal olarak ayakta kalamazdı. Aynen Qing Hanedanı gibi. Evelyn Rawski, 1996’da bu yeni paradigmanın yükselişine işaret ediyordu (1996). Onu, Çin’in 1980’lerden itibaren kültürel ve etnik olarak farklı bir devlete dönüşmesine uygun bir hale getirmişti (Rawski 1996: 848-49). Çin yönetimi, 1970’lerin sonlarında reformların başlamasından itibaren, etkin bir biçimde, bölgesel farklılaşma ve merkezsizleştirme politikası izlemiştir (Douw 1982). Rawski, yaptığı değerlendirmede bunu dikkate almamış gibi gözüküyor. Sözgelimi Çin yönetimince ihraç edilen, pişirilmiş topraktan imal edilmiş çanak çömlek sergileri ziyaret edildiğinde, Qing İmparatorluğu’nun etnik çeşitliliği ya da Yangzi Nehri kıyılarındaki imparatorluk öncesi Chu Prensliği’nin kuzey ovalarındaki Çinli Han uygarlığı üzerindeki derin etkileri gözlemlenebilir. Kültürel merkezsizleştirmenin diğer bir örneği, Güneybatı Çin’deki Yi azınlığı tarihçilerinin, Yi kültürünün Han uygarlığının atası olduğu yolundaki iddiasıdır (Harrell ve Li 2003). Bu, elbette, Yi tarihçiliğinin kendi alanı içerisinde bile aşırılığa kaçan bir iddiadır. Çok az tarihçi tarafından ciddiye alınmıştır. Yine de, bu iddianın korunması ve yayımlanması, Çin devletinin merkezsizleştirici kimlik oluşumunda ulaşmayı arzuladığı hedefleri göstermektedir. Bu, büyük ölçüde, daha önceki kumanda ekonomisinin merkezsizleştirilmesinin ve yerel düzeyde piyasaların gelişimini hızlandırma gereksiniminin doğal sonucudur. O nedenle, 1980’lerin Marksist tarihçiliği ile 1990’ların küresel tarihinin, etnik gruplara modernist tarihçiliğin tanıdığından daha fazla aracılık tanıma ve onları merkezi devletin dolaysızca erişebileceği alanın dışına yerleştirme konusunda çakışmalarına şaşırmamak gerekir. Yurtdışındaki Çinliler arasında hemşerilik bağlarına dayalı, aşağıdan yukarıya kimlik oluşumunun desteklenmesi de buna koşut bir çizgidedir: İki durumda da, milli devletle kimlik oluşumunun ayrı tutulması, milli devletle piyasanın gelişiminin ayrı tutulmasının yanı başında yer almaktadır.

Sonuç

Çin Halk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti, dış saldırganlık ve içerideki parçalanma karşısında askeri şiddetin uygulandığı uzun bir dönemin ardından, 20. yüzyılın ilk yarısında kuruldular. 20. yüzyıl Çini ve Türkiye’si bir militerizasyon tarihini paylaşıyorlar. Güçlü bir milli devleti oluşturmak için ısrarlı bir biçimde çaba harcadılar. Bu ise, milletin birliğini ve devleti vurgulayan, devletin ekonomiye ve homojen bir milli kimliğin yaratılması yönünde sert bir biçimde müdahale etmesine haklılık kazandıran milli tarihlerin oluşturulmasına neden oldu. 1970’lerin siyasal hareketlenmelerinin sonucu olarak ortaya çıkan 1990’ların küreselleşme olgusu, bu süreci tersine çevirdi ve –en azından Çin’de– ülkenin uzun dönemli sivil geleneklerinin yeniden keşfedilmesine ve toplumsal ve etnik kimliklerin çok merkezli oluşumu geleneğinin tanınmasına zemin hazırladı. Küresel tarihin merkezi hedeflerinden biri, bu tersine çevrilişin sağladığı zeminde, tarih yazımının geçerliliğini sınamak, onu biraz olsun oluşturmaktır. Geyer ve Bright’ın 1992’de yayımlanmış, belli bir programa dayanan ifadesi, yukarıda bu bağlamda alıntılanmıştır. Aşağıda, Jos Gommans’ın bundan on beş yıl sonra (2007) yayımlanmış olan makalesinden alıntılanan benzer ifadeler yer alıyor. Bu makalede, Orta Asyalı göçebe halkların eski askerlerin kullanılmasına dayanan devlet oluşumunun, erken modern Moğol, Qing ve Osmanlı İmparatorluklarında iktidarın uygulanmasında hayati bir öneme sahip olduğu ileri sürülmektedir. Bu değerlendirme, bu halkların tarihsel rolünün yeniden gözden geçirilmesini sağlamış; bu etkenin önemini, aynı dönemde Avrupa’daki devlet oluşumunun öneminin üzerinde bir yere yerleştirmiştir:

[…] dikkatimizi büyük ölçüde Hindistan ve Çin’e yönelteceğiz. Bu iki bölge birbiriyle pek karşılaştırılmaz; karşılaştırıldığında ise, esas olarak “modern” sanayinin yükselişine ve devlet oluşumuna odaklanmış olan, hâlâ hükmünü sürdüren Avrupa’nın paradigmasıyla yapılır bu. Ama bizim araştırmamızda Avrupa’nın rolünü –devletlerin kurulmasında ve parçalanmasında makinenin yerini eski askerin aldığı– Orta Avrasya üstlenecek (2007: 2). […] daha genel –genellikle Weberci– kategorilerin, Batılı deneyimi temel alan egemen devletlerin modern, ideal türlerinden farklı bir tarihsel art alana sahip olduklarını unutma eğilimindeyiz. Bizim dönemimizde başarılı bir devlet oluşumunun en güçlü örneklerini veren yer, Avrupa, Çin ya da Hindistan değil, Orta Avrasya’dır (2007: 13).

Qing Hanedanı’ndan cumhuriyete geçişle ilgili küresel tarih perspektifi, Gommans’ın yaklaşımıyla uyumludur. Qing Hanedanı’nın 1911’deki çöküşüyle ilgili –yukarıda özetlenen– yeni tablo, başka yerlerde oluşturulan yörüngenin aynısını –bürokrasisini ve piyasalarını– güçlendirerek; böylece, canlı yerel toplumsal ve kültürel dinamiklerini tamamlamak ve sağlamlaştırmak için, dış etkileri yaratıcı bir biçimde bünyesine katarak- kendi gücüyle ve kendi tanımladığı gelenekleriyle uyumlu bir biçimde izlemiş olan bir devleti ifade etmektedir. Bu –gönülsüzce modernleşen bir devlete dayatılan, toplumdaki konumlarını yeni ortaya çıkmakta olan milli devlete erişme olanakları kadar yerel ve küresel piyasalarda yapmış oldukları kazançlarla edinen grup ve bireylere aracılık veren– önemsiz bir siyasal hamle olarak biçimlenmiş olan modernist 1911 tahayyülünü yerinden etmektedir. Yeni tarihçilik, bu yolla –içerisinde Batılı modernitenin teleolojisinden yoksun, Batılı olmayan ülkelerin katkıları için yeterince alan bırakılan– küresel ekonomi ve siyasetin çok merkezli gelişimi tahayyülünü de bir ölçüde oluşturmaktadır.

Bunun Batılı olmayan dünyadaki halkları ve tarihçileri kazanmak ve ana akım milli ve modernist tarihçiliğin Avrupa merkezli önyargılarını alt etmek için yeterli olup olmadığını daha sonra göreceğiz. Küresel tarihten, yukarıda tanımlandığı gibi, Batılı ve Batılı olmayan kültürlerle ilgili radikal bir eşitlikçiliğin savunulması için de yararlanılabilir. Böylece, uzun dönemde pek az temel siyasal değişim gösteren Batılı olmayan milletlerle ilgili yaklaşımın değişmesine yol açabilir. Ama çok fazla kuşkuyla karşılanacaktır, özellikle Batılı olmayan dünyanın tarihçileri ve siyasal ekonominin solcu önderleri tarafından. Durara’nın, küresel tarihin erdemleriyle ilgili olarak, daha fazla açıklama yeteneğine sahip olduğu için daha önceki milli tarihten daha iyi olduğundan öte bir iddiası yoktur. Ona göre, “küresel” tarihçilik sadece milli tarihin diğer bir türüdür (2008: 155). Solcu tarihçiler, geri ekonomilerin modernleştirilmesinin küresel güç ilişkilerinde değişimi gerektirdiğini ve küresel tarihin yeni sömürgeci projelerden biri olmaya doğru gidebileceğini ya da en azından ataları gibi Avrupa merkezli olarak kalacağını ileri sürmektedirler (Dirlik 2003, Eley 2007). Chakabharty, 1992’de, gerçek bir küresel tarihin asla Batılı akademik kurumlar içerisinde yaratılamayacağı uyarısında bulunmuştur:

Avrupa, akademik tarih söz konusu olduğu sürece –“Hintli”, “Çinli”, “Kenyalı” vb. diye adlandırdıklarımız da dahil olmak üzere– bütün tarihlerin egemen kuramsal öznesi olarak kalacaktır (1992: 1). […] Avrupa, üniversitenin kurumsal mahalli içerisinde taşralılaştırılamayacağına göre […] Avrupa’nın taşralılaştırılması projesi, kendi olanaksızlığını kendi içerisinde fark etmelidir (1992: 22).

Küresel tarih, bu ihtilaflara rağmen gelişmeye devam etmiş, eşitlikçi misyonunun ve Avrupa ve Batı’nın dünyada artık rakipsiz olmadıkları gerçeğini teslim etmesinin arkasında durmuştur. Bu sağlam kanı, çağdaş küresel topluluğun sorumluluklarını eskisinden farklı bir tarzda biçimlendirmektedir. Bu sağlam kanı, eğer uygun bir biçimde siyasal eyleme aktarılırsa, sonunda bir farklılık yaratacaktır.

Kaynakça

Bastid, Marianne, 1986, “The Chinese Bourgeoisie”, The Cambridge History of China, vol. 13, Republican China 1912-1949, 1 içinde, John K. Fairbank, Albert Feuerwerker (ed.), Cambridge University Press: Cambridge.

Bayly, C. A., 2004, The Birth of the Modern World 1780-1914, Blackwell.

Bentley, Jerry H., “Myths, wagers and some moral implications of world history”, Journal of World History 16 (2005) 51-83.

Chakrabarty, Dipesh, 1992, “Postcoloniality and the artifice of history. Who speaks for ‘Indian’ pasts”, Representations 37, s. 1-26.

Christiansen, Fleming ve Shirin Rai, 1996, Chinese Politics and Society, an Introduction, Prentice Hall Europe: Hemel Hempstead.

Chung, Stephany Po-ying, 1999, “Mobilization Politics: The Case of the Siyi Businessmen in Hong Kong, 1890-1928”, Qiaoxiang Ties, interdisciplinary approaches to “cultural capitalism” in South China içinde, Leo Douw, Cen Huang ve Michael Godley (ed.), Londra, New York: Kegan Paul.

Crossley, Pamela Kyle, 1997, “The historiography of Modern China”, Companion to Historiography içinde, Michael Bentley (ed.), Routledge: New York, Londra, s. 641-58.

______, 1999, A Translucent Mirror, history and identitiy in Qing Imperial Ideology, University of California Press: Berkeley, Los Angeles, Londra.

______, 2008, What is Global History? Polity Press: Cambridge.

Crossley, Pamela Kyle, Helen F. Siu ve Donald S. Sutton (ed.), 2006, Empire at the Margins, Culture, Ethnicity and Frontier in early modern China, University of California Press: Berkeley, Los Angeles, Londra.

Dirlik, Arif, 2003, “Confounding Metaphors, Inventions of the World: What is World History for?” Writing World History 1800-2000 içinde, Stuchtey, Benedikt ve Eckhardt Fuchs (ed.), Oxford: Oxford University Press, s. 91-135.

Douw, Leo, 1991, The representation of China’s rural backwardness; a tentative analysis of intellectual choice in China, based upon the lives, and the writings on rural society, of selected liberal, marxist and nationalist intellectuals, yayımlanmamış doktora tezi, Leiden.

Duara, Prasenjit, 1995, Rescuing History from the Nation, questioning narratives of modern China, University of Chicago Press.

______, 1997, “Nationalists Among Transnationals: Overseas Chinese and the Idea of
China, 1900-1911”, Ungrounded Empires, the cultural politics of modern Chinese transnationalism içinde, Aihwa Ong ve Donald Nonini (ed.), Routledge: New York, Londra, s. 39-61.

______, 2008, “History and Globalization in China’s Long twentieth Century”, Modern China 34 (1) içinde, s. 152-64.

Elliott, Mark, 2006, “The Manchus”, Empire at the Margins, Culture, Ethnicity and Frontier in early modern China içinde, Crossley, Pamela Kyle, Helen F. Siu ve Donald S. Sutton (ed.), 2006, University of California Press: Berkeley, Los Angeles, Londra, 1. Bölüm.

Elvin, Mark, 1973, The Pattern of the Chinese Past, a Social and Economic Explanation, Stanford: Stanford University Press.

Eley, Geoff, 2007, “Historicizing the global, politicizing capital: Giving the present a name”, History Workshop Journal 63 içinde, s. 153-188.

Fairbank, John King, Edwin O. Reisschauer ve Albert M. Craig, 1965, East Asia, the modern transformation, George Allen & Unwin Ltd., Londra.

Frank, Andre Gunder, 1998, ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, Los Angeles, Londra.

Geyer, Michael ve Charles Bright, 1995, “World History in a Global Age”, The American Historical Review 100 (4) içinde, s. 1034-60.

Godley, Michael, 1981, The Mandarin-capitalists from Nanyang. Overseas Chinese enterprise in the modernization of China, 1893-1911, Cambridge: Cambridge University Press.

Goldstone, Jack, 2002, “Efflorescences and Economic Growth in World History: Rethinking the ‘Rise of the West’ and the Industrial Revolution”, Journal of World History 13 (2) içinde, s. 323-389.

Gommans, Jos, 2007, “Warhorse and post-nomadic empire in Asia, c. 1000-1800”, Journal of Global History 2 içinde, s. 1-21.

Harrell, Stevan, Li Yongxiang, 2003, “The History of the Yi, Part II”, Modern China 29 (3) içinde, s. 362-96.

Ho, Ping-Ti, 1998, “In Defense of Sinicization: A Rebuttal of Evelyn Rawski’s ‘Reenvisioning the Qing’”, The Journal of Asian Studies 57 (1) içinde, s. 123-55.

Hon, Tze-ki, 2004, “Cultural Identity and Local Self-Government: A Study of Liu Yizheng’s History of Chinese Culture”, Modern China 30 (4) içinde, s. 506-42.

Hsüeh, Chün-tu (ed.), 1986, The Chinese Revolution of 1911, New Perspectives, Joint Publishing Co. (HK): Hong Kong.

Ip, Hung-Yok, Tze-ki Hon ve Chiu-Chun Lee, 2003, “The Plurality of Chinese Modernity: A review of recent Scholarship on the May Fourth Movement”, Modern China 29 (4) içinde, s. 490-509.

Ka, Chi-ming, 2001, Fantoujia, Qingdai Taiwan Zujun Zhengzhi yu Shufan Diquan (Ethnic Policy and Minorities’ Land Rights in Taiwan during the Qing), Taipei: Academia Sinica.

Kuhn, Philip A., 1970, Rebellion and its enemies in late Imperial China: militarization and social structure, 1796-1864, Cambridge, Mass.: Harvard University Press.

______, “The development of local government”, The Cambridge History of China, vol. 13, Rebublican China 1912-1949, 2 içinde, John K. Fairbank, Albert Feuerwerker (ed.), 1986, Cambridge University Press: Cambridge, s. 329-60.

Landes, David, 1998, The Poverty and Wealth of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor, New York: Little, Brown and Co.

Lin, Man-houng, 2006, China Upside Down, Currency, Society, and Ideologies, 1808-1856, Cambridge (Mass.), Londra: Harvard University Press.

Moore, J. D. Barrington, 1966, Social origins of dictatorship and democracy: lord and peasant in the making of the modern world, Boston: Beacon Press.

Murphey, Rhoads, 1974, “The Treaty Ports and China’s Modernization”, The Chinese City between Two Worlds içinde, Mark Elvin ve G. William Skinner (ed.), Stanford: Stanford University Press, s. 17-71.

O’Brien, Patrick, 2006, “Historiographical traditions and modern imperatives for the restoration of global history”, Journal of Global History 1 (1) içinde, s. 3-39.

Pieke, Frank N., 2003, “The Genealogical Mentality in Modern China”, Journal of Asian Studies 62/1 içinde, s. 101-29.

Pomeranz, Kenneth, 2000, The Great Divergence: Europe, China, and the Making of the Modern World Economy, Princeton: Princeton University Press.

Rankin, Mary B., 1971, Early Chinese Revolutionaries: Radical Intellectuals in Shanghai and Chekiang, 1902-1911, Cambridge (Mass.): Harvard University Press.

Rawski, Evelyn S., 1996, “Presidential Address: Reenvisioning the Qing: The Significance of the Qing Period in Chinese History”, Journal of Asian History 55 (4) içinde, s. 829-50.

Sutherland, Heather, 2007, “The Problematic Authority of (World) History”, Journal of World History 18 (4) içinde, s. 491-522.

Thompson, Roger R., 1995, China’s Local Councils in the Age of Constitutional Reform, 1898-1911, Cambridge (Mass.): Harvard University Press.

Vries, P. H. H., 2001, Are Coal and Colonies Really Crucial? Kenneth Pomeranz and the
Great Divergence, Journal of World History 12 (2) içinde, s. 407-446.

Vries, P. H. H., 2002, “Governing Growth: A Comparative Analysis of the Role of the
State in the Rise of the West”, Journal of World History 13 (1) içinde, s. 67-138.

Walder, Andrew G., 1986, Communist Neo-traditionalism; Work and Authority in Chinese Industry, Berkeley, Los Angeles, Londra: University of California Press.

Washbrook, David, 1997, “From comparative sociology to Global History: Britain and India in the pre-history of modernity”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 40 içinde, s. 410-443.

Wong, R. Bin, 1997, China transformed: historical change and the limits of the European experience, Ithaca: Cornell University Press.

______, 2002, “The Search for European Differences and Domination in the Early Modern World: A View from Asia”, American Historical Review 107 (2) içinde, s. 447-69.

Yang, Mayfair Mei-hui, 1994, Gifts, Favors, and Banquets, the art of social relationships in China, Ithaca, Londra: Cornell University Press.

Yen, Ching-Huang, 1985, Coolies and Mandarins. China’s protection of Overseas Chinese during the late Ch’ing period (1851-1911), Singapur: Singapore University Press.

Demo version limitation, this page not show up.

II. Meşrutiyet/Jön Türk Devrimi’ne ABD’nin Bakışı

Cüneyt Akalın

I. Giriş

Bu bildiride ABD hükümetinin ve İstanbul’daki diplomatik görevlilerinin II. Meşrutiyet’in ilanına, Meşrutiyet’in ilanının ardından doğan ortama ve ünlü 31 Mart Olayı’na bakışı irdelenecektir. Bildirinin amacı, ABD resmi çevrelerinin yakın tarihimizin büyük dönüm noktasına bakışının bir fotoğrafını çekmektir. Bu çalışma Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nın 1908-1914 arasında (I. Savaş öncesi) yaşanan olaylara tanıklık eden belgelerini esas almaktadır.

Missouri Zırhlısı’nın 5 Nisan 1946 sabahı İstanbul Limanı’na demir atması ile başlayan ve 1952’de Atlantik İttifakı içinde ciddi bir ortaklığa dönüşen ilişkiler, 2003 Mart’ında komşuluk ilişkisi haline geldi.

Atlantik ötesindeki uzak ülke, komşu oldu. Nereden nereye…

Bir anekdot anlatarak konuya gireyim: ABD yönetiminin başı, Bağımsızlık Savaşı sonrasında ilk kez Cezayir Beyi ile derde girer. O yıllarda Cezayir’in “Dayısı” Akdeniz’e habersiz girmeye kalkışan Amerikan gemilerine el koyar. Sorunu çözmek için Washington’ın 1800’de Cezayir’e gönderdiği Komodor Baindridge’e Cezayir’in Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı olduğu hatırlatılınca, Komodor, akıl verenlerin tavsiyelerine uyarak yanına bol hediye alıp, Babıâli’nin yolunu tutar. Dönemin hariciye nazırının “Sen kimsin?” sorusuna Komodor Bainbridge “ABD temsilcisiyim” deyince, nazır “Biz ABD milleti diye bir şey duymadık” karşılığını verir. Komodor’un “Ülkemin bir adı da ‘yeni dünya’” açılımını yaparak havayı yumuşatma girişimine nazır bir kez daha ters bir yanıt verir. “Onun hakkında da bir şey duymadık.” (NYT 6 Ocak 1895)

Nereden nereye?

II. 19. Yüzyılın Sonunda Amerika

Aşağıda inceleyeceğimiz resmi Amerikan belgeleri kuşkusuz o döneme tanıklık eden belgelerdir. Ancak ABD tarihi açısından özellikler taşıyan 19. yüzyılın sonu-20. yüzyılın başını doğru kavramadan Amerikan politikalarını kavramak mümkün değildir.

Yüzyılın sonu ABD’nin emperyal bir güç olarak sahneye çıktığı yıllardır.

19. yüzyılda Monroe Doktrini’ni ilan ederek Avrupalı sömürgeci devletleri Amerika yerküresinden uzak tutan, buna karşılık kendisi de Amerika topraklarının dışına çıkmamayı ulusal politika haline getiren ABD, 19. yüzyılın sonlarında öteki Avrupalı güçlerin attığı emperyal adımlara koşut olarak yeni arayışlar içine girdi. Monroe Doktrini’ni 1895’te gürültülü biçimde yeniden ilan eden Başkan Cleveland, İngilizleri İngiliz Gine’si ile Venezuela arasındaki sınır anlaşmazlığından uzak durması için uyardı. Ardından, ABD Kolombiya devletine karşı Panama’da patlak veren isyanı destekledi, öteki devletlere danışmadan Panama’yı bağımsız bir cumhuriyet olarak tanıdı. Bir süre sonra Panama Kanalı’nı inşaya koyuldu. Panama giderek Amerika’nın protektorası oldu. Bu süreç içinde ABD dikkatini Pasifik’te yoğunlaştırdı.

ABD’nin Karayipler’deki çıkarları Küba’da yoğunlaşıyordu.

Küba’da İspanyollara karşı yükselen tepkinin ayırtında olan, fırsat kollayan ABD, aradığı fırsatı 1898’de Havana’da buldu. Maine adlı savaş gemisinin Havana limanında batışının ardından, sabotaj iddiası ile İspanya’ya savaş açtı. Yerel halkın İspanyollara duyduğu tepkiden de yararlanan ABD, 1898’deki İspanya Savaşı’nı kolayca kazandı. Bağımsızlığını kazanan Küba belli koşullarda ABD’ye bağımlı hale gelirken, (Platt Amendment) İspanya’yı Pasifik’ten atan ABD, Porto Riko’yu ve dünyanın öteki ucundaki Filipin Adaları’nı ele geçirerek bir Pasifik gücü haline geldi.

Amerikan emperyal politikaları Theodore Roosevelt yönetimi altında daha belirgin hale geldi. 1904’te “uygar toplumların genel olarak gevşemesine neden olan yanlış davranışların … kimi uygar ulusların müdahalesine yol açabileceğini” iddia eden Theodore Roosevelt “Monroe Doktrini’nin … ABD’yi uluslararası bir polis gücü gibi davranmaya itebileceğini” açıkladı. “Roosevelt Corollary” olarak bilinen ve Monroe Doktrini’ne “Ek” olarak dilimize aktarabileceğimiz açıklamasında, Teddy Roosevelt “Avrupalı devletlerin borçları tahsil etmek için Amerika’ya müdahalesine izin vermediği için, uygar dünyanın bu bölgedeki yatırımlarını güvenceye almanın ABD’ye düştüğünü” savundu. Bu açıklamayı izleyen yıllarda ABD izlediği dolar diplomasisi ile, askeri ve öteki araçlardan yararlanarak, Karayipler bölgesine ve Meksika’ya müdahalede bulundu. Bu müdahaleler bir yandan da L. Amerika’da ABD’ye nefreti başlatacaktır.

ABD’nin II. Meşrutiyet’e bakışını bu genel çerçeve içinde değerlendirmek doğru olacaktır.

II. Meşrutiyet döneminin Theodore Roosevelt’le başlayan müdahale yıllarına ve ardından Woodrow Wilson’un dünya haritasını yeniden çizmeye yönelen ünlü 14 Noktası’nın hazırlıklarına denk düştüğüne işaret edelim.

1. 19. Yüzyılda ve Sonunda Türk-Amerikan İlişkileri

Dünyanın birbirine uzak köşelerinde yaşayan ABD ile Osmanlı İmparatorluğu ABD’nin dünya sahnesine çıktığı 18. yüzyılın sonunda ticaret yoluyla ilişkiler kurarlar. Cezayir dayısının Amerikan gemilerinin Akdeniz’e izinsiz girişleri üzerine müdahaleleri zaman içinde düzene sokulur. İki ülke ilişkileri 19. yüzyıl boyunca dış ticaret temelinde gelişir. İlk Amerikan konsolosu 1824’te, ilk işgüder 1830’da atanır. 1830 tarihli ABD-Osmanlı Seyrisefain ve Ticaret Ant-laşması, iki devlet arasında imzalanan ilk antlaşmadır.

ABD’nin Osmanlı’ya gösterdiği ilginin bir başka ekseni, İmparatorluk bünyesindeki Hıristiyan nüfustur. ABD’li misyonerlerin 1820’lerde başlattıkları misyonerlik faaliyetleri zaman içinde artar. Osmanlı’daki Yahudi azınlık üzerindeki çalışmalardan fazla sonuç elde edemeyen Protestan misyonerler çalışmalarını Ermeni cemaati üzerinde yoğunlaştırırlar. Robert Kolej’in 1863’te açılmasının ardından hızlanan misyonerlik faaliyetlerinin 1878 Berlin Kongresi’nin ardından iyice arttığını saptamak doğru olur.

Misyonerlik faaliyetleri ABD’nin, deyim yerindeyse, yumuşak yüzüdür.

Bu çalışmalar zaman içinde meyvelerini verir. Amerikan misyonerlerinin Protestan Ermeni Cemaati yaratma çabaları sonucunda Anadolu’da 1846’da sadece 4 olan Protestan kilisesi sayısı 1900’de, yani yarım yüzyıl içinde 105’e, 100 olan kilise mensubu sayısı 12.000’e çıkar. Misyonerler eğitim ve dinsel kuruluşların yanı sıra hayır kurumları ile de toplumsal dokuya nüfuz ederler.

ABD Senatosu ilk kez 1895’te Osmanlı karşıtı bir karar alır. Osmanlı hükümeti ise bu kararı Haçlı zihniyetinin unsuru olarak görür ve reddeder.

ABD’nin 20. yüzyılın başında Ermeni sorununa ilgisi artar. Pek çok müdahale görülür. ABD bu sorunda adeta taraf olur.

ABD bu yıllarda Çin’de, Japonya’da kullandığı silahı Osmanlı’ya karşı da kullanır. Bu, donanma göndererek baskı yapma politikasıdır.

Fişek-Sander, ABD’nin siyasetini (gunboat policy) şöyle anlatıyorlar: “ABD hükümeti istediği imtiyazlara kavuşmak için tehdit unsuru olarak savaş gemilerini göndermiş, savaş gemilerinin İstanbul’a gelişinin ardından ABD isteklerini elde etmiştir.”

ABD’nin Osmanlı’ya salladığı sopa “donanma”, gösterdiği havuçlar “misyonerler”dir.

III. ABD’nin Jön Türk Devrimi’ne Bakışı

II. Meşrutiyet’in ABD’de T. Roosevelt (1901-1909), H. Taft (1909-1913), W. Wilson (1913-1921) yönetimlerine denk düştüğünü hatırlatalım.

II. Meşrutiyet öncesi 1908 yılı kayıtları ilginç bir uyrukluk tartışması ile başlıyor. 2 Mart 1907 tarihli ABD yasası daha önce başka bir devletin uyruğu iken ABD yurttaşı olmuş kişilerin başka ülkede 2-5 yılı aşkın bir süre yaşarlarsa ABD yurttaşlığından çıkarılmalarını öngörüyor. Oysa bu hüküm, ABD uyruğuna geçmiş ama Türkiye’ye dönüp burada yaşayan çok sayıda gayrimüslimi (Rum-Ermeni) güç durumda bırakıyor. ABD Dışişleri Bakanlığı hukukçuları devreye sokarak çözümler üretiyor. ABD misyonları, ya diplomatik koruma altına alarak ya da bir süre sonra geriye döneceği güvencesi vererek bu kişilerin Amerikan uyruğunda kalmalarını sağlamaya çalışıyor.

1 II. Meşrutiyet ve Olaylar

Meşrutiyet’in ilanı

II. Meşrutiyet’in ilanına ilişkin belgeler, Meşrutiyet’in ilan edildiği 24 Temmuz’dan itibaren başlıyor. Bu diplomatik yazışmalar, FRUS’ta “Türkiye’de Siyasal Reformlar” başlığı altında veriliyor.

İstanbul’daki Amerikan büyükelçisi Leishman, 24 Temmuz’da yani II. Abdülhamit’in Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koyduğu gün, ABD Dışişleri’ne gönderdiği telgrafta reform taleplerinin padişahı anayasayı ilana zorladığını, padişahın seçimlere gidilmesini istediğini duyuruyor, kararın bir iradeyi seniye ile imparatorluğun nüfuzu altındaki tüm vilayetlere iletildiğini bildiriyor, ortamın sakin olmakla birlikte endişelerin var olmaya devam ettiğine işaret ediyor.

ABD elçisi Leishman 28 Temmuz’da İstanbul’dan çektiği ikinci telgrafta bilgi akışını sürdürüyor, siyasal tutuklular için genel af ilan edildiğini, bütün tutukluların serbest bırakıldığını belirttikten sonra eski rejim hakkındaki hoşnutsuzluk çok yaygın olduğu için değişimin görece kansız gerçekleştiğini, ancak özgürleşen kitlelerin talepleri her geçen gün arttığı için karışıklıkların beklenebileceğini, öte yandan sultanın, işlerin bu noktaya gelmesinden sorumlu tutulan saray kliğini tasfiyeye zorlandığını belirtiyor.

3 Ağustos 1908’de Washington’dan gelen telgrafta, başkanın yeni durumdan duyduğu memnuniyet ve bu adımın büyük Osmanlı milletinin refahını artıracağına ve barışı sürekli kılacağına duyulan inanç iletiliyor.

Başkandan gelen telgrafta, bölgeler için “dominyon” terimi dikkati çekiyor.

Ağustos başında yeni kabinenin ilanından sonra siyasal tablonun daha net biçimde ortaya çıkması üzerine Büyükelçi Leishman 3 Ağustos 1908’de Washington’a özetle şu bilgileri aktarıyor:

• Yeni kabinenin unsurlarının hemen hepsi eski rejimin unsurlarıdır. Kimileri yeteneklidir kimilerinin eskilerden bir farkı yoktur.

• Durum içten içe kaynıyor, küçük bir olay bir anda şiddete yol açabilir.

• Gösteriler günlük olaylar haline geldi.

• Komutanları Jön Türk Ordusu’nu Balkanlar’da tutuyor, İstanbul’a gelmesini engelliyorlar.

• İstanbul garnizonu Devrim’e kazanılmış olmalı. Sayıları 10-20 bin arasındaki saray muhafızlarının sultana bağlı kaldıkları sanılıyor.

Elçi Leishman İstanbul’dan kapsamlı bilgi göndermeyi sürdürdüğü 8 Ağustos 1908 tarihli yazıda şu düşüncelere yer veriyor:

• Sultan yakın danışmanlarını görevden almaya zorlandı. Bunların bir bölümü tutuklandı.

• Padişah yeni güvenceler verdi.

• Kâmil Paşa’nın başbakanlığını kabul etti.

• Gösteriler günlük olaylar halini aldı. Ermeni Patriği bile, kendi soydaşlarından oluşan bir kalabalığın kötü muamelesiyle karşılaştı.

• Polis şefi Fehim Paşa kaçmaya çalışırken öfkeli köylüler tarafından Bursa yakınlarında parça parça edildi.

• Otorite boşluğu ne yazık ki şiddete yol açıyor.

• Balkanlar’daki kargaşa birdenbire kesildi. Yoğun diplomatik girişimlerin, uluslararası jandarmalığın başaramadıklarını, Jön Türkler’in kısa zamanda başardıkları anlaşılıyor.

Dikkat çekici olan ABD elçisinin o güne kadarki uluslararası girişimlerin başarısızlığına, buna karşılık Jön Türkler’in başarısına işaret ediyor olmasıdır. ABD elçisinin bu noktada, öteki Batılı elçilerden ayrıldığı söylenebilir.

Elçi, Washington’a 20 Ağustos 1908’de gönderdiği geniş mektupta, Washington’ı bilgilendirmeyi sürdürürken, Türklerin Balkanlar’daki duruma hâkim olduklarını vurguluyor, bu durum karşısında Bulgarların belki de Büyük Bulgaristan projesinden vazgeçebileceğine dikkat çekiyor.

• Gösteriler yavaş yavaş kesildi.

• Eski rejimin asla izin vermediği olaylar meydana geliyor. İzmir çevresinde bir dizi grev patlak verdi. Yenilikçilerin bağlı oldukları İttihat ve Terakki Komitesi, önemli grevlerin büyük bölümünü çözüme bağlamayı başardı.

• Makedonya’da çeteler yok oldu.

• Bulgarların Büyük Bulgaristan hülyasından vazgeçip vazgeçmedikleri bilinmiyor.

Leishman 28 Eylül 1908’de ABD Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği uzun raporda ortamın gerginliğini koruduğuna değindikten sonra yaptığı değerlendirmede ilginç tespitlerde bulunuyor: “Türkiye’nin meşruti rejime geçişi Avrupa’da barışa yönelik en büyük tehlikeyi ortadan kaldırdı [...] İmparatorluğun çöküşü durduruldu, Türkiye güçlüklerin ayırdındadır ama benimsediği yeni yaşam tarzının gereği olarak ileriye doğru yürüyüşünü sürdürecektir. İleriye doğru yürüyüş Japonya’dan bile hızlı olabilir [...]” (abç) (Anayasal rejimin kurulması ile) iki ülke arasındaki sıkıntıların büyük çoğunluğunun –misyonerler ve Osmanlı kökenli ABD yurttaşları– ortadan kalkmasının ardından son 20-30 yılda ABD’ye sığınan yüz binlerce göçmenin çok önemli bir bölümünün doğdukları topraklara dönmelerinin mümkün olacağına, bunun “eski rejim” tarafından engellenen ticari ilişkileri olumlu yönde etkileyeceğine işaret ettikten sonra raporunda bir kez daha meşrutiyetin başarısını vurguluyor.

Avrupa diplomasisinin başaramadığını Türkiye kendisi için başardı. Sihirli bir el değmişçesine Avrupa’nın dayattığı reformlar bir gecede gerçekleştirildi. Devrimci çeteler, gruplar vb. bir anda yok oldu. Ülkenin yüzyıllardır hayal ettiği bu sükûnetin süreceğini umalım.

Scorpion Gemisinin Türkiye’ye Yollanışı

Eylül sonunda ülkedeki istikrar ve gelişmeler hakkında Washington’a yukarıdaki satırları yazan büyükelçinin, bir yandan da ihtiyatı ya da sopayı elden bırakmak istemediği anlaşılıyor. 1908’in Eylül-Ekim aylarında Washington ile İstanbul’daki büyükelçilik arasındaki yazışmalarda Scorpion adındaki teknenin Türkiye’ye gönderilmesi için alınması gereken izin konusu öne çıkıyor. Yelkenliden buharlı tekneye dönüştüren tekne padişahın izninin ardından donanmadan Yarbay George W. Logan’ın komutasında İstanbul’a yollanır.

İncil’in ve Öteki (Din) Kitapların ve Daktiloların Satışı Sorunu

Meşrutiyet’in ilanını izleyen günlerde siyasal tablonun ortaya çıkmasının ardından, var olan sorunlara yeni dönemde çözüm arayışları başlıyor. II. Meşrutiyet öncesinden kalan sorunlardan biri misyonerlerin kutsal kitap dağıtımına ve yazı makinelerine Osmanlı yönetiminin koyduğu engellerdir. Şirketlerin (Remington) şikâyeti üzerine Arapça ve Türkçe karakterli daktilo makinelerinin satışına konan ambargonun kaldırılması yönünde çalışmaların sürdüğü ve kutsal kitapların (İncil) satışı ve Osmanlı uyruklarının seyahat etmelerinin önündeki engellerin kaldırıldığı, bu yüzden şikâyete neden kalmadığı büyükelçi Leishman tarafından Washington’a bildirilir.

Osmanlı Meclis-i Mebusan’ının açılışının tüm dünyada yarattığı heyecanın Amerika’ya da ulaştığı anlaşılıyor. ABD Dışişleri Bakanlığı meclisin açıldığı 17 Aralık 1908 günü ABD Kongresi’nin kutlama telgrafını İstanbul’daki elçiliği aracılığı ile meclis başkanlığına iletir.

Leishman’ın 1909 başında yolladığı mektuplara endişeli bir hava yansır. Elçinin 31 Mart Vakası öncesi 14 Şubat 1909’da Washington’a sultanın tahttan indirileceği söylentilerinin yaygınlaştığını, bunun huzursuzluğu ve kargaşayı artırdığını, genel olarak asayişin olması gereken seviyenin altında olduğunu iletir; her olasılığa karşı Scorpion teknesinin İstanbul’a geri gönderilmesini talep eder.

31 Mart Vakası hakkındaki yazışmalar

Büyükelçi Leishman 14 Nisan’da, yani 31 Mart ayaklanmasının patlak verişinden bir gün sonra yolladığı ilk notta “şiddet dolu tepkilerin yaşandığı, kentin silahlı kalabalıkların eline geçtiği, Meşrutiyet’e bağlı birliklerin ayaklanan gerici güçlerle birleştiği”ni Washington’a iletiyor.

Elçi ayaklanmadan bir gün sonra, yani 15 Nisan 1909’da Washington’a gönderdiği mektupta durumu tahlil etmekte, olaylara teşhis koymaya çalışmaktadır. Bu çabanın dikkati çeken unsuru, İttihat ve Terakki’ye yönelik eleştirilerin başlaması, ilginin liberal, ademimerkeziyetçi güçlere yönelmesidir.

Elçi Leishman mektubunda önce ayaklanmanın (31 Mart) sürdüğünü, kentin İttihatçılara yakınlığından kuşku duyulan subaylara vahşice saldıran askeri birliklerin elinde bulunduğunu, anarşi güçlerinin duruma egemen olduğunu, sokaklarda cinayetler işlendiğini belirttikten ve İttihat ve Terakki’nin parlamentoyu ve orduyu geçmişe göre daha sıkı denetim altında tuttuğuna işaret ettikten sonra gelişmeleri yorumluyor.

İmparatorluktaki bütün ırklar ve inançlar arasındaki evrensel iyi niyet ve kardeşlik duygularının damgasını vurduğu ilk dönemin ardından komitenin merkeziyetçi ve milliyetçi eğilimlerine karşı duran adem-i merkeziyetçi, yerel özerklik yanlısı yeni bir parti parlamentoda ortaya çıkmıştır.

ABD elçisinin İttihat ve Terakki’den çok ademimerkeziyetçi eğilimleri ağır basan yeni siyasal hareketi (Hürriyet ve İtilaf) kendine yakın hissetmesini doğal karşılamak gerekir.

Türkiye’deki ABD Uyruklarının Durumu

Ülkenin ve İstanbul’un 31 Mart Ayaklanması ile birlikte büyük bir kargaşanın içine sürüklendiği açıktır, çatışan taraflar da bellidir ancak bir süre sonra imparatorluk içindeki gayrimüslim unsurların güvenliği de kaygılara neden olur. Adana’da patlak veren olaylar sırasında iki Amerikalının öldüğü haberi üzerine Washington 18 Nisan 1909 tarihli yazıyla elçilikten bilgi ister.

Dahası, Washington yabancıların korunması için Amerika’dan gemi yollamanın vakit alacağını hesap ederek, yabancıların korunması amacıyla kritik noktalara İngiltere’nin ya da öteki ülkelerin gemi yollayıp yollamadıklarının araştırılması talimatını verir.

Elçi Leishman bir gün sonra yani 19 Nisan 1909’da Washington’a gönderdiği yanıtta “Amerikalıların da, öteki yabancılar gibi, az çok tehlike altında olduklarını, ancak önceden tasarlanmış bir saldırı belirtisinin görülmediğini” belirttikten sonra Adana’daki durum hakkında şu hususlara işaret ediyor:

• Adana’da ve İskenderun’da yerel yönetimlerin elindeki güç sınırlıdır.

• İtalyan, Fransız, İngiliz gemilerinin gelişi rahatlatıcı bir etki yaratır.

• Deniz piyadeleri gelerek kendi elçiliklerini koruma altına aldılar.

Adana Olayları ve Amerikan Savaş Gemileri

Başkentteki isyanın ertesi günü Adana’da patlak veren Ermeni İsyanı’nın (14 Nisan 1909) kıyımla sonuçlanması üzerine büyük devletler savaş gemilerini Mersin’e yollarlar. ABD Dışişleri Bakanlığı da  Nisan’da İstanbul’a gönderdiği iletide Montana ve North Carolina adlı gemilerin Guantanamo üssünden Akdeniz’e doğru yola çıkarılacaklarını, Cebelitarık’ta talimat bekleyeceklerini belirtiyor. Feroz Ahmad Adana olaylarının çıkmasında liberallerin (ademimerkeziyetçiler) denizden çıkarma ile dış müdahaleye çağrı amacı taşıyabileceklerini söylüyor, çatışmalar sırasında Fransız gemilerinin Mersin’e geldiklerine dikkat çekiyor. O dönemde ABD’nin, bir noktaya kadar, öteki Batılı güçlerle birlikte hareket ettiği bu örnekten de bellidir.

İstanbul’daki Amerikan elçiliğinden Washington’a 23 Nisan’da yollanan telgrafta, konsolostan gelen bilgilerde Adana’da ve Halep’te durumun vahametini koruduğu, kıyımların devam ettiği, Haçin’deki misyonerlerin geniş ölçüde alarma geçirildiği, herhangi bir karışıklık olmamakla birlikte bölgenin tehdit altında bulunduğu belirtiliyor. Elçi, bundan bir hafta sonra 30 Nisan’da İstanbul’dan gönderdiği mesajda Haçin’den ve öteki noktalardan gelen raporların olayların nerdeyse tümüyle durmuş olduğunu bildirdiğini, düzenin tam anlamıyla sağlanmasının yakın olduğuna inancını ifade ediyor.

Hareket Ordusu’nun İstanbul’a Hâkim Olması

Hareket Ordusu’nun gelişini elçi doğal olarak büyük bir dikkatle izler. Leishman 23 ve 25 Nisan tarihlerinde Washington’a gönderdiği telgraflarda İstanbul’un (Selanik’ten) gelen ordu tarafından kuşatıldığını, bir kargaşanın yaşanmadığını, birliklerin gelen orduya teslim olduklarını, harekâtın Yıldız’da (saray) tamamlanmak üzere olduğunu bildirir: “Bütün askeri harekâtın yürütülme biçimi dikkate alındığında, başkentte düzenin korunacağı yolundaki kanılar pekişiyor.”

Leishman 27 Nisan 1909 tarihinde, yani Hareket Ordusu’nun İstanbul’a tümüyle hâkim oluşundan iki gün sonra Washington’a yolladığı uzun raporda gelişmeleri ayrıntıları ile anlattıktan sonra olayları değerlendiriyor: “(Kimi kışlalar gibi) birçok cami de keskin çatışmalara sahne oldu. Softalar, diğer bir deyişle medrese öğrencileri, son ayaklanmanın aktif araçlarıydı; [Hareket] Ordu[su]nun öfkesi esas olarak onlara yöneliyordu.”

Rapor, düzen ve istikrarın tam olarak sağlandığına işaret ettikten sonra, ordunun içinde düzenli birliklerin yanı sıra, birçoğu geçmişte çetecilik yapan Yunan, Bulgar ve Arnavut gönüllülerinin bulunduğunu, bunun da anayasal düzeni yeniden kurmak için var olan anlayış birliğini ortaya koyduğunu belirtiyor.

Sükûnetin sağlanmasının ardından 1 Mayıs 1909’da Washington’a yolladığı iletide elçi Leishman North Carolina ve Montana’nın, apar topar Türkiye’ye yollanmaktansa Cebelitarık’ta ya da başka bir Akdeniz limanında bekletilmesini öneriyor, acil ihtiyacın kalmadığını belirtiyor, koşullar gelişmeye devam ederse, ziyaretin yeni hükümete karşı gereksiz bir baskı olarak anlaşılabileceğini yazıyor. Buna karşılık Akşin’den Batılı devletlerin savaş gemilerinin Adana’daki Ermeni olaylarından hemen sonra Mersin’e geldiğini öğreniyoruz. İstanbul’dan gelen iletiye birkaç gün sonra, yani 4 Mayıs’ta Dışişleri Bakanlığı’ndan gelen iletide, North Carolina ile Montana’nın yola çıkmış oldukları, geri çağrılmalarının mümkün olmadığı belirtiliyor, Amerikalıların artık tehlikede olmadığının bilinmesine karşın, gemilerin ziyaretini hükümete bir türlü anlatma görevi elçiliğin üzerine yıkılıyor.

Elçi Leishman 20 Mayıs’ta gönderdiği mektupta North Carolina’nın 13’ünde Mersin’e vardığını, Montana’nın İskenderun’da beklendiğini, ancak kesin haber alamadığını, yabancı gemilerden kimilerinin bölgeyi terk ettiğini, örneğin Avusturyalıların, yeni yönetime bir fırsat vermek gerekçesini öne sürerek gemilerini Pire’ye çektiklerini yazıyor.

İsyancıların Silahsızlandırılması

Elçi Leishman’ın Hareket Ordusu’nun İstanbul’a hâkim oluşundan ve sükûneti sağlamasından sonra bakanlık ile yaptığı yazışma ilginçtir. Elçi, sıkıyönetim komutanı Mahmut Şevket Paşa’nın 21 Nisan tarihli sivil halkın elindeki silahları teslim etme emrini sorgulamakta, bir yandan ne yapacağını kafasında tartarken, Washington’dan talimat istemektedir.

Aslında elçinin olayı Washington’a intikal ettirmeden girişimde bulunduğu, Babıâli’nin de elçiye “Osmanlı hükümetinin ABD yurttaşlarının antlaşmalardan kaynaklanan haklarının kullanımına saygılı davranacağı” güvencesini verdiğini öğreniyoruz. Güvence elçiyi yatıştırmamış olmalı ki, konuyu 12 Mayıs 1909 tarihli mektubunda (özetle) Washington’a iletiyor:

Komutanın (halkın elindeki) silahları toplama kararı çok anlaşılabilir bir karar olmakla birlikte, bu tutum özellikle vilayetlerde karışıklıklara katkıda bulundu. Sıkıyönetim antlaşmalarla Amerikan yurttaşlarına verilmiş olan hakları kısıtlayabilir … Eğer komutanlar ABD yurttaşlarının silahsızlandırılmasında ısrar ederlerse, uygulama yerel makamlarca değil, konsolosluklarca yapılmalıdır. Silahlar kaydedilecekse, bu da konsolosluklarca yapılmalıdır çünkü Türk mevzuatının ABD yurttaşlarına uygulanmasını kabul edemeyiz. Sıkıyönetimin ne kadar süreceğini kestiremiyorum ama bir süre süreceğini komutanların konuşmalarındaki ipuçlarından çıkartıyorum.

Kastedilenin, genel bir ayaklanmaya silah sağlamak değil, Türkiye’de yaşayan, ticaret, eğitim, hayır kurumları vb. alanlardaki ABD uyruklarının hakları olduğunu elçinin İstanbul Başkonsolosu Ozmun’a yazdığı 27 Nisan 1909 tarihli yazıdan anlıyoruz. Elçi, Washington’a yazdığı mektuptan yaklaşık yirmi gün önce kaleme aldığı bu mektupta konsolosa sıkıyönetim komutanlığının (silah toplama) kararının Üsküdar’daki kolejin (Üsküdar Amerikan Koleji) bekçilerinin tabancalarına kadar uzanacağını sanmadığını, bir sorun çıktığı takdirde bunu Babıâli’ye götüreceğini belirtiyor.

Sıkıyönetim komutanının Amerikan yurttaşlarının üzerindeki silahların toplatılma kararının, ABD uyruğundaki kişilere yönelik bir önlem olmadığı açıktır. Tersini ifade etmemekle birlikte elçinin önlem arayışı ilginçtir.

31 Mart Sırasındaki Ermeni Olayları ile İlgili Değerlendirmeler

Elçi Leishman’ın 20 Mayıs 1909’da İstanbul’dan Washington’a gönderdiği geniş raporun özeti belgelerde yer almaktadır. Elçi bu raporunda Ermeni olaylarını değerlendiriyor. Adana ve Halep’te koşulların hızla normalleştiğini, çevreden Adana’ya panik halinde akın akın gelmiş olan insanlar evlerine dönmeye başladıkça, son zamanlardaki sıkıntıları hatırlatacak hiçbir şey kalmayacağına inandığını belirten büyükelçi, günlük iaşeleri hayırseverlerin katkılarıyla sağlanan binlerce dul ve yetimin var olduğunu da hatırlatıyor. Elçi Adana’daki Ermeni olaylarını Washington’a şöyle rapor ediyor:

Bu son sıkıntılı duruma, 1895 ve 1896’daki katliamlara baktığımız gözle bakmak pek doğru olmaz. Çünkü bugünkü durumda her iki taraf da iyice silahlanmış görünmekte ve çatışma, daha çok rakip ırkların (milliyetlerin) arasındaki bir iç çatışma niteliği göstermektedir. Bu çatışma, Meşrutiyet’ten önce yasak olan, Ermenilerin silahlanma olgusu nedeniyle daha da şiddetlenmiştir; ayrıca, yasa karşısında artık bütün ırklar (milliyetler) aynı haklara sahip olsa da, eskiden hâkim olan ırkın (milliyetin) değişmiş olan koşullara uyum sağlaması zaman alacaktır.

Bizim kendi tahminlerimiz ve diğer konsolosların tahminleri, 20.000 ilâ 30.000 Ermeni’nin öldürülmüş olduğunu göstermektedir, ama ben bu bilgileri alan kişilerin doğal olarak sayıları abartmış olan dehşet içindeki insanların fazlaca etkisi altında kaldıklarını düşünme eğilimindeyim. Ayrıca, elimde bu sözü kanıtlayacak hiçbir belge bulunmamakla beraber, öldürülmüş toplam insan sayısının altı-yedi bini geçmeyeceği ve bunların çok önemli bir kısmının da Müslüman olduğunun anlaşılacağı kanısını kuvvetle taşıyorum. Her iki tarafta da bazı zulümler yapılmıştır ama genelde, kadınlara ve çocuklara kasten zarar verilmemiştir ve önceden planlayarak yabancılara zarar verme niyeti güdüldüğüne dair hiçbir kayda değer kanıt yoktur. (abç) Telgrafla verdiğim bilgilerin göstermiş olduğu gibi, bölgede büyük bir acı hâkimdir ve hayırseverlerin yardımına çok ihtiyaç vardır.

Leishman’ın sözlerini açmaya gerek var mıdır?

31 Mart sonrası düzenin sağlanması hakkında

Elçi Leishman 20 Mayıs 1909 tarihli kapsamlı mektubunda olsun, 8 Haziran 1909 tarihli mektubunda olsun yeni hükümetin başkentte kamu güvenliğini başarı ile sağladığını, bunda özellikle iyi eğitilmiş disiplinli jandarmanın etkili olduğunu belirtmekte, bunun koşulların elverdiği en hızlı biçimde öteki vilayetlere taşınacağına işaret etmektedir. Elçi 8 Haziran tarihli mektubunun sonunda (Türkiye’deki devrimin) Fransızların devrimin ilk yıllarında karşılaştıkları güçlüklerin benzerleri ile karşılaşabileceğini, (devrimin) geleceği konusunda umutlu olduğunu, Türkiye’nin mevcut güçlükleri aşamamasının kendisini şaşırtacağını belirtirken, Jön Türk Devrimi’ne olumlu ve sıcak duygularla baktığını ortaya koymaktadır.

Bölüm Sonucu

Tecrübeli bir diplomat olan büyükelçinin tanıklığı yakın tarihimiz açısından önemlidir. ABD’nin o sıralarda kendi kabuğunda yaşıyor olması, yalnızcılık politikasını sürdürmesi, Osmanlı toprakları üzerinde bir nüfuz ve hâkimiyet arayışı içinde olmayışı, büyükelçinin tanıklığını öteki Batılı Büyük Güçler’in diplomatik temsilcilerinin tanıklıklarından ayırmaktadır.

Elçi özellikle Ermeni sorunu konusunda yanlı bir tutum içinde olsa da,

• Siyasal bir devrime dikkat çekmekte,

• Devrimin (İttihat ve Terakki’nin) Büyük Güçler’in oyunlarına karşı kazandığı başarıların altını çizmekte,

• 31 Mart’ın verdiği zararları sıralayarak ayaklanmanın bastırılmasının önemini anlatmakta,

• Adana’daki Ermeni olayları hakkında daha gerçekçi bilgiler ve sayılar vermektedir.

2. 31 Mart İsyanı Sonrasına Bakış

Olayların görece istikrar kazanmasından sonra ABD elçisinin dikkatini bir kez daha Amerikan uyruklarının 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan sorunlarına yönelttiği görülüyor.

1910 Yılındaki Yazışmalar

Büyükelçi Strauss’un 16 Mayıs 1910’da Dışişleri Bakanı’na gönderdiği iletinin başlığı “Türkiye’deki Amerikan Dinsel ve Eğitim Kurumları ve Hayır Kuruluşları”dır. Cemiyetler Kanunu’nun tartışılmasına koşut olarak yollanan iletide Osmanlı hükümetinin vergilendirme ve arazi kayıtlarının düzeltilmesi çalışmaları hakkında bilgiler verilmekte, 1904 tarihli iradeyi seniye hakkında ortak bir anlayışa ulaşıldığı belirtilmekte, söz konusu kurumlardan 30 kurumun kaydının düzeltildiği, bu kurumların imparatorluğun 140 değişik noktasında yer aldığına işaret edilmektedir. Washington’dan gelen yanıtta, Dışişleri’nin büyükelçiliğin çabalarını anlayışla karşıladığı ve desteklediği belirtilmektedir.

1911 Yılındaki Yazışmalar

1910 sonları ile 1911 başında Washington ile İstanbul’daki elçilik arasındaki yazışmaların münhasır konusu Amerikan yurttaşı misyoner Erickson’un Osmanlı hükümeti tarafından Arnavutluk’un Elbasan kasabasını terke zorlanmasıdır. ABD hükümeti Osmanlı hükümetini antlaşmalara saygı göstermeye zorlamaktadır.

Bu dönemle ilgili fazla belgenin mevcut olmamasının bir nedeni dünyanın öteki ucundaki ABD’nin henüz bölgenin sorunlarına aktif müdahale havası içinde olmama psikolojisidir. Bir başka neden büyükelçinin tutumu olabilir. Feroz Ahmad 1909-1911 arasında görev yapan Oscar S. Strauss’un İttihatçıların politikaları üzerinde etkili olmaktan kaçındığını, oldukça pasif bir tutum aldığını öne sürüyor. Ancak Strauss dev bir ispiyoncu ordusu besleyen Abdülhamit’in modern dönemin en otokrat yöneticilerinden biri olduğunu açıkça belirtiyor.

1912 Yılındaki Yazışmalar

1912’de ABD Büyükelçiliği ile Washington arasındaki yazışmalara kaçınılmaz olarak Balkan Savaşları’nda yaşanan gelişmeler damgasını vuruyor.

Ekim 1912’de yoğunlaşan savaş tehlikesi hakkındaki bilgilendirmeler zaman içinde telaşlı bir niteliğe bürünür. Büyükelçi Rockhill 31 Ekim 1912 tarihli raporunda, Bulgar ordusunun İstanbul’a doğru ilerlediğini duyurmakta, bir Türk yenilgisinin kentte güvenlik sorunlarına yol açabileceğine dikkat çekmekte, 4 Kasım 1912’de yazdığı notta önce yabancıların can ve mal güvenliği için savaş gemilerinin gelişine izin talebine hükümetin olumlu yanıt verdiğini belirtmekte, ardından aynı gün Babâli’nin büyük devletlerden müdahale etmelerini istediğini duyurmaktadır. Bunun üzerine harekete geçen ABD Dışişleri Bakanlığı 9 Kasım 1912’de İstanbul’a gönderdiği telgrafta Tennessee ve Montana adlı zırhlıların yola çıktıklarını bildirir.

Öte yandan yeni koşulların yeni ilişkiler yarattığı anlaşılıyor. ABD’nin Moskova elçiliğinden merkeze gönderilen iletide, Ruslara, Amerikalılar dahil, bütün yabancıları koruma talimatı verildiği bildiriliyor.

Elçilikten 4 Aralık’ta yollanan bilgi notunda Türk ve Bulgar tarafları arasında ateşkes ilan edildiği duyuruluyor. Ardından diplomatik yazışmaların tansiyonu da düşüyor.

1912 yılında diplomatik yazışmalarda Balkan Savaşları dışında öne çıkan konu, batan Texas gemisinin Rum asıllı kaptanı hakkında Türk ve Amerikan tarafları arasında patlak veren anlaşmazlıktır. Aslında bu anlaşmazlık, kapitülasyonlardan kaynaklanan bir tartışmadır.

Bir Amerikan şirketine ait Texas adındaki buharlı gemi, 29 Nisan 1912 günü İzmir limanından ayrıldığı sırada batar. Çok sayıda kişinin ölümüne ve yaralanmasına yol açan olayla ilgili olarak geminin Yunan asıllı kaptanı Macris Türk makamlarınca tutuklanır. ABD kaptanı teslim almak üzere baskı yapar ancak sonuç alamaz. 1912’nin sonunda Balkan Savaşları’nın yarattığı sorunlara bağlı olarak Osmanlı hükümetinin askeri amaçlarla el koyduğu atların bir bölümünün ABD yurttaşlarına ait olması da diplomatik anlaşmazlığa yol açar. Osmanlı topraklarındaki çok sayıda konsolostan bu konuda şikâyet gelmesi üzerine ABD Dışişleri Bakanlığı İstanbul’daki büyükelçiliğe 19 Kasım 1912’de yolladığı yazıda hükümetin atlara el koyması konusunda yasal olarak fazla bir şey yapılamayacağını belirtir, bununla birlikte peşin ödeme konusunda ısrar edilmesi istenir.

1913 Yılındaki Yazışmalar

1913 yılındaki öncelikli diplomatik yazışma konuları II. Balkan Savaşı ile ilgili gelişmeler ve Balkan Savaşları nedeniyle Amerikalılara ait kimi mallara ve mülklere hükümet tarafından el konması üzerine yapılan şikâyetlerdir. Bu şikâyetler yetkililerce diplomatik nezaket içinde geri çevrilir.

1914 Yılındaki Yazışmalar

Bu yılın savaş öncesi başlıca diplomatik yazışma konusu kapitülasyonların kaldırılmasıdır. 2 Ağustos 1914’te genel seferberlik ilan ederek savaş hazırlıklarına resmen başlayan İttihat ve Terakki hükümeti, ne zamandır kaldırmayı düşündüğü kapitülasyonları 5 Eylül 1914’te kaldırır. Hükümetin kapitülasyonları kaldırma kararı Başbakan Sait Halim imzalı bir yazı ile 9 Eylül 1914’te ABD elçiliğine bildirilir. Sait Halim Paşa’nın yazısında kararın herhangi bir güce karşı olmadığı vurgulanır. Karar 10 Eylül’de Washington elçisi Alfred Rüstem tarafından ABD Dışişleri Bakanlığı’na iletilir. Büyükelçi Alfred Rüstem bundan böyle iki ülke arasındaki ilişkilerin “uluslararası hukukun genel ilkeleri temelinde” yürütüleceğini bildirir. Karar aynı gün yani 10 Eylül’de ABD’nin İstanbul elçisi H. Morgenthau tarafından Washington’a ulaştırılır.

ABD Dışişleri Bakanlığı 16 Eylül 1914’te Morgenthau’ya şu talimatı hükümete iletmesini ister: ABD hükümeti kararın (kapitülasyonların kaldırılması) tek taraflı kaldırılmasını benimsemiyor ve reddetme hakkını saklı tutuyor. ABD Dışişleri Bakanlığı aynı kararı Washington’daki Türk büyükelçisi Alfred Rüstem’e de bildirir. A. Rüstem Bey’in “Ermeni sorunu” hakkındaki ödünsüz açıklamalarına kızan başkan Wilson’un talebi üzerine Osmanlı hükümeti, ilişkileri daha fazla germemek için, Ekim 1914’te büyükelçiyi Washington’dan geri çeker.

Bundan sonraki yazışmalar savaşa ilişkindir ve bu bildirinin kapsamı dışındadır.

Sonuç

ABD diplomatik yazışmalarını temel alarak incelediğimiz 1908-1914 döneminin önem taşıyan bölümü ilk iki yılı, yani 1908-1909 dönemidir. ABD’li diplomatların Jön Türk Devrimi hakkındaki tanıklıkları dikkat çekici gözlemlerle doludur.

Ancak önce Türk-ABD ilişkilerinin 20. yüzyılın başından I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar geçen süredeki durumuna bakmak yararlı olur.

Osmanlı toprakları üzerindeki emellerini gerçekleştirmek üzere 1878 Berlin Kongresi’nin ardından harekete geçen Büyük Güçler’in o yıllarda yalnızcılık (isolation) politikasını sürdüren ABD’den daha farklı bir politika izlediği söylenebilir. O sıralarda Avrupa ve Ortadoğu sorunlarına uzak duran ABD’yi öteki Büyük Güçler’den ayırma kaygısı Türk tarafına da egemendir.

Prof. Feroz Ahmad’a göre Osmanlılar 1908’de ABD’yi Büyük Güçler arasında görmedikleri için ABD ile ilişkilere fazla önem vermiyorlardı.

O yıllarda ABD’nin Osmanlı politikasının Osmanlı toprakları üzerinde emeller besleyen İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya-Macaristan, İtalya gibi devletlerden farklı olduğu açıktır; bu özellik diplomatik yazışmalara yansıyor.

ABD, koruması altına almaya çalıştığı Ermeni azınlığın ve öteki gayrimüslimlerin hakları ile ilgili olarak Osmanlı Devleti’ne birçok güçlük çıkarmakla birlikte, ayrılıkçı, bölücü bir rolü açıkça üstlenmiş değildi. Bu yüzden, ABD’li diplomatların tanıklıkları salt uluslararası politika açısından değil, ülkede yaşanan altüst oluşun niteliği açısından da önemli ipuçları barındırıyor.

1901’den beri İstanbul’da görev yapan tecrübeli büyükelçi Leishman 28 Eylül 1908’de yani olayların niteliği belirginleştikten sonra ABD’ye gönderdiği raporda II. Meşrutiyet’e ilişkin olarak şu hususlara dikkat çekiyor:

• Baskıcı eski rejim (Abdülhamid rejimi) yıkıldı.

• Yaşanan bir devrimdir.

• İmparatorluğun çöküşü durduruldu.

• Türkiye yeni yaşam tarzının gereği yürüyüşünü sürdürecektir. İleriye yönelik bu yürüyüş Japonya’nınkinden bile hızlı olabilir.

• Türkiye Avrupa diplomasisinin başaramadığını başardı.

Amerikalı diplomatlar 31 Mart Ayaklanması sırasında ortaya çıkan İttihatçı-İtilafçı çatışmasında İtilafçıların düşüncelerine yakın durduklarını yazıyorlar. Ancak bunu kaba, açık iç müdahalelere kadar götürmüyorlar.

1908-1909 arasındaki Amerikan belgeleri, doğal olarak, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşanan çok yönlü büyük siyasal-kültürel olayın tahlilinde yoğunlaşıyor.

1909 ilâ 1914 yılları arasındaki diplomatik yazışmalar ise kimi örneklerine bu çalışmada yer verdiğim, ABD’nin Türkiye politikasının çeşitli yönlerine (ABD uyruklarının sorunları, gayrimüslimlerin eğitim ve hayır kuruluşlarının sorunları, kapitülasyonlar vb.) ağırlık veriyor.

Savaş yıllarındaki Türk-Amerikan ilişkileri ayrı bir konudur. Ancak Feroz Ahmad savaş yıllarında bile İttihatçıların ABD’ye karşı ılımlı bir politika izlediklerini, ABD’yi hasım Batılı Güçler’e mesaj iletmenin bir aracı olarak gördüklerini yazıyor.

İttihat Terakki yönetiminin aynı politikayı 1913-1916 arasında İstanbul’da elçilik yapan Henry Morgenthau’ya da uyguladığını, Morgenthau’nun da İttihatçılarla iyi ilişkiler içinde olduğunu anlıyoruz. Ancak Morgenthau’nun ABD’ye dönüşte kaleme aldığı hatıraların içeriği çok farklıdır, İttihat ve Terakki yöneticilerini suçlayıcı niteliktedir. Bu nokta üzerinde ayrıca durulmalıdır; çünkü Morgenthau İstanbul’dan süresi dolduğu için değil, 14 Nokta Programı’nın yaratıcısına destek olmak, bir başka anlatımla W. Wilson’un seçim kampanyasına aktif biçimde katılmak üzere ayrıldı.

Kaynaklar

Ahmad, Feroz, “The History of American-Turkish Relations: 1833-1989”, Boğaziçi University, Istanbul and Harran University, Şanlıurfa, 4-10 June 2006.

_______. “Hoşgörü Toplumunda Ermeniler”, Erciyes Üniversitesi Uluslararası Sempozyumu, Kayseri, 2007.

Akşin, Sina, Jön Türkler ve İttihat Terakki, Gerçek Yayınları, İstanbul 1980.

Avcıoğlu, Doğan, 31 Martta Yabancı Parmağı, Cumhuriyet, İstanbul 1998.

Güresin, Ecvet, 31 Mart İsyanı, Cumhuriyet, İstanbul 1998.

Fişek, Kurthan ve Sander, Oral, ABD Dışişleri Belgeleriyle Türkiye-ABD Silah Ticaretinin İlk Yüzyılı, 1829-1929, Ankara, 1977.

Palmer, R., Colton, J. ve Kramer, L., A History of the Modern World, McGraw-Hill, NY, 2002.

Strauss, Oscar Salomon, Under Four Administrations: From Cleveland to Taft, Houghton Mufflin, Boston, 1922.

Şimşir, Bilal. Ermeni Meselesi (1774-2005), Bilgi Yayınları, Ankara, 2005.

Papers Relating to the Foreign Relations of the US, 1908, 1909, W.D.C US, Department of State, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/free.

KAPANIŞ OTURUMU: SON SÖZLER

Kapanış Oturumu: Son Sözler

SUNUŞ- Üç gün süren kongremizin son oturumundayız, tekrar hoş geldiniz. Bu noktada kapanış oturumunda, gerçi masamız biraz dikdörtgen ama, yuvarlak masa toplantısı yapmak istiyoruz. Bu oturumun başkanlığını yapmak üzere öncelikle hocam Prof. Dr. Sina Akşin’i huzurlarınıza davet ediyorum. (Alkışlar)

Oturumun diğer katılımcıları: Orhan Koloğlu, Herkül Millas, Feroz Ahmad, Aykut Kansu, Norman Stone, Taner Timur. Sanırım benim görevim burada sona eriyor.

OTURUM BAŞKANI SİNA AKŞİN- Değerli arkadaşlar, yorucu üç günün sonuna geldik. Size bir müjdem var, bu toplantıdan sonra kokteylimiz var. (Gülüşmeler) Saat 7’de başlayacak.

Orhan Koloğlu, yahu ben kravatsız nasıl çıkacağım sahneye dedi, onu rahatlatmak için ben de ceketimi çıkarttım, böylece daha dengeli bir durum oldu.

Ben başkanlığımdan da istifa ederek bir-iki şey söylemek istiyorum. Ben bu devrim işine çok inanıyorum. Yani, burada birçok arkadaşlar açıkça olmasa bile 1908’in devrim olduğunu sorguladılar. Bereket toplantının adı devrimin yıldönümü, böylece manevi bir baskı kurduk herkesin üstüne. Ama buna rağmen bu devrim düşüncesine karşı çıkanlar oldu. Ben şimdi son vurucu darbeyi vurmak istiyorum bu düşünceye müsaadenizle.

Arkadaşlar, bu tarih denen şey şudur: Katrilyonlarca olay var dünyada, yani bu sabah kalkıyoruz yataktan, pijamamızı çıkartıyoruz, tıraş oluyoruz falan, bunların hepsi olay, katrilyonlarca olay var. Yani, hepimizi ilgilendiren, hepimizin tek tek olayları var. Ama bunlar tarihi olaylar değil. Benim bu sabah tıraş olmam tarihi bir olay değil. Ama ben cumhurbaşkanı olsaydım mesela olabilirdi de, olabilirdi, ama önemsiz bir olay benim tıraş olmam veyahut da sizin otobüse binmeniz falan, bunlar önemsiz olaylar. Demek ki tarihçinin görevi, önemli olayları ayırt etmek, yani bir sürü abuk sabuk olayların, milyonlarca, katrilyonlarca olayların içinden önemli olayları çıkaracaksınız, seçeceksiniz.

Bir de dönemlendirmek lazım. Yani, nasıl biyolog böcekleri, ağaçları, bitkileri sınıflandırıyorsa, tarihçinin de tarihi olayları dönemler içinde sunması gerekiyor. Yani, ilkçağ, ortaçağ, sonçağ mesela, bu bir dönemlendirme veyahut da ulusal tarihlerin dönemlendirmeleri var; Osmanlı dönemi, işte Osmanlı’nın yükselme dönemi, Tanzimat dönemi, II. Meşrutiyet dönemi falan gibi böyle birtakım dönemlendirmeler yapmak. Bu da galiba tarihçinin ikinci ödevi, böyle anlamlı dönemlendirmeler yapmak.

Ama bazı olaylar ve dönemler çok önemli. Devrim denen şey o dönüm noktaları. Dönemin başındaki olay eğer muazzam bir olaysa ve şartlara uyuyorsa ona da devrim diyoruz, demek zorundayız bana göre.

Şimdi devrimi sevmeyen arkadaşların kafası şöyle işliyor galiba: Yakından bakıyorlar, yani uzaktan değil de, yakından bakıyorlar. Ve çok yakından bakarsanız devrim kayboluyor. Bu bir çeşit demistifikasyon veyahut “gizemsizleştirme”, çok yakından bakıyorsunuz ve bir sürü ayrıntılar, dedikodular arasında olay, devrim kayboluyor. Bu şuna benziyor: Mesela Marilyn Monroe’yu alıyorsunuz karşınıza, sonra mikroskopla yanağına bakıyorsunuz. Orada ne görüyorsunuz? İşte birtakım kıllar var, yağ torbaları var, gözenekler var falan filan. Yani, müthiş bir inceleme, Marilyn Monroe’nun yanağını inceliyorsunuz. Bu çok güzel bir şey, bu çok bilimsel bir çalışma, ama o arada Marilyn Monroe güme gitmemeli. Çünkü Marilyn Monroe güzel bir kadındır. Yani, eğer ben Marilyn Monroe’nun yanağını inceliyorum diye Marilyn Monroe’yu unutursam bu kabul edilemez. Bunun başka türlü ifadesi de şu olur: Ağaçlara bakarken ormanı unutmamak lazım. Bu Anglosaksonların bir lafıdır galiba, ağaçlara bakmaktan ormanı görememek diye bir olay var. Onun için bu devrim kavramı çok yararlı bir kavram, hepinize tavsiye ediyorum.

Böyle bir girizgâhtan sonra şöyle mi gidelim, böyle mi gidelim? Buradan başlayalım işte. Aykut’la devam edelim.

AYKUT KANSU- Teşekkür ederim. Şimdi tam nasıl bir tartışma olacağı hakkında bir fikrim yok ama, sabahki tartışmadan, dün ve evvelsi gün yapılan tartışmalardan benim algıladığım hakikaten Sina Bey’in dediği gibi 1908 Devrimi sözcüğü bir şekilde rahatsızlık yaratıyor. Şimdi bunun benim açımdan ilgimi çeken kısmı, nasıl bir tarihçilik anlayışı çerçevesinde devrim lafından kaçılır, sizin söylediğiniz, nasıl bir tarihçilik anlayışı bir şekilde bu olaylara bakmamızı köreltebilir?

Şimdi hakikaten evet böyle dönemlendirmeler yapılması gerekiyor, bunu her tarihçi yapıyor ama her tarihçinin yaptığı dönemlendirme farklı farklıdır. Ve bu 1908 Devrimi’ni bir şekilde bir dönüşüm noktasının başlangıcı olarak almak ya da bir dönüşümün orta noktası, artık bu tercihlere göre değişebilir, çünkü bir devrim olduğu zaman onun öncesindeki olaylar zaten onu devrime getiren bir nokta oluyor. Onun için onun önü, arkası, vesairesi o bir dönem.

Ana kategorilerle konuştuğumuzda bir şekilde metodolojik bir konuşma yaptığımızda, bir şekilde arkasında teorik bir yapının var olması gerektiğinde 1908 Devrimi için benim söylediğim, bilmiyorum yani tekrar etmeme gerek var mı sabah konuşmamda yaptığım şeyi, bir şekilde burada birçok boyutlu bir dönüşümden bahsediyorsunuz. Bir sosyal dönüşüm, bir ekonomik dönüşüm, bir siyasal dönüşüm, bir kültürel dönüşüm ve bütün kullandığınız kategoriler aslında değişiyor, yani Türkiye 1908’le birlikte modern devre giriyor diyebilirsiniz. Ama 1908 öncesi Türkiye’de modernizm ya da modernizmin parçaları yok muydu dediğiniz zaman, bu yok olduğu anlamına gelmiyor. Ama egemen söylemin, böyle demek lazım belki, egemen söylemin artık modernist bir söylem ve liberal demokratik bir söylem ve kapitalist bir söylem olduğu ortaya çıkıyor.

Şimdi bu tabii ki birçok insanı birey olarak rahatsız edebilecek bir şey, birçok sınıfı sınıfsal olarak rahatsız edebilecek bir şey. O yüzden de buna tepkileri de dediğim gibi çok doğal karşılamak gerekiyor ve bütün bu tepkilerin ne anlama geldiğinin çözümlenmesinin yapılması gerekiyor. Yoksa öbür türlü karşı-devrimci bir söylemi ve o söylemin inşasını çözmemiz mümkün değil. Yani, burada kısaca söylemek istediğim, sizin bir teorik duruşunuz olmak zorunda ve bu teorik duruşa göre bir tercih belirtmek zorundasınız. Ben olgularla uğraşan bir tarihçiyim, belgeler konuşur, belgeler kadar konuşurum yahut da belgeler bunu söylüyor demek sorumluluktan kaçmak oluyor bir insan için, bir bilim adamı için.

O zaman bu tercihler gerçekten var olan tercihler, o yüzden de 1908’in yarattığı işleri konuşurken bu yaratılan dünyaya, yani aklıma hemen ne bileyim mesela Lasslet’in Kaybettiğimiz Dünya kitabı geliyor.1 Muhafazakâr bir insan, sanayi devrimini, aman Allahım sanayi devrimi oldu ve dünya kötüye gitti diye anlatabilir ya da başka biri sanayi devrimi yeni ufuklar açtı diye anlatabilir. Ama sonuçta burada tercihleri koymak gerekiyor ve ona göre konuştuğumuz zaman aslında birbirimizi anlamamız daha kolay. Fakat Türkiye’deki tartışma ortamında insanlar tercihlerini koymadıkları için ve sanıyorum sahte bir Rankevari2 pozisyona saklandıkları için, çünkü gerçek bir Rankevari pozisyon da aslında olanları olduğu gibi anlatma eğiliminde olacak. Türkiye’deki tarihçiler olanı olduğu gibi de anlatmıyorlar ama olduğu gibi anlattıklarını iddia ediyorlar çoğu zaman. Teorik altyapı zayıf olduğu zaman çok çelişkili hikâyeler arka arkaya geliyor ve bundan çıkarmak istedikleri anlamlar tarihçilerin, işte o da oldu, bu da oldu, işte iyi niyetlerle ortaya çıktılar sonu kötü oldu ya da üç gün önce böyle demişti, beş gün sonra tamamıyla ters bir laf etti, bu ne anlama geliyor şeklinde bir dedikoduyu geçmeyen, anekdotlar. Türkiye tarihçiliğinde benim en hoşuma gitmeyen şey, anekdotlar üzerinden tarih yazmak. Yani, işte onun anılarında okumuştum ki, o ona demişti ki, ben bunu böyle görmüştüm ki, böyle tarih yazmaya devam ediyoruz ve bu tarih arkaik bir tarih, bu tarih bırakılalı 200 yıl oldu. O anlamda tarih yazıcılığımızın çağdaşlaşmasıyla da bağlantılı bir hikâye 1908’i bizim nasıl değerlendireceğimizin hikâyesi. O zaman böyle bir kendi pozisyonumuzu koyup da burada bir kopuş var dediğimiz zaman bu kopuş ne? Pre-kapitalist bir ekonomik düzenden kapitalist bir ekonomik düzenin egemenliğine geçişin hikâyesi mesela 1908, çünkü bunun kanıtlarını görüyorsunuz. Yani, sıkıntıları, ekonomik açıdan sıkıntı duyanların nasıl bir ekonomik düzen istedikleri, nelerin yapılması gerektiği, devletin neleri yapıp neleri yapmaması gerektiği tartışılıyor 1880’lerden 1908’e, 20 küsur yıl kamuoyunda; çünkü ekonomik konular pek sansürlenemeyecek ve pek yasaklanamayacak konular. Bunu mesela 1980 sonrası Türkiye’de yaşayan insanlar da biliyor, bir sürü şeyi eleştiremiyordunuz ama ekonomi politikaları biraz eleştirilebiliyordu.

Şimdi o zaman böyle bir ekonomik huzursuzluktan ve bir şekilde toplumda egemen olmak isteyen ekonomik çıkarların kendi çıkarları doğrultusunda yaptığı bir ajitasyondan bahsediyorsunuz. Bunun siyasal bir uzantısından bahsediyorsunuz. Yani, siyasi amaçlı konuşan insanlar, liberal demokrasi isteyen insanlar sonuçta bunu daha güzel olduğu için, Batı’ya daha şık gözükeceği için istemiyorlar. Tam bu girişi yapmışken bir de onu söyleyeyim; böyle bir Batı-Doğu sorunsalı üzerinden bu hikâyeyi anlamak bana göre hiç mümkün değil ve durumu çok anlaşılmazlığa sokan bir yol. O yüzden de mesela ben bu klasik değerlendirmenin dışına çıkılması gerektiğini düşünüyorum. Yani, 1908’de işte Garpçı bir akım vardı, İslamcı bir akım vardı, milliyetçi bir akım vardı. Şimdi bunlar kendi başına bir şey olmuyor. Garpçıların içinde, Garpçı dediğiniz insanların içinde Batı’ya düşman olanlar da var, Batı’yı eleştirenler, kapitalizmi, öyle diyelim, kapitalizmi eleştirenler de var, kapitalizmin yanında olanlar da var. O zaman hiçbir şey ifade etmiyor bir insanın Garpçı olması. Yani, Celal Nuri İleri’nin Garpçı olmasıyla Hüseyin Cahit Yalçın’ın ya da Mehmed Cavid Bey’in Garpçı olması bir şey ifade etmiyor, çünkü apayrı tellerden çalıyorlar.

Kategorilerimizin de birazcık daha açıklayıcı kategoriler olması ve onlar üzerinden tartışmaya devam etmemiz lazım. Şimdi benim için şöyle diyeyim: Anlamlı gelen bir dayanak noktası mı diyeyim ya da hikâyeyi anlatırken başvurduğum nokta: Bir şekilde böyle bir devrim ve karşı-devrim ve bu devrimin içinde liberal, kapitalist bir ekonomik ve bunun üstyapısı olabilecek bir sosyal hayat. Çünkü bu sosyal hayatın anlamını hemencecik görüyorsunuz işte, modern yaşantı, çağdaş yaşantı, bunun içinde kadın hakları. Yani, bir yabancı gazetecinin mesela meclis açılırken yaptığı gözlem çok hoş; Türkiye’de ilk defa kadınlar peçelerini çıkardılar ve meclise giden mebusları selamladılar, bu Türkiye’de şimdiye kadar benim görmediğim bir şeydi diyor. Kadınlar önceden deklarasyon yapıyor, biz meclisin açılışında bulunmak istiyoruz diyorlar. Modernlikten kastım böyle bir şey. Şimdi bu kadın hareketi diye anlattığınız zaman bu bir şey ifade etmiyor bana, ama modernliğin bir parçası olarak bunu anlattığınız zaman önemli bir şey.

Şimdi o zaman sosyal hayatta böyle bir modernlik. Böyle bir modernlik Edebiyat-ı Cedide’de var mesela. Edebiyat-ı Cedide’yi edebiyat tarihçileri sınıflandırıyor, işte sanat sanat için bilmem keyfine kapılmış, kendi özel dünyaları içinde toplumsal sorunlarla uğraşmayan adamlar diye anlatılıyor. Halbuki öyle bir şey değil, son derece ciddi siyasal çıkıntıları olan bir şey bu. Yani, bütün bu savaş, öyle diyelim, edebiyatta, mimarlıkta, sosyal yaşantıda, şurada burada var olan, talep edilen bir şey ve bunun gerçekleşmesi için de sürekli mücadele verilmesi ve bir günde bitecek bir iş değil. Ve bunun reaksiyonu da son derece güçlü bir reaksiyon. Bir de bunun yanına 19. yüzyılın sonunda Avrupa’daki reaksiyonel hareketleri koyacak olursak, o zaman bana çok daha ilginç geliyor 1908’deki klasik liberal demokratik modelin savunulması. Çünkü 1900’lere yaklaşıldığında bu işin beşiği sayılan Fransa’da bile çok ciddi bir kapitalizm eleştirisi ve çok ciddi bir liberal demokrasi eleştirisi var. Yani, 1920’lerde korporatist model olarak daha da şekillenecek olan fikir akımlarının başlangıcı var. Ve Paris’te yaşayan sürgünler böyle bir ortamda yaşıyorlar. Prens Sabahaddin onlardan etkilenirken, İttihatçı dediğimiz öbür insanlar onlardan etkilenmiyorlar.

Mesela benim çok merak ettiğim bir şey, ama Türkiye’de hiç sorulmayan bir şey; 1908 sonrası 10’lu yıllarda, sonradan 20’lere taşacak olan fikir akımlarının başlangıçları ve savundukları. Yani, bunları böyle parça parça kişiler üzerinden okuyabiliyorsunuz ama çok daha sağlam bir kapitalizm ve liberalizm eleştirisi 1910’lu yıllarda nasıl yapıldı, kimler yaptı ve söylemleri neydi. Savaş sonrasında, 1918 çok ciddi bir kırılma noktası, çünkü orada çok ciddi bir şey var, nasıl diyelim, rejimin çöküşü gibi bir durum var. Bu da Türkiye’ye has bir şey değil. Savaşı kaybeden bütün ülkeler, kazananlar bile, İtalya kazanan tarafta ama İtalya’da da liberal demokratik rejim çöküyor. Kaybedenlerde bütün sistemler çöküyor ya da kazanacak olan tarafta dediğiniz Rusya’da çok ciddi bir şekilde savaş bütün bir kurulu düzeni yok edebiliyor. O yüzden de buradaki destek meselesi vesaire, çünkü iş hemen onlara geliyor, tamam böyle güzel hikâyelerdi de, ne bileyim 10 yıl mı sürdü bu. Yahut 10 yıl bile sürmedi mi, bu kadar kısa sürdüyse bu ne biçim işti gibi birdenbire o 3-5 yılı, 10 yılı aşağılayıcı ve küçümseyici bir tavra giriliyor sonucuna bakılarak. Bu şu anlamda, onu söyleyeyim ve bitireyim; tarih bakış açımızın teleolojik olmaması lazım. Bunu dün Herkül Millas söylemeye çalıştı, ama sanıyorum dinleyiciler işin o tarafını anlamak istemediler. Yani, olmuş olan, olması gerekli olandır hikâyesini yazarsak, gerekçe yazıyoruz aslında, bir açıklama yapmıyoruz, var olduğunu gördüğümüz durumun gerekçesini yazıyoruz, bu tarih yazmak değil bana göre. O zaman bizim bütün tarih oluşurken var olan değişik opsiyonları görmemiz, göstermemiz ve o yöne de gidebilirdi, bu yöne de gidebilirdi, sonucu şu da olabilirdi, bu da olabilirdi, ama sonuçta bir şekilde belli opsiyonların olmadığı ortaya çıkıyor, olamayacağı ortaya çıkıyor diyelim. Bir tarafa gidiyor. Ama bu önceden belirlenmiş bir yol değil. O yüzden de bunu böyle bir gelişme tarihi olarak anlatmak da yanlış, düz giden bir reform tarihi olarak anlatmak da yanlış. Zikzakları olduğunu ve olabileceğini her zaman göz önüne alarak bütün bu meseleye bakmamız lazım gibi geliyor.

Daha fazla konuşmayayım, çünkü başkalarının zamanından çaldığımı fark ediyorum, kusura bakmayın. Teşekkürler.

OTURUM BAŞKANI- Evet, teşekkür ederiz. Görüyorsunuz Aykut Kansu da devrimi, devrim kategorisini savunuyor. Şimdi Herkül Millas’ta sıra.

HERKÜL MİLLAS- Önce teşekkür etmek istiyorum bu davet için, gayet güzel günler geçirdim, çok yararlandım. Genç arkadaşlara da teşekkür etmek istiyorum, bize çok yardımcı oldular. Her şey çok iyiydi, çok şeyler öğrendim. Özellikle yemekler çok iyiydi.

Şimdi konuşmalar büyük bir çeşitlilik sergiliyordu, o bakımdan başarılı. Uluslararası boyuta önem verildi, hem yabancı konuşmacılar geldi başka ülkelerden hem de buna benzer olaylar başka ülkelerde nasıl yapıldı, nasıl oldu diye ona da bakıldı, o da kongrenin başarılı yanları.

Ben de şu devrim işine değinmesem olmayacak galiba. Bir kere her önemli olay devrim değildir. İkincisi; devrimse değerli bir şey midir, o da ayrı bir şey. Buradaki söylemden benim çıkardığım sonuç, devrime bir değer veriyoruz, devrim değilse onu aşağılıyoruz gibi oluyor, devrimse de çok iyi bir şey oluyor. Bu ilişkiyi ben otomatik olarak görmüyorum, yani böyle bir şart yok. Devrime bu tür bir değer vermek işlevini ben bir kimlik sorunu olarak görüyorum. Sanıyorum bu panellerde sezdiğim, bunu zaman zaman heyecanda da gördüm, yükselen seslerde, bazı böyle çok heyecanlı ses tonlarında gördüm. Bu tarihsel olayı biz kimliğimizle ilgili, bugünle ilgili bir olay olarak görüyoruz. Doğrudur, tarihsel olayların bugünle ilişkisi vardır. Ama bunu bilinçli yapmadık, dolaylı tarih araştırması yapıyoruz şeklinde yaptık. Oysa bunu daha direkt yapabilirdik. Bu 1908, 1923 tarihlerinin tartışmasını ben tam izleyemiyorum ve katılamıyorum. Bir tarih mistifikasyonu olarak görüyorum, yani bu tarihler üzerinde çok duruluyor. Oysa söz konusu olan bir süreçtir. Bu süreç gerçekten çok önemli, yani devrim olduğunu kabul ediyorum ama 1908 olarak değil, belki 1890’dan başlayıp hâlâ süregelen bir süreçtir, bu süreç de uluslaşma sürecidir. Edebiyattan başlar, metinler yazılır, şiirler yazılır, ondan sonra arada nutuklar çekilir, darbeler yapılır, kavgalar edilir vesaire; bu bir süreçtir, hâlâ yaşıyoruz. Bu çok önemli bir süreçtir, hatta diyelim ki Türkofon topluluklarının tarihinde bir kırılmadır, çünkü ulus-devlet doğmaktadır, bu çok önemli bir olaydır. Aslında ben Türklerin tarihini okuturken bu dönemden başlatırım, ondan önce başka bir tarihtir. Türk ulusunun tarihi bütün ulusal tarihlerde olduğu gibi çağdaş bir olaydır. Ben o bakımdan bu süreci çok önemli sayıyorum ama 1908, yok 1922 tartışmasına indirgemek istemiyorum.

Bu konuda bir de bu başarılı kongrenin bir eksikliğini de hissettim ve bir panel daha isterdim. Bu panel de olaya tarihte ne oldu şeklinde yaklaşmak değil de, biz bugün toplum içinde nasıl farklı algılamalarla bu olaylara bakıyoruz paneli olabilirdi. Yani, farklı kesimler, yani siyasal olarak ne bileyim sağdan, soldan, İslamcılar, bilmem Kemalistler, liberaller bu olaya nasıl bakıyor ve neden böyle bakıyor. Biz bunu yaparsak, böyle yaklaşırsak bu olaya, artık yalnız tarihe bakmayacağız, geçmişe bakmayacağız, kendimize bakacağız. Kendimize bakınca da, belki biraz önce ifade etmek istediğim şey, kendi değerlerimiz, kendi referanslarımızın ne olduğu ortaya çıkacak ve birbirimizi daha iyi anlayacağız. Konuyu, tartıştığımız konuyu da daha iyi anlayacağız gibime geliyor. Yani, aslında tarihçilik böyle tarihçilerin yaptığı gayet objektif bir profesyonel iş değildir, hepimizin insan olarak görüşlerimiz, özellikle duygularımız, kimliklerimiz filan var. Onu tartışmadık, hatta biraz tartışmaktan da kaçınıyoruz gibi. Sanki böyle objektif nesneler olarak biz bilgisayarlar gibi verileri inceliyoruz. Aslında biz kimliğimizi dile getiriyoruz arada sırada, bu da çok önemli bir iş.

Galiba bu kadar şimdilik bu turda söyleyeceklerim.

SİNA AKŞİN- Teşekkür ederim. Feroz Ahmad’da söz.

FEROZ AHMAD- Çok teşekkür ederim. Bir konuda özür dileyerek başlayayım. Ben bir yabancıyım. Ben hep yabancıydım. Tarihi, dışarıdan konuşan biri olarak gördüm. Temel noktayı gözden kaçırmamak için ayrıntıların içerisinde kaybolmama kaygısını bilirsiniz. Hafif tarih olarak değerlendirdiğim şeyi yazdım; bu hafiflik, hafif tarih, bizlerin arasında önemli ağırlıklara sahip. Ama dışarıdan bakan birine sahip olmanın o kadar kötü bir şey olduğunu da sanmıyorum. İlk araştırmamı yapıyordum. 1961’de başladım; kırk yılın üzerindeki bir zaman dilimi için, Jön Türk Devrimi’ni anlamaya çalışıyordum. 1966’da bitirdim; o günden bu yana, tarihi yazmanın yöntemiyle ilgili olarak, tezimi hazırlarken erişme olanağım olmayan birçok şey ortaya çıktı elbette. Bu arada, ben de geliştim sanırım. O zamanlar öğrenciydim, öğreniyordum. Çok kötü bir çalışma yaptığımı sanmıyorum. O zamanlar yazdığım birçok şeyin belli ölçülerde hâlâ geçerli olduğunu düşünüyorum. Ama şimdi o dönem üzerine yazmak durumunda olsaydım, monografi değil kitap yazardım. Monografi, temel çatıdır. Şimdi olsa, o temel çatıyı, o zamanlar bilmediğim birçok ayrıntıyla doldururdum. Örneğin, geçen zaman içerisinde ulaştığım sonuçlardan biri; Jön Türkler’in, özellikle İttihat ve Terakki’nin, diğer liberallerin uzun bir dönem gerçekten iktidara gelmemiş oldukları, çok zayıf bir devlete sahip oldukları yönündedir. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin, seçimleri kazanabilmiş olmasına rağmen, Heyet-i Mebusan üzerinde denetimi yoktu. İstediği yasal düzenlemelerin hepsini yapamıyordu. Vilayetleri de denetleyemiyordu. Orhan Koloğlu’nun Lübnan ile ilgili makalesi, bunu açıkça ortaya koymaktadır. Eğer yerel tarih çalışması yapılacaksa, Lübnan gibi yerlerde, muhtemelen başka yerlerin çoğunda, basın izlenemeyecekti. Neyse ki şimdilerde, özet biçiminde de olsa, yavaş yavaş yerel tarih çalışması yapılıyor. Bursa’yı çalışan pek çok insanla karşılaştım; İzmir’i biliyoruz. İzmir üzerine çalışan güçlü bir tarihçi grubu var. Kimileri Konya gibi bölgeler üzerinde de çalışıyor. Bu zayıf devlet, bu insanlara yapmak istedikleri devrimi gerçekleştirebilecek gücü vermemiştir. Devrim bir süreçtir. Önce gücü elde eder, sonra planı uygulamaya çalışırsınız. İttihatçılar, ilk beş yıl, hatta daha uzun bir süre boyunca, planlarını uygulayabilecek bir konumda değillerdi. Örneğin merkezileşme düşüncesini, bildiğimiz anlamda değil, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin “ittihat” ve “terakki”den ne anladığıyla bağlantılı olarak ele almalıyız. Cemiyetler Kanunu’nun uygulanmasını sağlayamıyorlardı. Müttefiklerden biri olan Devrimci Ermeni Federasyonu (Taşnak Sutyun), Cemiyetler Kanunu’nu açıkça ihlal eden bir örgüttü; ama bu örgütle işbirliği yapmak gereksinimindeydiler. Onunla birlikte çalıştılar. Yasa vardı ama dayatılmıyordu. Devletin zayıflığının başka bir göstergesi, eşkıyalığın boyutlarıdır. Tezimi hazırladığım dönemde bunun farkında değildim. Merkeze bakıyordum. Ama vilayetlere, örneğin İzmir’e bakın. Eşkıyalık İstanbul’a ne kadar yaklaşmış? Eşkıyalık varlığını sürdürüyor; Karadeniz kıyılarında da var. Daha uzakta, doğuda, merkezi denetimden tamamen uzak olan Kürt aşiretleri var. 1914’te ve daha öncesinde merkez öylesine zayıf ki, Devrimci Ermeni Federasyonu, köylerde, kendilerini Kürtlerden korumaları için halkı silahlandırabiliyor. Niçin? Yurttaşlarını korumak, devletin temel hedeflerinden biridir; ordu, jandarma, devlet bunu yapamıyor. 1914’te, Bitlis –aslında Rus Konsolosluğu tarafından, sorun yaratmak amacıyla kışkırtılıp oraya gönderilen– Kürt aşiretlerinin saldırısına uğramıştı. Kendilerini savundular, silahlandılar ve Kürtleri püskürttüler. Kürt aşiret reisleri konsolosluğa sığındılar. Osmanlıların Ruslarla ilişkilerinin tamamen sona erdiği 1914 Kasım’ında, Osmanlılar aşiret reislerini yakaladı ve astı. Şimdi, devletin –daha doğrusu imparatorluğun– nasıl kurtarılacağı meselesinin, anayasayı değiştiren Jön Türkler’in tek hedefi olduğunu anlıyorum. İttihatçılar önceleri, büyük çoğunluğu ile emperyalisttiler. Geri çekilmekte olan bir imparatorluk gücü söz konusuydu. 1870’ten sonra, Britanya, Fransa, İspanya, hatta Portekiz gibi emperyalist güçler de zayıflamışlardı. Bunlar, zayıflamış olan güçlerdi. Ama Osmanlı emperyalistler ile Avrupalı emperyalistler arasında önemli bir fark vardı. Osmanlı emperyalistlerin çekilecek bir anavatanı yoktu. Çekilmekteydiler. 1912-13 yıllarında Balkanlar’dan atılmışlardı. Avrupalıların ne düşündüğünü biliyorsunuz; örneğin Gladstone, “onları pılı pırtısıyla birlikte Avrupa’dan atın” demişti. Olan da buydu zaten. Artık Anadolu’daydılar. Geriye doğru bakıp, Anadolu’nun Türklerin anayurdu olduğunu söyleyebilirsiniz; ama öyle düşünülmüyordu. Balkanlar, Osmanlıların anayurduydu. Kendilerini yerleştirdikleri yer orasıydı. Ama anavatan konusunda henüz bir tasarılarının olduğu da söylenemezdi. Yapılan bir çalışma, benim kafamda Türklük konusuna açıklık kazandırdı. Türklüğün siyasal değil, kültürel bir şey olmasından söz ediyorum. Onlar için Türklüğün siyasal bir planı olmayacaktı. İttihatçılar, 1918 Temmuz’una, Batı’daki son Alman saldırıları başarısızlığa uğrayana kadar, imparatorluğu korumayı umuyorlardı; savaşın amacı, İngilizlere kaptırılan Mısır ve Arap bölgeleri ile Kıbrıs’ın geri alınmasıydı. Argümanları son derece basitti. 1878’de Ruslar Kafkasya’daki bölgeyi aldıklarında Kıbrıs’ı size vermiştik. Şimdi bu bölgeyi Brest-Litovsk ile yeniden kazanmış bulunuyoruz. Artık Kıbrıs’ı elinizde tutmanız için bir neden yok. Bu insanlar, 1918’e kadar, imparatorluğun varlığını sürdürme konusunda arzuluydular. Ama işlerin gidişatı değişti. Bölgesel bir temele dayanmadan milliyetçiliğin olamayacağını vurgulamak istiyorum. Osmanlılar bir imparatorluğa sahipken, bölgesel bir temel yoktu. Bir imparatorluk vardı. Ama yapabilecekleri bir şey yoktu. Ziya Gökalp gibi birisi imparatorluğu, anayurdu tanımlamaya kalktığında ne söylemektedir? Türklerin anayurdu ne Türkiye’dir ne de Türkistan. Türkiye ile Osmanlı İmparatorluğu’nu kasteder. Anayurt –dışarıda bir yerlerde, artık her nerede ise– Turan’ın sonsuz topraklarıdır. Bölgesel bir temel yoktur; bölgesel temel, 1918 Ekim’indeki müzakerelerle belirlenen Misak-ı Milli sınırlarıyla oluşur. Aslında Türkiye sözcüğü, 1920’ye kadar, Heyet-i Mebusan’da bile kullanılmamıştır. 1920’de, Heyet-i Mebusan, bu bölgenin Türkiye olduğunu söyler. Neden? Çünkü Başkan Wilson, onlara, gelecekte devletlerin Türk devletleri olacağını söylemiştir.

Tamamen farklı bir konuya değinerek devam etmek istiyorum. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin reformları Kemalist reformlarla karşılaştırıldığında, durum nedir? 1990’larda, siyaset bilimcisi Hisham Sharabi’nin bir kitabını okudum. Körfez devletleri ve Suudi Arabistan ile ilgiliydi. “Ataerkil yönetim düzeni”nden, kendi deyişiyle “yeni ataerkil yönetim düzeni”nden söz ediyor; orada, modernizasyon ile moderniteyi ayırıyordu. Modernizasyon, Osmanlıların 19. yüzyılda, hatta daha öncesinde benimsediği bir şeydi. Halil İnalcık, onların, modern silahların kullanımında ne denli önde olduklarını anlatmaktadır; modern teknikler, modern silahlar: Bu modernizasyondur. Günümüzde en modern devletlerden bazıları Körfez’dedir. Ama Sharabi, onların, en iyi telefon sistemlerine, en iyi havaalanlarına sahip olsalar da, moderniteyi başaramadıklarını, hâlâ patriarkal toplumlar olduklarını ileri sürüyor. Patriarkal toplum, öncelikle ve çoğunca, kadına hükmedilmesine dayanır. Ama başka birçok unsuru da barındırır. Jön Türkler, İttihatçılar, ataerkil yönetim düzeninin bazı unsurlarını yok etmeye çalıştılar ama bunu başaramadılar; çünkü ataerkil yönetim düzeninin temel unsurlarından biri hanedan yönetimidir. Körfez’e, hanedan yönetimlerine, Suudilere, Sabbahlara bakın. Osmanlı İmparatorluğu’nda, hanedan yönetimi sürdükçe modernite söz konusu olamazdı. Moderniteyi getirmek için, eğer dinle devleti ayırmak anlamında laik değilse, ataerkil yönetim düzeninin ortadan kaldırılması gerekir. Önceki gün gazetede, sanırım Radikal gazetesiydi, bir başlık gördüm. Diyanet, flört etmenin günah olduğunu söylüyordu. Şimdi, İslam’a olumsuzluklar üzerinden değiniyorum. Bunun, insanları ürküten bir şey olduğunu söylemek istiyorum. Şu genç kadınla flört ettiğim için cehenneme gideceğim; bunun önünü almak zorundasınız. Bunu, 1952’den sonra Nasır yapıyordu. Kahire’deydim; cuma vaazlarında, doğum kontrolünün yasadışı, ahlakdışı ve günah olduğu bir yerde, doğum kontrolünü destekliyordu. Kemalist reformlara baktığınızda, hedeflenen şeyin, ataerkilliğin ortadan kaldırılması sürecinin başlatılması olduğunu görüyorsunuz. Bunu yaptığını düşünüyorum. Bu bir süreçtir. Herhangi bir süreç gibi, etkisizleştirilebilir de. O hayattayken, bu süreç ilerlemiştir. Ama 1945’te çok partili siyasete geçilmesiyle birlikte, belli bir gerileme olmuştur. Yeniden kötüleşme süreci sürüyor sanırım. Bu konuyu burada keseyim. Daha sonra bu konuyu konuşabiliriz. Tarihe dönersek; evet, tarih için gerçekler, belgeler, bu tür şeyler gerekir. Ama tarihteki en temel unsurlardan biri akıldır. Anlamlı ve makul olmalıdır. Ve bu, okurun vereceği bir karardır. Bu, bizim çeşitli tarih çalışmaları yapmaya devam etmemizi sağlayan nedenlerin sonuncusudur. Biliyorsunuz, kimileri yazılanları seviyor. Taksideydim. Şoföre tarih okuyup okumadığını sordum. “Elbette okuyorum abi,” dedi. Okuduğu son kitabı sordum. “Şu Çılgın Türkler,” dedi, “okurken ağladım abi.” Kendi kendime, bu tarz bir tarih yazabilmeyi isterdim dedim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Şimdi Orhan Koloğlu huzurlarınızda.

ORHAN KOLOĞLU- Efendim, her konuda hemen hemen anlaştığım arkadaşım Sina’yla anlaşmadığım bir nokta üzerinde duracağım: devrimler.

Efendim, malumunuz genellikle bizim devrimimiz örnek olarak Fransız Devrimi’ni almıştır Tanzimat’ın daha başından itibaren. Ve orada dikkati çeken bir şey vardır, devrim dediğimiz zaman Fransız Devrimi, hatta Sovyet Devrimi daha sonra filan, bunlar toplumların ekonomik, kültürel, siyasi, teknolojik yükselme dönemlerinde yapılan girişimlerdir. Ve çok önemli olan da, yavaş yavaş toplumun alt kademeleriyle bir bütünleşmesidir. Yani, Fransız Devrimi dediğimiz zaman birkaç yüzyıldan beri hazırlanmış olan bir burjuvazinin eğilimi var, toplumun tabanına doğru, derken hatta 19. yüzyılda işçi sınıfı olayı da başlıyor, en tabana kadar inebiliyor. Şimdi bu dönemde yapılan devrim, tabanın olduğu gibi yukarıya hâkim olması. Ne kadar oluyor o ayrı, ama o toplumsal taban tamamen geliyor.

Osmanlı Devleti’nde girişim biliyorsunuz genellikle 18. yüzyılın sonunda Lale Devri’nde fark edilir. Gerçi 18. yüzyılın sonunda bazı askeri değişmelere girişilir, ama asıl Sultan Mahmud’un Yeniçeri Ocağı’nı yıkmasıyla başlar. Ve Tanzimat’ın Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla başladığına inanırım.

Yalnız şimdi burada dikkat ederseniz bizdeki Osmanlı yapısında yani en üst tabakanın yönettiği bir mekanizma vardır, klasik Osmanlı’nın en başından beri gelen şey, toplumun alt tabanıyla hiç ilişkisi yoktur. Yani, çökmekte olan, dikkat edin, ekonomik olarak, askeri olarak, kültürel olarak, teknolojik olarak çökmekte olan bir toplum devrim yapıyor, bu garip bir şeydir. Dünyada örneği pek bulunmayan bir değişim bizdeki.

Şimdi devrim deyimine gelince, biz yıkılırken, ben büyük takdirle karşılıyorum Tanzimatçıları, aman yetişelim, biz geride kaldık endişesini aktarıyorlar. Ama toplumun tabanının haberi bile yoktur. Hatta biliyorsunuz Sultan Mahmud gâvur diye ilan edilir. Ve o andan itibaren özellikle 1839 Gülhane Fermanı’nda Mustafa Reşid Paşa’nın koyduğu bir deyim vardır, o benim çok dikkatimi çekti. Diyor ki, hemen o beyannamenin başındaki bir cümledir bu, onunla başlıyor yani, 150 yıla yakındır kötü gidiyoruz ki bu II. Viyana yenilgisinin arkasını, o tarihleri söylüyor, düşüyoruz, ama –dikkat ediniz– 5 ilâ 10 senede yeni nizamlar ve kurumlar getirerek çözeceğiz diyor. Bu beni çok şaşırtmıştır. Uzun boylu düşündükten sonra anladım ve benim değişme sürecimi, devrim diye başlayan şeyin aslında –kendi bulduğum bir deyim– “acilcilik” olduğuna karar verdim. Bir toplumun tamamını değiştireceksiniz Batı’yı örnek alarak ama 5-10 senede. Bu nesiller isteyen bir şey. Ha yalnız Mustafa Reşid Paşa’yı eleştiriyorum zannetmeyin, bilakis çok zeki bir adam. Ben herhangi birinize desem ki, kardeşim, senin 8-10 nesil sonraki oğlun çok zengin olacak, hiç endişe etme falan desem gülersiniz. 8-10 nesil sonrakini ne bileceksiniz. O da dese ki bu değişim 8-10 nesil sürer, bekleyin dese kimse katılmaz. Ama ne derse, 5 ilâ 10 senede. Onun başlattığı, benim acilcilik diye ortaya sürdüğüm değişim süreci devamlı olarak bırakınız yalnız Osmanlı yönetimini, bugünkü cumhuriyetimizin yöneticilerine kadar hepsini acilci yapmıştır. Devrimcilerimizin hepsi acilcidir dikkat ediniz. Yeni Osmanlılar gelirler, ufacıcık bir gruptur değil mi, şöyle dökülünce de hemen yok oluverirler. I. Meşrutiyet’i getirirler, daha ortada ne toplumun tabanının haberi var, ne bir şey. Arkasından Jön Türkler gelirler, hatta onların içinden liberalizmin savunucuları gelir, kapitülasyonlarla tam teslim olmuş bir topluma liberalizm getirelim diyen Prens Sabahaddin vardır. Hatta tarihçilerimizden birinin eleştirisi vardır, yahu Çamlıca’dan ötesini görmemiş bir adam, Anadolu’yu bilmeyen bir adam nasıl getirir der. Hakikaten bütün, bunu şaka diye söylemiyorum, bu acilcilik öyle bir yerleşmiştir ki, yanlış hatırlamıyorsam Demirel’le Özal bile, biri İtalya’ya yetişeceğimizi, öbürü Almanya’ya yetişeceğimizi söylemişlerdi. Benim bütün Tanzimat’tan beri yönetim, ama bu üst kademe, toplumun tabanı yok burada. Bunların hepsi acilciliktir. Burada benim araştırmalarımda dikkatimi çeken iki tane ihtiyatlı kimse var.

Bir tanesi, Abdülhamid’dir. Abdülhamid’e gerici filan çok damga vurulur. Aslında ekonomik konuda da mücadelesi vardır, şaşılacak bir şekilde yerli sanayi kurulması yolunda büyük çabası vardır, inanılmaz bir şey. Biz yalnız onun diktatördür, yani yanlış anlaşılmasın, diktatördür, baskıcıdır filan o ayrı, ama sonra modern eğitimi, en çok yeni kurum getirilen onun zamanıdır. Demek ki değişimciliğe devam ediyor ama, baskıcıdır, ihtiyatla gidelim yanlısıdır ki 30 senelik bir süre ve yeni bir Jön Türk kadrosunun yetişmesini sağlamıştır.

İkincisi Atatürk’tür. Devrimlerin hepsini yapar, ama biliyorsunuz daha hiçbir şey bitmedi, daha çok çalışmamız gerekir diyen adamdır. Dolayısıyla, bizim Tanzimat’tan beri gelen bir değişme sürecimiz var, ben devrim deyince bu devamlılığı ele alıyorum. Bunun zirvesi 1923: Cumhuriyetle beraber devrim oturur. 1908’de iyi niyetlerini hiç tartışmıyorum İttihatçıların, ama yapının farkında bile değillerdir, yine toplumun tabanı yoktur orada. Atatürk’ün mesela söylediği çok güzel bir laf vardır; 1922’de daha İstiklal Savaşı kazanılmamış, Anadolu halkıyla konuşurken bir demeç verir, bizim efendimiz köylüdür der. İstanbul basınında da alay ederler İstanbul aydınları, bizim köylümüz nasıl efendimiz olur. Aslında söylediği şey çok doğru, savaşan yalnız köylümüz, dikkat edin. Her şeyi yapan, tek üretimimiz ziraat, orada da köylü veriyor, başkası yok. İstanbul biliyorsunuz sadece tüketici. Demek ki görebilmiş. Ve biliyorsunuz Atatürk devrimleriyle beraber de en iyi yapılan şey önce öğretmenler yetiştirip eğitmeye yöneliyor. Demek ki, ben onun için de belirtiyorum. 1908’i her ne kadar dediğim gibi arkadaşıma yüzde yüz uyuşuruz fikirlerimizde, ama 1908 iyi niyetle yapılmış bir harekettir, fakat sonuç alması mümkün değildi. Nitekim kendi kendine yok oldu. Ama en iyi tahlilci olan Atatürk, hepsinin tahlillerini çok güzel yapıp sonuca bağlamıştır. O zaman ben devrime 1923 diyorum, Sina kızmasın. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Kızma özgürlüğüm var tabii. Normen Stone, bizi heyecanlandırdı geliyor mu gelmiyor mu diye, ama geldi.

NORMAN STONE- Öncelikle, “benim için tasavvur edilemez bir imtiyazdır, burada bulunmak” gibisinden bir şeyler söylemek istiyorum. Burada dilin değişimi, bir yabancı için çok ilginç bir şey. Bu konuda birçok şey okudum; şimdilerde kimsenin kullanmadığı kelimelerle karşılaştım. Önceleri onları taksi şoförleriyle konuşurken kullanıyordum; sonuçlarını tahmin edebilirsiniz. Dil devrimi, bu ülkede şimdiye değin yapılmış en cüretli atılım belki de. Burada, Siyasal’da olmak, muhteşem bir şey. Çünkü efsanevi bir kurum Siyasal. Dil devriminin ülkeyi fena halde böldüğünü biliyorum. Jön Türkler’in karşılaştığı güçlük, telgrafa benzer bir şeydi. Bir telgraf göndermek istiyorsanız, Osmanlıcayı alıp önce Fransız alfabesine dönüştürmeniz, sonra kodlayıp –eğer şanslıysanız bu sürecin tersine işleyeceği– yere iletmeniz gerekiyordu. Kimi Jön Türkler’in söyledikleri gibi, alfabeyi modernize etmek çok daha kolaydı. Sonunda, halkın yüzde 80-90’ının okuma yazma öğrenebileceği bir alfabeye geçildi. 1914’ten önce, bunun tasavvur edilmesi bile çok zordu.

Başka bir örneğe geçelim; futbola bakalım. Yanılıyorsam, Feroz Bey düzeltecektir. 19. yüzyılın sonlarında, Türkler sanırım futbol oynamıyorlardı. Erkeklerin çıplak ayaklı olması ahlakdışıydı çünkü. İngiliz kolonisinin olduğu dönemde, Jön Türkler, önce İzmir, sonra Moda’da bu oyunu izlediler, oynamak istediklerini söylediler ve Hıristiyanlar gibi oynamaya çalıştılar. Takımlar beyaz çoraplılar ve siyah çoraplılar diye adlandırıldı; bunlar, 1903’te kurulan Beşiktaş’ın renkleriydi. Bu, Hamid rejiminin zayıflamasının sonucuydu sanırım. Jön Türkler’in karşılaştığı güçlük de bu tür bir şeydi. Fazlaca bir şansları yoktu. 1920’leri, 1930’ları hazırlayan düşüncelerdi bunlar. Böylece devrim güç bela yapılır; Balkanlar sorun olmaktan çıkar; Bosna ile ilgili olarak Avusturyalılar, daha sonra da İtalyanlar stratejik imha eylemlerine girişirler. Önce Balkan Savaşları’na, sonra I. Dünya Savaşı’na yol açan bir dizi olay olur. Türk tarihinin bu dönemi hazindir. Dün gece, Enver’in yönetimi yeniden ele geçirdiği 1913’e kadar Balkan Savaşları’nı değerlendiren bir metin okuyordum. Çatalca’da, orduda kolera salgını başlamıştı. Binlerce mülteci Sultanahmet Meydanı’nı tamamen doldurmuştu. Bu, Jön Türk Devrimi’nin art alanıydı. Elbette başarısız oldu. İlginç bir biçimde başarısızlığa uğradı. Şimdi burada, kendimi Gustave Flaubert’in uluslararasını temsil eden karakteri gibi hissediyorum. Duygusal Eğitim’de, berbat bir Katalan aksanıyla konuşan komik bir karakter. Ama ben uluslararasının temsilcisiyim. Yapmaya çalıştığım şey, uluslararası perspektife yerleştirmek olacaktır. Sonunda söyleyeceğim şey size ilginç gelebilir. Birincisi, uluslararası çerçeveden bakıldığında, Avrupa’da, sanayileşmemiş olan daha zayıf ülkeler, 1914’ü hazırlayan yıllarda krize girmişlerdi. Fransa’ya bakın. Büyük güçlerin en az sanayileşmiş olanı; yok, bu doğru değil. Ama ne demek istediğimi biliyorsunuz. 1914 öncesinde, ardı arkası kesilmeyen hükümetler; cumhuriyet sistemi tehlikede. Aynı sorun İtalya’da da var. Rusya’da, bir anayasayı işler hale getirmek için cesurca bir girişimde bulundular. Sonuçta Duma’nın önünü tıkayan, onu bitiren bir kâğıt parçasına dönüştü. Sorunları olan, yalnızca Türkiye değildi. O dönemde, Türkiye ile oldukça benzer deneyimlere sahip olan bir ülke vardı. İspanya’dan söz ediyorum. Benzerlikleri düşündüğünüzde, buna, İslam’ın en yaratıcı olduğu bin yılı, büyük dünya imparatorluğunu da ekleyebilirsiniz. Türkiye ve İspanya’da farklı olan, genel hava ile ilgili soruna bakalım. Şimdilerde Türk demiryolu İspanya tarafından modernize ediliyor. İspanyol demiryolu araçları ve uzmanları, İstanbul-Ankara yolunu on saatten üç saate indirecekler. Benzer bir bölgede, benzerlikler gösteren bir genel havada, Barselona ile Madrid arasındaki tren yolculuğunu on saatten üç saate düşürdüler. Yüzeysel benzerlikler; devam edelim: Katalanlar, Rumlar, Basklar, Kürtler, merkezileşmeyle ilgili sorunlar. İbrahim Temo’nun Jön Türkler’i örgütlediği dönemin, 1900’lerin İspanya tarihine bakalım. İspanya’da, 1898 kuşağının aynı dili kullanarak modernleşmeden, Avrupalılaşmadan söz ettiğini, din sorununu ele aldığını görüyorsunuz. Akdeniz’de, 1770’lerde, nüfusun yirmide birini rahip ve rahibeler oluşturuyordu. Bugün Napoli’ye baktığınızda, Noel’den bu yana çöplerin toplanmadığını görüyorsunuz. Mafya çeteleri bu konuda kapışıyorlar. İtalyan ordusu devreye girmek zorunda kalacak. Hiç kuşkusuz İtalyan ordusunun yapması gereken başka şeyler de olacak. Bu, Türkiye’nin de bir parçası olduğu Akdeniz trajedisidir. İspanya –Feroz Bey’in söylediği gibi– patriarkal olan Katolik Kilisesi’ni büyük ölçüde modernize etmek zorunda. O, Avrupa’daki en tutucu kilisedir ve hayli popülerdir. Köylüler arasında muazzam bir tabana sahipti; Bask toplumunun belirli sınıflarında çok güçlüydü. Bu, şimdi ele alınması gereken müthiş bir sorundur. Bir örnek vermek gerekirse, 17. yüzyılın ortalarında, kilise “herhangi bir yabancı yazını İspanya’ya sokmamalısınız” demişti. Bu, gemiciliği ve gemicilikle ilgili Felemenkçe kılavuz ve yönergeleri de içeriyordu. Sonuçta, İspanyol donanması modernize edilemedi. 1620’den 1805 Trafalgar Savaşı’na kadar aynı gemiyi üretmeye devam ettiler. 1805’te, İspanyol gemilerinin yüzde doksanı batırıldı. Bu çok kolaydı. Neredeyse hiçbir direnç gösteremediler. Yaşlı ve zavallı İspanya kralı, gemileri batırılmayan kaptanlara madeni bir nişan takmıştı. 19. yüzyıl boyunca gördüğümüz şey, ilerleme karşıtı olmanın yol açtığı sorunlar. Böylece, imparatorluk elden gitti. Genç İspanyollar, öne çıkarak, “modernleşmek zorundayız” dediler. Müthiş bir mücadeleydi. 19. ve 20. yüzyıl İspanyası’nın tarihi –İspanyolların kendilerine geldikleri 1955 yılına kadar– nüfusun dörtte birinin iç savaşta öldüğü tüyler ürpertici bir hikâyedir. Modernleştirme işini yine ordunun üstlenmesi gerekiyordu. Nihayet 1975’te, Franco öldü. Ve iyilik Tanrısı, İspanya için artık güzel günlerin gelmesi gerektiğine karar verdi. İspanya, son yirmi yılda, olağanüstü başarılı oldu. Şu an Latin Amerika’daki en büyük yatırımcı konumunda. Türk demiryolunu inşa ediyorlar. Türkiye’nin de sonunda aynı yörüngeyi izlediğini düşünüyorum. Türkiye, Akdeniz modelinin kökleri 17. yüzyıla kadar uzanan istikrarsızlıklarıyla birlikte, İspanya gibi, eski durumuna gelme yörüngesine girmiştir. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Çok teşekkür ederiz. Şimdi Taner Timur arkadaşımız…

TANER TİMUR- Teşekkür ederim. Aslında söyleyeceklerimin ana fikirlerinin temellerini daha önceki yaptığım konuşmada söylemiştim. Burada daha sonraki zenginleştirici konuşmalardan da yararlanarak, onların da ışığında, bazı noktaları biraz geliştirmek istiyorum. Ancak bunları daha önceki ve bu oturumdaki konuşmalarda katılmadığım bazı düşüncelerle bir polemik şeklinde sergilemeyeceğim, sadece bağımsız olarak kendi düşüncemi açıklayacağım. Burada gördüğüm kadarıyla, sondaki tartışmalar sırasında yapılanlar dışında, konuşmacılar arasında fazla bir polemik ve tartışma olmadı.

Şimdi ben şunu söylemiştim: 1908 Devrimi’ni aslında kökeni Küçük Kaynarca Antlaşması’na giden Şark Sorunu’nun son aşaması olarak görüyorum. Şark Sorunu, 19. yüzyıla damgasını vuran ulusal hareketlerin, ulusal devrimlerin ve ulus-devlet çerçevesi içerisinde gelişen kapitalist sistemlerin ortaya koyduğu ve bunlar arasındaki rekabet, kavga ve hatta savaşların ortaya koyduğu bir sorundur. Burada maalesef Osmanlı Devleti iki karşıt grup arasında bir tampon devlet durumuna düşmüştür.

19. yüzyıl ulus-devletlerin, modern devletlerin kurulduğu bir dönemdir. Osmanlı Devleti’nin Tanzimat, hatta daha önce Nizam-ı Cedid’den başlayan bütün reformist hareketlerini değerlendirirsek, hatta Orhan Bey’in yaptığı gibi bunlara olumlu da bakarsak, ki ben de katılıyorum ona, buna rağmen otantik sayabileceğimiz ileri kapitalist ülkelerin kurdukları ulus-devletlerin yapısal konumlarıyla ilgili üç tane çok önemli eksiği olduğunu, üç tane yapısal gereği yerine getiremediğini görüyoruz. Önce bunları söylemek istiyorum. Bunlardan birincisi, Osmanlı Devleti vatan kavramını ulusal anlamda koymamıştır, çünkü ulusal anlamda vatan kavramı aynı zamanda ulusal anlamda bir vatandaş kavramını içerir; ulusal anlamda bir vatandaş kavramı da belli bir toprak sınırı içerisinde en önemli iki mükellefiyet olan vergi ve askerlikle birlikte düşünülür. Oysa Osmanlılar bir ordu kurmuşlardır ama –kurulan ordu vardı zaten– iki açıdan ulusal olmamıştır.

Birincisi, Müslüman ordusu olmuştur; kendi vatandaşlarının önemli bir kısmını kapsamayan bir Müslüman ordusu olmuştur. Hıristiyan ve gayrimüslimler askerlik yapmıyordu ve bunu ne onlar ne de Müslümanlar istiyordu, bazı gayretlere karşın yapılamadı. Sonunda entegrasyon, ki ulusallık Osmanlı Devleti’nde ancak böyle kurulabilirdi, Osmanlıcılık sisteminin de gereği buydu, bu olmadı. Neyse onu uzatmak istemiyorum, ama bir ulus-devletin bugün anladığımızdan farklı bir ulusal, ama modern, gerçek bir ulusal döneme girmesi için bu şarttı. Bu gerçekleştirilemedi.

İkincisi; Osmanlı Devleti bir ulusal para yaratamadı. Eğer ulus-devlet çerçevesinde bir ulus-ekonomi kuracaksanız, kapitalizme geçecekseniz, bir ulusal paranız olur. Osmanlı Devleti para çıkarıyordu, mecidiyeler vesaire. Ama ulusal devletin ulusal bir parası olmasının kurumsal yapısı bir merkez bankasıdır, ulusal bankadır. İngiltere’de 18. yüzyılın sonlarında kurulmuştur, hatta belki daha önce. Pardon, 100 yıl önce Fransa’da, 1750’lerde. Düşünün, Osmanlı Devleti’nde bir ulusal parayı kurmak yabancı burjuvazinin kurduğu, yerli burjuvazinin de demiyorum, gayrimüslimlerin de değil, çünkü onlar da 1863’ten itibaren dışlanmışlardı, Osmanlı Bankası’nın kontrolüne verilmiştir. Demek ki ulus-devletin ikinci ve en önemli işlevini yerine getirecek bir yapısal kurumlaşma da olmamıştır.

Üçüncüsü; bir ulusal merkezi maliyedir. Bu da paraların vergi halinde ve diğer gelirlerin merkezde toplandığı ve ihtiyaçlara göre dağıtıldığı bir merkezi mali sistemi geliştirmektir ki, bu da yapılmamıştır. Bunun yerine sonuna kadar devam eden iltizam sisteminin mantığı çerçevesinde havale sistemi cereyan etmiştir. Havale sistemi, iltizam ve o da paşalarla mültezimler arasında pazarlıklar. İhale sistemi, ihalenin ihalesiz şeklinde ve son tahlilde köylünün üstüne büyük yüklerle binmesi müthiş adaletsiz bir sistem yaratmıştır.

Şimdi bu üç altyapısal sisteme –altyapısalı genel anlamda kullanıyorum– bir de tabii kültürel unsurları eklemek lazım. Mesela eğitim sisteminde yapılacak asıl şey Osmanlılarda, medreselerin ıslahıdır, çünkü medrese sistemine dayanmaktadır. Halbuki Abdülhamid’in de yaptığı şeyler, medreseleri bir tarafa bırakınız, o medreselere hâkim olan teolojik düşünceyi felsefi düşünceyle birleştiren bir hamlenin öncüleri olmayı bir tarafa bırakınız, Batı’dan alınmış Harbiye, Mülkiye, Tıbbiye vesaire gibi yerlerde de bu olmaz, asıl eğitim demek odur.

Şimdi, bunlar olmayınca, asıl son halka dediğim şey nedir? Şark Meselesi. Burada iki tane önemli tarih var. Bunlardan biri 1890’dır. 1890, doğrudan doğruya Osmanlıları ilgilendiren bir tarih değildir. 1890’da II. Wilhelm, Bismarck’ı atmış ve daha atak, daha agresif bir politikaya başlamıştır. Biliyorsunuz bir sene önce de İstanbul’a gelmişti II. Wilhelm. O son derece önemli bir hadisedir. Çünkü daha sonra Bismarck’ın hatıralarında yazdığına göre, döndükten sonra Bismarck’a demiş ki II. Wilhelm, İstanbul’da herkes senden bahsediyordu demiş. Yani, Bismarck anılarında beni kıskandı, bu da atılma sebeplerimden biri oldu der. Tabii bunun dışında da birçok sebep vardır. Bunun sonucu ne oldu? 1890 başka açıdan da çok önemli bir tarihtir. Bir kere kapitalizmin yeni bir aşamaya girdiği bir dönemdir. Kapitalizmde ilk defa emperyalizm teorilerinin tartışıldığı bir dönemdir. Şimdi bu emperyalizm lafı biliyorum ki birçoklarınızda bu yaşadığımız dönemde alerji yaratıyor. Oysa o dönemde emperyalizm, mesela Lenin’in emperyalizm teorisinde bütün dayandığı veriler, somut veriler, aslında kendisi Marksist olmayan bir İngiliz sosyal demokratın verileridir. Yani çok somut, açık, finans kapitalin egemenliğine dayalı. Ama bunun bir de diplomasiye ve ideolojiye yansıyan tarafı var. O nedir? O işte milliyetçilik hareketlerinin emperyalizm aşamasında daha saldırgan olması, işte Wilhelm’in gelmesi, Pancermen derneklerinin kurulması, hatta daha önce Goltz Paşa’nın 1883’te İstanbul’a gelip daha sonra da Millet-i Müselleha –silahlı millet– diye kitap yazması, Fransa’da Dreyfus Olayı, General Boulanger’nin darbe girişimleri vesaire. 1890’lara baktığınız zaman gerçekten savaşın tohumlarının atıldığını görüyoruz.

Osmanlı Devleti’nde ne oluyor? Daha önceki oturumlarda Abdülhamid dönemine bir blok olarak bakanlar arasında, ya bunu blok olarak reddeden veyahut da blok olarak fena değildi, eski devrimlerin devamıydı, Tanzimatçılığın devamıydı diyen iki görüş var. Ben burada da bir dönemleme yapılması gerektiği kanaatindeyim, o da şudur: Abdülhamid’in 1876’dan 1890’a kadar olan dönemi ve sonrası. Asıl 1890’dan sonraki dönemi gerçekten çok tutucu, gerici; tabii korkuyla da ilgili, çünkü daha sonra 1895’te Bismarck’ın en çok korktuğu, dengeler açısından en çok korktuğu ve önlemeye çalıştığı şey gerçekleşiyor, Fransız-Rus Antlaşması. Şimdi böyle olunca Abdülhamid bu gidişi fark ediyor, zeki bir insan. Muhalefet de var kendi istibdadına. Ne yapıyor? Mesela eğitimde modern sistem kurmuş, Mülkiye’yi kurmuş. Mülkiye’de en önemli derslerden biri tarih, tarihi de Mizancı Murad Efendi anlatıyor ve Mizancı Murad Efendi görülmemiş derecede popüler; kendisi çok Müslüman olduğu, İslamcı olduğu halde, Dağıstan’dan gelmiş, Rus gymnasium’larında vesaire okumuş, evrensel bir tarih anlayışı var. Fransız Devrimi’ni övüyor mesela, bu Osmanlı Devleti’nde pek olan bir şey değil, Mülkiye talebesini coşturuyor. Tarih dersleri Mülkiye’den kaldırılıyor. Mizancı Murad, ki İslamcı biri, yurtdışına kaçmak zorunda kalıyor. Akait dersleri, her sınıfa din dersleri konuyor, felsefe dersleri kaldırılıyor. Şimdi Mülkiye önemli, çünkü o dönemin bütün yöneticilerini yetiştiren bir müessese Mülkiye, kaymakamlarını, diplomatlarını, maliyecilerini vesaire. Mülkiye yönetici zümreyle ilgili bir gelişim. Şimdi bu gelişim, tabii kendi reaksiyonlarını da doğuran bir şey. Ama bu reaksiyonlar Türkiye’de doğmadığı için yurtdışında doğmaya başlıyorlar. Meşrutiyet dergisi çıkıyor, Mizan dergisi çıkıyor, Meşveret çıkıyor, bir sürü şeyler. Onlar daha çok Fransız dilinde, İngiliz dilinde, Almanca değil ve daha demokrat o çizgiler. İşte 1908’de daha önce de söylediğim gibi bu iki çizgi cebelleşiyor ve Makedonya 1908’de Reval’de, şimdi Talinn’de İngiliz kralıyla çar bir araya geliyorlar, ne konuştukları belli değil ama bir sürü dedikodular, korkular yayılıyor. Öyle bir korku yayıldı ki yönetici zümre arasında, bırakın Makedonya’yı, Makedonya’ya müdahaleyi, oradaki reformları, bizzat İstanbul’da sultanın iktidarını da kısma girişimleri gündeme girdi. Bu tabii çok büyük. Bir de birikim var. İstibdadın yarattığı demokratik bir birikim. Bunlar bir araya gelince ve Wilhelm’in de etkisiyle bir değişim oluyor.

Şimdi bu devrim midir? Böyle koyarsak, tabii burada pek devrim diye bir şey ben göremiyorum. Ama bu geri bir hareket midir? Hayır, ileri harekettir bence. Ama bu ileriliği sağlayan şey, dediğim gibi Abdülhamid rejimine karşı birikmiş muhalefettir, yurtdışıdır vesaire. Bu insanların birçoğu da dönmüştür, dönmese bile haberleşme imkânları o dönemde çok gelişmiştir. Ama yani siz başkalarının etkisi altındaysanız ve onlar silahlı kuvvetlerinize hâkimse, öyle bir yarı-kolonyal statüde devrim olmaz.

Şimdi devrim kelimesi de çok tartışma götürüyor. Asıl devrim Marksist anlamda. Çok genel bir değişiklik anlamında söylersek, o şekilde önemli bir değişiklik var. Ama temelde daha önemli olan değişiklik bence nüfuzun, asıl gücün Fransa ve İngiltere’den Almanya’ya geçmesi. Bu da kolay olmamıştır. Seçimler olmuştur, sopalı seçimler olmuştur, hileli seçimler olmuştur, meclis kapatılmıştır, ona karşı reaksiyon olmuştur, Babıâli baskını olmuştur vesaire. Fakat bütün burada, bu süreçte önemli olan sonunda bir askeri diktanın kurulmasıdır ve Almancı bir askeri diktanın kurulmasıdır bence. Talat Paşa’nın bir sözü var mesela, bence o her şeyi açıklıyor: Diyor ki, biz orduyu Almanlara teslim ettik diye kıyamet koptu, bize çok baskılar yaptılar. Halbuki diyor, biz bahriyeyi de İngilizlere teslim etmiştik, jandarmayı da Fransızlara teslim ettik, iaşeyi de Ruslara teslim ettik. Yani, böyle demokratik bir denge sağlamaya çalıştık. Şimdi böyle bir ortamda, bu tarz bir yapısal ve kurumsal yapı içerisinde ulusal bir devrim, ki gündemde olan sosyalist bir devrim değil zaten, ulusal demokratik bir devrim de olacağını zannetmiyorum.

Konumuz bu olduğu için ben de burada bitireyim, sonra devam ederiz. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederiz. Şimdi biraz vaktimiz var. İsterseniz birkaç soru alalım, ondan sonra bir tur daha yaparız. Evet, soru var mı? Herkes çok tatmin oldu. (Gülüşmeler).

SARP BALCI- Feroz Bey’e bir soru sormak istiyorum, bir de Herkül Bey’e bir şey söylemek istiyorum. Organizasyonla ilgili söylediklerine önce teşekkürler ama, uyarısı için de yine tekrar teşekkürler. Meseleleri tartışmak için belki 100. yılını beklemeden sizin dediğiniz anlamda bir tartışmayı tekrar yine Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde yapmak mümkün olabilir. Bunun için her zaman hazırlık yapabiliriz, hiç kuşkunuz olmasın. İslamcılar da gelsin, Kemalistler de gelsin, liberaller de gelsin, burada nasıl bir Türkiye sorusunu tartışalım demiştiniz. Onun için her zaman bir mecra yaratmak mümkün olabilir.

Feroz Bey’e sormak istediğim soru şu: Feroz Bey modernite ve modernizm arasında bir ayrım yapmak gerektiğini söyledi. Bu meselenin Osmanlı’nın son döneminden cumhuriyete geçişin belki de anlaşılması için bir anahtar kelimeden, patriyarşi kelimesinden bahsetti ve bunun üzerinden belki bu iki sürecin birbirinden farklılaştırılarak okunmasının mümkün olabileceğini söyledi anladığım kadarıyla. Yani, Jön Türk Devrimi’yle Kemalizm arasında patriyarşi odaklı bir farklılaşmadan ve bunun unsurlarından çok kabaca bahsetti. Sultanlık ve kadınlıktan bahsetti bu kapsamda. Şimdi bu tartışma eğer önümüzdeki dönemde hâkim paradigma haline gelirse, şöyle bir durumla karşı karşıya olacağız: Bugüne kadar Türkiye tarihinin tartışılan önemli unsurlarından bir tanesinin, yani Kemalizm’le İttihat Terakki arasında kopuş mu var, yoksa süreklilik mi tartışması sona erecek demektir. O yüzden çok önemli bir kavramla karşı karşıya olduğumuzu düşünüyorum. Bu mesele bence açılmalı ve tartışılmalıdır. Umarım Feroz Bey bu konu üzerine detaylı bir biçimde yazar, bizler de okuma imkânı buluruz. Ama öncelikle bu fırsatı bulmuşken kendisine bunu sormak istedim. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Başka? Buyurun.

BİR DİNLEYİCİ- Çok kısaca, Taner Timur ağabeyime diyeyim, büyüğüm, hocama bir iki noktada itiraz ya da soru.

Şimdi devrim tartışmasında geçen gün Feroz Ahmad, Troçki’nin ısrarla Jön Türk Devrimi’ni övdüğünü söylemişti. Taner ağabey, mesela Lenin ve Bolşeviklerin de ısrarla bu terimi kullandığına bilmem rastlamış mıydınız? Israrla bir Jön Türk Devrimi’nden söz edilir bütün o Sovyet literatüründe. Yine bugün Çinlilerle biraz tartışıldı. Aynı şekilde Çin Devrimi’nin de 1920’lerdeki en önemli tartışmalarından bir tanesidir. Mesela Mao, işte Çin’in Kemal’i var mı, yok mu tartışmaları içine girer. Bunu bir kere kısaca belirtmiş olayım.

İkincisi; Talat Paşa da değerli konuşmacıların ifade ettiği o karmakarışık dönemin belki de en ağır sorumluluğunu yüklenmiş politikacılardan bir tanesidir. Talat Paşa’yı ya da İttihatçı liderleri değerlendirirken, işte bilmem donanmayı şuna verdik, buna verdik gibi cümlelerle değerlendirmeyi ben doğru bulmuyorum şahsen. Şunun için: Unutmayalım ki İttihat ve Terakki, sonuç olarak 1914’te kapitülasyonların kaldırılmasıdır. Bütün bu insanlar bir arayış içindedirler. Talat Paşa, –ben biraz Türk-Arap ilişkileri üzerinde çalıştım– imparatorluğu bir Türk-İslam imparatorluğu, Türk-Arap imparatorluğu olarak yaşatmak üzere çırpınan insanlardan bir tanesidir. Onun için bunları da kısaca söyleme ihtiyacı hissettim. Bütün o liderler biraz İngilizlere savrulur, birisi bilmem nedir, Almancılığı çok net olan tabii Enver Paşa’dır. Ama büyük yalpalanmalar içinde olduklarını, büyük arayışlar içinde olduklarını ve bunun da çok çeşitli nedenleri olduğunu ve bir süreç içinde bunu değerlendirmemiz gerektiğini gözden kaçırırsak ve tek bir cümleyle değerlendirirsek sağlıklı bir sonuca ulaşamayız kaygısını taşıdığım için bunları söyleme ihtiyacını hissettim. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Başka soru, buyurun.

BİLGİN ÇELİK- 1908’in, Meşrutiyet’in çok partili hayat ve iktidar-muhalefet ilişkileri açısından getirdikleri ya da etkilerini nasıl değerlendirebiliriz; bir genel soru olarak soracağım ama, bu anlamda katkısı ne oldu Türk demokrasi tarihine, onu biraz tartışsak uygun olabilir mi acaba, onu soracaktım.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Bu hepimize sorulan bir soru galiba. Burada bir arkadaşımız var.

BİR DİNLEYİCİ- Orhan Koloğlu’na sormak istiyorum; devrimlerin oluş şeklini, koşullarını tarif ederken 1908 Devrimi’nin, olaylarının diyeyim, dünyadaki diğer devrimlerden farklılaştığını söyledi. Dünyanın diğer ülkelerinde toplumlar ileriye doğru, yukarıya doğru giderken, Osmanlı’da aşağı doğru bir gidiş var ve onun üzerine oluyor dedi. Ama şöyle düşünüyorum: Devrimler biraz da, diğer ülkelerde de aslında, toplum siyasal, ekonomik ve kültürel olarak aşağıya giderken olmaz mı? Mesela Fransa’daki yoksulluk vesaire Marie Antoinette’in ünlü sözünde simgelenmiştir ya da Rusya’da yine öyle olmuştur Sovyet Devrimi. Yani, devrim toplumlar aşağı doğru giderken olmaz mı?

İkincisi de; 1908’in halktan kopuk olduğuyla alakalı. Devrimlere baktığımda Fransız Devrimi de, Rus Devrimi de biraz çevreden kopuk olmuyor mu? Evet, bulundukları yer başkentler ya da büyük şehirlerde halkla beraber olabiliyor ama, mesela benim bildiğim şöyle bir şey var: Rusya’da sosyalist devrimden önce Kazakistan’da insanlar kahrolsun komünizm, yaşasın Bolşevikler diye yürüyorlarmış. Zaten diğer yerlerde de biraz kopuk olmuyor mu?

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Burada bir arkadaşımız var, bir de beyefendi var.

İBRAHİM ŞİRİN- Tarihçiler galiba “ya bu/ya o”yu çok seviyorlar ya da bunun tek bir mantık olduğunu düşünüyorlar. Şimdi bunu 1908’e uyarlarsak, sıkıştığımızı görüyorum. Yani, bir kopuş mu, devam mı? Ya kopuş diyorsunuz, ya devam. Acaba tarihsel gerçeklik böyle mi? Bunun dışında da bir bakış açısının olduğunu düşünüyorum. Aykut Bey’e sormak istiyorum teoriyle daha çok kendisi ilgilendiği için. Tarihçiler acaba tarihi bu şekilde “ya bu/ya o” mantığıyla okumaktan zevk mi alıyorlar.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederiz. Peki, son bir soru.

BARIŞ ADIBELLİ- Şimdi tabii tartışıyoruz devrim bir süreç midir, olmuş bitmiş midir. Benim bir anekdot geldi aklıma, onu ifade etmek istiyorum. 1954 yılında Cenevre Konferansı sırasında yanılmıyorsam Çin’in efsanevi başbakanı Cou Inlai’ye Fransız Devrimi’ni soruyorlar, Fransız Devrimi hakkında ne düşünürsünüz diye. Şöyle bir düşünüyor, yaklaşık 150 küsur sene olmuş ve aynen ifadesi şu: Fransız Devrimi’ni değerlendirmek için vakit henüz çok erken.

Şimdi biraz da galiba bizim tartışmalar bu noktaya gidiyor ama, ben bir anekdot olsun diye bunu anlatmak istedim. Teşekkür ediyorum.

OTURUM BAŞKANI- Şimdi son soru.

İŞAYA ÜŞÜR- Soru değil, yorumda bulunacağım.

OTURUM BAŞKANI- Buyurun. Kısa bir yorum…

İŞAYA ÜŞÜR- Kısa olacak. Önce dilerseniz Sina Hocam, sizin her zamanki engin anlayışınıza güvenerek sizden başlayalım. Çok güzel bir şey söylediniz, heyecanlandırıcı bir şey söylediniz, beni heyecanlandıran bir şey, aynen şöyle söylediniz: Devrimi sevdik, evet devrimi sevmiştik, bizim kuşak da çok sevmişti. Fakat hemen arkasından bu devrimi 1908’le özdeşleştirdiniz, ben onu çok iyi anlayamadım. Devrimi sevebilirsiniz, şu veya bu şekilde tanımlanmış bir devrimi, ama niye bunu 1908’le özdeşleştiriyoruz onu anlayamadım.

Aykut’a ben katılıyorum söylediklerinde. Şimdi teoriniz yoksa tarih yazmak da mümkün değildir. Devrim lafını bir yere yerleştireceksek ve devrim süreklilik içinde kopuş mu? 1923 mü devrimdi, 1908 mi devrimdi, bu teoriye göre değişir. Bir teoriniz yok ise bir şeyler söyleyemezsiniz.

Ayrıca galiba şunu da tartışmadık, bizim tarihçiler de tartışmadı. 1908’i devrim ilan edenlerin 1908 kadrolarına muhabbeti ne derecedir, 1908’e yakınlığı ne derecedir, 1908’i ön plana çıkaranlar kimlerdir, onların ne bağlantısı vardır, keza aynı şeyi 1923 için de söyleyebiliriz. Benim bildiğim kadarıyla bizim tarihçilerimiz de, dışarıdaki tarihçiler de bu konuda çok fazla çalışma yapmadılar.

Herkül Millas dostumuz önemli bir şey söyledi, dün de söylemişti: En önemli şey devrim midir? Dediğim gibi teoriniz önemli görmüyorsa mesela darbe de diyebilirsiniz, başka bir şey de söyleyebilirsiniz; bu baktığınız göze göre, durduğunuz yere göre değişebilir. Bir de devrim iyi bir şey midir? Yani, daha güzel bir topluma, yaşanabilir bir topluma ulaşmak istiyorsanız pekâlâ iyi bir şeydir diyebilirsiniz. Onun için 1923’ü tercih edebilirsiniz veya 1908’i tercih edebilirsiniz, biraz öyle görmek lazım.

Feroz Ahmad önemli bir şeye konuşmasının sonunda işaret etti. Misak-ı Milli, ama onun belirlenmesinde bile problemler oldu, bugün de tartışıyoruz. Yani, 1908’de o Misak-ı Milli’nin olup olmadığı Taner Hocamın da söylediği gibi… Ben de dün üzerinde durdum. Burjuva devrimi kavramı imparatorluk kavramıyla çelişir. Çünkü, demokratik devrim, burjuva demokratik devrim, bir ulus-devleti ön varsayar. Eğer bir ulus-devlet amacınız yok ise imparatorluğu ancak böler bu kavram, nitekim bölündü. İyidir-kötüdür anlamında söylemiyorum, mantığı gereği bunu yapar.

Efendim, Koloğlu dostumuz 1923 devrimdir dedi, katılıyorum. Bir de 1908’i yapanlar iyi niyetliydi dedi. O anlamda söylemedi ama, yanlış da anlaşılmasını istemem. İyi niyetli, kötü niyetli adamlarla açıklamayalım isterseniz, içlerinde çok iyi niyetli adamlar da vardı, yani biz yargıda bulunmayalım ama, çok da bir şey anlatmaz yani, kötü niyetli olsa ne olacak sorusu çıkar. Köylü efendimizdir meselesi çok önemli. Galiba onun en doğru yorumu; siz ima ettiniz, ama emek efendimizdir, çalışma efendimizdir, çünkü dönemin tek üretici kesimi, ağırlıklı, yaygın, baskın üretici kesimi köylüdür. O anlamda söylemiştir, benim kanaatim onu o şekilde yorumlamak lazım, altını çizerek.

Taner Hoca’nın söylediği, keşke biraz daha üzerinde dursaydı, 1890’lardan itibaren de, en azından 1870’lerden itibaren kapitalizmin geçirdiği ve devrim kavramının geçirdiği evreleri göz önüne almadan ne 1908’i, ne de 1923’ü anlayabiliriz. Hatta I. Sanayi Devrimi’ni bana sorarsanız anlamadan, bizim 1838’i, bizim 1839’u doğru dürüst yerine oturtmamız da mümkün değil. Çünkü, ondan sonra yani 1789’dan ve kabaca İngiliz Sanayi Devrimi’nden sonra olanlar bunlara rağmen değil, bunlara göre belirleniyor. Bizim Osmanlı’nın bölünme süreci de biraz bu süreç içinde oluyor. Osmanlı’nın dağıldığı alana bakın, özellikle 1890’lardan sonra ortaya çıkan çatışmalara bakın. İmparatorluklar çok etnisiteye dayanır, tarifi gereği çok etnisiteye dayanır. 1789 milliyetçiliği getirmiş, öyle veya böyle. Geldiği zaman, burada hayıflanmanın bir anlamı yok. Alternatif şu olur: Ah niye emperyalist olmadık, varabileceği mantıksal sonucu budur. Zaten galiba 1940’larda da bir sağcı milletvekili şey söylüyor; “Biz emperyalizmden şikâyet eden bir millet olacağımıza, emperyalizminden şikâyet edilen bir millet olsak daha iyi olmaz mıydı?” diyor.

Bir de şu var: Lenin söyledi mi? Böyle bir şey söyledi, 1906 İran Devrimi’ni ve 1908’i de değerlendiriyor ama, galiba orada teorik bir kavram olarak değil. Lenin’in pratik, ampirik bir adam olduğunu, politikacı yönleri olduğunu da unutmayalım. Galiba Lenin’in söylediği, teorik bir tanımlamadan daha çok o dönemdeki siyasi yaklaşımların bir sonucu. Zaten o yazı teorik ağırlıklı bir yazı değil benim hatırladığım kadarıyla. Dolayısıyla, Lenin’i karşı argüman olarak kullanmak –bana karşı da çok kullanılmıştır o–, yani sen 1908’e devrim demiyorsun, Lenin böyle söyledi diye. Ne yapalım Lenin söylediyse, kutsal kitap da değil yani, olabilir. Teşekkür ederim zamanınızı aldığım için.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Ben 1908 devrimdir derken, bir devrimci süreci başlattığı içindir, yoksa bir anda her şey değişti anlamı yok tabii.

Bilgin Çelik’in sorduğu soruya müsaadenizle cevap vereyim, yani demokrasiye katkısı nedir meselesi. Bizde çok yaygın bir yanlış var, çok partili sistemi demokrasiyle özdeş tutma yanlışı. Bakın, İttihat ve Terakki 1908 seçimini kaybetmiştir, 1912 seçimini sopayla kazanmıştır, sopalı seçimlerdir. 1914 seçimlerinde de tek parti olduğu için kazanmıştır. Ondan sonra cumhuriyete geliyoruz. Cumhuriyette çok partili sistemi getiriyor İsmet Paşa 1945’te, 1950’de seçimi kaybediyor ve ondan sonra Türkiye’de hep karşı-devrim kazanıyor her Allah’ın seçimini. Yani, mutlaka meclis şeyhlerin, ağaların, feodal güçlerin kontrolünde kalıyor. Onun için Türkiye’nin büyük dramıdır bu, her seçimi kaybediyoruz, yani aydınlar olarak söylüyorum. Her seçimi biz kaybediyoruz, bu korkunç bir şey. Ve bunun iftihar edilecek bir tarafı da yok, mazoşist değilseniz iftihar edilecek hiçbir tarafı yok: Ne güzel seçim kaybediyoruz, yaşasın, buna devam. Şimdi durum budur. Demek ki çok partili sistemle demokrasi arasında çok kalın bir ayrım var. Onu gözetmek gerekiyor diye düşünüyorum.

Şimdi kalan zaman içinde 2’şer, 3’er dakikayla bu turu tamamlayalım. Aykut.

AYKUT KANSU- Teşekkürler. Ne diyeceğimi hem biliyorum hem bilemiyorum. Şimdi şöyle bir şey diyeyim: 1908 için konuşuyoruz konuşuyoruz. Şurada çok kısıtlı sayıda dışarıda kartpostallar var, acaba onlara bakarak mı konuşuyoruz? İşte o kartpostallarda halk desteği var mıydı, yok muydu, devrim miydi, değil miydi, bir şey değişti mi, değişmedi mi, böyle konuşuyoruz konuşuyoruz. O kartpostallara acaba bir baksak ne göreceğiz? Bütün bir halkın sokağa dökülmesi, yani Manastır 23 Temmuz Deklarasyonu yapıldığı anın fotoğrafı. Ertesi gün Selanik’te Vilayet Konağı önünde, bugün de hâlâ Selanik’te olan o büyük sarayımsı binanın önünde yine anayasanın yeni baştan ilan edilmesi ve bütün bir halkın tepkisi… Halk kavramı tabii kaypak bir kavram, kullanırken rahatsız kullanıyorum ama, sonuçta bir popüler destek, bir şekilde bir yeni düzenin geleceğinden duyulan sevinci gösteren resimler var. Seçim resimleri görüyorsunuz, insanlar o zamana kadar seçim yapmamışlar, seçim büyük bir heyecan yaratan olay. Şimdi Niyazi Bey’in kartpostalları var, satılıyor değil mi, hürriyet kahramanı. Şöyle düşünün, bir kartpostalcı, bu kartpostalın müşterisi varsa basıyor ve satıyor, demek ki ortalıkta bir hürriyet kahramanı olarak yaratılmış veya ortaya çıkmış Niyazi Bey, Enver Bey var. Bunlar şehir şehir dolaşıyorlar, kasaba kasaba dolaşıyorlar ve büyük törenlerle karşılanıyorlar. Şimdi bütün bunlara baktığınız zaman ortada ciddi bir olay var. Yani bu o anlamda bir şey, devrim miydi, değil miydi; şu muydu, bu muydu, bütün bunları bir tarafa bırakıp da görsel malzemeye baktığınızda ortada ciddi bir olay var. Bu ne 1908’den önce Türkiye’de böyle yaşanmış ne 1908’den sonra yaşanmış. Yani, çok çok az olan bir tarihi anın fotoğraflarına bakıyorsunuz.

Söylemek istediğim, 1908’de özel olarak baktığınız zaman ortada o zamanki insanların ciddiye aldığı bir durum var. Dünyada çıkmış gazetelere bakıyorsunuz, “Türkiye’de devrim, anayasal rejim kuruldu, genç Türk devrimi, yeni Türkiye” bütün bunlar ne, yani o gazeteler hikâye mi uyduruyorlardı, kendi başlarına mı iş yapıyorlardı? O yüzden de bütün bu kavramlarımızda, yani devrim diye bir kavram var ve bunun üç aşağı beş yukarı üzerinde anlaşılmış bir içeriği var. Hangi durum devrimci durum, devrimci durum diye bir şey var. Bu devrime gider-gitmez vesaire. Bütün bunlar göz ardı edilerek konuşuluyor.

Bir de mesela ben hakikaten nasıl diyeyim, Abdülhamid’le ilgili; şimdi öyle konuşuyoruz ki bazen, burada isim de verebilirim, Kemal Karpat’ın o en son kitabında, “Abdülhamid o kadar demokrat, o kadar demokrattı ki,” şimdi bu, kavramları bilmemek üzerinden konuşulan bir şey. Abdülhamid’e demokrat demek için bin şahit ister. Ama bir şekilde modernleşmeciydi demek de bana açıklayıcı gelmiyor. Yani, o kadar modernleştiriciydi ki işte toplumu hazırladı. O zaman ne diyeceğiz? Abdülhamid olmasaydı bilmem liberalizm olmayacaktı, Rusya’da Çar Aleksander modernleşme yapmasaydı, Nikola devam etmeseydi bilmem Rus Devrimi olmayacaktı gibi böyle garip hikâyelere gidebilen, böyle sanki, tarihin travestisi gibi, hiciv gibi konuşuyoruz bazen. Bana bu bazen çok eğlendirici geliyor çok ciddiye almazsam. Ama ciddiye alırsam vahim bir durumla karşı karşıyayız, çünkü öyle. Ondan sonra teleolojik dediğim zaman buydu işte, yani 19. yüzyıl hikâyesini böyle adım adım işte biraz daha modernleşti, biraz daha gelişti, biraz daha kurumlar kuruldu, biraz daha kurumsallaştı, biraz daha ilerledik, biraz daha modernleştik, ondan sonra da böyle oldu. Böyle anlatılırsa bir şey anlaşılmıyor. O zaman bütün toplumlar yeryüzünde modernleşiyor. Geriye giden bir şey yok. Yahut da 1908’e gelindiğinde Türk toplumu inişe geçmişti ve devrim olamazdı demek bana ters geliyor. Gelişmiyor olduğunu neye dayanarak söylüyoruz? Ne bileyim, devletin iflas etmesi mali açıdan ülkedeki kapitalizmin iflas etmesi mi, oradaki durumun kötüye gitmesi mi? Devletle toplumu özdeş gördüğünüz zaman konuşmanız başka olabilir, devletle sivil toplumdaki ekonomiyi ayrı tuttuğunuz zaman konuşmanız farklı olabilir. O yüzden bütün bu kategorileri hep sorgulamamız gerekiyor. Anekdotlardan bahsetmeyelim dediğim zaman da söylemek istediğim o. Yani, böyle kategorilerle konuştuğumuz zaman anlaşmadığımız konular daha bariz ortaya çıkacak. Öbür türlü o anekdot öyle miydi, değil miydi, yerinde miydi, değil miydi de gelebiliyor, onu kabul etmiyorum.

Şimdi burada benim gördüğüm, çok özet olarak söyleyeyim; işte o 19. yüzyıl çizgisine biz devletin modernleşme çabası olarak baktığımız sürece pek bir şey anlayamayız gibi geliyor bana. Çünkü oradaki modernleşme, modernleşmeye direnmek için yahut da devletin ayakta kalması için yapmasını gerekli gördüğü minimum iş. Orada modernleşme diye bir şeyden bahsedemezsiniz. Burada modernleşmeye ciddi bir devlet direnişinden bahsedebilirsiniz 19. yüzyılda. Ve bu reaksiyonel bir modernizm, bunun sosyal bilim literatüründe adı var. Bu sadece Türkiye’ye has bir şey değil, bu sadece Türkiye’de yaşanmış bir reaksiyonel modernizm hareketi değil. Şimdi böyle olduğu zaman buna bir modernleşme hareketi olarak bakıp da ondan sonra basamak basamak ilerleyip de bir noktaya geldik ve ondan sonra da böyle devam ettik diye hikâyeyi o anlamda süreklilik hikâyesi olarak anlatmak bana çok ters, açıklamaktan uzak geliyor. Ters geliyordan kastım o, açıklayamıyoruz, yani 1838’in, 1839’un ne anlama geldiğini. Çok kısaca söyleyeyim, benim bakış açıma göre sonuçta devletin kendini kurtarma çabası ve o yüzden de yabancıların dayattığı kapitülasyonlardan bahsetmiyorsunuz. Devlet yöneticilerinin tercih ettiği bir ekonomik anlaşmadan bahsediyorsunuz ve bunu İngilizler de raporlarında gayet iyi yazıyorlar zaten; yani bizim istediğimiz birdi, onlar iki verdi diye. Biz sadece yerli malların gümrüğüyle dışlar aynı olsun diyorduk, onlar içerideki gümrükleri daha da yüksek tuttular, bizim işimizi daha da kolaylaştırdılar diyor. Burada arkasında başka bir şey var. 1838 Ticaret Antlaşması devlet kapısına kadar dayanmış olan iç savaşı engelliyor, değil mi? Kütahya’ya kadar orduların gelmesi nedir? Mısır valisinin oraya gelmesi, gelebilmesi. Bir iç savaş yaşanıyor ve o iç savaşı devlet yabancı güçlerle bertaraf ediyor. Ondan sonra Tanzimat denilen merkezileştirme çabaları. Merkezileşme çabası dediğiniz zaman, biz yine böyle çok soyutta konuşuyoruz, peki somutta nedir? Vergilendirme önemli bir şey, askerlik önemli bir şey, yönetim önemli bir şey. Türkiye’de merkezileştirme dediğiniz zaman deniyor ki Yeniçeri kaldırıldığı zaman ordu merkezileşti. Hayır, hâlâ yarısı merkezi kontrolün dışında ve 1908’e gelindiğinde Hamidiye Alayları gibi hâlâ devletin kontrolünde olmayan, ancak 1908’den sonra diyelim bir yerlerde yakalanan ordulardan bahsediyorsunuz.

Vergilendirme dediğiniz zaman, merkezi bir vergilendirme yapamıyorsunuz ve 1880’lerde Düyun-ı Umumiye’yle birlikte Türkiye’de iki değişik vergilendirme, biri çok daha rasyonel, modernize olmuş bir vergilendirme, Düyun-ı Umumiye’nin yaptığı, kapitalist mantaliteye uygun bir vergilendirme. Öbürü hâlâ arkaik bir vergilendirme.

Devlet yönetiminde merkezileştirme dediğim, biz çünkü Osmanlı tarihinde işte merkezi bir imparatorluk filan gibi böyle kendi kendimize anlatıp da inandığımız hikâyelerle büyüyoruz. Halbuki Osmanlı İmparatorluğu’nda merkeziyet diye bir şey yok. 1864’te Vilayetler Kanunu çıkıyor, uygulaması daha sonra oluyor. Merkezden vali yollanması, yani nasıl bir merkezi devletten bahsediliyor, bütün bunlar hep bende soru işaretleri yaratıyor. O yüzden de böyle bir modernleşme hikâyesi bana hiç de inandırıcı ve açıklayıcı gelmiyor. Yani, öyle bir anlayışımız var ki, sanki devlet mesela 19. yüzyılda emperyalizme karşı savaş vermiş de yenik düşmüş. Hayır, tam tersine dışarıyla işbirliği yaptığı oranda ayakta duran bir devletten bahsediyoruz. O yüzden 1908’de devrildiği zaman devirenlerin ilk amacı kapitülasyonları yok etmek. Tabii biz kategorilerimizi böyle çok sert kullanıp, İttihatçılar antiemperyalist miydi dediğimiz zaman, değillerdi tabii. Ama ülkedeki burjuvazinin çıkarlarını düşünüyor muydu dediğiniz zaman, Abdülhamid rejiminin düşündüğünden çok daha fazla düşünüyordu yerli kapitalizmin korunmasını ve gelişmesini. Bunu şimdi çok kategorik söylüyorum ama bunun altı doldurulabilir, ben doldurabildiğimi düşünüyorum. O zaman kim antiemperyalistti, kim direniyordu, kim direnmiyordu hikâyelerinde çok değişik şeyler yazmamız, söylememiz gerekiyor. Teşekkür ediyorum.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Maalesef Norman Stone ayrılmak zorunda kaldı ama, buyurun.

HERKÜL MİLLAS- Kısaca bir şeyler söyleyeceğim. Bu dinlediklerimizden beni en fazla etkileyen, heyecanlandıran Marilyn Monroe oldu. Gerçekten mikroskopla yanağına bakmak olacak şey değil, aptallık. Öyle bir bayanla daha başka neler neler yapılabilir. Bence bir mesafeden bakmak uygundur, yani 20 santim filan sayıyorum ben mesafeyi. O zaman gerçekten o bayanı daha iyi görürüz. Yalnız bir sorum var; eğer âşıksak ne olacak. Âşıksak biz o bayanı doğru değerlendiremeyiz, onun kusurlarını göremeyiz. Bu durumda hep onun iyi yanlarını görürüz. Şimdi âşık olmak, olabilir yani, bu denebilir ama, tabii duygularımızı da kontrol edemiyoruz, bu durumda ne yapacağız? Bu metaforu sürdürüyorum, yani devam ettiriyorum metaforu; bu durumda sanıyorum üçüncü şahsa sormak gerekiyor, sen ne dersin, bu bayan hakkında görüşün nedir, görüş alırız, farklı görüşleri alırız, bu farklı sesleri duyarız, o zaman biz doğru bir değerlendirme yaparız, ona göre de kararımızı veririz.

Şimdi demokrasi lafını kullanmak istemiyorum ama, çaresiz oraya vardık; demokrasinin iyi yanı budur, farklı seslerin duyulmasıdır. Doğru karar vermek ve doğru değerlendirmek, değerlendirmede bulunabilmek için demokrasi gerekli. Çok partili, az partili falan, o ayrı bir konu, ama farklı sesler olarak algılıyorum ben, böyle anlıyorum demokrasiyi. Hiç parti olmasın, yani bir kral olsun, ama herkes serbest konuşabilecekse, böyle bir rejim varsa böyle olsun yani.

Bir de süreçten söz etmiştim, onu devam ettireyim. Şimdi tarihi devrimler olarak algılarsak, bir sorun var. Ben süreci tercih ediyorum, çünkü bir sürecin içine gerekliyse devrimleri de yerleştiririz. Çünkü böyle güne bağlı, yıla bağlı, anlara bağlı devrimlerle açıklayamıyoruz tarihi bana göre. Çünkü zaten ondan sonra da devrim dediğimizde otomatikman aklımıza karşı-devrim geliyor, yani o devrime uymayan herhangi bir şey otomatikman karşı-devrim olarak algılanabilir ve o zaman toplum içinde kutuplaşma, sertleşme, çatışma olabilir. Oysa süreç olarak görürsek, o süreçler inişli çıkışlıdır, zikzaklıdır, ileri-geri gidilebilir, ama biz o süreçten o kadar rahatsız olmayız inişli çıkışlı olduğunu bildiğimizden, daha tahammüllü oluruz. Yani dünyayı algılama biçimimiz devrim olacağına bir süreç olduğunda, toplum ilişkileri yumuşar, rahatsızlıklar daha az olur ve panik havası da yaratılmaz. Onun için ben bu dönemi, 1908’i ve bugüne kadar olan olayları çok önemli bir süreç, bir kırılma noktası –biraz önce anlattığım gibi– ama inişli çıkışlı bir süreç olarak görüyorum. O bakımdan da oldukça rahat hissediyorum.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkürler. Feroz Ahmad.

FEROZ AHMAD- Süremizin bittiğini biliyorum ve aceleye getirmek de istemiyorum; ama birkaç dakikanız varsa, kısa bir sürede bitireceğimizi umuyorum. Süreklilik ve değişim meselesi, tarihsel süreçteki yerini ediniyor. Orada, tam anlamıyla kesintiden söz edilemez. Tarih için nehir analojisini kullanırız. Tarih bir nehir gibidir, su gibidir. Su, şelaleye geldiğinde yönünü değiştirir. Tarihte olan da budur. Tarih yönünü değiştirir; daha önemli hale gelen şeyin değişim olduğunu düşünüp düşünmemek tarihçiye kalmıştır. Örneğin 1908 ve 1923 yıllarına bakalım. Erik Zürcher gibi insanlar ve benim “İletişim Ekolü” diye adlandırdığım ekolün tamamı, elbette bu sürekliliğe inanmaktadırlar. Bütün bu insanlar devrimi yeniden yapmış, 1923 ve sonrasındaki değişiklikleri yapmaya koyulmuşlardı. Onlar Jön Türkler’di. Aynı zamanda Hamid yanlısıydılar. Mustafa Kemal, Abdülhamid’in okullarında eğitim görmüştü; Hamid yanlısıydı. İttihat Terakki’yi güçlü bir monolitik parti olarak değil, hiziplerden oluşan bir parti olarak görmeliyiz. Tarık Zafer Tunaya’nın liderler partisi olarak tanımladığı bir parti. İnsanlar geçmişten bir şeyler öğreniyorlar. Milliyetçiler de çok liderli, farklı şeyler ileri süren çok başlı bir örgüt olmaması gerektiğini öğrendiler. Kemalist dönemde elbette mutabakata varılmış olmalıydı; ama tek liderin varlığıyla. Bu büyük bir değişimdir. Bana göre, 1923’te hâkim olan şey süreklilik değil değişimdir. Evet, süreklilik de vardır. Kemalistler öne çıkmaya başladıktan sonra. “Öne çıkmaya başladıktan sonra” diyorum; çünkü milliyetçiler bölünmüşlerdi. Bunu biliyoruz. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kuran Kâzım Karabekir, Cebesoy gibi çok nitelikli milliyetçiler var. Bu insanların değişimden çok sürekliliği benimsediklerini düşünüyorum. Bu insanlar anayasal bir monarşi kurmayı tercih ederlerdi. “Tamam, padişahlığı kaldırdık, cumhuriyeti kurduk. Ama gelin sultanı cumhuriyetin başkanı yapalım. Ne de olsa bir meşruiyetin, İslam dünyasında bir karizması var; dünyadaki bütün Müslümanları arkasına alır. İnsanlar onun izinden giderler. İnsanlar hanedanların izinden gitmişlerdir. Hanedanı koruyalım” diyeceklerdi. Onların argümanı buydu. Kemalistler ise, “eğer bir hanedana sahipseniz, ataerkilliğin üzerine gidemezsiniz, patriarkal süreci bozamazsınız” diyorlardı. Bunun, Kemalist devrimin 1924-25 yıllarında devreye giren çok önemli bir veçhesi olduğunu düşünüyorum. Radikal milliyetçilerin bu reformları gerçekleştirmelerini sağlayan tarihsel konjonktürü de hatırlamak gerekir. Şeyh Said İsyanı ve onun yarattığı olağandışı koşullar, Mustafa Kemal’e, muhalefeti yok etme olanağı sağladı. Diyelim ki 1925’te demokrasi olsaydı, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası belki de daha fazla gelişir ve daha büyük bir seçim başarısı sağlardı. Daha iyi mi olurdu, yoksa daha kötü mü? Bu sizin değerlendirmenize kalmış. Dünyaya bakışınıza, düşünce tarzınıza, görüşlerinize göre değişir bunun yanıtı. Tarihçiler farklı sonuçlara ulaşabilirler. Bu muhteşem bir şey olurdu; eğer onlar iktidara gelselerdi demokrasiye daha önce kavuşabilirdik diye düşünebilir kimileri. Evet, doğru. Ama o zaman patriarkal bir toplumun temelleri aşındırılabilir miydi? Ataerkil toplum kadınlara karşı adil değildir. Bu konu, bu açıdan da çok önemlidir. Dil reformu konusunda doktora yapan bir bilim adamı, Osmanlıcanın seçkinlerin dili olduğunu söylüyordu. Her milliyetçi hareket, eğitim ve değişimin yardımıyla dili halka yakınlaştırmaya çalışır. Herhangi bir ülkeye bakabilirsiniz. Örneğin Fransa bütün yerel dilleri dışlayarak Fransızcayı devreye sokmuştur. Hindistan bunu denemiştir. Türkiye Cumhuriyeti de yapmak zorundaydı. Modernite bu devrimci veçheye sahip olmak zorundadır. Modernleştirme, padişahlık rejiminde, anayasal bir monarşi olarak yapılabilirdi.

Değinmek istediğim başka hususlar da var. Misak-ı Milli üzerine konuşurken, milliyetçilik ve millete sahip olmadan önce bölgesel bir temele dayanılması gerektiğini söylemiştim. Milliyetçiler ise işte bu millettir deyip, ardından milletin temelini oluşturmaya başlamışlardır. Örneğin bütün dillerin Türkçeden kaynaklandığını ileri süren Güneş Dil Teorisi var. Bunun 1935-36 yıllarında yabancı basına açıklanan dayanaklarını okudunuz mu bilmiyorum. Ortaya çıkan değişimin önünü almaya çalışan budalaca şeyler. Günlük konuşmada kullanılmakta olan mükemmel kelimelerin yerine yenilerini buluyorlardı. Neden? Çünkü Türkçenin kullanımını yaygınlaştırmak istediler. Eğer her kelimenin aslında Türkçe olduğunu söylüyorsanız, değişiklik yapmaya ne gerek var. “Okul”un “okumak”tan geldiğini, Fransızların bunu alıp “école” yaptıklarını söyleyebilirsiniz. Tarihin katlandığı şey budur. Türk aşiretlerinin Orta Asya’dan geldiklerini biliyoruz; ama şimdi Anadolu’dalar. Diyelim ki 1071’de Anadolu toprağına kök saldılar. Bunu nasıl yaptılar? Bunun yanıtı sizin hayal gücünüze bağlı, ama onlar Ermenilere, kendilerinden önce gelmiş olan başkalarına katıldılar. Ve yeni bir uygarlık belirmeye başladı: Osmanlı; daha sonra Türk olarak adlandırdınız. Her neyse. Bu noktaya nasıl geldiler? Bunun dayanağı neydi? Değerlendirme yapıldığında, Mustafa Kemal müttefik arayışındaydı ve köylü onun için mükemmel bir müttefik olabilirdi. Çünkü geniş bir tabana yayılıyordu ve köylüler toprak sahiplerinden fazlaydı. Ama köylüler ona ne dediler? Hikâyeyi bilirsiniz. Mustafa Kemal, Karadeniz’de, köylülere “Yunanlıların İzmir’e çıktıklarını biliyor musunuz?” diye sorar. Köylülerin sözcüsü “Endişe etmeyin Paşam, bırakın gelsinler buraya” der. Çünkü yerelci bir yaklaşım hâkimdir. Sadece kendilerini düşünmektedirler. Anadolu’ya ait oldukları duygusunu hâlâ taşımamaktadırlar. Bu nedenle, Mustafa Kemal pragmatik olmak, toprak sahipleriyle uzlaşmak zorundadır. Neden seçim sistemi 1946’ya kadar değişmemiştir? Çünkü seçim sistemi bütün meclislerde toprak sahiplerinin adaylarının seçilmesini sağlamaktadır. Bu nedenle, çok önemli olsa da, toprak reformu yapılmamıştır.

Sanırım artık bitirmeliyim; biraz hava almaya gereksinimimiz var. Çok teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Orhan Koloğlu.

ORHAN KOLOĞLU- Efendim, özellikle devrimcilerle toplumun tabanının kopukluğu meselesini söylerken, bir kere şunu saptayalım; Osmanlı’nın bütün yapısında bir üst tabaka vardır, yönetici tabaka vardır. Osmanlı’nın diğer toplumlara üstünlüğü, o tabakanın alta açık olmasıdır. Yani, bir zenci veyahut en aşağıdaki bir köylü bir yetenek göstererek oraya alınır. Yalnız bu hâlâ bugün devam eden hani bir devlet kavramı var ki, mesela ben Arapların içinde çok bulundum, hiçbirinde devlet kavramı yok, bu bizde var, devlet ve devleti yönetenler, imkânı yoktur onun dışına çıkılmaz. Bizim Tanzimat’ımız yapılırken de kim yapıyor? Devlet. Yeni Osmanlılar, Jön Türkler kimlerdir? Devlet memurları. Arada konuşmalarda burjuvadan bahsedenler oldu, Osmanlı’da burjuva falan estağfurullah, ne demek burjuva, hiç öyle bir şey yok. Arası tamamen boştur bunun.

Şimdi burada çok önemli bir noktaya geleceğiz. Bundan 11 sene önce kadardı, belki biraz evvel, Japonlarla bir tarih kongresi yaptık. Konumuz, Osmanlı Tanzimat’ı başlatırken Japonya’da da aynı modernleşme veyahut da çağdaşlaşma gelişimi başlıyor. Peki, Japonya bugünkü yerine varmış, biz Osmanlı’yla buraya varmışız. Fark nereden geliyor? Orada Türkçe de bilen Japon tarihçi arkadaşım vardı, bir ara aklıma geldi sordum, dedim ki; yahu 19. yüzyılın ortasını konuşuyoruz, 19. yüzyılın ortasında Japonya’da okuryazarlık ne kadardı, dedim. 1850’de yüzde elli, 1900’de yüzde doksan ve gidiyor. Osmanlı’da 1850’de abartmayla söylüyorum yüzde on –yüzde on dahi yok– 1900’de hâlâ yüzde on diyelim, cumhuriyete geçiyoruz hâlâ yüzde on. Demek ki Türk toplumunun üst tabakasıyla tabanı kopuk. Onun için bizde devrim yapıldığı zaman buna ne dedik? Devrim yapıyorlar Fransa’da tamam, taban geliyor. Ben özellikle de basın tarihi üzerine çok çalıştım. Avrupa’da önce 15. yüzyıldan itibaren kitap kültürü oluşur 1450’lerden itibaren, unutmayın Luther’in kitabı 1500 yıllarında yüz bin nüsha basılır, dikkat edin ve pek çok da kopyası ayrıca basılır. Yani, yüz bin dediğine birkaç yüz bin daha ekleyeceksiniz, 1500 yılında. Bizde kitap el yazmasıdır, İbrahim Müteferrika’yı bırakın. 1820’den sonra gelir. Aslında bizde gazete kültürü oluşur, kitap kültürü oluşmaz, buna çok dikkat ediniz. Onun için onlar kültür olarak aşağıdan yukarıya doğru hem sanayide, hem kültürde her şeyde yükselirken gayet güçlü bir şekilde bilgili giriyor, benim toplumum sadece en üst tabaka, tabanla hiç ilişkisi yok. Dolayısıyla, bizim getirdiğimiz şeyin topluma tam anlatılması ne oluyor o zaman? Çok doğal olan ve her devrimde olan geçmişle bağlantı isteyen ayaklanmalar falan, çok tabii bir şey bu, yani şaşmamak lazım. Hatta mesela 1876, I. Meşrutiyet ilan edildiğinde Osmanlı arşivinde ben buldum, belgeler var yani, nasıl kutlandı bütün ülkede diye. Bütün ülkede valiler halkı çağırıyor, nutuk atıyor, herkes dinliyor. Ne olduğunu halk bilmiyor, ama merkeze herkese imzalattırılmış belgeler yollanıyor. Yani, toplumumuzun katılması bahis konusu değil, bizim bunu iyi dikkate almamız lazım. Bu yapı bugün devam ediyor, bizim hâlâ toplumumuzun tabanına tam kültür vermiş olduğumuzu söylememiz mümkün değil. Ha aydınlarımızı, ki ben işte söyledim, İttihatçıları veyahut da Tanzimatçıları küçümsemek gibi bir tavrım kesinlikle yok. Ellerinden geleni yapıyorlar, ama kendi yapısının gereğine göre yapacak, başka türlü yapamaz ki, halka götürmesinin imkânı yok. Ancak taban tam kültüre ulaşırsa. Ne zaman ulaşacaktır? Hâlâ daha ulaşamadığını söyleyebiliriz. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI- Teşekkür ederim. Son olarak Taner Timur arkadaşımızdan rica ediyoruz.

TANER TİMUR- Şimdi bu kadar karmaşık fikir yapılarından, daha doğrusu konunun karmaşıklığından doğan tartışmalardan sonra ben de çok kısa bazı şeyler söylemeye çalışacağım.

Şimdi devrim kelimesi birçok sosyal bilimin birçok terimi gibi bilimsel statü verilmeye çalışılmadan önce gündelik hayatta kullanılan bir terimdi. Mesela Fransız İhtilali’ne daha o zaman Fransız Devrimi dendi. Ama o sırada devrimin hiçbir “epistemolojik” tartışması, bu nedir, bilimsel bir kavram mıdır, öyle bir şey yoktu. Alexis de Tocqueville Eski Rejim ve Devrim kitabını yazdığı zaman devrimi hiç de öyle teorik tartışmalardan, epistemolojik tartışmalardan geçirmedi. Sadece ne yapıyordu? Çok köklü bir değişiklik var mı? Hayır, yok diyordu. Bakıyordu, bir sürü de örnek vererek, Fransız Devrimi o kadar zannedildiği gibi bir köklü değişiklik getirmemişti. Bugün de günlük hayatta en çok bu anlamda kullanıyoruz, köklü bir değişiklik. Ama buna bilimsel bir statü kazandırmak isteyen tek teori Marksizm olmuştur. Ama orada da bir ikilem var. Marksizm de ve özellikle Marx, devrimi sosyal devrim ve siyasal devrim şeklinde iki düzeyde analiz etmiştir. Sosyal devrim, tarihte üretim biçimlerinin birbirini izlemesidir. Ama bu bir teleolojik, yani ilerlemeci bir yapı mı, değil mi, o çok tartışılmıştır. Daha sonra biliyorsunuz, özellikle Rus göçmenlerinin Rus komünlerinden hareketle kapitalizmi aşarak bir sosyalizm kurabilir miyiz, kuramaz mıyız şeklindeki tartışmaları var. Marx’la mektuplaşmaları Asya tipi üretim tarzı kavramını ortaya çıkardı. Her ülke aynı aşamalardan geçmeli mi, geçmemeli mi, somut durumlar, neyse… Ama özü, sosyal devrim olarak üretim biçimlerinin değişmesi. Bir üretim biçiminin kendi içindeki üretim güçlerini hukuki olarak kapsayamayacak hale gelmesi, dolayısıyla yeni bir aşamaya geçmesi. Feodalizmden kapitalizme geçilmesi gibi.

Şimdi bu sosyal devrim, ama bakıyorsunuz bu yüzyıllar içinde olan bir şey, buna devrim dersek, bugün devrimden anladığımız şeye hiç benzemiyor. Çünkü birkaç yüzyıl alıyor. Aslında bu bir evrim. Onun için bir de siyasal devrim fikri var. Üretimin kolektif yapısıyla üretim araçlarının bireysel mülkiyetinin yarattığı çelişki, bu çerçevede doğan krizler sonunda üretim biçimlerinin değişmesine götürüyor ve bu da bir sınıfsal değişmeyle siyasal olarak bir sınıftan başka bir sınıfa iktidarın geçmesiyle oluyor, bunun adı da siyasal devrimdir. Ama şu: Siyasal devrim kavramı hakikaten böyle sistemik planda net bir kavram değil günlük siyaset içinde. Daha çok, dediğim gibi büyük değişiklikler. Onun için Humeyni’nin devrimi diyoruz. Şimdi Humeyni’yi Marksist açıdan alırsanız pek devrim sayılacak bir şey yok. Şah ilerici miydi, değildi; ama gelen ileri mi oldu, olmadı. Aslında Amerika’ya karşı oldu diye buna devrim diyebilir miyiz? Diyemeyiz, çünkü feodal güçlere dayanarak, onları seferber ederek ve üstelik bütün aydınlanmacı güçlerini ezerek bunu yapmaya çalıştı. Onun için bu işler hayli karışık, devrimi ben daha çok genel anlamda kullanıyorum.

Bir de şu var: Şimdi 1908’i ben ileri bir hareket olarak karşılıyorum, onda hiç kuşku yok, fikir hayatımızda açtığı çığır. Ama diyelim ki buna Marksist anlamda da devrim dedik. Sonra bunu diyenlerin çoğu 1923’e de Marksist anlamda devrim diyorlar. O zaman arada bir karşı-devrim oldu demektir. Çünkü devrim olduysa zaten arada bir karşı-devrim oldu ki tekrar bir devrim olsun. Onun analizinin yapılması lazım. Söylediğim gibi, yarı kolonyal statüye düşmüş bir ülkenin kendi içersinde daha ileri hareketlerin, daha demokratik hareketlerin ortaya çıkması, özellikle 1890’dan sonraki o baskıcı harekete karşı özgürlükleri artırması, ulusal hareketlere olanak sağlaması… Aslında ben Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasını ileri bir hareket olarak görüyorum, Türkler için de ileri bir hareket olarak. Öyle birbirini yiyerek, kırarak, öldürerek değil. Çağdaş, ileri bir hareket. Halbuki bugün bile en ilerici çevrelerde bile duyuyorsunuz ki, ya nasıl kaybettik, Osmanlı İmparatorluğu’nu kaybettik. Bu çok yanlış bir şey. Benim gördüğüm kadarıyla ulusal çıkarlara da ters bir şey. Ama orada başka sebeplerle de var, burada girmediğimiz sebeplerle de. Emperyalizmin çok büyük etkileri altında, belki önemli ölçüde de belirleyici etkileri altında ve zaten onların da koyduğu Balkanizasyon politikası içerisinde gelen ayrılıklar. Ki bu kaçınılmazdı da. Siz ne kadar isteseniz de, Arap ülkesini, Balkanlar’ı falan tutamazsınız; ne dilinizi, ne dininizi ona empoze edebilmişsiniz. O bakımdan çağın gidişine uygun bu hareketten en çok çıkar duyan güçler de işte kapitalizmin o günkü rekabetçi, savaşçı, emperyalist güçleriydi.

Onun için, bana itiraz ettiği için söylüyorum, Talat Paşa’nın rolü maalesef umumi komitenin diğer üyeleriyle beraber Alman emperyalizminin aleti olmanın ötesine gitmemiştir. Ben bunu sunuş bildirimde bir sürü örnekle anlattım. Ve maalesef sonunda Almanya’da da öldürülmüş ve Alman mahkemeleri de bunun katilini alkışlar arasında beraat ettirmiştir. Şimdi biz bunu tutup da şunu yaptı, bunu yaptı, böyle hazırladı Milli Kurtuluş Savaşı’nı; bu bana inandırıcı bir tez gibi görünmüyor. Ayrıca, bu gibi durumdakiler idama mahkûm olmuştur başka ülkelerde. Fransa’da II. Dünya Savaşı’nda Talat Paşa’nın muadili olan Laval’i astılar. O kaçamadı, astılar. Bugün bir tek Fransız Laval’i savunuyor mu? Daha da önemlisi Mareşal Petain. Onu asmadılar, De Gaulle yaşlı diye affetti. Affetti de müebbet hapisle affetti, ki o Verdün kahramanıydı. I. Dünya Savaşı’nda Almanları yenen insandı, üstelik savaşta da sonradan işbirliği yaptı, yani savaş kaybedildikten sonra. Bugün Fransa’da bir kişi Mareşal Petain’i savunuyor mu? Savunmuyor. O bakımdan bizim tarihimiz başkadır, biz bize benzeriz dersek; doğru, biz bize benzeriz. Ama bir de evrensel eğilimleri, evrensel değerleri var tarihin. İlerlemeci lafı da çok tartışmalı oldu, küçültücü bir laf haline geldi. İlerlemeci demek mutlaka teleolojik anlama da gelmez benim kanaatimde, bu çok ciddi tartışmalar gerektiren bir şey. Ama, ileriye herkesin kabul edebileceği daha demokratik, daha hümanist fikirler açısından bakıp, tarihimizi de bu değerlere göre hem ileriye dönük kurmaya çalışmamız hem de geriye dönük şekilde yeniden değerlendirmemiz lazım zannediyorum. Teşekkür ederim.

OTURUM BAŞKANI SİNA AKŞİN- Çok teşekkür ederiz. Şimdi hazin bir an geldi. Bu üç günlük etkinliğimizi noktalıyoruz. Üç gün boyunca bir hayli yorulduk, dinlemek bile yorucu bir iştir biliyorsunuz. Onun için herkese teşekkür ediyorum. Katılımcılara, bildiri sunan arkadaşlara, dünyanın dört bir tarafından buralara kadar gelip bildiri sunan arkadaşlara teşekkür ediyoruz. Sonra organizasyon komitesine, saçını süpürge edenlere, onlara gerçekten teşekkür, çok hararetli bir teşekkür gerekiyor. Bu arada bizi çeviren arkadaşları da selamlıyorum. Çok zor bir iş bu simültane çeviri. Onlar hakkıyla bu işi yaptılar ama, yine de yoruldular. Herkese teşekkürler diyorum ve umarım ki yararlı bir iş yapmış olduk, öyle sanıyorum ben de. Tekrar görüşmek üzere allahaısmarladık diyorum.

Başta da söylediğim gibi şimdi bir kokteylimiz var, hepiniz oraya davetlisiniz. Orada da görüşmeye devam edebiliriz. (Alkışlar)

[1] 28 Mayıs 2008 tarihinde Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde toplanan II. Meşrutiyet Sempozyumu’nda okunan açış konuşması.

[2] Gaziantep Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.

[3] Şapirograf: Daktiloda, mumlu kâğıda karbon şeritsiz olarak yazılan yazıyı ispirtolu çoğaltma tekniğiyle basan ve elle çalıştırılan makine.

[4] Montesquieu, Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence, Poussielgue 1907 adlı eserden bir bölüm.

[5] 1914 yılında umumi harbi müteakip Halep vilayeti ile idari ilişkisi kesilen Ayntab, müstakil liva, bilahare vilayet olmuştur.

[6] Rüya tabirnamesi.