BOZKIRDA BİR KRAL LEAR

Bozkırda Bir Kral Lear'in hazırlanmasında, MEB Rus Klasikleri dizisinde yayınlanan

birinci baskısı temel alınmış ve çeviri dili günümüz Türkçesine uyarlanmıştır.

Yayına hazırlayan : Egemen Berköz

Dizgi : Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.

Baskı : Çağdaş Matbaacılık Yayıncılık Ltd. Şti.

Şubat 2000

TURGENYEV

BOZKIRDA

BİR KRAL LEAR

Rusçadan çevirenler:

Erol Güney - Oğuz Peltek

BOZKIRDA

BİR KRAL LEAR

Bir kış gecesi, altı yedi kişi, eski bir üniversite arkadaşımızın evinde

toplanmıştık. Konuşma döndü dolaştı, Shakespeare'e, yarattığı tiplere, bu tipleri

doğrudan doğruya insanın "öz"ünü derinden kavrayıp doğru bir biçimde

canlandırdığına geldi. Bizi en çok, onların yaşamdan alınmış, adım başı

raslanabilir olmaları şaşırtıyordu. Her birimiz, karşılaştığımız Hamletleri,

Othelloları, Falstaffları; dahası, duruma göre III. Richard ve Macbeth olabilecek

tipleri anlatıyorduk birbirimize. Yaşlıbaşlı bir adam olan ev sahibi  arkadaşımız:

- Ben de baylar, dedi, bir zamanlar bir Kral Lear tanımıştım.

Hepimiz:

- Nasıl olur? diye sorduk.

- Öyle işte. İsterseniz anlatayım...

- Lütfen! diyerek anlatmasını istedik.

Arkadaşımız da hemen öyküsüne başladı.

I

On beş yaşıma dek bütün çocukluğum, köyde, *** ilinde geniş toprakları olan annemin

yurtluğunda geçti. Artık geçmişe karışmış olan bu zamandan bende kalan en unutulmaz

anı, yakın komşumuz Martin Petroviç Harlov'un anısıdır. Gerçekten böyle bir anı

kolay kolay unutulamazdı. Harlov'a benzeyen birine yaşamım boyunca bir daha

raslamadım. Gözlerinizin önüne dev gibi bir adam getirin! Kocaman  gövdesinin

üstünde boyunsuz, korkunç, bir az da eğri duran bir kafası vardı. Hemen gür

kaşlarından başlayan sarımtırak kır renkte bir yığın saç, kafasında dimdik

duruyordu. Derisi tüyü yolunmuş bir tavuğu andıran koca yüzünde iri, etli bir burnu

vardı. Gök mavisi küçük, ama tepeden bakan iki gözü; yüzüyle bir renkte, eğri,

çatlamış, küçük bir ağzı vardı. Bu ağızdan boğuk da olsa çınlayan bir ses çıkıyor;

bu ses, kötü kaldırımlı bir sokak üzerinde demir çubuklar taşıyan bir arabanın

gıcırtısını andırıyordu. Harlov, her zaman rüzgârlı bir havada, geniş bir yarın öte

yanındaki bir adamla konuşuyor gibi bağıra bağıra konuşurdu. Yüzünden neler

okunduğunu anlatmak oldukça zordu. Çünkü bu yüz, öyle bir bakışta iyice

görülemezdi. Yalnızca bu hoşa gitmeyen bir yüz de sayılmazdı; onda bir büyüklük de

göze çarpmaktaydı, ama ne de olsa görülmemiş, şaşırtıcı bir yüz. Ya ellerine ne

dersiniz: her biri yastık gibiydi. Ya parmakları, ya ayakları! Anımsıyorum, Martin

Petroviç'in iki arşın enindeki sırtına, değirmen taşını andıran omuzlarına saygılı

bir korkuyla bakardım; ama en çok kulakları tuhafıma giderdi. Yanaklarının yukarı

doğru ittiği girintili çıkıntılı kulakları, bizim "kalaç" dediğimiz ekmeklere

benziyordu. Martin Petroviç, kış yaz belinden bir Çerkez kuşağıyla bağlanmış yeşil

çuhadan bir Kazak ceketi, ayaklarına da katranlı çizmeler giyerdi. Hiç boyunbağı

takmazdı, hem nereye takacaktı ki? Bir boğa gibi, ağır ağır ve güçlükle soluk

alırdı. Bir odada, her şeyi kırmaktan, devirmekten sakınır gibi yavaş, dikkatli,

sinsi sinsi ve yan yan yürürdü. Gerçekten Herkül gibi güçlüydü; bunun içindir ki

bizim oralarda büyük bir saygı kazanmıştı. Halkımız,  babayiğitlerin önünde bugün

bile saygıyla eğilir. Onun için bir takım söylenceler de uydurulmuştu: Bir kez

ormanda karşısına çıkan bir ayıyı elleriyle yere sermiş; bir kez de otlağında

gördüğü hırsız bir köylüyü arabasıyla, atıyla birlikte çitin üzerinden atmış...

Kısacası, buna benzer daha birçok şey! Kendi gücüyle hiç böbürlenmezdi; "Elim kolum

güçlüyse, bu Tanrı vergisidir," derdi. Gene de gururlu bir adamdı; ama gücüyle

değil, soyu sopuyla, akıllılığıyla övünürdü.

- Soyumuz, diyordu, Siveç (İsveç sözünü böyle söylerdi) Harlos'tan gelir. Bu

Harlos, pek eski zamanlarda Prens Kara İvan Vasilyeviç döneminde Rusya'ya gelmişti;

işte bu Siveç Harlos, kendi yurdunda bir Fin kontu olarak kalmaktansa bir Rus

soylusu olmak istemiş, adını soyluların altın kitabına yazdırmıştı. Görün bakın,

biz Harlovlar nereden gelmişiz? Bunun içindir ki biz Harlovlar hep sarı saçlarla,

açık renkli gözlerle, ak pak yüzlerle dünyaya geliriz. Gerçekten kar altında

büyümüşüzdür.

Bir gün ona karşı çıkma cüretini gösterdim; dedim ki:

- Ama Martin Petroviç, Kara İvan Vasilyev diye biri yoktur; Korkunç İvan Vasilyev

vardır, "Kara" sanı büyük Prens Vasiliy Vasilyeviç'e verilir.

Harlov, hiç istifini bozmadan:

- Saçlamama, dedi, ben öyle söylüyorsam öyledir.

Bir gün annem, gerçekten pek tok gözlü olduğunu söyleyerek onu yüzüne karşı övmeye

kalkıştı.

Harlov, bayağı canı sıkılarak:

- Eh, Natalya Nikolayevna, bunun için de insan övülür mü hiç? dedi. Biz soylular,

başka türlü davranamayız ki! Bize bağlı herhangi bir köylünün bizim için kötü

şeyler düşünmemesi gerekir. Benim soyum, Harlov'un soyu, pek yükseklerden gelir.

(Bu sözleri söylerken parmağıyla tavanı gösterdi.) Bizde onur olmaz olur mu hiç?

Olmamasına olanak var mı?

Bir kez bizde konuk olarak kalan önemli bir kişi, Martin Petroviç'le alay etmek

istedi. Martin Petroviç, Rusya'ya gelen o Siveç Harlos sözüne başlayınca, bu önemli

kişi sözünü kesti:

- Şu Goroh Çar (*) zamanında gelen, değil mi? dedi.

Öteki karşılık verdi:

- Hayır, Büyük Prens Kara İvan Vasilyev zamanında, dedi.

- Bence soyunuz sopunuz çok daha eski olsa gerek. Mastodontların, megaliterlerin

yaşadığı Nuh tufanı öncelerine dek bile çıkar...

Bu bilimsel terimler Martin Petroviç'e pek yabancı geliyordu. Ama önemli kişinin

alay ettiğini anladı.

- Belki, gerçekten soyum pek eskidir, dedi. Atam Moskova'ya geldiği zaman derler

ki, orada ekselansınızdan pek aşağı olmayan bir budala yaşıyormuş. Böyle budalalar

da ancak bin yılda bir dünyaya gelir.

Önemli kişi, küplere bindi: Harlov ise başını arkaya doğru attı, çenesini ileri

uzatarak homurdandı, çıktı gitti. İki gün sonra yine geldiğinde annem ona çıkışmak

istedi, ama Harlov annemin sözünü keserek:

- Yooo hanımefendi, dedi, ona ders olsun! Karşısında kim olduğunu öğrenmeden bir

daha insana sataşmaya kalkışmasın. Daha genç, öğrenmesi gerek.

Önemli konuk, Harlov'la hemen hemen yaşıttı. Ama bu dev adam, herkesi delikanlı

yerine koyuyordu. Kendisine pek çok güveni vardı, kimseden de korkusu yoktu. Arada

bir:

- Bana bir şey yapmak, kimin haddine düşmüş, öylesi daha anasından doğmamıştır,

der, kısık ama insanı sağır edecek denli gür bir sesle gülmeye başlardı.

II

Annem, dostluklarında pek titiz davranırdı; yalnızca Harlov'u ayrı bir sevgiyle

kabul eder, kusurlarına da aldırış etmezdi. Yirmi beş yıl önce atların yuvarlandığı

derin bir çukurun hemen başında arabayı durdurarak annemin yaşamını kurtarmış.

Dizginlerle koşumlar paramparça olmuş, ama Martin Petroviç tırnaklarının altından

kan fışkırdığı halde gene de tuttuğu tekerleği bırakmamış. Annem onu, evinde

yetiştirdiği on yedi yaşında öksüz bir kızla evlendirmişti. Martin Petroviç, o

zaman kırk yaşlarındaydı. Karısı ince yapılıydı; onu evine avucu üstünde götürmüş,

derlerdi. onunla kısa bir süre yaşadı. Bununla birlikte, kadın ona gene de iki kız

çocuğu doğurmuştu. Annem kadının ölümünden sonra da Martin Petroviç'i korumayı

sürdürdü. Büyük kızını soyluların gittiği kız sanat okuluna yerleştirdi; sonra da

ona bir koca buldu. İkinci kızı için de bir kısmet hazırlamıştı. Harlov, işlerine

iyi bakardı. Elinde üç yüz hektar kadar toprak vardı, yavaş yavaş da bu toprağın

üzerinde birtakım yapılar yükseltmişti. Köylülerine gelince; onu nasıl saydıklarını

söylemeye gerek yoktur. Ağır gövdeli olduğu için hemen hemen iç yürümez, "Toprak

beni taşıyamaz" derdi. Her yere alçak, küçük arabasıyla gider, otuz yaşındaki,

yaşlı ve cılız kısrağı kendisi sürerdi. Kısrağın boynunda bir yara izi vardı. Bu

yarayı Borodino Savaşı'nda Muhafız Süvari Alayı'ndan bir başçavuşun astıyken

almıştı. Bu kısrak, sanki dört ayağıyla aksarmış gibi yürürdü. Yürüyüş bilmezdi,

bozuk bir tırısla giderdi. Yolun kıyısındaki mis otlarıyla pelinleri yerdi. Bu

zavallı arık atın böyle bir ağırlığı nasıl taşıdığına hep şaşar dururdum.

Komşumuzun kilosunu söylemeye cesaret edemiyorum. Arabada, Martin Petroviç'in

arkasında Kazak kılıklı, esmer küçük uşağı Maksimka da vardı. Bütün vücuduyla,

yüzüyle efendisine abanırdı. Çıplak ayaklarıyla arka tekerleklerin dingiline

basınca, önündeki koca kitleye rasgele yapışmış bir yaprağı ya da bir böceği

andırırdı. Gene bu çocuk, haftada bir Martin Petroviç'i tıraş ederdi. Bunun için de

bir masanın üstüne çıktığı söylenirdi. Kimi şakacılar da bir yandan bir yana geçmek

için efendisinin çenesi çevresinde koşmak zorunda kaldığını söylerlerdi. Harlov,

uzun uzun evde oturmayı sevmezdi. Bu yüzden emektar arabasıyla, bir elinde dizgin

(dirseğini biraz yukarı kaldırarak öbür elini dizinin üstünde tutardı), kafasının

tepesinde kalan küçücük eski kasketiyle sık sık yollarda görülürdü. Ayı gözleri

gibi küçük gözleriyle çevresine erkekçe bakar, rasladığı bütün köylüleri,

tüccarları, zanaatçıları gür sesiyle selamlar, hiç sevmediği papazlara yakası

açılmadık sövgüler savururdu. Bir gün elimde tüfekle yolda bana rasladığı sırada

yolun kıyısındaki tavşanı görünce: "Kaçırma! Tavşan!" diye öyle bağırdı ki akşama

dek kulaklarım çınladı durdu.

III

Annemin, Martin Petroviç'i eve seve seve kabul ettiğini biraz önce söylemiştim.

Onun kendisine beslediği büyük saygıyı bilirdi. Martin Petroviç annemden söz

açılınca her zaman, "Tam bir hanımefendidir, o da bizdendir!" derdi; annemle

konuşurken de "velinimetim" sözünü dilinden düşürmezdi. Annemse Martin Petroviç'e

kendisine bağlı bir dev gözüyle bakardı, hem de köylü kalabalığına karşı tek başına

gitmekten çekinmeyecek bir dev. Böyle bir çarpışma akla bile gelmemekle birlikte,

genç yaşta dul kalan annem nedense Martin Petroviç gibi bir koruyucuyu yitirmemek

gerektiğine inanırdı. Bundan başka Martin Petroviç dost, tok sözlü, borçsuz, şarap

içmez bir adamdı; okuyup yazması kıt olduğu halde hiç de budala değildi. Annemin

kendisine büyük bir güveni vardı; vasiyetnamesini hazırlamayı düşündüğü zaman, onu

tanık göstermek istemişti. O da takmadan yazamadığı demir çerçeveli yuvarlak

gözlüklerini almak için eve gitmişti; gözlüklerini burnuna taktığı halde yine

oflaya puflaya çeyrek saat uğraşarak ancak sanını, adını, soyadını yazabilmişti. Bu

birkaç sözü, iri iri, kuyruklu, süslü püslü harflerle çiziştirmişti. Bu işi

bitirdikten sonra da yorulduğunu, kendisi için yazı yazmakla pire yakalamanın aynı

şey olduğunu söylemişti. Kısacası annem, Martin Petroviç'i çok sayardı, ama gene de

onu yemek odasından başka bir yere almazdı: çünkü üstünden başından pek keskin bir

koku yayılıyordu. Sanki toprak, kuru yaprak, bataklık çamuru kokardı. Yaşlı dadım

ona, "Ormanda oturan adam azmanı" derdi. Bizde yemek yediği zaman bir köşeye onun

için ayrı bir sofra kurulurdu. Martin Petroviç buna hiç gücenmezdi; başkalarının,

onunla birlikte oturmaktan hoşlanmadıklarını bilirdi. Hem ayrı olunca daha rahat

yemek yiyebilirdi; devler zamanlarından beri onun kadar çok yiyen biri çıkmamıştır,

diyebilirim. Yemeğin başında yedek olarak yanına iki üç kiloluk lapa tenceresi

koydururdu. Annem, "Bu tencere olmazsa beni yersin!" derdi. Martin Petroviç tatlı

bir gülümsemeyle, "Çok doğru hanımefendi, yerim!" diye karşılık verirdi.

Annem, sıradan bir çift çubuk işinde bile ona danışmadan yapamazdı. Ama konuşmasına

da uzun zaman dayanamazdı: "N'oluyor sana kuzum?" derdi, "Bari git de kendini

tedavi ettir. Kulaklarımın zarını patlatacaksın. Ses değil, borazan!" Martin

Petroviç çoğu zaman şöyle karşılık verirdi:

- Natalya Nikolayevna, velinimetim, gırtlağımı tutmak elimde değil. Hem siz

düşünün. Nasıl ilaç alabilirim? İyisi mi, biraz susayım.

Gerçekten bana öyle geliyordu ki, hiçbir ilaç onu etkilemezdi. Hem, hiçbir zaman da

hastalanmış değildi.

Öykü anlatmayı ne bilirdi, ne de severdi. Biraz suratını asarak:

- Uzun söylevler insanın soluğunu kesiyor, derdi.

Yalnız, konuşma 1812 yılına gelince (gönüllüler arasında hizmet etmiş, bayram

günleri bir Vladimir kurdelesine bağlı olarak taktığı bir tunç nişanı almıştı) seve

seve birkaç öykü anlatırdı. Ama o yıl gerçekten Fransız olan hiç kimsenin Rusya'ya

gelmediğini söylerdi. Yalnızca açlık, birkaç cılız çapulcuyu Rusya'ya atmıştı.

Kendisi de ormanlarda bu serserilerden epey avladığını anımsıyordu.

IV

Ama, bu boyun eğmez, kendisine güvenen devin bile kimi zaman kuruntulu, düşünceli

anları olurdu. Görünüşte hiç neden yokken birdenbire üstüne bir can sıkıntısı

gelir, odasına kapanır, arı kovanı gibi vızıldamaya başlardı. Kimileyin de küçük

Maksimka'yı çağırır, nasılsa eve giren biricik derginin, Novikovskiy'in

"Çalışanların Boş Vakitleri" (*) adlı dergisinin, başı sonu olmayan bir sayısından

okumasını ya da bir şarkı söylemesini buyururdu. Her nasılsa sözcükleri heceleye

heceleye okumayı öğrenmiş olan Maksimka, vurguları yalan yanlış söyleyerek var

gücüyle şöyle tümceler okurdu: "Ama, insan tutkulu varlıklarda bulduğu o boşluktan

pek kötü sonuçlar çıkarır. Her varlık diyor, bana mutluluk sağlayamaz." Ya da

incecik bir sesle yanık bir türkü tuttururdu. Bu türküde de ancak şu sözcükler

anlaşılabiliyordu: "Hey a...man... a...man...ya...an...dım!" Martin Petroviç de

başını sallar, bu dünyada her şeyin gelip geçeceğini, yok olup gideceğini

düşünürdü. Eline nasılsa, yanaklarını şişirerek ortadaki mumu üfleyen kişilerle

rüzgârları simgeleyen bir basma resim geçmişti. Resmin altında şöyle bir satır

yazılıydı: "İnsan yaşamı işte böyledir!" Bu resim, Martin Petroviç'in çok hoşuna

gitmişti.

Resmi odasına astı, ama kuruntulu ve üzgün olmadığı zamanlarda kendisini sıkmasın

diye ters çeviriyordu. Bu dev adam ölümden korkardı, ama kuruntu bunalımları

arasında bile dinin, duanın yardımını pek seyrek isterdi. Daha çok kendi zekâsına

güvenirdi. Ayrıca dindar bir yanı yoktu. Kilisede pek görünmezdi. Ama vücudunun

oylumundan dolayı herkesi dışarda bırakmamak için gitmediğini söylerdi. Bunalım,

çoğu zaman şöyle biterdi: Martin Petroviç, ıslık çalmaya başlar, gürleyen sesiyle

arabasının koşulmasını buyurur, boş kalan elini kasketinin önünde babayiğitçe

sallayarak sanki, 'Bana artık vız gelir,' demek istermiş gibi bir komşusuna

giderdi; tam bir Rus işte.

V

Martin Petroviç tipinde babayiğitler, çoğu zaman soğukkanlı olurlar. O ise tam

tersine, pek kolay öfkelenirdi. Onu en çok çileden çıkaran da rahmetli karısının

kardeşi Biçkov'du. Biçkov, küçük yaşından beri Suvenir takma adını taşırdı; herkes,

hizmetçiler bile onun bu adla çağırır, yalnızca onlar Suvenir Timofeyiç derlerdi.

Gerçek adını, sanırım kendisi de bilmiyordu. Suvenir, yarı sığıntı, yarı dalkavuk,

herkesin aşağı gördüğü bayağı bir adamdı; tek sözcükle söylersem, çanak

yalayıcıydı. Ağzının bir yanında hiç diş yoktu. Bu yüzden buruşuk, küçük yüzü bir

yana eğilmiş görünüyordu. Durmadan oraya buraya seğirtirdi; ya çamaşırlığa koşar,

ya yazıhaneye girerdi. Papazların dairesine, muhtarın izbesine girer çıkardı.

Kendisini her yerden kovarlardı, o ise biraz bozulur, şaşı gözlerini kırpar, bir

şişe çalkanışına benzeyen sesiyle gülerdi. Bana öyle gelirdi ki, Suvenir'in parası

olsaydı, ahlaksız, kötü, dahası katı yürekli bir adam olurdu. Ama yoksulluk, hiç de

istemediği halde kolunu kanadını kırmıştı. Ancak bayram günlerinde içki içmesine

izin verilirdi. Annemin buyruğuyla iyi giydirilirdi. Çünkü akşamleyin piket ya da

boston (*) oyununa onun da katılması gerekirdi. Suvenir'in en çok kullandığı

sözlerse "ben, işte, işte izin verin... şindik!" sözleriydi. Annem biraz canı

sıkılarak, "Nedir bu şindik, şindik!" diye sorardı. Suvenir, hemen ellerini

arkasına atar, korkuyla mırıldanırdı: "Nasıl isterseniz, hanımefendi, nasıl

isterseniz." İşi gücü kapıları dinlemek, dedikodu etmek, en çok da başkalarını

alaya almak, onların dalına basmaktı. Bunları yaparken de sanki haklıymış ya da

herhangi bir şeyin öcünü alıyormuş gibi bir hali olurdu. Martin Petroviç'e

"kardeşim" derdi, onu iyiden iyiye bıktırmış, usandırmıştı. Çevresinde sırıtarak

dört döner, "Siz kardeşimi, Margarita Timofeyevna'yı niçin mezara soktunuz?" derdi.

Bir gün sıcağa, güneşe düşman olan komşumuzun pek sevdiği, hiç sinek görünmeyen,

serin bilardo odasında oturuyorduk. Suvenir, bilardoyla duvar arasında oturan

Martin Petroviç'in çevresinde dolaşıp birtakım kaş göz işaretleri yapıyor, onu

alaya alıyordu. Sonunda Martin Petroviç'in sabrı tükendi, Suvenir'i itmek istedi.

İki elini iter gibi ileri uzattı. Bereket versin Suvenir, bu vuruştan kurtulabildi.

Kardeşinin avuçları bilardonun kıyısına değdi, bu ağır köy bilardosunu döşemeye

bağlayan altı vida birden yerinden çıktı... Suvenir bu güçlü ellerin altına düşmüş

olsaydı, kim bilir durumu nice olurdu.

VI

Uzun zamandan beri Martin Petroviç'in evini nasıl kurduğunu, nasıl çekip

çevirdiğini öğrenmeyi merak ediyordum. Bir kez onu atla Yeskovo'ya (yurtluğu

oradaydı) dek götürmeyi önerdim. Martin Petroviç, "Bak sen," dedi, "krallığımı

görmek istiyorsun ha! Hadi gel, sana bahçeyi de, evi de, ambarları da göstereyim.

Gösterecek epey şeyim var hani!" Yola çıktık. Köyümüzden Yeskovo'ya ancak üç

kilometrelik bir yol vardı. Birdenbire Martin Petroviç hiç kımıldamayan kafasını

sağa sola çevirmeye çalışarak, kollarını da iki yana sallayarak gürledi:

- İşte benim krallığım. Hepsi benim.

Harlov'un yurtluğu, tatlı eğimli bir tepenin doruğundaydı. Aşağıda, küçük bir

derenin yanında, birbirine yapışmış birkaç kötü mujik kulübesi vardı. Bir bent

üzerinde damalı bir etek giymiş yaşlı bir kadın, sıkmış olduğu çamaşırları sopayla

alabildiğine dövüyordu. Martin Petroviç, "Aksinya!" diye öyle gür bir sesle bağırdı

ki, yandaki yulaf tarlasından kargalar uçuştu.

- Kocanın şalvarlarını mı yıkıyorsun?

Yaşlı kadın, birdenbire döndü, yerlere kadar eğildi, hafif bir sesle:

- Şalvarları efendim, dedi.

- Peki, peki.

Martin Petroviç, yarı çürümüş çit boyunca tırıs tırıs giderek:

- İşte bak, dedi, bu benim kenevirim, şu da köylülerin. Aradaki farkı görüyorsun

ya? Bu da bahçem. Şu elma ağaçlarını, söğütleri kendi elimle diktim. Eskiden burada

hiç ağaç yoktu. Bak, benden ibret al dostum.

Şarampolla çevrili avluya girdik. Tam kapının karşısında sap saman örtülü yıkık bir

sundurmayla alçacık direkler üstünde küçük bir merdiven başı vardı. Bir yanda,

ayağı üzerinde duran bir tavuğu andıran, yapısı daha yeni başka bir sundurma

görülüyordu.

Harlov seslendi:

- Bak da örnek al. Bir babalarımızın yaşadığı kulübeye bak, bir de benim kendime

kurduğum saraya.

Ama bu saray, mukavvadan bir evi andırıyordu. Hepsi birbirinden çirkin, birbirinden

tüylü beş altı köpek, havlayarak bizi karşıladılar.

Martin Petroviç:

- Çoban köpekleri, diye anlatmaya başladı. Hepsi Kırım cinsidir! Şşşşt, keratalar!

Hepinizi gebertirim şimdi.

Yeni sundurmanın eşiğinde uzun bir dokuma kaput giymiş genç bir adam göründü.

Martin Petroviç'in büyük kızının kocasıydı. Çevik bir koşuyla arabaya doğru

seğirtti. Arabadan inen kayınbabasını bir eliyle dirseğinden tuttu, öbür eliyle de

Harlov'un bütün gövdesiyle eğilerek arabada oturulan yer üzerinden geçirdiği o dev

ayağını tutmak ister gibi davrandı. Sonra attan inmem için bana da yardım etti.

Harlov, birden bağırdı:

- Natalya Nikolayevna'nın oğlu! Bize gelme lütfunda bulundu. Onu iyi ağırlamalı.

Evlampiyuşka (büyük kızının adı Anna, küçüğünün Evlampiya idi) nerde?

Anna, kapının yanındaki pencereden başını uzatarak:

- Evde değil, mine çiçeği toplamaya gitti.

Harlov:

- Peynir var mı? diye sordu.

- Var.

- Kaymak var mı?

- Var.

- Öyleyse hepsini masaya getir, ben de o zamana kadar küçük beye çalışma odamı

göstereyim.

Bana parmağıyla işaret ederek:

- Buyurun, buraya... buraya, dedi.

Evinde bana 'sen' demiyordu. Öyle ya bir evsahibi nazik olmalıydı, değil mi? Beni

koridordan geçirdi. Geniş bir kapının eşiğinden yan yan girerek:

- İşte çalışma odam, buyurun! dedi.

Bu çalışma odası, hemen hemen boş, sıvasız bir odaydı. Duvarlara yer yer çakılan

çivilerde iki kırbaç, kızılı çıkmış üç köşe bir şapka, çakmaklı bir tüfek, bir

pala, üzerinde bakır levhacıkları olan bir at gerdanlığı, bir de rüzgârda yanan

mumu gösteren o ünlü resim; bir köşede çiğ renklerle süslü bir halı örtülü tahta

kanape duruyordu. Yüzlerce sinek, tavanın altında vızıldayıp duruyordu. Gerçekten

oda serindi, ama Martin Petroviç'in her yerde peşinden gelen o orman kokusu burada

daha da güçlüydü.

Harlov:

- Nasıl, çalışma odamı beğendin mi? diye sordu.

- Çok güzel, dedim.

Harlov, yeniden 'sen' diyerek:

- Bak, dedi, şu Felemenk hamutuna. Ne güzel, ne güzel. Bir Yahudi'den bir şeyle

değişerek aldım. İyice bak hele.

- Evet, güzel doğrusu.

- Hem de dayanıklı. Bir kokla bakalım. Ne deri, ne deri.

Hamutu kokladım. Acı yağ kokuyordu, o kadar.

Harlov:

- E, oturun bakalım, şu küçük sandalyeye. Konuğum olun, dedi. Kanapeye oturup

gözlerini kapadı, uykuya dalmış gibi göründü. Dahası, hafiften solumaya başladı.

Ona sessiz sessiz, hayran hayran bakıyordum, şaşmamak elimden gelmiyordu; bir dağ

gibiydi beyler.

Birdenbire silkindi:

- Anna! diye bağırdı. Kocaman karnı denizde bir dalga gibi kabarıp indi. Neredesin?

Hadi çabuk ol! İşitmiyor musun yoksa?

- Her şey hazır babacığım, buyurun, diye kızının sesi duyuldu.

Martin Petroviç'in buyruklarını böyle çabuk yerine getirmelerine içimden şaşarak

onun ardından salona girdim. Orada beyaz çiçekli, kırmızı bir masa örtüsünün

üstünde güzel bir kahvaltı hazırlanmıştı; peynir, kaymak, has ekmek, toz şekerli

zencefil vardı. Ben peyniri yutarken Martin Petroviç tatlı bir sesle:

- Ye dostum, ye oğlum. Bizim köy yemeklerimizi beğenmezlik etme! dedikten sonra bir

yana oturdu, gene kestirmeye daldı. Önümde, Anna Martinovna hiç kımıldamadan

gözlerini yere eğmiş duruyordu; ben de pencereden kocasının atımı avluda nasıl

gezdirdiğini, gem suluğunu kendi eliyle nasıl sildiğini görüyordum.

VII

Annem, Harlov'un büyük kızını pek sevmez, "Biraz gururluca," derdi. Gerçekten Anna

Martinovna, anneme saygılarını sunmaya hemen hiç gelmezdi. Annemin karşısında

soğuk, gururlu bir tavır takınırdı. Oysa onu yatılı okulda okutan, evlendiren,

nikah gününde kendisine bin rubleyle biraz eskice de olsa bir keşmir şalı veren,

gene annem olmuştu. Anna Martinovna orta boylu, ince yapılı, çevik davranışlı, sık

ve açık sarı saçlı bir kadındı; güzel esmer yüzünde biraz garip, ama hoşa giden

açık mavi, biraz çekik iki göz beliriyordu. Burnu düzdü, dudakları ince, çenesi

sipsivriydi. Onu her gören, kesinlikle, "Ah, pek zekisin, ama yezitsin!" derdi.

Gene de onda çekici bir şey vardı. Yüzünde yer yer görünen benler, bu çekiciliği

daha da artırıyordu. Ellerini baş örtüsünün altına saklayarak yukardan aşağı (ben

oturuyorum, o ise ayakta duruyordu) gizliden gizliye beni süzüyor; dudaklarında,

uzun kirpiklerinin gölgelediği yanaklarında kötü bir gülümseme beliriyordu. Bu

gülümsemenin sanki "Ah, seni şımarık küçük bey seni!" der gibi bir anlamı vardı.

Her soluk alışında burun delikleri hafifçe açılıyordu. Bu da insana oldukça garip

görünüyordu. Bana öyle geliyordu ki, Anna Martinovna beni sevse ya da  yalnızca

incecik, diri dudaklarıyla öpmek istese sevincimden tavana dek zıplardım. Çok sert,

çok titiz olduğunu biliyordum; köylü kadınlarla hizmetçiler, ondan şeytandan korkar

gibi korkarlardı. Ama nasıl anlatayım, düşlemimi altüst ediyordu işte. Aslında on

beşime de henüz basmıştım. Eh, o yaşlarda da...

Martin Petroviç, yeniden silkindi:

- Anna, diye bağırdı. Biraz piyanoyu zımbırdatsana. Küçük beyler böyle şeyleri

severler.

Çevreme bakındım, odada az çok piyanoyu andıran bir şey vardı. Anna Martinovna:

- Baş üstüne babacığım, dedi. Ama kendilerine ne çalayım bilmem ki... Hoşlarına

gitmez sanırım.

- Öyleyse Sanat Okulu'nda sana neler öğrettiler?

Anna Martinovna'nın yırtıcı kuşların sesini andıran, çınlayan, iniltili, ama çok

hoş bir sesi vardı.

Martin Petroviç:

- Hımmm, dedi, düşünceye daldı. Öyleyse ambarımı görmek ister misiniz? Sizi Volodka

götürsün.

Atımı hâlâ avluda gezdiren güveysine:

- Volodka, diye bağırdı. Küçük beyi ambara götür, bütün çiftliği gezdir. Ben biraz

uyuyacağım. Hadi, güle güle.

Martin Petroviç çıktı, ben de arkasından çıktım. Anna Martinovna, biraz canı

sıkılmış gibi sofrayı toplamaya başladı. Kapının eşiğinde dönüp onu selamladım. Ama

selamımı görmemiş gibi yeniden, hem de eskisinden daha zalimce gülümsedi.

Harlov'un güveysinden atımı aldım, dizgininden tuttum. Birlikte ambara gittik. Ama

orada ilgimi çekecek hiçbir şey yoktu; kılavuzum da genç bir çocuğun çiftlik

işlerine ilgi göstereceğini pek düşünmediği için, yan yana bahçeden geçip yola

çıktık.

VIII

Harlov'un güveysini iyi tanırdım. Adı Vladimir Vasiliç Slötkin'di. Annemin işlerine

bakan küçük bir memurun oğluydu. Çocuk denecek yaşta öksüz kalan bu genci annem

yetiştirmişti. Önce bölge okulunda okutmuş, çiftliğimizin bürosunda çalıştırdıktan

sonra devlet mağazalarından birine yerleştirmiş; sonunda da Martin Petroviç'in

kızıyla evlendirmişti. Annem ona 'çıfıtçık' derdi. Gerçek kıvırcık saçlarıyla

pişmiş mürdüm eriğini andıran, kara ve her zaman nemli gözleriyle, şahin burnuyla,

yayvan kırmızı ağzıyla tam yahudi tipi vardı. Yalnızca teni apaktı. Kendisi de

oldukça yakışıklıydı. Her zaman hizmete hazırdı, yeter ki, iş kendi çıkarına

dokunmasın; dokunduğu zamansa kızar, köpürür; ağlamaktan bile kendini alamazdı. Bir

paçavrayı yüz kez anımsatır; sözü yerine getirilmeyince öfkelenir, bağırır,

çağırırdı. Tarlalarda omzunda tüfekle dolaşmayı pek severdi. Bir tavşan, bir yaban

ördeği vurunca eşsiz bir zevkle av çantasına kordu. "E, yeter artık, gezdiğin

yeter! Şimdi bana hizmet edeceksin!" derdi.

Atıma binerken bana yardım etti. Kekeleyerek:

- Atınız ne güzel, dedi. Ah benim de böyle bir atım olsa! Ama nerde bizde o talih.

Bari annenize bir söyleseniz...

- Size söz mü verdi?

- Ah, söz vermiş olsaydı, tabii iş başka olurdu. Vermedi, ama o büyük

cömertliğiyle...

- Martin Petroviç'e söylesenize.

Slötkin, her heceyi uzatarak:

- Martin Petroviç mi? dedi. Ona göre, benimle şu uşak Maksimka arasında hiçbir fark

yoktur. Bizi süründürüyor işte. Bunca çalışmamızın hiç karşılığını gördüğümüz yok.

- Sahi mi?

- Vallahi öyle. Bir kez inadım inat dedi mi, ne yapsanız para etmez. Rica etsen de,

etmesen de vız gelir ona. Anna Martinovna yok mu, şu karım Anna Martinovna da onun

gözdesi değildir. O, Evlampiya Martinovna'yı sever.

- Aah ah, diyerek birdenbire kendi sözünü kesti. Umutsuzlukla ellerini silkti:

- Aman Tanrım! Bakın, bakın, iki ölçek kadar yulaf biçmişler,  alçağın biri bizim

yulafı biçmiş. Ne insanlar, ha? Gel de böyle bir yerde yaşa! Haydutlar, haydutlar!

Tevekkeli değil, Yeskov'dan, Beskov'dan, Yerin'den Belin'den sakınmalı, derler!

(Bunlar çevredeki dört köyün adıydı.) Aah ah, Tanrım, bir buçuk, belki de tam iki

rublelik zarar var.

Slötkin'in sesinde hemen hemen hıçkırıklar duyuluyordu. Atımı mahmuzladım, ondan

ayrılıp uzaklaştım. Slötkin'in haykırışları hâlâ kulağıma geliyordu. Birdenbire

yolun dönemecinde, Anna Martinovna'nın dediği gibi tarlaya mine çiçeği toplamaya

giden Harlov'un ikinci kızı Evlampiya'ya rasladım. Başına bu çiçeklerden yapılmış

sık bir çelenk sarmıştı. Sessizce selamlaştık. Evlampiya, ablası gibiydi, hiç de

çirkin değildi. Yalnızca bambaşka bir tipti. Uzun boylu, iri yapılıydı. Her şeyi

iriydi; başı, ayakları, elleri, kar gibi beyaz dişleri, koyu mavi patlak gözleri,

her şeyi gösterişliydi; şaka mı bu, Martin Petroviç'in kızı! Ama gene de güzeldi.

Sarı, gür saç örgülerini nereye koyacağını bilmediği için başına üç kez dolamıştı.

Gül gibi taze, ahududu gibi kırmızı, pek hoş bir ağzı vardı. Konuştuğu zaman da üst

dudağının ortası pek sevimli bir durumda yukarı doğru kalkıyordu. Ama iri

gözlerinin bakışında yabanıl, sert bir anlam vardı. Martin Petroviç, ondan söz

açarken "Serbest bir kız, damarlarında Kazak kanı var!" derdi. Bu devanası kız,

bana nedense korku veriyor, babasını çok anımsatıyordu.

Biraz daha uzaklaştım. Onun gür, sürekli, biraz sert sesiyle, tam bir köylü kızı

sesiyle şarkı söylediğini işittim. Sonra birdenbire sustu. Arkama döndüm, tepeden

aşağı doğru bakınca, kaynıyla birlikte biçilen yulaf tarlası önünde durduğunu

gördüm.

Harlov'un güveysi ellerini sallayıp o yeri gösteriyor, kızsa hiç kımıldamıyordu.

Güneş uzun boyunu aydınlatıyor, başındaki o mine çiçeği çelengi mavi mavi

parlıyordu.

IX

Beyler, annemin bu ikinci kıza da bir nişanlı hazırladığını, sanırım daha önce

söylemiştim. Bu nişanlı, en yoksul komşularımızdan biri olan emekli binbaşı Gavrilo

Feduliç Jitkov'du. Bu adam artık pek genç sayılmazdı, biraz da övünerek söylediği

gibi feleğin çemberinden geçmişti. Şöyle böyle okur yazardı, budalalığına da

diyecek yoktu. Ama içinden annemin çiftliğinde baş kahya olmayı kuruyordu. Çünkü

kendisini yaman bir iş adamı sayıyordu. Dişlerini gıcırdatarak: "Başka işten pek

çakmam ama, köylülerin dişlerini dökmeye gelince, benim üstüme yoktur. Buna

askerlikte alıştım," derdi. Jitkov, bu denli budala olmasaydı, annemin yanına taş

çatlasa başkahya giremeyeceğini bilirdi; çünkü girebilmesi için annemin, yüzdeyüz

güvenini kazanmış, tuttuğunu koparan, işten anlar bir adam olan Lehli Kvitsinski'yi

çıkarması gerecekti. Jitkov'un uzunca yüzü, bir at suratını andırıyordu. Tozlu sarı

renkteki saçları, gözlerinin altına dek bütün yüzünü kaplıyordu. En soğuk

zamanlarda bile yüzünde, çiğ gibi ter damlaları görünüyordu. Annemi görür görmez

hazırola geçer, hizmet etmek çabasıyla sağa sola sallanır, iri ellerini kalçalarına

vura vura kımıldatırdı. "Buyur, ne istersen yaparım!" der gibi bir görünüşü vardı.

Annem, onun ne mal olduğunu iyi bilmekle birlikte, gene de Evlampiya ile evlenme

işi için uğraşmaktan geri kalmıyordu. Yalnızca bir gün:

- Ama dostum, onunla anlaşabilir misin bilmem? dedi.

Jitkov hoşnut hoşnut gülümsedi:

- Ne diyorsunuz Natalya Nikolayevna, bütün bölüğü gereği gibi yönetmiş, hepsini mum

gibi yapmış bir adamım. Bir kadını mı yönetemeyeceğim?

Annemin biraz canı sıkıldı:

- Bölük başka, eğitim öğrenim görmüş bir kız başka, dedi.

- Canım, Natalya İvanovna, bilmez olur muyum? Genç kız, elbette nazik bir yaratık.

Annem en sonunda:

- Eh, dedi, Evlampiya da kendini kolay kolay ezdirmez.

X

Bir haziran akşamı, uşak, Martin Petroviç'in geldiğini haber verdi. Annem, bu

gelişe şaştı. Bir haftadan beri onu görmemiştik, ama hiç bu denli geç vakit

gelmezdi. Hafif bir sesle, kendi kendine:

- Bir şeyler var sanırım, dedi.

Martin Petroviç odaya girdi, kapının hemen yanındaki sandalyesine çöküverdi. Yüzü

öyle garip, öyle düşünceli, öyle solgun görünüyordu ki, annem istemeye istemeye

gene aynı sözleri yineledi. Martin Petroviç, anneme küçücük gözlerini dikip sustu;

ağır ağır iç çekti, yeniden sustu. Sonunda, "bir iş için.. pek özel bir iş.."

dolayısıyla geldiğini söyledi.

Bu birbirini tutmaz sözleri söyledikten sonra, birdenbire ayağa kalktı, dışarı

çıktı.

Annem, çıngırağı çaldı. Gelen uşağa, Martin Petroviç'in ardından koşmasını, ne

yapıp edip onu geri çevirmesini söyledi. Ama o, uşak yetişinceye dek, arabasına

binip gitmeye vakit bulmuştu.

Yüzündeki garip görünüşten, tuhaf davranışlarından, şaşkınlığa, kaygıya düşen

annem, ertesi sabah kendisine bir adam göndermeye hazırlanırken Martin Petroviç

çıkageldi. Bu kez daha yatışmış görünüyordu. Annem onu görür görmez:

- Söyle dostum, dedi; söyle, ne oldu sana? Ne yalan söyleyeyim, dün, bizim ihtiyar

sakın aklını oynatmış olmasın? diye düşündüm.

Martin Petroviç:

- Hayır hanımefendi, ben aklını oynatacak adamlardan değilim. Sizinle bir iş için

görüşmeye geldim, dedi.

- Ne gibi bir iş?

- Yalnız, bu şey sizi rahatsız eder mi bilmem?

- Söyle, söyle. Dosdoğru söyle. Yüreğimi oynatma! Bu şey demek de ne demek? Hadi

doğrusunu söyle. Yoksa yine mi kuruntular bastı sana?

Harlov somurttu:

- Hayır, kuruntu değil; kuruntu bende yeni ay doğunca olur. Yalnız izin verin de

size sorayım. Siz ölüm konusunda ne düşünürsünüz?

Annem şaşırdı:

- Ne konusunda?

- Ölüm... Ölüm bu dünyada kimseyi esirger mi?

- Bu da nereden geldi aklına senin? İçimizde eceli gelmeyecek kim var? Dev gibi bir

adamsın ama, senin de sonun gelecek.

Harlov, başını eğerek:

- Evet, doğru, gelecek, dedi.

Biraz sustuktan sonra:

- Bir düş gördüm de... diye mırıldandı.

Annem, sordu:

- Ne diyorsun?

- Bir düş. Ben çok düş görürüm.

- Sen mi?

- Evet, bilmiyordunuz, öyle mi?

Harlov, göğüs geçirdi:

- Bir haftadan çok oluyor. Petro Perhizi'nden bir gün önceydi. Öğle yemeğinden

sonra kanapeye uzanmıştım; birden uyuyakalmışım! Baktım, odama kara bir tay girdi,

oynamaya, zıplamaya, dişlerini göstermeye başladı. Kapkara bir taydı.

Harlov sustu, annem:

- E, sonra? diye sordu.

- İşte bu tay, bana birdenbire arkasını çevirdi. Sonra sol dirseğimin en nazik

yerine çifte attı!.. Uyandım, baktım: kolumu kaldıramıyorum, sol bacağım da öyle.

E, dedim, inme indi. Ama gene de kolum biraz sonra kımıldamaya başladı. Yalnızca

uzun zaman oynaklarım karıncalandı durdu, hâlâ da öyle. Avcumu açınca karıncalar

hemen koşuşmaya başlıyor.

- Martin Petroviç, demek, elinin üstüne yatıp uyumuşsun.

- Hayır hanımefendi, öyle değil. Bu bir haber... ölüme yaklaşıyorum demek.

Annem:

- Yok canım, dedi.

- Bir haberdi bu! Yani, hazırlan oğul demek istiyordu. Bunun içindir ki

hanımefendi, size hemen bunu söylemek gerektiğini anladım.

Sonra birdenbire bağırarak:

- Ölüm, Tanrı'ın ben kulunu, beklenmedik bir zamanda, hazırlıksız yakalamasın diye

kafamda şöyle bir şey tasarladım: Şimdiden, henüz yaşıyorken, çiftliğimi Tanrı'nın

bana esinlediği gibi, iki kızım arasında, Anna ile Evlampiya arasında pay etmeye

karar verdim.

Martin Petroviç durdu, göğüs geçirdi; sonra:

- Hem de hiç zaman yitirmeden; hemen, dedi.

Annem:

- Eh, dedi, bu kötü bir şey değil! Yalnızca bana öyle geliyor ki, boşuna acele

ediyorsun?

Harlov, sesini daha çok yükselterek:

- Bu işte, yasal yollardan gitmek istediğim için, oğlunuz Dimitriy Simenoviç'i

göndermenizi rica ediyorum. Siz hanımefendiyi rahatsız etmeye kalkışmıyorum.

Akrabam Biçkov'aysa bu işi bir görev olarak veriyorum. Mülklerimin kızlarıma

verilmesi konusunda gereken resmi tutanak ve iki kızımın, evli olan Anna'yla bekar

olan Evlampiya'nın mülkiyetlerine verilmesi için resmi tutanağa konan hüküm öbür

gün, Yeskovo ya da Kozulkin adlı yurtluğumda şimdiden çağrılmış kimselerin

katılmasıyla yapılacak olan toplantıda okunacağından, orada bulunmalarını rica

ediyorum.

Martin Petroviç, besbelli ezberlediği, sık sık iç çekmeleriyle kestiği bu söylevini

güçlükle bitirdi... İnsana, okurken göğsünde yetecek kadar hava kalmadı gibi

geliyordu. Solmuş olan yüzü gene her zamanki kırmızılığını aldı. Birkaç kez

yüzündeki terleri sildi. Annem:

- Bu mal bölümü tutanağını şimdiden yazdın, öyle mi? Ne çabuk yaptın bu işi?

- Eh, zaman bulduk. Gece gündüz demedik, çalıştık.

- Kendin mi yazdın?

- Volodka yardım etti.

- Dilekçeyi verdin mi?

- Verdim. Yargıtay kabul etti. Hemen bir kurul gönderip mal bölüşümünde

bulundurması için bölge mahkemesine yazdı.

Annem gülümsedi:

- Anladım Martin Petroviç. Her şeyi düşünüp taşınmışsın. Bu işte parayı pulu

esirgemedin ha?

- Esirgemedim, hanımefendi!

- Şimdi de bana akıl danışmaya geldiğini söylüyorsun. Eh, peki, Mitinka gitsin,

Suvenir'i de birlikte gönderirim. Kvitsinski'ye de söylerim... Gavril Feduliç'i

çağırmadın mı?

- Gavril Feduliç'i mi? Bay Jitkov'u mu? Ona da haber verdim. Nişanlı olduğu için

gelmesi gerek!

Martin Petroviç'in bütün söz gücünü tükettiği belliydi. Bana öyle geliyordu ki,

annemin bulduğu nişanlıyı pek gözü tutmuyordu. Belki de sevgili Evlampiyası için

daha parlak bir kısmet bekliyordu. Sandalyesinden kalktı, ayaklarını birbirine

çarptı:

- Kabul ettiğiniz için çok teşekkür ederim!

- Nereye gidiyorsun? Otur. Kahvaltı getirsinler.

- Çok teşekkür ederim, ama olmaz! Eve gitmeliyim.

Geri geri çekildi. Her zamanki gibi kapıdan yan yan geçmek üzereyken annem:

- Dur, dur, dedi. Sen çiftliğin hepsini mi kızlarına pay ediyorsun? Kendine bir şey

bırakmıyor musun?

- Elbette hepsini.

- Ya sen kendin nerede oturacaksın?

Harlov bu soruya öyle şaştı ki, ellerini sallamaktan kendini alamadı:

- Nasıl nerede oturacağım? Bugün dek nerede oturduysam gene orda otururum.

Yaşamımda ne değişiklik olabilir?

- Senin kızlarına, güveyine bu denli güvenin var demek?

- Yani, Volodka'dan mı konuşuyorsunuz? Canım, o her zaman istediğim gibi

kullanabileceğim bir paçavradır. Ne gücü var onun? Kızlarıma gelince; ilk görevleri

ölünceye dek beni yedirmek, içirmek, giydirmek değil mi? Ben de uzun zaman onlara

yük olacak değilim. Ölüm de yaklaştı zaten.

Annem:

- Ölüm Tanrı'nın emri, dedi, gerçekten de söylediğim gibi kızlarının görevidir sana

bakmak! Gücüne gitmesin, Martin Petroviç, ama büyük kızın Anna pek büyüklük

taslıyor, öbürüyse biraz yabanice.

Harlov annemin sözünü keserek:

- Ne diyorsunuz, Natalya İvanovna, dedi, kızlarım... sizce yani itaat...

etmeyecekler mi? Böyle şey onların aklından bile geçmez. Bana mı karşı gelecekler?

Kime, babalarına karşı mı? Buna cüret edebilirler mi hiç? İlenirim sonra. Bütün

ömürlerini korku içinde, söz dinleyerek geçirdiler. Şimdi birdenbire... Tanrım!

Olmaz öyle şey!

Harlov, öksürmeye başladı, sesi kısıldı. Annem onu yatıştırmak için acele etti:

- Eh, peki, dedi, ama gene de onlara mülkünü niçin hemen pay etmeyi düşündüğünü

anlamıyorum bir türlü. Mal mülk senden sonra nasıl olsa onlara kalmayacak mı?

Bunlar hep kuruntuların yüzünden oldu, sanırım.

Harlov, biraz canı sıkılarak:

- Eh, hep kuruntu der, durursunuz. Bunda belki doğaüstü bir gücün etkisi vardır.

Sizse kuruntu diye tutturmuşsunuz. Hanımefendi, ben bu işi şunun için düşündüm:

Gözlerim açıkken neyin kime düşeceğine karar vermek istiyorum. İstiyorum ki,

kızlarımın her biri, babasının, velinimetinin bağışladığı şeyi teşekkürle öpüp

başına koysun, büyük bir iyilik saysın...

Harlov'un sesi, bir daha kısıldı. Annem:

- Yeter, yeter dostum, dedi. Yoksa bu kez gerçekten kara tayı görürsün.

Harlov inleyerek:

- Aman, yalvarırım Natalya İvanovna, bunu söylemeyin. O, beni almaya gelen ölümün

ta kendisi. Neyse bana izin. Küçük bey, sizin de, yarın değil öbür gün bize onur

vermenizi bekleyeceğim.

Martin Petroviç çıktı, annem arkasından baktı. Başını anlamlı anlamlı salladı:

- Pek iyi belirti değil, dedi, bana döndü, farkında mısın, konuşurken güneşe

bakıyormuş gibi hep gözlerini kırpıştırıyor. Bil ki, bu kötü bir belirtidir. Böyle

yapan kimselerin içleri üzünçle doludur. Yıkım, onları kollar. Öbür gün Suvenir ve

Vikenti Osipiç'le birlikte gidersin.

XI

Belli günde, altı doru at koşulu, dört kişilik büyük aile arabamız çalımlı çalımlı

gelip evimizin ana kapısında durdu. Arabayı şişman, kır sakallı baş arabacımız

Alekseyiç sürüyordu. Harlov'un böyle önemli bir işe girişmesi, bizi törene

çağırması, anneme dokunmuştu. Bunun için bu gösterişli arabanın koşulmasını, benim

de, Suvenir'in de bayramlık giysilerimizi giymemizi istedi; belliydi ki

"protegé"sine (*) saygı göstermek istiyordu. Kvitsinski'yse her zaman frak giyer,

beyaz boyunbağı takardı. Suvenir yol boyunca, bir papağan gibi hiç arasız gevezelik

etti durdu, kıs kıs güldü. Kardeşinin kendisine de bir şey verip vermeyeceği

üzerine konuştu. Aynı zamanda da onu "kaba herif, taş yürekli adam" diye

niteliyordu. Sonunda asık yüzlü, titiz bir adam olan Kvitsinski dayanamadı, güçlü

Leh ağzıyla:

- Bu boş laflardan usanmadığınız mı daha? dedi. "Hiç kimseyi ilgilendirmeyen" (bu

sözleri çok severdi) saçmaları söylemeden konuşamaz mısınız?

Suvenir'in canı sıkıldı:

-Şindik, şindik, dedi, şaşı gözlerini arabanın penceresine dikti.

Aynı hızla koşan atlar, çeyrek saat geçmeden yepyeni, incecik koşumların altında

henüz terlemeye başlamışlardı ki, Harlov'un çiftliği göründü. Arabamız, ardına dek

açık duran ana kapıdan avluya girdi. Atların birinin üzerinde oturan arabacı çocuk

(pek küçücüktü, ayakları atın yarı gövdesine kadar ancak geliyordu) son olarak

incecik bağrışıyla yumuşak eyerin üzerine sıçradı, yaşlı Alekseyiç, dirseklerini

gererek kollarını kaldırdı. Hafifçe "Brrrr!'' sesi işitildi, arabamız durdu. Bu

sefer hiçbir köpek bizi havlayarak karşılamadı. Avludaki, önleri açık gömleklerinin

altından kocaman karınları görünen çocuklar da kaşla göz arasında yitivermişlerdi.

Harlov'un güveysi, bizi kapı eşiğinde bekliyordu. O sırada ilk gözüme çarpan şey,

Hamsin Yortusu'nda olduğu gibi, eşiğin iki yanında duran küçük kayın ağaçları oldu.

Suvenir, arabadan inerken burnundan:

- Amma da gösteriş ha, diye söylendi.

Gerçekten ortalıkta bir tören havası esiyordu. Harlov'un güveysi, saten düğümlü bir

kadife boyunbağı takmış, dapdaracık bir siyah frak giymişti. Arkasında duran

Maksimka'nın saçları ekmek şırasıyla o kadar ıslatılmıştı ki, yere damlalar

düşüyordu. Odaya girdik. Odanın ortasından Martin Petroviç'in yükseldiğini gördük

(burada yükselmek sözünü kullanmak yerindedir, çünkü gerçekten bir dağ gibi

yükseliyordu). Suvenir'le Kvitsinski, bu dev vücudu görünce neler duyumsadılar

bilmiyorum, ama ben güçlü saygıya benzer bir şey duydum. Martin Petroviç kara, dik

yakalı, eski kurşuni bir kazakin giymişti; belki de 1812'de giydiği gönüllü

üniformasıydı bu. Göğsünde bir tunç madalya parlıyor, yanında bir kılıç

sallanıyordu. Sol eliyle kılıcın kabzasına dayanıyor, sağ eliyle kırmızı çuha kaplı

masaya dayanıyordu. Masa üzerinde, iki yazılı kâğıt vardı. Harlov, kımıldamak şöyle

dursun soluk bile almıyordu. Duruşunda büyük bir önemlilik, sınırsız, kuşku

duyulmaz gücüne karşı büyük bir güvenme vardı. Bizi şöyle hafifçe selamladı, kısık

bir sesle, "Buyurun!" diye mırıldandıktan sonra sol elinin işaret parmağıyla

yandaki bir sürü iskemleyi gösterdi. Konuk odasının sağ duvarı önünde bayramlık

giysilerini giymiş olan iki kızı duruyordu: Anna'nın üzerinde sarı ipek kuşaklı,

yeşil leylak rengi bir giysi vardı; Evlampiya, gelincik rengi kurdeleli pembe bir

giysi giymişti. Yanında yeni üniformasını giymiş Jitkov duruyordu. Yüzünde her

zamanki budalaca görünüş, gözlerinde hırslı bir bekleyiş, tüylü yüzünde de her

zamankinden daha çok ter damlası vardı. Konuk odasının sol duvarının yanında, tütün

rengi eski bir cüppe giymiş bir papaz oturuyordu. Sert, kirli kahverengi saçları,

yorgun, üzüntülü gözleri olan, yaşlı bir adamdı. İri, nasırlı ellerini, ağır ağır

dizlerine vuruyordu. Bir de cüppesinin altından parlak çizmeleri görünüyordu. Bütün

bunlardan çetin, hoş geçmeyen bir yaşam sürdüğü anlaşılıyordu. Yoksuldu, cemaati

çok azdı. Yanında ufak tefek, şişmanca, solgun yüzlü, hırpani kılıklı, kısa kollu,

kara gözlü, kırpık bıyıklı polis komiseri oturuyordu; yüzünde neşeli, ama kötü bir

gülümseme okunuyordu; yaman bir rüşvetçi olduğu söyleniyordu; kendisine zorba adı

bile verilmişti. Ama gene de çiftlik sahipleri, köylüler ona alışmışlardı, onu

severlerdi. Çevresine biraz alay eder gibi bakıyor, sanki bütün bu "olup bitenler"

onu eğlendiriyordu. Ama asıl ilgilendiği şey, votkayla mezelerdi. Yanında oturan

mahkeme üyesiyse Martin Petroviç'in verdiği buyrukları büyük bir dikkatle

izliyordu. Pek hoş bir adamdı, uzun bir yüzü, kulağından burnuna değin uzanan,

Birinci Aleksandr modası, ince favorileri vardı. Bu adam, Martin Petroviç'i ciddi

bakışlarıyla süzüyor, dudaklarını açmadan ikide bir ağzını kıpırdatıp duruyordu.

Suvenir, yanına oturdu, bana dönüp "Bu eyaletin baş farmasonu," dedikten sonra

kulağına bir şeyler fısıldadı. Bilirsiniz, geçici bölge mahkemesinde bir de üçüncü

üyenin yer alması gerekir. O da komiser yardımcısıydı. Ama bütün bölgenin "Yok"

adını verdiği bu adam, bir yerde görünmüyordu; gözden yitmişti. Ben Suvenir'in

yanına oturdum, Kvitsinski benim yanıma oturdu. Becerikli Lehli'nin yüzünde,

kimsenin işine yaramayan böyle bir yolculukta boşu boşuna zaman yitirildiğini

düşünen bir adamın can sıkıntısı okunuyordu. Sanki kendi kendine, "Hanımefendi!

Soyluların fantezileri! Ah şu Ruslar!..." diyordu.

XII

Hepimiz oturduktan sonra, Martin Petroviç omuzlarını yukarı kaldırdı. Oradakileri

iyi bakışlı, küçük gözleriyle süzdü. Gürültülü bir iç çekişten sonra söze başladı:

- Beyler, sizi şu nedenle buraya çağırdım: Gün geçtikçe yaşlanıyorum. Artık güçten

düştüm. Şimdiden ölüm belirtileri ortaya çıktı. Ölüm, bize sinsi sinsi yaklaşıyor!

Öyle değil mi, papaz efendi?

Birden irkilen papaz, mırıldanarak:

- Tabii, tabii, dedi.

Harlov, birdenbire sesini yükselterek;

- Bunun içindir ki, dedi, ölüm beni hiç hazırlıksız alıp götürmesin diye şuna karar

verdim.

Martin Petroviç, burada iki gün önce anneme söylediği sözleri harfi harfine

yineledi.

- Aldığım karara göre, (eliyle masada duran kâğıtlara vurdu) bu tutanak, tarafımdan

imzalandı, yetkili kişiler tanık olarak çağrıldı. Kararım neyse aşağıda nokta nokta

belirtilmiştir. Buyurduğum yeter artık!

Martin Petroviç, demir çerçeveli yuvarlak gözlüklerini burnuna taktı. Masadan

yazılı kâğıtları aldı, okumaya başladı:

- Ben, mütekait zabitlerden asilzade Martin Harlov; bütün melekât-ı akliyeme sahip

olarak, kendi irademle şu taksim kararında iki kızıma (Anna ile Evlampiya'ya

dönerek "Selam verin," dedi; kızlar başlarını eğerek selam verdi) neler düşeceğini

bütün teferruatıyla anlatıyor; köylülerimin, öteki mülklerimin bu iki kız arasında

nasıl taksim edileceğini alenen bildiriyorum. (*)

Komiser, yüzünden hiç silinmeyen gülümsemesiyle Kvitsinski'ye dönüp fısıldadı:

- Bu kâğıdı kendi yazdı. Anlatımı güzel diye kendi okumak istiyor. Ama yasa

gereğince hazırlanan bir belgenin bu tür anlatım özentileri olmaması gerekir.

Suvenir, kıs kıs gülmeye başladı. Komiserin bu sözlerine kulak kabartmış olan

Harlov:

- Kararıma tümüyle uygundur, diye bağırdı.

Komiser, hızlı hızlı, neşeyle:

- Her bakımdan uygun, diye karşılık verdi. Yalnızca bilirsiniz ki Martin Petroviç,

resmi belgenin biçimselliği değiştirilemez. Gereksiz ayrıntıları atmalısınız; siz

istediğinizi yazın, ama çeşit çeşit ineklerinize, ördeklerinize mahkeme karışmaz.

Harlov, kendisiyle birlikte odaya girip yaltaklanıcı bir tavırla kapı yanında duran

güveysine:

- Gel buraya, diye bağırdı.

Güveysi, bir sıçrayışta kayınbabasının yanına koştu:

- Hadi oku bakalım. Bana zor geliyor. Yalnızca gözünü aç, sözleri yutma. Burada

bulunan beyler her noktayı anlayabilsinler.

Slötkin, kağıdı iki eliyle tuttu; açık, ama biraz titreyen bir sesle, her söze

hakkını vere vere, bölüştürme belgesini okumaya başladı. Burada en küçük

ayrıntılarına varıncaya dek Anna ile Evlampiya'ya verilen malların, mülklerin,

aralarında nasıl bölünmesi gerektiği gösteriliyordu. Harlov, onun okuyuşunu, zaman

zaman şu sözlerle kesiyordu:

- Dinliyor musun, Anna; bu, çalışkanlığının ödülü olsun diye; bu senin için küçük

Evlampiyam, sana bağışlıyorum.

İki kızkardeşten Anna, yerlere eğilerek, Evlampiya ise yalnızca başını eğerek selam

veriyordu. Harlov da onlara ağırbaşlı, ama biraz çatık bir yüzle bakıyordu. Asıl

yurtluk, yeni yapı (küçük kız olduğu için, geleneğe uygun olarak) Evlampiya'ya

veriliyordu. Güveyinin sesi, hoşuna gitmeyen bu sözleri okurken tizleşiyor,

titriyordu. Jitkov ise dudaklarını yalıyordu. Evlampiya ona yan yan baktı. Ben

Jitkov'un yerinde olsaydım bu bakış pek hoşuma gitmezdi. Büyük Rus güzellerinin

yüzlerinde görülen o aşağı görme, bu bakışta ayrı bir anlam alıyordu. Martin

Petroviç, oturduğu odalarda gene oturmak hakkını, yaşaması için gerekli olan her

türlü yiyeceği, bir de giyinip kuşanması için ayda on kâğıt rubleyi kendisine

ayırıyordu. Belgenin son tümcelerini kendisi okumak istedi:

- Baba olarak kutsal, karşı gelinmez buyruğumun Tanrı buyruğu gibi dinlenmesini

isterim. Çünkü ben Tanrı'dan sonra onların başıyım, babasıyım. Kimseye hesap vermek

zorunluğunu duymadım, hesap vermedim. İstencime boyun eğerlerse benim iyi duamı

alırlar. Dinlemezlerse Tanrı saklasın, ilencim şimdi de, yüzyıllar boyunca da

onları vuracaktır. Hayırlısı Tanrı'dan!

Harlov, kâğıdı başından yukarı kaldırdı. Anna, kaşla göz arasında diz çöktü, alnını

döşemeye dokundurdu. Arkasından kocası da aynı şeyi yaptı.

Harlov, Evlampiya'ya:

- Ya sen ne bekliyorsun? dedi.

Evlampiya, kıpkırmızı kesildi, o da yerlere dek eğildi.

Jitkov, bütün gövdesiyle öne doğru eğildi. Harlov, parmağıyla kâğıdın alt ucunu

göstererek:

- İmza edin, diye bağırdı. Önce şuraya, "Teşekkür eder, kabul ederim, Anna;

teşekkür eder, kabul ederim, Evlampiya," yazın.

İki kız da doğrulup birbiri ardınca imza ettiler; Slötkin de doğrulup kaleme doğru

yönelirken, Harlov orta parmağını boyunbağının üstüne dayayıp onu öyle bir itti ki,

adamcağız az kalsın düşüp yerlere serilecekti. Sessizlik bir dakika kadar sürdü.

Birdenbire Martin Petroviç, hıçkırır gibi mırıldandı:

- Neyse, artık her şey sizin, dedi. Masadan kalkıp uzaklaştı. Kızlarla güveysi

bakıştılar. Ona yaklaşıp dirseğinin ucunu öpmeye başladılar, boyları omzuna bile

yetişmiyordu.

XIII

Komiser, Martin Petroviç'in yolu yordamıyla hazırladığı tutanağı okudu; sonra

avukatla birlikte kapı önüne çıktılar. Olup biteni komşulara, tanıklara, Harlov'un

köylülerine, birkaç uşağına bildirdiler. İki yeni çiftlik sahibinin mal mülk

hakları yürürlüğe girdi. Onlar da kapı önüne çıktılar. Komiser, bir kaşını yukarı

kaldırıp ilgisiz yüzüne bir sertlik vererek köylülere boyun eğmelerini öğütledi. Bu

öğüdü vermese de olurdu. Dünyada Harlov'un köylülerinden daha yumuşak başlı

insanlar olmasa gerekti. Kötü bir kaftanla delik deşik koyun derisi giymiş, ama her

törende olduğu gibi kuşaklarını adamakıllı sıkmış olan bu adamlar, put kesilmiş

gibi hiç kımıldamadan duruyor, komiserin her "İşitiyor musunuz, melun şeytanlar,"

deyişine sanki, buyruk almış gibi yerlere eğilerek hep birlikte karşılık

veriyorlar; "melunların, şeytanların" hepsi de iki elleriyle şapkalarını sımsıkı

tutuyor, Martin Petroviç'in göründüğü pencereden gözlerini ayırmıyorlardı. Köylü

tanıklar da onlar gibi çekingen görünüyorlardı. Komiser, "Harlov'un iki mirasçısı

olan kızlarının bu çiftliği ele almalarında yasaca bir engel olup olmadığını

biliyor musunuz?" diye sorduğu zaman, bütün tanıklar bozuldular. Komiser:

- Söylesenize melunlar, diye yeniden bağırdı.

Kesik sakalından, bıyıklarından emekli bir asker olduğu anlaşılan sağlam yapılı,

yaşlı bir adam atılarak:

- Soylu efendim, bir engel yoktur, dedi.

Dağılan tanıklar onun için:

- Ne yürekli adam şu Yeremeyiç, diye aralarında konuşuyorlardı.

Komiser rica ettiği halde Harlov, kızlarıyla kapı önüne çıkmak istemedi:

- Benim uyruğunda olanlar buyruklarıma böyle de boyun eğerler, dedi.

Tören bittikten sonra üzerine sanki bir üzünç çökmüş, yüzü gene sararıp solmuştu.

Martin Petroviç'te hiç görülmeyen bu üzünçlü durum, onun iri, babacan görünüşüne

öyle aykırıydı ki, ne düşüneceğimi kestiremiyordum. Yoksa gene bir kuruntu bunalımı

mı geçiyordu? Öbür yandan köylülerin de bir duraklama geçirdikleri belliydi.

Gerçekten acaba, "Beyefendi hâlâ yaşıyor. Bakın ayakta duruyor. Hem de ne

beyefendi: Martin Petroviç! Birdenbire malını mülkünü elden çıkarsın, olur iş

değil!" diye mi düşünüyorlardı? Harlov, uyruğunun kafasından neler geçtiğini

kestirmiş ya da ne adam olduğunu son olarak göstermek istemiş olacak ki, pencereyi

açıp başını dışarıya çıkarak gürleyen sesiyle:

- Boyun eğmenizi istiyorum, boyun eğmenizi! diye bağırdı, sonra pencereyi kapattı.

Köylülerin duraksaması, bu sözlerle ne dağıldı, ne de azaldı. Onlar, daha çok taş

kesildiler, artık çevrelerine bakmayı bile göze alamıyorlardı. Hizmetçiler,

köylülere göre daha çok canlılık gösteriyordu. (Aralarında kısa basma entari giyen

genç irisi iki kız vardı. Baldırları, ancak Michelangelo'nun "Kıyamet Günü"

tablosunda görülebilirdi. Bir de kaba çuldan bir kaput giymiş, yaşlılıktan artık

büsbütün çökmüş, yarı kör bir adam vardı. Anlattığına göre, Potyomkin zamanında

borazancıymış; küçük uşak Maksimka'yı ise Harlov kendisine alıkoymuştu.) Bu

hizmetçiler topluluğu, hiç olmazsa yer değiştirebiliyordu. Yeni ev sahipleri pek

çalımlıydılar. Hele Anna, dudaklarını sıkmış, gözlerini yerden hiç ayırmıyordu;

onun dış görünüşü, köylülere iyilikle davranacağı konusunda pek de umut vermiyordu.

Evlampiya da gözlerini yerden kaldırmıyordu. Yalnız bir kez, nasılsa Slötkin'le

kapı önüne çıkmak gereğini duyan nişanlısı Jitkov'u yavaş yavaş, şaşıp kalmış gibi

süzdü. Güzel, iri gözleri "Sen ne hakla burada duruyorsun?" der gibiydi. Herkesten

çok değişen Slötkin olmuştu. Baştan aşağı canlılık kesilmişti. Sanki iştahı

açılıyormuş gibiydi. Kafası, ayakları gene yaltaklanır gibi kıprdıyordu, ama

ellerini öyle sevinçle açıyor, omuzlarını, "En sonunda istediğime kavuştum!" der

gibi öyle hoşnutlukla indirip kaldırıyordu ki...

Tören bitti, yemek zamanı yaklaştığı için komiserin ağzı sulanmaya başladı. "Bir

kadeh votkayı gövdeye indirmeye" hazırlanan insanlarda görüldüğü gibi ellerini

ovuşturmaya başlamıştı. Ama Martin Petroviç'in yemekten önce bir dua okuyup kutsal

su serpilmesini düşündüğü anlaşıldı. Yaşlı papaz, lime lime olmuş sırmalı giysisini

giydi. Pek de canlı olmayan diyakoz mutfaktan çıktı, eski bakır buhurdanlığı soluk

soluğa üfledi. Dua töreni başladı. Harlov, durmadan oflayıp pufluyordu; bedeni yere

dek eğilmesini engelliyordu. Ama sağ eliyle istavroz çıkarıyor, başını eğerek sol

eliyle döşemeyi gösteriyordu. Slötkin'in yüzü sevinçle parlıyordu; bir an gözleri

bile yaşardı. Jitkov, tam bir asker gibi elini üniformasının üçüncü, dördüncü

düğmeleri arasında gezdirerek sözde istavroz çıkarıyordu. Kvitsinski, katolik

olduğu için bitişik odada kalmıştı. Avukat öyle canla başla dua ediyor, Martin

Petroviç'in arkasında öyle ahlar oflar çekiyordu, dualarını o denli içten gelen bir

dindarlıkla okuyor, gözlerini önündeki dağa öyle bir kaldırıyordu ki, ona bakarken

içime bir dindarlık duygusu geldi. Ben de can ve gönülden dua etmeye başladım. Bu

sırada okunmuş su serpildi; oradakilerin hepsi, Potyomkin'in kör borazancısı ile

Kvitsinski bile gözlerini suyla ıslattılar. Böylece tören bittikten sonra Anna ile

Evlampiya, Martin Petroviç'in buyruğu üzerine, bir daha onun önünde eğilerek

şükranlarını bildirdiler. En sonra yemek zamanı geldi. Yemekler boldu, lezzetliydi.

Hepimiz tıka basa yedik. En sonra, sofralarda eksik olmayan Don şarabı geldi.

Hepimizden çok yol yordam bilen komiser, ayrıca hükümet temsilcisiyle de kadeh

tokuşturmalara başladı. "Yurtluğun güzel sahipleri" onuruna, hemen sonra da "Sayın,

eliaçık" Martin Petroviç'in sağlığına içti. "Eliaçık" sözünü işitince Slötkin'in

yüreği coşkuyla dolup taştı; velinimetinin elini öpmeye koştu. Harlov'un canı

sıkıldı, dirseğiyle onu yanından itti:

- Peki peki, gereği yok, dedi.

İşte bu sırada pek hoşa gitmeyen bir şey oldu.

XIV

Yemeğin başından beri durmadan içen Suvenir, birdenbire pancar gibi kıpkırmızı

kesildi, sandalyesinden kalktı, Martin Petroviç'i göstererek kısık, tiz, çirkin

sesiyle güldü:

- Eliaçık, eliaçık, diye bağırdı; ama bakalım kar üstüne çırılçıplak atıldığı zaman

hoşuna gidecek mi bu eliaçıklığı?

Harlov, küçümseyen bir tavırla:

- Neler saçmalıyorsun, budala? dedi.

Suvenir:

- Budala! Budala! dedi. Hangimizin budala olduğunu Tanrı bilir. Siz kardeşimi,

zavallı kardeşimi mezara soktunuz. Bu yüzden de şimdi kendi kendinizi yok

ediyorsunuz. Ha, ha, ha!

Slötkin, Martin Petroviç'in omzunu bıraktı:

- Sayın velinimetimizi aşağılamaya nasıl yelteniyorsunuz, diyerek Suvenir'in

üzerine saldırdı. Velinimetimiz isteyince hemen devir senedini yırtmaktan

çekinmeyeceğimizi bilmiyor musunuz?

Kvitsinski'nin arkasına gizlenen Suvenir:

- Ama, gene de onu kara çırılçıplak fırlatıp atacaksınız, dedi.

Harlov:

- Susun, diye gürledi. Sana öyle bir vururum ki, ortada kıymığın bile kalmaz.

Sonra Slötkin'e dönerek:

- Sen de sus, köpek enciği. Seni ilgilendirmeyen işlere burnunu sokma. Ben Martin

Petroviç, böyle bir bölüştürme senedi yapmaya karar verdim, bu kararımı kim

değiştirebilir? Böyle bir güç yoktur dünyada.

Avukat da çok içmişti, ama şarap, onun ciddiliğini artırıyordu. Birdenbire kalın

sesiyle:

- Martin Petroviç, dedi, ya gerçekten bu bey doğruyu söylediyse? Siz büyük bir işe

giriştiniz. Ama Tanrı saklasın, ödemeleri gereken minnet borcuna karşılık ya size

bir oyun oynarlarsa?

Ben iki kızkardeşi yandan gizlice, şöyle bir süzdüm. Anna, gözlerini dört açıp

avukata iğneler gibi dikmişti. Yaşamımda bundan daha kötü, daha yılanca, bütün bu

kötülüğüne karşın daha güzel bir yüz görmemiştim!

Evlampiya başını çevirdi, kollarını göğsünde çaprazladı. Dolgun, gül rengi

dudaklarında her zamankinden daha aşağı gören bir gülümseme belirmişti. Harlov,

kalkıp ağzını açtı, ama bir türlü sesi çıkmıyordu... Birdenbire yumruğunu masaya

öyle bir indirdi ki, odada bulunan her şey gürültüyle yerinden oynadı, şıngırdadı.

Anna, ivedi ivedi:

- Baba, dedi, bizi tanımıyorlar, bunun için de anlamıyorlar. Siz de boşu boşuna

öfkelenmeyin. Öfkelenmek size yaramıyor. Yüzünüz bir tuhaf oldu.

Harlov, Evlampiya'ya bir baktı. Yanındaki Jitkov, kendisini dürttü ama, Evlampiya

gene de hiç istifini bozmadı. Harlov, boğuk bir sesle:

- Teşekkür ederim Anna kızım, dedi. Sen benim zeki kızımsın. Sana da, kocana da

güveniyorum.

Slötkin, bir daha vızıldadı; Jitkov göğsünü kabarttı, hafifçe ayağını yere vurdu.

Ama Harlov, onun bu çabalamalarını görmedi, çenesiyle de Suvenir'i göstererek

sözlerini sürdürdü:

- Benimle alay etmek bu serserinin hoşuna gidiyor.

Sonra da avukata dönerek:

- Siz beyefendi, Martin Harlov hakkında yargıya varacak denli olmadınız daha.

Memursunuz ama, sözleriniz pek saçma. Aslında iş olup bitti. Kararımdan dönmem...

Hadi hoşça kalın, ben gidiyorum, şimdiden sonra burada ev sahibi değil, konuğum.

Anna, artık ev sahibi sensin, beyleri istediğin gibi ağırlarsın. Ben odama

çekiliyorum, yeter artık!

Martin Petroviç bize arkasını döndü, bir söz söylemeden yavaş yavaş odadan çıktı.

Ev sahibinin birdenbire gidişi eğlentimizi bozmuştu. Aslına bakılırsa  iki ev

sahibi hanım da çok geçmeden çekildiler. Slötkin, bizi alıkoymak için boşu boşuna

çalışıyordu. Komiser, avukata yersiz içtenliği için sitem etti.

O da:

- Ne yapayım, dedi, vicdanım söyletti.

Suvenir bana dönüp mırıldandı:

- Mason olduğu nasıl da belli.

Komiser:

- Vicdan mı? dedi. Biliriz sizdeki vicdanı. O da Tanrı'nın biz günahlı kullarına

verdiği vicdan gibi cebinizde durur.

Bu sırada papaz, şölenin sona erdiğini anlayarak ayağa kalkmıştı, ama gene de

birbiri ardınca bir şeyler atıştırmaktan geri kalmıyordu. Slötkin biraz sertçe:

- Görüyorum, iştahınıza diyecek yok, dedi.

Papaz, zavallı bir gülümsemeyle karşılık verdi:

- Yedek olsun diye!.

Bu sözlerde hiçbir zaman giderilemeyen bir açlık duyuluyordu.

Arabaların gürültüsü işitildi, herkes yoluna gitti.

Dönerken kimse Suvenir'in kaş göz oynatmasına, gevezelik etmesine engel olamıyordu.

Kvitsinski, "Hiç kimseyi ilgilendirmeyen" bu saçmalardan bıkıp usandığını

söyleyerek eve yalnız, yaya döndü. Onun yerine arabamıza Jitkov oturdu. Emekli

binbaşının canı pek sıkkındı, durmadan bir hamamböceği gibi bıyıklarını oynatıp

duruyordu.

Suvenir:

- Eee ekselans, diye kekeledi. Demek artık boyun eğme filan kalmayacak. Hele durun,

siz daha neler göreceksiniz. Size de gösterirler. Ah, siz zavallı yavuklu, zavallı

yavuklu! Başınıza neler gelecek sizin yavuklu bozuntusu.

Suvenir kahkahalar savuruyor, zavallı Jitkov ise yalnızca bıyıklarını kımıldatıp

duruyordu.

Eve gelince her şeyi anneme anlattım. O da beni sonuna kadar dinledi. Birkaç kez

başını salladı:

- Bunlar pek hayra alamet değil, dedi. Bu yeniliklerin hiçbiri hoşuma gitmiyor.

XV

Ertesi gün Martin Petroviç, yemeğe geldi. Annem, girişimini hayırlısıyla sonuna

erdirdiği için onu kutladı.

- Sen şimdi, dedi, özgür bir adamsın. Sanırım büyük bir yürek açıklığı duyuyorsun.

Martin Petroviç:

- Evet hanımefendi, yürek açıklığı, büyük bir rahatlık duyuyorum, dedi. Ama yüzünün

anlatımı hiç de kendisini gerçekten daha rahat duyduğunu göstermiyordu.

- Artık ruhumu da düşünebilir; ölüm saatime de gereği gibi hazırlanabilirim.

Annem:

- Söyle bakalım, dedi, hâlâ elin karıncalanıyor mu?

Harlov, iki kez sol avcunu açtı, kapadı:

- Karıncalanıyor hanımefendi, hem size bir şey söyleyeyim mi? Uykuya dalarken, biri

kafamın içinde, "Kendini sakın! Kendini sakın!" diye bağırıyor.

Annem:

- Hep sinirden, dedi.

Sonra dünkü törenden söz açtı. Bölüşme işlemi sırasında geçen kimi şeyleri

çıtlattı.

Harlov, sözünü keserek:

- Evet, evet, birtakım şeyler oldu, ama önemsizdi, dedi.

Sonra her sözü tartarak:

- Suvenir, boş laflar etti, diye ekledi, ama önemsizdi. Ciddi bir adam olmasına

karşın, avukatın sözleri de bana dokunmadı. Asıl bana dokunan...

Harlov, konuşmasını keserek bir an durakladı.

Annem:

- Nedir? diye sordu.

Harlov, anneme dik dik bakarak:

- Evlampiya'nın davranışı, dedi.

- Evlampiya'nın mı? Kızının mı? Nasıl olur?

- Ah hanımefendi, sormayın, put kesildi. İçinde ruh denen bir şey yok mu acaba?

Ablası Anna, eh, her şeyi gerektiği gibi yaptı. Zeki kızdır. Evlampiya ise hiç...

Oysa niye saklamalı, onu her zaman üstün tutardım. Hiç bana sevgisi yok mu acaba?

Her şeyi onlara bıraktığıma göre, demek ki durumum kötü. Demek ki artık bu dünyayla

ilgim olmadığını anlıyorum. O ise bir söz bile söylemeden put gibi duruyor. Önümde

eğiliyor, eğiliyor, ama hiç minnet duyduğu anlaşılmıyor.

Annem:

- Dur, bekle hele. Onu evlendirelim de... Gavril Feduliç onu yumuşatır.

Harlov, anneme şöyle bir baktı:

- Gavril Feduliç mi? dedi. Sizin sahiden ona güveniniz var mı?

- Var.

- Siz daha iyi bilirsiniz, ama şunu söyleyeyim ki, Evlampiya hık deyip benim

burnumdan düşmüş. Huyumuz aynı. Kanı Kazak kanı, yüreği de kor gibi sıcak!

- Senin yüreğin gerçekten böyle mi?

Harlov hiç karşılık vermedi. Kısa bir sessizlik oldu.

Annem:

- E, söyle bakalım Martin Petroviç, dedi, şimdi ruhunu nasıl kurtarmak istiyorsun?

Voronej'de Aziz Mitrofan Manastırı'na mı, yoksa Kiev'e mi gideceksin? Belki de

Optina'ya gidersin; orası daha yakın. Hem de Makari Baba adlı öyle bir keşişi

varmış ki, ondan daha azizi dünyaya gelmemiş; insanın bütün günahlarını hemen

okuyuverirmiş.

Harlov, hırıltılı bir sesle:

- Gerçekten iyilikbilmez bir kız çıkarsa, onu kendi elimle öldürmek daha hayırlı

olur!

Annem:

- Ne diyorsun, ne diyorsun? Tanrı saklasın! Kendine gel, diye bağırdı. Nedir bu

söylediğin sözler?.. İşte görüyor musun, geçen gün öğüt istemeye geldiğin zaman

beni dinleseydin daha iyi ederdin. Şimdi boyuna kendi kendini yiyip duracaksın. Ne

ruhunu düşünebileceğin var, ne bir şey! Kendini yiyip bitirsen de artık iş işten

geçti. Dirseğini ısıramazsın! Ya, işte şimdi de sızlanıyor, korkuyorsun...

Bu sitem galiba Harlov'a dokundu; her zamanki gururu bir dalga gibi kabardı. Şöyle

bir silkindi, çenesini ileriye uzattı. Üzgün bir tavırla:

- Ben hanımefendi, dedi, sızlanıp korkacak adam değilim. Benim koruyucum, saydığım

bir insan olduğunuz için size duygularını anlatmak istedim yalnızca. Ama Tanrı

tanığım olsun, (elini başı üzerinde tutarak) dünya yıkılsa sözümü geri almam ya da

(öfkeyle hırlayarak) yaptıklarıma pişman olmam, korkmam! Bunu yaptımsa nedenleri

vardır; Dilerim, kızlarım da kıyamete dek saygıyı elden bırakmazlar.

Annem, kulaklarını tıkadı:

- Ne oluyor kuzum sana, borazan gibi ötüyorsun! Kızlarına bu denli güveniyorsan,

benim bir diyeceğim yok. Tanrı bağışlasın. Böyle, kafanı patlatmaya ne gerek var!

Martin Petroviç özür diledi, bir iki kez içini çekti, sustu. Annem yeniden

Kiev'den, Optina'dan, Makari Baba'dan söz açtı. Harlov başını sallayarak:

- Evet, evet, gerekli; insanın ruhunu düşünmesi gerekli, diye karşılık verdi, o

kadar.

Gidinceye dek kendini toplayamadı. Zaman zaman elini açıp kapatıyor, avcuna

bakıyor, en çok da günah çıkartmadan beynine birdenbire kan çıkıverir, diye

korkuyordu. Çünkü öfke insanın kanını bozar, beynine çıkartırdı; artık kızmamaya

ant içmişti... Hem de, herşeyden artık vazgeçtiğine göre, artık neden kızacaktı?

Başkaları çalışsınlar da öfkelensinler.

Annem esenleşirken garip bir tavırla, düşünceli, soran bir bakışla ona bakıyordu.

Harlov, ivedi bir devinimle, "Çalışanların Boş Vakitleri" dergisini çıkarıp annemin

eline sıkıştırdı.

Annem:

- Bu ne? dedi.

Harlov, önceden belirlediği yeri göstererek:

- Okuyun, dedi. Bana öyle geliyor ki, çok güzel yazılmış ama bir türlü

anlayamıyorum. Siz bana anlatsanıza, velinimetim. Bir daha geldiğim zaman

anlatırsınız.

Martin Petroviç, bu sözleri söyleyerek çıktı. O, çıkar çıkmaz annem:

- Ah, işler kötü... çok kötü, dedi, kitabı alıp okumaya başladı.

Harlov'un belirlediği yerde şu cümleler yazılıydı: "Ölüm, doğada büyük, önemli bir

iştir. Uyduğu yasalardan; elektrik gücünden bile daha hafif, daha ince, daha

etkileyici olan ruh, kimyasal olarak temizlenir; kendisine manevi bir yer buluncaya

dek çabalar durur. vb. vb. vb."

Annem, bu parçayı birkaç kez okudu. "Püf" deyip dergiyi bir yana attı.

İki üç gün sonra teyzemin kocasının ölüm haberini işittik, annemle birlikte

teyzemin köyüne gittik. Güze dek orada kaldık. Ancak eylül sonlarında köyümüze

döndük.

XVI

Oradan döner dönmez hem uşağım, hem baş avcım olan Prokofiy, bana ilk haber olarak,

çullukların geldiklerini; hele Harlov'un yurtluğu olan Yeskovo'daki kayın ormanında

pek bol olduğunu söyledi. Yemeğe daha iki üç saat vardı. Hemen tüfeğimi, çantamı,

köpeğimi alarak Yeskovo ormancığına koştum. Gerçekten orada çok çulluk vardı. Otuz

kez ateş ettikten sonra beş altı tane vurduk. Avcıyla birlikte hızlı hızlı eve

dönerken, yolun kıyısında çift süren bir köylü gördük. Atı durmuştu. O da öfkeli,

ağlamaklı bir sesle sövüp sayıyor; ipten bir dizginle atın bir yana attığı kafasını

kıyasıya çekiyordu. Hayvanın kemikleri çıkmıştı, terli böğürleri körük gibi kalkıp

iniyordu. Boynundaki yara izini görünce uzun yıllar Martin Petroviç'e hizmet etmiş

olan o yaşlı, zayıf kısrağı tanıdım. Prokofiy'e:

- Bay Harlov sağ mı? diye sordum. Av bizi çok oyalamıştı, başka bir şey konuşmaya

henüz vakit bulamamıştık.

- Yaşıyor, neden sordunuz?

- Bu at onun atı da. Sattı mı dersin?

- At gerçekten onlarındı. Yalnızca atı ondan aldılar da bu köylüye verdiler.

- Nasıl aldılar? Razı oldu mu?

- Ona soran olmadı ki.

Prokofiy şaşkınlığımla alay eder gibi bakarak:

- Siz burada yokken düzenler değişti. Şimdi onlarda her şey  Slötkin Bey'in elinde.

- Ya Martin Petroviç ne yapıyor?

- O en sonra gelir. Yetecek kadar yemek bile verdikleri yok. Artık üst yanını sen

anla. Onu büsbütün perişan ettiler. Bir gün tutup evden bile kovabilirler.

Böyle bir devi evden kovma düşüncesini bir türlü aklım almıyordu. Sonra:

- Ya Jitkov, diye sordum. O ne yapıyor? Onun küçük kızıyla evlenmedi mi?

Avcım, bu kez, bir kahkaha atıp ağzını iyice açtı:

- Yok canım, eve bile bırakmıyorlar. Sana gereksinmemiz yok, defol buradan,

dediler. Dediğim gibi her şey Slötkin'in elinde.

- Ya Jitkov'un nişanlısı ne oldu?

- Evlampiya Martinovna mı? Ah sayın beyim. Size çok şeyler söylerdim, ama daha

gençsiniz. Ortada öyle işler dönüyor ki... Bak, bak, Dianka bir şey bulmuş.

Gerçekten köpek, yolu kesen hendeğin sonundaki birkaç meşe fidanının yanında, put

gibi durmuştu. Ona doğru koştuk. Bir çulluk uçtu. İkimiz de ateş ettik, vuramadık.

Kuş başka yere sindi. Biz de ardından gittik.

Eve döndüğüm zaman çorba, masanın üstünde duruyordu. Annem bana çıkıştı. Sertçe:

- Öyle ha, dedi, daha ilk günde kendini yemekte bekletiyorsun demek.

Vurduğum kuşları, önüne koydum. Bakmadı bile. Odada Suvenir, Kvitsinski, Jitkov

vardı. Emekli binbaşı bir köşeye sinmiş, cezalı bir öğrenciyi andırıyordu. Yüzünde

utanma, can sıkıntısı okunuyordu. Gözleri kızarmıştı, biraz önce ağlamışa

benziyordu. Annem, yemekte keyifsiz görünüyordu, bu durumun geç gelmemle ilgisi

olmadığını anlamakta güçlük çekmedim. Yemekte hemen hemen hiç konuşulmadı. Binbaşı,

zaman zaman anneme yalvaran bakışlarla bakıyor, ama gene de yemekten bir lokma bile

yemiyordu. Suvenir, titriyordu. Yalnızca Kvitsinski, her zamanki kendine güvenir

durumuyla oturuyordu. Annem ona dönerek:

- Vikenti Osipiç, dedi, lütfen yarın Martin Petroviç'i getirmek için bir araba

gönderin. Artık kendi arabası olmadığını öğrendim. Kesinlikle gelmesini, onu görmek

istediğimi söyleyin.

Kvitsinski bir şey söyleyecekti, ama kendisini tuttu. Annem:

- Slötkin'e de bildirin, gelmesini buyuruyorum. Duyuyor musunuz, buyuruyorum, diye

ekledi.

Jitkov hafif bir sesle:

- Doğru, işte bu serseriye... diye söze başladı, ama annem ona öyle yüksekten bir

baktı ki, hemen başını çevirip sustu.

Annem sözlerini yineledi:

- İşitiyor musunuz, bu-yu-ru-yo-rum, dedi.

Kvitsinski saygıyla, ama onurunu hiç yitirmeden:

- Başüstüne, dedi.

Yemek odasından benimle çıkan Suvenir:

- Martin Petroviç gelmeyecek, diye fısıldadı.

- Ne duruma düştüğünü bir görseniz, insanın aklı almıyor. Bana öyle geliyor ki,

artık söylenen sözü bile anlamıyor. Onu adamakıllı boyunduruğa koştular.

Suvenir kısık sesiyle gülmeye başladı.

XVII

Suvenir'in dediği çıktı. Martin Petroviç, annemin çağrısını kabul etmedi. Annem

ayak diredi, ona bir mektup yolladı. Martin Petroviç, karşılık olarak küçük bir

kâğıt üzerine şu satırları yazıp gönderdi: "Gelemem; utancımdan öleceğim. Böylece

yok olup gideyim daha iyi. Teşekkür ederim. Bana daha çok işkence etmeyin. Harlov

Martinko."

Slötkin geldi, yalnızca annemin "buyurduğu" günde değil, tam yirmi dört saat sonra.

Annem onu çalışma odasına almalarını söyledi... Tanrı bilir ne konuştular, ama

konuşmaları uzun sürmedi, yalnızca bir çeyrek saat kadar konuştular. Slötkin,

annemin odasından yüzünde zehirli, acımasız, küstah bir anlatımla, kıpkırmızı

çıktı; konuk odasında onunla karşılaşınca afalladım. Yakınımızda dolaşan Suvenir,

attığı kahkahayı tamamlayamadı. Annem de kıpkırmızı bir yüzle odasından çıktı.

Herkesin işiteceği bir sesle Bay Slötkin'in, bir daha ne nedenle  olursa olsun asla

içeri alınmamasını; Martin Petroviç'in kızları da gelmek isterlerse (böyle bir

cüret onlardan beklenir) asla içeri bırakılmamalarını söyledi. Yemekte annem

birdenbire "Seni gidi kötü çıfıtçık, seni!" dedi, "Kulaklarından tutup çamurdan

çıkardım, adam ettim. Her şeyi bana borçludur. Şimdi de, işlerine boşu boşuna

karıştığımı yüzüme karşı söylemeye yelteniyor. Martin Petroviç, bir takım

çılgınlıklar ediyormuş, bunların hepsine göz yumulamazmış. Bakın şu iyilikbilmez

yılana, bakın şu çıfıtçığa..." Bizimle birlikte yemek yiyen binbaşı Jitkov, en

sonunda Tanrı'nın kendisine bir söz söylemek fırsatını verdiğini sandı. Ama ağzını

açar açmaz annem ona adamakıllı çıkıştı:

- Sen de adam mısın sanki? Sözde subay olacaksın, bir kızı bile yola getiremedin!

Bölük yönetmişmiş, hıh! Bölüğün senin buyruklarını nasıl yerine getirdiğini gözümün

önüne getiriyorum da! Bir de kahyam olmak istiyordun ha! Ama ne de kahya olurdu

senden!

Masanın ucunda oturan Kvitsinski, hoşnut hoşnut gülümsedi. Zavallı Jitkov ise

bıyıklarını kımıldatıyor, kaşlarını kaldırıyor, tıraşı uzamış yüzünü peçeteyle

örtüyordu. Yemekten sonra her zaman yaptığı gibi bir pipo tüttürmek için kapı önüne

çıkınca bana o denli zavallı, öyle yalnız görünmüştü ki, hiç sevmediğim halde gene

ona yaklaştım. Uzun uzun söz etmeden asıl konuya girdim:

- Nasıl oldu da Gavril Feduliç, Evlampiya Martinovna ile işiniz bozuldu? Çoktan

evlendiğinizi sanıyordum.

Emekli binbaşı yüzünü buruşturarak beni süzdü. Her sözün ayrı ayrı her harfine

hakkını vererek acı acı dedi ki:

- Zehirli bir yılan o! Bana da zehrini akıttı. Bütün umutlarımı yok etti. Size

Dimitri Simeonoviç, o caninin bütün yaptıklarını anlatırdım, ama annenizi

kızdırmaktan çekiniyorum. (Prokofiy'in "Daha pek gençsiniz," dediği aklıma geldi.)

Bu kadarı da...

Jitkov öksürdü, sonra yumruğunu göğsüne vurarak:

- Çekmekten başka yolu yok! dedi. Çek koca asker, çek. Çar'a candan bağlı olarak,

kusursuz hizmet ettim: kanımı da esirgemedim. Karşılığı buymuş demek. - Kısa bir

sessizlikten sonra sinirli sinirli piposunu tüttürerek: - İş alayda olsa kılıç

tersiyle döve döve beynini patlatırdım onun.

Jitkov, piposunu ağzından çıkardı, gözünün önünde canlanan tabloyu zevkle

seyrediyormuş gibi gözlerini uzaklara dikti.

Suvenir koşa koşa geldi, binbaşıyla alay etmeye başladı. Yanlarından ayrıldım. Ne

olursa olsun Martin Petroviç'i kendim gidip görmeye karar verdim. Çocuk merakım

alabildiğine canlanmıştı.

XVIII

Ertesi gün yeniden tüfeğimi, köpeğimi aldım; ama bu kez Prokofiy'siz, Yeskovo

ormanına yollandım. Pek güzel bir gündü. Bana öyle geliyor ki, ancak Rusya'da eylül

ayında böyle günler olur. Sonsuz bir sessizlik içinde, insan, yüz adımdan bir

sincabın kuru yapraklar üzerinde zıpladığını ya da bir ağacın ta ucundan kopup öbür

dallara çarpa çarpa, ağır ağır, yumuşak ot üstüne çürümek üzere düşen kırık bir

dalın hışırtısını işitir gibi oluyordu. Hava ne sıcak, ne serindi, yalnızca

kokuluydu; sanki mayhoştu. Sanki insanın gözlerini, yanaklarını fiskeliyordu.

Ortasında beyaz bir yuvarlacığı olan, ipek gibi hafif bir örümcek ağı, tüfeğime

takıldı, bütün uzunluğuyla havada kaldı. Bu da sürekli bir sıcaklığın olacağını

gösteriyordu. Güneş parlıyordu, yalnızca öyle tatlı, öyle solgundu ki, sanki ayı

andırıyordu. Önüme çulluklar çıkıyordu, ama bu kez pek aldırış etmiyordum. Ormanın,

hemen hemen Harlov'un evine, ta bahçe çitine dek uzandığını biliyor, oraya doğru

yol alıyordum. Ama doğrusunu söylemek gerekirse evin içine nasıl gireceğimi pek

bilmiyordum. Annemin yeni mülk sahiplerine bu denli kızdığı bir zamanda içeri

girmenin doğru olup olmayacağını da düşünüyordum.

Oldukça yakından sesler işittim. Kulak kabarttım... Ormandan, tam bana doğru

insanlar geliyordu. Bir kadın sesi:

- Böyle söyleseydin ya, diyordu.

Bir erkek sesi de:

- Olur mu, diye karşılık veriyordu, her şey birden söylenir mi?

Sesler, tanıdığım seslerdi. Artık seyrekleşmiş olan fındık fidanları arasında mavi

bir kadın entarisi, yanında da koyu bir kaftan göründü. Biraz sonra çayırda, benden

beş adım ötede, Slötkin ile Evlampiya belirdiler. Evlampiya, hemen geriye,

fundalığa çekildi, Slötkin, biraz düşündü, sonra bana yaklaştı. Yüzünde bundan dört

ay önce Harlov'un avlusunda atımın suluğunu sürte sürte temizlediği zaman gördüğüm

yaltaklanmadan artık hiçbir iz kalmamıştı; ama dün annemin çalışma odasının

eşiğinde görülen o küstahça meydan okuma tavrını da bırakmıştı. Yüzü eskiden olduğu

gibi taze, çekici görünüyordu. Yalnız daha erkekçe, daha ciddiydi. Şapkasını

kaldırıp elini kara kıvırcık perçemlerinin üzerinden geçirdi, gülümseyerek:

- Epey çulluk vurdunuz mu? diye sordu. Siz, ormanımızda avlanıyorsunuz. Buyurun,

bir diyeceğimiz yok, hoşnut oluruz...

Ben ilk sorduğu şeye karşılık verdim:

- Bugün bir şey vurmadım, dedim. Ormanınızdan da şimdi çıkacağım.

Slötkin, çabuk çabuk şapkasını giydi:

- Rica ederim, sizi kovmuyoruz. Buyurun, diyoruz. Evlampiya Martinovna da aynı şeyi

söyler. Evlampiya Martinovna, gelsenize, nerdesiniz?

Evlampiya'nın başı fundalıkların arasından göründü, ama kendisi bize yaklaşmadı.

Son zamanlarda daha da güzelleşmişti; sanki daha büyümüş, daha gösterişli olmuştu.

Slötkin, konuşmasını sürdürdü:

- Doğrusu, sizinle karşılaştığıma çok hoşnutum. Daha gençsiniz, ama aklı başında

bir insansınız. Dün anneniz bana kızdılar. İşi açıklamak için söylediğim sözleri

asla dinlemek istemediler. Ben de Tanrı'nın önünde olduğu gibi sizin önünüzde de

söyleyeyim ki, bu işte hiç suçlu değilim. Martin Petroviç'e başka türlü davranmak

da olanaksızdı. Büsbütün çocuklaştı. Bütün heveslerini yerine getirecek değildik

ya! Yoksa ona gereken saygıyı göstermekte kusur etmiyoruz. İsterseniz Evlampiya

Martinovna'ya sorun.

Evlampiya, hiç kımıldamadan duruyordu. Dudaklarında her zamanki aşağı gören

gülümsemesi belirmişti; güzel gözleri pek de tatlı bakmıyordu.

- Ama dedim, Vladimir Vasilyeviç, siz ne diye Martin Petroviç'in atını sattınız?

(Bir köylünün eline düşen bu atın durumu beni pek öfkelendiriyordu.)

- Niçin mi sattık? Aman efendim, ne işe yarıyordu ki? Yalnızca boşu boşuna yem

yiyordu. Bir köylünün elindeyse gene iş görür, toprak sürer. Martin Petroviç, bir

yere gitmek aklına eserse, bizden at isteyebilir... Biz ona araba vermezlik de

etmeyiz. Ama, çalışma günleri dışında...

Evlampiya, hiç yerinden kımıldamadan, sanki Slötkin'i çağırıyormuş gibi boğuk bir

sesle:

- Vladimir Vasilyeviç, dedi. Elinde tuttuğu birkaç pisipisi otunu saplarından

sallıyor, birbirine vurarak başlarını uçuruyordu. Slötkin:

- Bir de şu uşak Maksimka konusu var, dedi, Martin Petroviç ne diye onu çırak

verdiniz, diye tutturuyor. Ama kendiniz bir düşünün, Martin Petroviç'in yanında

başı boş dolaşmaktan başka ne yapabilirdi? Hizmet de göremez, budala, toy çocuğun

biri. Şimdi bir saracın yanına verdik. İyi bir usta olur; hem kendisine yararı

olur, hem bize. Bizim küçük çiftlikte böyle şeylerin büyük önemi vardır. Burada

hiçbir şeyi boşlamaya gelmez!

Kendi kendime, "Bu adama da Martin Petroviç paçavra diyordu," dedim. Slötkin'e

döndüm:

- Martin Petroviç'e şimdi kim kitap okuyor? diye sordum.

- Kitap mı? Okuyacak bir şey yok ki. Bir kitap vardı, o da iyi ki yitti. Hem bu

yaşta okuyup da ne olacak?

Yeniden sordum:

- Ya kim tıraş ediyor onu?

Slötkin, sanki hoş bir şaka yapmışım gibi babacanca güldü:

- Hiç... kim tıraş edecek! İlk zamanlarda sakalını mumla yakıyordu, ama şimdi

büsbütün bıraktı. Hiç de kötü olmadı

Evlampiya, sabırsızlanarak:

- Vladimir Vasilyeviç, dedi, Vladimir Vasilyeviç!

Slötkin ona eliyle hafifçe işaret ederek sözünü sürdürdü:

- Martin Petroviç'in üstü başı yerinde. Bizim gibi yiyip içiyor. Daha ne istiyor?

Dünyada yalnızca ruhuyla uğraşmak istediğini söyleyen o değil miydi? Artık ne de

olsa her şeyin bizim elimize geçtiğini anlaması gerekirdi. Bir de kendisine

aylığını vermediğimiz için şuna buna sızlanıyormuş. Bizde de her zaman para olmuyor

ki! Burada her şey varken parayı ne yapacak? Biz ona vallahi oğul gibi bakıyoruz.

Oturduğu odalar bize nasıl da gerekli, bilseniz! Ev içinde kımıldayacak yer yok;

gene de ona bırakıyoruz. Nasıl eğlendirelim diye düşünüyoruz bile. Ad gününde ona

küçük bir İngiliz zokası armağan ettim, oturup balık tutsun diye. Bizim gölümüzde

ne kırmızı balıklar var. Bir iki saat otursa balık çorbası hazır olur. Tam

yaşlıların göreceği bir iş!

Evlampiya üçüncü kez:

- Vladimir Vasilyeviç! dedi.

Elinde tutup çevirdiği filizi uzağa fırlattı. "Gidiyorum," dedi. Gözleri gözlerimle

karşılaştı, "Gidiyorum," diye yineledi. Sonra fundalığın arkasında gözden yitti.

Slötkin:

- Şimdi, şimdi, Evlampiya Martinovna, diye bağırdı.

Sonra yeniden bana dönerek:

- Martin Petroviç, kendisi de artık bize hak vermeye başladı. Daha önce gerçekten

alınıyordu; kızıyordu bile. Ama sonradan anladı. Bilirsiniz, öfkeli, sert bir

adamdır. Şimdiyse öyle uysal oldu ki! Çünkü çıkarının bizde olduğunu anladı. Aman

Tanrım, anneniz bana nasıl saldırdı... Öyle ya, eskiden Martin Petroviç

egemenliğine ne denli bağlı idiyse, Hanımefendi de öyle bağlıdır. Siz kendiniz

gelin görün. Fırsat düşükçe de annenize söyleyin. Ben Natalya İvanovna'ya minnet

duyuyorum. Ama bizim de yaşamamız gerek.

- Ya Jitkov'u niye kabul etmediniz?

Slötkin omuzlarını silkti:

- Ha, şu Feduliç denen serseriyi mi? Bizim ne işimize yarıyabilirdi ki? Bütün

yaşamı askerlikte geçmiş. Burada da çiftlik işleriyle uğraşacakmış. Ben köylülere

dayak atabilirim, bu işe alışığım, diyordu ama hiçbir şey yapamaz. İnsan dayak

atmasını da bilmeli. Evlampiya Martinovna, kendisi istemedi. Bütün malımızı

mülkümüzü yok eder giderdi.

Evlampiya'nın çınlayan sesi işitildi:

- Hey, hey!

Slötkin:

- Şimdi, şimdi, diye karşılık verdi. Bana elini uzattı. İstemeyerek de olsa elini

sıktım.

Slötkin, beyaz dişlerini göstererek sırıttı:

- İzninizi diliyorum. İstediğiniz kadar çulluk vurun. Uçup geçen bir kuş, kimsenin

malı değil. Ama karşınıza tavşan çıkarsa dokunmayın. O, bizim avımızdır. Sizin

köpeğin yavrusu yok mu? Verirseniz çok hoşnut olurum!

Evlampiya'nın sesi yeniden işitildi:

- Hey, hey!

Slötkin, aynı biçimde karşılık vererek fundalığa doğru koştu.

XIX

Anımsıyorum, tek başıma kalınca hep şunu düşünüyordum: Nasıl oldu da Harlov bir

vuruşta Slötkin'in canını çıkarmadı? Slötkin, başına böyle bir şey gelebileceğinden

nasıl korkmuyordu? Gerçekten Martin Petroviç, pek "uysallaşmış" olmalı, diye

düşündüm. Yeskovo'ya girmek, hiç değilse sessizleşmiş, uysallaşmış olacağına bir

türlü akıl erdiremediğim o devi görmek istiyordum. Ormanın kıyısına yaklaşmıştım

ki, birdenbire tam ayaklarımın altından iri bir çuluk kalkıp kanatlarını büyük bir

gürültüyle çırpa çırpa ormanın içine daldı. Nişan aldım, ama tüfeğim ateş almadı.

Çok canım sıkıldı. Kuş pek güzeldi. Arayıp bulmak için ormana girdim. Uçtuğu yere

doğru ilerledim, iki yüz adım gittikten sonra bir alanda, güzel bir kayın ağacının

altında kuşumu değil, gene bay Slötkin'i gördüm. İki elini başının altına koymuş,

sırt üstü yatıyor, durumundan hoşnut bir gülümsemeyle sağ dizinin üzerine attığı

sol ayağını kımıldatarak göğe bakıyordu. Yaklaştığımı fark etmedi. Birkaç adım

ötesinde Evlampiya, gözlerini yere indirmiş, bir öteye, bir beriye gelip gidiyor,

sanırım otlar arasında  mantar arıyordu. Zaman zaman elini uzatıyor, hafif bir

sesle bir şeyler mırıldanıyordu. Hemen durdum, kulak kabarttım. İlk önce neler

söylediğini anlayamadım. Ama biraz sonra eski bir halk türküsünün şu bilinen

dizelerini işittim:

Gel fırtına bulutu gel sen.

Öldür kayınbabamı öldür.

Kaynanamı yıldırımla çarp yıldırımla

Genç karımı kendi elimle öldürürüm ben.

Evlampiya, gittikçe yükselen sesle bu şarkıyı söylüyordu. Hele son sözleri çok

güçlüydü. Slötkin hep sırtı üstü yatıyor, gülümsüyor, kız da pervane gibi

çevresinde dönüyordu. Sonunda Slötkin:

- Bak, neler geçiyor aklından, dedi.

Evlampiya:

- Ne, ne demek istiyorsun?

Slötkin, başını hafifçe kaldırdı:

- Ne mi? Nedir senin bu söylediğin sözler?

Evlampiya:

- Bilirsin ya Volodya, bir şarkının içinden söz atılamaz! Başını çevirdi beni

gördü. İkimiz birden bir çığlık atıp ayrı ayrı yönlere koştuk.

Ben ormandan hızlı hızlı geçtim. Dar bir çayırdan geçtim, sonra kendimi Harlov'un

bahçesinin önünde buldum. Gördüğüm şeyleri düşünmeye zamanım yoktu.

XX

Hem neyi düşünecektim? Yalnızca birkaç gün önce ne demeye geldiğini öğrenip

şaştığım 'Aşk şarabı' sözü aklıma geldi. Çit boyunca yürüdüm. Birkaç dakika sonra,

bir akkavağın arkasından (henüz tek bir yaprağı bile düşmemişti; yaprakları güneşte

ışıl ışıl sallanıyordu) Martin Petroviç'in evini gördüm. Bütün yurtluk bana daha

temiz, daha bakımlı göründü. Her yerde sürekli, titiz bir bakımın izleri

görülüyordu. Anna Martinovna, sahanlıkta belirdi. Açık mavi gözlerini kırparak uzun

uzun ormana baktı. Avludan geçen bir köylüye:

- Beyefendiyi gördün mü? diye sordu.

Köylü şapkasını çıkararak:

- Vladimir Vasiliç'i mi? dedi, sanırım ormana gitti.

- Ormana gittiğini biliyorum, geri döndüğünü görmedin mi?

- Görmedim... yok.

Köylü, Anna Martinovna'nın önünde şapkasız, öylece duruyordu.

- Haydi git. Yo, dur, dur, Martin Petroviç nerede?

Köylü, sözlerini uzata uzata, sanki olduğu yeri gösteriyormuş gibi bir sağ elini,

bir sol elini kaldırarak:

- Martin Petroviç mi? dedi. Bendin kıyısında oltasıyla oturuyor. Balık mı tutuyor,

ne tutuyor, Tanrı bilir.

Anna Martinovna:

- Peki, git, dedi. Şu tekerleği de kaldır. Görüyorsun ya boşuna durup duruyor

orada.

Köylü, koşarcasına buyruğu yerine getirmeye gitti, kadınsa birkaç dakika daha

sahanlıkta durdu, hep ormana doğru bakıyordu. Sonra,  elini gözdağı verir gibi

hafifçe salladı. Yavaş yavaş evine döndü. Kapının arkasında, buyurgan sesiyle:

- Aksütka, diye haykırdığı işitildi.

Anna Martinovna, öfkeli görünüyordu. Aslında pek ince olan dudaklarını her

zamankinden farklı olarak sıkıyordu. Giyinişi pek dağınıktı. Çözülen saç örgüsü,

omuzlarına dökülüyordu. Ama sinirliliğine, dökülen kılığına, öfkesine karşın, gene

her zamanki gibi çekiciydi. Bir iki kez çözülen saç örgüsünü eliyle arkaya attı,

içimde bu öfkeli eli doya doya öpmek isteği uyandı.

XXI

Bahçenin öte yanındaki bende doğru giderken, Martin Petroviç, sahiden balık mı

tutuyor, diye düşünüyordum. Ben de çıktım, çevreye bakındım;, Martin Petroviç

görünürde yoktu. Bendin bir yanı boyunca yürümeye başladım; sonunda bendin başında,

küçük bir koy dibinde, düz, ayak altında ezilmiş, çürümüş kamışlar arasında,

kocaman, kurşuni bir yığın gördüm. Yakından baktım, Harlov da şapkasız, saçları

darmadağınıktı, her yanı sökük bir kaftan giymiş, ayaklarını altına almış, hiç

kımıldamadan kuru toprak üzerinde oturuyordu. Öyle kıpırtısız duruyordu ki, iki

adım ötesinde, kurumuş çamur üstüne konmuş olan bir karabatak, yaklaştığımı duyunca

kanat çırparak ıslık çala çala su üzerinde uçmaya başladı. Demek ki epey zamandan

beri bu kuşun yakınında kimse kımıldamıyor, onu korkutmuyordu. Harlov'un oturuşu

öyle garipti ki, köpeğim onu görünce durdu, kuyruğunu bacakları arasına alıp

hırlamaya başladı. Harlov, başını hafifçe çevirdi, yabanıl gözlerini bir bana, bir

köpeğime çevirdi. Sakalı, onu çok değiştirmişti. Kısa olmakla birlikte gene de

gürdü; kır kıvırcıklarıyla kuzu dersini andırıyordu. Sağ elinde tuttuğu oltanın

ucu suya dokunuyordu. Yüreğime bir yumruk tıkanmış gibiydi. Ama cesaretimi

toplayarak yanına yaklaşıp selam verdim. Sanki uykudan uyanan bir adam gibi

gözlerini açıp baktı.

- Martin Petroviç, burada balık mı tutuyorsunuz? dedim.

Kısık bir  sesle:

- Evet, balık dedi. Oltayı yukarı çekti. Oltanın ucunda bir iki metrelik bir ip

vardı; ama ipin ucunda zoka yoktu.

Ben hemen:

- Zokanız kopmuş, dedim. Martin Petroviç'in yanında ne balık koyacak bir kap, ne de

kurt vardı. Hem eylül ayında da ne biçim balık avıydı ki bu?

Martin Petroviç:

- Kopmuş, mu? dedi. Elini yüzünde gezdirdi:

- Varsın kopsun!

Yeniden oltayı suya attı. Bir iki dakika bir sessizlik oldu. Onu şaşkın şaşkın

süzüyordum.

- Natalya İvanovna'nın oğlu musun? diye sordu.

Çok zayıf düşmüştü, ama gene de dev gibi görünüyordu. Ne kötü giyinmişti; kendisini

nasıl da salıvermişti.

- Evet, dedim, Natalya Nikolayevna B.'nin oğluyum.

- Nasıl, iyi mi?

- Çok iyidir, diye yanıt verdim. Ama gelmemenize çok canı sıkıldı. Çağrısını kabul

etmeyeceğinizi hiç ummuyordu.

Martin Petroviç, başını eğdi, çenesiyle eski evini göstererek:

- Oraya gittin mi? diye sordu.

- Nereye?

- Oraya, yurtluğa gitmedin mi? Git oraya. Burada yapılacak bir iş yok. Git. Benimle

konuşacak bir şey yok. Konuşmaktan hoşlanmıyorum.

Biraz sustuktan sonra ekledi:

- Sen hep tüfekle dolaşıp duruyorsun. Gençliğimde ben de bu patikadan giderdim.

Yalnızca benim babam... Onu nasıl da sayardım. Zamane çocukları gibi değil. Babam

beni kırbaçlayarak bu hevesten vazgeçirdi. Bu yüzden ona çok saygı gösterirdim. Ya,

böyle işte.

Harlov, gene bir sessizlikten sonra:

- Sen burada durma, oraya git, dedi. Orada işler şimdi tıkırında. Volodka... (Sesi

kısıldı.) Her şey elinden gelir onun. Yaman adam, hem de keratanın biri!

Ne diyeceğimi bilmiyordum. Martin Petroviç, pek hafif sesle konuşuyordu:

- Bilirsin ya, benim kızlarım vardı. Onlar da pek becerikli çıktılar. Ben artık

yaşlanıyorum kardeş. İşleri bıraktım. Tam rahat edeceğim zaman şimdi...

Çevreme bakarak kendi kendime, "Amma da rahat ediyor ha!" diye düşündüm. Sonra

yüksek sesle:

- Martin Petroviç, dedim. Sizin kesinlikle bize gelmeniz gerek.

Harlov bana şöyle bir baktı:

- Git, kardeş, git, dedi. Gitmelisin buradan.

- Annemi üzmeyin, gelin bize.

- Git, kardeş, git, benimle ne diye konuşuyorsun?

- Arabanız yoksa annem kendi arabasını gönderir size.

- Git!

- Vallahi gelin, Martin Petroviç!

Harlov yeniden başını eğdi. Bana öyle geldi ki kararmış, sanki toprakla örtülmüş

yanakları hafifçe kızardı.

- Vallahi gelin, diye sürdürdüm, ne diye burada oturup kendi kendinize çile

dolduruyorsunuz?

Sözlerini uzata uzata:

- Çile doldurmak ne demek? dedi.

- İşte böyle, çile doldurmak.

Harlov sustu, düşünceye dalmış gibiydi. Bu sessizlikten cesaret alarak açık

konuşmaya, doğrudan eyleme geçmeye karar verdim. (Unutmayın ki on beş yaşındaydım.)

Martin Petroviç'in yanına oturarak dedim ki:

- Ben her şeyi biliyorum, Martin Petroviç, her şeyi; güveyinizin,  kızlarınızın da

rızasıyla, size karşı nasıl davrandığını biliyorum. Şimdi kötü durumdasınız. Ama ne

diye üzülmeli?

Harlov, hep susuyordu. Yalnızca oltasını düşürmüştü. Bense kendimi o anda nasıl da

zeki, nasıl da filozof buluyordum.

- Tabii, siz kızlarınıza bütün malınızı mülkünüzü vermekle sakınmasız davrandınız.

Gerçi bir şey diyemem. Bizim zamanımızda binde bir raslanır bir şey. Ama kızlarınız

böyle iyilikbilmez olunca sizin de onları hiçe saymanız gerekir. Canınızı sıkmayın,

hiçe sayın kısacası...

Harlov birdenbire dişlerini gıcırdatarak:

- Kes! diye mırıldandı. Üstüme dikilen gözleri korkunç bir alevle parladı... Git

buradan!

- Ama Martin Petroviç...

- Git diyorum... yoksa öldürürüm seni!

Ona iyice yaklaşmak istemiştim. Bu son sözü işitince elimde olmadan kalktım.

- Ne dediniz, Martin Petroviç?

- Öldürürüm seni, git diyorum, git buradan!

Harlov'un sesi, göğsünden bir aslan kükremesi gibi çıkıyordu, ama gene başını

çevirmiyor, öfkeli öfkeli önüne bakıp duruyordu.

- Seni tutar da budalaca öğütlerinle birlikte suya atarım. O zaman yaşlıları boş

öğütlerle tedirgin etmenin ne demek olduğunu anlarsın, toy çocuk!

Ben "Belki de delirmiş!" diye düşündüm. Ona daha büyük bir dikkatle baktım.

Büsbütün put kesildim. Martin Petroviç ağlıyor, göz yaşları damla damla

yanaklarından akıyordu. Yüzüyse tümüyle yabanıl bir insan yüzü gibiydi.

- Git! diye bir daha bağırdı, yoksa vallahi seni öldürürüm! Başkalarına örnek olsun

diye!

Birdenbire bir yaban domuzu gibi dişlerini gıcırdatarak vücudunu yana attı.

Tüfeğimi kapıp koşmaya başladım. Köpeğim de var gücüyle havlayarak peşimden atıldı,

o da korkmuştu. Eve geldikten sonra, elbette ki anneme gördüklerimi bir tek sözle

olsun çıtlatmadım; ama Suvenir'le karşılaştığım zaman nedense hepsini anlattım. Bu

uğursuz adam, anlattıklarımı dinledikten sonra öyle sevindi, öyle zıplamaya, katıla

katıla gülmeye başladı ki, az kalsın onu dövecektim.

- Ah, büyük "Siveç Harlos" budalasının bataklığa girip oturduğunu bir görsem...

diyordu.

- O denli merak ediyorsanız, bent kıyısına gidin de görün.

- Öyle ama, ya beni öldürürse!

Suvenir, çok canımı sıktı. Yersiz gevezeliğimden pişman oldum. Anlattıklarımı

Jitkov'a anlattı. O da işe başka türlü baktı, "Polise haber vermeli, belki de bir

bölük asker göndermek gerekir," dedi. Askerlerin gelebileceği üzerine yürütülen

kestirim doğru çıkmadı. Ama gerçekten olağanüstü bir şey oldu.

XXII

Ekim ayının ortasında, Martin Petroviç'le görüşmemizden aşağı yukarı üç hafta

sonra, ikinci kattaki odamda, pencerenin önünde duruyor, hiçbir şey düşünmeden

avluya, daha ötedeki yola bakıyordum. Hava, beş günden beri pek kötü gidiyordu. Ava

gitmeyi düşünmek bile saçmaydı. Canlı olan ne varsa bir yere saklanmıştı. Serçeler

bile susmuş, çulluklarsa çoktan ortadan yitmişlerdi. Rüzgâr ara sıra boğuk boğuk

uluyor; ara sıra da kulakları çınlatırcasına ıslık çalıyordu. Hiçbir aydınlık

köşesi kalmamış olan basık gökyüzü, kirli beyaz renkten, insana korku veren kurşuni

renge geçiyordu. Hiç arasız yağan yağmur, birdenbire daha iri damlalarrla yan yan,

inleye inleye pencerelere çarpıp dağılıyordu. Ağaçlar, hemen hemen bütün

yapraklarını dökmüşler, kurşuni bir renk almışlardı. Üzerlerinde hemen hemen bir

şey kalmamıştı; ama rüzgâr, onları durup durup yine sarsmaya başlıyordu. Her yanda,

üstünde ölü yapraklar yüzen su birikintileri görülüyor, bu birikintilerde koca koca

hava kabarcıkları, durmadan beliriyor, durmadan patlayıp yitiyordu. Yolda, geçilmez

bir çamur vardı. Oda içinde, giysi altında bile soğuk iliklerimize işliyordu. İnsan

istemeye istemeye bir ürperme geçiriyor, içinde bir burkulma duyuyordu. Ama bu

duygu, üzüntü değildi. İnsana öyle geliyordu ki, artık dünyada bir daha ne güneş,

ne aydınlık, ne renkler görülecek; bu yapışkan çamur, bu kurşuni ıslaklık, bu ekşi

nemlilik, hep böyle sürüp gidecektir; rüzgâr da boyuna uğuldayıp duracaktır.

Böylece pencere önünde düşünceli düşünceli duruyordum. Anımsıyorum, birdenbire bir

karanlık bastı; mavi bir karanlık; oysa saat, ancak öğleyi gösteriyordu. Bana öyle

geldi ki, bir ayı avlumuzdan, dış kapımızdan sahanlığa değin koşarak geçti. Ama bu

ayı, dört ayaklı değil, arka ayakları üstüne kalkmış bir ayıydı. Gözlerime

inanamadım. Ayı değilse bile, belki de kocaman, kara, tüylü bir şeydi... Ne

olabileceğini daha iyice kestirememiştim; birdenbire aşağıdan korkunç bir gürültü

koptu. Belki de hiç beklenmeyen, korkunç bir şey eve dalmıştı. Bir karışıklık, bir

koşuşmadır başladı...

Koşa koşa merdivenden indim, yemek odasına daldım...

Annem konuk odasının kapısında, yüzü bana dönük, yıldırımla vurulmuş gibi

duruyordu. Arkasında ürkmüş birkaç kadın yüzü görünüyor, başuşakla birlikte iki

uşak, Kazak kılıklı küçük uşak, ağızlarını şaşkınlıkla açmışlar, sahanlık kapısında

itişiyorlardı; yemek odasının ortasında da çamura bulanmış bir adam duruyordu. Üstü

başı darmadağınık, giysileri paramparçaydı; öyle ıslanmıştı ki her yanından duman

tütüyor, üstünden sular süzülüp döşemenin üzerine akıyordu. Karşımda, avludan

fırlayan o dev, diz çökmüş duruyor, ölecek gibi "Ah! Oh!" çekiyordu. Bu korkunç dev

kimdi? Harlov'du! Yanına yaklaştım. Yüzünü değil, ama başını tanıdım. İki eliyle

çamurlu saçlarını tutuyor, ağır ağır, kıvrana kıvrana soluyordu. Dahası, göğsünden

su kaynaması gibi bir fokurtu işitiliyordu. Bütün bu çamurlu, kara yığında yalnızca

fıldır fıldır dönen yabanıl, küçücük gözler, açıkça görülüyordu. Gerçekten

korkunçtu! Bir gün kendisini mastodontla karşılaştırdığı için terslediği o önemli

kişi aklıma geldi. Gerçekten bataklıklar arasında üzerine atılan daha güçlü bir

hayvandan kaçmış olan, tufandan önceki bir hayvanın, sanırım böyle bir görünüşü

olsa gerekti. Annem, ellerini havaya kaldırarak bağırdı:

- Sen misin Martin Petroviç, aman Tanrım!

Sanki zorlukla, acı duyarak, kesik kesik:

- Ben! Ben! dedi. Oh! ben!

- Aman Tanrım! Ne oldu sana?!

- Natalya Nikolov...na.... Ben size doğrudan doğruya evden... size koşarak

geldim...

- Bu çamur içinde. Adama benzeyen halin yok. İnsanlıktan çıkmışsın. Bir yere otur

hiç olmazsa.

Annem hizmetçilere döndü:

- Koşun, havlu falan getirin!

Baş uşağa dönerek:

- Kuru bir giysi yok mu?

Başuşak eliyle, bu boya giysi mi uyar, der gibi birtakım işaretler yaptı:

- Ama, dedi, bir yorgan ya da bir at çulu! Yepyeni bir çul var.

Annem bir daha:

- Kalk Martin Petroviç, dedi, otur şuraya.

Harlov birdenbire:

- Kovdular beni hanımefendi, kovdular, diye inledi. Kovdular Natalya Nikolovna! Öz

kızlarım, öz yuvamdan kovdular beni!

Annem bir "vah" çekti:

- Ne diyorsun? Kovdular, ha! Ne günah şey! Ne ayıp şey!

İstavroz çıkardı:

- Ama kalk, Martin Petroviç, ne olur!

İki hizmetçi, ellerinde havlularla içeri girip Harlov'un önünde durdular. Belliydi

ki, onlar da bu koca çamur yığınını temizlemeye nereden başlayacaklarını

kestiremiyorlardı.

Başuşak, büyük bir battaniyeyle geldi, o da şaşkınlık içinde durdu. Suvenir, kapı

arkasından görünüp kayboldu.

Annem, kesin bir tavırla:

- Martin Petroviç, ayağa kalk! Otur şuraya! Her şeyi sırayla anlat bana, dedi.

Harlov, ayağa kalktı... Başuşak ona yardım etmek istedi, ama yalnızca elini

kirletti, parmaklarını silkerek kapıya doğru koştu. Harlov, sağa sola yalpalaya

yalpalaya sandalyeye yürüdü, oturdu. Hizmetçiler, havluları ellerinde ona

yaklaştılar, ama Harlov bir el devinimiyle onları uzaklaştırdı, battaniyeyi de

almadı. Annem, üstüne varmadı. Harlov'u kurutmanın olanaksız olduğu belliydi.

Yalnızca döşemedeki çamur izlerini çabuk çabuk sildiler.

XXIII

Harlov, artık rahat rahat soluk almaya başlayınca, annem:

- Seni nasıl kovdular? diye sordu.

Harlov, kendisini zorlayarak:

- Hanımefendi! Natalya Nikolayevna! dedi.

Gözlerinin sağa sola kayması beni yeniden kaygıya düşürdü. - Size her şeyi olduğu

gibi söyleyeyim! Suçun büyüğü bende.

Annem, koltuğa oturdu, esans damlatılmış mendili yüzünün önünde sallayarak

(Harlov'un üstünden çıkan koku, bir bataklık kokusundan daha keskindi):

- Tabii, tabii, o zaman beni dinlemek istemedin, dedi.

- Ah, suçum bu değil hanımefendi, suçum hep gururumda. Beni bitiren şey,

Buhtunnasır'da (*) olduğu gibi, gururdur. Kendi kendime, "Tanrı bana herkes gibi

akıl verdi," diye düşünüyordum. Bir şeye karar verdim mi, olmalı. Bir de buna ölüm

korkusunu katın... büsbütün yolumu şaşırdım. İçimden, bari son olarak kendi gücümü

göstereyim onlara, diyordum; ödüllendireyim de ölünceye dek bana minnet duysunlar.

(Harlov birdenbire ürperdi.) Beni pis bir köpek gibi evden kovdular. İşte buymuş

onların minnet duyması.

Annem, yeniden söze başladı:

- Ama nasıl oldu bu, nasıl oldu?..

Harlov, gözlerini daha çok belertti. İki elinin parmaklarını birbirine geçirmiş

çenesinin önünde tutuyordu. Annemin sözünü keserek:

- Uşağım Maksimka'yı benden aldılar, atımı aldılar, kararlaştırılan aylığı

vermediler; yani her bakımdan kolumu kanadımı kırdılar. Her şeye katlandım. Oof of!

Bu da gene gururumdan. Azılı düşmanlarımın, "Bak işte budala moruk, bin pişman"

demelerini istemiyordum. Anımsar mısınız hanımefendi, siz de o zaman dikkatimi

çekmiştiniz. İnsan kendi dirseğini ısıramaz, demiştiniz. Bunun için uzun zaman

katlandım... Ama bugün odama girdim, bir de ne göreyim, odamı almışlar. Yatağımı

sandık odasına atmışlar. "Orada yatabilirsin, acıdığımız için seni tutuyoruz, oda

ev işlerinde gerekli," diyorlar. Hem bana bunları söyleyen kim, biliyor musunuz?

Volodka Slötkin... Yani bir süprüntü, bir alçak...

Harlov'un sesi kısıldı. Annem:

- Ya kızların? Onlar ne diyorlar? diye sordu.

Harlov, öyküsünü sürdürdü:

- Ben nelere katlanmadım, nelere! Çok acı, çok utanç duyuyordum... Kimsenin yüzüne

bakamıyordum. Bunun için de hanımefendiciğim, size gelmek istemedim. Hep

utancımdan. Ben, hanımefendiciğim, her şeyi denedim. Onları okşadım, gözdağı

verdim, öğüt verdim; önlerinde eğildim bile; işte böyle eğildim... (Harlov nasıl

eğildiğini gösterdi.) Hiçbirinin yararı olmadı. Gene de katlanıyordum, kendi

kendime her şeyi kırıp dökeyim, bir zerre bile kalmasın ortalıkta, diyordum. Ders

olsun onlara, diyordum. Ama sonra boyun eğdim. Alnımın kara yazısı, dedim. Artık

ölüme hazırlanmalıyım, dedim. Ama birdenbire bugün beni bir köpek gibi kovdular!

Hem bunu yapan kim? Volodka! Kızlarım için sormuştunuz. Onlarda güç kalmadı ki!

Volodka'ya kul köle oldular. Öyle, öyle!

Annem, şaştı kaldı:

- Anna için söylediğinize aklım erer. Ne de olsa karısı. Ama öbürü, nasıl olur?..

- Evlampiya mı? O, daha beter. Kendisini büsbütün Volodka'nın eline bıraktı. Bu

yüzden de askerinizi kabul etmedi. Volodka'nın buyruğuyla! Anna, doğal olarak, buna

karşı gelmeliydi. Aslında kızkardeşinden tiksiniyor; ama gene de boyun eğiyor.

Volodka onu büyüledi. Hem de gururlu Evlampiya'nın bu duruma düşmesi belki de

hoşuna gidiyor. Ah, Tanrım, ah!

Anneciğim, biraz kaygıyla bana baktı. Ben, odadan büsbütün çıkarmasınlar diye önlem

alarak biraz uzaklaştım.

Annem:

- Eski evlatlığımın sana böyle acılar çektirmesi, böyle kötü bir adam çıkması, beni

çok üzüyor. Ben de yanılmışım. Kendisinden böyle bir şeyi kim beklerdi?

Harlov, göğsünü yumrukladı:

- Hanımefendi, diye inledi. Kızlarımın iyilikbilmezliğine dayanamam, dayanamam

hanımefendi! Onlara varımı yoğumu verdim! Vicdanım da beni rahat bırakmıyor. Bendin

kıyısında oturup balık tutarken neler düşünmedim. Kendi kendime şöyle diyordum,

"Hiç olmazsa, bir kimseye bile bir yararın dokunsaydı; yoksullara el uzatsaydın.

Hiç olmazsa ömrün boyunca çile çektirdiğin şu zavallı köylülere özgürlüklerini

verseydin. Unutma ki Tanrı karşısında onlardan şimdi sen sorumlusun, gözyaşları

seni boğacak!" Siz onların durumunu asıl şimdi görün. Gerçi benim zamanımda da

derin bir uçurumdaydılar. Ama bugün uçurumun dibi de görünmüyor. Bütün bu günahları

ben üzerime aldım. Çocuklarım için vicdanımı susturdum. En sonunda gördüğüm

karşılığa bakın! Beni evden köpek gibi tekmeleyip kovdular!

Annem:

- Artık bunları düşünme Martin Petroviç, dedi.

Harlov yeniden canlanarak:

- Volodkanız bana artık odamda oturamayacağımı söyledi. O oda ki, her kirişini

kendi elimle koymuştum. Bu sözleri işitince içimden neler geçti, bir Tanrı bilir.

Başım döndü. Yüreğime sanki bir hançer saplanmıştı... Ya onu öldürmeli, ya evden

çıkıp gitmeliydim! İşte size koştum, velinimetim Natalya İvanovna. Hem başvuracak

başka kimsem yok ki! Dışarıda yağmur, çamur, belki yirmi kez düştüm. Şimdi de bu

kılıkla...

Harlov kendisine bir baktı. Kalkmaya savaşır gibi sandalyesinde bir davrandı.

Annem ivedilikle:

- Yeter, yeter, bırak Martin Petroviç. Bunlardan ne çıkar? Döşeme kirlendiyse ne

olacakmış sanki? Şimdi dinle, şöyle bir önerim var: Sana ayrı bir oda versinler,

temiz bir yatak hazırlasınlar. Soyun, yıkan, yat, uyu...

Harlov üzüntüyle:

- Ah, hanımefendi, dedi, Natalya İvanovna, nasıl uyurum. Kafama sanki bin bir çekiç

iniyor. Beynim zonkluyor!.. Beni iğrenç, hiç işe yaramaz bir hayvan gibi...

Annem, direnerek:

- Yat, uyu, dedi. Sonra çay içer, gene konuşuruz. Kendini salıverme, eski dost!

Seni kendi evinden kovdularsa, benim evimde her zaman bir sığınak bulursun.

Yaşamımı kurtardığını unutmadım ki!

Harlov, "Velinmetim" diye inledi, yüzünü elleriyle kapattı:

- Şimdi de siz beni kurtarın, dedi.

Bu haykırış, anneme dokundu, gözleri yaşardı:

- Elimden geldiğince sana yardıma hazırım, Martin Petroviç. Ama bundan sonra beni

dinleyeceğine, her türlü kötü düşünceyi kafandan kovacağına söz vermelisin.

Harlov, ellerini yüzünden çekerek:

- Gerekirse, bağışlayabilirim bile onları! dedi.

Annem, peki der gibi, başını salladı:

- Seni bu Hıristiyanca ruh durumunda görmek çok hoşuma gidiyor, Martin Petroviç!

Ama bunları sonra konuşuruz. Şimdilik kendine çekidüzen ver. Hele bir yat uyu.

Annem, başuşağa döndü:

- Martin Petroviç'i rahmetli beyefendinin yeşil odasına götür. Bir dediği iki

edilmesin. Giysisi kurutulsun, temizlensin. İstediği çamaşırları da çamaşırcıdan

al. İşittin mi?

- Başüstüne.

- Bir de uyanır uyanmaz, terzi ölçüsünü alsın. Sakalını da kesmeli. Ama şimdi

dursun, sonra...

Başuşak:

- Başüstüne, dedi. Martin Petroviç, buyurun.

Harlov, ayağa kalktı. Anneme bir baktı, yaklaşmak istedi. Sonra durdu, yerlere dek

eğilerek selam verdi; kutsal tasvir önünde üç kez istavroz çıkardı. Uşağın ardından

çıktı. Onların arkasından ben de oradan sıvıştım.

XXIV

Başuşak, Harlov'u yeşil odaya götürdü. Yatak takımları olmadığı için hemen

çamaşırcıya koştu. Sofada karşımıza çıkan Suvenir, bizimle birlikte odaya girdi.

Kollarını, ayaklarını hafifçe yana açıp odanın ortasında düşünceli düşünceli duran

Harlov'un çevresinde gülerek, yüz göz işaretleri yaparak dönmeye başladı. Harlov'un

üstünden hâlâ sular süzülüyordu. Suvenir, biraz eğilip elleriyle kasıklarını

tutarak:

- Hey Siveç Harlov, diye vızıldadı. Ünlü Harlov soyunun kurucusu. Torununa bak,

nasıl buluyorsun? Onu tanıyabildin mi? Ha, ha, ha! Ekselans, elinizi verin de

öpeyim. Ama niçin siyah eldiven giydiniz?

Ben Suvenir'e çıkışmak istedim... Ama ne mümkün!

- Bana sığıntı, haylaz, diyordun! "Senin yatağın, yerin yurdun yok!" diyordun.

Şimdi sen de bak benim gibi bir sığıntı oldun. Artık Martin Petroviç de bir,

serseri Suvenir de bir. Sen de benim gibi el eline bakacaksın! Bir köpeğin koklayıp

bir yanda bıraktığı kuru ekmek kabuğunu alıp önüne atarlar, hadi ye bakalım derler!

Ha, ha, ha!

Harlov, başını önüne eğmiş, kollarını ayaklarını açmış, hiç kımıldamadan duruyordu.

Suvenir, gene vızıldamayı sürdürdü:

- Martin Harlov, büyük soylu! Ne kurumlanırdı. Üfff... Var mı bana yan bakan,

derdin. Fazla akıllılık edip çiftliğini pay etmeye kalkıştığın zaman da ne kadar

çalımlı görünüyordun. "Minnet duysunlar istiyorum, minnet!" diye bağırıyordun. Beni

niçin unuttun? Bana niçin bir şey ayırmadın? Belki ben ötekilerden daha hayırlı

çıkardım. Demek seni çırılçıplak kara atacaklarını söylediğim zaman doğru

söylemişim.

Ben, "Suvenir!" diye bağırdım, ama o hiç susacağa benzemiyordu. Harlov,

kımıldamadan duruyordu. İnsana öyle geliyordu ki ancak şimdi üstündekilerin ne

denli ıslak olduğunu duyuyor, birinin gelip giysinin çıkarmasını bekliyordu. Ama

başuşak daha gelmemişti. Suvenir gene başladı:

- Bir de askermiş! 1812'de yurdu kurtarmış, yararlık göstermiş. Biliyorum ne biçim

asker olduğunu senin. Soğuktan donmuş asker kaçaklarının tozluklarını çıkarmak

marifet değil. Sizin yaptığınız bu; ama bir kız, yere ayak vurup üstüne yürüdü mü

ödün patlar...

İkinci kez "Suvenir!" diye bağırdım.

Harlov, Suvenir'e şöyle yan yan bir baktı. O ana dek, sanki onun varlığını bile

ayrımsamamıştı. Yalnızca benim haykırışım dikkatini çekmişti:

- Dikkat et kardeş, diye boğuk boğuk homurdandı. Başına bir bela gelmesin!

Suvenir, kahkahayla güldü:

- Ah, çok korkuttunuz beni, sayın kardeş! Sahiden de çok korkunçsunuz. Bari

saçlarınızı tarasaydınız. Yoksa Tanrı saklasın, çamur kurursa bir daha

temizleyemeyiz. O zaman orakla biçmekten başka yolu kalmaz.

Suvenir, büsbütün ölçüyü kaçırdı:

- Çırılçıplaksınız, ama hâlâ böbürlenmeyi bırakmıyorsunuz. Söyleyin bakalım, nerede

şimdi o göklere çıkardığınız ocağınız? Hep "Benim ocağım var, senin yok," der

dururdun. "Bu benim aile ocağım," derdin. (Suvenir nerden de bu ocak sözünü

çıkardı!)

- Bay Biçkov, dedim. Ne yapıyorsunuz! Kendinize gelin!

Ama o boyuna konuşuyor, gevezelik ediyordu. Harlov'un çevresinde zıplıyor, fır fır

dönüyordu. Başuşakla çamaşırcı hâlâ gelmemişti! İçime büyük bir korku düştü. Annem

konuşurken yavaş yavaş rahatlayan, sonuna doğru yatışıp tümüyle boyun eğen

Harlov'un yeniden öfkelenmekte olduğunu anlıyordum. Sık sık solumaya başladı.

Kulağının altı birden şişer gibi oldu. Parmakları kımıldamaya, gözleri çamurlu

yüzünün kara maskesi altında yeniden parlamaya başladı.

- Suvenir! Suvenir! diye haykırdım. Susun, yoksa anneme söylerim.

Ama Suvenir'i sanki şeytan dürtmüştü:

- Evet sayın kardeşim, dedi. Bak şimdi sizinle birlikte ne durumlara düştük!

Kızlarımız, güveyiniz Vladimir Vasilyeviç, damınız altında, ocağınızda sizinle bol

bol alay edecekler. Bari önce siz onlara, karar verdiğiniz gibi ilenseydiniz! Bunu

bile yapmak elinizden gelmedi. Siz Vladimir Vasilyeviç'le boy ölçüşecek adam

değilsiniz ki aslında! Hem de ona "Volodka!" derdiniz. Sizin için Volodka olur mu

hiç? O bay Vladimir Vasilyeviç Slötkin'dir, çiftlik sahibidir, beyefendidir. Ya sen

kim oluyorsun?

Korkunç bir kükreme, Suvenir'in sözünü kesti... Harlov, dayanamamış, patlamıştı.

Sıktığı yumruklarını yukarı kaldırdı. Yüzü mosmor kesildi, çatlak dudakları

köpürdü, kızgınlığından titredi, madeni sesiyle:

- Ocak mı diyorsun! dedi. İlenç mi, diyorsun! Yok, onlara ilenmeyeceğim! İlenç

onlara vız gelir! Ama yıkacağım ocaklarını! Benim ocağım olmadığı gibi onların da

olmasın! Martin Harlov'u görsünler! Gücüm hâlâ tükenmedi! Benimle nasıl alay

edileceğini öğrensinler! Ocakları kalmayacak!

Donakaldım. Hiç böyle ölçüsüz bir öfke görmemiştim. Karşımda duran bir insan değil,

yabanıl, yırtıcı bir hayvandı! Donakaldım. Suvenir ise korkusundan masanın altına

saklanmıştı.

Harlov son olarak, "Evleri olmayacak!" diye bağırdı. Odaya giren başuşakla

çamaşırcı kadını devirircesine iterek evden dışarı fırladı... Avludan bir top gibi

yuvarlana yuvarlana geçti, kapının ardında yitip gitti.

XXV

Annem, başuşak kendisine kaygılı bir tavırla Martin Petroviç'in hiç beklenmeyen bu

yeni davranışını söylediği zaman çok kızdı. Başuşak bu gidişin nedenini gizlemek

yürekliliğini gösteremedi. Ben de onun sözlerini doğrulamak zorunda kaldım. Annem

içeri girip önünde yaltaklanan, elini öpmeye bile hazırlanan Suvenir'e:

- Hep sen, diye bağırdı, her şey şu zehirli dilinden çıkıyor!

Suvenir, kekeledi, ellerini arkaya atarak:

- Lütfen şindik, şindik... dedi.

Annem öfkeyle:

- Biliyorum senin şindik, şindikini, dedi.

Onu kovdu, sonra zili çaldı, Kvitsinski'yi çağırdı, arabayla Yeskovo'ya gitmesini,

ne pahasına olursa olsun Martin Petroviç'i bulup getirmesini buyurdu. Sözlerini

"Onu almadan gelmeyin!" diye bitirdi. Asık yüzlü Kvitsinski, sessizce başını eğdi;

bir şey söylemeden çıktı.

Odama döndüm, yeniden pencere önüne oturdum. Olup bitenleri uzun zaman düşündüm.

Şaşkınlık içindeydim. Evindekilerin bütün aşağılamalarına katlanan Harlov, Suvenir

gibi önemsiz bir adamın alaylarına, iğnelemelerine nedense dayanamamış, çileden

çıkmıştı, bunu bir türlü anlayamıyordum. Kimi zaman küçük görünen bir insanın

ağzından çıktığı zaman bile boş bir sitemde nasıl da dayanılmaz bir acılık olduğunu

henüz bilmiyordum... Suvenir'in ağzından çıkan pek tiksindiği Slötkin adı, barut

içine düşen bir kıvılcım olmuştu. Harlov'un ağrıyan yeri bu son iğneye dayanamadı.

Aradan bir saat geçtikten sonra arabamız avluya girdi. Ama içinde yalnız kahyamız

oturuyordu. Annemse "Onsuz gelmeyin" demişti. Kvitsinski, hızlı hızlı arabadan

atladı, sahanlığa koştu. Yüzünde bir şaşkınlık vardı, bu da onda hemen hiç

görünmeyen bir şeydi. Hemen aşağı indim, onun arkasından salona girdim.

Annem:

- Eh, nasıl? Getirdiniz mi? diye sordu.

- Hayır, getirmedim, getiremezdim.

- Niçin? Onu görmediniz mi? Ne oldu? Yoksa kan mı vurdu beynine?

- Hiçbir şey olmadı.

- Öyleyse neye getirmedin?

- Evi yıkıp döküyor.

- Nasıl? Nasıl?

- Yeni evinin damına çıkmış, yıkıyor. Şimdiden otuz kırk bedavra tahtasıyla dört

beş kirişi koparıp atmış.

Harlov'un "Evleri olmayacak" sözünü anımsadım. Annem Kvitsinski'ye gözlerini dikti:

- Ne? Tek başına dama çıkmış da damı mı yıkıyor?

- Evet, dediğim gibi. Çatının üstünde dolaşıyor, sağında solunda neye raslarsa

hepsini yıkıyor. Bilirsiniz ya, insanüstü bir gücü vardır onun! Ama unutmamalı ki,

dam da pek sağlam değil. Lata tahtaları arasında boşluklar var, tablalı çivilerle

çakılmış.

Annem, gerçekten böyle mi, der gibi bana baktı. "Lata tahtaları, tablalı çiviler"

diye yineleledi. Bu sözlerden bir şey anlamadığı besbelliydi. En sonra:

- Peki, ne yapmayı düşünüyorsunuz? dedi.

- Size danışmaya geldim; yanıma adam almadan bir şey yapmaya olanak yok. Oradaki

köylüler, korkularından gizlenmişler.

- Ya kızları ne yapıyor?

- Kızlarının da bir şey yapabildikleri yok, bağırıp çağırıyorlar, oradan oraya

koşuyorlar, ama boşuna!

- Slötkin de orada mı?

- Orada, herkesten çok bağırıyor, ama bir şey yapmıyor.

- Martin Petroviç, damda ha?

- Damda, daha doğrusu çatıda. Damı yıkıyor.

Annem:

- Evet, evet, lata tahtaları... dedi.

Gerçekten iş çok karışıktı. Ne yapmalıydı? Kente gidip komisere mi haber vermeli,

yoksa köylüleri mi toplamalıydı? Annem, şaşırmış, ne yapacağını kestiremiyordu.

Yemeğe gelen Jitkov da şaşırmıştı. Gene bölük sözü etti ama doğru dürüst hiçbir şey

salık veremedi. Yalnızca boyun eğme, bağlılık okunan gözlerle anneme bakıyordu.

Kvitsinski, hiçbir buyruk alamayacağını görünce saygılı bir küçümsemeyle anneme

dönerek kendisine birkaç bahçıvan, seyis, uşak verilirse bir şey yapmaya

çalışacağını söyledi...

Annem, sözünü keserek:

- Evet, evet, bir şeyler yapın azizim Vikentiy Osipiç, dedi. Yalnız ne olur, çabuk

olun, ben bütün sorumluluğu üzerime alıyorum.

Kvitsinski, soğuk soğuk gülümsedi:

- Yalnız hanımefendi, önce şunu açıklamama izin verin, sonucu yüzde yüz kestiremem,

çünkü bay Harlov'un gücü de, öfkesi de büyüktür. Kendini büyük bir aşağılamaya

uğramış sayıyor.

Annem:

- Evet, evet, diye başladı, bütün bunlar hep şu pis Suvenir yüzünden; bu

davranışını ölünceye dek bağışlamıyacağım. Hadi gidin Vikentiy Osipiç, adamları

alıp gidin!

Jitkov pes bir sesle:

- Olabildiğince çok urgan, yangın çengeli alın başkahya, diye mırıldandı. Varsa bir

ağ da alsanız iyi olur. Hiç unutmam, bir kez bizim alayda...

Kvitsinski, onun sözünü biraz sinirlenerek kesti:

- Lütfen, bana ders vermeyin, sayın bay, dedi. Siz olmadan da ne yapacağımı

bilirim.

Jitkov, kırıldı, kendisinin de çağrılacağını sandığını söyledi...

Annem konuşmaya karışarak:

- Hayır, hayır, sen kal burada. Vikentiy Osipiç işini kendi başına görsün. Haydi

gidin, Vilentiy Osipiç.

Jitkov, daha çok kızdı. Kvitsinski ise selam vererek çıktı.

Ahıra koştum, binek atımı kendim eyerleyerek dörtnala Yeskovo'ya yollandım.

XXVI

Yağmur dinmişti, ama rüzgâr daha büyük bir hızla yüzüme doğru esiyordu. Yolun

yarısında, eyerim az kalsın kayacaktı. Atımdan atladım, dişlerimle kayışları

sıkmaya başladım... Birdenbire adımla çağırıldığımı işittim... Suvenir, bana

yetişmek için tarlalar arasından koşuyordu. Uzaktan:

- Hey dostum, diye bağırdı. Pek merak ettin, değil mi?.. Doğrusu insan dayanamıyor.

Ben de işte bak, Harlov'un kendi izinden koşuyorum. Böyle bir şeyi insan ölse gene

göremez!

Ben, öfkeyle:

- Marifetinizi görmek mi istiyorsunuz? dedim.

Atıma atladım. Dörtnala koşturdum. Ama yorulmak bilmeyen Suvenir, arkada kalmıyor,

konuşurken bile hep kahkaha atıyor, yüz göz işaretleri yapıyordu. Sonunda Yeskovo,

gene o uzun çit ve evin çevresindeki söğütler göründü... Ben ana kapıya yaklaştım.

İnip atımı bağladım ve şaşkınlığımdan donakaldım. Yeni evin damının üçte biri, orta

katın da, ancak iskeleti kalmıştı. Yerde, evin iki yanından latalar, döküntüler,

darmadağınık bir yığın halinde duruyordu. Kvitsinski'nin dediği gibi, aslında dam

pek sağlam değildi. Ama ne de olsa Harlov'un gördüğü iş, inanılmaz bir şeydi. Kara

kurşuni bir kitle, çatının üstünde, yürüdüğü yerden toz toprak kaldırarak hızlı

hızlı, ama hantal hantal kımıldıyor, kâh yapılan bacayı sarsıyor (öteki baca

yıkılmıştı), kâh bir latayı çekip aşağı atıyor, bazen  çatı kirişlerine bile

saldırıyordu. Bu adam, Harlov'du. Bu haliyle burada da bana tam bir ayı gibi

göründü. Başı, sırtı, omuzları, tıpkı ayıyı andırıyordu. Birbirinden ayrı, bütün

tabanıyla basan ayakları da ayı ayağına benziyordu. Sert bir rüzgâr, dört bir

yandan üstüne esiyor, birbirine yapışmış saçlarını kabartıyordu; giysisinin

yırtıklarından çıplak vücudunun yer yer kırmızılığını görmek insana korku

veriyordu; yabanıl, kısık, hırıltılı sesiyle mırıldanmalarını dinlemek de

korkunçtu. Avluya epey insan toplanmıştı; köy kadınları, çocuklar, hizmetçi kızlar,

çitin yanında birbirine sokulmuş  duruyorlardı. Birkaç köylü, biraz uzakta

toplanmıştı. Tanıdığım yaşlı papaz, öteki evin sahanlığında şapkasız duruyor, tunç

haçı iki eliyle tutmuş, sanki Harlov'a göstermek ister gibi sessizce, umutsuzca

kaldırıyordu. Papazın yanında Evlampiya duruyor, sırtını duvara dayamış, babasına

dik dik bakıyordu. Anna, başını pencereden uzatıyor, sonra çekiliyor, bir avluya

fırlıyor, bir eve dönüyordu. Slötkin'in yüzü kül gibiydi; eski bir hırka giymiş,

başında takke, elinde tüfek, bir öteye bir beriye kısa adımlarla koşuyordu. Bu

sefer gerçekten çıfıtlaşmıştı. Soluğu kesiliyor, titriyor, Harlov'a gözdağı

veriyor, nişan alıyor, sonra tüfeğini omzuna asıyor, yeniden nişan alıyor, bağırıp

çağırıyor, ağlıyordu. Suvenir'le beni görünce bize doğru atıldı:

- Bakın, bakın buraya, neler oluyor, diye inledi. Çıldırdı, büsbütün çıldırdı.

Yaptıklarına bakın! Polise adam gönderdim, ama ne gelen var, ne giden! Üstüne ateş

etsem bana yasa ceza veremez. Çünkü kendi mülkünü savunmak her insanın hakkıdır.

Ben de ateş edeceğim! Vallahi edeceğim.

Eve doğru koştu:

- Martin Petroviç, dedi, bana bakın! İnmezseniz ateş edeceğim!

Damdan kısık bir ses işitildi:

- Ateş et, ateş et! Al, şimdiden sana küçük bir armağan.

Yukardan uzun bir tahta uçtu. Havada bir iki kez döndükten sonra tam Slötkin'in

ayaklarının ucuna düştü. Slötkin, arkaya sıçradı. Harlov ise kahkahayı bastı. Biri

arkamda "Tanrım!" diye mırıldandı. Arkama baktım, Suvenir'di. İçimden, "Ha," dedim

"Artık gülmüyorsun demek!"

Slötkin, yanında duran bir köylünün yakasına yapıştı, var gücüyle sarsarak:

- Çık bakalım, çıkın alçaklar! diye bağırdı. Mülkümü kurtarın!

Köylü, bir iki adım ilerledi, sonra başını arkaya attı, elini salladı:

- Ey, siz! Beyefendi! diye bağırdı; biraz yerinde saydı, bir daha döndü. Slötkin,

öbür köylülere dönüp haykırdı:

- Bir merdiven, bir merdiven getirin.

Köylüler:

- Nerden bulalım ki? dediler.

İnleyen bir ses, ağır ağır:

- Merdiven olsa bile çıkmayı kim göze alabilir, dedi. Hangi budala çıkar? Bir anda

boynumuzu koparıverir.

Biraz aptalca görünen, sarı saçlı bir delikanlı:

- Hemen öldürür, dedi.

Ötekiler:

- Öyle ya, öyle ya, diye ona hak verdiler.

Bana öyle geldi ki, tehlike olmasa da köylüler, yeni efendilerinin buyruğunu gene

de pek istekle yerine getirmeyeceklerdi. Harlov'a şaşıyorlardı ama, davranışını

doğru bulmaktan da geri kalmıyorlardı. Slötkin:

- Ah haydutlar, diye inledi, şimdi hepinizi...

Tam bu sırada son baca da büyük bir gürültüyle devrildi. O anda yükselen sarı toz

bulutu içinde Harlov, keskin bir sevinç çığlığıyla döndü, kanlı ellerini göğe

uzattı.

Slötkin, ona bir daha nişan aldı, ama Evlampiya onun dirseğini itti. Slötkin,

öfkeyle ona dönüp:

- Engel olma, diye bağırdı.

Evlampiya da:

- Ateş etmeye kalkma, dedi!

Çatık kaşlarınin altında mavi gözleri korkunç korkunç parladı:

- Babam kendi evini yıkıyor. Onun malı!

- Yalan, bizim malımız!

- Sen bizim diyorsun, ben de onun diyorum.

Slötkin, öfkeli öfkeli göğüs geçirdi. Evlampiya, ona gene dik dik baktı. Harlov,

damın üstünden:

- Oo, merhaba, merhaba sevgili kızım, merhaba Evlampiya Martinovna, dedi. Eee,

anlat bakalım, dostunla nasıl yaşıyorsun? İyi mi? Öpüşüp sevişiyor musunuz?

Evlampiya çınlayan sesiyle:

- Baba! diye haykırdı.

Harlov, damın ta ucuna kadar ilerleyerek:

- Ne var kızım? dedi.

Yüzünde gözle görünür, garip bir gülümseme belirdi. Bu gülümseme, duru, neşeli bir

gülümsemeydi; böyle olduğu için de daha korkunç, daha hoşa gitmez görünüyordu. Uzun

zaman sonra, aynı gülümsemeyi asılmak üzere olan bir adamın yüzünde görmüştüm.

Evlampiya:

- Yeter beybaba, dedi, in aşağı! (Evlampiya "baba" demiyordu.) Biz suçluyuz. Sana

her şeyi geri vereceğiz. Yalnız in aşağı.

Slötkin, söze karışarak:

- Sen ne hakla bizim adımıza konuşuyorsun? dedi.

Evlampiya, kaşlarını daha çok çatarak:

- Bana düşeni sana vereceğim, hepsini vereceğim. Yalnız bırak, in, beybaba, bizi

bağışla, beni bağışla.

Harlov, her gülümseyip duruyordu:

- İş işten geçti yavrum, geçti artık, diye söze başladı; her sözü tunç gibi

çınlıyordu:

- Taşyüreğin çok  geç yumuşadı! Artık yolun sonundayım, artık duramam. Hem bana

bakma şimdi. Ben yok olmuş bir adamım. İyisi mi, Volodka'ya bak! Baksana

güzelliğine diyecek yok, doğrusu! Ya yılan kızkardeşine ne dersin? Bak nasıl tilki

yüzünü pencereden çıkarıyor, nasıl kocasını kışkırtıyor. Hayır beyler, beni her

şeyimden etmek istediniz. Size de taş üstünde taş bırakmam! Kendi elimle kurdum,

kendi elimle yıkacağım, hem de yalnız ellerimle! Bakın, balta bile almadım.

İki eline tükürdü, yeniden çatı kirişlerini yakaladı.

Evlampiya gene:

- Bırak artık, beybaba, bırak artık, diyordu. Sesinde eşsiz bir sevecenlik vardı:

- Geçmişi unut, bana inan, bana... Bana her zaman inanırdın. İn, in artık aşağı,

odama gel, benim yumuşacık yatağıma gel. Seni kurutacağım, ısıtacağım, yaralarını

saracağım. Bak ellerin yara bere içinde. Benim yanımda cennette gibi yaşayacaksın.

İstediğini yiyeceksin, istediğin gibi uyuyacaksın. Evet, suç işledik. Gururumuz

yüzünden günaha girdik! Bağışla artık, bağışla!

Harlov, başını salladı:

- Ya, söyle, söyle kızım. İnandım mı, sanıyorsun? Yağma yok! İçimdeki güven

duygusunu öldürdünüz, her şeyimi öldürdünüz. Bir kartal gibiydim. Sizin gözünüzde

böcek gibi oldum. Siz bu böceği de ezdiniz. Yeter artık. Seni seviyordum, kendin de

biliyorsun. Ama artık benim kızım değilsin. Ben de senin baban değilim. Ben yok

olmuş bir adamım!

Harlov birdenbire Slötkin'e bağırdı:

- Ateş etsene, yalancı pehlivan! Ne diye yalnızca nişan alıyorsun? Yoksa yasayı mı

düşündün? Harlov, her sözünü tarta tarta, yasa maddesini söyledi: "Bağışı alan

kimse bağışlayanın yaşamına kastederse, bağışlayan bütün bağışını geri

isteyebilir." Ha, ha, ha! Korkma yasacı herif, hiçbir şeyi isteyecek değilim... Her

şeyimi kendim yok edeceğim. Yallah!

Evlampiya, son kez, "Beybaba!" diye yalvardı.

- Sus!

Suvenir, kekeleyerek:

- Martin Petroviç! Kardeş... beni bağışlayın! dedi.

- Beybaba, canım babacığım.

Harlov:

- Sus kancık köpek, diye bağırdı. Suvenir'e bakmadı bile. Yalnızca onun olduğu yana

doğru tükürdü.

XXVII

Bu sırada Kvitsinski, üç arabalık tayfasıyla kapıda göründü. Yorulmuş atlar

burunlarından soluyorlar, adamlar birbiri ardınca çamura atlıyorlardı. Harlov var

gücüyle:

- Vay gidi vay! Ordu, işte ordu geldi! Bana karşı bütün bir ordu gönderiyorlar. Ama

şimdiden söyleyeyim ki, buraya, dama kim gelirse onu hemen tepesi aşağı atarım. Ben

sert bir ev sahibiyim. Zamansız gelen konuklardan hoşlanmam. Anlaşıldı mı?

İki eliyle "saçak ayağı" denen iki ön çatı kirişini tutup var gücüyle sallamaya

başladı. Damın kıyısında duruyor, kirişleri sanki kendisiyle birlikte üstüne doğru

çekiyor, mavna çekenler gibi "Heyemola, heyasa!" diye bağırıyordu.

Slötkin, Kvitsinski'ye doğru koşup ona yakınmaya başladı. Kvitsinski, "engel

olmamasını" rica etti. Düşündüğü planı uygulamağa koyuldu. Kendisi evin önünde

durdu. Dikkatini o yana çekmek için Harlov'a döndü, yaptığı işin soylulara pek

yakışmadığını söyledi. Harlov gene "heyamola, heyamola" diye şarkısını

sürdürüyordu... Bu davranışlarından Natalya Nikolayevna'nın hiç hoşnut

olmayacağını, ondan böyle bir şey beklemediğini... Harlov "heyamola, heyamola"

şarkısını sürdürüyordu... Bu arada Kvitsinski, en güçlü, en gözüpek dört seyisini

evin arkasına gönderdi. Onlar da oradan dama çıkacaklardı. Ama bu saldırma planını,

Harlov sezmişti. Birdenbire çatı kirişlerini bıraktı. Ara katın arka bölümüne doğru

koştu. Görünüşü öyle korkunçtu ki ara kata çıkabilen iki seyis su borusuna

tutunarak hemen aşağı indiler. Köy çocukları bu hali sevinç çığlıklarıyla,

kahkahalarla karşıladılar. Harlov arkalarından yumruklarını salladı. Evin önüne

dönerek gene şarkısını tutturdu; eski işine koyuldu. Birdenbire durdu. Dikkatle

uzağa baktı:

- Maksimuşka, dostum! Sen misin? diye haykırdı.

Başımı çevirdim... Gerçekten küçük Maksimuşka, köylülerin yanından  ayrıldı,

gülümseyerek dişlerini gösterdi, öne doğru yürüdü. Ustası olan saraç, belki de onu

eve izinli göndermişti. Harlov:

- Bana bak, buraya gel Maksimuşka, benim sadık uşağım. Çık buraya, çık yanıma. Bu

Tatar düzenbazlarına, bu Litvanyalı haydutlara birlikte karşı koyalım.

Maksimka hep gülümseyerek hemen dama tırmanmaya başlamıştı ki, onu tutup geri

çektiler. Bunu niçin yaptıklarını Tanrı bilir; belki de  başkalarına örnek olsun

diyedir. Yoksa onun Martin Petroviç'e ne yardımı dokunabilirdi?

Harlov, gözdağı veren bir sesle:

- Öyle mi, dedi, öyleyse görürsünüz.

Yeniden çatı kirişlerini sallamaya başladı. Slötkin, Kvitsinski'ye dönerek:

- Vikenti Osipiç, dedi, izin buyurun da ateş edeyim; elbette korkutmak için daha

çok. Çünkü tüfeğimde saçma var.

Kvitsinski, karşılık vermeye vakit bulamadı. Harlov'un olanca gücüyle, demir

elleriyle sarsılan çift çatı kirişleri çatırdadı, eğildi, avluya korkunç bir

gürültüyle düştü, artık yukarda tutunacak yer bulamayan Harlov da bütün ağırlığıyla

düşüp yere çarptı. Herkes ürperdi, ah diye bağırdı... Harlov, kımıldamadan,

yüzükoyun yatıyordu. Sırtına da damın üst kirişleri düşmüştü.

XXVIII

Herkes, Harlov'a doğru koştu. Üzerinden kirişleri kaldırıp attılar, onu sırt üstü

çevirdiler; yüzünde kıpırtı yoktu. Ağzında kan görünüyordu. Soluk almıyordu. Yanıma

yaklaşan köylüler:

- Ruhunu teslim ediyor, diye mırıldandılar; kuyuya doğru koştular, bir kova su

çekip Harlov'un başına döktüler; çamurlar, tozlar yüzünden sıyrıldı, ama cansızlığı

sürüyordu. Bir peykeyi sürükleye sürükleye getirip ta evin dibine koydular, büyük

zorluklarla Martin Petroviç'in kocaman vücudunu kaldırıp başını duvara dayayarak

oturttular. Küçük Maksimka yaklaştı. Bir dizi üzerine çöktü, öbür ayağını da

uzattı; eski efendisinin elini, biraz da yapmacık bir tavırla tuttu. Ölüm gibi

solgun yüzlü Evlampiya, babasının tam önünde durdu, iri gözlerini ona dikti. Anna

ile Slötkin, yanına yaklaşamıyorlardı. Herkes susuyor, bir şeyler bekliyordu.

Sonunda Harlov'un gırtlağından, suda boğulmaya başlayan adam gibi kesik kesik

horultular işitildi... Sonra sağ elini hafifçe kımıldattı. (Maksimka sol elini

destekliyordu.) Sağ gözünü açtı, yavaş yavaş, sanki korkunç sarhoş olmuş bir adam

gibi bakarak, derin derin iç çekti, yayvan bir sesle:

- Düş... tüm... diyebildi. Sonra sanki bir az düşünmüş gibi:

- İşte o, dor... ru... tay... cık! dedi.

Birdenbire ağzından kan boşandı, bütün vücudu ürperdi... "Bu son artık!" diye

düşündüm. Ama Harlov, gene sağ gözünü açtı. (Sol göz kapağı, bir ölünün göz kapağı

gibi hiç kımıldamıyordu.) Evlampiya'ya dikerek güç işitilir bir sesle:

- Ey, kızım... dedi, seni, ben... bağ... ış...

Kvitsinski, sert bir el hareketiyle sahanlıkta hiç kımıldamadan duran papazı

çağırdı. Yaşlı papaz, zayıf dizleri daracık cüppesine dolaşa dolaşa yaklaştı. Ama

birdenbire, Harlov'on ayakları da, göğsü de çirkin bir biçimde kıvrıldı. Yüzünde

aşağıdan yukarı doğru, dağınık bir kıpırdanış göründü; Evlampiya'nın yüzü de aynı

biçimde ürperdi, değişti. Maksimka, istavroz çıkarmaya başladı... Beni bir korkudur

aldı. Kapıya doğru koştum. Arkama bakmadan, kapı kanadına dayandım. Bir dakika

sonra arkamda ağızdan ağıza mırıldanmalar işitildi. Anladım ki, Martin Petroviç,

artık aramızda yoktu.

Sonradan otopside görüldüğü gibi, kiriş ensesini kırmış, göğsünü de parçalamıştı.

XXIX

Atıma binmiş eve dönüyordum; yolda, ölürken kızına acaba ne söylemek istemişti;

"Seni bağışlıyorum, mu demek istemişti; yoksa Seni bağışlamıyorum" mu, diye

düşünüyordum. Yağmur yeniden başlamıştı, ama ben yavaş yavaş ilerliyor, daha bir

zaman yalnız kalmak, kendimi düşüncelerime vermek istiyordum. Suvenir, Kvitsinski

ile gelen arabaların birinde yer bulmuştu. Gerçi o zaman daha genç, havaiydim, ama

beklensin, beklenmesin (fark etmez) ölümün herkeste birdenbire oluşturduğu genel

değişiklik; ölümün heybeti, görkemi, gerçekliği beni şaşırtmaktan geri kalmamıştı.

Evet, şaşırmıştım, ama gene de çocuk bakışım, birçok şeyin ayrımına varmıştı.

Slötkin, ivedi ivedi sanki çalınmış bir eşya gibi, gizlice tüfeğini bir yana

atmıştı; herkes ona ve karısına birdenbire aşağı gören bakışlarla bakmaya

başlamıştı. Çevresinde kimse kalmamıştı... Evlampiya'nın suçu, herhalde ablasından

daha az olmamakla birlikte, ona bu gözle bakan yoktu. Ölen babasının ayağına

kapandığı zaman, az da olsa acıma duygusu bile uyandırmıştı. Ama yine de, herkes

onu da suçlu sayıyordu. Koca kafalı, kır saçlı, sakallı bir köylü, eski bir bilge

gibi iki eliyle sopasına dayanarak:

- Yaşlı adama haksızlık ettiniz, günaha girdiniz! dedi; haksızlık ettiniz!

Bu "haksızlık" sözü, herkesçe karşı çıkılmaz bir yargı olarak kabul edilmiş,

böylece halk mahkemesi yargısını vermişti. Bunu hemen anlamıştım. Ayrıca da

Slötkin'in eskisi gibi buyurmayı göze alamadığını görmüştüm. Ona bir şey sormadan

cesedi kaldırmışlar, eve götürmüşlerdi. Papaz bir şey sormadan, gerekli olan şeyler

için kiliseye gitti. Muhtar da, kente haber göndermek üzere köye koştu. Anna

Martinovna bile rahmetlinin vücudunu yıkamak için kazanın konulup su kaynatılmasını

söylerken, her zamanki buyurgan tavrını bırakmıştı; sözleri daha çok bir ricaya

benziyordu. Ona da kabaca karşılık verildi. Hep "acaba kızına ne söylemek istedi?"

diye düşünüp duruyordum. Onu bağışlamak mı, yoksa ilenmek mi istemişti. Sonunda

karar verdim: bağışlamak istemişti.

İki üç gün sonra Martin Petroviç'in cenazesi kaldırıldı; giderleri annem ödedi.

Annem ölüm haberini alınca çok üzülmüş, paraya bakılmamasını istemişti. Kendisi

kiliseye gitmedi, dediği gibi: "Orada iki alçak kadınla şu aşağılık çıfıtı" görmek

istemiyordu. Ama Kvitsinski'yi, beni, Jitkov'u göndermişti. Söz arasında da

Jitkov'u o günden sonra hep "kadın" diye çağırıyordu. Suvenir'i yanına

yaklaştırmıyordu; uzun zaman kendisine "dostumun öldüren" diyerek kızıp durdu.

Böylece gözden düşmek, Suvenir'e pek ağır gelmişti. Her zaman annemin bulunduğu

odanın bitişiğindeki odasında ayak uçlarına basarak yürüyordu. Kendisini kaygıya,

garip kuruntulara kaptırmıştı; hep ürküyor, "Şindik, şindik," diye mırıldanıp

duruyordu.

Bana öyle geldi ki, kilisedeki cenaze töreni sırasında, Slötkin yeniden eski

tavırlarına dönmüştü. Sağa sola eskisi gibi koşuyor, buyruklar veriyor, para

cebinden çıkmadığı halde bir kapik bile fazla harcanmamasına dikkat ediyordu.

Annemin armağan ettiği yeni bir ceketi giymiş olan Maksimka, koroda öyle yüksek

sesler çıkarıyordu ki rahmetliye karşı duyduğu duyguların içten geldiğine artık

kimse kuşku duyamazdı. İki kızkardeş, hele Evlampiya, görgü kurallarına uygun

olarak, yas giysisi giymişlerdi; ama ikisi de, sanki daha çok, üzgün değil de

utanmış gibi görünüyorlardı. Anna, kendi halinde, tövbe etmiş bir tavır takınmıştı,

ama, gene de kendini ağlamaya zorlamıyor, yalnızca güzel, kuru eliyle saçlarını,

yanaklarını sıvazlıyordu. Evlampiya düşünceliydi. Harlov'un öldüğü gün gördüğüm o

genel, o karşı çıkılmaz yargı, şimdi de, bana öyle geliyordu ki, kilisedeki bütün

insanların yüzünde, davranışlarında, bakışlarında okunuyordu. Ama bu kez, halk daha

durgun, sanki daha ilgisizdi. Sanki oradaki bütün insanlar Harlov ailesinin düştüğü

o büyük günah için verilecek yargıyı, artık o tek büyük Yargıç'ın eline

bırakmışlardı. İnsanların da artık bu günah için ne kaygılanmaları, ne

öfkelenmeleri, ne de isyan duymaları gerekiyordu. Hepsi de pek öyle sevilmeyen;

dahası, korkulan rahmetlinin ruhu için can ve gönülden dua ediyorlardı; ölüm, pek

de ansızın gelmişti. Kilisenin avlusunda bir köylü ötekine:

- Bari içseydi, kardeş, dedi.

- İçmeden de insan kimi zaman sarhoş olur.

Birinci köylü, o yargı sözünü, "Haksızlık ettiler!" sözünü yineledi. Öteki köylüler

de "Haksızlık ettiler" dediler. Harlov'un köylüsü olarak tanıdığım bir köylüye:

- Ama rahmetli de size eziyet etmiyor muydu? diye sordum.

Köylü:

- Eh tabii, beyefendi değil mi? Ama ne de olsa haksızlık ettiler!

Öteki köylüler arasında yeniden, "Haksızlık ettiler," sözleri işitildi. Evlampiya,

mezarın başında kendini yitirmiş gibi duruyordu. Sanki içini ağır bir düşünce

kaplamıştı. Kendisiyle birkaç kez konuşmak isteyen Slötkin'le, daha önce Jitkov'la

konuştuğu gibi, dahası, daha kötü bir tavırla konuştuğunu gördüm.

Birkaç gün sonra, bölgemizde, Evlampiya Martinovna Harlova'nın, bütün malını

mülkünü kızkardeşiyle eniştesine bırakarak, bir daha dönmemek üzere baba ocağından

ayrıldığı haberi yayıldı. Annem "Anna, kocasını kurtardı sanırım!" diye söylendi.

Pike oynadığı Jitkov'a (artık masada Suvenir'in yerini almıştı) dönerek ekledi:

"Yalnız seninle benim ellerimiz pek beceriksiz!" diye söylendi. Jitkov, kocaman

pençelerine üzgün üzgün baktı. Sanki "Bu eller mi beceriksiz?" diye düşünüyordu.

Çok geçmeden Moskova'ya gidip yerleştik, aradan uzun yıllar geçtikten sonra Martin

Petroviç'in iki kızını yeniden görme fırsatı çıktı.

XXX

Evet, onları yeniden gördüm. Anna Martinovna'ya pek doğal bir durumda rasladım.

Annemin ölümünden sonra, on beş yıldır ayak basmadığım köyümde oturuyordum. O zaman

hâlâ unutulmamış bir yavaşlıkla yapılan ortak çiftlik topraklarının pay edilmesi

işinde bir yargıya varmak üzere birkaç komşuyla birlikte dul Anna Slötkin'in evine

gitmek için çağrıldım. Doğrusunu söyleyeyim, annemin "Çıfıtçık" dediği kara erik

gözlü herifin ölmüş olduğu haberi, bana hiç dokunmadı. Ama dul karısını görmek

ilgimi çekiyordu. Bölgede onun yaman bir çiftlik sahibi olduğu söyleniyordu.

Gerçekten bütün çiftlik, oturma evi, öbür eklenti yapılar, yurtluk, (elimde olmadan

dama baktım; tenekeyle kaplanmıştı) her şey yerli yerindeydi ve gereğince

boyanmıştı da; Anna Martinovna, sanki bir Alman kadınıydı. Tabii, yaşlanmıştı;

ancak beni bir zamanlar o denli heyecanlandıran, o kendisine göre kuru ve yabanıl

çekiciliği büsbütün yitmemişti. Giysisi köy işiydi, zevkle biçilip dikilmişti. Bizi

dostça değilse de (bu sözcük ona hiç yakışmıyor) incelikle kabul etti. Beni, o

korkunç olayın tanığını görünce kılını bile kıpırdatmadı. Sanki ağzına su almış da

dökülmesinden korkuyormuş gibi ne annemden, ne babasından, ne kız kardeşinden, ne

de kocasından söz açtı.

İkisi de güzel, yakışıklı, tatlı yüzlü, kara gözlerinden sevinç ve sevgi okunan iki

kızı vardı; bir de oğlu... Oğlan biraz babasına benziyordu ama gene de pek hoş bir

çocuktu. Çiftlik sahipleri arasındaki konuşmalarda Anna Martinovna, dingin,

ağırbaşlı duruyor, söylenenlere ne ayak diriyor, ne de açgözlülük gösteriyordu. Ama

hiç kimse onun gibi çıkarlarını düşünmüyor, haklarını onun gibi kandırıcı bir dille

ortaya atmıyor, güçlü bir biçimde savunamıyordu. İşle ilgili bütün yasaları;

bakanlık genelgelerini bile pek iyi biliyordu. Hafif, tatlı bir sesle konuşuyor,

ağzından çıkan her söz amacına ulaşıyordu. Sonunda, bütün isteklerini kabul ettik.

Öyle uzlaşmalara yanaştık ki, kendimiz de sonradan şaştık kaldık. Dönüşte kimi

çiftlik sahipleri kendi budalalıklarına kızıyorlardı. Hepsi de homurdanıyor,

başlarını sallıyorlardı. Biri, "Amma da cin fikirli kadın ha!" diyordu. Başka bir

çiftlik sahibi sözlerinde daha az incelikli davranarak, "Yaman bir düzenbaz! Yatağı

yumuşak yapar, ama üzerine yatmak zor olur," diye homurdanıyor; bir üçüncüsü de,

"Hem de ne pinti!" diyordu, "Bize yalnızca biraz havyarla, birer kadeh votka ikram

etti. Olur şey değil!" O ana dek susan bir çiftlik sahibi, birdenbire, "Bu kadından

ne beklenir?" dedi, "Kocasını zehirlediğini bütün dünya biliyor!"

Kimse, belki de hiçbir temeli olmayan bu suçlamaya kaşı çıkmaya gerek  görmemişti,

buna pek şaştım. Beni daha çok şaşırtan başka bir nokta da şuydu: Anna Martinovna

için söylenen hoşa gitmeyen sözlere karşın, herkes, büyük çiftlik sahipleri bile

ona biraz saygı duyuyordu. Hakem, biraz coşkuya kapıldı: "Onu tahta geçirin, bir

Semiramis olur, ikinci bir Katerina olur. İşçilerinin boyun eğişi, örnek bir boyun

eğiş; çocuklarının eğitimi, örnek bir eğitim! Ne zekâ, ne zekâ!"

Semiramis'le ikinci Katerina'yı bir yana bırakalım, ama Anna Martinovna'nın pek

rahat bir yaşam sürdüğü kuşkusuzdu. Kendisinden, ailesinden, bütün yaşayışından hem

bir gönül rahatlığı, hem de bir ruh sağlamlığı havası esiyordu. Bu mutluluğun ne

kadarını hak etmişti? Bu da başka bir soru. Hem bu gibi sorular gençlikte ortaya

atılır. İyi, kötü, dünyada olan her şey, insanın yaptığı işlere göre değil, bir

takım bilinmez, ama gene de mantıklı yasalara göre oluyor. Ama bu yasaların ne

olduğunu anlatmaya kalkışacak değilim. Yalnızca bana öyle geliyor ki, kimi zaman bu

yasaları belirsiz bir biçimde duyar gibi oluyorum.

XXXI

Hakemden Evlampiya Martinovna'nın ne olduğunu sordum. "Bildiğime göre evden

ayrıldıktan sonra, ondan hiçbir haber alınamadı; belki de çoktan beri göklerde

yaşıyordur," dedi. Hakemimiz böyle söyledi, ama ben Evlampiya'yı gördüğüme yüzde

yüz eminim. Nasıl, ne zaman gördüğümü şimdi anlatacağım.

Anna Martinovna ile görüştükten aşağı yukarı dört yıl sonra Petersburg

yakınlarında, orta halli insanların pek iyi bildiği Murino adlı küçük bir yazlıkta

oturuyordum. Murino'da iyi avcılık yapılıyordu. Hemen her gün tüfeğimi alır,

avlanmaya giderdim. Orta tabakadan Vikulov adlı bir arkadaşım vardı. Oldukça zeki,

hoş bir çocuktu. Ama kendisinin de söylediği gibi yaşamda "pişmiş" bir adamdı.

Neler yapmamıştı? Hiçbir şey onu şaşırtmıyordu. Bilmediği bir şey yoktu. Ama

yalnızca avla şaraptan hoşlanıyordu. Bir kez Murino'ya dönerken, iki yolun

kavşağında, yüksek bir duvarla çevrili, tek başına duran bir evin önünden

geçiyorduk. Bu evi ilk kez görmüyordum. Her görüşümde bende bir merak uyanırdı.

Burada gizemli, kapalı, iç karartıcı bir şey vardı; bir tutukevini, bir sayrıevini

andırıyordu. Yoldan, yalnızca koyu bir renkle boyalı dimdik damı görünüyordu. Bütün

duvarda bir tek kapısı vardı. Hiç açılmamasıya kapanmış gibi görünüyor, içerden

hiçbir ses işitilmiyordu. Gene de, içinde insan yaşadığı belliydi. Çünkü evin

bomboş bir görünümü yoktu. Tersine her şey o denli sağlam, o denli temelliydi ki,

sanki bir saldırıya karşı koymaya hazırlanmış gibiydi. Arkadaşıma "Burası kale mi?"

diye sordum. Vikulov, anlamlı anlamlı göz kırptı, "Garip bir yapı, değil mi?

Buranın komiserine pek büyük bir gelir sağlıyor!" dedi.

- Nasıl iş bu?

- Nasıl mı? Böyle işte. Kendilerine İsa süsü verip papazsız yaşayanların bir

tarikatı vardır. İşittiniz mi hiç?

- İşittim.

- İşte onların başanası burada oturur.

- Kadın mı?

- Evet kadın. Onların Meryemi.

- Ne diyorsunuz?

- Dediğim gibi. Hem o kadar sertmiş, öyle buyruklar veriyormuş ki... Elinden

binlerce ruble geçermiş. Bütün bu Tanrı annelerini bir elime geçirsem... Neyse,

bırakalım bu konuyu.

Vikulov, köpeği Pegaşka'yı çağırdı. Pegaşka, yaman bir köpekti. Dehşetli koku

alırdı, ama av kaldırmasını beceremiyordu. Vikulov, o denli koşmaması için arka

ayağını bağlamak zorunda kalmıştı.

Onun sözleri kafamda yer etti. Gizemli evin önünden geçmek için, kimi zaman bile

bile yolumdan saptığım olurdu. Bir gün evin avlu kapısının önünden geçiyordum;

garip değil mi, anahtarın kapıda gıcırdadığını işittim, sonra kapı kanatları yavaş

yavaş açıldı, büyük bir at kafası göründü. Altın yeleleri yukarıya doğru

bağlanmıştı. At cambazlarıyla at yetiştirenlerin kullandığı hafif bir araba yola

çıktı. Arabanın maroken yastığı üzerinde, benden tarafta, otuz yaşlarında bir erkek

oturuyordu. Pek yakışıklı, pek gösterişli bir adamdı. Tertemiz, kısacık bir kaftan

giymişti, yalnızca alnının üstünden aşağı sarkan siyah kasketi değil, her şeyi

siyahtı; çok iri yarı olan atı ağır ağır sürüyordu. Adamın yanında uzun boylu,

kılıç yutmuş gibi dimdik bir kadın oturuyordu. Değerli, siyah bir şalla başını

örtmüştü. Zeytin renginde kısa bir kadife kaftan, mavi bir yün eteklik giymişti.

Beyaz ellerini gururla ve ağırbaşlılıkla göğsünün üstünde kavuşturmuştu. Araba

soldaki yola sapmıştı. Kadın iki adım öteme geldi. Başını bana doğru biraz çevirdi.

Ben de Evlampiya Harlova'yı tanıdım. Onu hemen tanıdım; bir an bile duraksamadım.

Tanımamak olanaksızdı. Böyle gözleri, hele hem gururlu, hem tutkulu dudak

çizgilerini kimsede görmemiştim. Yüzü daha uzamış, daha kurumuş, derisi biraz

kararmıştı. Üzerinde yer yer buruşuklar görünüyordu. Ama en çok yüzü değişmişti.

Yüzünün nasıl da kendine güvenir, sert, gururlu olduğunu sözle anlatmak güçtür. Her

çizgisi, yalnızca egemenliğin verdiği rahatlığı gösteriyordu. Bana yönelen

önemsemez bakışında, yine herkeste tam bir boyun eğiş görme alışkanlığı okunuyordu.

Bu kadın, belliydi ki yalnızca kendisine tapanlarla değil, kendisine kul köle olan

insanlarla çevrili yaşıyordu; belliydi ki her dileğinin, her buyruğunun hemen

yerine getirilmediği zamanları unutmuştu bile!

Yüksek sesle:

- Evlampiya Martinovna! dedim. Biraz ürperdi, bana ikinci kez baktı. Korkuyla

değil, aşağı gören bir öfkeyle. "Beni kim rahatsız etmeye yelteniyor?" der gibi

baktı. Dudaklarını yarı açarak bir buyruk verdi. Yanında oturan erkek bir silkindi.

Dizginlerle ata vurdu, at güçlü, hızlı bir tırısla ilerledi, araba uzaklaşıp gözden

yitti.

O zamandan beri Evlampiya'ya hiç raslamadım. Martin Petroviç'in kızı bir Tanrı

anası kılığına nasıl girmişti, bunu bir türlü anlayamıyordum. Kimbilir, bir gün

"Evlampiya Tarikatı" adını alacak bir tarikat kuracaktır, belki de şimdiden

kurmuştur. Bu dünyada neler olmuyor ki!

İşte benim bozkırdaki "Kral Lear"imin ailesi ve başlarına gelenler konusunda size

söyleyeceklerim bu kadar.

Öyküyü anlatan arkadaş sustu; biraz daha konuştuk, sonra evlerimize dağıldık.

Weimar, 1870.