Bu tercümenin her türlü basım ve yayım hakları Millî Eğitim Bakanlığına aittir. Bakanlığın müsaadesi alınmadıkça bu tercümenin, metni tamamen, kısmen veya değiştirilerek alınamaz.

BACON

YENİ ATLANTİS

Bu eseri Prof. Dr. Hamit DERELİ dilimize çevirmiştir.

İSTANBUL 1966 - MİLLÎ EĞÎTÎM BASIMEVİ

GİRİŞ

1. Bacon'ın Hayatı:

Francis Bacon 22 Ocak 1561 de Londra'da doğdu. Babası Sir Nicholas Bacon Kraliçe Elizabeth'in Mührü Has Lordu, annesi Annesi Sir Anthony Cook’un kızlarından biri idi. Daha çocukken pek ciddî tavırlar takındığı için Kraliçe Elizabeth, onu "Küçük Mührü Has Lordu" diye çağırırdı. Bir hikâyeye göre bir gün kraliçe kendisine kaç yaşında olduğunu sormuş, Bacon da "Haşmetmeabınızın uğurlu saltanatından iki yaş daha genç" cevabını vermişti. 1573 yılının nisanında Cambrigde Üniversitesine gönderilmiş ve on altı yaşına kadar orada okumuştur. Tahsili esnasında Aristo felsefesinden hoşlanmamaya başlamıştı. "Filozofun değersizliğinden dolayı değil, felsefesinin verimsizliğinden, yalnız tartışma ve kavgalara yol açmasından, insan hayatı için faydalı eserler yaratma bakımından kısır olmasından dolayı" beğenmediğini söylüyordu. Ömrü boyunca hiç değiştirmediği bu kanaatli onun daha sonraki felsefî durumunu tayinde mühim rol oynadı.

1576 Haziranında hukuk tahsilini bitirdikten sonra "devlet idare sanatını" öğrenmek üzere Fransa'ya gönderildi. Babasının öldüğü 1579 yılına kadar orada kaldı. Sonra İngiltere’ye dönerek avukatlığa başladı.

1584’te parlamentoya girdi. Rüşvet alma suçundan mahkûm oluncaya kadar oradaki vazifesine devam etti. Güzel konuştuğu arkadaşı büyük yazar Ben Jonson'un şu sözlerinden anlaşılıyor: "Hiç kimse ondan daha sade, özlü ve manalı konuşmuyordu, ağzından çıkan sözlerde manasızlık ve saçmalığa asla yer vermezdi. Nutuklarının her kısmında ayrı bir güzellik vardır. Dinleyenler bir kelimesini kaçırmamak için öksürmez veya gözlerini ondan ayıramazlardı... Onu dinleyen herkes sözünü bitirecek diye korkardı."

Bacon, 1506 da oldukça zengin bir adamın kızı olan Alice Barnham ile evlendi. Düğünleri pek muhteşem oldu. Çağdaş bir yazara göre Bacon, "tepeden tırnağa kadar erguvan rengi elbiseler giymiş, kendisi ve eşi için bir sürü altın ve gümüş sırmalı esvap diktirmiş, karısının getirdiği servetin büyük bir kısmını bunlara harcamıştı". Bu, onun ev hayatında debdebe ve ihtişamı ne kadar sevdiğini gösterir. Bacon'ın hususî papazı Dr. Rawley’e göre "evlilik hayatı karşılıklı sevgi ve saygıya" dayanıyordu. Fakat Bacon, vasiyetnamesinde karısına bıraktığı muazzam serveti, sonradan ilâve ettirdiği zeylinde, "haklı ve vahim sebeplerden dolayı" geri almıştı. Bu sebeplerden mahiyeti henüz açıklanmamıştır.

Bacon'ın siyasî hayatı edebiyattan ziyade tarihi ilgilendirir. Kraliçe Elizabeth zamanında, kendisine hiç bir büyük memuriyet verilmedi. Çünkü akrabaları olan ve o devirde iktidarı ellerinde tutan Cecil ailesi, daima onun aleyhinde idiler. Bundan başka Kraliçe, Parlamento'dan büyük bir tahsisat istediği zaman Bacon, şiddetle muhalefet etmiş, onu gücendirmişti. Elizabeth'in gözdesi olan Essex Lordu bile ikbalinin en parlak devrinde bütün gayretlerine rağmen Kraliçeden onun için yüksek bir makam elde edememişti. Bacon'ı daima himaye etmiş, kendisine büyük bir malikâne vermiş olan bu cömert adamı, Kraliçenin gözünden düştükten sonca, Bacon, idama mahkûm ettirmek için elinden geleni yapmış, ihanet ve ihtirası yüzünden ismini ebediyete kadar lekelemiştir. Saraya bir köle gibi itaat ve hizmet etmesine rağmen kendisine yine hiç bir memuriyet verilmemiştir.

James 1. tahta çıkınca, durum değişmiş, Bacon bundan sonra süratle ilerlemiştir. 1607 de başsavcı, 1617 de Adalet Bakanı olmuş, 1618 de Baron Verulam, altı ay sonra da Viscount St. Albans unvanı ile asiller arasına alınmıştır. Fakat bunlar bütün ömrünü memuriyet dilenmek, tabasbus ve dalkavuklukla lütuflar elde etmeye uğraşmakla geçiren Bacon'a geç gelmişti. Kader ona daha iyi vurmak, düşmesinin şiddetini daha da artırmak için onu bu yüksek mevkilere çıkarmışa benziyor. Adalet Bakanı olarak vazifesini kötüye kullandı. Dostlarına yüksek mevkiler veriyor, rüşvet ve hediye alıyor, haksızlıklara göz yumuyordu. Nihayet aleyhinde parlamento tahkikatı açıldı. Muhakemesinde, Bacon, suçlarını itiraf etti, fakat bunları devrin bozukluğuna atfederek yargıçlarından merhamet diledi. Her türlü devlet memurluğundan mahrum edilmesine, ömrünün sonuna kadar Londra Kalesinde hapsine ve ceza olarak kırk bin İngiliz lirası ödemesine hüküm verildi. Ertesi gün kral kendisini serbest bıraktırdı. Para cezasını da tecil ettirdi. Bacon, bunun üzerine St. Albans civarındaki malikânesine çekildi. Kendi şahsî serveti ve kralın kısa bir zaman önce bağladığı senede bin iki yüz lira tutan tekaüt maaşı ile yaşamaya başladı.

Bacon, haklı olarak mahkûm edildiğini kabul ediyordu. "Ben rüşveti müdafaa etmektense rüşvet veren bir kimse olmayı tercih ederim. Elli seneden beri İngiltere’nin en âdil hâkimi ben oldum. Fakat iki yüz seneden beri de parlamento, benim hakkımda verdiği karar kadar haklı bir karar vermedi". Aynı zamanda verilen cezanın memlekette adaletin menfaatine olduğunu kabul ediyor. "Bundan böyle bir hâkimin veya memurun büyüklüğü onun suçu için bir sığınak olmayacaktır. Bu benim için az teselli değildir. Birkaç kelime ile ifade etmek lâzım gelirse, bu altın çağın başlangıcıdır." diyordu.

Çekildikten sonra da hiç bir zaman tekrar memuriyet hayatına girmekten ümidini kesmedi. "Hastalık ve ihtiyarlığında bile hususî hayata tahammül edemiyordu". Bir pervanenin ışığa cezbedilmesi gibi daima kendi ıstırap kaynağına dönmek istiyor, fakat bir memuriyet almak için yaptığı bütün müracaatlar reddediliyordu.

Çekilmesinden ölümüne kadar kendini tamamıyla edebiyat ve ilme verdi. Zaten çok meşgul bir hayat sürmesine rağmen, tetkik ve araştırmalarını büsbütün ihmal etmemişti. Tarih, De Augmentis, Yeni Atlantis'i ve Denemelerinin üçüncü basımını bu devrede hazırladı. Bilginin İlerlemesi, Novüm Organum ve Denemelerin birinci ve ikinci basımları daha evvelki devreye aittir. Beş sene sonra, 9 Nisan 1626 da Bacon, altmış beş yaşında iken bronşitten öldü. Karlı bir kış günü arabasıyla giderken bir kulübenin önünde durarak sahibinden bir tavuk satın aldı. Hemen oracıkta kestirdi. Kendi eliyle tavuğun içini karla doldurdu. Soğuğun eti kokmadan ve bozulmadan muhafaza edip etmeyeceğini öğrenmek istiyordu. Bu tecrübe hayatına mal oldu. Ansızın hastalanınca arkadaşı Lord Arundel'in evine götürüldü. Lord, evinde yoktu, bir hizmetçi hemen bir yatak hazırladı. Hastayı yatırdılar, fakat çarşaflar nemli idi. Bacon, daha fenalaştı, yaşlılığı ve zayıflığı yüzünden iyileşmedi. St. Albans kasabasında bir kilise mezarlığına gömüldü.

2. Bacon'ın Felsefesi:

Bütün kusurlarına rağmen, Bacon, yeni bir devri müjdeliyordu. Başkaları maziye hasretle bakıp batan bilgi güneşinin son ışıklarında ısınmaya çalışırken o yeni ve daha da parlak bir çağın yaklaşmakta olduğunu sezmişti. Ona göre insanlığın özlediği cenneti, geçmişte değil, gelecekte aramalı idi. Eflâtunun meşhur teşbihinde olduğu gibi, karanlık bir mağarada arkalarını ışığa çevirmiş oturan ve önlerinde hakikatin yalnız gölgelerini seyredenlerin gözlerini ışığa çevirdi.

Tenkitleriyle mazinin kurduğu sistemleri yıktı, insan zihinlerinde doğmaya başlayan yeni fikirleri ifade ederek bilgide yeni hareketin muvaffak olmasını temin etti. Fakat Bacon, büyük ve tam bir felsefî sistem kurmuş bir kimse değildir, daha ziyade kendisinden sonra geleceklere felsefe ve ilmin yolunu göstermiştir. Kendi devrinde ilmin bazı dallarında yapılan ilerlemeleri bile iyice takip edememişti. "Dünyayı harekete getiren zihinleri o harekete geçirdi." Kendisi "Ben yalnız diğer zekâları bir yere toplamak için çanı çaldım." demektedir. Diğer bir eserinde de "Daha iyi ellerin çalabilmeleri için musiki aletlerini akort etmekle yetindiğini" söylüyor.

Bacon'ın ilk işi zamanında hâkim olan skolâstik felsefeyi yıkmak olmuştur. 11 inci asırdan 15 inci asra kadar hâkim olan bu felsefe sistemine göre, hakikat zaten bulunmuş, İncil’de ve Kilise Toplantıları kararlarında bütün vuzuhu ile yazılmıştı. Skolâstik sistem bu din akidelerini kabul ediyor, mantık yolu ile bunları aklîleştirmek, onlara ilmî bir şekil vermek istiyordu. Gayesi dinî tefekkürü tamamıyla mantıkî bir hale getirmekti.

Bununla beraber, bilgiye ilerleyen bir şey olarak bakmıyor, denemelere dönerek yeni hakikatler araştırmaya çalışmıyordu. Devir üzerinde otoritenin ağır baskısı duyuluyor, skolâstik sistemin temelini teşkil eden faraziyelerin doğruluğu hakkında hiç bir sual sorulmuyordu. Onlar hakkındaki tartışmalar daima bir daire etrafında dönüyor, gerçeklerle hiç bir ilgisi bulunmuyordu. Bacon, onun sırf “ilmin örümcek ağlarını ortaya çıkardığını, bu ağların ipliklerinin ve işlerinin inceliği bakımından hayran olunmaya değer olduğunu, fakat hiç bir cevher ve faydası bulunmadığını" söylüyordu.

Bacon’ın maksadı tefekkürü somut tecrübe ile verimli bir münasebete getirmekti. Bu hedefe varmak kolay bir iş değildi. Tembellikten doğan araştırma isteksizliği yüzünden, zamanın hükmü bütün tartışmalarda son söz oluyordu. Bacon, bilhassa bunu belirtmek istiyordu. Bu sebeple eskilerin akıl ve bilgisini büsbütün inkâr etmek zorunda kaldı. Gerçekten kanaatlerinden çoğunun kaynağı mevcut batıl inançlara karşı duyduğu tepkidir; hücum ettiği batıl inançlar unutuldukları zaman, onun görüşleri de batıl ve yanlış bir hale gelmişlerdir.

Tarih bakımından herkesin görüşüne zıt bir görüşü vardı. Yaşadığı devri kast ederek diyor ki: "Bu devir eski devirdir, çünkü dünya yaşlanmıştır. Kendimizden geriye doğru hesap ederek eski saydığımız devir, eski değildir." Bundan şu neticeye varıyor: Esas itibariyle Greklerden aldığımız hikmet, bilginin ancak, çocukluk çağına benzer ve çocuklara has vasıfları haizdir: konuşabilir ama neslini çoğaltamaz; tartışmalar bakımından verimlidir, fakat eser bakımından kısırdır." Aynı sebep onu insanların ilerleme kabiliyeti hakkında pek kötümser bir görüşe götürüyor: "Bir nehir gibi akan zaman bize hafif ve şişirilmiş şeyleri getirmiştir. Ağır ve katı olanlar ise suyun dibine çökmüştür."

Bacon, tabiatı iyice anlayıp, onu insanların hizmetinde kullanmayı temin edecek güvenilir bir sistem kurmak istiyordu. Bilgi "Yaratanın şan ve ihtişamını artırmak, insanın durumunu düzeltmek" için aranacaktı. Bacon için yegâne doğru bilgi, kuvvet olan bilgi idi" "Bilgi kudrettir" diyordu, fakat dar faydacılığı da kabul etmiyordu. Gerçi benim esas itibariyle eserler ve ilimlerin aktif kısımlarını aradığım doğrudur, ama bununla beraber ben hasat zamanını bekliyorum, ne yosunu, ne de yeşil ekini biçmeye kalkışmıyorum. Çünkü ben iyi biliyorum ki, doğru olarak keşfedilmiş hakikatler kendileriyle birlikte bir sürü eserler meydana getireceklerdir, onları tek tük, şurada burada değil, fakat kümeler ve salkımlar halinde hâsıl edeceklerdir. Ve ben hemen elimize gelen ilk meyveleri turfanda olarak, mevsimsiz ve çocukça bir acele ile devşirmeyi katiyen doğru bulmuyorum."

Kendi sistemini kurmaya başlamadan önce Bacon, bütün bilgi sahasını baştanbaşa bir defa gözden geçirmeyi lüzumlu buldu. "İlmin İlerlemesi" eserinde bunu yapmıştır. Bu muazzam bir işti, fakat onun yaşadığı devir zaten bir zihni kahramanlık çağı idi. insanların tek arzusu her şeyi bilmekti. Onlar bütün bilgiyi kendi sahaları içine almakla öğünüyorlar, "İnsanım, bu sebeple insanla ilgili olan hiç bir şey bana yabancı olamaz." diyorlardı. Bacon, devrini böyle bir teşebbüs için pek uygun buluyordu, devrinin üstünlükleri arasında matbaanın icadını, Yeni Dünyanın keşfini, memleketinin barış ve sükûn içinde olmasını ileri sürüyordu.

Bacon, işin büyüklüğünü ve bunu başarmanın imkânsızlığını gayet iyi anlıyordu. Bununla beraber, yaptığı ilimler tasnifi, bazı kimselere göre, felsefeye, o kadar ümit bağladığı yeni metottan daha büyük bir yardım olmuştur.

Skolâstik felsefeyi beğenmeyen Bacon, yeni felsefeyi "Tabiat Tefsiri" olarak vasıflandırıyordu. Mazi ile alakasını kestiğini, ilhamını Aristo'nun Organon’undan alan eski felsefeye düşmanlığını anlatmak için büyük eserine Yeni Organon adını verdi. Yeni Organon, yeni alet, demektir. Bu yeni alet, yani düşünme metodu, Bacon'a göre, bir çeşit mantıktı, fakat bu felsefî okulların mantığından tamamıyla ayrı ve onlara zıt olacaktı. "Zira bu benim teklif ettiğim ilmin gayesi tartışmalar için vesileler bulmak değil, sanatlar icat etmektir. Niyet başka olunca netice de başka olur; birinin gayesi bir tartışmada karşı tarafı yenmektir, ötekinin ise, hareket halindeki tabiata hükmetmektir." Bu sebeple Bacon, kıyas yolu ile ispatı reddeder, her yerde ve her şeyde tümevarım usulünü kullanır. Fakat tümevarım teorisini de diğer mantıkçılarınkinden ayırır.

Bacon'ın sistemi, tecrübeyi tahlil eden ve onu parçalara ayıran, sonunda ayıklama ve ret ameliyesi ile neticeye varmaktan ibaret olan bir usuldür. Bu ameliyede ilk merhale tetkik edilmesi lâzım olan misallerin toplanması, ikinci merhale ise tetkik edilmekte olan olayların esas vasıflarını göstermeyen misallerin ayıklanıp atılmasıdır. Sonra "müspet, katı, hakikî, sınırları belli bir şekil" kalır. Belirli bir maksatla denemeler yapmak Bacon'ın aklına gelmemiştir.

Devrinin ilim teorilerinden çoğunun temelsizliği Bacon'ın umumî tefekkürün ilmî izah ameliyesinde yapacağı mühim hizmeti görememesine sebep oldu. Usulü teorilere veya bütün ilme şamil umumî görüşlere çok az yer verir. Anlaşılıyor ki, çok defa, toplanmış misaller pek fazla olursa, ayıklayıp atma usullerinin mihaniki surette sürüp gidebileceğini ve tamamıyla mihanikî bir tarzda teferruatın ihtiva ettiği hakikati de çıkarıp atabileceğini sanıyordu.

Novun Organum'da anlatılan usulün asıl zayıf tarafı buradadır. Bu usul tabii ameliyelerin karışıklık ve muğlâklığını hiç nazara almamaktadır.

Fakat Bacon'ın tümevarım teorisine yaptığı yardım asla küçümsenemez: Onun önemi ayıklama veya atma usulünün tatbikinde ve daima gerçek olaylara dayanmakta ısrar etmesinden ileri gelmektedir.

3. Bacon'ın Hayat Felsefesi:

Bacon, dinde birlik istiyor ve müsamahayı savunuyordu. "Birliğin eski ve hakiki bağları bir din, bir vaftizdir; bir tören ve bir siyaset değildir", diyordu.

Ona göre, ahlâk dinin yardımcısıdır. Bacon hiç bir zaman vazifenin sırf vazife olduğu için yapılmasını tavsiye etmez. Bütün idealist sistemleri beğenmez. Machiavelli'yi açık ve samimi olarak insanların neler yaptıklarını ifade ve tasvir ettiği, ne yapmaları gerektiği hakkında fikir yürütmediği için över. Aristo'nun aksine olarak çalışma ile geçen faal bir hayatı düşünme ve teemmül içinde geçirilen hayata tercih eder. Ona göre bir hareketin doğruluğu hakkında hüküm, neticelerine göre verilir; fakat neticeler ferdin değil, devletin iyiliğine matuf olmalıdır. Felsefesi bu yönden pragmatizme benzemektedir.

Bacon'ın siyasî doktrinleri Grek devlet anlayışından, bilhassa hakir gördüğü Aristo'nun görüşlerinden mülhem olmuştur. Aristo gibi o da devletlerin tabii olarak birbirlerine düşman olduklarına, harbin lüzumuna inanır; dış ticaret hakkındaki fikirleri, Aristo'nun faiz hakkındaki sözleri gibi, kabul edilmiş iktisadî esaslara aykırıdır. Bacon'da bugünkü demokratik fikirler yoktur. Demokrasiye inanmıyor, geçinmek için çalışmak zorunda olanları, tıpkı Grekler gibi, hakir görüyordu. Halkının büyük bir kısmı okuyup yazma bilmeyen o devrin İngiltere’sinde zaten demokrasinin mevcut olamayacağı da aşikârdır.

4. Yeni Atlantis:

Yeni Atlantis'i Bacon, 1624 de, altmış üç yaşında iken, sıhhati bozulmuş, siyasetten çekilmiş olduğu bir zamanda yazdı. Dr. Rawley, onu 1617 de yayınladı. Önce İngilizce yazılmış, sonra Latinceye çevrilmişti; Lâtince metni ile karşılaştırarak İngilizce metinde görülen bazı anlaşılmaz yerleri düzeltmek mümkün olmuştur.

Yeni Atlantis, kendisinden önce yazılan ve ideal bir devleti anlatan eserlerin tesiri altında kalmıştır. Eflâtun’un Devleti gibi siyasî felsefe eseri olmadığı gibi Sir Thomas More'un Utopia'sı ve Swift'in eserleri gibi ekonomik bir tenkit ve hiciv de ihtiva etmez. Daha ziyade şahsi bir ideal ve hayal mahsulüdür. Ben Salem halkının ahlâk ve âdetleri üzerine anlattığı şeyler insanlığın nasıl olması gerektiği hakkında Bacon'ın fikirlerini göstermektedir. "Bu halkta görülen makul dindarlık, vakarlı neşe, ince nezaket ve lütufkârlık, cömertlik ve misafirperverlik, resmî hayatta sadakat, hususi hayatta iffet, ağırbaşlılık ve terbiye, intizam, nezaket, ciddî çalışkanlık kendisinin kemal derecesine erişmiş bir timsalidir." Anlattığı içtimai müesseseler yeni bir millî karakter teşkili için birer vasıta olmaktan ziyade bu vasıfların tabii neticesi ve ifadesidirler.

Eserin en mühim ve büyük bir kısmını işgal eden "Süleyman Evi" kendisinin bütün ömrü boyunca hayalinde yaşattığı bir idealdir. On yedinci asır ilmî denemeler ve araştırmalar bakımından büyük faaliyet gösterilen bir devirdir. Bacon, amelî bilgilerimizi genişlettiğimiz nispette insanlığın kurtulabileceğine inanıyordu.

Onun devri bilgiyi sırf bilgi olduğu için aramıyor, fakat insanlara büyük menfaatler sağlayacağı için ilmî deneme ve araştırma yapılmasını istiyordu. Yeni Atlantis, hem büyük bir adamın ümit ve ülküsünün bir ifadesi, hem de modern ilim ruhunun doğduğu o devri en iyi temsil eden bir eserdir.

5. Bacon'ın Dili:

Bacon, "Bir gün gelecek, bu modern diller kitapların iflâsına sebep olacaktır. ' diyordu. Kendi yazılarını unutulmaktan kurtarmak için eserlerinden İngilizce yazdıklarının çoğunu Lâtinceye çevirdi: Denemeler, İlmin İlerlemesi, Yeni Atlantis bunlar arasındadır. Denemeler hakkında "Bunların Lâtinceye çevrilen cildi (Lâtince umumî bir dil olduğu için) kitaplar yaşadığı müddetçe yaşayacaktır." demektedir. Fakat Bacon'ın tahmini doğru çıkmamıştır. Bugün onların Lâtinceleri değil, İngilizce tercümeleri okunmaktadır. Denemeler İngiliz klâsikleri arasında yer almıştır. Onlar bu mevkii konularının öneminden dolayı değil, daha ziyade edebî üsluplarının güzelliğinden dolayı almışlardır.

Denemelerin üslubu Yeni Atlantis'in üslubundan birçok bakımlardan ayrılır. Denemelerde ifade son derece açık ve özlüdür. Mecazlar, istiareler, tezatlar birbirini takip ederler. Metin Lâtince cümle kuruluşları, Lâtince ibareler ve atasözleriyle doludur.

Yeni Atlantis'in dili ise daha kıvrak, canlı, akıcıdır. Mecazlar ve istiarelere pek tesadüf edilmez. Bu edebî süslerin olmayışı üslubu çok sade, hatta bazen yavan bir halde getirir. Fakat esas itibariyle metinde mevzua uygun bir ahenk, vakar ve sadelik hâkimdir. Fakat Yeni Atlantis plân ve kuruluşu bakımından zayıf bir eserdir. Bacon roman yazsaydı muhakkak ki iyi bir romancı olamazdı. Hikâye anlatış tarzı hiç de iyi değildir, harikaları birbiri ardı sıra sayıp dizmesi kuru ve can sıkıcıdır. Anlaşılıyor ki, Bacon, eserinin alâka uyandırması için fikirlerinin yeniliğine güveniyordu. Belki bunda da haklıydı, fakat bugün onun keşfedileceğini tahmin ettiği şeylerin hemen hepsi keşfedilmiş, fen onun tahayyül bile edemediği ilerlemeler kaydetmiştir. Bazı tahminlerinin ise tamamıyla yanlış olduğu meydana çıkmıştır.

YENİ ATLANTİS

YENİ ATLANTİS

BİTMEMİŞ BİR ESER

OKUYUCUYA

Bu hikâyeyi, efendim, bir ilim müessesesinin örneğini vermek maksadıyla kaleme aldı. Süleyman Evi veya Altı Günlük İşler Koleji adını verdiği bu müessese tabiatı anlamak ve insanlığa faydalı büyük ve harika eserler meydana getirmek için kurulmuştur. Efendim eserinde bu kısmın sonuna gelmişti. Şüphesiz örnek, içindeki şeylerin çoğu insanoğlunun kudreti dahilinde olmakla beraber, her bakımdan taklit edilemeyecek kadar geniş ve büyüktür. Efendim aynı zamanda bu hikâyede bir kanunlar sistemi veya en iyi bir devlet ve cemiyet şekli yaratmayı düşünmüştü. Fakat bunun uzun bir eser olacağını görerek çok daha fazla sevdiği tabii tarihe malzeme toplamak arzusuyla bu düşüncesinden vazgeçti.

RAWLEY

Tam bir yıl kaldığımız; Peru'dan yelken açarak Güney Denizi [Pasifik Okyanusu.] yolu ile Çin’e ve Japonya’ya doğru yola çıktık. Yanımıza on iki aylık yiyecek almıştık. Beş ay ve daha fazla doğudan, hafif ve zayıf olmakla beraber, müsait rüzgârlar esti. Fakat sonra rüzgâr birdenbire döndü. Günlerce hep batıdan esti, bu yüzden az yol alıyor, bazen hiç alamıyorduk. Birkaç defa geri dönmek istedik. Fakat sonra güneyden doğuya doğru esen şiddetli bir fırtına çıktı. Bizi (bütün gayretlerimize rağmen) kuzeye doğru sürükledi; bu sırada, idareli kullandığımız halde, yiyeceğimiz tükendi. Böylece dünyanın uçsuz bucaksız sularının ortasında yiyeceksiz kaldık. Kendimizi mahvolmuş sayıyor, ölüme hazırlanıyorduk. Bununla beraber gönüllerimizi ve seslerimizi "denizlerde harikalarını gösteren" göklerdeki Tanrıya yönelttik: onun merhametine sığınarak "nasıl başlangıçta denizin yüzünü açıp kuru toprağı gösterdi ise şimdi bize ölmemek için toprağı göstermesini diledik. Gerçekten de ertesi gün akşam üzeri enginde kuzeye doğru kesif bulutlar gördük. Bu bize karaya yaklaştığımız ümidini verdi. Çünkü Güney Denizinin bu kısmının tamamıyla tanınmamış olduğunu, orada şimdiye kadar keşfedilmemiş adalar ve kıtalar bulunabileceğini biliyorduk. Bunun üzerine rotayı kara gibi bir şey görünen yöne çevirdik ve bütün gece yol aldık. Ertesi gün şafak sökerken gözlerimizin önünde düz bir kara parçasının uzandığını gördük. Ormanlarla kaplı olduğu için daha da karanlık görünüyordu. Bir buçuk saat gittikten sonra iyi bir limana girdik. Burası pek büyük değilse de iyi yapılmış, denizden pek hoş görünen güzel bir şehirdi.

Karaya çıkıncaya kadar her dakika düşünerek sahile yanaştık. Karaya çıkmaya teşebbüs ederken birdenbire karşımızda ellerinde bastonlar olan birtakım adamlar gördük. Bunlar sanki bizim karaya çıkmamızı istemiyorlardı, ama bağırmadan veya şiddet göstermeden sadece yaptıkları işaretlerle uzak durmamızı bize anlatıyorlardı. Bunun üzerine, oldukça büyük bir hayal kırıklığına uğramış bir halde, aramızda ne yapacağımızı konuşmaya başladık. Tam o sırada içinde yedi sekiz kişi bulunan bir sandalın bize doğru geldiğini gördük. Sandaldakilerden birinin elinde iki ucu maviye boyanmış sarı kamıştan bir asa vardı. Bu adam hiç bir emniyetsizlik göstermeyerek gemimizin güvertesine çıktı. İçimizden birinin diğerlerinden biraz fazla ileriye çıkmış olduğunu görünce cebinden küçük bir parşömen tomarı çıkardı. Bu bizim parşömenlerimizden biraz daha sarı, yazı tabletlerinin yaprakları gibi parlak, fakat yumuşaktı, kolay bükülüyordu. En öndeki adamımıza onu verdi. Bu tomar içinde, eski İbranî, eski Grek ve Üniversitelerde kullanılan iyi Lâtin ve İspanyol dillerinde şu sözler yazılı idi: "Hiç biriniz karaya çıkmayınız. Size daha uzun bir mühlet verilmezse, on altı gün içinde bu sahillerden gitmek üzere tedbir alınız. Bu esnada tatlı su, yahut yiyecek veya hastanıza yardım isterseniz, yahut geminiz tamire muhtaç ise, ihtiyaçlarınızı yazınız, kudretimiz dahilinde olanlar verilecektir." Bu vesika, üzerinde aşağıya doğru sarkık fakat açılmamış kanatlı ve yanında bir haç bulunan bir melek çocuk tasvirini taşıyan bir mühürle damgalanmıştı. Bunu verdikten sonra memur döndü, cevabımızı almak üzere yanımızda yalnız bir uşak kaldı.

Bunun üzerine kendi aramızda konuşurken ne yapacağımızı şaşırdık. Karaya çıkmamıza izin verilmemesi, hemen geriye dönmemizin söylenmesi bizi pek üzüyordu. Diğer taraftan ahalinin dil bilmeleri, nazik ve medenî oluşları bizi biraz teselli ediyordu. Her şeyden evvel vesikadaki haç işareti bizim için bir sevinç kaynağı ve sanki bir kurtuluş alameti idi.

Cevabımızı İspanyolca yazdık. Gemimizin iyi durumda olduğunu, çünkü fırtınalardan ziyade durgun hava ve aksi yönlerden esen rüzgârla karşılaştığımızı, hastalarımıza gelince bunların sayıca fazla ve ağır olduklarını, karaya çıkmalarına izin verilmezse hayatlarının tehlikeye düşeceğini bildirdik. Diğer ihtiyaçlarımızı uzun uzadıya yazdık ve biraz malımız olduğunu, bunlarla bazı şeyler mübadele etmek isterlerse, kendilerine yük olmaksızın ihtiyaçlarımızı temin edebileceğimizi de ilâve ettik. Uşağa mükâfat olarak birkaç altın ve memura takdim edilmek üzere bir parça kırmızı kadife vermek istedikse de uşak bunları almadı. Onlara bakmak bile istemeyerek bizden ayrıldı, kendisi için gönderilen diğer bir küçük kayığa binip gitti.

Cevabımızı gönderdikten üç saat sonra bize doğru yerli olduğu anlaşılan bir şahıs geldi. Üzerinde bir nevi sof kumaştan geniş kollu, güzel bizimkilerden çok daha parlak, lâcivert renkte bir kaftan vardı. İç elbisesi yeşildi, bir kavuk biçiminde gayet zarif, Türk kavukları kadar da büyük olmayan serpuşu da aynı renkteydi. Saçları onun kenarından lüle lüle taşıyordu. Görünüşü insana hürmet telkin ediyordu. Bazı yerleri yaldızlı bir kayık içinde geliyordu, yanında yalnız dört kişi daha vardı. Arkalarından gelen başka bir kayıkta ise yirmi kişi bulunuyordu. Gemimize bir ok atımı kadar yaklaşınca bize işaretler yaparak onu su üzerinde karşılamamız için birkaç kişi göndermemiz lâzım geldiğini anlattılar; bunu hemen yaptık: başımızdaki insanı ve onunla beraber içimizden dört kişiyi gemimizin sandalıyla gönderdik. Kayıklarına altı yarda kalınca bağırarak durmamızı ve daha fazla yaklaşmamamızı söylediler. Söylediklerini yaptık. Bunun üzerine evvelce kılığını kıyafetini anlatmış olduğum adam ayağa kalktı. Yüksek sesle İspanyolca olarak "Hıristiyan mısınız?" diye sordu.

Yazının altında görmüş olduğumuz haç dolayısıyla daha az korkarak "Evet, Hıristiyan’ız." dedik. Bu cevap üzerine adı geçen şahıs sağ elini semaya doğru kaldırıp yavaşça ağzına doğru çekti. Bu işareti onlar Tanrıya şükrettikleri zaman kullanırlarmış. Sonra bize: "Hepimiz korsan olmadığınıza, son kırk gün zarfında haklı veya haksız, kan dökmediğinize dair, İsa'nın başı üzerine, yemin ederseniz, karaya çıkmanıza ruhsat verilebilir." dedi. Bunun üzerine, yanındakilerden biri ki kılığından bir noter olduğu anlaşılıyordu, keyfiyeti bir deftere kaydetti. Bu yapıldıktan sonra, aynı sandalda büyük adamın yanında bulunan diğer bir şahıs, efendisi kendisine birkaç söz söyledikten sonra, yüksek sesle: "Efendim bilmenizi istiyor ki geminizin güvertesine çıkmaması gurur ve kibir tasladığı için değildir; aranızda birçok hasta insan bulunduğunu söylediğiniz içindir. Şehrin sağlık muhafızı ona uzakta durması gerektiğini söylemiştir." dedi. Ona doğru eğilerek selâm verdik. Cevabımıza "emirlerini yerine getirmeye hazır olduğumuzu, şimdiye kadar bize yapılan muameleyi büyük bir şeref ve eşsiz bir insanlık saydığımızı; fakat adamlarımızın tutulmuş olduğu hastalığın bulaşıcı olmadığını umduğumuzu söyledik. Bunun üzerine geri döndü. Biraz sonra noter gelerek gemimizin güvertesine çıktı. Elinde o memleketin bir yemişi bulunuyordu. Bu yemiş bir portakal gibi, fakat rengi sarı ile kırmızı arasında idi ve çok güzel kokuyordu. Anlaşılıyor ki; o bunu hastalığa karşı bir koruma vasıtası olarak kullanıyordu. Bize "İsa ve onun meziyetleri üzerine" yemin ettirdi. Sonra da ertesi gün sabahleyin saat altıda bize bir adam göndereceklerini, bu adamın bizi "Yabancılar Evi" denilen bir yere götüreceğini, orada gerek sağ, gerek hasta olanlarımız için lâzım olan şeylerin tedarik edileceğini söyledi.

Bunun üzerine bizden ayrıldı; ona birkaç altın vermek istediğimiz zaman gülümseyerek:

"Bir iş için iki defa para alamam." dedi. Bundan benim anladığıma göre, hizmeti için devletin kendine verdiği paranın kâfi olduğunu kastediyordu; çünkü sonradan öğrendiğime göre, onlar rüşvet alan memurlar için "iki defa ücret alıyor." derlermiş.

Ertesi sabah erkenden bize evvelce elinde bir asa ile gelmiş olan adam geldi ve bizi “Yabancılar Evi”ne götüreceğini, bütün gün işimizle uğraşabilmemiz için kararlaştırılan saatten önce geldiğini söyledi. "Beni dinlerseniz" dedi. "ilkin birkaçınız benimle gelir, yeri görür, sizin için nasıl rahat bir hale getirebileceğini düşünür, sonra hastalarınızı ve içinizden karaya çıkarmak istediklerinizi çağırırsınız." Ona teşekkür ederek, "bizim gibi kimsesiz gariplere yardımınızdan dolayı Tanrı sizi elbette mükâfatlandırır." dedik.

İçimizden altı kişi onunla beraber karaya çıktı. Karada önümüze düşmüş giderken döndü. "Ben sizin ancak köleniz ve rehberinizim." dedi. Bizi üç güzel caddeden geçirdi, gittiğimiz bütün yol boyunca iki tarafta sıralanmış insanlar görüyorduk. Bunlar o kadar medenî idiler ki, bize hayretle değil, sanki "hoş geldiniz" der gibi bakıyorlardı. İçlerinden birkaçı önlerinden geçerken kollarını biraz ileriye doğru çıkardılar. Bu hareketi onlar birine "hoş geldiniz" demek için kullanırlar.

Yabancılar Evi güzel, geniş bir konaktır. Bizim tuğlalarımızdan daha mavi tuğladan yapılmış. Bir kısmı camlı, bir kısmı bir çeşit yağa batırılmış kumaşla kaplı güzel pencereleri var. İlkin bizi yukarıda zarif bir salona aldılar. Sonra kaç kişi olduğumuzu ve kaçımızın hasta olduğunu sordular. Hepimizin, hasta ve sağ, elli bir kişi olduğumuzu, içimizden on yedi kişinin hasta olduğunu söyledik. Biraz sabırlı olmamızı ve kendisi dönünceye kadar beklememizi istedi. Bir saat sonra geldi. Önümüze düştü. Bizim için hazırlanan on dokuz odayı görmeye gittik. Anlaşılıyordu ki, bu odaların diğerlerinden daha iyi olan dördü bizim ileri gelen dört adamımıza tahsis edilecek, onlar tek başlarına bu odalarda kalacaklardı. Diğer on beş oda ise, içlerinde ikişer kişi yatmak üzere, bizlere ayrılmıştı. Odalar güzel, ferah ve iyi döşenmişlerdi.

Sonra bizi, yatakhaneyi andıran uzun bir koridora götürdü. Orada bize bir yanda, boydan boya uzanan on yedi hücre gösterdi. Diğer yanda duvar ve pencereden başka bir şey yoktu. Hücreler pek temiz ve sedir ağacından bölmelerle birbirinden ayrılmışlardı. Bu koridor ve bizim ihtiyacımızdan kırk tane daha fazla olan hücreler hastalar için bir klinik vazifesi görüyordu. Bize söylediğine göre hastalarımız arasından iyileşenler hücrelerinden alınıp, bir odaya götürülecekti. Bu maksatla, evvelce bahsettiğimiz sayıdan başka, on tane daha yedek oda ayrılmıştı.

Bunu yaptıktan sonra bizi tekrar salona getirdi ve birine bir vazife veya emir verdikleri zaman yaptıkları gibi, bastonunu biraz yukarı kaldırarak şöyle dedi: "Bilmelisiniz ki, memleketimizin âdetine göre adamlarınızı geminizden çıkarmak için verdiğimiz bugün ve yarından sonra üç gün evlerinizde kapanacaksınız. Fakat üzülmeyiniz ve hapsedildiğinizi sanmayınız. Kendinizi rahat ve istirahata terk edilmiş farz ediniz. Hiç bir şeyiniz eksik olmayacaktır. Adamlarımızdan altısı dışarıda herhangi bir işinizi yapmak üzere ayrılmıştır." Büyük bir heyecan ve saygı ile ona teşekkür ettik. "Şüphesiz ki, bu memlekette Tanrı her şeyde kendini gösteriyor." dedik. Ona yirmi altın lira uzattık, ama gülümsedi. "İki defa ücret mi alacağım." diyerek bizden uzaklaştı. Hemen biraz sonra yemeğimiz verildi. Yiyecekler nefis, gerek ekmek, gerek et Avrupa’da bildiklerimizden daha iyi idi. Üç türlü içki içtik. Hepsi de sıhhî ve güzeldi; üzüm şarabı, bizim bira gibi hububattan yapılmış fakat daha açık renkli bir içki, o memleketin bir meyvesinden yapılmış fevkalâde hoş ve serinletici bir nevi elma şarabı. Bunlardan başka bize hastalarımız için bir yığın kırmızı portakal getirdiler. Söylediklerine göre deniz tutmalarına birebir gelirmiş. Bize aynı zamanda bir kutu küçük gri ve beyazımsı haplar verildi. Bunlardan hastalarımızın her gece yatmadan önce birer tane almalarını istediler. Söylediklerine göre iyileşmelerini çabuklaştırırmış.

Ertesi gün, gemimizden adamlarımızı ve eşyamızı getirme ve taşıma işi bitip biraz sakinleşince, arkadaşlarımızı toplamanın iyi olacağını düşündüm. Toplanınca da onlara "Sevgili arkadaşlar", diye başladım. "Kendimizi ve durumumuzun ne olduğunu bilelim. Biz peygamber Yunus'un, denizlere gömülmüş iken balığın karnından dışarı çıktığı gibi, karaya çıktık. Şimdi karadayız, ama ancak ölümle hayat arasında bulunuyoruz; çünkü hem eski, hem de yeni dünyanın ötesindeyiz. Avrupa’yı bir daha görecek miyiz, ancak Allah bilir: Bizi buraya bir mucize getirdi, ancak bir mucize kurtarabilir. Bu sebeple geçmişteki kurtuluşumuz için ve içinde bulunduğumuz ve gelecek tehlikeler dolayısıyla Tanrıya dua edelim. Her birimiz halini ıslah etsin: Sonra şu da var ki biz dindar ve medenî olan Hıristiyan bir halk arasına gelmiş bulunuyoruz. Noksan ve kusurlarımızı göstererek kendimizi utanılacak bir duruma düşürmeyelim. Bir şey daha var; nazik bir şekilde olmakla beraber bir emirle bizi üç gün müddetle bu duvarlar içine kapadılar: Bunu terbiye ve hareketlerimizin nasıl olduğunu anlamak için yapıp yapmadıklarını kim bilir? Bunların fena olduklarını görürlerse bizi hemen kovabilirler. İyi iseler, bize daha fazla zaman verebilirler. Bize hizmet için verdikleri insanlar aynı zamanda bizi gözetlemek vazifesini üzerlerine almış olabilirler. Bunun için, Allah aşkına, kendimizi seviyor isek, Tanrının hoşuna gidecek ve bu halkın gözüne girecek şekilde hareket edelim."

Arkadaşlarım hep bir ağızdan verdiğim iyi nasihatten dolayı bana teşekkür ettiler. Ağırbaşlılık ve nezaketle en küçük bir gücenme fırsatı vermeden yaşamaya söz verdiler. Üç günü neşe içinde, tasasız geçirdik. Bugünlerin sonunda ne yapacaklarını merakla bekliyorduk. Bu müddet içinde hastalarımızın her saat iyileştiklerini sevinçle görüyorduk. Bunlar kendilerini ilâhî bir sağlık havuzuna atılmış [İncil’e göre kötürüm ve hastalar Bethesda havuzuna atılırlar, oradan iyileşerek çıkarlardı.] sanıyorlar, tabii olarak ve süratle iyileşiyorlardı.

Üç gün geçtikten sonra bize evvelce hiç görmediğimiz yeni bir adam geldi. Bu da önceki gibi maviler giymişti, yalnız kavuğu beyazdı. Bunun üstüne küçük kırmızı bir taç takmıştı. Aynı zamanda güzel kumaştan bir boyun atkısı vardı.

İçeri girince önümüzde biraz eğildi, kollarını uzattı. Biz de kendisini büyük bir tevazu ve itaatle selâmladık. Sanki ağzından idamımıza veya beraatımıza hüküm çıkacakmış gibi bekliyorduk. Birkaçımızla görüşmek istediğini söyledi. Bunun üzerine yalnız altı kişi kaldık, diğerleri odayı terk ettiler.

"Ben vazifem itibariyle," diye söze başladı, "bu Yabancılar Evi'nin müdürüyüm. Mesleğim bakımından ise bir Hıristiyan papazıyım; bu sebeple sizlere hem yabancı hem de bilhassa Hıristiyan olarak hizmetlerimi arza geldim. Sizin işitmek isteyebileceğinizi sandığım bazı şeyler söyleyebilirim. Devlet sizin altı hafta karada kalmanıza izin verdi. Fakat işleriniz daha fazla zaman istiyorsa üzülmeyiniz, çünkü kanun bu bakımdan pek sıkı değildir; kendimin bile size lâzım olan mühleti alabileceğimden şüphe etmiyorum. Şunu da anlamanızı isterim ki, Yabancılar Evi, şimdi zengin ve çok sermayelidir. Çünkü otuz yedi seneden beri gelirini biriktiriyor. Bu kadar zamandan beri buralara bir yabancı gelmemiştir. Bu sebepten hiç üzülmeyiniz. Devlet kaldığınız müddet zarfında bütün masraflarınızı ödeyecektir. Bu yüzden bir gün bile daha az kalmayacaksınız. Getirdiğiniz ticaret mallarına gelince sizlere iyi muamele edilecektir. Karşılığını ya mal olarak yahut da altın ve gümüş olarak alabilirsiniz. Çünkü bizim için hepsi birdir. Başka bir dileğiniz varsa söyleyiniz. Alacağınız cevabın sizi mahcup düşürecek neviden olmayacağını göreceksiniz. Yalnız şunu söylemeliyim ki, hiç biriniz hususî müsaade olmadan şehir surlarından bir karandan (onlarca bir buçuk mil) fazla uzağa gidemezsiniz."

Bir müddet birbirimize baktıktan sonra bu lütufkâr ve babacan muameleye hayran olarak şu cevabı verdik: "Ne söyleyeceğimizi bilmiyoruz. Şükranımızı ifade edecek söz bulamıyoruz. Zaten asil ve âlicenap tekliflerinizle bize isteyecek bir şey bırakmadınız. Cennete kavuşmuş gibi olduk; çünkü biraz önce ölüm tehlikesine maruz olan bizler şimdi ferahlık ve teselli bulduğumuz bir yere getirildik. Bu mesut ve mübarek topraklar üstünde biraz daha ilerlemek arzusuyla gönüllerimizin yanmaması imkânsız olmakla beraber bize verilen emre daima itaat edeceğiz. "Sonra sizin muhterem şahsınızı ve bütün milletinizi dualarımızda unutursak dilimiz tutulsun." diye ilâve ettik. Aynı zamanda büyük bir alçak gönüllülükle bizleri sadık hizmetkârları olarak kabul etmesini rica ettik. Şahsımızı ve bütün varlığımızı emirlerine amade kıldığımızı bildirdik.

"Ben bir din adamıyım" dedi, "ve bir din adamının mükâfatını beklerim. Bu da sizin kardeşçe sevginiz, beden ve ruhça iyi olmanızdır." Bunun üzerine gözlerinde şefkat yaşlarıyla bizden ayrıldı. Sevinçten ve gördüğümüz iyilikten şaşırmış bir durumda idik. Aramızda şöyle söyleniyorduk: "Biz melekler diyarına gelmişiz. Onları her gün gözlerimizle görüyoruz. Hiç ummadığımız her rahatlığı daha aklımıza gelmeden bize temin ediyorlar."

Ertesi gün, saat on sıralarında, vali tekrar geldi. Selâmlaştıktan sonra teklifsizce "bizi ziyarete geldiğini" söyledi. Bir sandalye isteyip oturdu. İçimizden on kadarı da (diğerleri aşağı tabakadan insanlardı ve bir kısmı da dışarı çıkmıştı) onunla oturduk. Sandalyelerimize hemen ilişmiştik ki, şu şekilde söze başladı:

"Biz bu Ben Salem adası (kendi dillerinde ona bu adı verirler) halkı uzak ve münzevi bir yerde olduğumuz, aynı zamanda yolcularımız için koyduğumuz gizlilik kanunları ve yabancıları pek nadiren memleketimize kabul edişimizden dolayı meskûn dünyanın büyük bir kısmını iyi tanırız, fakat kendimiz meçhul kalırız. Bu sebeple, mademki az bilenin sualler sorması daha uygun olur, vakit geçirmek için ben size sual sormayayım, siz bana sorunuz.”

Cevap olarak ona bu müsaadeyi vermesinden dolayı teşekkür ettik. "Şimdiye kadar gördüklerimizden anladığımıza göre bizim için dünyada bu mesut memleketin durumunu anlamak kadar değerli bir şey olamaz. Ama her şeyden önce, mademki dünyanın dört bucağından gelip burada buluştuk. Her iki tarafın Hıristiyan olması dolayısıyla da şüphesiz ki, bir gün öbür dünyada da buluşmamız mukadderdir. Memleketiniz bu kadar uzak, peygamber olarak tanıdığınız İsa'nın dünyaya geldiği diyardan muazzam ve meçhul denizlerle bu kadar ayrılmış olmasına rağmen nasıl olup ta bu dine girdiğinizi anlamak isteriz." dedik.

Bu sualimizin pek hoşuna gittiği yüzünden belli oluyordu. "Siz ilk defa bu suali sormakla gönlümü kendinize bağladınız. Çünkü bu sizin ilkin öbür dünyayı düşündüğünüzü gösteriyor." dedi. "Memnuniyetle ve kısaca isteğinizi yerine getireceğim".

"Kurtarıcımız İsa'nın semaya çıkışından yirmi yıl kadar sonra adamızın doğu kıyısındaki Renfusa şehrinin ahalisi geceleyin (gece bulutlu ve sakindi) denizde bir mil kadar uzakta büyük bir ışık sütunu gördüler. Sivri değil, denizden göklere doğru yükselen bir direk veya silindir şeklinde idi. Üzerinde nurdan bir haç görülüyordu ki, direğin kendisinden daha parlak ve şaşaalıydı. Bu garip manzara karşısında şehir halkı hayretler içinde kumsal üzerinde toplandı. Sonra da bu harikanın yanına gitmek için birkaç küçük kayığa bindiler. Fakat kayıklar sütuna altmış yarda kadar yaklaşmışlardı ki, kendilerini oldukları yerde bağlanmış buldular. Daha fazla ilerleyemiyorlardı. Etrafa gidebiliyorlarsa da, daha ileriye yaklaşamıyorlardı. Bu suretle kayıklar yarım daire şeklinde toplanarak bu semavî alâmeti seyre daldılar. Bir tesadüf eseri olarak kayıklardan birinde Süleyman Evi Derneğinden (bu ev veya Kolej, kardeşlerim, bu ülkenin göz bebeğidir) bir bilgin vardı. Bu zat bir müddet dikkat ve saygı ile bu sütun ve haça bakıp kaldı. Birdenbire yere kapandı. Sonra dizleri üzerinde doğrularak ellerini göğe kaldırıp şu şekilde duaya başladı:

"Ey yerin ve göklerin ulu Tanrısı! Sen bizim mesleğimizden olanlara lütfederek yarattığın eserleri, onların hakiki sırlarını bilmek; ilâhi mucizeler, tabiat eserleri, sanat eserleri ile her nevi hile ve sahtelikler arasındaki farkı sezmek kabiliyetini (insanoğullarına nasip olduğu kadar) bizlere ihsan ettin! Şu insanlar önünde kabul ve tasdik ederim ki, şimdi gözlerimizin önünde gördüğümüz bu şeyde senin parmağın vardır ve bu hakiki bir mucizedir. Kitaplarımızdan senin yalnız ve yalnız ilâhi ve yüksek gayelerle mucizeler yarattığını öğreniyoruz. Çünkü tabiat kanunları senin kanunlarındır ve sen onları iyi bir sebep olmadıkça asla değiştirmezsin, senden bu mucizeyi bize uğurlu kılmanı, merhamet ederek bize bunu izah etmeni ve faydasını göstermeni rica ediyoruz. Zaten bunu bize göndermekle, kısmen olsun gizlice vaat ediyorsun".

"Duasını bitirince içinde bulunduğu kayığın çözülmüş ve harekete hazır olduğunu gördü. Hâlbuki ötekiler hâlâ bağlı idiler; bunu yaklaşmaya müsaade teminatı kabul ederek kayığın yavaşça ve sessizce sütuna doğru ilerletilmesine emir verdi; fakat yanına varmadan evvel sütun ve nurdan haç dağıldı, sanki yıldızlı bir sema kubbesi içine atıldı. Bu da hemen biraz sonra kayboldu. Sedir ağacından küçük bir kutu veya sandıktan başka bir şey görünmez oldu. Bu da kuru, sudan hiç ıslanmamıştı, ama yüzüyordu. Kendisine doğru olan ucunda küçük yeşil bir hurma dalı büyümüştü. Bilgin sandığı büyük bir saygı ile kayığa alınca kendiliğinden açıldı. İçinden bir kitapla bir mektup çıktı. İkisi de ince parşömen üzerine yazılmış, Hint kumaşlarına sarılmışlardı. Kitap sizin elinizde bulunan şekilde (çünkü biz sizin kiliselerinizin neyi kabul ettiğini gayet iyi biliyoruz) Ahd-i Atik ile Ahd-i Cedid’in bütün kitaplarını, aynı zamanda Apocalypse, (yani Ahdi Cedid'in son kitabını); aynı zamanda Ahd-i Cedid'in o zaman yazılmamış fakat yine kitapta olan diğer bölümlerini ihtiva ediyordu. Mektuba gelince, içinde şu sözler yazılıydı:

“Ulu Tanrının hizmetkârı ve İsa'nın havarisi olan ben Bartholomew, gözümün önünde beliren bir melekten bu sandığı denizin dalgaları arasına atmak tavsiyesini aldım. Bu sebeple bu sandığın karaya vuracağı yerin halkına beyan ve ilân ederim ki, onlara aynı günde Tanrıdan ve İsa'dan kurtuluş, barış ve iyilik gelecektir.”

Aynı zamanda bu yazıların ikisinde, yani hem kitap, hem mektup da büyük bir mucize gösterilmişti. Bu mucize havarilere verilen her dilde, anlaşılmak kabiliyetine benziyordu. Çünkü o devirlerde bu diyarda yerlilerden başka İbraniler, İranlılar ve Hintliler vardı. Bunların her biri kitabı ve mektubu sanki kendi dilinde yazılmış gibi okuyordu. Bu suretle, nasıl eski dünyanın kalan kısmı Nuh'un gemisi vasıtasıyla kurtarılmışsa, aziz Bartholomew'nun havarilik ve harikulâde din gayretiyle bu memleket dinsizlikten kurtuldu. Biraz durdu. Bu sırada bir haberci geldi, onu çağırdı. Bu sebeple bu toplantıda bütün konuştuklarımız bunlardan ibaret kaldı.

Ertesi gün vali yemekten hemen sonra tekrar geldi ve şu şekilde özür diledi. "Dün ansızın sizleri terk etmek zorunda kaldım. Fakat arkadaşlığım ve sohbetimden hoşlandınız ise bugün bunu telâfi eder, sizinle bir müddet konuşuruz." dedi. Cevap vererek: "O kadar hoşlandık ve o kadar zevk aldık ki, siz konuşurken geçirdiğimiz tehlikeleri ve geçireceğimiz korkuları unutuyoruz. Sizinle geçirdiğimiz bir saat, evvelki yaşadığımız senelerin hepsine bedeldir." dedik.

Bizleri hafifçe eğilerek selâmladı. Hepimiz tekrar oturduktan sonra "sualleri sormak size düşer." dedi. İçimizden biri biraz durduktan sonra: "Bir meseleyi bilmek istiyoruz, fakat haddimizi aşarız diye sormaktan korkuyoruz. Sizin bize karşı gösterdiğiniz emsalsiz insaniyetten cesaret alarak kendimizi yabancı sayamıyoruz. Sizin sadık hizmetkârınız olmaya söz verdiğimiz için de bunu sormak cesaretini kendimizde buluyoruz. Cevap vermeyi uygun bulmazsanız, cevap vermeyiniz ve cüretimizi de affediniz.".

"Bu gün üzerinde bulunduğumuz şu mesut adanın pek az kimse tarafından bilindiği, buna rağmen onun dünya milletlerinin çoğunu bildiği hakkındaki sözlerinizi dikkatle dinledik. Bu sözleri doğru bulduk. Çünkü siz Avrupa dillerini konuşuyorsunuz, durumumuzu ve işlerimizin çoğunu biliyorsunuz. Fakat bizi Avrupa’da, bu son devrin bütün uzak keşiflerine ve deniz seferlerine rağmen, bu ada hakkında hemen hiç bir şey işitmedik. Bunu son derece garip buluyoruz. Çünkü bütün milletler birbiri hakkında, ya yabancı memleketlere seyahat yahut gelen ziyaretçiler vasıtasıyla bilgi sahibi oluyorlar. Her ne kadar yabancı memlekete giden bir seyyah çok defa gözü ile yurdunda kalarak seyyahın hikâyesiyle elde edebildiğinden daha çok bilgi elde ederse de, her iki şekil de iki memleket hakkında bir dereceye kadar karşılıklı bilgi edinmeye kâfidir. Fakat biz bu adadan herhangi bir geminin Avrupa limanlarından birine geldiğini hiç kimseden duymadık. Hayır, ne Doğu, ne Batı Hindistan’dan yahut dünyanın herhangi bir yerinden bir gemi oraya dönmemiştir. Fakat şaşılacak şey bu değildir. Çünkü zatı-âlilerinin söylediği gibi, mevkiinin böyle geniş bir denizin en gizli bir yerinde bulunması dolayısıyla bilinmeyebilirdi. Fakat kendilerinden bu kadar mesafede olanların dilleri, kitapları ve işleri hakkında, malûmat sahibi olmalarını bir türlü anlayamadık. Başkalarına gizli ve görünmez olmak, sonra da başkalarını bir ışık altında imiş gibi apaçık görmek bize ilâhî kudretlerin ve varlıkların bir hal ve hususiyet gibi göründü"

Vali bu nutka sevimli bir ifade ile gülümseyerek: "Şimdi sorduğunuz bu sorudan dolayı af dilediğinize iyi ettiniz; çünkü anlaşılıyor ki, siz bu diyarı bir sihirbazlar diyarı sanıyorsunuz, sanki bizler dünyanın her tarafına diğer memleketlerden haber ve havadisler getirmek için cinler ve periler gönderiyoruz"... dedi.

Pek büyük bir tevazu ile cevap verdik. Fakat yüzünde onun bunun ancak bir lâtife olsun diye söylediğini gösteren bir ifade vardı. "Bu adada tabiatın üstünde bir şey olduğuna inanacaktık, ama bunu sihirle değil, daha ziyade meleklerle ilgili olduğunu sanıyoruz. Fakat bizi bu soruyu sormak hususunda ihtiyatlı ve şüpheye sürükleyen amil, efendimizin gerçekten bilmesini isteriz ki, böyle bir düşünce değildi. Daha ziyade bu memlekette yabancılar hakkında gizli kanunlar bulunduğuna dair evvelki konuşmanızda imayı hatırlamamızdı." Buna cevap vererek "Doğru" dedi "bu sebeple size söyleyeceğim şeylerde benim için ifşası yasak olan bazı hususları müsaadenizle gizli bırakacağım; fakat söyleyeceklerim sizi tatmin etmeye kâfi gelecektir".

"Şunu bilmelisiniz ki - belki de buna inanmayacaksınız - aşağı yukarı üç bin sene hatta biraz daha önce, dünyada denizcilik, hele uzak seyahatler bakımından, bugün olduğundan daha ileri idi. Zannetmeyiniz ki, şu son yüz yirmi yıl zarfında memleketinizde seyahatlerin ne kadar çok arttığını bilmiyorum. İyi biliyorum, ama yine söylüyorum ki, geçmişte denizcilik şimdikinden daha ileri idi. Umumî tufandan sonra insanların bir kısmını kurtaran Nuh’un gemisi bir misal teşkil ederek insanlara denize çıkmaya cesaret ve itimat mı verdi, nedir bilmiyorum ama hakikat böyledir. Finikeliler, hele Suriyelilerin büyük donanmaları vardı. Daha batıda sömürgeleri olan Kartacalıların da, doğuya doğru Mısır ve Filistin’in de gemicilikleri aynı şekilde pek ileri idi. Şimdi ancak, kayık ve kanoları olan Çin’in ve Amerika dediğimiz Büyük Atlantis'in o zaman pek çok harp gemileri vardı. O devirlerden kalmış doğru kayıtlarda gördüğümüze göre bu ada iyi teçhiz edilmiş bin beş yüz sağlam gemiye sahipti. Bütün bunlar hakkında sizler pek az şey biliyorsunuz veya hiç bilmiyorsunuz, fakat bizim geniş bilgimiz var.

"O devirde bu memleket daha önce adlarını saydığımız bütün milletlerin gemileri ve sefineleri tarafından bilinir ve ziyaret edilirdi. Çok defa görüldüğü üzere bunların içinde gemici olmayan başka memleketlerin insanları da geliyordu: İranlılar, Keldaniler, Araplar gibi. Bu suretle bugün memleketimizde hemen bütün kudretli ve meşhur milletlerden aileler ve küçük kabileler var. Kendi gemilerimizle birçok seyahatler yaptılar. Bu arada Herkül Sütunları dediğiniz boğazlara (Cebelitarık), aynı zamanda Atlas Okyanusu’na, Akdeniz’e, Hanbalık dahi denen Pekin'e, Şark denizlerindeki Hongchow’a ve Doğu Tataristan sınırlarına kadar gittiler.

Aynı zamanda, bir devir veya daha sonra, Büyük Atlantis halkı gelişip ilerlemeye başladılar. Gerçi sizin büyük adamlarınızdan birinin (Eflâtun) Neptün'ün çocuklarının orada yerleşmesini, muhteşem mabet, saray, şehir ve tepeyi, bu saha ve mabedi zincirler gibi çevreleyen ve üzerinde gemiler dolaşan nehirleri, insanların aynı yere çıkmak için kullandıkları ve sanki sema merdivenleri imiş gibi övdüğü türlü yükseklikteki merdivenlerin hikâyesi ve tasviri pek şairane ve efsanevîdir, ama şu kadarı doğrudur ki, adı geçen Atlantis diyarı o zaman Coya diye tanınan Peru, yine o zaman Tyrambel diye anılan Meksika, askerlik, donanma ve zenginlik bakımından kudretli ve azametli ülkelerdi; o kadar kudretli idiler ki, bir devirde, hatta on sene zarfında, Tyrambel halkı Atlantik'ten Akdeniz’e, Coya'lılar ise Güney denizinden adamıza iki büyük sefer yaptılar.

"Bu seferlerden Avrupa’ya yapılan ilki hakkında, anlaşılıyor ki, sizin aynı yazarınız ismini zikrettiği bir Mısırlı rahibin hikâyesinden faydalanmıştır. Ve gerçekten de böyle olmuştur. Fakat bu kuvvetlere karşı koymak ve onları kovmak şerefi eski Atinalılara mı aittir, bunu bilmiyorum; fakat şu muhakkaktır ki, bu seyahatten ne bir gemi, ne bir insan geri dönmemiştir. Daha merhametli düşmanlarla karşılaşmamış olsalardı, Coyalıların memleketimize yaptıkları ikinci seyahatin akıbeti daha iyi olmazdı. Çünkü bu adanın Altabin ismindeki akıllı ve pek cengâver olan kralı, kendisinin ve düşmanlarının kuvvetini gayet iyi bildiği için maharetle onların kara kuvvetlerini gemilerinden ayırdı, donanmalarını ve ordugâhlarını onlarınkinden daha büyük bir kuvvetle hem karadan, hem denizden sardı. Bir çarpışma bile olmadan teslim olmaya mecbur etti. Aman diledikleri zaman bir daha kendisine karşı silâh kullanmayacaklarına yemin ettirmekle yetinerek hepsini serbest bıraktı.

"Fakat Tanrının intikamı bu mağrurane teşebbüsü kahretmekte gecikmedi. Çünkü yüz yıldan daha az bir zaman içinde Büyük Atlantis tamamıyla yok oldu. Yazarınızın dediği gibi büyük bir zelzele ile değil, (çünkü bütün o arazide zelzeleler çok görülmez) fakat tufan ve sellerle harap oldu. O memleketlerde bugün de eski dünyada olduğundan çok daha büyük nehirler ve onları besleyen çok daha yüksek dağlar vardır.

Fakat bu seylâpın pek derin olmadığı, çok yerlerde yerden kırk ayağı geçmediği doğrudur. Bu sebeple umumî olarak insan ve hayvanları öldürmekle beraber ormanlarda yaşayan hayvanlardan bir kısmı kaçabildi. Kuşlar da yüksek ağaçlara ve ormanlara sığınarak kurtuldular. İnsanlara gelince, birçok yerlerde binaları suyun derinliğinden daha yüksek iseler de, sular sığ olmakla beraber uzun müddet yeryüzünü kapladığı için vadide boğulmayan insanlar yiyecek ve diğer lüzumlu şeylerin yokluğundan öldüler.

Bundan dolayı Amerika'nın nüfusunun pek az oluşuna, halkın gerilik ve cahilliğine şaşmayınız. Çünkü Amerika halkını genç, hem de dünyanın diğer insanlarından en aşağı bin sene daha genç, saymalıyız. Çünkü umumî tufanla onların uğradığı seylâp felâketi arasında bu kadar zaman vardı. Dağlarda kalan zavallı insanların bakiyesi çoğalarak yavaş yavaş memleketi yeniden doldurdu. Basit ve vahşi insanlar oldukları, dünyanın başlıca ailesi olan Nuh ve oğulları gibi olmadıkları için gelecek nesillere edebiyat, sanat ve medeniyet bırakmadılar. Dağlık memleketlerinde, o bölgelerin son derece soğuk olması yüzünden kaplanlar, ayılar ve o yerlerde görülen uzun kıllı büyük keçilerin postlarını giyerlerdi; vadiye indikten sonra oradaki sıcaklığı tahammül edilmez buldular. Daha hafif elbiseler yapmasını bilmediklerinden dolayı da çıplak gezme âdetini kabule mecbur oldular. Bu âdet bugüne kadar devam etmiştir; yalnız başlarına kuş tüyleri takmaktan büyük gurur ve zevk duyarlar. Bunu da sular basıp araziyi doldurduğu zaman yüksek yerlere sürüler halinde konan kuşlar vasıtasıyla dağlara yol bulabilen cetlerinden almışlardır."

"Görüyorsunuz ki, tarihin bu muazzam afeti yüzünden bize en yakın olmaları dolayısıyla daima alışveriş etmekte bulunduğumuz Amerikalılarla temas ve münasebetlerimizi kaybettik. Dünyanın başka kısımlarına gelince, aşikârdır ki, bunu takip eden devirlerde harpler yüzünden mi, yoksa zamanın tabii olarak değişmesi ile mi, her ne ise, denizcilik her yerde çok geriledi. Hususiyle uzak seyahatler, kalyon ve denize dayanamayacak gemilerin kullanılması yüzünden, hiç yapılmaz oldu.

"Bu suretle münasebetlerimizin diğer milletlerden bize gemiler gelmesi kısmı uzun zamandan beri devam etmiyor. Fakat münasebetlerimizin ikinci kısmı yani bizim gemicilerimizin başka memleketlere gitmesi işinin devam etmemesi için size başka bir sebep göstermeliyim. Çünkü doğru söylemek lâzım gelirse, gemilerimiz sayı, sağlamlık, denizciler, kaptanlar ve gemiciliğe ait her hususta her zaman olduğundan daha iyidir; o halde niçin yurdumuzda kaldığımızı şimdi size ayrıca izah edeceğim. Bu suretle sizin de esas sorunuza kısmen cevap vermiş olacağım.

"Bu adada bin dokuz yüz yıl önce bir hükümdar yaşamıştı. Biz onun hatırasına bütün diğer hükümdarların hatırasından daha fazla saygı gösteririz. Biz ona herhangi bir batıl itikat yüzünden değil, fakat fani olmakla beraber, Tanrının bir vasıtası olduğu için bu saygıyı gösteriyoruz: Adı Süleyman olan bu hükümdarı milletimize kanunlar verdiği için takdir ediyoruz. Kalbinin iyiliği ise sonsuzdu, ülkesini ve milletini mesut etmek, en birinci emeliydi. Bu sebeple çevresi beş bin altı yüz mil olan ve büyük bir kısmı son derece mahsuldar olan bu memleketin dışarıdan hiç bir yardım görmeden kendisini yaşatacak kadar zengin ve kendine yeter olduğunu düşündü. Gemiler balıkçılık ve nakliyecilik yaparak aynı zamanda bizden pek uzak olmayan ve bu devletin idaresi ve kanunları altında bulunan bazı küçük adalar arasında gidip gelerek bol bol iş bulabilirlerdi.

Memleketin o zaman içinde bulunduğu mesut ve müreffeh durumunu, bunun daha iyileşemeyeceğini, hâlbuki bin defa daha kötüleşebileceğini göz önünde tutarak kendi devrinde teessüs eden bu saadeti ebedîleştirmek kastiyle (onun niyeti asil ve kahramanca olmakla beraber nihayet bir insan kadar ileriyi görebiliyordu) ülkemizin temel kanunları arasında yabancıların memlekete girmesine yasaklar ve engeller koydu. O sıralarda, Amerika’nın felâketinden sonra olmakla beraber, yabancılar buraya pek sık gelip giderlerdi. Hükümdarımız yenilirken ve (yabancı) âdetlerin birbirine karışmasından hoşlanıyordu.

"Yabancıların hususî müsaade almadan memlekete girmesini yasak eden buna benzer bir kanun, Çin’de de mevcuttur ve hâlâ da mer'îdir. Fakat orada bu kanun pek fena neticeler vermiş, onları acayip, cahil, korkak ve budala bir millet yapmıştır. Fakat bizim kanun koyucumuz kanununu bambaşka bir ruhla yapmıştır. Çünkü her şeyden önce, gemileri kazaya uğramış yabancıların kurtarılması için tedbir alarak bir istisna yapmış, insanlık ülküsünden ayrılmamıştır. Siz bunu nefsinizde tecrübe ettiniz."

Bu sözler üzerine, bir sebep olduğu için, hepimiz ayağa kalktık. Önünde saygı ile eğildik.

O devam ederek: "Yine aynı kral-insaniyet ve siyaseti birleştirmek isteyerek ve yabancıları istemedikleri halde burada alıkoymayı insaniyete, onların geri dönerek bu devlet hakkındaki bilgilerini ifşa etmelerini siyasete aykırı bulduğu için, bu tedbiri aldı. Memlekete çıkmalarına müsaade edilen yabancılar ne kadar çok olursa olsunlar, istedikleri zamanda gidebilecekler, kalmak isteyenler ise, devlet hesabına gayet iyi yaşama şart ve vasıtaları bulacaklardı. Bunda o kadar büyük bir uzak görüşlülük göstermişti ki, yasak konulduğu devirlerden beri bir tek geminin geri geldiğini görmedik. Yalnız on üç kişi ayrı ayrı zamanlarda bizim gemilerimizle bize döndüler. Bu birkaç kişinin dışarıda iken bizim hakkımızda neler söylediklerini bilmiyorum. Fakat ne söylerlerse söylesinler geldikleri yer onlara ancak bir rüya diyarı olmuştur.

"Şimdi, bizim buradan yabancı memleketlere seyahatlerimize gelince, kanun koyucumuz, bunu büsbütün yasak etmeyi uygun buldu. Çin’de böyle değildir, çünkü Çinliler istedikleri ve gidebildikleri yere giderler; bu onların yabancıları memleketlerine sokmamak için çıkardıkları kanunun bir korkaklık ve alçaklık kanunu olduğunu gösterir. Fakat bizim bu yasağımızın tek bir istisnası vardır ki; hayran olmaya değer ve yabancılarla temastan hâsıl olan faydayı muhafaza ile zararı önler. Şimdi bunu size izah edeceğim. Burada mevzudan biraz ayrılıyor gibi görüneceğim ama neticede, münasebeti olduğunu göreceksiniz."

"Şunu anlamalısınız ki, sevgili dostlarım, o hükümdarın başardığı büyük işler arasında bir tanesi, hepsinden üstündür. Bu da "Süleyman Evi" dediğimiz bir tarikatı veya cemiyet tesis ve kurmasıdır. Kanaatimize göre, bu şimdiye kadar dünya üzerinde görülmemiş en asıl bir kuruldur ve ülkemizi aydınlatan bir fenerdir. Vazifesi Tanrının eserlerini ve yaratıklarını tetkik etmektir. Bazı kimseler kurucusunun ismini biraz tahrif edilmiş olarak taşıdığını. Solomona Evi olması gerektiğini söylüyorlarsa da, kayıtlarda, konuşulduğu gibi yazılmıştır. Bunun sizce de meşhur ve bize de yabancı olmayan İbranilerin kralı Süleyman'ın ismi olduğunu kabul ediyorum. Çünkü bizde onun eserlerinden sizin kaybettiğiniz bazı kısımları vardır: Meselâ; "Lübnan sedirinden duvarda büyüyen yosuna kadar" bütün bitkiler, hayat ve hareketi olan bütün şeyler hakkında yazdığı tabii tarihi.

"Bu beni şu kanaate vardırıyor ki, kralımız kendinden senelerce önce yaşamış olan İbranilerin kralı ile birçok şeylerde aynı fikirde olduğu için onu bu kurulun adıyla şereflendirmiştir. Bu tarikata veya derneğe bazen "Süleyman Evi", bazen de "Altı Günlük Eserler Koleji" denmesi beni bu fikre daha ziyade meylettiriyor. Büyük hükümdarımız Tanrının dünyayı ve içindeki bütün varlıkları altı gün içinde yarattığını İbranilerden öğrenmiş ve bu kurulu bütün varlıkların hakiki mahiyetini keşfetmek için kurmuştur. Bu suretle Tanrının sanatkârlığını daha ulvileştirmek, insanlara bunlardan faydalanma hususunda daha büyük başarılar sağlamak için ona bu ikinci ismi vermiştir.

Fakat şimdi sadede gelelim. Hükümdarımız, bütün halkımıza kendi hükümranlığı altında olmayan yerlere gitmeyi yasak ettiği zaman şu kaideyi de koymuştur: Her on iki senede bu ülkeden ayrı seyahatler yapmak üzere iki gemi yola çıkacak, bu iki geminin içinde "Süleyman Evi'nin" öğretim üyelerinden veya mensuplarından üç kişilik bir heyet bulunacak, bunların vazifesi de bize gittikleri memleketin işleri ve ahvali, hususiyle bütün dünyanın ilim, sanat, mamulleri, icat ve ihtiraları hakkında bilgi verecekler, bunlarla beraber her çeşit kitaplar, aletler ve örnekler getireceklerdi. Gemiler öğretim üyelerini karaya çıkardıktan sonra geri gelecek ve öğretim üyeleri dış memleketlerde yeni heyet gelinceye kadar kalacaklardı. Gemilerde yiyecek ve oldukça çok para ve kıymetli eşyadan başka bir şey bulunmayacaktı. Bu para ve kıymetli eşya öğretim üyelerinin yanında bulunacak ve onlar tarafından böyle şeyler almak ve uygun gördükleri kimseleri mükâfatlandırmak için kullanılacaktı.

Şimdi alelâde gemicilerimizin karaya çıktıkları zaman nasıl olup ta tanınmadıklarını, başka milletlerin isimleri altında kıyafetlerini değiştirerek nasıl karaya çıkarıldıklarını, bu seyahatlerin hangi memleketlere yapıldığını, yeni heyetlere nerelerde buluşma yerleri tayin edildiğini ve şimdiye kadar ne yapıldığını size anlatmaya mezun değilim ve siz de her halde istemezsiniz. Fakat görüyorsunuz ki, biz altın, gümüş veya elmas yahut ipek, baharat veya maddî emtia ticareti yapmıyoruz. Biz yalnız Tanrının ilk yarattığı şey olan ışık istiyoruz. Dünyanın her yerini aydınlatacak ışık!".

Bunu söyledikten sonra sustu. Biz de bir şey söyleyemedik; hakikaten hepimiz bu kadar ikna edici bir şekilde söylenilen böyle garip şeyleri işittikten sonra şaşırmıştık. Bizim bir şeyler söylemek istediğimizi, fakat hemen hazır olmadığımızı anlayarak büyük bir nezaketle imdadımıza yetişti ve söze başladı. Bize yolculuğumuzu nasıl geçirdiğimizi sormak tenezzülünde bulundu. Sonunda devletten ne kadar müddetle ikamet izni isteyeceğimizi düşünürsek iyi olacağını, bu müddeti kısa kesmeye lüzum olmadığını, istediğimiz kadar kalabileceğimizi söyledi. Bunun üzerine hepimiz ayağa kalktık. Boyun atkısının ucunu öpmeye hazırlandık, fakat müsaade etmeyerek yanımızdan ayrıldı.

Devletin kalmak isteyen yabancılara bazı şartlarla müsaade edeceği haberi duyulur duyulmaz gemiye bakacak birkaç kişi bulmak, onları hemen valiye gidip şartları öğrenmekten alıkoymak pek güç oldu; fakat birçok gürültülerden sonra, ne yapacağımızı kararlaştırır caya kadar onları alıkoyduk.

Mahvolmak tehlikesinin ortadan kalktığını görerek şimdi kendimizi hür ve serbest buluyor, neşe içinde dışarı çıkıyor, müsaade edilen saha dahilinde görülecek şeyleri görüyor, bir sürü insanlarla tanışıyorduk. Bunlar pek aşağı tabakadan kimseler değildi. Bize o kadar insanca muamele ettiler ve yabancı olduğumuz halde kalplerine basmak hususunda o kadar büyük bir arzu ve heves gösterdiler ki, nerede ise, hepimiz yurdumuzda bıraktığımız sevdiklerimizi unutacaktık. Devamlı olarak görmeye ve anlatılmaya değer birçok şeylerle karşılaşıyorduk. Dünyada bakılacak bir ayna varsa, o da bu memlekettir.

Bir gün arkadaşlarımızdan ikisi bir aile düğününe davet edildiler. Bu onların en tabii, dinî hürmete lâyık bir âdetleridir. Milletin hep iyi insanlardan ibaret olduğunu gösterir. Tarzı şöyledir: Kendi neslinden otuz kişinin yaşadığını görmek müyesser olan kimselere masrafları devletçe ödenmek suretiyle bu düğünü yapmak hakkı verilir. Tirsan dedikleri aile reisi, düğünden iki gün önce seçtiği üç arkadaşı yanına alır. Düğünün yapıldığı şehrin veya yerin idare âmiri de kendine yardım eder. Ailenin kadın, erkek bütün üyeleri toplantıya çağrılır.

Bu iki gün zarfında tirsan, oturup ailenin durumunu onlarla müzakere eder. Orada aile fertleri arasında bir geçimsizlik veya dava varsa halledilir, feraha ermeleri ve iyi yaşama şartları elde etmeleri için karar alınır; fena itiyatlara ve yollara kendilerini kaptırmış olanlar varsa azarlanır ve ayıplanır. Aynı şekilde evlenmeler, hayat mecralarını değiştirecek olanlar varsa onlara talimat ve buna benzer başka işlerde emirler verilir, tavsiyelerde bulunulur. Tirsanın karar ve emirlerine itaat edilmezse idare âmiri resmî yetkisine dayanarak tatbik ve icra gayesiyle yardım eder. Fakat buna çok nadiren lüzum hâsıl olur. Çünkü tabiatın emrine büyük saygı ve itimat gösterirler. Tirsan da oğulları arasından kendisiyle aynı evde yaşayacak birini seçer ki, ona bundan sonra "asma filizi" derler. Bunun sebebini sonra açıklayacağım.

Düğün gününde, baba yahut tirsan, duadan sonra, düğünün yapıldığı büyük bir salona gelir. Salonun üst tarafında yüksekçe bir yer vardır. Bu yerin ortasına, duvarın önüne, bir sandalye ve bir masa konmuş, bir halı serilmiştir: sandalyenin üzerinde bir yuvarlak veya beyzi bir sayvan vardır. Sayvan bizim sarmaşıklarımızdan biraz daha beyaz, gümüş kavak yaprağını andıran fakat daha parlak olan bir sarmaşıktandır. Çünkü bütün kış yeşil kalır. Sayvan gümüş ve türlü renklerde ipekle gayet güzel işlenmiş, sarmaşık bir şerit gibi örülmüştür. Bunu daima aile kızları işlerler. Yukarısı ipekten ve gümüş sırmadan ince bir duvakla örtülür; fakat onun esası hakiki sarmaşıktır. Bunlar indirilince aile dostları birkaç yaprak veya dal koparıp saklarlar. Tirsan bütün ailesi veya hanedanı ile erkekler önde, kadınlar arkada olduğu halde, gelir. Bütün aileyi doğurmuş olan bir anne varsa sandalyenin sağında hususî bir kapısı, yaldızlı ve mavi kurşun çerçeveli bir cam penceresi olan yüksekçe bir oda içersinde bir kafes arkasında oturur, fakat kendisi görülmez.

Tirsan geldiği zaman tahta oturur, bütün hanedan arkasında ve yüksekçe yerin yanı boyunca duvarın önünde yaş sırasına göre kadın erkek farkı gözetmeksizin ayakta dururlar. Oturduğu zaman oda, daima kalabalık fakat tertipli ve muntazamdır, biraz bekledikten sonra odanın aşağı ucundan bir taraftan, yani münadi, gelir. Yanında iki delikanlı vardır. Biri parlak, sarı parşömen kâğıdından bir tomar, öteki uzun saplı veya dallı bir üzüm salkımı taşır. Münadi ile çocuklar deniz yeşili atlastan birer biniş giymişlerdir, fakat münadinin binişi sırmalıdır ve yerde sürünür.

Sonra münadi üç defa yerlere kadar eğilerek hazır olanları selâmlar, yüksekçe bir yere kadar gelir. Orada ilkin eline tomarı alır. Bu tomar kralın, aile reisine ihsan ettiği gelir, imtiyaz, muafiyet ve memuriyetleri ihtiva eden ferman ve beratıdır. Daima "Bizim sevgili arkadaşımız ve alacaklımız" diye başlar. Bu unvan yalnız bu hallerde kullanılır. Çünkü söylediklerine göre, kral tebaasının çoğalıp üremesinden başka herhangi bir şeyden dolayı bir kimseye borçlu olamazmış. Kralın fermana bastığı mühürde kralın altından kabartma bir sureti vardır. Bu gibi beratlar sorulmadan ve bir hak olarak çıkarılmakla beraber ailenin büyüklük ve şerefine göre değişirler.

Bu beratı münadi yüksek sesle okur. Okunurken baba yani tirsan seçtiği iki oğlunun koltuğunda ayağa kalkar. Bundan sonra münadi yüksekçe yere, yani kürsüye çıkar, beratı eline teslim eder. Bunu yaparken orada bulunanların hepsi kendi dillerinde "Ben Salem halkına ne mutlu! " diye bağırırlar. Bundan sonra münadi öteki çocuktan eline altından üzüm salkımını, dalı ve üzümleriyle birlikte alır, fakat üzümler boyalıdırlar. Ailede erkeklerin sayısı çoksa üzümler mor renge boyanmış, üzerlerine; küçük bir güneş oturtulmuştur. Kadınlar çoksa yeşile çalan sarı bir renge boyanmış, üzerine bir hilâl konmuştur. Üzümlerin sayısı ailede bulunan fertlerin sayısı kadardır. Bu altın salkımı da münadi tirsana teslim eder. O da hemen birlikte oturacağı ve bu maksatla önceden seçtiği oğluna verir. Oğlu bundan sonra onu babası ne zaman dışarı çıkarsa önünde bir şeref alâmeti olarak taşır ve "asmanın filizi" diye anılır.

Bu tören bittikten sonra, baba yani tirsan çekilir, bir müddet sonra tekrar yemeğe gelir. Orada evvelce olduğu gibi tek başına sayvanın altında oturur; neslinden gelenlerin hiç biri, ne derece ve rütbede olursa olsun, onunla oturmaz, fakat Süleyman Evinden olanlar müstesnadır. Yalnız kendi evlâtları ona hizmet ederler. Erkekler diz çökerek her türlü sofra hizmetlerini yaparlar, kadınlar ise, yalnız etrafında duvara dayanarak ayakta dururlar. Yüksekçe yerin aşağısındaki odanın yanlarında davet edilenler için maslar vardır. Bunlara büyük ve güzel bir törenle yemek verilir, yemeğin sonuna doğru ki en büyük ziyafetler bile bir buçuk saatten fazla sürmez bir ilâhî okunur. Bu ilâhi, bestekârın muhayyilesine göre değişir, çünkü mükemmel şiirleri vardır, fakat bunlar daima Âdem, Nuh ve İbrahim'in methiyeleridir. İlk ikisi dünyayı insanlarla doldurmuş, sonuncusu ise iyman ehlinin babası olmuştur. Neticede daima doğumu ile hepsinin doğumunu takdis etmiş olan kurtarıcımız İsa'nın dünyaya gelişi için şükranlarını sunarlar.

Yemek bitince tirsan tekrar gider, tek başına bir yere çekilerek dua eder, üçüncü defa geldiğinde, evvelki gibi etrafına toplanan akrabalarını takdis eder. Sonra birer birer onları adları ile çağırır, fakat yaş sırasını nadiren bozar. Çağrılan şahıs, masa önceden kaldırılmış olduğundan, sandalyenin önünde diz çöker, baba elini onun başının üstüne koyar. Şu sözlerle onu takdis eder:

"Besalem'in oğlu veya Bensalem'in kızı, bunu sana atan söylüyor. Sayesinde nefes ve hayata kavuştuğun adam söylüyor. Ezelî ve ebedî atamız olan sulh ve selâmet hükümdarının ve mukaddes kumrunun nimetleri senin olsun ve ziyaret günlerini çok ve uğurlu etsin;" Onların her birine bunu söyler; bu iş bitince oğullarından fazilet ve meziyetçe pek yüksek olanlar varsa (bunların ikiden fazla olmaması lâzımdır.) tekrar çağırır, onlar ayakta dururken kollarını omuzlarının üzerine koyarak şöyle der: "Evlatlarım, doğmanız hayırlı olmuş. Tanrıya şükrediniz ve sonuna kadar böyle devam ediniz." Aynı zamanda her birine buğday başağı şeklinde birer elmas verir. Bundan sonra onları daima kavuklarının veya şapkalarının önüne takarlar.

Tören bitince, günün kalan kısmını çalgılar, danslarla ve kendilerine mahsus başka eğlencelerle geçirirler. Düğünün tam programı budur.

Altı yedi gün geçtikten sonra, o şehirde Joabin isminde bir tacirle arkadaş oldum; kendisi Yahudi idi ve sünnet olmuştu. Çünkü aralarında birkaç Yahudi ailesi hâlâ yaşamaktadır. Bunların kendi dinlerini muhafaza etmelerine müsaade olunur. Bu da iyi olmuştur, çünkü diğer memleketlerdeki Yahudilerden çok daha farklı karakterdedirler. Diğerleri İsa’nın isminden nefret ederler ve aralarında yaşadıkları insanlara karşı içten gizli bir kin beslerlerken bunlar aksine olarak kurtarıcımıza, birçok yüksek vasıflar izafe etmekte ve Bensalem milletini son derece sevmektedirler.

Gerçekten bu söylediğim adam İsa'nın bir bakireden doğduğunu ve insandan üstün bir varlık olduğunu daima kabul eder, aynı zamanda Tanrının kendi tahtını muhafaza eden meleklere onu nasıl hükümdar yaptığını anlatır. Ona Kehkeşan ve Mesih'in Elia'sı ve diğer birçok yüksek isimler verirler. Bunlar ulu Tanrıya verilen vasıflardan aşağı olmakla beraber diğer Yahudilerin dilinden pek farklıdır. Bu adam Bensalem diyarını öve öve bitiremedi, oradaki Yahudiler arasında mevcut bir geleneğe göre, bu memleket halkının İbrahim’in Nachoran ismindeki başka bir erkek evlâdının neslinden olduklarına ve Musa'nın gizli bir kabbala (hâdis) ile Bensalem'in şimdiki kanunlarını çıkardığına, Mesih gelip te Kudüs'teki tahtına oturduğu zaman Bensalem kralının onun ayağının dibine oturacağına, halbuki diğer kralların büyük bir mesafede duracaklarına inanılmasını istiyordu. Fakat bu Yahudi hülyalarını bir yana bırakırsak, adam, akıllı, bilgili, aynı zamanda tedbirli, o milletin kanun ve âdetlerine vakıftı.

Diğer konuşmalarımız sırasında bir gün ona dedim ki: "Arkadaşlarınızdan birkaçının anlattığı aile töreni yapmak âdetiniz beni son derece mütehassis etti. Çünkü bana göre, tabiata bu kadar uygun bir tören asla olamaz.

Ailelerin çoğalması çiftlerin evlenmeleriyle mümkün olduğundan dolayı nikâh, kanun ve âdetlerinizi bilmek, evlilik hayatınız iyi mi, tek bir kadına mı bağlanıyorsunuz, öğrenmek isterim. Nüfusa bu kadar kıymet verilen sizin memleketiniz gibi bir yerde bana öyle geldi umumi olarak birden fazla kadın almaya cevaz var mıdır?"

Buna cevap vererek:

"Bu mükemmel aile töreni âdetini övmekte haklısınız." dedi, "tecrübe ile anlamışsınızdır ki, bu törenin nimetlerine iştirak eden aileler o günden sonra fevkalâde bir gelişme ve refaha kavuşurlar. Fakat dinleyin beni şimdi, ben de sana bildiklerimi söyleyeceğim."

"Şunu bilmelisiniz ki, yeryüzünde bu Bensalem milleti kadar afif, her türlü pislik ve murdarlıktan kurtulmuş bir millet olamaz. Dünyanın bakiresi bu millettir. Avrupa’da yayınlanmış kitaplarınızdan birinde okumuştum. Aranızdaki bir keşiş zina ruhunu mücessem olarak görmek istemiş, gözünün önüne ufacık, pis, çirkin bir Habeş çıkmış. Eğer Bensalem'in afif ruhunu görmek isteseydi, önüne güzel, lâtif bir melek çıkardı; çünkü fâniler arasında bu halkın temiz ruhundan daha güzel, daha hayran olunmaya değer bir şey olamaz.

"Biliniz ki, bunlar arasında ne umumî evler, ne de bu çeşit şeyler vardır. Avrupa’da böyle şeylere müsaade ettiğiniz için sizlere şaşar ve kızarlar. Sizin evlenme müessesesini yok ettiğinizi söylerler. Çünkü evlenme kanun tanımayan arzuların bir devasıdır. Fakat insanların elinde kendi fena isteklerine daha uygun gelen bir ilâç olursa evlenme hemen hemen ortadan kalkar. Bu sebeple sizin memleketinizde bir sürü evlenmeyen erkekler vardır. Evlenenlerin çoğu da geç, gençlik çağının ilk hararet ve kuvveti geçtikten sonra evlenirler. Evlendikleri zaman onlar için evlenme nedir? Ancak bir pazarlık ki, akrabalık veya drahoma yahut şöhret için yapılır. Evlat sahibi olmak arzusu hemen hiç yoktur. Bu evlenme ilk devirlerden beri âdet olan kadın ve erkeğin vefa ve sadakatle birbirine meşru şekilde bağlanması değildir.

"Kuvvetlerinin böyle büyük bir kısmını boş yere israf edenlerin diğer afif insanlar kadar çocukları sevmesi imkânsızdır. Bu suretle evlilik esnasında dahi durum düzelmez, hâlbuki yalnız bu şeylere zaruret dolayısıyla müsamaha gösterilseydi düzelmesi lâzım gelirdi. Hayır, fakat bunlar yine evliliği hiçe sayar gibi kalmaktadır. Bu seyahat yerlerini ziyaret eden evliler de bekârlar gibi hiç bir cezaya uğramazlar; çeşni değiştirmek fena âdeti evliliği sıkıcı yapar ve bir nevi yük ve vergi haline getirir".

Bu şeylerin daha büyük fenalıkları önlemek için yapıldığını iddia ediyormuşsunuz, fakat hemen herkes bunun akıl ve mantığa aykırı olduğunu söyleyebilir. Hatta daha da ileri giderek bundan büyük bir şey kazanılmayacağını, çünkü aynı kötü huyların ve iştihaların oldukları gibi kaldığını ve daha da arttığını söyleyenler var. Çünkü meşru olmayan şehvet bir fırına benzer, alevlerini büsbütün bastırırsanız söner. Fakat onu biraz havalandırırsanız kudurur... Dünyanın hiç bir yerinde burada olduğu kadar vefalı ve sadık dostluklar olamaz. Umumî olarak, evvelce söylediğim gibi, bu insanlar kadar namus ve iffet sahibi insanlar olduğunu hiç bir yerde okumadım. Her zaman tekrar ettikler: bir söz vardır. Namuslu olmayan kimsenin kendisine saygısı olamaz. Onlara göre, bir insanın kendisine saygısı, dinden sonra, bütün kötü huylarının en başta gelen dizginidir.".

Bunu söyledikten sonra iyi Yahudi biraz durdu. Ben kendim konuşmaktansa onu konuşturmayı çok fazla istediğim, fakat bu duraklamasında büsbütün susmak da yakışık alamayacağı için yalnız şunları söyledim: "Size Şarapta'nın dul karısının Elias'a söylediğini söyleyeceğim. Bize günahlarımızı hatırlattınız; itiraf ederim ki, Bensalem halkının doğruluğu Avrupa'nın doğruluğundan büyüktür."

Bu sözler üzerine başını eğdi. Sonra şöyle devam etti: "Evlenme kanunları da pek akıllıca ve mükemmeldir. Birden ziyade kadın almaya müsaade etmezler... Erkekle kadının ilk görüşmelerinden bir ay geçmeden nişanlanmaları ve evlenmeleri yasak edilmiştir. Ana ve babanın muvafakati alınmadan yapılan evlenmeyi hükümsüz saymazlar, fakat bunun cezasını vârislerden çıkarırlar. Çünkü bu gibi evlenmelerden doğan çocuklar ana ve babalarının mirasından ancak üçte birini alabilirler. Adamlarınızdan birinin hayalî bir devlet hakkında yazdığı bir kitabı okudum. Orada evli çiftlerin, nikâhlanmadan önce, birbirlerini çıplak olarak görmelerine müsaade edilirmiş. Bunlar böyle şeyden hoşlanmazlar, çünkü bunlara göre, birbirini bu kadar yakından bildikten sonra reddetmek hakaret olur: Fakat kadın ve erkeklerin gizli vücut kusurlarını anlamak için daha medenî bir yol bulmuşlardır. Her şehrin yakınında Âdemle Havva havuzları dedikleri bir çift havuz vardır. Orada erkeğin arkadaşlarından birine ve kadının arkadaşlarından diğer birine onları ayrı ayrı çıplak olarak yıkanırken görmelerine izin verilir".

Biz böyle konuşurken üzerine başlıklı bir palto giymiş haberciye benzer biri geldi. Yahudi ile bir şeyler konuştu. Bunun üzerine Yahudi bana dönerek "Affınızı rica ederim. Beni acele istiyorlar." dedi. Ertesi sabah yine bana geldi, neşeli görünüyordu. "Şehrin valisine haber gelmiş." dedi, "Süleyman Evi’nin başkanlarından biri yedi gün sonra burada olacakmış... On iki yıldan beri hiç buraya uğramamıştı. Ziyaretinin sebebi bilinmiyor. Ben size ve arkadaşlarınıza şehre girişini görebileceğiniz bir yer bulacağım." Kendisine teşekkür ettim. Verdiği haberlerden çok memnun olduğumu söyledim.

Başkan söylediği gün şehre girdi. Orta boylu ve orta yaşta, yakışıklı bir adamdı. Yüzünde sanki insanlara acıyan bir ifade vardı. Ağır, siyah kumaştan geniş kollu ve kısa pelerinli bir elbise giymişti. Bembeyaz ketenden iç çamaşırı ayaklarına kadar iniyordu. Aynı kumaştan belinde bir kuşak, boynunun etrafında bir omuz atkısı vardı. İşlemeli ve kıymetli taşlarla süslü eldivenler, kaysı rengi kadifeden pabuçları giymişti; boynu omuzlarına kadar açıktı: Şapkası bir miğferi yahut İspanyol av şapkasını andırıyordu. Saçları şapkasının altında güzel bukleler halinde taşıyordu ve kestane rengindeydi: Değirmi sakalının rengi de aynı belki biraz açıkça idi.

Tekerleksiz tahtırevana benzeyen süslü arabası işlemeli mavi kadifeden takımları olan iki atla çekiliyor, yine aynı kumaştan elbiseler giymiş iki uşak iki yanda oturuyordu. Araba baştanbaşa sedir ağacından yapılmış, yaldız ve kristallerle süslenmişti. Yalnız ön tarafı altın yaldızlı kenarlar içine oturtulmuş safir levhalar, arka tarafı ise, Peru zümrütleri renginde zümrütlerle kaplanmıştı. Aynı zamanda tepesinin tam ortasında doğmakta olan altından bir güneş vardı. Ön tarafın üstünde ise kanatları açmış yine altından küçük bir melek heykeli görülüyordu. Araba mavi zemin üzerine sırma işlemeli bir kumaşla döşenmişti.

Önünde elli muhafız yürüyordu. Bunların hepsi gençti ve dizlerine kadar inen beyaz atlastan bol paltolar ve beyaz ipek uzun çoraplar giymişlerdi. Pabuçları mavi kadifeden, şapkaları da yine mavi kadifedendi. Türlü renkte güzel tüyler şapkanın etrafını kurdele gibi çeviriyordu.

Arabanın hemen önünden başları açık, ayaklarına kadar inen keten elbiseler giymiş, kuşaklı, mavi kadife pabuçlu iki adam gidiyordu. Biri bir başpiskopos, öteki de bir piskopos asası taşıyordu. Bunların hiç biri madenî değildi. Başpiskoposun asası belsem ağacından, piskoposunki ise sedir ağacındandı. Arabasının ne önünde, ne de arkasında atlılar yoktu. Gürültü ve karışıklığa meydan vermemek istedikleri anlaşılıyordu.

Arabanın ardından şehrin bütün memurları ve lonca başkanları yürüyordu. Başkan tek başına uzun tüylü bir çeşit mavi kadifeden minderler üzerine oturmuştu. Ayağının altına türlü renklerde ipekten işlemeli halılar serilmişti. Bunlar İran halılarına benziyorlarsa da, çok daha güzeldiler. Giderken, halkı takdis için, eldivensiz elini havada tutuyor, fakat bir şey söylemiyordu. Cadde harikulâde denecek kadar bakımlı ve düzenliydi, hiç bir ordunun askerleri, bu halkın durduğu gibi, muntazam saflar teşkil edemez. Pencereler de kalabalık değildi, fakat herkes onların içine çakılmış gibi duruyordu.

Geçit resmi bitince, Yahudi bana dedi ki:

“Bu büyük şahsı ağırlamak için Şehir Meclisi bana vazife verdi. Onun için sizlerle, istediğim gibi, meşgul olamayacağım.”

Üç gün sonra, Yahudi yine bana geldi. "Siz çok talihli insanlarsınız" dedi. Çünkü Süleyman Evi'nin başkanı sizin burada olduğunuzu öğrendi. Hepinizi huzuruna kabul edeceğini size bildirmemi bana emretti. İçinizden seçtiğiniz bir kişi ile hususî surette konuşacak. Bunun için yarından sonraki günü tespit etti. Sizi takdis etmek istediği için de sabahtan öğleye kadar olan zamanını bu işe ayırdı".

Tespit edilen gün ve saatte geldik. Hususî görüşme için arkadaşlar beni mümessil seçtiler. Onu güzel bir salonda bulduk. Duvarlar ve yerler kıymetli halılarla kaplı idi. Son derece süslü, alçak bir taht üzerine oturmuştu. Başının üstünde mavi atlastan işlemeli gayet kıymetli bir sayvan vardı. Yalnızdı. Tahtın iki tarafında, biri güzel beyaz elbiseler giymiş olan iki iç oğlanından başka yanında kimse yoktu. İç elbiseleri arabada gördüğümüz gibiydi, fakat cübbe yerine üzerinde bir palto vardı. Aynı güzel siyah kumaştan yapılmış bir kap onun üzerine tutturulmuştu. İçeri girdiğimiz zaman bize öğretildiği üzere, ilk defa yerlere kadar eğildik. Tahtına yaklaştığımız zaman ayağa kalktı, eldivensiz elini takdis eder gibi ileriye doğru uzattı. Her birimiz eğilerek atkısının ucunu öptük.

Bundan sonra diğerleri gitti. Ben kaldım. Sonra iç oğlanları odadan çıkardı. Beni de yanına oturttu. İspanyolca bana şunları söyledi:

"Allah seni bahtiyar etsin, oğul, ben sana elimdeki en büyük mücevheri vereceğim. Çünkü sana Süleyman Evi’nin doğru bir hikâyesini, Tanrı ve insanların hayrı için, anlatacağım. Oğlum, ben senin Süleyman Evi'nin hakikî durumunu bilmen için şu sırayı takip edeceğim: İlkin kurulumuzun gayesini; ikinci olarak çalışmalarımız için gerekli hazırlıklarımızı ve aletlerimizi; üçüncü olarak, arkadaşlarımıza verilen iş ve vazifeleri; dördüncü olarak da riayet etmekte olduğumuz kaide ve usulleri anlatacağım.

Kurulumuzun gayesi olayların sebepleri ve gizli saikleri hakkında bilgi edinmek, mümkün olan her şeyi yapabilmek için, insanın tabiat üzerine hâkimiyetinin sınırlarını genişletmektir.

Hazırlıklarımız ve aletlerimiz şunlardır: Bizim türlü derinliklerde geniş ve derin mağaralarımız var: En derini altı yüz kulaçtır, bunların bazıları büyük tepeler ve dağlar altında kazılmış ve yapılmıştır; bu suretle dağın derinliğini ve tepenin derinliğini birlikte hesap ederseniz bunların bazıları üç milden fazla derindir. Çünkü biz düzlükten itibaren bir dağın derinliği ile bir mağaranın derinliğinin aynı şey olduğunu her ikisinin de güneş ve semanın ışınlarından ve açık havadan aynı derecede uzak olduğunu anladık. Bu mağaralara biz "aşağı bölge" diyoruz. Bunları cisimleri katılaştırmak, sertleştirmek, dondurmak ve muhafaza etmek için kullanıyoruz;. Bunları aynı zamanda tabii maden filizlerinin benzerlerini yapmak, kullandığımız ve senelerce orada beklettiğimiz terkipler ve malzeme ile yeni sunî madenler elde etmek için kullanıyoruz. Bazen de (bu garip görülebilir) hastalıkların tedavisi için ve orada kendi arzularıyla yaşamayı kabul etmiş münzevilerin hayatlarını uzatmak için kullanıyoruz. Bu münzevilerin bütün ihtiyaçları temin edilir ve gerçekten pek uzun zaman yaşarlar; biz de onlardan pek çok şeyler öğreniriz.

"Çinlilerin porselenlere yaptıkları gibi, biz de türlü balçıkları ayrı ayrı topraklara gömeriz; fakat bizde bunlar daha çeşitli, bazıları ise daha incedir. Aynı zamanda toprağı verimli yapmak için türlü gübreler ve küfler kullanırız.

"Bizim büyük kulelerimiz var. Bunların en yükseğinin irtifaı yarım mil kadardır. Bunlardan bazıları yüksek dağlar üzerine kurulmuştur. Bu suretle dağın da ilâvesiyle en yüksek kule, en aşağı üç mildir. Biz bu yerlere "yüksek bölge" diyoruz. Yüksek yerlerle aşağı yerler arasındaki havayı "orta bölge" sayarız. Bu kuleleri biz, yükseklik ve mevkilerine göre, güneşlendirme, soğutma ve muhafaza için, aynı zamanda rüzgârlar, yağmur, kar, dolu ve sıcaklık gibi türlü hava tezahürlerini müşahede için kullanırız. Bunların üzerinde, bazı yerlerde inzivaya çekilmiş kimseler yaşar. Ara sıra onları ziyaret eder, neleri müşahede etmeleri lâzım geldiğini öğretiriz.

"Tuzlu veya tatlı suları olan büyük göllerimiz var. Bunları balık ve kuşları çoğaltmak için kullanıyoruz; Aynı zamanda oralara bazı tabii cisimleri gömeriz. Çünkü toprağa yahut toprağın altındaki havaya gömülmüş şeylerle suya gömülmüş şeyler arasında büyük farklar buluyoruz. Bizim havuzlarımız var ki, bazıları tuzlu suyu süzerek tatlı su yaparlar, diğerleri ise sunî olarak tatlı suları tuzlu suya çevirirler. Deniz ortasında da bazı kayalar ve sahilde bazı koylarımız var ki, deniz hava ve buğusuna ihtiyaç gösteren işlerde kullanılırlar. Hızla akan derelerimiz ve çağlayanlarımız var ki, muharrik kuvvet vazifesi görür, aynı zamanda rüzgârları artırıp şiddetlendiren makinelerimizle türlü şekillerde muharrik kuvvetler elde ederiz.

"Bizim birçok sunî kuyularımız ve membalarımız, var. Bunları tabii kaynak ve kaplıcaları taklit ederek yaptık. Göztaşı, kükürt, çelik, pirinç, kurşun, güherçile ve diğer madenlerle meşbu hale getirdik. Yine birçok maddelerin mahlûllerini elde etmek için küçük kuyularımız var. Buralarda sular onların hususiyetlerini kaplar ve leğenler içinde olduğundan daha çabuk ve kolay alırlar. Bunlar arasında yaptığımız ve "cennet suyu" dediğimiz bir su var ki, sağlık ve ömrü uzatmak için en tesirli bir ilâçtır.

"Büyük ve geniş evlerimiz var. Buralarda kar, dolu, yağmur, bazı cisimlerin sunî olarak yağdırılmasını, gök gürültüleri, yıldırımlar gibi atmosferik tezahürleri; kurbağa, sinek ve sair şeylerin hava içinde doğup üremelerini taklit ediyor ve gösteriyoruz."

"Bizim birtakım odalarımız var ki, bunlara "sağlık odaları" diyoruz. Oralarda havayı, türlü hastalıkların tedavisine ve sağlığın korunmasına uygun ve iyi sandığımız şekilde tadil ediyoruz.

"Güzel ve geniş hamamlarımız var. Buralarda sulara türlü şeyler karıştırarak hastalıkları tedavi ediyor, insan vücudunu kurumaktan alıkoyup ona eski tazeliğini veriyoruz. Sinirlerin, hayatî kısımlarını ve vücudun mayi ve cevherlerinin kuvvetlerini artırmak için başka türlü hamam ve banyolar da kullanıyoruz. "

Aynı zamanda büyük ve çeşitli bağ ve bahçelerimiz var. Buralarda güzellikten ziyade her nevi ağaçlar ve otların yetişmesine uygun yer ve toprak çeşidine önem veriyoruz. Üzüm bağlarından başka ağaçlar ve yemiş ağaçları dikilmiş bazı bahçeler pek geniştir. Bunlardan türlü içkiler yapıyoruz. Burada yabani ağaçların olduğu kadar yemiş ağaçlarının aşılanmasından elde edilen neticeleri inceliyoruz. Bunlar türlü tesirler yaratıyorlar. Yine sunî olarak, aynı bağ ve bahçelerde, ağaçlar ve çiçekleri mevsimlerinden önce veya sonra çiçek açtırıp tabii olarak vereceklerinden daha çabuk yemiş verdiriyoruz. Yine sunî olarak, onları olacaklarından daha büyük, meyvelerini daha iri, daha tatlı, tabii çeşni, koku, renk ve biçimlerinden farklı olarak yetiştiriyoruz. Bunların çoğunu tıpta faydalı hale getirebiliyoruz".

"Topraklan birbirine karıştırmakla tohumsuz olarak türlü bitkiler yetiştirmek, aynı zamanda yaygın olan cinslerinden farklı türlü yeni bitkiler elde etmek, bir ağacı veya bitkiyi diğer bir ağaç veya bitkiye çevirmek imkânlarına malikiz".

"Her türlü hayvanlar ve kuşlar için parklarımız ve etrafı çevrili yerlerimiz var. Hayvanları yalnız görünüşleri veya nadir oldukları için oralarda bulundurmuyoruz, aynı zamanda insan vücuduna ne gibi ameliyatlar yapılabileceği hakkında aydınlanmak kastıyla teşrih ve tecrübeler yapmak için kullanıyoruz. Bunlardan pek garip neticeler alıyoruz: Meselâ hayatî saydığınız bazı kısımları, çürümüş ve çıkarılmış olmalarına rağmen, yaşatıyoruz; görünüşte ve diğer bakımlardan ölmüş olanları da diriltiyoruz. Zehirleri ve diğer ilâçları, cerrahî ve tıbbî şekillerde, onlar üzerinde deniyoruz. Yine sunî olarak onları cinslerinden daha büyük ve boylu yapıyoruz; onları cinslerinden daha verimli ve daha fazla yavru yapar hale getirebildiğimiz gibi, aksine kısır ve doğurmaz hale de koyabiliyoruz. Renk, biçim, faaliyet bakımından onları farklı yapıyoruz. Türlü cinsleri karıştırıp çiftleştirerek birçok yeni cinsler elde etmeye ve umumî olarak sanıldığı gibi melezlerin kısır olmamasını da temine muvaffak olduk. Tefessühle birçok yerde sürünen hayvanlar, solucanlar, sinekler, balıklar peyda ediyoruz, bunların bazıları tekemmül ederek, hayvanlar ve kuşlar gibi, mükemmel mahlûklar oluyorlar, çiftleşip çoğalabiliyorlar. Bunu tamamıyla tesadüfe bırakmış değiliz. Hangi maddelerden ve onların ne nispette karıştırılmasından ne cins mahlûkların hâsıl olacağını önceden biliyoruz".

"Hususî havuzlarımız da var ki, oralarda balıklar, evvelce söylediğimiz hayvanlar ve kuşlar üzerinde denemeler yapıyoruz".

"Sizin ipek böcekleriniz ve arılarınız gibi faydalı cinsten kurtları ve böcekleri türetmek ve yetiştirmek için de yerlerimiz var.

"Hususî tesirler elde etmek için nadir türlü içkiler, ekmekler ve etlerin yapıldığı içki, ekmek fabrikalarımızı, mutfaklarımızı sayıp dökmekle vaktinizi almayacağım. Üzümden yapılmış şaraplarımız, meyvelerden, hububattan ve köklerden çıkardığımız içkilerimiz, bal, şeker ve şebnemlerden karışık şerbetlerimiz, kurutulmuş ve kaynatılmış yemişlerimiz (pestil ve pekmezler); ağaçların yaralarından sızan usareler ve kamış özlerimiz var. Bu içkiler birçok yıllar, bazıları kırk yıl bekletilir. Keza otlar, kökler ve baharattan, hatta çiğ etler ve beyaz etlerden türlü türlü içkiler yapıyoruz. Bunların bazıları hakikatte hem yiyecek, hem içkidir. Birçok kimseler hele yaşlandıkları zaman, gayet az et ve ekmek yiyerek yahut hiç yemeyerek, yalnız bunlarla yaşarlar. Her şeyden önce biz vücuda sızmaları için son derece ince molekül bünyeli fakat yine de yakıcı, ekşi veya tahriş edici olmayan içkiler yapmaya uğraşıyoruz. O kadar ki, bunlardan bazılarını elinizin üstüne koyacak olursanız, bir müddet durduktan sonra, avucunuza geçecek, bununla beraber, tadarsanız ağzınızda fena bir tat bırakmayacaktır. Sularımız da var ki, besleyici olacak şekilde olgunlaştırıyoruz. Hakikaten gayet mükemmel içkidirler ve birçok kimseler başka içki kullanmazlar".

Türlü taneler, kökler ve çekirdek içlerinden, hatta kurutulmuş et ve balıklardan çeşit çeşit mayalar ve lezzet verici şeylerle yapılmış ekmeklerimiz var. Bazıları o kadar fazla iştiha veriyor, bir kısmı da o kadar besleyicidir ki, birçok kimseler başka bir şey yemeden onlarla yaşar, hem de çok uzun ömürlü olurlar. Etlere gelince, bir kısmı öyle dövülmüş, yumuşak ve hiç bozulmadan öyle ölgün hale getirilmiştir ki, midenin en zayıf bir sıcaklığı onları kuvvetli bir sıcaklığın başka türlü hazırlanmış bir eti yaptığı kadar iyi bir şekilde, kilusa çevirir. Bazı etlerimiz, ekmeklerimiz ve içkilerimiz de var ki, yiyenleri uzun zaman açlığa dayanıklı hale getirir. Başka bir çeşit ekmek de insanların vücut etlerini hissedilir derecede sertleştirip katılaştırıyor, onlara aksi takdirde sahip olacaklarından daha büyük bir kuvvet veriyor."

"Dispanserlerimiz veya ilâç mağazalarımız var. Sizin Avrupa’da malik olduğunuzdan fazla çeşitte bitkilere ve yaşayan mahlûklara sahip olduğumuzu düşünürseniz, bu mağazalarda otlar, ilâçlar, tıbbî malzeme bakımından ne kadar çok çeşit bulunduğunu kolayca anlayabilirsiniz. Bunlar aynı zamanda ayrı ayrı yıllarda ve uzun tahammürle elde edilmişlerdir. Bunları hazırlamak için yalnız büyük emeklerle meydana getirilmiş ipliklerden çekmeler ve ayırmalar değil, bilhassa hafif ısıtmalarla türlü süzgeçlerden ve hatta mesamatlı maddelerden süzme usulleri kullanıyoruz; aynı zamanda tam bir şekilde terkipler yapıyoruz. Bu terkipler sayesinde hemen hemen tabii yepyeni maddeler elde edebiliyoruz".

"Sizde olmayan türlü makinelerimiz ve onlarla yaptığımız kâğıt, bez, iplikler, kumaşlar, harikulade parlaklıkta tüylerden nefis işlemelerimiz, mükemmel boyalarımız ve diğer birçok şeylerimiz de var. Aramızda henüz halkın kullanmaya başlamadığı mallar için olduğu kadar kullandıkları mallar için de dükkânlarımız var. Çünkü bilmelisiniz ki, evvelce söylediğimiz şeylerin çoğu bütün ülke içinde kullanılmaya başlanmıştır; bunların biz icat ve ihtira etmişsek, onların örneğini ve prensiplerini de saklarız".

"Çeşit çeşit fırınlarımız var. Bunların içinde şiddetli ve çabuk, kuvvetli ve sürekli, hafif ve mülâyim, körükle, yavaş, kuru, ratıp ve saire gibi türlü cins hareketler elde ediyoruz. Fakat her şeyden önce, güneşin ve semavî ecramın hararetlerini taklit ederek hâsıl ettiğimiz hararetler var ki, mahrekler ve tahavvül devrelerinden aynı noktaya dönerek türlü değişikliklere uğrarlar ve biz bu suretle şaşılacak neticeler elde edebiliriz".

"Bunlardan başka, gübrenin, yaşayan mahlûkların karın ve kursak hararetleri, kanlarının ve bedenlerinin, ıslak olarak ambarlanmış saman ve otların, sönmemiş kirecin ve sairenin sıcaklıklarını anlıyoruz. Yalnız hareketle hararet hâsıl eden aletlerimiz, aynı zamanda kuvvetli güneşlendirme yerlerimiz, yine, yer altında tabii ve sunî olarak hararet veren mağaralarımız var. Bu muhtelif sıcaklıkları yapmak istediğimiz işin mahiyetine göre kullanıyoruz".

"Optik laboratuarlarımız var. Oralarda bütün ışık ve radyasyonları, bütün renkleri, renksiz ve şeffaf şeyleri tetkik ve müşahede ediyoruz. Biz size ayrı ayrı bütün renkleri, gökkuşağında olduğu gibi değil, mücevher ve menşurlarda olduğu gibi değil, kendi başlarına gösterebiliriz. Aynı zamanda kat kat arttırarak büyük mesafelere götürdüğümüz ve en küçük nokta ve hatları bile sezecek kadar keskin hale getirdiğimiz, renklendirdiğimiz ışıkları; biçimler, büyüklükler, hareketler ve renklerde gözü aldatan şeyleri, her türlü gölge oyunlarını gösterebiliriz. Işık neşreden cisimlerden aydınlık temin hususunda sizin hiç bilmediğiniz vasıtalarımız var".

"Biz göklerde ve uzak mesafelerdeki şeyleri görmek, yakındaki şeyleri uzak, uzaktaki şeyleri yakın gösterecek aletlere malikiz. Kullanılmakta olan gözlük ve camlardan çok daha üstün görme aletlerimiz var. Küçük ve en ufak cisimleri mükemmel ve açık bir şekilde görmek vasıta ve camlarımız da var. Bunlarla en küçük sinek ve kurtların renklerini, başka türlü görülmesine imkân olmayan mücevherlerdeki benekleri ve çatlaklıkları görür, yine başka türlü yapılamayan idrar ve kan muayenelerini yaparız. Sunî olarak gökkuşağı, hale ve bir ışık kaynağı etrafında daireler yapabiliyoruz. Her türlü akisler, inkisarlar, eşyadan yayılan göz ışınlarının teksirini de başarabiliyoruz".

"Çoğu pek güzel ve sizlerce meçhul olan her çeşit kıymetli taşlarımız, billûrlar ve türlü camlarımız, bunlar arasında camlaştırılmış madenlerimiz ve sizin cam yaptığınız maddelerden başka maddelerimiz var. Sizde olmayan birtakım fosillere, tam bir şekilde olgunlaşmamış madenlere, aynı zamanda harikulâde kuvvette mıknatıslara, tabii ve sunî diğer nadir taşlara da malikiz".

"Her türlü sesleri ve onların yayılmalarını tetkik ve tecrübe ettiğimiz Ses-Evlerimiz var. Sizin bilmediğiniz çeyrek seslerden ve birinden ötekine kayar gibi geçilen küçük seslerden armonilere, yine sizce bilinmeyen, sizinkilerden daha tatlı sesli, nefis ve güzel zil ve çanlı, çıngıraklı türlü musiki aletlerine malikiz. Küçük sesleri büyütüp derinleştirdiğimiz gibi aynı suretle kuvvetli sesleri hafifletir ve tükettiririz. Esasında sürekli seslerden türlü titreşimler ve cıvıltılar çıkarıyoruz. Harflerle yazılabilen sözleri ve sesleri, hayvanların ve kuşların seda ve ötüşlerini taklit ve tekrar edebiliyoruz. Kulağa takılınca işitmeyi çok kolaylaştıran aletler de icat ettik. Sesi birçok kereler aksettirerek ve sanki onu ileriye atarak türlü garip ve suni yankılar husule getirebiliyoruz. Bunların bazıları daha derin, hatta bir kısmı aldıkları sesi ve sözü değiştirerek verirler. Sesleri acayip bir şekilde bükülmüş oluklar ve borularla uzak mesafelere nakleden vasıtalara da malikiz".

"Bizim Koku-evlerimiz var. Buralarda tat tecrübeleri de yapıyoruz. Garip görünebilir ama biz kokuları artırabiliyoruz. Taklit edebiliyoruz. Bütün kokuları esas çıktıkları halitalardan daha başka halitalardan çıkartabiliyoruz. Aynı suretle tatları da, herhangi bir kimsenin dilini aldatabilecek derecede taklit edebiliyoruz. Bu evde bir tatlıcılık kısmı var. Burada sizde olduğundan çok daha çeşitli kuru ve yaş tatlılar, türlü güzel şaraplar, sütler, çorbalar ve salatalar yapıyoruz".

"Makine-evlerimiz var. Buralarda her nevi harekete elverişli makine ve aletleri hazırlıyoruz. Burada sizde olduğundan, sizin tüfeklerinizden çıkan mermilerden veya makinelerinizden daha hızlı hareketler hâsıl etmek, bunları tekerlekler ve sair vasıtalarla küçük bir kuvvet sarfıyla daha kolayca artırmak; sizin en büyük top ve havanlarınızdan daha kuvvetli ve şiddetli yapmak için araştırmalar ve tecrübeler yapıyoruz. Aynı zamanda ağır silâhlar, harp aletleri ve her türlü makineler imal ediyoruz; yeni barut halitaları ve terkipleri, su içinde yanan ve söndürülemeyen maddeler, şenliklerde ve başka vesilelerle kullanılan her çeşit fişekler yapıyoruz. Kuşların uçmasını taklit ediyoruz. Bir dereceye kadar havada uçabiliyoruz: Suların altından geçebilecek ve denize dayanacak gemilerimiz ve kayıklarımız, yüzme kuşaklarımız ve desteklerimiz var. Türlü sanatkârane saatler, başka tekerrür eden hareketlerle işleyen aletler, devridaim makineleri yapıyoruz".

"İnsanların, hayvanların, kuşların, balıklar ve yılanların şekil ve heykellerini yaparak yaşayan mahlûkların hareketlerini taklit ettiriyoruz: Dikkate değer intizam, doğruluk ve incelikte türlü hareketler de yaptırıyoruz".

"Bizim bir matematik-evimiz var. Orada mükemmel bir şekilde yapılmış her türlü geometri ve astronomi aletlerimiz bulunuyor".

"Hokkabazlık, göz boyacılık, madrabazlık ve onların her türlü oyunlarını ve hilelerini gösterdiğimiz, beş duygumuzu aldatan marifetler-evi var. Ve siz elbette kolaylıkla inanırsınız ki, gerçekten bu kadar çok hayranlık uyandıran tabii şeyleri olan bizler hususî bir dünyada bunları başka şekiller altında ve daha harikulâde göstermeye çalışarak duyguları aldatabiliriz. Fakat biz her türlü sahtelik ve yalandan nefret ediyoruz. Bu sebeple bütün arkadaşlarımıza bunu şiddetle yasak ettik. Herhangi tabii bir eseri ve şeyi süslü veya şişirilmiş olarak gösterirlerse, manevî ve nakdî cezalara çarptırılırlar. Her şeyi ancak olduğu gibi saf, her türlü gariplik özentisi olmadan göstermeye mecburdurlar".

"İşte, evlâdım, Süleyman Evi'nin zenginlikleri bunlardır".

"Üyelerimizin, ayrı ayrı meşguliyet ve vazifeleri arasında, on ikisi, kendilerini başka milletlere mensupmuş gibi göstererek; (çünkü biz kendi adımızı gizliyoruz) yabancı memleketlere giderler. Bize kitaplar ve bütün diğer memleketlerde yapılan denemelerin özetlerini ve örneklerini getirirler. Biz bunlara "ışık tacirleri" diyoruz".

"Üç üyemiz, bütün kitaplarda buldukları denemeleri toplarlar. Bunlara "yağmacılar" diyoruz".

"Üç üyemiz de makine sanayisi, içtimaî ilimler ve sanatlar içine girmeyen diğer tatbikat üzerindeki denemeleri toplarlar. Bunlara biz "sır adamları" diyoruz".

"Üç üyemiz kendi fikirlerince iyi sandıkları yeni denemelerle uğraşırlar. Bunlara "öncüler" veya "madenciler" diyoruz".

Üç üyemiz önceki dört üyenin denemelerini muntazam başlıklar altında tasnif ederler.

Bu suretle müşahedeler yapmak ve onlardan umumî kaideler çıkarmak daha kolay olur. Bunlara "toplayıcılar" diyoruz".

"Üç üyemiz arkadaşlarının denemelerini tetkik ederek onlardan insan hayat ve bilgisine faydalı olabilecek ve tatbik edilebilecek şeyler çıkarmaya, aynı zamanda sebeplerin düpedüz ispatı, tabii sebeplerin tesirlerini önceden tahmin alet ve usullerinin, cisimlerin vasıfları ve cüzlerinin keşfi ile uğraşırlar. Biz bunlara "drahomacılar" veya "hayır sahipleri" diyoruz".

"Evvelki çalışma ve toplamalar üzerinde düşünmek üzere bütün üyelerin iştirak ettiği türlü toplantılar ve müzakerelerden sonra üç üyemiz, tabiata öncekilerden çok daha nüfuz eden daha yüksek bir ışık altında yeni denemeleri yönetmek işini üzerine almışlardır. Biz bunlara "lamba" diyoruz".

"Üç üyemiz bu şekilde yönetilen denemeleri yapar ve bize bunlar hakkında rapor verir. Bunlara "aşçılar" diyoruz".

"Nihayet, üç üyemiz denemelerle yapılan önceki keşifler daha büyük müşahedeler, mütearifeler ve prensipler haline getirirler. Bunlara "tabiat yorumcuları" diyoruz".

"Şunu da bilmelisiniz ki, eski memur ve işçilerimizin yerlerini alacak namzetlerimiz ve çıraklarımız, bunlardan başka kadın, erkek birçok hizmetçi ve uşaklarımız var".

"Aynı zamanda keşif, icat ve denemelerimizden hangisinin yayınlanıp yayınlanmayacağını müşavere ve gizli tutulması uygun bulduklarımızı gizlemek için hepimiz yemin ederiz. Ama bazı defa bir kısmını devlete ifşa ederiz, bir kısmını da etmeyiz".

"Nizam ve ayinlerimiz için iki uzun ve güzel salonumuz vardır. Bunların içine her türlü pek nadir ve mükemmel icat ve ihtiralarımızın model ve numunelerini, diğerine bütün büyük mucitlerimizin heykellerini koyarız. Orada Batı Hindistan'ı keşfeden Kolombunuzun, gemiyi icat eden adamın, top ve barutu bulan keşişinizin, matbaayı, astronomi aletlerini, madenî aletleri, camı, ipek böceğini, şarabı, buğday ve ekmeği, şekeri icat edenlerin heykelleri vardır. Bütün bunlar hakkında biz daha doğru bilgilere sahibiz. Sonra bizim de mükemmel şeyler icat etmiş adamlarımız, var. Bu eserleri görmediğiniz için, bunları size anlatmak çok uzun sürer. Sonra bunları anlatırken sizin iyice kavrayamamanız da mümkündür. Her değerli icat için mucidine bir heykel diktiğimiz gibi büyük ve şerefli bir mükâfat da veririz. Bu heykellerin bazıları tunçtan, bazıları beyaz ve siyah mermerden, bazıları yaldızlı ve süslü sedir ağacından veya başka özel ağaçlardan, bir kısmı ise demirden, gümüş ve altındandır".

"Harika eserlerinden dolayı Tanrıya her gün şükretmek için birtakım ilâhilerimiz ve ayinlerimiz, çalışmalarımıza rehberlik etmesi ve onları iyi ve kutsal kılması için yardım ve himayesini dilediğimiz dualarımız var".

"Sonra, ülkemizin başlıca şehirlerini dolaşır ve ziyaret ederiz. Oralarda, iyi olacağını düşündüğümüz yeni ve faydalı icatları yayarız. Aynı zamanda hastalıklar, veba, zararlı mahlûkların istilâsı, kıtlık, fırtınalar, zelzeleler, tufanlar, kuyruklu yıldızlar, yılın sıcaklık ve soğukluğu ve türlü diğer şeyler hakkında tahminleri haber veririz. Bunları önlemek veya zararlarını telâfi etmek için halkın ne yapması gerektiği hakkında onları aydınlatırız".

Bunu söyledikten sonra ayağa kalktı. Ben de bana verilen talimata göre, diz çöktüm. Sağ elini başımın üstüne koyarak "Tanrı seni takdis etsin, oğlum" dedi. "Hem bu anlattığım hikâyeyi uğurlu etsin. Bunu başka milletlerin faydalanması için neşretmene izin veriyorum; çünkü biz burada Tanrının sinesinde, bilinmeyen bir diyardayız". Bunun üzerine bana ve arkadaşlarıma iki bin duka altını değerinde ihsanda bulunduktan sonra ayrıldı. Çünkü onlar her vesile ile geldikleri yerlerde büyük ihsanlar verirler".

Kalan kısmı tamamlanamadı.

Table of Contents

Han